(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis, commoda, oeconomica ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



' THIS VOLUME 
DOES NOT CmuiATE 
OUim VflE LlBRAfJ 



/ ' ' ■ .-•) • ■ ;• 

PATROLOGIiE 

CURSUS COMPLETUS, 

SEU BIBLIOTHEGA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMIGA, 

OHNIDI SS. PATRHM, DOCTORIIM SGRIPTOROHQIi EGCLBSIASTIOORDM, 

8IYB LATINORUM, 81VK GRJICORUM, 

qm AB JEVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTil lil (ANNO 1816) PRO LATINIS 
ET CONCILII PLORENTINI {ANN 1439) PRO GRJECIS PLORUERUNT : 

RECUSIO GliRONOLOGIGA 

OMNIOH QO^ BXSTrrERB MONUMBNTORUM GATHOLIG^ TRADITIONIS PER QUINDEGIM PRIMA 

ECCLESI^ SiECULA, 

«OXTA BDITI0NB8 ▲GCURATI88IMAS, INTBR 8B CUMQUB NONNULLIS GODICIBUS MANU8GRIPTI8 G0LLATA8, PBRQUAM DILiaiN- 

TBR CASTIOATA; DI88BRTATI0NIBUS, COMMBNTARIIS, TARII8QUB LECTIONIBUS CONTINBNTBR ILLUSTRATa; 0MNIBU8 

0PBRIBU8 P08T AMPLIS8IMA8 BDITIONBS QUiB TRIBUS N0YIS8IMI8 SiKCULIS DEBE?ITUR ABSOLUTAS DBTBGTI8, AUCTA ; 

INDIGIBU8 PARTICULARIBUS ANALTTICIS, 8INOUL08 SIYE TOMOS SIVB AUCT0RB8 ALICUJUS MOMBNTI SUBSBQUBNTI- 

BUSjDONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITB DISPOSITIS, NECNON BT TITULI8 SINGULARUM PAGINA- 

rum marginbm supbriorbm di3tin0ubntibus subjbctamqub materiam signiflcantibus, adorna- 
ta; operibus cum dubiis, tum apocrtphis, aliqua yero auctoritatb in ordinb 
ad traditionbm bcclesiastigam pollentibus, amplirigata ; 

ducbntis bt amplius locupletata indigibus auctorum sicut et operum, alphabeticis. chronologicis, 8tati- 
8tigis, stnthbticis, analtticis, anal0gig13, in quodque rbligionis punctum, dogmaticum, moralb, litub- 

GICUM, CANONICUM, DISGIPLINARE, HISTORICUM, BT C.UNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONB; SED PRiBSBBTIM 

DU0BU8 INDtCIBUS IMMEN8I8 BT OBNBRALIBUS^ ALTERO SCILICBT RERUM| QUO CONSULTO, QUIDQUID 

MON SOLUM TAUS TALISVB PATBR, YBRUM BTIAM UNUSQUISQUB PATRUM, NB UNO QUIDEM OMISSO, 

IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICI ATUR ; ALTERO SCRIPTURiG 

SACRiG, BX QUO LBCTORI GOMPBRIRB SIT OBYIUM QUINAM PATRK8 ET IN QUIBUS OPBRUM 

8U0RUM * LOCIS SINGULOS SINGULORUM UBRORUM 8. SCRIPTUfLli YERSUS, A PRIMO 

6BNBSB0S USQUB AD NOVISSIMUM APOCALTPSIS, COMMENTATI SINT: 

BDITIO AGCUBATISSIMA, OSTERISQUB OMNIBUS PACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR GUARACTBRUM NITIDITA8| 

CltARTJB QUALITAS, INTBGRITAS TBXTUS, PERPECTIO C0RRECTI0NI8, OPERUM RECUSORUM TUM YARIBTA8, 

TUM NUMBRUS, FORMA YOLUMINUM PERQUAM COMMODA 8IBIQUB IN TOTO PATROLOOI^ DECURSU CONSTANTER 

8IMILIS, PRETII BXIGUITAS, PRjBSERTIMQUB ISTA COLLBCTIO, UNA, MBTHODICA ET CHRONOLOGIGA, 

SBXCBNTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS RIC ILLIC SPAR80RUM, PRIMUM AUTBM 

IN NOSTRA BIBLIOTHEGA, EX OPERIBUS ET M3S. AD OMNES ^TATBS, LOCOS, LINGUAS FORMASQUB 

PERTINBNTIBUS, COADUNATORUM. 

SERIES LATINA. 

IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQDE ECCLBSLE LATIN^ 

A TERTULLIANO AJ) INNOCENTIUM m : 

AGGURANTE J.-P. MIGNE, 

Blbllothee» Oeri vniverMe, 

SIVE GURSUUM GOMPLETORUM IN SINGULOS SGIENTLE EGGLESIASTIGi£ RAMOS EDITORE, 



»♦« 



PATROLOGIjE LATINjE TOMUS XVII. 



*,• f 1. • * 



. . ..S.. AM?mUS. 



PARISIIS, 

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, 
IN VU DICTA AVENUJS-DU-MAINB, 189, OLIM CHAU8SEB DU-MAINS, «7. 

1879 



Lo 

t. n 



ClICHY. — Ex TYP19 PaULI DuPONT, 12, VIA DICTA BaC-D'A8N1ERE8. — 1135, 9-78. 






• • • 



• • • 

• • • 

• • • 



TRADITIO CATHOLICA 



SjECULUM IV. ANNUS 397. 



SANCTI AMBROSII 



9 



MEDIOLANENSIS EPISCOPI, 



OPERA OMNIA. 



EDITIO PJL£ AUIS OMNIBVS COMPLETA, QUARVM INSTAR HABERl 

POTEST • 

AD liARUSCRIPTOS GODICES VATICANOS, GALUGOS, BTC, BELGIGOS, ETG., NBCNON AD VETERES 
EDITIONES, MAXIME YERO AD BENEDICTHfAM RECENSITA ET BMBNDATA, 

TAHIIS llfSDPn OPDSGULIS QUJB TEL OVISBRE TEL NE MEHORATERE QUIDEM ERUDITI BEXEDICTINI, 

LOCUPLBTATA ; 

ACCURANTE ET DENUO RECOGNOSCENTE J.-P. MIGNE, 

BIBLIOTHBCiB CLKBI VNIIVEBSiE, 

SIVE 
CURSUDM COXPLETORUtf IN SINGULOS SC1BNT|.€ ECGLESIASTICiE RAMOS EDITORB. 



TOMI SECUNDl PARS POSTERIOR 



• U k. J * • 



> I o «. t ' »»• • 



. ; • 



t > f 9 » J W . « -^ 

, .. , I ... 






PARISIIS, 

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, 
IN VIA DICTA AVBNUE-DU-MAINE, 189, OUM CHAUSSEB-DU-MAINE, 127. 

1879 



TRADITIO CATHOLICA. 

SMCVim IV. AffNOS 397. 



ELENCHUS 



AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO XVII CONTINENTUR. 

IMHQQ ■■ 



S. AMBROSIUS MEDIOLANENSIS EPISGOPUS 

Ad Opera S. Ambrosii Appendix. — Pars I, complectens opera a Patribus 

Benedictinis in sua editione adtnissa. 

De XLII mansionibus filiornm Israel coi. 

Commentaria in Epistolas B. Pauli 41 

De Trinitate 683 

De Fide orthodoxa contra Arianos 679 

De Dignitate sacerdotali 679 

( Maurinorum Patrum Admonitionem retinuimus : at libellum ipsum, aui Gerberti est, 

Gerberto restituimus. Vide tom. CXXXIX^ col. 169.) 

Libelltts ad virginem devotam • 601 

Sermones S. Ambrosio hactenus ascripti 603 

Indez Sermonum prcetermissorum * 611 

Index Sermonum , 617 

S. Ambrosii Sermones tres ex codice Sessoriano Romse editi an. 1833, qui nuncprimum 

S. Ambrosii operibus accensentur 737 

Epistolae ex Ambrosianarum numero segregatae 765 

Precationes Dua 829 

Expositio in septem visiones libri Apocalypsis. 841 

De Poenitentia liber unus 1069 

De Spiritu sancto libellus 1093 

De Goncordia Matthaei et Lixcse in ^enealogia Christi 1101 

De Dignitate conditionis human» libellus 1106 

Exorcismus • 1109 

Appendicis Pars altbra, complectens opuseula qute in editUme Benedictina 

non sunt admissa. 

Acta S. Sebastiani 1111 

Liber de vitiorum virtutumque conflictu 1149 

De Vocatione gentium libri duo 1167 

{Exstant^ nova et accuratiore editione donati, inter opera Prosperi Aquitani. — Vide 

tom. II, col. 639.) 

De Moribns brachmanorum 1167 

Philosophorum breves Epistolae quorum interpres habetur S. Ambrosius 1183 

Epistolae duse de monacho Q^rtgaftieAo.lv: «:: . jl. ..:;. .>.*;> 1189 

Explanatio Symboli ad iniliaifc*i. *.L.;%I>*/;. \^i . .'.*. V;. :- 1193 

Epistola de fide V.^:..* 1197 

Adalberti Dianelis in sequsntes.hymnos Admonitid CThesmr^ byBnolog.) . I Codices. IL Bre- 
viariadioscesanaetfj^^UckrtlLSubsidia ytfi^^^^Jlttcs kymnos collectos et expli-- 

catos continent. . . .V'. .'. . .\ . \ ..:\ .\ ...... :. ::\ : ;. :. .\V:. 1199 

Hymni S. Ambrosio attributi 1209 



AD OPERA SANGTI AMBROSII 



APPENDIX. 



PARS PRIOR. 

COMPLECTENS OPERA A BENEDICTINIS IN SUA EDITIONE ADMISSA 

IN LIBRUM SUBSEQUENTEM ADMONITIO. 

Hancce tractatnm Romani editores primi yulgarnnt. Qua vero id fecerint auctoritate, an uno plnri- 
bnsve codicibns nixi, et mrsns an prisca recentive manu exaratis, admonere snpersedemnt. Nos ne vel 
nnicnm mannscriptnm nsquam deteximus : nihilominus tamen eadem haec opella argumenta suggerit 
qnibns ejnsdem suppositio deprehendatur. Etenim ut omittamus discrimen styli ac tractandi argumenti, 
discrepantiam, in ea Josephum, ascriptis ipsins verbis, subinde citatnro reperire est, quod abhorrere ab 
Ambrosii consuetudine negabit nemo. Sed illud omnem dubitandi tollit rationem, quod hujus tractatus. 
Anctor non solnm Origenis et Hieronymi commentationes utcunqneest imitatusj verum etiam non raro 
ipsamet Hieronymi verba usurpavit, et locos Origenis e Rufini translatione id temporis vix dum edita 
petitos exscripsit : quae omnia nos ad margines indicabimus. Caeteram de Auctore hujus operis certiora 
forsitan traderemus, nisi hoc loco cogeremur uni Romanae editioni credere, cujus fides quam sublesta 
sit, vel solus tractatus de Trinit. ei Resurrect. Mort. docere poterit. Yernmtamen hoc ipsum opus^ quale 
habetnr, ea snppeditat rationnm momenta unde non injuria iilud sermonibus ad populum habitis con- 
stare, et forte etiam Auctorem ejus monachum exstitisse subodoremnr. Neque vero inviti adduceremur 
in hanc sententiam, ut eum sin minns Bedae ac Rabani vixisse temporibus, saltem illorum rationem in 
eo tenuisse existimemns, qnod illi in eamdem materiam scribere aggressi, Hieronymum, aut eum potius 
cnjns sermones initio Appendicis ad quintnm Opemm Augnstinianomm tomum leguntur, quemque non 
panca exOrigene mutnatum constat saepius ad verbnm transcripsere. 



DE XLII MANSIONIBUS FILIORUM ISRAEL. 

1 NuMBRORnM liber, de qno nnnc nobisestsermo> A iBgyptios, barbarosque gerimns mores, sancto Dci 

nnns est ex qninqne Moysi libris. Eo vero nomine calculo nnmerari non meremnr. In eodem deinde 

legimns appellari, qnoniam Israeliticae plebis ex libro filiomm Israel itinera, profectiones, mansio- 

^gypto egressas viromm perfectorum nnmemm et nesquea finibns iGgypti usque ad tempus et locum, 

compntationem Dei praecepto continet. Sic enim qno Moyses defunctus est, mandato Dei recensentur. 

Moysi locntns est Dens : < Accipe snmmam nni- Inqnit enim : « Et scripsit Moyses profectiones eo- 

versae congregationis filiornm Israel a viginti annis mm et mansiones eomm, per verbum Domini {IbicL 

et snpra, per. domos familiarnm ipsoram, omnis 44). > Nec vero sine causa Moysi hoc scribero a 

egrediens ad praeliandnm in Israel. » Itaqne Domi- Domino praeceptum est ; quia propter instructio- 

nns cnm homines a viginti annis et snpra, et ad nem nostram ; inqnit enim Apostolus : « Omnia in 

praeliandnm idoneos nnmerari praeceperit, manife- fignra contingebant illis ; scripta snnt autcm haec 

stnm qnod viros perfectos inteliexerit. A qna ad correctionem nostram (/. Cor. x, li),t utlegen- 

snmma mnlieres femineae infirmitatis obstaculo, tes et probantes quanta nobis in hac ad terram 

servi, ntpote, vita moribusqne degeneres, iEgyptii, viventiumprofectioneimmineantdiscrimina,quanta3 

Qt alienigenae et barbari, exclnduntnr (Origenes, hostium insidiae, bellorum conflictationes spirita- ' 

honi. i in Num, ex vers. Rnf.). Soli numerantur q lium, marium et fluminum, mundi et volaptatum 

braelitae, nec ii omnes ; sed robore tantnm et vir- pericula (Origenes,hom. 27 in Num. ex vers. Ruf.); 

tnte praestantes. Sic enim scriptum est: < Numera- iter nostrum non segniter, neque remisse carpamns, 

tio filiomm Israel cnm exercitn eomm a viginti quo labente die, in medio deficiamns itinere, no- 

annis et snpra, omnis egrediens ad praeliandnm ctis tenebris obrnti. Nocte enim iEgypti primoge- 

in Israel, etc. (Num. i, 45). > Nec id mysterio va- nita ab exterminatore percutiuntur (Exod. xii, 29) ; 

cat : nam dnm pnerilis et Inbricns sensus, vel fe~ nocte avari anima divitis a daemonibus reposcitnr 

minea et resolnta segnities nobis inest, vel dnm (Lue. xii, 20). Sed prndenter itineri nos accingen- 



^ Pathol. XVII. 



1 



11 



AD OPERA S. AMBROSn APPENDIX. 



12 



tes^ fortiterqne ad bella praeparati, de virtute ad A bis immundns, non comedetis ex eo : at anno qnarto 



virtutem Iranseamas, et Dominus Deus noster prae- 
cedat nos ante faciem nostram, debellans inimicos 
nostros^ portansque nos, ut mater fllium snum, ac 
ducens nos in die per nubem, et nocte per ignem, 
ut tandem superatis quibusque 2 itineris difficul- 
tatibus, adversariarumque incursibus potestatum, 
profectionem nostram gloriose perficiamus. Mansio- 
nes ^ ero filiorum Israel quadraginta et duae numero 
computantur, quae denarii, quaternarii, et binarii ra- 
tione numeri quem continent^ multa nos mysteriado- 
cent. Volentes autem id vobis, fratres, explicare, in- 
tuemini, obsecro, et figite memoriae, ne verbi con- 
temptores inveniamini, nec fiat anima vestra via, 
ubi grana jactata non germinent : et veniant, in- 



erit omnis fructus ejussanetus etlaudabilis Domino 
(Levit, xiv, 23, 24). » Nec immerito : quatemioni 
enim insunt omnia, punctum, linea^ superficies, et 
soliditas^ mensurae universorum. Insunt etiam po- 
tissimae symphoniae musicae. Deinde quadranguli 
latera oportet esse aequalia. iEqualitas vero mater 
est jastitiae, quae caeterarum virtutnm dux est et 
magistra. Justitiam ergo quaternarius insinuat. Bi- 
narius demum nec ipse expers est mysterii. Legi- 
mus enim viduam illam insigni laude a Domino 
commendari quae aera duo in gazophylacium misit 
{Luc. XXI, 2-4). Samaritanus pro curatione sauciati 
binos erogavit nummos {Luc. x, 35). Apud Samari- 
tanos biduum transegit Salvator Ghristus {Joan. 



quit, volatilia coeli, et rapiant ea. Percipite ergo B ^^* ^^) '• bipartitam namque significat charitatem. 



haec, et recondite in cordibus vestris. Denarius nu- 
merus mysticus est, et non mediocriter a Moyse 
commendatus : ad eum namque primitias, oblatio- 
nesque et vota refert. Inquit enim : * Omnis deciraa 
terrae, et a fructu ligneo, Domino est : et omnis 
decima boum et ovium, et omne quod venerit in 
numero, sub virga, decima erit sancta Domino 
{Levit. XXVII, 30, 32). > Denique Jacob, Deo sibi 
dum ad Laban avunculum suum in Mesopotamiam 
proficisceretur, in itinere apparenti pollicitus est, 
dicens : « Omnium quae mihi dederis, decimam de- 
cimabo tibi {Gen. xxviii, 22). > Hanc ob causamNoe 
ille qui primus in veleri Scriptura justus pronun- 
tiatus est, decimus a protoplasto inducitur, non ad 



Dei nempe, et proximi : • In his duobus, dicit Do- 
minus, universa Lex pendet et Prophetae {Matlh. 
xxn, 40). > Mansiones igitur fiiiorum Israel ab 
-/Egypti finibus, usque ad repromissionis terram 
quadraginta duae a Moyse recensentur. Sic et san- 
ctus Matthaeus Christi generationem describens, 
quadraginta duas enumerat. Inquit enim : « Ab 
Abraham usque ad David, generationes quatuorde- 
cim ; a David usque ad transmigrationem Babylo- 
nis, generationes quatuordecim ; etatransmigratione 
Babylonis usque ad Ghristum, generationes qua- 
tuordecim {Matth. i, 17) : » ut ostenderet quod ve- 
rus Israelita qui de saeculi hujusiEgyptoadcoelum, 
veram viventium terram, per tot rerum discrimina 



ostendendam viventium tunc aetatem, vel ad prae- n et inimicorum tentamenta, pervenire festinat, pace 



scribendum numerum hominum : sed ut aperte 
doceretur quod sicut denarius, numerorum qui 
unitatem sequuntur^ perfectissimus est, ita tran- 
quiilitas in auima, finis est re vera actionum vitae. 
Temio enim per seipsum multiplicatas novenarium 
complet, et lites, dissidia^ bellaque divinis indicat 
oraculis, ut patet in quatuor et quinque regibus 
dissidentibus, seseque mutuo impugnantibus. Unitas 
vero novenario superveniens, denarium perficit, et 
pacem, amicitiamque designat. Novem enim cer- 
tantibus regibus sapiens Abraham quasi decimus 
superveniens pro tempestate tranquillitatem, pro 
bello pacem, pro morte victoriam, Deo favente, 
attulil. Unde ei Melchisedech summi Dei sacerdoti 



per denarium, justitia per quaternarium, charitate 
per binarium, armari oportet. Pace, quia scriptum 
est : « In pace vocavit nos Deus (/ Cor. vii, 15). » 
Jastitia, quia dicit idem Apostolus : « State induti 
loricam justitiae {Ephes. vi, 14). > Gharitate, < quia 
charilas operit multitudinem peccatoram (/ Petr.iy, 
8). Ghristus ergo ad Virginem, Israel ad Jordanem, 
Ghristianus ad ccelum pari mansionum numero 
deveniunt ; sed jam ipsas Israelis profectiones sigil- 
latim consideremus. 

I* mansio, Rahesses. — Profectionum ordo, 
mansionumque distinctio filioram Israel ex iEgypto 
exeuntium ad terram usque patribus repromissam, 
iis qui post Deum ambulare contendunt^ ad virtu- 



decimas exsolvit. Denarius ergo numerus perfectus ^ tumque profectus aspirant, propter mysteria quae 



est et unitatem designat. Quatemarins quoque et 
ipse mysticus est, et in Scriptura commendatur : 
nam speciosam illam lucem, quae seipsam et cae- 
tera manifestat, luminis genitores solem et lunam, 
ac praefulgidum stellarum chorum, quae noctem, 
diemque, menses, annosque oriendo et occidendo 
terminant, die quarto creata esse sermo propheti- 
cus declarat. Mundi radices qualuor numerantur, 
terra, aqua, ignis et aer. 3 Et annuae temporam 
vices sunt totidem, hiems, aestas, ver et autum- 
nus. Denique de terrae fructibus Deo oblaliones 
annum ante quartum fieri prohibetur : Sic enim 
scriptum est : « Fractus terrae tres annos erit vo- 



includuntur in illis, scitu valde necessaria sunt 
(Orig., hom. 27 ex vers. Ruf.). Ea enim quae in 
populo patrum corporaliter gesta sunt, nedum hi- 
storiam, rerumque gestarum seriem nobis osten- 
dunt ; sed instructioni nostrae spiritaliter intellecta 
maxime proficiunt. Huc spectabat Apostolus^ dum 
in epistola ad Romanos dicebat: « Quaecunque 
scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt 
{Rom. xv, 4). > Et ad Timotheum : « Omnis Scri- 
ptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum, 
ad arguendum, ad corripiendum et ad eradiendum : 
in justitia, ut perfectus sit homo Dei, ad omne 
opus bonum instructus (// Tim. ui, 16, 17). > 



^ 



13 



DE XLU MANSIONIBUS PILIORUM ISRAEL. 



1& 



Legimus ergo quod filii Israel, postqaam ^gyptus A affectus, et desideria mala quaB militant adversns 



aniveraa tantis plagis percussa est, tempore coelesti 
oracalo designato, nt ad immolandam Domino 
Deo in solitndinem proficiscerentur, terram Gessen, 
qoam ad incoiendnm acceperant, deserentes, in 
Ramessem urbem primo convenemnt ; ibi substi- 
ternnt, ibique primam fixerunt mansionem.Rames- 
ses iEgypti civitas est, ab Hebraeis munita, quando 
8»vieate in eos Pharaone, iuto, latere et paleis op- 
primebantur : Sic enim scriptum est : « Et aedifi- 
caverunt civitates munitas Pharaonis, Philon Ra- 
messen et On (Exod. i, li). > £st denique inextre- 
mis illios regni finibus sita, ut habetur in libro 
Exodi (Exod. xii, 37). In hac mansione populus pa- 
tmm^ mactato agno, ejusqne sangnine domorum 



animam. Exstinguuntur vero iEgyptii, dum non 
agis opera tenebrarum ; extinguuntur yEgyptii dum 
non carnaliter, sed spiritualiter vivis ; exstin- 
gnuntur iEgyptii, dum impuras sordidasque 
cogitationes vel depellis e corde, vel onini- 
no non recipis. Ideo quaerenti : « Quis me 
liberabit de corpore mortis (hujus) ? » re- 
spondit Apostolus : « Gratia Dei per Jesum Chri- 
stum Dominum nostrum (Aom. vii, 24, 25). * In 
hac mansione farina, argentum et aurum cumulan- 
tur. Farina, ex qua panis conficitur, doctrina 
Christi est ; quia panis Christus est, dicente Joanne: 
< Ego sum panis vivus (Joan. vi^ 51). > Argentum, 
divinnm designat eloquium : « Eloquia enim Do- 



liminibns, ac ntrisqne postibns illitis, exterminato- g mini, eloquia casta, argentum igne examinatum. 



ris evasernnt plagam : in hac iEgyptus primogenita 
sua vidit exstincta : in hac farinam non fermenta- 
tam, vasaqne argentea et anrea ab iEgyptiis mutuo 
accepta^ verbo Dei, sibi populus congregarunt. 
Horum qus dicta sunt, fratres, singula mysteriis 
referta sunt , et nostrae proficiunt disciplinse. 
In primis quia Ramesses secundum aliquos inter- 
pretatnr commotio turbnlenta, quae significat poe- 
niCentiam : per ipsam enim turbnlenta fit in 
peccatore commotio, ut aboleatur vetustas peccati 
et indncatnr novitas gratiae : nt homo vetus 
afiligatnr cmci, et novus homo resurgat : ut ve- 
tere tandem deposita conversatione carnis, *novitas 
inducatur spiritns. Pcenitentia ergo magnam com- 



probatum terrae, purgatum septuplum (PsaL xi, 
7). > Aurum, mens bona est : quae non immerito 
comparatur anro ; nam sicut aurnm caeteris praestat 
metallis, ita mens bona in homine caeteris potior 
est humanae substantiae portionibus. Tria ergo in 
Ramesse coacervantur, farina, argentum et aurum : 
doctrina, eloquium^ et mens bona: in quibus census 
sapientis consistit : sed interim pretiosam commu- 
tationem consideremus. Filii Israel dederant paleas 
qnae inexstingnibiii comburuntur igne, et recepe- 
runt farinam, in qua sapiens illa mulier fermentiim 
abscondit. Dederunt iutum, quod deletur, quia scrip- 
tum est : « Ut iutum platearum delebo eos (Psal. 
XVII j 43) : » et receperunt argentum, quod est ser- 



motionem turbationemqne gignit. Ideo propheta: p mojusti. Scriptnm est enim : «Argentum igne exa 



« Postquam cognovi, ergo iogemui (Jerm, xxxi, 
3). > Qui ergo ad repromissam aeternae haereditatis 
patnam proficisci desiderat, ac Domino Deo seip- 
snm nt hostiam viventem, sanctam, 4 Patri placen- 
tem immolatums recedit, debet primo adire Rames- 
sen, hoc est commotionem, quas fit per pceniten- 
tiam, ibiqne suam figeremansionem. Ibi suamman- 
sionem fixit Achab, qnando scissa veste sna, induto 
cilicio, jejunavit, dormivit in sacco, et demisso am- 
bnlavit capite (/// Reg. xxi, 26). Ibi Ninive Rex 
fixit mansionem, qnando snrgens de throno suo, 
abstulit stolam propriam, et sacco indutns sedit in 
dnere (/on., iii, 6).Ibi Corinthiimansionem fixerunt 
qnando contristati snnt secnndum Deum : quae tri- 



minatum lingua justi (Prov. x, 20). • Dederunt la- 
teres, qni cadnnt ; quia scriptum est : « Lateres ce- 
ciderunt, et receperunt aurum (Isa. ix, iO), » quod 
est mens bona qua servimus legi Dei. Bona ergo 
commntatio ; unde dicit Apostolus : < Jam saturati 
estis, jam divites facti estis (/ Cor. iv, 8). > Has 
non divitias comparemusnobis, quibus intelligibiles 
animae nostrae thesauros repleamus : sed ipse Domi- 
nus dat nobis gratiam, ut ab ^gyptiis illac eriperc 
possimus : Ideo benedicit Apostolus ad Hebraeos : 
< Optimum est gratia stabilire cov (Hebr. xiii, 9).> 
Bona igitur mansio Ramesse. 

II > matuiOy Socothi. — Secnnda filiorum Israel 
profectiofuit in Socoth ; ibique tenloria, iEgyplo 



stitia, ut scribit Apostolus, « Poenitentiam in salu- ^ relicta, figentes, secundam mansionem habuemnt 



temstabilem operatur (// Cor. vii, 10). > Deinde 
agni mactatio quid alind est quam passio Christi ; 
qui, nt Propheta dicit, < tanquam agnus innocens 
abdnctns est ut sacrificetnr (Jerem. xi, 19) ? » 
Cnjns sangttioe snper domorum . postes efihso, 
liberamnr ab Exterminatore; quia Christi passione 
per sacramenta nobis participata, liberamur ab eo 
qnihabebat mortis imperinm, id est, diabolo, ut 
ad Hebraeos scribit Apostolns (Hebr. ii, 14). Ideo 
in alio loco dicit : « Christus ut per suum sangui- 
ncm sanctificaret popnlnm extraportam passns est 
(Hebr. xiii, (12). In hac etiam mansione ^Egypti 
primogenita exstingnnntur ; hoc est, pravi carnis 



Ideo dicit : < Profecti autem filii Israel ex Ramesse, 
castrametati sunt in Socoth (Num. xxxiii, 3).» Inten- 
tio sancti Propheta Moysi, qui Dei mandato popuii 
processum ex iEgypto usqne ad Jordanem descrip- 
sit, non fait singula notare loca ad qua3 ei in nni- 
verso itinere diverlere contigerit; sed iila tantum 
in quibns aliqua mysteria facta sunt. Socoth urbs 
est in montanis, extra terram iEgypti ; ei tamen 
finitima ut legitur in libro Jesu Nave (Josue xiii, 
27). Denique Socoth interprelatur tabernacula. 
Unde Jacob qnando ab Esan qui ei a Mesopotamia 
revertenti occnrrit, sedivisit. < Reversns est, inquit 
Scriptura, in tabernacula (Gen, xxxii, 17).» Ubi alia 



i& 



AD OPERA S. AMBROSIl APPENDIX. 



16 



translatio habet : « Reversos est Socoth. Et snb- A ti dicitur qnod debeat sicnt hirundo clamare, et si- 



jnogit ibi : Et fecit Jacob sibi domos, et pecoribus 
snis fecit tabernacula ; propter hoc vocavit nomen 
loci illins, Tabernacnla (Ibid,), Et ibi alia transla- 
tio dicit : « Appeilavit nomen loci illius Socoth^ » 
id est tabernacula. In hac quoque mansione coxe- 
rant farinam : Dicitur enim in iibro Exodi : Et 
fecerunt ex farina subcinericios azymos (Exod, xii, 
39) ; > Non enim fermentata fuit : ejecerunt nam- 
que eos ^Egyptii. In hac fit insnper annornm com- 
putatio quibus Israel fuit in iEgypto. Inquit ^nim : 
< At habitatio iiliorum Israel quam habitave- 
runt ipsi et patres eorum in terra iEgypti, etc. 
(Ibid, 40). * In hac tandem praecipitur ut hujus ex 
iEgypto liberationis perpetuum exstet apud eos me- 



cut columba meditari annos ejus in amaritudine 
animae suae (Isa. xxxviii, 15) : nec de propitiatione 
peccati esse sine timore (Eccli, y, 5) ; sed doiere, 
et cum Propheta dicere : * Et peccatum meum con- 
tra me est semper (PsaL l, 5). > Quod non retro 
aspiciat, pristinas appetendo vanitates, nt uxor 
Lot, et ut canis revertens ad vomitum. Quin potius 
sicut semetipsum immunditiae et iniquitati prosti- 
tuit, ita exhibeat membra sua servire justitias in 
sanctificationem, ut quantum se glorificaverit et in 
deliciis fuerit; tantum errata sua corrigens et 
in se vindicans, sentiat tormentum et luctum. De- 
mum festum et perpetua azymorum solemnitas 
praescribitur, hoc est, meditationis et operum per- 



moriale. Inquit enim : « Dixit Moyses ad popuium: g severantia indicitur : < quia qui perseveraverit os- 



Recordamini diei hujus, in qua egressi 5 estis ex 
^gypto, ex domo servitutis : in manu enim forti 
eduxit vos hinc Dominus (Exod, mn, 3). » In 
hac demum solemnitas azymorum, ritusque azyma 
comedendi praescribitur. Nam inqnit : « Sex dies 
comedetis azyma ; at die septima festum Do- 
mino ; non apparebit ibi fermentatum (Ibid, 6). » 
Hsec quoad litteram. Quoad mysteria vero, dicimus 
quod profectus fiiiorum Israel in Socoth, inter- 
pretatur Tabernacuia, designat quod qui man- 
sionem habuit in Ramesse, hoc est in commotione 
poenitentiae, debet proficisci in Socoth hoc est in 
tabemacula quasi per considerationem ambulare. 
Quod sicut ille qui alio tendit, nec firmam habet 



que in finem, hic salvus erit (MaUh, x, 22). » Unde 
Apostolus : < In disciplina perseverate, filii (Hdn', 
XII, 7). * Profectio igitur ex Ramesse ad Socoth est 
ad meliora. 

111« mansio, Etman. — Tertia mansio est Ethan. 
Nam a Socoth recedentes filii Israel, pervenerunt in 
Ethan ; ibique figentes tertiam stationem perege- 
rnnt. Inquit enim : < Et profecti e Socoth, castra- 
metatisunt in Ethan (Num, xxxiii, 6).» Ethan regio 
est iuter iEgyptum et solitudinem in qua est Petra 
oppidum, in cujus spelunca habitavit Samson cum 
ab Allophylis infestaretur : < Et sedit, inquit, in 
spelunca Petrae Ethan (Judic. xv, 8), > qui locas 
erat valde minutus, ut testatur Josephns (Antiq. 



domum^ moratur in tabernaculis. Unde quid p cap. 10). Erat autem haec regio in principio solitu- 



aliud est in tabernaculis habitare, quam pere- 
grinari ? sicut Apostolus ad Hebraeos de patri- 
bus loquens teslatur. Inquit enim : « Confitentes 
quod peregrini et hospites essent super terram 
(Hebr, xi, 13), * et videns se peregrinum in terra, 
Micat cum Propheta : < Advena ego sum in terra 
(Psal. xxxviii^ 13). Consideret item Apostoli dic- 
tum : «Nonhabemushicmanentemcivitatem(Ae&r. 
xiii^ 14). > Cognoscat denique quod quandiu est 
in corpore^ peregrinatur a Domino, unde rejiciat 
ea quae in mundo sunt; quia concupiscentia 
carnis est ; quia concupiscentia oculorum '. et 
quia snperbia vitae. Sequatur Apostoli consi- 
lium : « Ne tetigeritis, ne gustaveritis, neque 



dinis. Ideo dicit: «Etest parsdeserti (Num, xxxiii^ 
6). > Regionis hujus meminit David propheta di- 
cens : < Tu siccasti fluvios Ethan (Psal, lxxiii,15).» 
In hac mansione primum apparuit Dominus nocte 
in columna ignis,et die incolui(inanubis,ostendens 
iter populo, ad terram usque successionis eorum : 
< Et non defecit, inquit, columna nubis in die, et 
columna ignis in nocte, coram otnni populo (Exod. 
XIII, 22). » Yerum quia Ethan nobis sonat fortitudo: 
unde adversus Jeroboam parans se Roboam defen- 
dere : « iEdificavit, inquit, civitates munitas. Ethan 
et Thecue (II Paral. xi, 6), * hoc est civitates for- 
titudinis, docemur quod ubi in Socoth hujus pere- 
grinationis, in meditatione et exercitio bonorum 



attaminaveritis, quae sunt omnia in interitum, ipso j^ operum usque in finem perseverare quis statuerit^ 

_ j« •a»»«... « 1 ^ J^» J t^aL V — A _J ^ - •** !•— - _«_2^ 



usu : sed ingemiscat habitationem qnae de coelo est, 
semper contendens placere Deo (Coloss, ii,21, 22 ; 
Cor. V, 2). > Subcinericiorum coctio azymorum do- 
cet, quod expurgato is veteri philosophomm nequi- 
tiae et Judseorum malitiae fermento, epuletur in 
azymis sinceritatis et veritatis. Memoria jugiter 
unusquisque nostrum teneat illud Domini praecep- 
tum dicentis : « Intuemini et cavete a fermento Pha- 
risaeorum (Matth. xvi, 6),> et apostoli ne oblivisca- 
tur cautionem : « Videte ne quis vos depraedetur 
per phiiosophiam et inanem fallaciam (Coloss, ii, 
8). > Deinde in Socoth indicitur computatio anno- 
rum quibus populus fuit in iEgypto : quia poeniten- 



ascendit ad Ethan, hoc est, ad fortitudinem ; quia 
ipse Dominus dat virtutem, et fortitudinem plebi 
suae. Hinc dicebat Apostolus : « Omnia possum in 
eo qui me confortat Christus JesvLs(Philipp,iy, 13), * 
imo per nubem et ignem aperit ei viam, et fit dux 
itineris ejus^ donec videat bona Domini in terra vi- 
ventium. Ascendamus igituret nos in Ethan, utdia- 
bolo resistamus fortes in fide. 

IV« mansio, Os Eroth. — Quarta mansio dicitur: 
Os Eroth. Unde sequitur : < Et profecti ex Ethan, 
castrametati sunt ad Os Eroth, quae est contra Beel- 
sephon, et contra Magdalon (Num. xxxiii, 7). > Os 
Eroth alia translatione dicitor Phiairoth ; vicus est 



17 



DE XLII MANSIONIBUS FILIORUM ISRAEL. 



18 



et snbQrbinm Magdali, 6 versns mare Rnbrnm^ ut 
habetar in libro Exodi (Exod. xiv, 2). In hac man- 
sione indignatos Pharao quod Israel iEgyptum de- 
sereret, comparato ezercita graodi, eos insequitur, 
dicens : « Quid fecimus, nt dimitteremus filios 
Israely ut non servirent nobis {Ihid. 5, 6) ? > £t 
snbjungit : « Junxit ergo Pharao currus suos, etc. 
(Ibid. 6). > Quo vero ad morale : per Os Eroth, quod 
os nobilium interpretatur (Hieronym. ep. 127), os- 
tenditur quod assumpta fortitudine in Ethan, 
ascendimus in Os Eroth, quia nobilitamur in Do- 
mino. Quod vero Os Eroth sit vicus, non caret 
mysterio : ut primo parva quaeque capiantur ; est 
enim ordo ut a parvis ad magna veniatur ; pericu- 
losa namque semper fuit in initiis immoderata 
prosperitas aeque ac adversitas (Orig. hom. ^7 in 
Num* ex Ruf. vers.). Sicut ergo per suburbium ad 
nrbem progredimur, ita per ima ad summa ascen- 
dimns. Denique Beelsephon, quod est interpreta- 
tum» Dominus Aquilonis, diabolum designat ; quia 
dixit^ ut testatur Isaias propheta : « Sedebo in 
monte sublimi, super montes excelsos ad Aquilonem 
(Isa. Ttv, 13). > Est igitur Os Eroth contra Beelse- 
phon, id est, contra diabolum, qui stat semper ut 
adversetur euntibus in Hierusalem, quas in coelo 
est. Ideo dicebat Apostolus : « Induite vos armatu- 
ram Dei ut possitis stare adversus insidias diaboli 
(Epkes. VI, 13). * Idem quoque designatur per Pha- 
raonem populum insequentem. 

y« flianiio, Mabah. — Marah quinta est mansio. Sic 
enim dicit : « Et profecti contra Os Eroth, transie- 
rant per medium maris in desertum, et am- 
bulavemnt viam trium dierum per desertum 
ipsij et castrametati sunt in Marah (Num. xxxiii, 
8). > Marah locus est in deserto Sur, tali vocatus 
nomine ob aquarum amaritudinem ; sic enim scribi- 
tur in libro Exodi : « Venerunt autem in Marah, et 
non potuerunt bibere aquam de Marah (Exod. xv, 23) 
amara enim erat, propter hoc vocatum est nomen 
loci illius, Amaritudo. Circa hanc mansionem tria 
snnt consideranda, profectio, mansio et operatio. 
Profectio, quia in hujus itinere filii Israel Rubrum 
mare sicco vestigio transierunt ; nam dicit Scri- 
ptora : « At Filii Israel perrexerunt per siccum in 
medio maris : et aqua erat eis murus a dextris, 
et mnrus a sinistris. Pharao vero cum suo exercitu 
submersns est in aquis vehementibus (Exod. xiv, 
22, 27) ; > sic enim de eo scribitur : « Et reversa 
aqoa coopemit currus et ascensores, et omnem 
exercitum Pharaonis, qui ingressi fuerunt post 
eos in mare, et non relictus est ex eis uUus (Ih. 28). 
Mansio; quia invenerunt aquas amaras, quarum 
amaritudinem sentientes, bibere nequiverunt, licet 
magna vexarentnr siti. Operatio; quia mandato 
Domini Moyses ligno tetigit aquas : et quae prius 
erant amarae, in dulcedinem versae potabiles effectae 
sniit, unde sitim exstinguere potaemnt. Per qu» 
pnmo significatur nobis quod ad gratiam prope- 
rantibns occurrit Pharao cum exercitu suo, hoc 



A est, diabolus cum potestate tam forti, ut, sicut 
scriptum est (// Thess. ii, 4, 9), non sit quidquam 
in terra simile factum illi : sed tandem ut Pharao 
cum exercitu submergitur in aquis vehementibus^ 
ita et diabolus mittitur in stagnum ignis et sul- 
phuris (Apoc. xx, 9). Unde nec ideo terroamur, ut 
desertionem faciamus. Deinde in mansione aqaae 
gustantur amarae, quoniam adhuc existentes in 
gratia multiplices manent tribulationum amaritudi- 
nes. Unde Joannes apostolus dicebat : « Ego Joan- 
nes vester et particeps in tribulatione (Apoc. i, 9). 
Imo apostolus Paulus dicebat : < Si extra disci- 
pliaam estis, adulterini et non filii estis (Heln\ 
xii, 8, 12). > Denique in operatione, sicut verbosuo 
adest Dominns, ut dulcescant aquae, ita praestat in 

g tribulationibus suam nobis praesentiam, dicente 
Propheta : « Cum ipso sum in tribulatione (Psal. 
xc, 15), > ut afilictiones mitescant. Hinc Esaias 
proclamat Propheta : « Si transieris per aquam, 
tecum sum, et flumina non cooperient te : et si 
transieris per ignem, non combureris (Isa. xliii, 
2). > Ideo Stephano in dulcedinem fuerunt torrentis 
lapides : et Laurentio in refrigerium prunae. Merito 
igitur dicit Apostolus : « Gloriamur in tribulationi- 
bus (Rom. V, 3). > 

YI* mansio, Elim. — Mansio sexta vocatur Elim : 
A Marah enim recedentes filii Israel, venerunt in 
Elim : ibi substiterunt, et ibi tabernacula erexerunt. 
Unde dicit : < Et profecti ex Marah, venerunt in 
Elim. In Elim vero erant duodecim fontesaquarum, 

Q et septuaginta arbores palmamm ; castrametati sunt 
illic apud aquas (Num. xxxki, 9). Idem legitur 
in libro Exodi (Exod. xv, 27) : Sed pulcher ordo, 
felixque virtutis progressus, qui semper tendit ad 
optima: ex tenebris ad iucem, ex aerumnis ad 
felicitatem. Ecce filii Israel, post Pharaonis et 
iEgyptiomm saevitias, post maris desertique discri- 
mina, post triduanae sitis ardorem, et Marah ama- 
ritudines, venerunt tandem ad palmas, veneruntad 
fontes. Per quod instruimur quod qni asperitatibus 
praegravantur, eos tandem laeta et amoena 7 loca 
suscipiunt : quoniam ad requiem non nisi per 
laborem, et ad gaudia non nisi per tristia perve- 
nitnr. Yenit populus ad palmas : sed prius Mgy- 
ptiomm plurimas sustinuit angustias. Venit ad 

j^ fontes ; sed prius trium diemm sitim, et aquarum 
amaritudines passus est. Nec tamen in his adhuc 
finis est itineris, nec ultima labomm requies ; quia 
et graviora maneut ; sed cunctomm dispensator 
Deus, qui omnia suaviter disponit, interserit in ipso 
etiam itinere refrigeria quaedam, utiis refota, vique 
reparata anima promptlor ad reliquos redeat labores 
(Orig. hom. 27 in Num. ex vers. Ruf.). Leniqne 
observandum est qnod Elim interpretatur Arietes. 
Arietes vero duces sunt ovium. Ideo duodecim 
fontes, et septuaginta palmae designant Cbristiani 
gregis ductores : nempe dnodecim Apostolos, de 
quibus ita scribit Lucas : < Elegit duodecim ex ipsis, 
quos apostolos nominavit (Luc, vi, 43), > et septua- 



19 



AD OPEBA S. AMBROSII APPENDIX . 



20 



ginta discipnlos quos sanctns Lucas alibi memi- 
nit, dicens : « Designavit Dominus et alios septua- 
ginta, et misit illos binos ante faciem suam {Luc. 
X, 1). » Quorumdistinclionem ponit AposloluB, agens 
de Domini post ejus resurrectionem apparitionibus. 
Inquit enim ad Corinthios : • Visus est Cephae, 
et post hoc undecim, et deinde visus est Apostolis 
oninibus (ICor. xv, 5,7). » Quitamen omnesduces 
ct magistri sunt gregis Dominici. Quare de iis 
scriplum est : « Qui vos audit, me audit; et qui vos 
spernit, me spernit (Luc. x, 16). > Hauriamus igitur 
nos de uberrimis hujusmodi fontibus, et bibamus : 
carpamus quoque de solidis harum victoriae palma- 
rum fructibus, et manducemus alacriter, ut talibus 
cibo potuque refecti, validiores ad reliquas mansio- 
nes peragendas inveniamur (Hieronym. ep. 127). 

YII* mansio, Mare Bubrum. — Septima mansio 
cst juxta mare Bubrum : nam transito mari Bubro, 
et Marah et Elim mansionibus peragratis, occur- 
rit iterum filiis Israel sinus quidam ipsius maris 
(Hier. epist. 127). Et quia ibi applicuerunt tento- 
riaque erexerunt, ideo nunc ad mare castrametari 
dicuntur. Dicit enim : « Et profecti ex Elim, cas- 
trametati sunt super mare Bubrum (Num. xxxiiif 
10). » Sed observa quod vident mare, non tamen 
illud intrant, nam suflicit semel tantum intrasse 
et pertransisse, quoniam illud mare baptismi nostri 
jigura fuit (Orig. hom. 27 in Num. ex vers. Buf.), 
ut Apostolus ad Corinthios scribit dicens : < Quia 
patres nostri omnes baptizati sunt in nube et in 
mari (/ Cor. x,2). > Sedbnptismus eorum in figura 
fuit, nostrmn autem in veritate. Et quia baptismus 
ilerandus non est, cum scriptum sit : « Unus Deus> 
una fides, unum baptisma (Ephes.w,^), sicutsemel 
baptizari oportuit, ita el semel mare intrasse satis 
fuit. Nunc igitur pergenli ad promissam haeredita- 
tem populo iterum mare occurrit, ut illud videns, 
illiusque undas aspiciens, cautius incedat, ne de- 
terius aliquid ei contingat. 

Vill' mansio, desertum Sin. — Octava mansio 
est desertum Sin. Ideo dicit : « Et profecti a inari 
Bubro, castrametati sunt in desertum Sin (Num. 
xxxiii, 11) : » sed oLservandum quod totahaec soli- 
tudo a mari Bubro, usque ad montem Sinai appel- 
latur Sin (Hier. epist. 127). In qua filii Israel quin- 
que habuerunt mansiones, neinpe mare Bubrum, 
ut supra hanc de qua agimus, et tres sequentes. 
Haec autem specialis est ; licet, communi nomine ap- 
pellatur desertumSin,ex nominetotius deserti : sicut 
et Moab nomen est civitatis et provinciae. Verum 
quia Sin interpretatur rebus, significat nobis quod 
sicut oclava mansione venimus ad Sin, hoc est ad 
rubrum, in quo actum est de liberatione filiorum 
Israel a servitute .^-gypti : ita in resurrectione, 
quas per octavam intelligitur, veniemus ad rubum, 
in quo agetur de liberatione nostra a servitute 
corruptionis : quam expectamus, ut Apostolus 
dicit : < Et ipsi intra nos gemimus, adoptionem filio- 
rum exspeclantes redemptione corporis nostri (Rom. 



A vin, 23). » Et alibi: < Salvatoiem exspectamus 
Dominum nostrum Jesumi Christum, qui reformabit 
corpus humilitatis nostrsB configuratum corpori 
claritudinis suaB (Philipp. iii, 20» 21). > £t tunc vide* 
bimus rubum ardere et non comburi ; quia cor- 
pus humanitatis nostrae morietur, sed non consn- 
metur ; imo resnrget ad majorem ciaritatem. Dicit 
Apostolus : < Seminatur in ignobilitate, surget in 
gloria : seminatur in infirmitate, surget in virtute 
(/ Cor. XV, 43). > Oreinus igitur Deum ut ad octa- 
vam mansionem venire valeamus, vel potius ipsa 
ad nos cito veniat. 

IX* mansioj Dephcha. — Nona mansio dicitur 
Dephcha: quae in mansionibus deserti Sin tertia 
computatur ; recedentes enim filii Israel a mansione 

Q quae a communi nomine, desertum appeilatiir, 
venerunt ad hanc. Quare snbjungit : « Et profecti 
de deserto Sin, castrametati sunt in Dephcha 
(Num. xxxiii, 12). > Haec mansio in Exodo non 
habetur : sed a deserto ad Baphidim tantum pro- 
fectio scribitur. Sub silentio igitur praeteritur haec 
et sequens mansio ; quia non ille erat locus in qno 
per verbum Dei profectiones 8 feriatim Moyses 
recenseret. Denique Dephcha sanitas interpretatar 
(Orig. hom. 27 in Num. ex vers. Buf.). Perfecta 
autem animae sanitas est qua non potest peccare, 
sicut perfecta corporis sanitas est qua non contigit 
aegrotare ; quod non nisi in resurrectione succedit : 
tunc enim, sicut dicit Isaias propheta : « In capite 
eorum laus et laetilia apprehendet eos: fugiet dolor, 

Q mceror et gemitus (Isai. li, 11). > Vides igitor 
ordinem profectuum. Filii Israel de octava mansio* 
ne assequuntur Dephcha : et nos a resurrectione 
perfectam animae et corporis adipiscimur sanitatem, 
at Joannes apostoius in Apocalypsi testatur, 
dicens : « Et absterget Deus omnem lacrymam ab 
oculis eorum, et mors uitra non erit, neque luctus, 
neque clamor, neque dolor erit ultra (Apoc, xxi, 
4). Sed quia animae languor peccatum est unde dixit 
Propheta : < Sana animam meam« quia peccavi 
tibi (Psal. XL, 5) : > languor animaa nostrae 
su{:erbia est, ira est, avaritia est : ideo unosquis- 
que nostrum cordis et corporis genua flectens oret 
Dorainum nostrum Jesum Christum^ qui sanat 
omnes infirmitates nostras : et cum propheta dicat : 
« Sana me, Domine^ et sanabor ; salva me, et saU 

^ vabor (Jerem. xvii, 14). > dicat et cum David : 
« Sana me, Domine, quoniam conturbata sunt om- 
nia ossa mea (PsaL vi, 3). > 

X* mansio, Haltjs. ^ Decima mansio Halus est : 
ad quam a Dephcha profecti sunt filii Israel. Ideo 
dicit : < Et profecti de Dephcha, castrametati sunt 
in Halus (Num. xxxiii, 13). » In Exodo nec ista 
mansio distincte nominatur; sed comprehenditor 
sub mansionibus a deserto Sin usque ad Baphidim. 
Dum enim dicit : « Et profecta est omnis congrega- 
tio filiomm Israei ex deserto Sin per castra sua, 
secundum verbum Domini (Exod. xvii, 1) ;» innuit 
quod plures fuerint castrametationes et hospitia, 



21 



DE XUI MANSIONIBUS FILIORUM ISRAEL. 



22 



Tria in hac mansione gemntar. Primo, populas 
Dei gioriam intnetor : nam scriptnm est in Exodo : 
« Et gioria Domini apparuit in nube (Exod, xvi, 
iO) : > Deinde, pascitur carnibus : < Factum est 
vespere, > ut ibi legitur, « et ascendit coturnix, 
et cooperuit castra {Ibid., 13). Tertio, cibatur 
manna de cobIo. Sic enim Moyses populum alloqui- 
tor : « Hic est panis quem dedit vobis Dominus ad 
manducandum (Ibid,, 15) : » hoc est verbum quod 
constituit Dominus. Per quad monemur quod qui m 
decima qm'escit mansione, id est in observatione 
legis, per denarium enim numerum lex significa- 
tur, qu2B in decem verbis consistit^ ut scriptum est : 
« Et sdripsit Moyses verba haec decem in tabulis 
fcBderis (Exod. ixxiy, 28) ; Dei gloriam conspicit. 
Qiiare sciscitanti PropheUB, quis habitaturus in 
Dei tabemacolo^ et quis in monte sancto ejus 
reqaietarus esset, respondetur quod sedulus obser- 
vator legis, dam dicitur : < Qui ingreditur sine ma- 
cula, et operatur justitiam : qui loquitur veritatem 
in corde suo, etc. (Psal. xiv, 2, 3).£t idem carne 
et manna coelesti pascitur, hoc est, pretioso Domi- 
ni nostri Jesu Christi corpore. Cujus corpus est 
vera caro, dicente Joanne apostolo : « Caro mea 
vere est cibos (Joan. \i, 56); » est verum estmanna, 
non in typo, sed in veritate : « Ego sum, inquit, 
pauis vivus qui de codlo descendi (Ibid., 51). Est 
vera caro propter veram humanitatem : est panis vi- 
vos propter divinitatem. Cum igitur Christi corpus 
manducamus, divinitatem et humanitatem parti- 
cipamns, at Apostolus ad Corinthios scribit (1 Cor. 
xiy 24-29). Mehtoautem beneficia haBO potiora in 
hoc loco praestantur : Nam Halus interpretatur labor; 
iaboranti aatem congruum est ut Domini appareat 
gloria, quo praemii visione alacrius labores susti- 
neat. Congruam est etiam ut subministretur 
cibus, quo refectus inchoatum fortius prosequatur 
iter. 

Xl« mantio, RArainiM. — Undecima mansio per* 
agitor in Raphidim : Ibi enim populus duro fatiga- 
tot ilinerej refrigeriam sumpsit. Ideo sequitur: 
• Et profecti ex Halus^ castrametati sunt in Raphi- 
dim : et non erat iliic aqua ad bibendum (Num. 
xixm, 14). > Eadem mansio scribitur etiam in 
Exodo : < Et castrametati snnt^ inquit, in Raphi- 
dim, non erat autem aqua populo ad bibendum 
(Esod. XVII, 1). > Haec mansio trium admirabilium 
opemm praerogativa maxime decoratur. Primo, 
miiabili educatione aquae e petra : nam populus 
montiam asperitate et longitadine viae fessus, 
magno sitis ardore flagrabat. Veniens antem Raphi- 
dim, visoque loco arido, aquisque carente, adversus 
Moysen iratas tumultuari coBpit (Ibid.i, 3). Unde lo- 
CQSjargii in Scriptura nuncupatus est. At ille accepta 
virga, petram Domini mandato percussit : illa vero 
percossatam largam aquammeffuditcopiam^ utpo- 
polas ac jamenta omnem sitim exstingaere possent. 
Qood admiraas David propheta, in haec prorapit 
verba : < Qaoniam percassit petram, et flaxerunt 



A aquaB et torrentes inundaverunt (Psal. ixxvn, 20).» 
Secundo, memoranda contra Amalecfiitas victoria. ' 
Nam populo snam hic stationem agente, Amalechi- 
tarum gentes ei obsistere, eum vexare, eumque valido 
comparato exercitu oppugnare coeperunt. AtMoyses, 
consideratis populi viribus longi itineris defatiga- 
tione 9 jani fractis, et ad repellendam hostium 
audaciam non satis aptis, ad divinura confugere 
decrevit auxilium.Unde et resistendi hosti, et belii 
gerendi toto negotio penes Josue relicto, ipse Deum 
oratums in collem secessit. Sed o mira orationis 
potentia ! dum Moyses paimas tendebat ad coelum, 
praevalebat Israel ; dumvero remittebat, succumbe- 
bat. Aaron autem et Hur manus ejus usque ad solis 
occasum sustentantibus, adeptus est Josue victo- 

B riam, ut Scriptura dicit : < Fugavit Amalech ct 
omnem populum ejus in occisione gladii (Exod. 
xvu, 13). > Tertio, prudenti consilio in moderandis 
rebus publicis Jethro : nam cernens Jethro Moysen 
ejus generam in audiendis vulgi causis diutius quam 
par esset occupari, et a diluculo usque ad vespe- 
rum in his tempus omne cousumi : consuluit ut 
judices, tribunos, et alios belii pacisque praefectos 
institueret, qui populum judicarent, causas audirent, 
lites dirimerent et breviter levia cuncta absolve- 
rent, rebus tantumgravibusejus judicio reservatis. 
Cui Moyses assensit. Ideo scriptum est : < Audivit 
autem Moyses vocem soceri sui, et fecit quaecunque 
dixit ei (Exod. xviii, 24). • Etquia Raphidim laus 
judicii interpretatur, merito in ejus mansione petra 

Q exhibet aquam : quia petra Christus custodienti ju- 
dicium suae aquam gratiae exhibet : nam scriptum 
est : < Beati qui custodiunt judicium (Psal. cv, 3); > 
vincitur Amalech, quia judicio damnatur diabolus: 
docetur recta populi administratio, quia scriptum 
est : < Judex sapiens docet populum suum (EccH. 
X, 1) : » hicest.quijudiciatomnia, etipse anemino 
judicatur (/ Cor. n, 15). 

XII* mansio, deserium Sinai. — Duodecima man- 
sio habita est in desorto Sinai. Ideo subjungit : < Et 
profecti ex Raphidim, castrametati sunt in deserto 
Sinai (Num. xxxiii, 15). > Celebratissima est mansio 
haBC ubi Deus descendit in igne, in montem, et 
Moyses purificato populo, Dei mandato in verticem 
montis ascendit, et cum eo locutus est, et accepit 
D praecepta decalogi. Ibi ostenditur exemplar fabricae 
Tabernacnli, ibi praecipitur victimarum multipli- 
citas, vasorum distinctio, indumenta Pontificis, 
Sacerdotnm et Levitarum caeremonia. Ibi numerus 
populorum Levitarumque, et per singulas tribus 
popuU distributio : oblationes quoque principum in 
hacmansione descriptae sunt. Dua^quoque argenteae 
tubae ad promovenda castra ibidem fieri jubentur, 
ibique praecipitur immundis super anima hominis, 
qui primo mense Paschae interesse non potuissent, 
ut mense secundo convenirent : et qui longius ha- 
bitabant, vel immundi fuerant, in secundo mense 
Pascha jussi sunt facere. Quod nimiram in typnm 
intelligitor popoii gentium, qua) cam daemoniis 



23 



AD OPERA S. AMBROISII APPENDIX. 



24 



fornicataB faerint, immandaB videbantar ia anima^ A debeat, in his omnino exstingaitnr, ne snbsistat. 



salabri vero fidei confessione in secanda nativitate, 
quasi in secando mense pnrificari praecipiontnr. 
Jubetar qaoque in hac mansione Nazaraeis nt vinum 
et siceram non bibant, nec acetum quidem e vino 
vel siceram : nec uvam recentem comedant, nec 
uvas quidem passas (Num. vi, 2-4) ; quod et in 
Proverbiis praecipitur: «Principes qni iracundi snnt, 
vinum non bibant ; ne cum biberint, obliviscantar 
sapientiae (Prov. xxxi, 4, 5). Quid ergo Nazaraeorum 
nomine, nisi abstinentium continentiumque vita 
significatur; quibus in vino luxuria prohibetur, in 
sicera omnis voluptas terrena ? Sicera enim ex di- 
verso conficitur genere, sicut voluptas ex diversa 
vitiorum oritur colluvie. Unde illi vinum bibere di- 



Praecepit dehinc lex Levitas omnes pilos camis 
radere (Num, viii, 7) : qnia hi qui obseqoiis divinis 
assumontur, debent ante Dei ocnlos a cunctis carnis 
cogitationibus mnndi apparere, ne illicitas cogita- 
tiones mens proferat ; et pnlchram animas speciem 
quasi pilis excrescentibus deformem reddant. Post 
haec jubentur etiam fieri duae tubae, qaarum clan- 
gore populi moverentur ad praelium. Sic enim 
scriptum est de his ad Moysen : « Fac tibi daas 
tubas argenteas ductiles (Num. x, 2) ; > et panlo 
post : < Et cum concisus ciangor increpaerit, mo- 
vebnntur castra {Ihid., 5). > Per doas enim tubas 
exercitus ducitur, quia per dao Testamenta, sive 
per dao praecepta charitatis ad praeiium fidei popa- 



cuntur, qui ad decipiendos homines umbras quas- B ^^^vocatur, qaaeidcircoargenteaefieri praecipiuntar, 



dam ct imagines se simohnrl habere virtutum. Uva 
passa illi vescuntur, qai propter humanos oculos 
abstinentiae pallore inficiuiitur^ ut gloriam capiant 
ab hominibus. Acetum aujem hi bibunt, qui post 
vitae sanctitatem in praetentis relabuntur vitiis, et 
corruptione veteris nequitia delectantur. Praecepit 
itaque Deus, ut qui sanctitatis induerint titulam, 
cunctis careant vitiis, nullamque hujusroodi pertur- 
bationem quae statum mentis evertat, appetant. In 
hac mansione separantur, de castris leprosi, semi- 
niflui, et immundi ; leprosi doctrina, seminiflui co- 
gitatione, immundi opere,id est, haeretici, schisma- 
tici et luxuriosi : hi tanquam contagiosi et morbidi 
a castris ejiciuntur, ne contagione perfidiae vel mo- 



ut praedicatorum verba eloquii nitore refulgeant^ et 
auditonim mentes nulla sui obscnratione confan- 
dant : idcirco autem ductiles, quia necesse est at 
hi qui venturam vitam praedicant, tribalationum 
praeaentium tunsione crescant. Bene antem dicitor: 
< Cum concisus clangor increpaerit, movebantur 
castra ; > quia nimiram cum sobtilior ac minatiqr 
praedicationis sermo tractatur, auditorum mentes 
contra tentationum certamiiia ardentius excitantur. 
Jam abhinc promoventur Filii Israel de monte Sina, 
et transeunt in Sepulcra concupiscentiae. 

Xill* mansio, Sbpulciu concupisgemtls. ^ De- 
cima tertia mansio habetur in sepulcris concupi • 
scentiae. Ideo inquit : «£t profecti de deserto Sinai, 



rum suorum, vitam polluant innocentum. Denique p castrametati sunt in Sepuicris concupiscentiae (Num 



ab anno vicesimo etsupra annumeiantur populi qui 
ad praelium apti inveniuntur ; sed cur ab anno vice- 
simo ; nisi qniahac aetate contraunumquemque vitio- 
rum bella nascunlur. Ideoquead pugnam eliguntur, 
ut habeant contra libidinem conflictum, nec luxaria 
superentur. Hic etiam ab anno vicesimo et quinto 
Leviiis in Tabernaculo servire mandatur, et a quin- 
quagenario custodes vasorum constituuntar : quid 
enim per annum 10 quintum ac vicesimum, in 
quo flos juventutis oboritur, nisi ipsacontra unum- 
quemque vitiorum bella significantur : et quid per 
quinquagenarium, in quo Jobilaei ratione, etiam 
terra quiescit, nisi aeterna reqaies edomita bello 
mentis exprimitur ? Quid per vasa tabernaculi, nisi 



xxxiii, 16). > Haec mansio ab eventu nomen ao- 
cepit ; nam populus manna pertaesus, carnes, pi- 
sces, pepones, et alia quae apud iEgyptios erant 
gulae incitamenta concupivit, et adversus Moysen 
tumultum excitavit. Quare iratus Dominas, misit 
coturnicum prope terram volantium innumerabilem 
copiam, qaibus eorum gulam possent explere : sed 
dicit Scriptura : < Cames adhac erant in dentibus 
eorom {Num. xi, 33) ; hoc est, antequam digere- 
rentur, percussit Dominus popuium plaga magoa 
valde : < £t hinc, > inquit, < vocatum est nomen 
loci illins, Sepaicra concapiscentiae : qnia ibi 8e> 
pelierunt desideratorem {Ibid. 33, 34). > Ex quibos 
docemur, ut qui conversationem reliqaimas saculi, 



fidelium animae figurantur? Levitae ergo ab anno ^ et iEgyptias ollas, id est camalium desiderionun 



^icesimo et quinto tabemaculo serviant, et a quin- 
quagenario custodes vasoram fiunt, ut videlicet qui 
adhuc impugnantium vitiorum certamina per con- 
sensum delectationis admittunt, aliorum curam 
sascipere non praesumant. Cum antem tentantium 
bella subegerint, cum apod se jam de intima tran- 
quillitate secori probabiliter aestimantur, tunc ani- 
marnm custodiae deputari poterunt : sed quis haec 
pra^lia sibi perfecte superare potest, cum Paulus 
dicat : < Yideo aliam legem in membris meis re- 
pugnantem legi mentis meae {Rom. vii, 23)? > Sed 
aliud est bella fortiter perpeti, aliud bellis enerviter 
expugnari. In illis exercitatur virtus, ne qais extolii 



fervores contempsimos, non debere marmarare 
contra coelestem panem, nec viralenta iEgyptioram 
appetere, qnae sunt magnaram camiom ; sed sim- 
plicem mannae cibum, id est, param et coBlestem 
vitam quaerere. Alioqain si post praecepta, Angeli- 
cam escam, mannaqae coelestis vitae, sive doctrinas 
rursns carnes iEgyptias, quae sant camaies hiijas 
saeculi voluptates, et vetustorum concupiscentias 
vitiorum appetere volaerimus, statim ira Domini 
percussi torqaebimar, desideria nostra vertentor 
in tumulos, at simos sepolcra dealbata, qaa foris 
apparent hominibus speciosa, intas yaro plena snnt 
omni sparcitia. In hac mansione Moyses mandato 



io 



DE XLII MANSIONIBUS FILIORUM ISRAEL. 



26 



Dei sepluaginta viros seniores ex popnlo delegit, A dam mandato Dei Moyses destinavit, qni botrnm 



qni ad regendam plebem ei adjntores forent : « £t 
snstinebnnt, * inqnit, < tecnm impetum populi, et 
non feres illos tn solus {Num. xi, 16). » Snper qnos 
postea Spiritns descendit, et prophetaverunt. Qnod 
in typo factum est : qnoniam Spiritus sanctus in 
die Penteoostes apostolis se iufndit, nt et ad fnn- 
dandam Ecclesiam sapieotes essent, et ad regendam 
fortes : < Attendite^ * inqnit, nt in actibus Aposto- 
lomm legitnr, < vobis et nniverso gregi, in qno 
posnit vos Spiritns sanctns episcopos regere Eccle- 
siam Dei (Aetor, xx, 28). > Donnm itaqne virtntis 
coBlestis quod oiim inMoyse etin prophetis exstitit, 
snper apostolos visibiliter appamit. 



nvae, mala pnnica, et ficns terra retulernnt (Num. 
XIII, 4, 24, (27). Sub hoc deserto Dalhan, Abiron et 
Corefilii, cum eorum familiis,hiatu terraB, ob seditio- 
nem sorbentur. Sub hocdeserto Aaron sacerdos inter 
viventes mortuosqne medins constitntns ; incensi ob- 
lationeDeum indignantem placavit,piagam cohibnit. 
Snb hoc deserto Aaron virga in tabernacnlo arens 
posita, miraculo et germinavitetflorait:et alia plu- 
rima, pront in libro Numerornm legitur, gesta snnt, 
non taraen per singnlas distributa mansiones. Per 
qnae mystice docemur quod viri ad expiorandam nbe- 
rem terram missi, et qui popuinm a promissa Do- 
mini baereditate desperamnt, Scribaram et Pharisaso- 
rum praetnlerant imaginem : sicnt enim iiliaMoyse 



XrV' fliaiuio, AsBROTH. — Decima qnarta mansio ^ ,. 

in Aseroth consammatar : nam H sobjnngit : . Et B '"•«' ««"t "» fecunditatem soh con8.deratione solli 

cita tractantes, populum ad ejus adeptionem anima 



profecti ex Sepnlcris concnpiscentiae, castrametati 
snnt in AseroUi (Num. xxxiii, 17). > De eadem 
mansione alibi sic qnoqne legitnr : < A Sepnlcris 
concnpiscentiae profectns est populns in Aseroth 
(Num. XI, 34). > Hic Aaron et Maria soror^ eo quod 
Moyses ^thiopissam alienigenam duxerat uxorem, 
satis ei procaciter obtrectarnnt. Unde illa contagione 
leprae illico perfnsa ab alioram consortio, ad sani- 
tatis nsqne tempus ejecta fuit. Quod novi figuram 
mysterii praetulit evidentem : nempe qnod sacer- 
dotalis illa plebs patrnm, zelo Christi Salvatoris 
uostri adversns Ecclesiam ex gentibus congregatam 
insnrrectnra foret. Quo perfidiae impnra livore in 



rent : ita et isti per Legem et Prophetas, nt Scriptn- 
rarnm investigatione Dominicnm specnlarentnr ad- 
ventum, in quo vitam aeternam conseqni possent, 
constituti snnt : sed sicnt iili a spe possidendse 
haereditatis rctraxerant , vel ipse popnlns eoram 
revelatione a Dei promissione se alienavit : ita et 
isti ne in Ghristnm Dominum crederent, plebi fal- 
laciis dissuaserunt. Ideo in eos dicitnr : < Vae vobis 
qui tnlistis clavem scientiae : ipsi non introislis, et 
eos qui introibant, prohibuistis {Lue. xi, 52). » 
Botram vero qnem retnlerant, Christns est. Ideo in 
Canticis canticorum dicit Ecclesia de Christo : 



. , , , . , . , « Botrus Cypri fraternns meus mihi in vineis En- 

Dei tabemacnla nonadmittenda veniret donec pr«. ^^^j ^^^^^ ^^ ^gj ^ ^^^^^ j^^^^ ^^ ejns ra- 

finitnm claraent tempns, quo plenitudo gentium C ^^^^ ^^^„j^ p^^^j^^. ^^^ jj^^^ ^^^-^ . . unda 

consnmmarelnr, nt ad Romanos scripsit Apostolus 



(Rom. XI, 25). Nam tnnc tantum pristinam poterit 
recnperare sanitatem, cnm septiformis ei Spiritus 
gratia ad veniam fuerit snffragata. Vernm quia 
Aseroth beatitndo interpretatur, merito a sepnlcris 
ooncnpiscentiae in hanc stationem venitur : qnoniam 
nisi carnis concnpiscentias qnis sepelieritj ad aeter- 
nam beatitndinem pervenire non poterit. Idcirco 
inqnit Apostolns: < Caro et sanguis regnnm Dei 
possidere non possnnt (I Cor. xv, 50). > 



XY* manno, Reutma. — Decima qninta mansio 
dicitnr Rethma. Ideo sequitnr : <Et profecti ex Ase- 
roth castnmetati snnt in RethmafiVttm. xxxiii, 18).b 
Vernm qnia aiibi legitur : < Et post hajc profectus ^ ^^»™ • * ^^^^ 'P»« sempiternnm habet sacerdotinm, 
est populns de Aseroth , et castrametatus est in ^ «««^P^' ^^^«"* ad interpellandum pro nobis fH«6r. 



borem sanguis Christi est. Unde Isaias : < Unde 
fulvor vestinm de Bosra (lia, lxiii, i) ?> Ficns, ob 
ejus suavitatem, lex evangelica : ideo < jngnm menm 
suave est {Malth. xi, 30). > Per Dathan et Abiron, 
qnid aliud quam qui haereses et schismata in Eccie- 
siam introdncunt, significantnr ? li sacerdotis anc- 
toritate contempta, ab eo et Dei Ecclesia se segre- 
gantes, alias ecclesias, aliud altare, alios mores, nt 
Apollinaris, Novatianns, et similes, somniant: et Dei 
ordinatione rejecta , proprias conantnr statnere 
vanitates : haereticis tandem Schismaticisqne terrae 
deglntitis voragine, Aaron sacerdos, id est, Christns 
Dominns sacerdos in aeternum secnndnm ordinem 
Melchisedech constituitnr medins ad piacandnm 



deserto Pharan (Num. xiii, i) : » ne Scriptnrae 
loca contrariari videantnr, attendendnm est qnod 
hinc nsqne ad Asiongaber, mansiones omnes, qnae 
decem et octo ennmerantnr, omnes, inqnam, se- 
qnentes ad tricesimam nsqne secnndam, snb deserti 
Pharan nomine continentnr. Appellatnr ergo man- 
810 baec alibi, Pharan, commnni nomine solitu- 
diois cnm csteris mnltis ; sed Rethma voce pro- 
pria. Scriptnra in aiio loco Pharan commendat, 
dicens: « Dens ab Anstro veniet, et sanctns de 
roonte nmbroso Pharan (Uabac. ui , 3). > Sub 
hoc deserto viros dnodecim ad terram exploran- 



VII, 24, 25). > Arida virga Aaron qnae postea mira- 
cnlo germinavit, Christi caro est^ qnae virga dicitnr 
a propheta : < Egredietnr virga de radice Jesse 
{I$a. XI, i). • Haec arida fiornit, qnia mortna re- 
surrexit. 

XVI* mansioy Rbmon-pharbs.— Decimasexta man- 
sio Remon-phares appellatnr. Seqnitnr enim : « E^ 
profecti ex Rethma, castrametati snnt in Remon- 
phares (Num. xxxiii, i9). 12 Haec est mansio se- 
cnnda in deserto Pharan, qnae in nostra Ungna divi- 
sio snblimis interpretatur : qnia nbi qnis in Rethma» 
quod est os videntis, commoratns est» hoc est 



27 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



28 



perfectam reram adeptas est intelligentiam, venit A signiiicat. Jaxta illad : « Virga sqoitatis : virga 



ad Remon-phares, hoc est, adsublimem divisionem, 
qaa a terrenis coelestia, et ab infimis sublimia se~ 
parare potest. Nec immerito : nam vigorato intel- 
lectu, crescenteqae reram notitia, infanditur judi- 
ciam, quo a temporalibas seterna, et a caducis per- 
petaa discernantur. Ideo per Prophetam dicitur : 
« Si edaxeris pretiosam a vili, qoasi os meum eris 
(Jerem. xv, 19). » 

XYII> mansio, Lebna. — Mansio decima septima 
in Lebna agitar, qaare sabjangit : « Et profecti ex 
Remon-phares, castrametati sanl in Lebna (Num, 
xxxiii, 20). Hac mansione mystice docemar, qaod 
in itinere hajas vitae ablati corpore et mandi corde 
esse debemus, ut Apostolus ad Hebraeos scribit di- 



regni tai (Psal. xliv, 7). Merito autem post Ressa 
sequitur Caiatha : quoniam ubi anima in Ressa 
tentationes superavit, ita fortis evadit ut ascendat 
Calatha , hoc est, ut dominium acquirat nedam 
inferiorum suarum virtutum, sed et totius mundi. 
Huc ascenderat Apostoius, quando dixit: « Mihi 
mundas crucifixus est^ et ego mundo {Galat, vi, 
14). » Caslrametemur igitur et nos in hanc man- 
sionem, ut carnem cum vitiis et concupiscentiis 
crucifigentes, et facta ejus mortificantes, dicamus 
cum Apostolo : < Quod autem vivo in carne, in fide 
vivo Fiiii Dei (Galai, ii, 20). . 

XX* mansio, Arsaphar. — Mansio vicesima est 
in Arsaphar. Ideo dicit: < Et profecti de Calatha, 



cens : « Accedamus cum vero corde in plenitudine R castrametati sunt in Arsaphar (Num, xxxiii, 23). • 



fidei, aspersi corda a conscientia mala, et abluti 
corpas aqua munda (Hebr, x, 22). > Id ipsum nam- 
qae Lebna vocis interpretatio indicat : sonat enim 
Latine Lebna idem quod dealbatio. Non est autem 
deaibatio, qua calpabiliter dicitur et paries dealba- 
tas, et sepuicra dealbata (Orig. hom. 27 in Num, 
ex vers. Raf.) ; sed qaam Propheta precatur, di- 
cena : < Lavabis me , et super nwem dealbabor 
(Psal. L, 9), > quam Dominus per prophetam polii- 
cetor (licens : < Si faeriat peccata vestra sicut phoe- 
nicium, qaasi nivem dealbabo : et si fuerint sicut 
coccinum, velut lanam candida efiiciam (Isa, i, 
18). Haec dealbatio ex candore judicii de Remon- 
phares, et claritate visionum de Rethma, ubi ve- 



Animosa statio ista est; ad ardua quippe nos in- 
vitat, nempe ad beiia, et bella asperrima, et contra 
fortissimos et ssevissimos hostes. De qaibus dicebat 
Apostolus : < Non est nobis lucta adversus carnem 
et sanguinem, sed adversus priLcipatus et potesta- 
tes hujus mundi, adversus tenebrarum harum rec- 
tores, etc. (Ephes, vi, 12). » A quibus argeri, vim- 
que sibi inferri, idem Apostolus sentiebat ; ande 
dixit : < Infelix ego homo, qais me liberabit de 
corpore mortis hujus (Rom. vii, 24) ? » Hocaatem, 
quia Arsaphar tubas clangor, sive tubicinatio est, 
quod est belli signam. Nec immerito; quoniam 
aniina superioribus mansionibus, tot tantisqae vir- 
tutibus se cernens armatam, contineri non potest. 



ras Israelita saas peragit mansiones, potenter ex^- n quin procedat in medium, et se ad certamina nedam 



surgit. 

XVIII' mansiOj Ressa. — Mansio decima octava in 
Ressa peragitur. Unde subjungit : < Et profecti ex 
Lebna, castrametati sunt in Ressa f iVfim.xxxiii , 
21). > Mystice hac mansione docemur quod quam- 
vis profecisse quis plarimum videatur, grandesque 
profectus faerit consecutus, eum tamen tentationes 
non deserunt : tantum enim jam profecerat Paulus 
apostolus, ut et usque ad tertiam coelum raptus 
fuerit, aadieritque arcana ineSabilia, nihilominus 
prodigiosis adhac tentationibus urgeri se sentiebat. 
Unde qaerebatur : < Datus est mihi stimulus carnis 
angelus Satanae, ut me colaphizet (II Cor, xii, 7). » 
Tentatlones tamen hujusmodi laudabiles esse Jaco- 



offerat^ sed paratam se praeferat : quin et tabarum 
clangor reliquos etiam cum propheta provocet , 
dicens : < Assumite arma, scuta adducite in pras- 
lium, stemite equos, ascendite eqaites, polite lan- 
ceas (Jerem. xlvi, 3, 4). » Imo cum alio propheta 
dicat : < Praedicate hoc in gentibus , sanctificate 
bellum, suscitate pugnatores ; accedite, viri bellatO' 
res (Joel iii, 9). » Hoc bellum tractarunt 13 et 
vicerunt patres, ut refert Apostolus ad HebraBOS : 
< Obturaverant ora leonum, exstinxerunt impetam 
ignis, efTugaverant aciem gladii, fortes facti sont 
in bello (Hebr. xi, 33, 34). > Plena igiturroborisac 
spiritus haec mansio est 

XXI* mansiOf Arada. — Vicesima prima mansio 



bos apostolas testatur, dicens : < Omne gaadium ^ Arada est ; ideo dixit : < Et profecti ex Arsaphar, 

^^^^^^^^^. ^^^^ ^^^^^^^^^ xxxiii, 24).» Haec 

quoque inansio longis est praeconiis recoienda. Arada 
namque idpneum effectum indicat. Adest pulcher 
ordo ; sed observandi sunt proficientium grados, et 
series profectuum inspicienda est. Nam ubi anima 
tentationes superavit, vires inferiores premere aa- 
det : et ubi super eis imperium habere se conspicit, 
adversariis potestatibus insultat, earumque poten- 
tias nedum non timet, sed ad certamen provocat. 
Nunc autem de victoria secura ascendit in Arada, 
id esty gloriatur in Domino se idoneam effectam, et 
dicit cum Apostolo : <Sufiicientia nostra ex Deo est, 
qui et idoneos nos fecit ministros novi Testamenti 



exislimate, fratres^ cam in varias tentationes inci- 
deri tis (/acofr. 1, 2), hae namque velut custodia quae- 
dam homini adhibentar. Sicut enim caro quamvis 
praecipua sit, nisi sale aspergatur, corrumpitar : ita 
et anima, quantumvis perfecta, nisi assiduis saliatur 
tentationibus, relaxatur (Orig. hom. 27 in Num. ex 
vers. Ruf.). Hoc autem, quia Ressa, laudabilis 
tentatio interpretatar. 

XIX* mansio, Calatha. — Decima nona mansio 
Calatha dicitar : ad qaam filii Israei Ressa abean- 
tes perveneront. Unde sequitur : < Et profecti de 
Ressa, castrametati sant in Calatha (Num, xxxiu, 
22). Calatlia sonat Latine virgam , et dominium 



29 



DE XUI MANSIONIBUS FILIORUM ISRAEL. 



30 



{II Car, in, 5, 6).» Oremusigitur Deum, ut et A Ideo dicit sanctus Lucas : . El stupof apprehendit 

omnes (Luc, v, 26).» De hoc agens Hieremias 
propheta, ait ; * Stupor et horribilia facta sunt in 
terra (Jerem, v, 30). » Et quia in iis mansionibus 
multa praeclara et admirabilia edita sunt opera, quo* 
rum causas non potest humana mens ratione com- 
prehendere, ideo tandem venitur in Thare, hoc est, 
in stupore : sic enim interpretatur. Unde scriptum 
est : « Stupebant autem omnes super magnalia Dei 
(Luc, IX, 44). ■ 

XXV" mansio, Metcha. — Mansio vicesima quinta 
agitur in "Metcha ; ideo dicit: « Et profecti de 
Thare, castrametati sunt in Metcha (Num, xxxiii, 
28). Metcha Latine dicitur nova mors. Ut autem 
intelligatur quaB sit nova mors, est observandum 



nos ad Anida pervenire et ibi stationem habere 
valeamus. 

XXII* mamio, Maceloth. — Mansio vicesima 
secunda dicitur Maceloth; idcirco subjungit : < £t 
profecti de Arada, castrametati sunt in Maceloth 
(Num, xxxiii, 25). Maceloth interpretatur ab initio, 
per qaod innuitur qnod qui tendit ad perfectionem, 
vel eam aliquo modo assecutum se sentit, ad rerum 
initium, a qno universa dependent, respicere, ad 
ipsumque cuncta referre debet, nec ab eo unquam 
recedere (Orig. loco sup, cit.). Deus est principium 
et finis, utin Apocatypsi scribitur : < Ego sum prin- 
cipium et finis^ dicit Dominus Deus qui est, et qui 
erat, et qni venturus est omnipotens (Apoc, i, S). » 



Ideo adDeum reducenda sunt omnia. Hunc ut prin- g quod triplicem mortem legimus in Scripturis. Una 



cipium recognoscebat propheta, dum dixit : « Nonne 
tua principio, Domine Deus meus .sancte (Habao. 
I, 12). > Hunc recognoscebat ApoMoIus dtc^n^ : 
• Flecto genua mea ad Patrem Domitif nostri Jesu 
Christi, ex quo omnis familia in ccbHs et in terra 
nominalur (Ep^*. III, 14). •**• ^ ''■'"}' " 
XXIH* mansio, Thaath. — Mailsidvicesimatertia 
est Tbaath ; ideo sequitur : < Et profecti de Mace- 
loth, castrametati sunt in Thaath (iVtim. xxxiii, 

« 

26). Vemm quia Thaath longanimitatem seu tole- 
rantiam Latine significat, peripsam indicaturnobis, 
quod qui in via Dei proficere, aliisque prodesse 
contendit, multa pati, multa sequanimiter perferre 
necesse esU Idcirco apostolis dicitur : < In patientia 



est mors cor^oris, qua terrestris domus nostra 
huji^ bal.jtallonis, ut Apostoli utar verbis, dissolvi- 
tn**, 'et 'a* corporis tabernaculo anima recedit (II 
Cor. v, 1, 4). De 14 hac scribit Apostolus: « Sta- 
tutum le^ ;^hominil)us semel mori (Hebr. ix, 27). * 
Ifac Aliraham et pfopheUB mortui sunt, hac morte 
omnes moriemur, et sicut aqua effusa super terram, 
non congregabimur. Alias mors est anim», (fua 
peccati contagio anima confecta moritur, non qui- 
dem in sui substantia, quae mori nescit, sed in 
Dei vivificatrice gratia. Nam demerito peecati, 
Deo recedente, spiritalem anima vitam amittit. 
Unde dicit Apostolus: < Qu» vivens mortna est 
(l Tim. V, 6). * Mori autem tunc per peccatum 



veslra possidebitis animas vestras {Luc. xXi, 19). . g jj^ij^ . ^^^ . ^^^^ ^^^ peccaveril, ipsa morietur 



Ad tolerantiam nos invitatApostolus, praecedentium 
patmm» Christique exemplum proponens. Inquit 
enim : < Ideoque et nos tantam habentes impositam 
nobem testium, deponentes omne pondus et« cir- 
cumstans peccatum, per patientiam curramus ad 
propositum nobis certamen, aspicientes in auctorem 
fidei et consummatorem Jesum Ghristum (Hebr. 
xn, i, 2 ). » Dominus enim noster Jesus Christus 
muita erga homines mansuetudinis, tolerantiae ma- 
lorum, prout diiucide recensentur in Evangeliis, 
exempia, quo ejus seqneremur vestigia, ut Petrus 
apostoius dicit, nobis exhibuit (I Petr. ii, 21). 

XXIV* tnanno,TuAiiE. — Mansio vicesima quarta 
dieitur Thare ; sequitur namque: < £t profecti de 



(Ezech. xvrii, 4). » Morietur autem Domino non 
naturae infirmitate, sed demerito culpae, qnae non 
est ab hac vita recessus, sed lapsus erroris. Tertio 
est culpae, qua camis concupiscentia moritur, ut 
mens Deo vivat ; de qua Apostolus : < Vetus homo 
nosler simul crucifixus est, ut destruatur corpus 
peccati, ut ultra non serviamus peccato (Rom. vi, 
6). » Necid immerito; nam sicut mortuus vita non 
est amplius obnoxius culpae, sic renatus per gra- 
tiam non debet ulterius servire peccato. De qua 
morte loquitur Apostolus, dicens : < Mortui enim 
estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in 
Deo (Coloss. III, 3). Hujuscemodi mortuos redar- 
guens idem Apostolus, dicit : < Si mortui estis cum 



Tbaath, castrametati sunt in Thare (Num. xxxni, j^ Christo ab elementis mundi, quid tanquam viventes 
27). Thare Latine interpretatur stupor, Graece r»T«- in mundo decernimini (Coloss. ii, 20) ? - Una igitur 
ai^y quae est vehementis cujusdam admirationis spe< mors est naturalis, alia pcenalis, tertia spiritalis. 
cies, ex arduamm et insolitarum reram visione pro- Hanc postremam designat Metcha, qna) nova mors 
veniens. Nam cum aliqua insoUta, naturae vero im- - dicitur : quia veterem innovat hominem, et novam 
possibilia, humanose offerant obtutu ; qnia in inve- facit creaturam, dicente Apostolo: < Vetera trans- 



stigatione hujusmodi causae sensus deficiunt, ^ ratio 
tuccumbit, mens stupet. Quod Daniel clarius expres- 
sit, dicens : < Stupebam adversionem, et non era^ 
intelligens (Dan. viii, 27). > Unde cum paralyti- 
cum qui portabatur a quatuor, ad solam Domini 
vocem surrexisse, lectum in quo jacebat, tulisse, 
et in doinum suam abiisse intuitus esset populus ; 
quia hoc suprafacultatem erat hominis, obstupuit. 



ierunt, ecce facta sunt oninia nova (// Cor. v, 
17/ Itaque et nos hic mansionem faciamus, ut 
peccatis mortui, justitise perpetuo vivamus. 

XXVI" mansio, Esmona. — Mansio vicesima 
sexta Esmona nuncupatur ; nam dicit : « Et pro- 
fecti ex Metcha, castrametati sunt in Esmona 
(Num. xxxiii, 29). Esmona Latine dicitur aocele- 
ratio, quod congrue huic mansioni aptatur. Nam 



31 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



32 



abi anima morte peccati per snperiorem stationem A timorem habeant (/ Tim. v, 20). > Habeamus igitur 



in*novam evasit creaturam, sistere animo non 
potest, non otio torpere : sed ulterius progredi, et 
accelerare iter contendit. Viatoribus autem celeri- 
tas aptissima est : ea propter populo patrum man- 
ducare pascha praecipitur, et festinanter. Hinc apo- 
stolis mandatum est : « Neminem per viam salu- 
taveritis (Lue, x, 4). Sic ElisaBum in Regnorum 
libro Giezi injunxisse legitur : < Accinge, inquit, 
lumbos tnos, et tolle baculum meum in manu tua, 
et vade : et si inveneris aliquem, non benedicas ei, 
et si benedixerit tibi quispiam, non respbndeas ei 
{IV Reg, IV, 29) : > nam opus Dei praeproperam 
etiam festinationem exigit. < Maledictus, inquit 
propheta, qui facit opus Dei negligenter (Jerem. 



stationem in Moseroth, 16 id est, correptionum 
mortificatione in disciplina Dei contineamur. 

XXYUI* matuio, Banejachax. — Vicesima octava 
mansio in Banejacham peragitur; inquit enim : < Et 
profecti de Moseroth, castrametati sunt in Baneja- 
cham (iVtim. xxxiii^ 31). » Qui in Dei disciplina 
stationem habet, studium omne, om nemque operam, 
ut ne minimum quidem ex ipsa Dei lege vioiatum 
intercidat, sedulo impendere debet ; et ut Salvator 
ait, < ne iota unum, aut unus apex * aLege praeter- 
eat (Matth, v, 18). Debet enim illud evangeiii 
mente perpetuo retinere, quo dicitur : < Dico tibi, 
non exies inde, donec etiam minimum quadrantem 
reddas (Matth, v, 26) ? Nam sicut non prius fenoris 



XLViii, iO). * Ideo discipulus ille, qui citius Petro g debitum evacuatur, quam totius sortisad minimum 
ad monumentnm praecurrit (Joan, xx, 4), immo- usque nummulum quocunqne solutionis genere 
dice commendatur. In via Dei vel festiaVD}:9^net :**qTiaotitas UQiversa solvatur; sic nec peccati poena, 
progressionem esse, ut diabolo, qui ^t*scftn|>ei:.a:.r$bifGwit4^;<fB^ compensatione vir- 

dextris, quo sanctis adversetur, qpBgtum iter im- tutum, veV ^firitta* satisfactione dissolvitur. Non 
pediendi spatium non relinquatuK ^fsflgif){ tfiii**: elmtusjpew^tum, firatres, nisi poenis tandiu noxius 
peccatis mortui, justitiaB per Me{i!ha*viWtousj noV^ exelJTseAur-^^^^^ sup plicia erroris expen- 

sequamur modo ad palmam supemaB vocationis ; dat. Dicebat J^ous apbstolus : < Qui totam legem 



sed in Esmona curramus. festinantes ad proposi- 
tum nobis certamen. Festinantes namque pastores 
venerunt^ et invenerunt puerum Jesum (Luc. 
II, 46). 

XXVn* mamio, Moskroth. — Mansio vicesima 
sepUma appellatur Moseroth ; dicit enim : < Et 
profecti ex Esmona, castrametati sunt in Moseroth 
(iVttm. xxxin, 30). Congrue nunc Moseroth succe- q 
dit ; significat enim disciplinas, ut qui festinationem 
in Esmona sibi ascivit, eam modo ad comparandas 
disciplinas sapienter accersat : < Et sit, quod Ja- 
oobus apostolus docet, omnis homo velox quidem 
ad audiendum (Jac. i, 19). * Deus disciplinae hujus 
auctor est: dicitur enim per prophetam : < Quis 
ascendit in ccelum, et accepit eam, et eduxit eam 
e nubibus ? Quis transivit trans mare, et invenit 
eam, etafferet eam auro electo? Non est cognoscens 
viam ejus, neque qui consideret semitas ejus : sed 
sciens omnia cognoscit eam, et adinvenit eam 
prudentia sua (Baruch. iii, 29-32). Ideo ab ipso 
expetenda est, dicente Jacobo apostolo : < Si quis 
vestrum indiget sapientia, postulet a Deo qui dat 



servaverit, ofiendatautem in uno, factus est omnium 
reus (Jacob. n, 10). > Ponderanda est quoque illa 
Dei sententia, quae in Lege scripta est : < Ego sum 
Dominus Deus tuus, Deus zelotes (Exod. xx, 5). » 
Lex igitur Dei exactissima quaque censura est exa- 
minanda, et omni qua potest majori sedulitate ser- 
vanda, ne ab ea forte excidamus. Hoc nos praesens 
mansio docet : Banejacham enim excolationem 
designat. Qui autem legem Dei percolat, ne minima 
quidem vel syllaba vel apex negligenter labatur, 
diligenter observat. 

XXIX* mansio, Gadgao. — Vicesima nona mansio 
habetur in monte Gadgad ; dicit namque : < Etpro- 
fecti de Banejacham, castrametati sunt in monte 
Gadgad (Num. xxxin, 32). Tentatio anima fideli 
custodia, fortitudo et virtutis augmentum est ; nam 
anima justi, nisi tentationibus interdum se urgeri 
sentiret, nedum in custodia non maneret, quin po- 
tius tanquam gratiarum copia difiluens relaxaretur. 
AMoyse sancto documentum hoc clare habetur. 
Dum populus lampades et montem fumigantem 
cerneret, vocesque audiret, et territns a Domino 



omnibus affluenter(/ac. i, 5). » HaecDeum, ejusque ^ fugeret^ dixit Moyses: < Confidite, causa enim ten- 



opera revelat. Doctrix, inquit Salomon, est Dei 
disciplina, et electrix operum illius, ejus custodia 
virga correctionis est . Scriptum est enim : 

< PlagsB et correptiones dant sapientiam (Prov, 
XXIX, 15). > Legitur in Numeris hominem quem- 
dam in die sabbati ligna colligentem comprehen- 
sum fuisse, coram Moyse et senioribus sisti 
mandatnm, et tandem Jussu Dei morte punitum, 
lapidibus obrutum : < Morte^ inquit, moriatur homo ; 
lapidabitis eum lapidibus omn^ congregatio extra 
castra (Num. xv, 35). Quod in hac mansione aliqui 
factum putant. Hinc Apostolus quoque dicebat: 

< Peccantem coram omnibus argue, ut caeteri 



tandi vos venit Deus ad vos : ut sit timor ejus in 
vobis, et non peccetis (Deut. xiii, 3). > Diciturquo- 
que fortitudo: nam anima a multiplicibus se tenta- 
mentis septam agnoscens, cautius incedit, et ma- 
jorem a Domino virtutem postulat, dicens cum 
Propheta : < Miserere mei, Deus, quoniam multi 
bellantes adversum me (Psal. lv, 2, 3). > Virtutis 
vero augmentum, quatenus anima tentationibus 
exercita purior egreditur. Ideo Salomon in Prover- 
biis dicit : < Sicut probatur in camino argentum et 
aurum, sic electa corda apud Dominum (Prov. xvii» 
3). > Tentationibus animam proficere sanctus quo- 
que Jacobus apostolus testatur dicens : < Beatus 



33 



DE XLU MANSIONIBUS FILIORUM ISRA£L. 



34 



▼ir qoi snffert tentationem , qnoniain cain probatus A 
faerit, accipiet coronam vit» (Jac, i, i%), > Sont 
igitnr non fagienda, sed expetendae tentationes; 
nnde David propheta dicit : « Proba me, Domine, 
et tenta me (PsaL xxy, 2). * Progredientibos ergo 
in via Domini tentamenta frequeutios ingemntur, 
nt caatios fructnosiasque incedant. Hoc nobis man- 
sio hsc insinuat : nam Gadgad tentamentum in- 
terpretator. Ne igitur tantarum copia virtutum su- 
periomm mansionom viator difflueret vel laberetur, 
saperiori ista mansio succedit. 

XXX* mansio, Jbthsbatha. — Mansio tricesima 
celehrator in Jethebatha ; nnde sequitur : < £t 
profecti de monte Gadgad, castrametati sunt in , 
Jethebatha (Afir?i. xxxiii, 33). Tentationum expe- 
rimento virtas justi, ut in superiori mansione B 
dictum est, magis conspicua, clariorque eiucescit. 
Hinc etiam Petms apostolos : « Exsultabitis nunc, 
inquit, si oportet contristari variis tentationibus, 
nt probatio vestras fidei moito pretiosior aurOyquod 
per ignem probatur, inveniatur (I Petr. i, 6, 7). > 
Majorem etiam per illod acquirit gratiam, ideo in 
libro Sapienti» scriptnm est : < Probata autem 
virtos corripit insipientes (Sap. i, 3). > Per iiludin 
medio etiam nationis pravaB latens exerit se virtus 
et lucet ; ideo apostoius Paulus ad Gorinthios in- 
qoit : < Oportet haereses esse, ut qoi probati sunt^ 
manifesti fiant in vobis (i Cor. xi, 19). > Sincerior 
bonitas e tentationibus prodit, sicut porios argen- 
tom e camino ignis ; inqoit enim Scriptura : 
< Quoniam in igne probator argentum, et homines ^^ 
leceptibiles mcamino humilitatis {Eccl. n, 5).> Cum 
igitor pnriore tentamento l)onitas veloti e camino 
exeat ; merito nonc Jethebatha, quae bonitas inter- 
pretatur, soccedit. 

XXXI* fnaiino, Ebrona. — Mansio tricesima pri- 
ma agitor in £brona; ideo dicit : < £t profeclide 
Jethebatha, castrametati sont in £brona (Num. 
xxxiTi, 34). > Jostos qoamvis in hac vita ad boni- 
tatem etiam perfectam devenerit, haod tamen animo 
sistity nec praesenti contentator stato ; qoin potios 
concta pertransiensy flagranti etiam desiderio 16 
ad meiiora contendit. Hinc David propheta dixit : 
« Hsec recordatos som, et effodi in me animam 
meam ; qooniam transibo in locom tabemacoli ad- 
mirabiiiSy osqoe ad domom Dei (Psal. xli, 5). > 
Ibi vero qoiescet^ ibi implebitor omne ejos deside- 
riom. Ideo alio in loc« idem propheta dixit : -Satia- 
bor, Domine, com apparuerit mihi gloria tua 
{PuU. xviy 15). > In hac vila non quies, sed peren- 
nis est transitos. Qoare sponsos in Ganticis canti- 
corom ob corsos pernicitatem caprae hinnoloque 
cer\oram assimilatur (Cant, ii, 9) : unde et salit 
snper montes, et transilit super colies. Hoc nos 
docet mansio ista, quoniam £brona transitos est, 
ut qoamvis ad bonitatem per soperiorem mansio- 
nem perveneris, omnia tamen sont praotereonda : 
oportet te ad meliora transire, qooosqoe venias ad 
iUnd bonnm, qood est sonunam, et qnod omne sa* 



D 



tiat desideriom, et in quo pcrpetuo permanere de- 
beas (Orig. loco cit.). 

XXXII* mansio, Asiongabbb. — Mansio tricesima 
secunda dicitur Asiongaber, quo filii Israel appli- 
cuerunt ; unde sequitur : < £t profecti de £brona, 
castrametati sunt inAsiongaber(iVtim. xxxiii, 35) .> 
Postrema filiorum Israel in deserlo Pharan statio 
haccest; nam ut in superioribus diximus, plurimas 
ambiens mausiones illa solitudo hucusque proten- 
ditur : interpretatur vero consilia viri. £t recte in- 
tentioni quadrat : quoniam qui tantas peregit man- 
siones, tot virtutum penetravit sinos, tot charisma- 
tum spiramina sensit, tot se studiis perfectionum 
exercuit jam desiit esse puer sensibus, jam ad 
mensuram aetatis plenitudinis Ghristi pervenit, jam 
crevit in virum perfectum. £t ideo viri consilia 
adeptus est, ut cum Apostolo dicat : < Gum autem 
factus sum vir^ quae parvuli erant, deposui (/ Cor. 
ziii, 11). > Quin potios altom adeptos est consiiium, 
quia Salomon in Proverbiis dicit : < Aqua profunda 
consilium in corde viri (Prov. xx, 5) > De consilio 
isto Sapiens dicebat : < Sine consilio niliii facias, et 
in faciendo ne te poeniteat (Eccli. xxxii, 24). > 
Quod non est illud, de quo queritur Dominus, per 
prophetam dicens : < Vas fiiii apostatas t haec dicit 
Dominus : Fecistis consilium non per me> et pac- 
tum non per Spiritom meum (Isa. xxx, 1). > Sed 
iliud de quo Sapiens : « Gognitio sapientis tanqoam 
inundatio abundabit, et consiiiom iilios sicot fons 
poms vitae, qood costodit a maio (Euli. xxi, 16) 
quia consilium bonom custodiet te, cogitatio aotem 
sanctaservabit te. Hoc ergo inconctanterpergamos, 
et nostra hic alacres tentoria erigamus : at Deo in 
toto corde nostro^ sicut David in conciiio jostoram 
et congregatione (PsaL cx, i), confiteri valea- 
mos. 

XXXUI* mansio, Sin. , — Mansio tricesima tertia 
est in deserlo Sin ; qoare sobjongit : < £t profecti 
de Asiongaber, castrametati sont in deserto Sin 
(Num. xxxiu, 36). > Octava mansio sopra eodem 
quoqne nomine noncopator; inqoit enim : < £tpro- 
fecti a mari Rubro, castrametati sont in deserto 
Sin. > Sed attendendum qood hic locos alios ab illo 
est; ideo infra sobjongitor : < De deserto Sin, hasc 
est Cades (Num. xx, 1). > £t alibi, dum popnlosin 
hac moraretor mansione, mittens nontios Moyses 
ad regem £dom : < £t nunc sumos, > inqoit, < in 
Gades civitate, ex parte finiom toorom (Ibid., 16), > 
Hanc meminit David propheta, dicens : < £t oom- 
movebit Dominos desertom Gades (PsaL xxviii, 
8). > Hic Maria Moysisoror diemsoom obivit, mor- 
tua et sepuita est, ut sopra legitor. Qood Josephos 
qooqoe describit dicens : < Tonc itaqoe sororem 
ejus Mariam finis vitas accepit, cum quadragesimom 
complesset annom, exqao iEgyptom dereiiqoit : se* 
pelierontqoe eam t>oblice nimis splendide (lib. iv 
Antiqq. cap. 4). > Hic denique penoria aqoas labo- 
rat popolas ; qoare iratos tamoltoatar in Moysen : 
a qoo petra josso Dei mirabili virga percossa, aqoa 



35 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



36 



manavit copiosa, und^ bibentibns cunctis capiditas A pro mundi sainte in crace pendentomy quoaiam sa- 



sitis ablata est. 

XXXIV» mansio, Hor. — ■ Mansio tricesima quar- 
ta est in monte Hor ; dicit enim : « Et profecti de 
deserto Sin, haec est Cades, castrametati sunt in 
Hor monte prope terram Edom (jYttm. xxxiii, 
37). * Stationem apud Cadesin deserto Sin filiis Is- 
rael agentibus, Moyses ad Idumaeoram regem, ut 
per iilius fines viam sibi una cum suo populo con- 
cederel, legatos misit ; certiorem tamen eum factu- 
ros, utnec aquam sine pretiosibiexhiberi posceret. 
Ilie vero petitioni non consentiens, nec transitum 
ceden8,respondit : « Non traasibis per me, alioquiii 
bello in occursum tibi exibo (Num, xx, 18).» Quare 
popuius mandato Dei, ut in Deuteronomio habetur. 



lutaris est. 

XXXVI" mansio, Phinon. — Mansiotricesimasexta 
Phinon nancupatur ; dicit namque : « £t profecti 
de Salmona, castrametati sant in Pbinon [Num, 
xxxiUj 42). > Linguae moderationem inter eaquae 
homini non minus necessaria qoam difficiiia sant, 
sanctus Jacobus apostolus fuso enumerat secmone, 
dicens : < Si quis in verbo non offendit, hic perfe- 
ctus est vir, potens freno circumducere etiam totuni 
corpus (Jacob. iii, 2). > Ecce equisfrena in ora mit- 
timus, ad consentiendnm nobis, et omne jcorpus il- 
lorum circumferimus. Ecce et naves, cum tam ma- 
gns sint,et a ventis validis minentur,circumferuntur 
a modico gubernaculo, quocunque impetus dirigentis 



ab eo declinavit; et de Cades egressus ad Hormon- B voluerit. lU et lingua modicum membrum est, et 



tem pervenit {Ibid., 27), et hanc quara legimus,ha- 
buit mansionem. Ubi juxta Domini praeceptum Aa- 
ron cnm Moyse fratre et Eieazar fiiio in Hor mon- 
tem ascendit : ubi Moyses veri)o Dei pontificalibus 
Aaron indumentis nudato Eieazar filium, cui prop- 
ter aetatem pontificatus obveniebat, universo vel mi- 
rante populo, qui ex adverso stabat, protinus ve- 
stivit. Ibique Aaron vita functo, ad 17 suumque 
populum apposito, Eleazar fiiius sacerdos pro Aaron 
patre suo dedaratus est. Memorabilis est igitur ista 
mansio. 

XXXV* mansio, Salmona. -^ Mansio tricesima 
qninta habetur in Salmona ; nam sequitur : * Et 



magna jactat. * Ecce parvus ignis quam magnam sil- 
vam incendit. £t lingua ignis est, universitas iniqui- 
tatis (i6td.,5, 6); etcaeteraquaetibi sanctus apostoius 
disserit adpropositum facientia. Sitot malahomini 
e lingua immineant, quis illam moderatione non 
indigere^ dicere audebit ? Ideo Sapiens id praecipit, 
dum dicit : « Circumvaila possessionem tuam spi- 
nis, et ori tuo fac januas et seras : argentam tuum 
et aurum tuum conlla, et sermonis tui fac stateram, 
et ori tuo fac portam et seram (Eccli. xxvm^ 28, 
29). > Verum cum statera, porta et sera pro iingua 
non facile ei occurreret, dicebat idem Sapiens : 
« Quis dabit mihi super os meum custodiam, etsu- 
per labia mea signaculum (Eceli, xxii, 33) ? » Da- 



profecli ex Hor monle, castrametati sunt in Salmo- ^ vj^ ^^^0 propheU a Domino h»c dona pnwtari 

na (Num, xxxiii, 38). > Egressus ex Hor monte po- 

pulus, non rectam quam coeperat, prosecutus est 

viam ; sed Edom terram circumiens, mare Rnbrum 

▼ersus iter arripuit, ut juxta verbum Domini, fra- 

tres suos beilo non incesseret, nec prorsus laedcret : 

inquit enim : « Ne moveatis contra ipsos bellum 

(Deut. 11, 5). » Tot igitur viarum fatigatus anfracti- 

bus, manna pertasus, iocutus est, inquit, contra 

Deam et Moysen. Quare iratus Dominus virulentos 

lethiferosque serpentes, qui morsu intemecabant, 

inpopulum immisit, unde periit populus multus 

nimis. De quibus meminit etiam Apostolus, dicens: 

« Neque tentemns Christum, sicut quidam eorum 

tentaverunt, et a serpentibus perierunt (/ Cor, x. 



agnoscens, Dominum his precabatur verbis : « Po- 
ne, Domine, custodiam ori meo et ostiam circam- 
stantiae circum labia mea (PsaL cxl, 3). > Lingnae 
moderatio in hacmansione suam habet sedem.Nam 
Phinon oris parcimonia interpretatar. Curemus 
igitor et nos nostram hic staticmem habere ; ut 
quae, quando, quomodo et quibus loqui deceat, scire 
valeamus : et os nostrnm meditetur sapientiam, et 
lingua nostra judicium loquatur (Psal, xxxvi, 30). 
XXXVII* mansio, Oboth. — ^Mansio tricesima sep- 
tima dicitur Oboth, quodemum filii Israel appiicae- 
runt, sequitur ergo : « Et profecti de Phinon, cas- 
trametati sunt in Oboth (Num, xxxui, 43). > De bac 
mansione aiibi legitur : < Et profecti fiiii Israel, cas- 



9). » Tunc oranti Moysi pro serpentum exstinctio- trametati sunt in Oboth (Num, xxi, 10). » Verum 



ne, respondit Deus : « Fac tibi serpentem aeneum 
et pone illum pro signo : et omnis morsus vidensil- 
lum, vivet (Num, xxi,8). » Fecit Moyses juxta man- 
datum Domini, et popuius a plaga iiberatus est. Ve- 
rum quia Salmona interpretatur umbra, factum 
istud mansioni recte aptatur. Serpens namque ligno 
snspensus, typus et umbra Christi fuit pro salute 
nostra in cruce pendentis, sicut ipse exponit in 
Evangelio, dicens : « Sicut Moyses exaltavit serpeu- 
tem in deserto, ita exaltari oportet filium hominis ; 
nt omnis qui credit in eum, non pereat ; sed habeat 
vitam aelemam (Joan, iii, i4, 15). > Frequentemus 
igitur nos stationem istam, ut aspiciamus Christam 



attendendum quod majora perniciosioraque tenta- 
menta, quibos anima in hac vita impugnatar, dae- 
monum illusiones, magorumque acpytlionumprae- 
stigia omniam consensu aestimantur. li namque ma- 
leficiis magicisque artibus, ut divinitatis cultaram 
ab hominum cordibus eliminent, ea efficere prote- 
stantur, quae divinae tantum naturaesunt possibilia. 
Unde ejus potestati perpetuo resistere audent. Sed 
tandem vanitatibus eorum detectis, artibusqae pro- 
fligatis^ virtus semper divina supereminet. Magico- 
ram Pharaone Moysi resistere audebant , suasque 
virgas fieri dracones contendebant. Sed tandem 
Vsysi virga Dei providentia et virtute in colobnun 



37 



DE XLII MANSIONIBUS FIUORUM ISRAEL. 



38 



versa, in magorain draconus insiliens, eos illico de- A 
yorayit {Exod. vii, iO-12). Nam a Moyse non erro- 
re, non praestigiis, sed veritate ista fiebant ; ideo 
mirabili potentia snbsistebant. Legitnr etiam in Ac- 
tibnsapostolomm, l8qnod dum prsdicaret Paulns 
apostolns coram Sergio proconsule, qui vepbum Dei 
audire cupiebat, « resistebat, > inquit, « Elymas 
roagas, quaerens a\ertere proconsulem a fide (Act, 
xni, 8). * Deniqne dum ab Apostolo argueretur, cae- 
cos effectus est, ita ut circumiens, inquit, quaereret 
qni ei daret manns {Ibid.f il). Ideo in lege eorum 
commercinm caveri praecipuejubetur; inquitenim : 
« Anima qnae secuta fuerit ventriloquos, vel incan- 
tatores, ut fornicetur post eos ; obfirmabo faciem 
meam contra animam illam, et perdam iilam de po- 
pnlo sno {Levit. xx, 6). > Haec statio ad magos per- B 
dendos colitur : nam Oboth in magos inlerpretatur. 
Adeamus igitur et nos ad Oboth, erigamus ibi ta- 
bemacula nostra ; nt in protectione Dei cceli com- 
morantes, non timeamus « a timore noctumo, non 
a sagitta volante in die, nona negotio perambulanle 
in tenebriSy nec ab incursu et daemonio meridiano 
{PiaL xc, 5, 6). » 

XXXYin* mansio, Jbabarim. — Mansio tricesima 
octava vocatur Jeabarim ; sic enim habetur : < Et 
profecti ex Oboth, castrametati sunt in Jeabarim, 
in eo qnod nltra, in finibus Moab {Num, xxiii, 
44). > De hac mansione in aiio loco clarius legitur: 
« Et discedentes, > inquit, « ex Oboth, castrame- 
tatrsunt in Jeabarim, in deserto quod est in con- 
spectu Moab, ad orientem solis {Ntm. xxi, li). > q 
Propter quod meminisse oportet quod Idumsei, ut 
in superioribus diximus, per eoram terras transi- 
toffl Mis Israei praestare hostiliter recusarunt. Unde 
divertentes ab eis, Moabitarum fines circumire 
coacti fnerant. Hinc dicitur quod in finibus Moab 
ad orientem venerunt. Jeabarim vero acervum lapi- 
dnm transeantium sonat, quod est Ecclesia justo- 
rom. Lapides enim transeuntes justi sunt. li nam- 
que propter eorum firmitatem lapides appellantur, 
de qaibns Petrns apostolus scribit dicens : « Et ipsi 
lanqnam lapides vivi supersedificamini domus spi- 
ritalis (/ Peir. n, 5). > Justis vero firmitas recte 
adscribitur, eo quod ipsi nec fluctuent, nec circum- 
f^antur omni vento doctrinaa, unde in Evangelio 
domui supra firmam petram fundatae, in quam j^ 
« deseendit piuvia, venerunt flumina, flaverunt 
venti, et non cecidit, > comparantur {Matth. \ii, 25). 
Transenntes etiam dicuntur ; quia secundum Apo- 
stolnm, confitentur quod « hospites et advenae sunt 
super terram {Hebr, xi, i, i3). > Denique merito 
Ecclesia dicitur acervus lapidum ; quia « ipsa est co- 
lumna et firmamentum veritatis (/ Tim. iii, i5). > 
Habeamns igitur et nos stationem in Jeabarim, ut 
seenndum apostolum Paulnm, « teneamus proposi- 
tam spem, sicut ancboram anim» tntam ac firmam, 
et incedentem usqne ad interiora velaminis {Hebr, 
XI, i9)y » nt jnxtaapostolnm quoque Petrum «prae- 
leientes caveamus, ne errore nefariorum abducti, 



excidamns a propria firmitate (// Petr. m, i7). • 

XXXIX" mansioj Dibongad. — Mansio trice&ima 
nona habetur in Dibongad ; sic enim legitnr r « Et 
profecti ex Jeabarim, castrametati snnt in Dibongad 
{Num. xxxiii, 45). > Verum de hac mansione longe 
diversum in alio loco legi videtur : nam scriptum 
est : « Et discedentes ex Oboth, castrametati snnt 
in Jeabarim, in deserto quod est in conspectu Moab, 
ad orientem solis. Inde discesserunt, et castrameta* 
ti sunt in vaile > Zared, haec ibi (Num. xxi, ii,i2). 
Si ergo (Origen. loco cit.) in valle Zared castrame- 
tati sunt, dices : Quomodo in Dibongad ? Verum 
ibi locus communis, hic vero proprius exprimitur. 
Est enim Dibongad circa vallem Zared, quae est in- 
ter fines Amorrhaeorum et Moabitarum. Mystice 
vero Dibongad apiarium tentationum significat. Qno 
docemur quod quamvis justus perfectionis vel sum- 
mae proximus exsistat, haud tamen ei tentationes 
desunt. Quod est divinae cautela providentiae, ne 
a recto deflectendi bonis successibus ansam arri- 
piamus. Hinc Job dicebat : « Beatus homo quem 
corripuit Dominus : increpationem omnipotentis ne 
renuas {Job v, 17). > Quod et si dum in carne su- 
mus, tentationes nobis amarae videntur, mirifice ni- 
hilominus ad futuram nobis vitam proficiunt^ dicen- 
te Apostolo : « Omnis quidem discipiina in praesenti 
videtur non esse gaudii, sed moeroris : postea autem 
fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet 
justitiae {Hebr. xii, ii). > Accedamus ergo nos, et in 
banc mansionem ingredi festinemus : scientes qnod 
a Domino interdum corripimur, ne cum hoc mundo 
damnemur (/ Cor. xi, 32). Certam quoque spem 
habeamus, quod < non patietur nos Deus supra id 
quod possumus, tentari : sed faciet cnm tentatione 
proventum, ut possimus sustinere (/ Cor. x, 13). > 

XL* mansio, Elmon dbblatuaim. — Mansio qna- 
dragesima in Elmon deblathaim a filiis Israel per-* 
agitur; sic enim scribitur : « Et profecti ex Dibon- 
gad, castrametati sunt in Elmon deblatbaim {Num. 
xxxiii, 46). Vox haec Elmon deblathaim sicut est 
duplex, ita et duo indicat, nempe contemptnm 
ficuum, hoc est, contemptum terren» dulcedinis 
ficus, namque dulcedinem ostendunt. Unde Jere- 
mias propheta vidit ficus bonas, bonas valde {Jerem. 
XXIV, 3). £t Salvator noster 19 esnriens, Scribarum 
Pharisaeoramque amaritndines deserens, accessit 
ad arborem fici, nt saltem in plebe aliquam inveni- 
ret dulcedinem : et cum non invenisset nisi folia 
tantum, maledixit ei, dicens : « Nunquam ex te fru- 
ctus nascatur {Matik. xxi, i9). > Contemptus ergo 
terrenaram delectationum ad coelum properanti 
apprime necessarius est. Nam nisi voluptatum 
illecebras, et ea quae in terris delectare videntur, 
neglexerimus, ad coelestia nos ipsos erigere non 
possumus. Ideo Apostolus admonet, dicens : « Qnae 
sursum sunl sapite, non qnae super terram {Coloss. 
iii, 2). > Imo sapere terrena, confusio est. Itascri- 
bit Apostolus : « Gloria in pndendis ipsornm, qni 
terrena sapiunt (Philipp. in, i9). » Veram qnia 



39 



AD OPERA S. AMBROSII APP£i!«)IX. 



40 



< nostra oonvenatio in cobUs est, qni cum Christo A 
sarreximns (Colosi, ni, 29), > omni cordis alacrita- 
te calcatis mandi illecebris, in ejns mansionis taber- 
nacnla ingrediamar, < qaae sarsam sant qaaerentes, 
obi Christns est in dextera Dei sedens {Coloss, iii, 
1) : > contendamasque, sive absentes, sive prssen- 
tes, placere Domino Deo nostro. 

XLI* fnafuio, Abarim. — Mansio qaadragesima 
prima fit a filiis Israel in montibas Abarim ; nam 
seqnitar : < Et profecti ex Elmon deblathaim , ca- 
strametati sant saper montes Abarim contra Nebo 
(iVttm. XXXIII, 47). > Yeram longe alienam videtar 
haic, quod ^lio in loco de hac mansione legitnr. 
Nam inqait : < Castrametati sant in valle Zared ; 
inde descendentes, castrametati sant trans Amon 
in deserto, qaod eminet a finibas Amorrhaeoram q 
{Num. XXI, 12, 14). > Ex qaibas verbis videtar qaod 
filii Israel non in montibas Abarim , sed in deserto 
trans Arnon mansionem post Elmon habaerint. Sed 
nalla est diversitas, qaoniam Abarim in deserto 
est trans Arnon. Quod ergo aiibi sab commani, hic 
sab proprio nomine Scriptara expressit. Unde sab- 
jangit : Est enim Arnon ad fines Moab inter Amor- 
rhaeos, et ibi habetnr mons Abarim, ad cajas radi- 
ces juxta Amorrhaaos Armon labitur amnis. Dicitar 
vero mons Abarim trans Arnon, non ad transitam 
Hebr»oram , sed ad sitam terrae sanctae, sicat 
mo8 est Moysi in hac descriptione ; nam in libro 
Denteronomii legitar : < Haec verba qaae locatas 
est Moyses omni Israei trans Jordanem in deserto 
ad occidentem {DeuL i, i). > Moyses tamen, Jorda- n 
nem nallatenas transivit : erat ergo citra ad He- 
braeorum viam, trans vero ad terrae sanctae sitam. 
Sab hac mansione ad Seon Amorrhaeoram regem 
legatos Moyses destinavit, at ei cam popalo per 
snas terras commeatum praeberet, absqoe omni 
snoram prorsas laesione : < Transibimns, inqoiant, 
per terram taam, non declinabimas neqne ad agram, 
neqae bibemos aqaam de puteo, via regia transi- 
bimns {Num. xxi, 22). > Seon vero id omnino re- 
casans dara respondit : imo valido exercitu armato, 
ad flnviam Amon^ qaa Israel transitaras erat, at 
viam impediret, oppugnantiqne resisteret , protinas 
descendit. Sed divina factam est virtute, at rege 
in praelioexstincto, Hebraei Amorrhaoram popalam 
in occisione gladii percasserint, eommqae terras ^ 
vastantes depopalarint. Interim Og rex Basan, at 
aaxilium Amorrhaeo praeberet amico , ingentes co- 
pias armat, qaibns Israei hostiliter impagnatams 
aggreditur. Sed Israel sapema dimicans ope, et 
ipsnm in bello regem peremit, exercitam omnem 
exstinxit, aniversam deniqne terram eomm sabegit, 
onde cam insigni victoria (.'randes divitiamm copias 
reportavit. Quae omnia Josephus fuso sermone per- 
scripsit (JLt6. iv Antiquit, cap. 4). 

XLU> matuio, apud Jordanbm. — Mansio quadra- 
gesima secunda habetar in campestribus Moab apud 
Jordanem ; ideo dicit : < Et profecti de finibos Aba- 
rim, venerunt ad occidentem Moab, supra Jordanem 



juxta Jericho , ibique castrametati snnt apud Jor- 
danem inter Bethsimon, usque Belsachin, in occi- 
dente Moab {Num. xxxiii, 48). > Alio in loco man- 
sionem eamdem meminit Scriptura , dicens : < Et 
discedentes filii Israel , castrametati snnt ad occi- 
dentem Moab , apud Jordanem , juxta Jericho 
(iVium.xxii, 1). > Denique postrema hujus laboriosi 
diutumique fiiiomm Israel itineris a Moyse per 
verbum Dei descripta mansio haec est. In qna licet 
plurima dicta gestaque sint memoratu digna, panca 
tamen haec enarrabimus. Primum Balac Moabitanun 
rex cernens filios Israel tanto proficere incremento, 
tamque secundis eomm res prosperari saccessibus, 
magnam remm suarum formidinem concepit, ut 
in iis quae ad populum Madian praeiocntas est, 
apparet. Inquit enim : < Nunc iinget congregatio 
haec omnes, qui in circuitu nostro sunt, sicut lin- 
git vitulus virentia ex campo {Ibid,, 4). > Quare 
armis haud eos palam invadere ausus, deliberavit, 
ne saltem potentiores efiicerentur, ad occultas 
artes confugere. Unde Balaam magum ad se accer- 
situm rogavit, ut imprecationibus , maleficisque 
ejus artibus populum malediceret, perderetque. 
Quod ab illo nec suasionibus, 20 nec muneribus, 
divina obsistente providentia, obtinere nnquam 
potuit, quinimo ipse magus, Domino os ejus ape- 
riente, bona precatus est populo, felicesque praedixit 
successus : < Quam pulchrae, inquit, tuae domas, 
Jacob 1 tabernacula tua , Israel. Tanquam valles 
obumbrantes, tanquam horti super fluvium, et ve- 
Int tabemacula quae fixit Dominus {Num. xxrv, 5, 
6). > Et infra : < Benedicentes te benedicti sint, et 
maledicentes te maledicti sint item. Orietar stella 
ex Jacob, et exsurget homo ex Israel {Ihid,, 17). > 
Deinde quia Madianitamm amore muliemm popu- 
lus, deserto vero Deo, ad idola diverterat, Phinees 
Eieazar filius, Aaronque nepos, zelo zelatus pro 
Domino exercituum, antequam per licentiam for- 
lius grassaretur iniquitas, Hebraeam et Madianiti- 
dem feminam in fornicatione coiQprehensos , et 
coram Moyse adductos publice evaginato pugione 
peremit cujus exemplo provocati plerique arreptis 
in fornicarios armis insurrexerunt, et ad interne- 
cionem caesa sunt die illa viginti quatuor hominum 
millia. Quare peremptis fornicariis, reconciliatus 
est cum populo Deus. < Et cessavit, inquit, plaga 
a filiis Israel (Num, xxv, 8). > Insnper quia Chana- 
naeorum terra, ad quam filii Israel possidendam 
per verbum Dei tendebant, e vicino jam promine- 
bat^ ipsique terrae sanctae per quadraginta et plnres 
annos fugientis fere jam oras prendebant ; et quia 
non nisi armata manu, viribusque infractis, illam 
capere ipsis praestabatur, idcirco Eleazar sacerdos 
novam populi ad bellum apti oomputationem 
facere Dei mandato decrevit, in qua praeter 
tribum Levi, ad specialem Dei cultum destinatam, 
et roulieres, sexcenta millia et mille septingenti 
triginta viri, a viginti annis et snpra, ad bella pa- 
rati, ut Scriptura, inquit, numerati sunt. Alia vero 



41 ADMONITIO. 42 

quam plurima ad religionem Deique cultum, nec A {Deut. xxxrv, 4). Et confestim per verbum Dei 

non ad rem publicam bello paceque moderandam mortuus est, et sepultus in valle ; et sepulcrum 

spectantia, Moyses Eleazarque sacerdos in hac man- ejus nemo novit usque in hodiernum diem. Hio 

sione in ordinem redegerunt(iVtfm. XXVI, 5f) : qua finis Moysi, mansionumque populi jussu Dei in 

ne in nimis longum nostram protraherent lectionem, ordinem recensitarum. Caelerum nonnuUa mystica 

vel quia saepius aliis in locis ea digessimus, nunc nunc explicanda forent, nisi horum pleraque per 

omittenda censemus. Silentio tamen praetereundum traclatum praesentem sparsissemus, alia vero in aliis 

non duximus, quod Moyses extremum sibi tandem locis explicasseinus. Illud denique observandum 

per verbum Dei insUre diem agnoscens, declarato operae pretium judicavimus, quod universis hic 

sibi successore, populique duce, mandato Dei, Jesu transitus ideo commemoratur, proptereaque omnis 

Nave, praescriptisque benediclionibus ac maledi- hic cursus consummandus proponitur ; ut ad Jor- 

ctionibus, quibus observatores praevaricatoresve danem Dei fluvium demum pervenientes, divinae 

divinae legis incurrerent, necnon praenuntiatis sin- «ndis sapientiae irrigemur; ut per omnia purificati, 

gulis tribubus quae in illos singillatim supervenlura promissionis terram, Deo tandem miserante, intra- 

forent, super montem Nebo conscendit (Deut. re, et cum Aposlolo dicere valeamus : * Bonum 
XXXIV, 1), indeque amplam optimamque Chana- q certamen certavi, cursum consummavi, fidem ser- 

neorum regionem, terram utique lacte el melle vavi, et justitiae corona quam Dominus justus judex 

manantem, patribus repetitis etiam oraculis repro- reddet in illa die iis qui diligunt adventum ejus 

missam, monti Nebo ex adverso positam, et oculis (W Tim. iv, 7, 8), reponatur nobis per Jesum Chri- 

perlustravit, et animo consideravit, et ut Apostoli stum Dominum nostrum, cui cum Patre et Spiritu 

verbis {Hehr, xi, 13) utar, e longe salutavit. Quo sancto omnis est honor, gloria, et perpetuitas in 

denique peracto, dixit illi Dominus : « Ostendi ter- 8»cula saeculorum. Amen. . 
ram hanc oculis tuis, sed illius non ingredieris 



IN SUBSEQUENTJA COMMENTARIA ADMONITIO. 

Quantum olim multis saeculis conspiratum est, ut sequens Opus sancto Ambrosio tribueretur ; tanta con- 
sensione quotquot nunc viri eruditi audiunt, illnd eidem volunt adjudicatum. Etenim jam inde a nono 
saeculo Hincmarus -(Tract. de Divortio Loiharii, eiz.), Ecclesia Lugdunensis (tom. IV Bibl, PP, part. ii), 
concilium Aquisgranense tertium (Ann. 862, cap. 8), Amalarius, Prudentius,Haymo el plures alii ejusdem 
temporis auctores multa ex his ipsis Commentariis sub Ambrosii nomine protulerunt. Rabanus^ Hinc- 
mari synchronus, in Expositione Paulinarura epistolarum ex Patribus collecta plurimos iocos in quinque 
priores epistolas adducit tanquam vere Ambrosianos, qui re vera exstant in his nostris Commentariis. 
bide quoqne nonnulla in priorum ejusdem Pauli epistolarum explicationem transtulit Sedulius, Ambrosii 
nomine semel ascripto. Lanfrancus etiam in sua Compilatione sancto doctori attribuit ea fragmenla, quae 
ex hoc Opere mutuatus est. Denique hoc Opus pro Ambrosiano admissum fuit a Gratiano, P. Lombardo, 
Ivone Carnutensi, aliisque innumeris. Yerumtamen cum tam universalis opinio Erasmo, Turriano, aliisque 
non usque adeo cerU visa esset, illam deinceps re penitius examinata, uno calculo omnes proscripsere. 

Quamobrem actum agere nobis videremur, si iongius in probanda re sane quam exploratissima im- 
morareniur. Non sitebimus tamen stylum Operis tantopere abhorrere ab Ambrosiano, ut plane mirum 
sit tam tarde deprehensam esse illam diversitatem. Sed nec levius inter ulriusque auctoris doctrinam 
dissidium est ; quippe in Ambrosiastro non solum ocourrunt quaedam piacita extraordinaria, et a veris 
Ambrosii opinionibus immane quantum discrepantia ; verum etiam in asserendis dogmatibus maxime 
catholicis inter utrumque non satis convenit, et iis refellendis quae Ariani objicere solebant, ab illo 
adhibentor ea responsa, quibus neglectis, omnino diversa proponit sanctos doctor. Ad haec inutile 
fuerit id, quod nemini non est obvium, observare^ nimirum in graeca lingua prorsus peregrinum exstitisse 
illnm scriptorem. Quid vero si subjungamus non tantae perspicuitatis esse, num omnino Commentaria 
in Padlum fecerit Ambrosius? Verum ut maxime hujusmodi expositionem vir sanctus ediderit, saltem 
admodam credibile est eam Cassiodori temporibus jam periisse ; hoc enim conjici potest e sequentibus 
ejusdem verbis : Dicitur etiam, inquit, beatum Ambrosium subnotatum codicem epistolarum omnium saricti 
PauH reliquisse, suavissima expositione completum, qum tamen adhuc invenire non potui, etc. (lib. De ifut. 
ditin, litter, cap. 8). 

In eo ergo tota difficultas est, ut verus parens hujus operis investigetur. Placuit nonnullis compila- 
torem fuisse illum qui^ scissis ex Chrysostomo et Hieronymo laciniis, centonem inde confecerit. Volunt 
alii prologos singulis expositionibus praefixos inepti consarcinatoris esse, potissimum ex Hieronymo 
frustula multa suffurati. Attamen in Operum eorumdem Patrum collatione hoc nequaquam deprehen* 
dimus. Contra vero satis frequenter animadvertimus ab illorum opinionibus hunc dissidere, alias expli-* . 
cationes afferre, interdum non eodem modo, qao illi solent, apostolicum textum citare» ac tandem sicubi 

patbol. xvn. , 2 



43 AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 44 

cum ipsis conveniat, id iiiiic faclum, quod eos qui commentaria lucubrant iu eumdem libram, obique 
discrepare impossibile sit. Neque tamen ibimus : inficias auctorem nostrum ab Hieronymo mutuatum 
quaedam videri, sed eum propterea compiiatorem, quo quidem sensu illi intelligunt, babendum esse non 
arbitran ur. Ex aliis auten] qui horum Coiniiit^ntarioruin auct >reiii eruere conati sunt, qui eadem Remigio 
altiibueruiit, fr. sira fu(»re. Etenim cum in Bibliotheca Patrum, tiini in maniiscriptis non paucis, Remi- 
giana oxstuMt ab his iiustris plniie di^ersa. Non defueru.it etiain qui hanc commentationem \el Juliani vel 
aiteriuscujuspiam Peiaj^iani esse conienderent. Sed inve iti sunt similiter scriptores, qiiibus illius auctor 
videretur liberandus ab ista nota, et si quid foite quod illis hiereticis favere posset, illic occurrat, hoc eo 
refereudum, quod cum ante exortam eorumdem haBresim ille scriberet, minus caute considerateque esset 
locutus. Ultima taadem, quae et communior, eorum opinio est, qui Hilarium Romana; Ecclesiae diaconum, 
qui cum Luciferiano schismati adhaesisdet, ab Hieronymo tam aspero stylo exceptus fuit {Dial. a4v. Lucifer. 
post med.), verum hujusoe Operis auctorein dicunt.* At cum sint quoque a quibus huic senlentia contra- 
dicatur, illud accuratius perpendendum est. 

Observabimus in primis vix allum veri Ambrosii opus esse, cujns plura exemplaria omnium aetatum ab 
octingentis annis reperiantur^ quam hujus Ambrosiastri : sed eorum nonnulla ab aliis dissidere haud 
mediocriter. Enimvero in bibliotheca Corbeiensl unum habetur tomis duobus comprehensum, quo nullum 
aliud, sive antiquitatem, sive cbaracterum elegantiam spectes, praestantius-^idere nobis licuit. At cum in 
60 Commentaria in omnes Pauli epistolas, illa excepta quae ad Hebraeos inscribitur, sub nomine Ambrosii 
contineantur, cum aliis codicibus scriptis atque editis tantummodo in priores tres epistolas consentit, dis- 
crepat vero in casteras. Rabanus Maurus in Commentario suo ex Patribus coUecto ulterius progressus, ea 
omnia nomine Ambrosii donat, quae ex Ambrosiastro in epistolas quinque priores petita citat ; sed in 
reliquas quidquid inserit suh titulo sancti doctoris, ea in solo Corbeiensi codice reperire est. Citantur 
quoque ab Ivone Carnutensi (DecreL part. xvi. cap. 84) ex prologo expositionis epistolae ad Pbilemonem 
verba nonnuUa, quae non nisi apud Rabanum et in Corbeiensi codice reperias. 

Isthaec omnia quisquis attente consideravit, jam mirari desinet multa in auctore nostro desiderari, qaas 
a Lanfranco tanquam ex Ambrosianis Commentariis in Apostolum proferuntur : facileque animadvertet 
variis Paulinarum epistolarum enarrationibus Ambrosii nomen ab antiquariis inditum esse. IUud insuper 
adjiciendum est, eosdem librarios magna licentia saltem in tres priores epistolas abusos esse ; quandoqui- 
dem ab eis non raro longa fragmenta ibidem inserta fuisse probabile est, qnae in vetustioribus mana- 
scriptis non inveniuntur, ut in variis lectionibus annotabitur. Indeque duci potest vehemens conjectura 
contra hujus Operis integritatem ac sinceritatem ; nec expediti judicii rem esse cognoscitor, utrnm unias 
an plurium auctorum lucubratio sit, affirmare. 

Caeterum si negabimus plurium esse, simul etiam fatendum videbitur antiqui esse commentatoris. 
Quod enim ait (In Epist. I ad Timoth. cap. iii) de Ecclesia, cujus h')d%e rector est Damasus, aat interpola- 
tori tribui debet (etsane illorum temporumusum non sapit, neque sensui necessarium est), aut planum 
fiet eumdem auctorem ante annum 384, quo idem papa vivere desiit, Commentaria sua scripsisse. 
Hinc etiam potast id confirmari, quod Marcionistas adhuc superesse illic t^statur; quamvis, inquit (Ibid. 
cap. 4), pene defecerint, Certum quidem est ex Epiphanio (haeres. 4i) ac Theodoreto (lib. i Hceres. 
fabuL cap. 24j tarde admodum exstinctos esse hos haereticus : sed ( onstat etiam pluribus locis haad 
aegre illos in Manichaeorum, qui rrequentius hic memoraiitur, partes transisse. Obiter quoque observan- 
dnm videtur in hoc opere mentionem fieri {In Epist. 11 ad Timoth. cap. iii) legis cujusdam adversas 
cos a Domitiano promuigatae, quam in sola Collectione leyum Mosaicarnm et Romanarum invenias. 
lilud adhuc auctoris antiquitateiu magis designat, quod patricianos (/n Epist. I ad Tim. cap. iv^, quo- 
rum Philastnus (lib. De hceresibfts) Augustinusque superstilum meminere ; non prsetermittit, cum ultra 
saeculum quintum neutiquam pervenerint. Propterea caeterorum haereticorum, quos aggreditur longe plu- 
rimos, nullus refertur pauio recentior. Cumque in Donatistis, Novatianis, Arianis et Photinianis refel- 
lendis crebrius atque operosius quam in aliis incumbat, id haud dubie indicio est posteriores haereticos, 
puta Nestorianos et reliquos sequentium temporum necdum emersisse, sed eorum, quos modo nomina- 
bamus, haereses tunc viguisse. Huc adde ab eo scriptore textum Apostoli subinde citari ex alia versione, 
quam qua nunc utimur : et Yeteris Testamenti testimonia ex versione LXX Senum petita esse. Illad 
etiam eodein spectat, quod ex auctoribus ecclesiasticis non nisi Tertulliani^ Cypriani, ac Yictorini locos 
adhibet, quorum uitimus Damasum aequavit antiquilate. Ad postremum inde similiter asturi potest eadem 
aetas, quod in aegroiantium baptismate, aiiisque capitibus non paucis, ecclesiasticam illoram temporam 
discipiinaiu pulcbre repraesentet. 

Omnia a nobis hic memorata videntur suffragari eorum sententiae, qui haec Commentaria ab Hilario 
edita volunt : in quam opinionem adducti fuere Augustini testimonio, contra Pelagianos ita scribentis 
(lib. IV cont. duas Epist. Pelag. cap. 4) : Nam et sic sanctus Hilarius intellexit quod scriptum est : In 
quo omnes peccaverunt, ait enim : In quo, id est, in Adam, et caetera quae ad apices in hoc opere legere 
licet. Atqui isthaec, inqoiant, quadrare nequeunt nisi in Hilariam diaconam, qui se Damaso fuisse 
coaevam ipse sigoificat. Iliis quidem objectam fait rebaptizantes acriter argeri ab hoc auctore, cam 



45 ADMONITIO. 46 

eodem crimine Hilarius infecins esset : ac praeterea nunqnam Augustinum attribaturum fuisse huie 
Hilario tituium sancti, quem, facto schismate, ab Ecclesia recessisse non ignorabat. Sed respondetur 
eum non omnes haereticos rebaptizandos arbitratum esse, at solos Arianos, eaque distinctione ipsum 
indicasse in eam opinionem non alia re esse adductum, quam quia iidem haeretici de Trinitate non 
recle sentientes, forma etiam non iegitima in baptismate uterentur ; atque adeo nihil vetuisse, quomi- 
nus haereticos, qui catholicos rebaptizabant, is impeteret. Secundae objectioni satisfacere sibi videntur, 
si memoratum honoris titulum argumento esse negaverint sanctum Augustinnm de Hilario Luciferiano 
accipiendum : sed potius indidem conjiciendum esse aut diaoonum illum secessionem nunquam fecisse 
ab universa Ecclesia servata niroirum cum ejusdem capite beato Damaso pace et communione : aut 
ipsum tandem priusquam e vivis excederet, in gratiam rediisse cnm catholicis. Yerum hujusmodi re- 
sponso plane contrarius est Hieronymus ; quippe qui de Hilario non tanquam ab episcopis aliquot, aut 
tantnm ad tempus, sed ab omni catholica societate, ac per universum vitae curriculum separato loqua- 
tur (Dialog. adv. Lueifer,, post med.). Contra hanc opinionem id eliam fScit, quod Hilarius, utpote 
Romanae Fcclesiae diaconus, de eadem non qnasi peregrinus aut alienus locutus esset. Quo enim pacto 
de sua Ecclesia potuisset scribere : Nunc septem diaconos esse aportet, et aliqmntos presbtjteros, ut bini 
sint per Ecclesias (In Epist. I ad TimoUi. cap. iii) ? Etenim cum, imperante Diocletiano (Optat. lib. ii). 
jam basilicae quadraginta essent in Urbe, non aliquantos preshyteros, sed nt minimum octoginta illic 
ordinari necesse erat. 

Nec dnbium est quin hae ipsas causae Petavio in mentem induxerint, ut eadem Commentaria Hilario 
quidem arrogaret^ sed alii a Luciferiano, quisquis demum ille fuerit. Et sane (Ughellus, Ital. sacr. tom. I, 
part. II, pag. 6) ut Hilarium sub Damaso non haberemus Papiensem episcopum, sanctitate et zelb in 
Arianos clamm, cui forte illa possunt ascribi, supersunt adhuc multae scriptiones, quorum auctores tan- 
tum cognoscuntur nomine tenus, quosque penitus ignoraremus, nisi eosdem ab alio semel nominari 
casu contigisset. Yernm, licet universim negari ista neqneant, possunt tamen iiiis opponi Augustinum 
contra Pelagianos acerrime originalis culpae doctrinam impugnantes non usurum fuisse testimonio ejus 
anctons, qui sicubi eam videtur agnoscere, aliquando tamen contrariani prae se fert : quique aperte Pe- 
lagianis favere a gravissimis et probatissimis theologis existimatur, et nno saltem loco manifeste Semi- 
pelagianus pronuntiatar a Justiniano e societate Jesu viro doctissimo (Comment, in Epist. I ad Cor. cap. 
xrv). Quid si huc adjecerimns et alios errures qui passim iisdem in Commentanis deprehenduntur ? 
Certe defendi non potest eorum auctor, quin cufn Origene sensent (Ex. Estii Cominent. in Epist. ad Eph. 
cap. iii), in voluntate daemonum esse ab errore r silire. Exploratum quoque ulcus est, quod marito fat 
nsque esse contendit (In Epist. I ad Cor. cap. vii), uxore propter adulterium repudiata, aliam ducere : 
nxori autem ab adultero conjuge separatae cum alio inire conjugium licere negat. Sed nec illa etiam satis 
sana sont, quod factam (In Epist. I ad Cor. cap. vi et xnr, et in Dpist. ad Coloss. cap. iii) ad imaginem De^ 
mnlierem esse; episcopos superiorem presbyteris gradum obtinere (In Epist. ad Eph. cap. iv), autdiversa 
institui ordinatione inficiatur ; et quaedam aliacommuni catholicorum sensui minus congrua subinde trahit. 

Praeterea, etiamsi multa sint quae ad vindicandam huic operi eamdem cum Damaso antiquitatem 
favere videantur, in eo quoque occurrunt alia, ex quibus in aetatem multo posteriorem rejici possit. 
Ut enim hic omittamus nullum Latinorum in Pauli Epistolas praeterquam Yictorini Commentarium 
agnosci ab Hieronymo in Auetoribus Ecclesiasiicis, minime abhorret a verisimili plurima in hosce libros 
ex Angnstino, Chrysostomo et Hieronymo translata esse ; imo etiam, quod observatu sane dignum est, 
ex illo ipso commentatore cajus lucubratio, ad calcem operum Hieronymi edita, Pelagii esse a multis 
perhibetur. Etenim cum sint loci non pauci qui totidem verbis legantur in utroque commentario, atqua 
adeo alterum ab altero mutuo sumpsisse non sit dubium, minus probabile existimamus Hieronymiastrum, 
qat tam brevis ac concisus est, ex Ambrosiastro quaedam petivisse, quame converso. Ad haec insuper 
lieebit adjungere ab hoc auctore non minore studio probari Christum Dominum adoptione non esse Dei 
Filinm, quam si post errores Felicis atque Elipandi SGrip&is&ei (In Epist. ad Philipp., cap. ii;. 

IHis temporum differentiis si addideris nonnullam in diversarum epistolarum expositionibus dictionis 
ac sententiae super eadem materia discrepantiam, necnon disserendi modo fusissime. modo contractis- 
sime inaequalitatera, erit forsitan qui ejusdem manus omnia haec commentaria esse dissentiat, aut saltem 
ad queinpuam hujusmodi compilatorem referenda antumet, qui in metendis variis operibus, quorum multa 
interciderint^ aliquas temporis singulomm notas ita retinnerit, ut sui pariter aevi nonnnllas adjecerit. 
Vemm quantavis difficnltas sit in assignanda sive auctoris, sive operis antiquitate, manu exarata, eo- 
mmdem Commentariomm volumina, sicut et scriptores a quibus citata expilatave reperiuntur, planum 
facinnt eisdem tempus saeculo octavo posterius adjudicari neutiquam posse. 

Non deemnt fortasse, qui sententiam nostram scire aveant de auctore Qumtionum Novi et Veieris Testa^ 
menti, quem cum Ambrosiastro eumdem esse multi post theologos Lovanienses^ a quibus iidem libri in 
appendicem opemm sancti Augustini (tom. HI, part. i) rejecti fuere, arbitrati sunt. Yerum quae hactenus 
dispiitaTimus, satis ostendunt de hac re statuere non esse proclivis negotii. Proferuntur quidem longe 
plarimaj qu» in utroqne opere iisdem verbis, iisdemqne citatis Scripturae locis in oculos incurranl : sed 



47 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



48 



nihil inde colligi potest, nisi haec ipsa ex alio in aliud transcripta esse. Attamen magis probabile esl 
auctorem Qwestionum, si tamen eamm auctor unus est^ cum sit in tractando multo fnsior, et Ambrosias- 
tri erroribus plures adjecerit sibi proprios, hujus esse compilatorem. 

Gaeterum, cum negari nequeat huic operi utilitatem inesse snam, cumque ad hanc usque editionem 
locum inter Ambrosii commentationes obtinuerit, necnon citatum ejus nomine passim occurrat; in hanc 
Appendicem eo lubentius illud admisimus, quo plures niss. erant ad manum, quornm subsidio exiret 
multo correctius. Inter alias autem emendationes amplissimum fragmentum in fine Commentarii epistokB 
primcB ad Corinthios, et in sequentis initio restituimus, cujus jacturam e lacinia Commentarii Pseudo-Hie- 
ron. resarserat scriptor quispiam. 

Admonendum modo superest, Commentarium tn Epistolam ad Hebraos a nobis esse praetermissum. Illud 
antiquiores mss. non agnoverunt neque Amerbachius neque Erasmus. Cum vero ab iis qui postea curam 
AmbrosianaB edit. suscepere^ admissum esset, adeo non fefellit viros judicii eruditioris, ut ne quidem 
ejusdem auctoris, cui tribuuntur superiora, esse crederetur^ multo igitur minus doctoris nostri. Et revera 
nihil aliud est, quam parum digesta Patrum aliquot compilatio, quaB cum amplior inter opera Rabani 
Mauri vulgata fuerit, ibique singulorum fragmentorum auctores e regione legere liceat, nihil esse causs 
nobis visum est cur ea in editionem nostram reciperetur. 



GOMMENTARIA 

IN XII EPISTOLAS BEATI PAULI. 



IN EPISTOLAM AD ROMANOS. 



PROLOGUS. 
25 Ut rerum notitia habeatur plenior, principia 
earum requirenda sunt prius; tunc enim potest 
facilius caus» ratio declarari, si ejus origo disca- 
tur (1) : cum enim epistolae datse modum et ratio- 
nem ostenderimus, potest verum videri^ quod di- 
cimus. Constat itaque temporibus apostolorum 
Judaeos, propterea quod sub regno Romano agerent, 
Romae habitasse : ex quibus hi qui crediderant, 
tradiderunt Romanis ut Christum profitentes, le- 
gem servarent : Romani autem, audita fama virtu- 
tum Christi, faciles ad credendum fuerunt (2), 
utpote prudentcs : nec immerito prudentes, qui 
male inducti statim correcti sunt, et permanserunt 
in eo. 



A spiritualem Dei gratiam consecutos, ac per hoc 
confirmationem eis deesse. Hi sunt qui et Galatas 
subverterant, ut a traditione apostolorum recede- 
rent (3) : quibus ideo irascitur Apostolus, quia 
docti bene, facile transdacti fuerant. Romanis au- 
tem irasci non debuit, sed et laudare fidem illo- 
rum : quia, nnlla insignia virtutum videntes, nec 
aliquem apostolomm, susceperant fidem Christi ritn 
licet Judaico, in verbis^ potius quam in sensu ; non 
enim expositum illis fuerat mysterium (4) crucis 
Christi. Propterea quibusdam advenientibus, qui 
recte crediderant (5),de edenda carne et non edenda 
quaestiones fiebant; et utrumnani spes quae in Christo 
est| suiliceret, aut et lex servanda esset. 
Quatuor igitur modis scribit Romanis, arguens 



Hi ergo ex Judaeis, ut datur intelligi, credentes B ^^ initio genus hominum physica ratione; hi enim 
Christo, non accipiebant Deum esse de Deo, pu- caput sunt omnium gentium, ut in his discant 
tantes uni Deo adversum ; quamobrem negat illos caeteri universique gentiles (6). Primus modus est. 



(1) Rom. edit., facilius poterunt demum intelligi, 
eum earum origines discantur : aliae vero et mss. 
satis inter se consentiunt ; nisi quod Flor., Yind. 
et Ccrb. unus in verborum ordine^ et saepe etiam in 
sententiis a caeteris cod. discrepant, quos tamen ob 
scripturae antiquitatem in hoc proiogo potissimum 
secuti sumus. 

(2) Edit. Gill. in marg. et Rom. in corp., fue- 
runt : sed male inducti, statim se correxefunt, et 
manserunt in co, itpote prudentes. At Rom. edit. 
duo postrema incisa etiam invertit. 

(3) £dit. ac mss. non pauci, Isti igitur ex Judais 
credentes, et improhe senttentes de Christo, legem ser- 
vandam dicebant, quasi non esset in Christo salus 



plena.Ideo negat illos spiritualem gratiam consecutot, 
Hi sunt qui et Gatatas subverterant, ut a traditione 
Apostoli recedentes judaizarent. 

(4) lidem mss. et edit., videntes insigyiia, suscB'^ 
perant fidem Chnsti, quamvis coYrupto sensu; non 
enim audierant; Rom. edit., plane audierant myt^ 
terium, etc. 

(5) Citati mss. et edit., de Judwa ut urbem Ro- 
mam advenientibus, sicut et Priscilla et Aquila, qui 
recte sentirent ; edit. cum Flor., Vind. et Colb. soli 

exhibent sequentia, et utirumnam spes et lex ser- 

vanda esset. 

(6) Edit. Rom., hi enim caput sunt omnium gen^ 
tium, ut in his discant eiBteri, arguens ab initio 



49 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



50 



quo se ostendit qnid sit, et quid fuerit, et cujus 
sit, quo et haereses percutit. Secundus modus est, 
quo arguit quod nataraB ratione non se subjecerint 
uni DeOy et quae inhonesta et turpia egerint invi- 
cem^ despecti ob hoc a Deo, ut gratulentur creden- 
tes. Tertius modus est, quod legem spreverunt da- 
tam, unde anteponit Gnecis JudaBos. Quartus mo- 
dus est, quo docet Judaeos exorbitasse a lege et 
promissione Dei in causa Christi (7), factosque 
similes gentilibus ; ut utrique indigeant miseri- 
cordia Dei, non per Legem salutem sperando, sed 
per fidem Christi Jesu. 

Hinc est unde omni industria id agit, ut a lege 
eos tollat ; quia lex et prophetae usque ad Joan- 
nem {Lue. xvi, 16) : etin sola illos fide Christi con- 
stituaty et quasi contra legeo», Evangelium vindi- 
cat (8), non destruens legem, sed praeferens chri- 
stianismum. Asserit enim sic Christum promissum, 
ut praedicato eo cessaret lex (9) : non tota, quia 
abbreviatio facta legis est, quae compendio daret 
salutem; multa enim 26 veteribus tradita sunt 
propter duritiam cordis illorum, ut oneri esset, 
quae misericordia Dei abbreviarit^perChristumdata 
praeteritorum remissione. Ingratus est ergo miseri- 
cordiae Dei, qui vult esse sub lege ; nam dixerat 
Moyses : Sic timentes facietis filios Israel (iO) 
(Levit, XV, 31), ut quacumque se verterent, legem 
haberent, ut sine sollicitudine omnino non essent. 
Igitur ut in Christo sine lege spem vitae salatisque 
ponendam tradat, et Dominum ipsum esse omnium 
doceat, sic incipit : 

CAPUT PRIMUM. 

(Vers. I.) < Paulus servus Christi Jesu. » Apud 
veteresnostros ratione nomina componebantur (11), 
ut Isaac propter risum, et Jacobproptercalcaneuin ; 
ita et iste propter inquietudinem Saulus est nuncu- 
patos : postquam autem credidit, ex Saulo Paulum 
se dicit, hoc est, immutatum (12) . Et quia Sanlus 
secundum supradictum sensum, inquietudo seu 
tentatio intrepretatur, hic cum ad fidem Christi ac- 
cessit, Paulum se dicit, id est, quasi ex tentatore 
factum qnietum, humilemque, vel parvulum ; quia 
pax est fides nostra. Cum prius enim tentationes ex 
inquietudine Judaismi (13) Dei servis inferret, post 
ipse tentationes passus est propter spem, quam aate 
amore Judaismi negarat. 

Sflff hominum partim physica raiione, partim per 
im : mss. vero nobisciim faciunt, nisi quod alii 
retinent j)ar(tfn|>er Legem, alii praetermittunt. 

(7) Ita Carn. et alii cjuatuor mss. ; reliqui vero et 
edit., a lege et prophetis in causa Christi, 

(8) Cod. Prat. et Gem., Evangetium vincai, 

(9) Omnes edit., Ostendit.,, ut illo adveniente ; 
mss. vero plures, ut in texlu. 

(10) Corb. codex, facietis filii Israel. 

(11) Rom. edit., occasione vomina imponebantur. 

(12) Eadetti edit., ex Saulo Paulum nuncupatum, 
hoc e$t immulatum ; aliae edit. ac mss. noDiscum 
faciunt, nisi quod pro immutatum, cod. Mich. legit 
imminutum ; non incommode. 

(1.3) Edit. Giil. in marg. et Rom. in textu, cum 
uiss. quibttsdam, ex cemuMione legis ; hoc esi, in- 



A Servum autem Christi Jesu se profitens, a lege 
se exutum ostendit. Et ideo utrumque posuit, id 
est, Jesu Christi : ut et Dei et hominis personam 
signaret: quia in utroque est Dominus, sicut et 
Petrus apostolus testatur dicens : « Hic est, inquit, 
omnium Dominus {Act. x, 36). » Quia ergo et 
Dominus, et Deus est, dicente David : « Quia 
Dominus ipse est Deus (Psal. xcix, 3). > Quod 
haereses negant. Marcioni enim videtur odio Legis 
Christum et corpus ejus negare, Jesum profiteri : 
Judaeis autem et Photino propter zelum Legis, 
Jesum negare quod Deus sit. Nam quotiescunque (14) 
aut Jesum dicit aut Christum ; aliquando Deum, 
aliquando hominem significat, sicut hoc loco inter 
caetera : « Et unus, inquit, Dominus Jesus, per 

B quem omnia (/ Cor. viir, 6), » quod ulique ad Dei 
Filium pertinet, juxta quod Deus est. Et alio loco : 
< Jesus autem, inquit, proficiebat aetate et sapientia 
{Luc. II, 52), > quod utique homini competit. 

« Vocatus apostolus. » Propter quod Deum co- 
gnovit et fatetur, factus idoneus servus, promotum 
se ostendit (15) dicens : < Yocatus apostolus, » hoc 
est, a Domino missus ad res ejus agendas. Per 
quod ostendit hunc meritum habere (16) apud 
Deum, qui servit non legi, sed Christo ; Dominus 
est enim Filins hominis etiam Sabbati (Afaftft. xn, 8). 
* Segregatus in Evangelium Dei . > Evangelium 
Dei est bonum nuntium Dei, quo peccatores ad 
indulgentiam convocantur ; Apostolus autem, quo- 
niam in Judaismo locum doctoris habebat, ufpote 

C pharisaeus, ideo a Judaismi praedicatione segrega- 
tum se dicit in Evangelium Dei, ut a lege dissimu- 
lans, Christum prsedicaret, qui quod lex non potuit, 
27 credentes in se justificaret (17). Sed non con- 
tra legem, sed pro lege est: ipsa enim hoc dicit fn- 
turum, dicente Isala propheta : < Yeniet ex Sion, 
qui eripiat et avertat captivitatem ab Jacob ; et hoc 
illis a me testamentum^ cum abstulero peccata 
eorum (Isa. lix, 20). > 

Igitur si lex Dei data est per Moysen, et praedi- 
catio novae legis Dei est ; quid est quod differt, ut 
a lege quam Deus dedit, translatum se dicat in 
Evangelium Dei ? Sic est hoc, quomodo qui a se- 

cundo gradu accedit ad primum, et a bono ad 
meiius. Lex enim a Deo data cst ad correctionem 

j) disciplinae ; Evangelium autem Dei est^ per quod 

quieiudine, etc. 

(14) Ita edit. Amerb. et Eras. cum mss. ; Gill. 
autem et Rom. edit., Nam quoliescunque Scriptura, 
Sed in aliis rccte subinteliigitur Paulus, vel 
Apostolus. 

(15) Mss. nonnulli, servvs primo tum se ostendit. 

(16) Corb. codex, hocmeritum se hahere. 

(17) Rom. edit. cum mss. nonnullis quidqnid a 
verbo justificaret usiiue ad Igitur si lex Dei interji- 
citur, jugulaverat, quos nos e pluribus mss. et ant. 
edit. restituimus. Rursus vero eadem edit. Rom. 
totum illud quod ab eisdem vocibus igitur si Ux 
Dei incipiens, aliis istis terminatur, et quemmifisU 
Jesum Christum, ex variis lectionibus Gill. in 
textum restituit, quod nos earumdem lectionum ac 
ms. Corb. auctoritate retinuimus. 



M 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



52 



mysteriam Dei manifestatur qnod latnit a ssecalis A 
in Deo : quod est Christiu. Ad qaod omnes invitati 
apophoreta dnplicia conseqaantar ; remissam enim 
peccatoram accipiant, et filii Dei fiunt ; ut jam 
mori non possint secunda morte. Hinc est quod 
Dominus in Evangelio. < Ilaec est, inquit, vita 
aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et 
quem misisti Jesum Christum (Joan. xvii, 3). * 

(Vers. 2.) • Quod ante promiserat. » Ut probet 
ratam et integram fidei spem esse (18) in Chris(o> 
jam prius Evangelium ejus dicit a Deo promissum : 
et ut ex eo idoneum illum sponsorem vit» doceret, 
priusquam veniret, testimonium ei datum ostendit^ 
paria attestante Petro apostolo : • Nec enim aliud 
datum est, inquit^ nomen sub coelo, in quo oporteat 
iios salvos fieri {Act. i\, 12). > 3 

< Per prophetas suos. > Ut manifestius salutarem 
esse adventnm Christi significaret, etiam personas, 
per quas promissionem signaverit, demonstravit : 
ut quam vera et magnifica sit promissio ex his 
videretur. Nemo enim rem vilem magis praecursori- 
bus nuntiat. 

< In Scripturis sanctis. > Hoc ad eumdem verae 
protestationis adjecit, ut majorem fiduciam creden- 
tibus facerety et legem commendaret ; sanctsD enim 
sunt Scripturae, quae et vitia damnant : et sacra- 
mentum illic unius Dei, et incamationis continetur 
Filii Dei pro salute humana, testibus signorum pro- 
digiis. 

(Vers. 3.) < De fiiio suo. > Dignum fuit, ut quia 
Deus Filium suum proprium mundo promittebat* q 
per ciaros viros illum promitteret ; ut ex iis quam 
potentissimus esset, qui praedicabatur, posset sciri, 
ut Scripturis sanctis adventum ejus futurum inse- 
reret, et ut falsum non posset videri, quod a san- 
ctis praedicatum est Scripturis. 

« Qui factus est ei ex semine David secundum 
carnem. > Eum qui erat Dei Filius secundum Spiri- 
tum sanctum, id est, secundum Deum (quia Deus 
spiritus est, et sine dubio sanctns est), factuin dicit 
juxta camem Dei Filium ex semineDavid(19),jux- 
ta illnd : « Et Verbum caro factum est (Joan, i, 
14), utjam unus sit Dei et hominis Filius Christus 
Jesus, ut sicut verus Deus est, verus esset et homo : 
verus autem non erit, nisi sit ex carne et anima 
(20) ; ut sit perfectus. Qui enim ex aeterno Dei Fi- j) 
lius erat, ignorabatur a creatura : dum vult autem 
manifestari pro humana salute, visibilis debuit et 
corporeus fieri ; quia et cognosci se voluit per vir- 
tutem, et hominem a peccatis abluere in carne, 
morte devicta. £t ideo ex semine David fit, ut sic- 
ut de Deo rex ante saecula natus est (21), ita et 



secundum caraem ex rege ortum regium caperet 
factus opere Spiritus sancti de Virgine, hoc est 
natus : ut reverentia ei reservata, ex hoc ultra ho' 
minem cognosceretur ; quia ak humanae legis nati- 
vitate distaret, sicut praedictum fuerat ab Isaia pro- 
pheta : 1 Ecce virgo in utero concipiet (Isa. vii, 
14), > ut cnm novum factum videretur, ac lande 
dignum, providentia quaedam Dei circa visitationem 
humani generis futura dignosceretur. 

(Vers. 4.) < Qui praedestinatus est Filius Dei in 
virtute secundnm spiritum sanctificationis ex re- 
surrectione mortuorum Jesu Christi Domini no- 
stri. > Filium Dei dicens, Patrem significavit Deum : 
addito autem spiritu sanctificationis, ostendit my- 
sterium Trinitatis. Ilic ergo qui incarnatus (22), 
quid esset latebat ; tunc praedestinatus est secun- 
dum spiritum sanctificationis in virtute manifestart 
Filius Dei, cum resurgit a mortuis, sicut scriptum 
est in psalmo octogesimo quarto: < Veritas de 
terra orta est (PsaL lxxxiv, 12). > Omnis enim 
ambiguitas et diffidentia resurrectione ejus calcata 
est, et compressa ; siquidem adhuc in cruce posi- 
tum, centurio videns magnalia,Dei Filium confitetur 
(Maith. xxvii, 54). 28 Nam et discipuli in morte 
ejus dnbitaverunt, dicente Cleopha in Eromaas : 
< Nos putabamus quia ipse erat qui incipiebat li- 
berare Israel (Luc. xxiv, 21). > Et ipse Dominos 
ait : < Cam exallaveritis Filium hominis, tunc co- 
gnoscetis quia ipse ego sum (Joan. viti, 28) ; > et 
ilerum : < Cum exaltatus fuero a terra, omnia 
traham ad me (Joan. xii, 32), » id est, tunc cognc 
scar omnium esse Dominus. Ideo autem non dixit 
ex resurrectione Jesu Christi, sed ex resurrectione 
mortuorum ; quia resurrectio Christi generalem tri- 
buit resurrectionem. Haec enim major videtur vir- 
tus in Christo et victoria, ut eapotestate operaretur 
mortuus, qua operatus fuerat et vivus. Quo facto 
apparuit illusisse mortem, ut redimeret nos ; unde 
Dominum nostrum hunc vocat. 

(Vers. 5.) < Per qnem accepimus gratiam et apo- 
stolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus 
pro nomine ejus. > Post resurrectionem manifestatus 
Filius Dei in virtute, gratiam dedit, justificanspec- 
catores, et apostolos (23) nominavit, quorum se hic 
socium dicit ; ut apostolatus cum gratia esset doni 
Dei, non sicut Judaeoram sunt apostoli. A Deo ergo 
Patre per Christum Dominum hanc acceperant po- 
testatem, ut vice Domini signis doctrinam Domini- 
cam acceptabilem facerent ; ut virtutem, quam in 
Salvatore zelarentur perfidi Judaei, hanc in servis 
ejus a turbis admirari videntes, vehementius tor- 
querentur. Testis enim doctrinae virtus est, ut quia 



(18) Eadem Rom. edit. sola, et integram fidem 
etse. 

^19) Mss. aliquot, Dei Filium ex Maria. 

(20) Utsicut verus ... ex came et anima, ex va- 
riis lect. Gill. a Rom. edit. in textum admissa sunt, 
sed omissa iila, ut si perfectus, quae nos ex eisdem 



Gill. lectionibus et cod. Corb. et Remig. restituimus. 

(21) Ita mss. magno consensu ; edit. autem, Deus 
ante sacula natus est. 

(22) Mss. aliquot, qui incamatus quidem eil, et 
latehat. 

(23) Nonnulli mss., et apostolos confirmavit. 



53 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



5i 



qnod pradicatiir, incredibile miindo est, gestis lie- A 
ret credibile. Missos igitur apostolos vocat, ut 
praedicarent (24) fidem omnibns gentibns, nt obedi- 
rent, et salvarentnr ; ut donnm Dei non jam solis 
JudaeiSy verum etiam omnibus gentibus concessnm 
videretu^;et hancesse Dei voluntatem, ut in Chri- 
sto, et per Christam omnibus misereatur, vicariis 
ejus praedicantibus, hocest: « Pro nomine ejus; 
sicut alibi dicit: Pro quo legatione fungimur {II 
Cor. v, 20). » 

fVers. 6.) « In quibus estis et vos vocati Jesu 
Christi. » Hoc est, legatione nobis fungentibus in 
omnibos gentibos pro nomine Jesu Christi, inter 
quos estis el vos vocati ; quia d>num Dei omnibus 
missum est, ut cum audiunt se inter caeteros vo- 
catos, scirent se sub lege agere non debere, quia g 
sine lege Moysi susceperunt cseteraa gentes legem 
Christi. 

(Vers. 7.) • Omnibus qui sunt Romae, dilectis 
Dei (25), vocatis sanctis. * Quamvis Romanis scri- 
bat^ illis tamen scribere se significat, qui in chari- 
tate Dei sunt. Qui sunt hi, nisi qui de Dei Filio 
recte sentiunt ? Isti sancti sunt, et vocati dicuntur ; 
sub Lege enim ag^ntes male intelligunt Christum : 
et injuriam Deo Patri faciunt, cum an in Christo 
perfecta spes salutis sit, dubitant. Ideo sancti non 
sunt, neque vocati dicuntur. 

« Gratia vobis et Pax a Deo Patre nostro, et Do- 
mino Jesu Christo. > Gratiam et pacem cum iis di- 
cit esse, qui recte credunt. Gratia est, quia a 
peccatis absoluti sunt : pax vero, qiiia ex Inimicis q 
reconciliati sunt Creatori, sicut dicit Dominus : « In 
quamcunque doroum introieritis, et receperint vos, 
dicite : Pax huic domui {Luc, x, 5). > Etut sine 
Cbristo nullam esse pacem et spem doceret^ adjecit 
gratiam et pacem non solum a Deo Patre esse, sed 
et a Christo Jesu. Deum Patrem nostrum dicit pro- 
pter originem, quia ab ipso sunt omnia : Christum 
autem Dominum, quia ejus sanguine redempti, fa- 
cti sumus filii Dei. 

(Yers. 8.) • Primum quidem gratias ago Deo meo 
per Jesum Christum pro omnibus vobis ; quia fides 
vestra annuntiatur in universo mundo. * Finita 
prsfatione ante omnia gaudium suum esse testatur^ 
utpole gentium Apostolus, quod cum Romani re- 
goarent in mundo, subjecerint se fidei Christianae, j^ 
qiUB prudentibus saeculi bumilis et stulta vide- 
tur (l^). Cum ergo multa essent ex quibus gauderet 
in Romanis (erant enim doctr<na memorabiles (27) 
et boni operis cupidi, studiosique magis agendi be- 
ne, quam sermonis, quod non longe est a reiigione 
divina), in hoc tamen primum gaudere se dicil, 

(24) Rom. edit., Mitti igitur apostoloSy ut prcB- 
dicarent. 

(25) Codex Mich., Rom(e in charitate Dei. 

(26) Rom. edit. sola, sceculi kujus stultavidetur, 

(27) Eadem edit., disciplincB moralia; vet. edit. 
et ptures mss., doctrincB; quidam, discipHna, me- 
morabiles. At omnino legendum cura Carn. ms. 
doctrina memorabiles, nisi quis malit cum Vat. cod. 



quia fides illorum in omni loco currebat ; quamvis 
non secundum regulam ab auctoribus traditae veri- 
tatis (28), tamen quia quod ab uno Deo erat, in- 
terposito Christi nomine, coeperant venerari, gra- 
tulatur, sciens iilos posse proficere. Per quod etiam 
charitatem suam circa iUos ostendit, quando con- 
gaudet bono coepto iilorum, et hortatur ad profe- 
clum. 

29 Gratias ergo agere se dicit Deo suo dumta- 
xat, quia adhuc illorum non eratplene ; quia ex ipso 
est omnis paterniias (Ephes. iii, 15). Sed quia 
omnis dispositio salutis nostrse a Deo quidem, sed 
per Christum est, non per legem, neque peraliquem 
prophetam, gratia> quidem agere se dicit Deo, sed 
perChristum, quia fama fidei illorum erat profectus 
multorum ; ut hoc ipsum ad Dei providentiam re- 
ferat per Christum. Aut enim gaudebant roborati^ 
qui crediderant: caeteri, quia videbant principes 
suos factos : aut certe qui non crediderant, pote- 
rant cedere horum exemplo. Facile enim facit 
inferior, quod fieri viderit a priore (29). 

(Yers. 9.) « Testis enim mihi estDeus, cuiservio 
in spiritu meo, in Evangelio Filii ejus, quod sine 
intermissione memori^m \estri facio semper in 
orationibus meis. > Ut suadeat charitatem, Deum 
testem dat, cui servit, ad quem et precem pro his 
facit, non in lcge serviendo, sed in Evangelio Filii 
ejus, hoc est, non in eo quod Moyses servus tradi- 
dit, sed in eo quoi Filius dilectissimus docuit ; 
quantum enimdistat servus a domino, tautum distat 
evangelium a lege : non quod mala sit lex, sed quia 
melius est Evangelium. Deo itaque servit in Evan- 
gelio Filii ejus, ut ostendat Dei esse voluntatem, 
ut credatur in Christum. 

< Cui etservio. > Quomodo? « in spiritumeo, > 
inquit, non in circumcisione manufacta, neque in 
neomeniis, et Sabbato, et discretionc escarum : sed 
in spiritu, id est, in mente. Quia Deusspiritus est, 
spiritu vel animo potius debet illi serviri ; cui enim 
animo servitur, ex fide illi servitur. Haec et Domi- 
nus factus est ad Samaritidem, putantem quod in 
monte adorari s^ Deus velit, dicens : « Venit hora, 
et nunc est. quando veri adoratores adorabunt Pa- 
trem in spiritu 1 1 veritate. Etenim Pater tales quaerit 
qui adorent eum. Spiritus est Deus {Joan, iv, 23» 
24). > Adorantns ergo, in spiritu et veritate opor- 
tet adorare, et non locus orationem commendet, 
sed devotus animus. Hoc est, in veritate adorare 
in spiritu Deum Spiritum et Christum, unum ex 
quo omnia, et unum per quem omnia (/ Cor. viii, 
6). Hos quaerit adorat res Pater. Memorem ergo se 
illorum in orati* nibas suis flagitat, ut seminet in 

doctrincB memortbilis. 

(28) Codex R mig., ista inserit : Mira enim res 
videbaturj ut domini gentium inclinarentur promis^ 
sioni Judceorum» 

(29) Ita vet. edit. ac mss. complures : edit. vero 
Gill. in marg. et Rom. in corp. cum aliis mss., 
principes suos fratres sibi factos in fide,,, viderit a 
voUore. 



^ 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



56 



Ulis chariutem ; facit enim illis desideriam sai. A tiumanae, sola fide addita legi natarali^ hominam 
Quis enim non amet eam qaem audit memorem genas salvare decrevit. 
sui esse? Si enim ab iis qai missi non erant, li- 
benter acceperant doctrinam snb nomine Christi, 



Qaid est tamen at cam scriptis illos corrigat, et 
a carnali sensa abstrahat, praesentiam saam neces- 



adalteratis verbis ; qaanto magis ab eo quem sci- ^ sariam dicat^ ut gratiam illis spiritaiem ministra- 



rent esse apostolam, et cajas verba comitaretar 
virtas, desiderarent aadire ! 

(Vers. 10.) « Obsecrans si qao modo tandem 
aliqaando prosperam iter habeam in voluntate 
Dei, veniendi ad vos. > Orationis saae pro illis sen- 
sum ostendit ; Deam enim se dicit petere, ut venirel 
ad Urbem (30) ad profectum illorum cum Dei vo- 
luntate, cujus praedicat donum. Tunc enim profe- 
ctus adest, si quod agendam est, cum Dei voluntate 
agatur. Orat ergo ut quacunque ex causa jam da- 



ret ; cum ea quae scribit, spiritalia sint : nisi pro- 
pter hoc quia aliter dicta ad aliad solent rapi, sicat 
ab hsereticis fit ? Ideo desiderat nt praesens doctri- 
nam evangelicam sensu quo scribit, his tradat ; 
ne sub auctoritate litterarum ejus non auferetur 
error, sed firmaretur: qaippe cum praesens quae 
verbis suadere non poterat, suaderet virtute, at 
magis illis proficiat aditis. 

(Yers. 12.) t Id est, simul consolari in vobis per 
eam quae invicem est, fidem vestram atque meam. > 



retur occasio, qua veniret ad Urbem ; quia occu- 3 Consolari se dicit cam illis, si apprehendant spiri- 



patus erat aliis praedicando: sic prosperum iter 
repntans, si Deo volente veniret ; qnia provida est 
Dei voluntas. Prospernm ergo iter est non incas- 
sum laborem itineris subire. Haec rogat ut Deus 
impleat, vocando illos ad suam gratiam. Aviditate 
animi loquitnr; desiderat enim illos, sciens et iliis 
et sibi prodesse, sicnt alibi dicit : « Qnod est gau- 
dinm nostrnm et corona ? Nonne vos in adventnm 
Domini (f Thess. 11, 19) ? » Fmctas enim Apostoli 
est nberior, si lucretur multos. Praeterea quia ma- 
jns gaudium est, si potentes mundi convertantar 
ad Deum, quia quanto inimici graves sunt, tanlo 
magis reconciliati necessarii. Yoluntati itaqne ejus 
sic occasio data est, nt coactus appellaret Caesarem, 



talia ; quia quamvis congaudeat fidei illorum, do- 
leat tamen quia non rectam accipiebant fidem. Hoc 
affectu fuit Apostolus, ut aliena vitia quasi sua do- 
leret. Ac per hoc consolemur, inquit^ per unam 
atque eamdem fidem, ut tunc consolatio nna sit, si 
unius fidei efficerentur in Christo ; ut administra- 
tio gratiae spiritalis, evangelizante Apostolo, hnnc 
praestaret effectum. 

(Vers. 13.) « Non antem arbitror ignorare vos, 
fratres, quia saepe proposui venire ad vos, et pro- 
hibitus sum usque adhuc. » Propositum et votum 
suum ostendit, quod quidem scire illos non ambi- 
git per eos fratres, qui ab Jerusalem vel confinibos 
civitatibus causa suae religionis ad Urbem venie- 



et dirigeretur ex alia cansa ad urbem Romam, Deo p bant, sicut Aquiia et Priscilla, votum ejus insi- 



Yolentb ; ut impleret propositum voluntatis suae. 
Denique in nanfragio posito astititDominusdicens : 
< Noli timere, Paule, sicut enim testificatus es de 
me Hierosolymis, itaet Romae (Act. xxiii, 11). > 

(Yers 11.) • Desidero enim videre vos, ut gra- 
tiam spiritntalem vobis administrem ad confirman- 
dos vos. * Confirmatio haec tres personas requirit, 
annnentis Dei, administrantis Apostoli^ accipientis 
popali. Nunc ergo desiderii sui voluntatem ostendit, 
quonam esset voto circa illos ; cum enim dicit : 
« Ut gratiam spiritualem vobis administrem, * car- 
nalem illos sensum assecutos significat ; quia sub 
nomine Christi non illa qua Christus docuerat, 
fuerant assecuti, sed ea quae fuerant a Judaeis tra- 



nuantes Romanis. Cum enim saepe vellet venire, et 
prohiberetur^ sic factum est ut scriberet epistolam ; 
ne din in mala exercitatione detenti, non facile 
corrigerentar. £t fratres eos vocat, non solum quia 
renati erant; sed et quia erant inter eos, licet 
pauci, qui recte sentirent. Unde dixit : < Yocatis 
sanctis {Rom, i, 7). > Quid tamen est^ « Vocatis 
sanctis? > Si enim jam sancti sunt, qnomodo vo- 
cantur ut sanctificentur ? Sed hoc ad Dei pertinet 
praescientiam, quia quos scit Deus futuros sanctos, 
jam apud illum sancti sunt, et vocati permanent. 

Prohibitum tamen se dicit usque ad tempus 
datae epistolae, a Deo utique, qui, sciens adhuc im- 
paratos illos, ad alias urbes direxit Apostolum, quae 



dita. Se antem cupere citius venire, nt 30 ab *% jam ad recipiendam veritatem essent capaces ; 

t •!! M. !••• 1. 1 M. « ••* 1 •■»•• ^^ — .— » __f __. 1_ • ^aOI a._* * •*•• 



hac illos traditione abstraheret^ et spirituale illis 
traderet donum, ut acqnirat illos Deo, participes 
illos faciens gratiae spiritalis, ut in professione et 
flde sua essent perfecti. 

Hinc datur intelligi superius non fidem illorum 
landasse, sed facilitatem et votum circa Christum ; 
Christianos enim se profitentes, sub lege agebant 
simpliciter, sicut illis fuerat traditum. Nam miseri- 
cordia Dei ad hoc data est, ut lex cessaret, quod 
saepe jam dixi; quia (31) Deas consulens infirmitati 



quamvis sub nomine agerent Salvatoris, sed vitiis 
prohibebantur carnalibus ; ne digni jam esseiit 
addiscere spiritalia. Denique volentes aliquando in 
Bithyniam ire^ prohibiti sunt a sancto Spiritn Pau- 
lus et Silas (AcL xvi, 7) : cur, nisi sciret adhuc 
affectum deesse ? Apud Corinthios autem commo- 
netur Apostolus, dicente Domino : < Loquere, ne 
tacueris ; quia populus mihi multus est in hac ci- 
vitate (AcL xviii, 9, 10). > Non ergo otiose prohibi- 
tum se dicit, sed et causas moraram discrevit, et 



(30) Edit. Gill. ac Rom., ut Romam veniret ad 
profectum, etc. 



(31) Mss. aliquoti ut cessarent onera legis, quia, 
etc. 



57 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



58 



bos ut se praspararent adhortatus est ; nt audientes A 
sibi gratiam spiritalem ministrandam fore, dignos 
se efficerent, a vitiis carnalibus abstii^entQs, ad exci- 
piendam eam. 

« Ut aliquem fnictnm habeam et in vobis, sicnt 
et in caBteris gentibns. » Pro utilitate communi cu- 
pidam se veniendi ad hos declarat, ut et hi saJutem 
spiritalis gratiae consequantur, ratam habentes fidei 
snae professionem ; ut hic fructum habeat apnd 
Deum ministerii sui, per quod lacessit illos ad fidem 
rectam, exemplo caeterarum gentlum : promptior 
enim llt quis ad rem sibi traditam, si illi multos vi- 
deat assentiri. 

(Yers. 14.) < Graecis et Barbaris, sapientibus et 
insipienlibns debitor sum. > Debitorem se dicit 
horum, quos memorat, quia ad hoc missus est, ut g 
omnibus praedicaret : per quod etiam omnes signi- 
iicat debitore^ ; ^onfiteri enim Creatorem Deum, ex 
quo omnia, et per qaem omnia, et debitus honor 
est, et salus confitentis. Graecos ergo gentiles posuit, 
sed eos qui Romani dicantur sive natione, sive 
adoptione : Barbaros vero eos qui Romani non sunt, 
qnorum genus adversum est, et sunt gentiles (32). 
Sapientes autem illos dixit, 31 qui mundanis ratio- 
nibus ernditi, sapientes vocantur in saeculo; dum 
aut sidernm speculatores sunt, aut mensuris, aut 
nomeris, aut arti grammaticae student, rhetoricce, 
aut musicae. His omnibus ostendit nihil haec prodes- 
se, nec vere sapientes esse, nisi credantinChristum: 
stultos vero hos dixit, qui simplicitatem sequentes, 
harum rerum imp^riti sunt. His omnibus missum p 
se pracdicare testatur. De Judaeis autem tacuit, quia 
niagister gentinm est. Ac per hoc debitorem se pro- 
fitetnr; quia ad hoc accepit doctrinam, ut tradat : 
et cum tradit, acquirat. 

(Vers. 15.) * Itaque quod in me est, promptus 
som, et vobis qui Romae estis, evangehzare. * 
Quamvis se missum praedicare omnibus dicat gen- 
tihns, promptum tamen se Romanis asserit tradere 
Evangelium gratiae Dei, apud quos regni Romani 
(33) caput et sedes est. Ad membrorum enim utili- 
tatem vel requiem pertinet, si caput inquietum non 
faerit. Ideo Romanorum pacem optat, nt non mul- 
tam se jactet Satanas, et uberiores fructus habeat 
operis sni. 

(Vers. 16.) « Non enim erubesco Evangelium ; j> 
\irtas enim Dei est in salutem omni credenti. > Hoc 
dicto ilJos tangit, a quibus acceperant non rectam 
fidem, apostolorum tamen doctrinam virtus com- 
mendabat; ut quia incredibile videbatur, quod 
praBdicabatur, signa et prodigia ab apostolis facta 
testimonio essent, non diffidendum de iis quae ab 

(32) Edit. Amerb. atque Eras. ac plures mss., 
et nan $unt gentiks: melius edit. Gill. et Rom. cam 
cod. Mich. et Vall. negationem excludunt. 

(33) Ita vet. edit. ac mss., nisi quod pro Romani 
in nonnullis Roma ponitur ; at neutra vox in Rom. 
edit. admissa est. 

(%) Mss. Flor. et Vind., nulla visa erat potentia; 
Gorb.; nulla vis erat potentMB, 



illis dicebantur, in quibus tanta virtus inesset (nolli 
enim dubium verba virtuti cedere, ac per hoc quo- 
nium illorum nulla visa erant portenta (34), praedi- 
catio illorum sine virtute Dei erat), ideoque non se 
dicit erubescere Evangelium Dei^ illos autem eru- 
bescere ; quia quod illi tradiderant (35), in repre- 
hensionem \eniebat, nec quoquam testimonio fir- 
mabatur, et discordabat a doctrina apostolica. Vir- 
tus igitur Dei est, quae invitat ad fidem, et dat salu- 
tem omni credenti, dum peccatadonat, et justificat ; 
ut a secunda morte detineri nos possit signatusmys- 
terio crucis. Praedicatio enim crucis Christi indi- 
cium est (36) mortis evictae, dicente apostolo 
Joanne : « Ad hoc enim venitFiliusDei, utsolveret 
opera diaboli (i Joan, iii, 8), > ut omnis credens 
non teneatur a morte ; quia signum habet quod victa 
mors est. 

« Judaeo prinium, et Graeco. > Id est, huic qni ex 
genere est Abrahae, et huic qni ex gentibus ; in 
Graeco enim gentilem significat : in Judaeo vero 
eum qui ex genere fuerit Abrahae. Nam Judaei ex 
tempore Judae Machabaei dici coeperunt, qui in causa 
cladis restitit sacrilegiis gentium, et fiducia Dei 
collegit populum, et defendit genus suum. Fuit au- 
tem ex filiis Aaron. Qnamvisergopraeponat Judaeum 
causa patrum, tamen similiter etiam ipsum indigere 
dicit dono Evangelii Christi. Si ergo et Judaeus non 
justificatur, nisi per fidem Christi Jesu, quid opus 
est esse sub lege ? 

(Vers. 17.) « Justitia enim Dei revelatur in eo ex 
fide in fidem. » Hoc dicit, quia in illo qui credit, 
sive Juda;us sit, sive Graecus, justitia Dei revelatur. 
Justitiam Dei dicit, quia gratis justificat impium 
per fidem, sine operibus legis, sicut alibi dicit : 
« Ut inveniar in illo non habens meam justitiam, 
quae ex lege est, sed illam quae ex fide est (Philipp, 
ni, 9). > Quae ex Deo est justitia in fide, ipsam 
justitiam dicit revelari in Evangelio, dum donat 
homini fidem per quam justificetur. Ostenditur 
enim in eo veritas et justitia Dei, dum credit et 
profitetur : justitia est Dei, quia quod promisit, 
dedit. Ideo credens hoc esse se consecutum (37), 
quod promiserat Deus per prophetas suos, jnstum 
Deum probat, et testis est justitia ejus. « Ex fide in 
fidem. » Quid aliud est, « ex fide in fidem, » nisi 
quia fides Dei est in eo, quod de se repomisit ; 
et fides hominis, qui credit promittenti ; ut ex fide 
Dei promittentis in fidem hominis credentis Dei 
justitia reveletur?ln credente enim justus Deus 
apparet: in eo autem qui noncredit, injustus vide- 
tur; negat enim \eracem Deum, qui non credit 
Deum dedisse quod promisit. Hoc contra Judaeos 

(35) Vet. edit. et plures mss., quoA illis tradide- 
rat ; Rom. edit. cum cod. Prat. et Gem. aptius, ut 
in contextu. 

(36) Codex Mich. et quaedam edit. Paris., judt- 
cium e$t. 

J37) Mss. Gem. ac Prat., hoc esse comtiiutum. 
ra vero, ubi vet. edit. eum mss., ^\»od de m r«< 
promisit; edit.Rom. sola, quodprom^iit 



m 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



M 



loqnitnr, qni negant hnnc esse Christnm, qnem A 
promisit Dens. < Sicnt scriptnm est : Jnstns antem 
ex fide vivit (Hdbac. ii, 4). > Proptere ad exem- 
plum prophet» Habacuc se convertit, nt declararet 
32 olim ostensnm justnm ex fide, non ex lege 
vivere, hoc est, non jnstificari hominem apud 
Denm per legem, sed per fidem : vita enim ex fide 
non haec praesens est, sed futnra ; quia justns ex 
fide vivit, sed apnd Denm. 

(Vers. 18.) * Revelatur enim ira Dei de coelo in 
omnem impietatem et injustitiam hominnm eorum, 
qni veritatem Dei in injustia destinent. > Sicut 
enim in illo qni credit, justitia Dei revelatnr^ sicnt 
snpra memoravi ; ita et in eo qni non credit impie- 
tasetinjustitia revelatur. Ex ipsaenim coeii fabrica 
iratns illisDens videtnr; idcirco enim tam pulcbra B 
astra condidit, nt ex iis qnantus et quam admirabilis 
creator eornm est, possit agnosci, et solus adorari. 
Unde scriptum est in Psalmo : * Coeli enarrant 
gloriam Dei, et opera manuum ejns annnntiat fir- 
mamentnm (Psal, xviii, 2). * Per natnralem ergo 
legem renm facit genns humannm , potnernnt enim 
id per legem naturae apprehendere, fabrica mundi 
tostificante, anctorem Denm solnm diIigendum,quod 
Moyses litteris tradidit (Deut, vi, 5) : sed impii facti 
sunt non colendo Creatorem, et injastitia in eis 
apparet, dnm videntes dissimnlant a veritate, non 
fatentes nnnm Denm (38). 

(Vers. 19.) « Quia qnod notum est Dei, mani- 
festum est in illis. » Notitia Dei manifesta est ex 
mundi fabrica; nt enim Deus, qui natura invisibi- C 
lis est, etiam visibilibus possit sciri^ opns factiim 
est ab eo, qnod opificem visibilitate sna manifesta- 
rel, nt per certnm incertum posset sciri : ac per 
hoc qnod caeteris impossibile est, ille esse Dens 
omnium crederetnr, qui hoc opns fecit. 

< Dens enim illis manifestavit, > hoc est, opns 
fecit, per qnod possit agnosci per fidem (39). 

(Vers. 20.) « Invisibilia enim ejus a creatnra 
mnndi per ea quae facta sunt, intellecta conspicinn- 
tnr. > Idem sensns est, quem repetit ; ut absolutius 
doceat quia cnm per se potentia et majestas Dej 
creatura) oculis aspici non possint, opere mnndi 
intellecta (40) conspicinntur. Hoc igitur genere 
reos facit eos qui sine lege vixerunt et naturae et 
Moysi ; consuetudine enim peccandi obruerunt ^ 
iegem naturae, oblitique memoriam ejus (41) : 
legem autein quae ad reformationem data fnerat, 
percipere noluernnt, ut dnplici modo obnoxii fierent 
damnationi. 

(38) Edit. Amerb. et Eras. cnm mss. hand pancis, 
non facienUs unum Deum ; edit. Gill ac Rom. cum 
caeteris mss., nonfatentes, etc. 

(39) Ita vet. edit. ac mss., nisi qnod in illis habe- 
tur, aginosci fides^ hin is, amosci per fidem ; at Rom. 
edit. sic locnm praefert : Manifestavit se Deus illiSf 
dum opus fecit, per quod possit agnosci. InvisibHia . 
cRtfii, etc. 

(40) Gill. ac Rom. edit. cnm mss. qnibnsdam 
oferei mss., opera^ mundanm fabricce; Amerb. et 



< Sempitema qnoqne ejns virtns et divinitas, ita 
nt sint inexcnsabiles. > Ut omnino excnsari impietas 
non possit, adjecit etiam virtntnm Dei, et divinita- 
tem sempiternam cognitam esse ab honiinibns^ et 
stnpore quodam hebetasse ad honorandum Denm^ 
quem et esse, et operari ad utilitatem snam non 
ignorarent ; ea enim qnae humanis nsibns evoluto 
auno gignnntnr, ipsnm decrevisse nnlli in dnbinm 
venit. iGterna ergo virtns ejus Christns est, per 
quem instituit, quae non erant^ et manent in eo. 
Cujus si dudnm persona agnita non est, opera 
tamen manifesta sunt : Divinitas vero, quia in 
opere sibi decreto perdurant elementa rerum. 

< Ut sint inexcusabiles. Mnltis enim modis qni 
reus convincitnr excnsari non potest. 

(Vers. 21.) < Quoniam cnm cognovissent Denm, 
non sicut Deum magnificaverunt, ant gratias ege- 
runt. > Usqne adeo non ignoraveruot, nt faterentnr 
nnum esse principium, a quo omnia initium sortita 
sint, coelestia et terrestria et inferna : et hnnc 
nnnm «sse qui omnibns decreverlt proprietates et 
oificia naturaliter , et haec scientes non egerunt 
gratias. De anterioribns loquitur, nt praesentes et 
futuros corrigat. 

< Sed evanuernnt in cogitationibus snis. > Eva- 
nuerunt : videntes enim mundum miro omatn 
aptatum ab eo, qnem ejns opificem cognoverant, 
dissimniavernnt (42). 

< Et obscnratum est insipiens cor eornm. > Ne- 
bnla erroris texit cor iliorum, quia cnm Creatorem 
ex iis, qnae fecit pnichra, ampiius honorificare de- 
buerint, obtusi sunt, relicto iilo, haec sola dicentes 
sibi sufficere ad cnlturam, quae videntur. 

(Vers. 22.) < Dicentes eniiii se esse sapientes, 
stulti facti snnt. > Sapieutes enim se arbitrantnr; 
qnia rationes physicas investigasse se pntant, scrn- 
tantes cnrsns sidemm^ et qualitates elementornm, 
Dominum autem hornm spernentes ; ideo 33 stulti 
sunt ; cum si haec laudanda sint,quanto magis Creator 
illorum ! Solent tamen pndorem passi, neglecti Dei 
misera nti excusatione, dicentes per istos posse ire 
ad Denm, sicnt per comites pervenitur ad regem. 
Age, numqnid tam demens est aliquis, aut salutis 
suae immemor, ut honorificentiam regis vindicet 
comiti ; cnm de hac re si qni etiam tractare fue- 
rint inventi, jure nt rei damnentur majestatis ? Et 
isti se non putant reos, qni honorein nominis Dei 
deferunt creaturae, et relicto Domino^ conservos 
adorant^ qnasi sit aliquid plus, quod reservetnr 
Deo. Nam et ideo ad regem per tribunos ant comi- 

Gill. cnm reliqnis cod., opere ; plnres mss., opera, 
mundi. 

(41) Sic edit. Amerb. et Eras. cum mnltis mss. ; 
Gill. vero et Rom. edit. cum aliis, oblitterando me- 
moriain ejus. 

(42) Mss. nonnnlli et Giil. in variis lect., vere- 
vanitatis est hoc, ut, coQnoscenles veritatem, cogi- 
tarent aliuj, colendum , quod nesciebant verum esse ; 
ut dissimulcntes ab eo, colerent idola, Et contene^ 
bratum est, etc. 



61 



COMMENT. m EPIST. AD ROM. 



% 



tes itur ; quia homo utiqne est rex^ et nescit qnibos 
debeftt rempablicam credere. Ad Deam autemj 
qaem atique nihii latet (omnium enim merita no- 
vit), promerendam, snffragatore non opos est, sed 
mente devota. Ubicunqae enim talis locutas fuerit 
ei, respondebit illi. 

(Vers. 23.) « Et mutaverant gloriam incorrupti- 
biiis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis 
hominis. > Sic obcaecatum est cor iilorum, ut ma- 
jestatem invisibilis Dei, qaem ex his factis agnove- 
nint, non hominibus (43), sed quod pejus est, et 
inexcusabile crimen^ in similitudinem hominum 
matarent, at forma corruptibilis hominis Deus ab 
his vocetar, hoc est, simulacrum hominis : ut quos 
vivos hoc nomine donare non audent, mortuorum 
imagines in gloriam Dei recipiant. Quanta hebetudo, 
qaanta staititia, hos sapientes appeliare ad suam 
damnationem, apud quos plus potest imago quam 
veritas ; et mortui potiores sunt vivis (44) 1 A vivo 
enim Deo recedentes, mortuis favent, in quorum 
namero sont, sicut scriptum est in sapientia Salo- 
monis : « Mortalis fingit mortuum manibas iniquis 
(Sap, XV, 17). » 

• Et volucram, et quadrapedam, et serpentium.» 
His sabjectis camulavit ad pcQnam hebetudinis(45), 
ut ultra stultitiam et vanitatem sint hujusmodi. 
Sic euim Dei miyestatem et gloriam minuerunt, ut 
honuD qo» minima et parva sunt (46) similitudini 
Dei honohfioentiam darent ; primi enim Babylonii 
Deam vocaverunt figmentam Beli cujusdam quon- 
dam hominis mortui, qui principatum in eos dici- 
tur egisse. Coluerant et serpentem draconem, quem 
occidit Daniel homo Dei [Dan, xiv, 21) cujas simiii- 
tudinem baiient. iEgyptii aatem colebant quadrupe- 
dem, quam dicebant Apin, in similitudinem vacc» ; 
quod malam imitatus est Jeroboam (111 Reg. xii, 
28), vaccas instruens in Samaria (47), qaibus sa- 
crificarent Judaei ; et volucres, quia Coracina sacra 
habelMtut pagani. Haram tamen rerum quas memo- 
ravi, simuJacra coiuerunt iEgyptii, et alia quae 
uonc dicere non est necesse. H»c ab his facta 
sunt, qui se sapientes aestimaverunt in mundo; 
qaia enim invisibilem Deus agnoscentes non hono- 

("43) Rom. edit. ac pauci mss., non in homines. 
Infra vero ubi eadem cum aliis edit. ac mss. ali- 
quot, ut forma corruptibilis hominis ; mss. non- 
nulii omittnnt kominis, alii efferunt ut forma corrupta 
fiiii kominis. 

(44) Vet. edit. ac propemodum omnes mss., 
Quanta eBgritudo.,. apudquos plus mortui possunt, 
guam vivi\ et mortui foliores sunt vivis. Optime 
Rom. edit. cum mss ahquot, ut nos in textu. 

(45) Iia vet. edit., ac mss.^ nisi quod in qaibus- 
dam omittitar ad; Rom. autem edit. sic immutavit: 
His cumulat eorum hebetudinem, ut, etc. 

(46) Rom. edit., qucB inimica et prava sunt : vet. 
vero edit. ut in contextu, nisi quod Eras. et Giil. 
in marg. et mss. Corb. in corp. scribunt et prava 
sunt. 

(47) Corb. cod., imitatus Jerohoam vaecas insH- 
tuit et in Dan, et Bethet : caeleri ac edit. nobiscum 
faciuut, nisi quod in mss. non paucis legitur 



A raverunt ista faciendo, necin iis qu» visibiliasunt» 
sapere potuerunt. Difficile enim in majoribas pru- 
dens, in minoribusnon sapit (48). 

(Vers. 24.) « Propter quod tradidit ilios Deus 
in desideria cordis illorum, in immunditiam, ut 
coutumeliis ailiciant corpora sua in semetipsis. » 
Quoniam, inquit, ad injuriam creatoris Dei figmen- 
la el similitttdines rerum deificaverunt, traditi sunt 
illudendi ; et Iraditi non ut iila agerent, qu» nole- 
bant; sed ut illa perficerent, quae desiderabant. 
£t hic bonitas Dei est ; cum enim dignum fuisset 
subjici illos, ut facerent quae noiebant et crucia- 
reiilur; quia, licet bonum. si contra voluntatem fiat, 
amarum et maium est. Isti autem, avertentes se a 
Deo, traditi sunt diaboio. Tradere autem est per- 

3 mittere, non incitare aut immittere ; ut ea qua in 
desideriis conceperant, adjuti a diabolo explerent 
in opere : nec enim possent hujusmodi bonum cogi- 
tatum habere. 

Traditi ergo sunt « in immunditiam, ut contu- 
meliis aificiant corpora sua in semetipsis. > Cum 
praeterita recolat, etiam 34 praesentis temporis 
mala significa(; quia traduntur nunc usque ut 
contumeliis afiiciant corpora sua. Originis enim 
iilius nunc usque sunt homines qui dicuntur cor- 
pora sua dehonestare invicem. Cum cogitatio ani- 
ms sit in crimine, corpora dicuntur dehonestari ; 
quare, nisi quia macula corporis indicium est pec- 
cati animaB ? Cum enim corpus contaminatur, nemo 
ambigit auimae esse peccatum, 

Q (Vers. 35.) < Qui coiumutaverunt veritatem Dei 
in mendacium, et coluerunt et servierunt crealurad 
potius quain Creatori^ qui est benedictus in saecula. 
Amen. » Commutaverunt ventatem Dei in menda- 
cium, hoc est nomen Dei qui verus est, dederunt 
iis qui non sunt dii. Lapidibus enim et lignis, vel 
caeteris metallis auferentes quod sunt,dant illis quod 
non sunt, et hoc est immutare verum in falsum. 
Non enim vocanturjam lapis aut lignum, seddeus: 
hoc est servire potius creaturae quam Creatori. Non 
enim negant Deum, sed serviunt creaturs : quo 
non excusantur, sed accusantur magis ; quia cogno- 
scentes (49), non honorant Deum. 

instruens aut instituit pro instituens. Infra vero pro 
Coracina aut coronica sacra, quidam cod. habent 
D Latina voce corvina sacra. 

(48j Ita \et. edit. ac mss. longe plurimi : at alii 
nonnulli afferunt, t» majoribus imprudens, in mi- 
nor ibus sapit ; Rom. edit. sola, in mmoribus pru- 
dens, in majorihus non sapit, inepto sonsu. 

(49) Quae subsequuntur, coa. Corb., Remig., 
Colb. et Gill. in variis lect. ita exhibent : Dant illis 
quod non sunt, ut Dei oeritas sit mendacium, quando 
tapis dicitur Deus ; quando factum pulsat Deum, qui 
verus est; ut yuia communi nomine arbitrantur falsi 
et veri, simili modo verus Deus habeatur, ut falsus. 
Hoc est immutare verum in falsum. Sic servierunt 
creaturce potius quam Creatori; non enim negant 
(quidam, invocant) Deum, sed serviunt creaturce : ut 
enim viderentur di^ hmc cotere, Dei honorem his 
imposuerunt, ut in]uria Dei horum esset cultura. Id- 
circo ad pcenam eorum proficit, qnia cognosc0ntes,B\c, 



63 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



64 



■ Qni est benedictus in saBcula. Amen ; hoc est, 
veram. Dens vero ait : « Benedictus in ssBCuIa; > 
quia permanet Deus; diisauteni gentium ad tempus 
impietatis dat honorem ; ideo non est verum. In Deo 
autem manet veritas. Hanc benedictionem alio loco 
Filio Dei assignat, inter caBtera dicens : « Et ex 
quibus Christus secundum carnem, qui est super 
omnia Deus benedictus in saecula. Amen (Rom. ix, 
5). >• Aut uterque ad Christum pertinens; aut ea- 
dem dixit de Filio, quae et de Patre. 

(Vers. 26.) < Propterea tradidit illos Deus in pas- 
siones ignominiae Nam feminae eoram immutaverunt 
naturalem usum in eum usum qui est contra natu- 
ram. > Haec iratoDeo propter idololatriam humano 
generi provenisse testatur, ut mulier mulierem 
turpi desiderio ad usum appeteret. Quod quidam 
aliter interpretantur, non perspicientes viin dicti. 
Quid est enim immutare naturalem usum in eum 
usum qui est contra naturam, nisi sublato con. 
cesso usu aliter uti (50), ut una atque eadem pars 
corporis uniuscujusque inter se invicem sexus ali- 
ter se ad usum praebeat, quam concessum est ? Nam 
si illa est pars corporis quam putant, quomodo 
immutaverunt (51) usum natura, cum non habeant 
hujusmodi usum datum a natura? Superius jam 
dixerat traditos in immunditiam, non tamen quali- 
tatem operis immunditiae ipsius ostenderat^ pro 
quo nunc declarat : 

(Vers. J7.) < Simililer autem et masculi, relicto 
naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis 
in invicem, masculi in masculos turpitudinem ope- 
rantes. > Nunc manifestavit quomodo, quod supe- 
rius de mulieribus dixit, inteliigi debeat. Quando 
autem subjecit : « Similiter, et masculi, dicens, 
exarserunt in desiderium sui (52) ; > ostendit aperte 
peccatum mulierum. Denique non dixit de viris 
quod immutaverunt naturalem usum in invicera ; 
quia hajusmodi usus huic parti concessus non est, 
sed de feminis. Et quid mirum, cum hodieque tales 
mulieres reperiantur ; nt sicut illud a viris, itaque 
et hoc a mulieribus sit inventum ? Denique mulieres 
inter se accusant^ et viri similiter; manifestum 
est ergo ut qui jam veritatem Dei immutaverant 
in mendacium, immutarent et naturalem usum in 

(50) Ita vet. edit. ac plures mss., a quibus Rom. 
edit. hoc tantum recedit, quod prima verba sic 
immutavit, nisi naturali concessoque usu aliter uti : 
totum vero iocum mss. nonnulli hoc modo con- 
trahunt, nisi sublato concesso usu aliter se ad usum 
prabeMt. 

(51) Mss. nonnulli, Nam si alia est pars corporis 
auam immutavit. Infra vero omnes edit., cum habeat 
hujusmodi ; reposuimus e cunctis mss. cum non ha- 
beant, etc. 

(52) Pauci mss., relicto naturali usu femineo, ac- 
eensi sunt in desiderium sui in invicem. 

(53) Mss. Corb , Et reciprocam mercedem... Hanc 
dicit reeiprocam mercedem feic.] alii nonnulli etedit., 
Et mercedem : sed alii omnium optime, ut in con- 
textu. 

(54) Idem codex, hoc peccato, quod diabolo deci- 
piente, hominem mortificet obnojnum f Et sicut, etc. 



A eum usum, per quem dehonestarentur, rei faeti 
mortis secundae. Quoniam vero aliam legem dare 
non potcst Satanas, nihil enim habet, concessa et 
licita in aliam ordinem versat, ut dum aliter fiunt 
quam concessa sunt, sint peccatum. 

« Et compensationem mercedis quam oportuit, 
terroris sui in semet ipsis recipientes. > Hanc dicit 
compensationem (53) esse contempti Dei, id est, 
turpitudinem et contaminationem ; haec est enim 
prima causa hujus peccati. Quid enim pejus, quid 
deterius hoc peccato (54) ? Quantum cnim idolo- 
latria perimpium 35 et gravissimum delictum est ; 
tantum et compensatio ejus horrenda, et persordida 
passio est. 
(Vers. 28.) « Et sicut non probaverunt Deum ha- 

B bere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sen- 
sura, ut faciant ea quae non.conveniunt. » Propter er- 
rores simulacrorum traditi sunt ad turpia facienda 
invicem, sicut jam dictum est. Et quia impunitatem 
horum aestimaverunt, incuriosum Deum judicantes, 
ac per hoc negligendum. Hinc additum est, ut magis 
ac magis hebetati,ad omnia mala admittendafierent 
promptiores, ut facta quae horainibus non ambige- 
rent displicere, Deum crederent non vindicare. Nunc 
enumerat omnia mala quae illis ^uperaddita sunt, 
ut vel sic conversi ad naturalem intellectum, intel- 
ligerent, irato Deo, haec sibi provenisse. 

(Vers. 29, 30.) « Repletos, ait, omni iniquitate. > 
Hic summatim locutus est, et subjicit membra ini- 
quitatis : « Malitia, impudicitia, inquit, avaritia, ne~ 

Q quitia,pIenos invidia, homicidiis, contentione, dolo, 
malignitate, susurratores, detractores, Deoodibiles, 
contumeliosos, superbos, elatos, inventores malo- 
rum. > Caput iniquitatis malitiam dixit, cujus opus 
fornicationem posuit atque avaritiam. Haec fornica- 
tio (55) habet in se et adulterium : si enim dixisset 
adulterium, videbatur excusasse fornicationem, sicut 
leges Romanae ; ideo quod minus est posuit, ut quod 
majus est inultum non possit credi (56). 

Deinde adjecit, nequitia, cujus afifectus invidiam 
parit et homicidia, contentionem ac dolum. Post 
haec subjecit malignitate , quae gignit susurratio- 
nes atque detractiones ; et quoniam haec Deo 
non displicere non possunt, ait : « Deo odibiies > 

(55) ItaRom.eiit. cummss. quibusdam ac variis 

D lect. edit. Gile., quibusdam tamen additis et mu- 

tatis ; vet. autsm edit. ac mss. nostri contra- 

clius exhibent, Malitia, fomicatione. Hasc fomica- 

tio, etc. 

(58) Vet. edit. ac plures mss., non possit credi. 
Et c(Btera qua manifesta videntur : avantia,nequitia, 
plenos invidia. homicidiis, contentione, dolo, maligni- 
tate, susurratores, detractores, Deo odibiles, contu- 
meliosos, superbos, elatos inventores malorum, pa- 
rentibus non obedientes. Quanta autem insolentia, 

Corb. cod. post rb non obedientes subjungit, tiwi- 
pientes, incompositos. sine affectUy sine misericordia^ 
qui cum justitiam Dei cognovissent, non inteltexeruni 
quoniodo qui talia ogunt digni sunt morte; non solum 
qui itla faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus. 
Caput iniquitatis, etc, ut supra. Nos vanas Giil. le- 
ctiones in textum Rom.edit jam receptasretinuimus. 



65 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



66 



et qaia nec hominibn.s placent, « contumeliosos, A baec emendata faerint, facile corrigantnr et morom 



inqnit, snperbos, elatos, inventores, > id est 
auctores, malorum, Non ergo semper malnm. 
Isti antem imitatores facti patris sni diaboli, idolo- 
latri» malnm invenerunt, per qnod omnia \itia 
in mnndo snnt nata, et perditio m&xima. Nam 
diabolns, quem ab initio Scriptura peccare testatur 
(J Joan. III, 8), quanquam tyrannicae praesumptioni 
studeat, non tamen id ausus est profiteri, ut dicat : 
« Ego snm Deus. * Denique inter caetera dixit 
ad Dominum: < Haec omnia mihi tradita sunt 
(Luc. IV, 6). > Non dicit : A me sunt; vel, mea 
sunt. £t in libro Job potestatem sibi dari exposcit 
(Job I, 12). Quamobrem (57) pejores isti sunt, 
qui non tantum elemenlis^ sed et figmentis tribuunt 
deitatem. 

(Yers. 31.) «Parentibus non obedientes. > Quanta 
autem insolentia arrepti sunt, nt nec parentes suos, 
quos auctores in nativitate babent, agnoscerent, 
qniqae se natos gauderent : illos tamen per quos 
esse cosperant, contemnebant (58) ! JSoc est esse 
9we intelleetu, sine charitaUy sed Dei ; nam erat in 
illos charitas camis. Hi, Dei justitiam cognosccntes 
per legem natnras (sciverunt enim haec Deo displi- 
cere, sed in animo ponere nolnemnt, < Quoniam 
qoi haec agunt, digni sunt morte), > usque adeo 
jnstitiam Dei cognovemnt, ut non negent haec 
omnia, quae faciant, poena digna et morte (59). Et 
non solum qui faciunt ea, sed etiam qui consentiunf 
fadenabus. Assensus enim participatio est. 

(Yers. 32.) « Qui cum justitiam Dei cognovissent, q 
non intellexerunt, quoniam qui haec agunt, digni 
snnt morte : et non solum faciunt ea, sed etiam 
consentiant facientibus. > Haec omnia mala 
corpus est peccatomm ; cui mancipati facti sunt 
potestatis ejusdem, ut faciant punienda. Haec enim 
malomm causa a Sodomitis coepta est offensione 
Dei sicnt supra dictum est, et in omnem prope 
partem mnndi ramos suos extendit, iram Dei idolo- 
latriae caosam nuntians, quae prima pars est erroris 
et impietatis, quam primuni condemnat ; ut cum 

(57) Ms. Corb., exposcit, Et inpropheta Zacharia 
contradicere se ducat sacerdoti, non sibi vindicans 
potestatem. Quam ob rem, etc. 

(58) Gill. varietates cum ms. Corb. et Remig. ad 
finem capitis ferme conveniunt. Potior taraenest et 



vitia. Sublato enim malitiae semine, nequitiae fiiictus 
arescent ; non enim dat arbor fractus, cujus excisae 
sunt radices (60) 36 Nam ideo et Moyses (Gen. 
XIX, 24, 25) Sodomae et Gomorrhae gesta memoravit, 
exitiumque non tacuit, ut timorem poneret hujus 
rei vitandae. Nec ergo hoc artium et contaminatio 
dehonestatae vitae ab eo admittitur, qui in animo 
cogitat Deum. 

Sunt quidam qui se reos non putant, si non ope- 
rentur quae mala sunt, assentiant autem facientibus. 
Assentire autem est, si, cum possit reprehendere« 
taceat: aut audiens has fabulas, aduletur. Sciens 
enim impuras et malignus non ignorari quae agitf 
et minime se vitari, sed etiam honori esse, gloria- 
B tur forte se taiem (61) : nec confundi potest in hiSi 
quando videt faveri sibi, et obsecundari ab iis qui 
non sunt tales ; et ita est, ut qui fomitem praebeant 
delictis illomm : ideoque dignum est nt pari cri- 
mine rei habeantur. Sunt itemm alii, qui non so- 
Inm faciunt mala, sed etiam consentiunt facientibos, 
ut non solum faciant, sed et taiibns consentiant. 
Duplex ergo homm est nequitia : non enim tam 
mali sunt, qui faciunt, et facientibus contradicunt ; 
scientes enim nefaria, non illa vindicant (62) : illi 
vero tam nequissimi sunt, qui et faciunty et con* 
sentiunt facientibus^ ut nec Deum timeant ; sed in- 
crescere cupientes mala, ideo haec minime vindi- 
cant, ut suadeant non illa esse vitanda. 



caput n. 

(Yers. 1.) « Quapropter inexcusabilis es, o homo 
omnis, qni judicas. In quo enim judicas altemm^ 
te ipsum condemnas ; eadem enim agis, quae jndi- 
cas. > Quoniam facientem maligna, et consentien- 
tem facientibus, morte dignos ostendit ; ne forte 
hic qai facit, et non consentit facientibus, excusare 
se posse putare, docet -hujusmodi inexcusabilem 
fore. Nom enim justum est, ul huic impune conce- 
datur ; quia per hypocrisin ostendit se talem, cum 

publice gerere? Cod. Thuan. et Colb. illis consen- 
tiunt usque ad verba ponere noluerunt : caetera vero 
exhibent ut in textu. 

(59) Ita mss. ac vet. edit., nisi quod praemittunt : 
Insipientes, incompositos, sine affectione, sine tnwcrt- 



correctior hujus series, quam exhibemus : Ut nec Dcordia; auae verba cum cod. Flor., Corb., Vind. et 



parentes $uos cognoscerent honorandos ; ideo insi- 
pientes incompositos esse dixit, nec Dei nec hominum 
habentes affectum. Hinc est unde et immisericordes 
euent. Qui enim in suos crudelis est, quanto magis 
tn alienos t In his ercjo omnilus contumaces effecti, 
eognitam habentes Dei justitiam, in animo ponere 
notuerunt, quoniam qui hcec agunt, dignt sunt 
morte ; et nec hos immunes esse a morte qui, cum hcec 
non faciunt, consentiunt facientibus. Istis enim non 
horrentibus, nec arguentibus, illi tn pejus proficiunt. 
Quando enim videt honorari se ab his qut non sint 
tales, crescit tn malitia, et glorialur fore se talem ; 
ideirco dignum est una hos poena multandos. Omnis 
t4men conscientia novit Deijustitiam creditam mundo; 
aceuUe enim qwe punienda sunt, operantur. Quomodo 
ergo credunt ista impune futura, quce non audent 



Rom. edit. recidimus. Retinuimus vero. Usqu^ 
adeo. . digna sunt et morte, quae verba in iisdem tri- 
bus cod. desiderantur, quaeque in Rom. edit. rese- 
catis aliis usque ad Qui cum justitiam Dei post 
eumdem Scripturae textum rejiciuntur. 

(60) Voci radices niss. aliquol adjungunt : De hi^ 
qut faciunt, el contradicunt ; unus, ex his, etc. Simi- 
liter etiam infra, post verba assentiant autem facien- 
tihus, adnectunt, De his (unus V(b his), qui om«i- 
tiunt facientibus. Verum hi tituli sunt, e margini- 
bus in textum a librariis incautius trajecti. 

(61) Vet. edit., gloriatur forese tatem;Rom. et 
mss. prope ad \ai\xm, gloriaturforte, etc. 

(62) Rom. edit., facienies enimnefana, tlla tiwdt- 
cant. 



67 



AD OPERA S. AMBHOSII APPENDIX. 



68 



pejor esse depreheiidatur. Fallit enim, ut dum pu- A 
niendus sit, honore dignus appareat. 

(Vers. 2.) « Scimus autem quoniam judicium 
Dei estsecundum veritatem ineos qui taliaagunt. » 
Hoc est, non ignoramus Deum judicaturum de his 
in veritate, qnando nos ipsi de his judicamus. Si 
enim nobis displicct, quanto magis Deo, qui magis 
justus esl et opus suum zelatur ! In veritate er^o 
cum dicit judicaturum Deum de his, terrorem in- 
cutit ; ut quem hi perfidi incuriosum dicunt, iste 
malos secundum veritatem dicat judicaturum, hoc 
est, verissime reddere secundum mensuram unius- 
cujusque et non parcere. ^ 

(Yers. 3.) « Existimas autem hoc, o homo, qui 
judicas de iis qui talia agunt, et facis ea ; quia tu 
eiTugiPS judicium Dei ? » Hoc est, numquid quia q 
tibi examen datum est potestatis judicandi de malis 
et stupris, cum eadem agas, et non est qui te ad 
praeseus judicet, effugies judicium Dei ? Non uti- 
que ; quia si judicium Dei in mundo evasisti, quia 
omnis haec potestas et judicium ah eo est, in fu- 
turum non evades (63). Per se enim judicaturus 
est Deus, apud quem ccssat adulatio et personarum 
acceptio. Aut certe si justum alicui videlur, ut hujus- 
modi imiuunis a puena sit, dicat. Quod si juslum est 
nt non evadat, credat Deum judicaturum ; utet quod 
justum essejudicat verum sit, etimpieatur, etDeum 
conditorem mundi provideuter et curiose operis 
sui merita requirere fateatur. Si enim fecit el 
negligit^ malus opifex dicitur ; quia per id quod 
negligit, nou bona se fecisse, quae fecit, ostendit ; ^ 
sed quia bona fecisse negari non potest (indignum 
est enim et improbabile bonum maia fecisse), curam 
eorum necesse est ut dicatur agere ; quia contu- 
melia ejus erit et accusatio, si bouorum a se fa- 
ctorum negligens inducatur ; quippe cum ejus nutu 
ac providentia vita ipsa sustentetur ministerio ele- 
mentorum, sicut ipse Dominus dicit : « Qui solem 
suum oriri facit super bonos et maios» et 37 pluit 
super justos et injustos (Maiih, v, 45). » Qui ergo 
praestat curam, non agit conservare quod fecit, 
ut amantes se' remuneret, spernentesque con- 
denmet ? 

(Yers. 4.) t An divitias bonitatis ejus, et patientiae 
et longanimitatis contemnis, ignorans quoniam 
bonitas Dei ad poenitentiam te provocat ? » Haec 
dicit, ut non jam se putet evasisse^ si illum bonitas 
Dei patiturdiu peccantem : necpatientiam ejus putet 



D 



contemnendam, (piasi non curantem res humanas : 
intelligat autem ideo a se dissimulari, quia non in 
hac vita judicium Dei promissum est fnturum, utin 
ventura vita pceniteat illum judicem Deum noncre- 
didisse (64) : in popna enim positus sine fructu poe- 
nitentiae, poenitebit ; quia non credidit judicium 
Dei, quod videt verum. Necesse est enim ut acrius 
emendetur, imo poenis perennibus torqueatur, 
quem patientiae longanimitas non emendavit. Seve- 
rissime loquitur, sciens malignam mentem non posse 
nisi timore a vitiis facile revocari. 

(Yers. 5, 6.) < Secundum dnritiaro autem tuam, 
et iuipoenitens cor thezaurizas tibi iram in die irae, 
et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicai- 
quc secundum opera sua. * Impunitatem sperans 
peccatorurn, non solum durat inconvertibilis et 
intractabilis manens : sed adhuc acerbius peccat, 
securus quod non sit ultio futura, cor habens im- 
poenitens, ignorans quia iram sibi congregat in 
dieirse. Necesse est enimsaBviori poena ut plectatar^ 
imo flammis perennibus torqueatur, qui longa Dei 
patientia non solum se emendare noluit, sed adhuc 
addens ad contemptum exaggeravit peccata. Dies 
irae est peccatoribus, quo punientur; ideo ipsis est 
ira, quia (65) sentiunt poenam in die revelationis 
justi judicii Dei. Revelabitur enim, id est agnosce- 
tur, quod modo futurum negatur ; ideoque cuni os- 
tenditur, quod non csse creditur, revelatur. His 
enim ostenditur, qui negant, quod credentibus ma- 
nifestum est ; ut confiteantur etiam ]n\iti justum 
judicium Dei, cum unicuique reddet secandnm 
opera sua. Numquid non haec fatebuntur juste 
fieri (66), cum viderint mala invicem facta ulcisci ? 

(Yers. 7.) « lis qui secundum patientiam boniope- 
ris, gloriam et honorem, et incorruptionem, qQaeren- 
tibus vitamaetemam.» Quoniamjudicium Deijustnm 
praedicatum est, quale autem bonis fatumm est, de- 
claravit (67) : hos dicit qui, patientiam Dei scientes, 
partim ad correptionem, partim ad majorem ultionem 
non se corrigentium protelari, priomm operum poe- 
nitentes bene versantur, freti fiducia fidei ; ne dia 
hic positi damnum incurrant promissae vitae. Dabit 
ergo eis « gloriatn et honorem > . Et ne non hoe 
valde magnum ad comparationem praesentis vitas 
videretur, quia et hic gloriosi videntur et honorati, 
adjecit : < Et incorruptionem, » ut ex eo alia 
gloria et alter honor inteliigeretur, quando incor* 
ruptio simul comitabitur. In praesenti enim honor 



(63) Ms. Gorb., Non vult hvjus rei impuniiatem 
ab his sperare, quia injnstum esi quibus examen pote' 
staiis datum est de mcUis vel stapris hujusmodi judi- 
tare^ cum sint tdles, effugere, Quia si deest, inquit, 
adprmens qui de tejtidicct, effugere tumen judicium 
Det non poteris in futuro, 

(64) Mss. Remig., Corb., Thuan. et Colb., non 
credidisse, qui ui terrorem futuri judicii sui osten- 
deret, et paUentiam non contemnendamj ait : Tacui, 
numquid semper tacebo ? Hujusmodi ergo in judieio 
positus sine fructu poenitebit, videns ]udicium Dei, 
quod negavit, futurum ; ut nec pudorem hctbeat de- 



peccandi, quia longanimitatem bonitatis Dei ridmdam 
putavit. Necesse^ etc. 

(65) Rom. edit., ideo lapsis est ira, qui, etc. Se- 
quenti autem versu ms. Remig. etCorb. h«c eflfert: 
Manifestabitur emm quod modo fnturum ne^tur, ut 
confiteantur etiam inviti justum judicium Dei, viden-- 
tes redili unicuique secundum opera sua, lis quidem 
qui secundum patientiam, etc. 

(66) NonnuIIi mss., non effabuntur juste fieri, 

(67) Rom. edit., justum prcedicavit, nunc quale 
bonis futurum esi, declarat, its videlicei. 



€9 



COMMENT. liN EPIST. AD KOM. 



70 



vel gloria frequenter amiUitar ; quia corruptibilis A ^pud Deum. > Quoniam oslendit Judaam sive Gra». 



est qui dat, et quod dat, et qui accipit ; in die enim 
judicii Dei incorruptibilis jam dabitur honor et 
gloria, ut sint tota aetoriia (68) : ipsa enim glorifi- 
cabitur substantia, quadam immutatione laerito- 
rum. Hi ergo quaerunt vitam aeternam, qui non 
solum bonae professionis sunt, sed et vitae. 

(Yers. 8.) < lis vero qui ex contentione, et qui 
diffidunt veritati, obediunt autem iniquitati, ira et 
indignatio, tribulatio et angustia, > hoc est iterata 
augustia. Difiidentes de futuro Dei jndicio per 
Christum, nac per hoc et patientiam contemnentes, 
contendunt evacuare illud, cum sit \erum et stabile. 
« Credant autem iniquitati ; * iniquitas est enim 
negare quod Deus futurum praedixit. Tria ergo 



cum non despici a Deo, si tamen credat in Christum, 
sed acceplo ferri ambobus justitiam fidei ; sic ite- 
rum non credentes pariter reos esse, quia magis 
obedt circumcisio sine fide, et pioderit praeputium 
per fidem : ac per hoc docet personarnm accepto- 
rem Deum non esse. Nec enim praerogativam gene- 
ris sequitur, ut diffidentem suscipiat causa patrum, 
aut credentem abjiciat a se propter indignitatem 
parentnm ; sed unumquemque proprio merito aut 
remunerat aut condeiniiat. 

(Vers. 12.) < Quicunque enim sine lege peccave- 
runt, sine lege et peribunt. > Quomodo potest sine 
lege peccari, cum omnes simul subdili simus legi 
naturali ? Sed de Moysis lege dicit, cui Judaei ob- 



aJia posoit incredulitati condigna, dicens : < Ira B noxii sunt, dum non credunt ; necnon et gentiles. 



et indignatio, et angustia. > Ira est enim non ei 
qui judicat, sed iiii qui judicatur, dum fit reus. 
Irasci enim dicitur Deas, ut vindicaturus credatur ; 
uam Dei natora ab hii passionibns immunis est. 
£t at non solum irasci, sed et vindicare credatur, 
adjecit : • Et indignatio ; » indignatio est, qnam 
addento 38 super iram, injuriam suam Deum 
.vindicatarum significat. Angustiee \ero sunt, quibus 
sententia constrictus tribuiabitur in pcena. 

(Vers. 9.) « Super omnem animam hominis ope- 
rantis malum. > In hoc opere non solum facta 
significat, sed et perfidiae professionem. De incre- 
dalo enim dicit ; et ideo super animam dixit, ut spi- 
ritoalem poenam inteiligas, non corporalem ; quia 
anima invisibilibus poenis arctabitur. 

« Judaei primum, et Graeci. > Semper Judaeum 
anteponit praerogativa Patrum, ut aut coronetur 
primus, aut damnetur ; quia credens honorificen- 
tior est propter Abraham, difiidens autem pejus 
tractandus est; quia donum promissum patribus 
refutavit. 

(Vers. 10.) < Gloria autem et honor et pax omni 
operanti bonum, Judaeo primum, et Graeco. > Quo- 
modo increduiis iria poenalia posuit, sic et fidelibus 
tria magnific.i, ut honorem habeant geminum (69), 
quasi filii Dei ; gioria sit pro immutatioue; pax vero, 
eo quod bene viventes quieti erunt in futuro, nulla 
perturbatione commoti ; quippe quia omnis homo 



sed jamdudum ; quia adjungere se ilH noluernnt. 
Non credentes ergo gentiies duplici genere fiunt 
rei : quia neque legi datae per Moysen assenserunt, 
neque Christi gratiam receperunt; ideo dignum 
est ut pereant. Igitur sicut qui sine lege peccat, 
peribit ; ita et qui sine lege legem servaverit, justi- 
ficabitur. Justitiam enim naturaliter servans, cus* 
tos legis est. « Si enim jnsto non est lex posita 
(/ Ttm. I. 9), » sed injustis : qui non peccat, ami« 
cus legis est. Huic sola fides deest, per quam fiat 
perfectus ; quia nihil iili proderit apud Deum abs- 
tinere a contrariis, nisi fidem in Deum acceperit, 
nt sit justns per utraque ; quia illa temporis ju- 
stitia est, haec aeternitatis. 
G • Et quicunque in lege peccaverunt, per legem 
judicabuntur (71). > Quoniam Judaei legem habent, 
in qua salus illis promissa est ; non credentes, vel 
non recipientes promissum, per legem judicabuntur, 
sub qua vixerunt. Ipsa enim accusante, peenas ex- 
solvent; nam prope gravior Judaeorum cansa est 
apud eos ipsos, quam gentium. Sicut enim creden- 
tes praeferuntur, ita et cum diffidunt, pejores 
inveniuntur : plus enim displicet qui quod habait 
amisit, quam qui quod non speravit, conseqai non 
potuit. Iste enim non intravit in regiam (72)^ iile 
foras missus est. 

(Vers. 13.) « Non enim auditores legis justi sunt 
apud Deum, sed factores legis justificabuntur. » 
Hoc dicit, quia non hi justi sunt qui audiunt legem. 



a contrariis se abstinens, apud judicem habet pa- ^ ^ q^j credunt in Christum, quem eadem lex 

cem (70). promisit: et hoc est facere legem. Omnis aatem 

(Vers. 11.) «Non enim personarum acceptio est non facit legem, qui non credit iegi; dum non 



(68) Omnes edit. ac mss. quidam, tota vita mter^ 
na : melius vero in aliis ro vita ouiittitur. Non autem 
iCa bene quod pro glorilicabilur, nonnuili cod. ha- 
bent. glonabit. 

(69) Mss. haud pauci, habeant genuimm, aut 
konorifUeHtiam.,. genuinam, Continuo \ero post, 
abi vet. edit. ac mss., gloria sit pro immulationet 

Sjx vero eo 9«od;nonnuIli, pax veroethonor quod; 
om. edit. reposueratj gloriam in immutatione, 
pacem vero eo quod, eto. 

(70) Rom. edit.y ab adversario se dbstinens,,, 
aeeeptor est Deus. 



(71) Mss. aliquot., judicabuntur. Sieut gentiles 
ac si legem mturce cusiodiant, peribunt tamen nisi 
acceperint fidem Chiisti; major enim causa est so<- 
lum Deum profiten, quod Dous unus sit, quam a cw^ 
teris abstinere peccaiis ; h(ec enim Dei causa est, 
itla nostra. Ita et Judm sub lege agentes, a lege 
accusati judicabuntur : quia non recipiunt Chrisium 
in leae promissum. Et, si quanras, major dolor esi 
gentibus; pejus est enim promissionem amisisse, 
quam quod desperavity non accepisse. 

(72) Mss. complures, non intravit in regnum. 



7i 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



7J 



recipit cui lex testimoninm perhibet. Qiii autemA 
in lege non videtur esse, quia incircumcisus est 
carne, credit autem in Christum, hic fecisse legem 
dicitur. Et ille qui dicit in lege esse, id est Ju- 
daeus, auditor legis iit, non factor; quia non 
credit (73) in Chrislura scriptum in lege, sicut 
dixit Philippus ad Nathanael: « Quem in lege 
scripsit Moyses et prophetae, inyenimus Jesum 
{Joan, I, 4S). > 

39 (Vers. 14.) < Cnm enim gentes quae legem 
non habent, naturahter quae legis sunt, faciunt. » 
Gentes Christianos dicit alio loco : < Yobis enim|dico 
gentibus, quia incircumcisi neque neomenias, neque 
Sabbatum, neque escarum legem servant {Cohst. ii, 
16), et duce natura credunt in Deum et Christum, 
id est, in Patrem et Filium ; hoc est enim legem g 
servare , Deum legis agnoscere. Prima enim sapien- 
tiae pars haec est, timere Deum Patrem, ex quo 
sunt omnia : et Dominum Jesum Filium ejus, per 
quem sunt omnia. Ipsa ergo natura proprio judicio 
Creatorem suum agnoscit, non per legem, sed per 
rationem naturae ; opus enim opificem cernit in se. 

(Vers. 15.) « Hi legem non habentes, ipsi sibi 
sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cor- 
dibus suis. » Idem sensus est ; quia dum natura 
duce credunt, opus legis ostendunt non per litte- 
ram, sed per conscientiam. Opus autem legis est 
fides, quam cum dictis exhibet Deo, naturali judi- 
cio ostendit semetipsum legem sibi esse; quia quod 
mandat lex, ultro facit, ut credat in Christum. 

« Testimonium reddente ipsis conscientia ipso- n 
mm. > Teste interiore conscientia sua credunt, 
quia conscii sibi sunt convenire sibi^ quod credunt; 
congruum est enim creaturae credere et venerari 
suum Conditorem : nec absurdum est, ut dominum 
servus agnoscat. 

(Yers. 16.) « Et inter se cogitationibus invicem 
accusantibus, aut etiam defendentibus, in die qua 
judicabii Deus occuita hominum, secundum Evan- 
gelium meum, per Jesum Christum Dominum no- 
strum. » Quoniam Judaeos diffidentes per legem 
dixit judicandos fore (lex enim illos accusabit, 
quas Christum iliis promisit, ()uem venientem reci- 
pere noluerunt) ; gentes autem, quae legem utique 
non habent, per conscientiam judicabuntur, si cre- 
dere noiuerint. Primum quidem accusatores erunt y. 
gentiles credentes non credentium gentihum; sicut 
Judaeis non credentibus dicit Dominus de discipulis 
suis : « Ipsi judices vestri erunt (Matth. xu, 27) ; 
quia perfidia Judaeomm judicabitur fide apostolo- 
ram, qui cum ex ipsis essent^ illis diffidentibus, 
crediderunt. Deinde cogitationibus suis accusa- 
buntur gentiles, si compilncti Crealoris fidem et 
yirtutem noluerint credere : aut si stupore quodam 
non considerant (74), ut credant verbis et gestis 

(73) Codex Corb. et alii nonnulii , quia quas di- 
cttntur, non transfundit ad mentem, non factor legis 
fit. $ed auditor ; non enim credit, etc. 

(74) Rom. edit., stupore quodam alienati a via 



Dominicis, defendentes se conscientia in die judicii, 
quia non cogitavit se debere credere, et judicetur 
non quasi malevoius, sed quasi ignorans : non ta- 
men sine poena futuros ; quia id non licet ignorare. 
Gentes enim duplici genere significat, tam creden- 
tes quam infidos ; superius enim de gentibus cre- 
dentihus dicit : post autem subjecit etiam de eis 
gentibus, quae non credunt ; ut sicut per conscien- 
tiam suam laudantur credentes, ita et per con- 
scientiam suam accusantur diffidentes. Quamvis 
enim sibi videatur minime reus, qui non credidit ; 
quia apud se tractare istud non potuit, ratione ta- 
men convincitur ; quia non sibi suasit veram hoc 
esse, quod et virtutum testimoniis viderat con- 
firmari, et multos sequi. 

Puto etiam sic posse intelligi, si tota quaestio de 
gentibus credentibus (75) dixisse credatur, quia ait: 
« Quid mihi de iis qui foris sunt, judicare (i Cor. 
v, 12) ? > Et, > Qui non crediderit, inquit, jam ju- 
dicatusest {Joan. in, 18). » Et, « Quianon resur- 
gunt impii in judicio {Psal. i, 5). > Sine lege enim 
peccantes, sine lege et peribunt : ac per boc ante 
tribunai Christi stare non poterant, et reddere 
causas ; quia resurgentes ducentur ad gehennam, 
Illi enim quos dicit invicem cogitationibus suis ac- 
cusari aut defendi in die judicii Dei, Christiani sunt 
ii, qui discordant a catholica veritate, diversa sen- 
tientes de Christo, aut de sensu legis intraditione 
Ecclesiae, sive Cataphrygae, sive Novatiani, sive Do- 
natiani, aut caeteri baeretici. Homm cogitationes 
invicem se accusabant in die judicii ; si intellexit 
quis veram esse catholicam doctrinam, et ne vide- 
retur emendatus, sequi noluit, erubescens ab eo 
quod diu tenuit recedere, in die judicii cogitatione 
sua accusabitur. Duae enim cogitationes in homine 
invicem se accusabunt, bona et mala. Bona accusat 
malam, quia contradixit veritati : mala iterum ac- 
cusat bonam, quia non secuta est, ut sensit : et per 
hoc constituitur reus, qui cogilavit,sentiensbonam 
et veram esse Ecclesiam catholicam, et permansit 
in haercsi vel schismate. Ejus autem cogitationes se 
invicem defendent, qui semper hoc cogitavit, pn- 
tans utile 40 quod secutus est. Dicturas est enim : 
Semper in cogitationibus meis hoc putavi utile, quod 
secutus sum : haec fuit fides mea. Hic leviorem ha- 
bebit causam, quamvis emendandum sit ; quia 
a conscientia sua non accusabitur in die jndicii. 
Hoc modo judicabuntur occulta hominum in die 
judicii Dei « per Jesum Christum Dominum no- 
strum. > 

(Yers. 17.) « Siautem tu Judaeus cognominaris.» 
Cognonien Judaei est, quia ex prserogativa parentum 
est, ut dicantur Israelitae. Et tamen si totum ve!i> 
mus quod ad causam pertinet, comprehendere, co- 
gnomen Judaeis tripartito genere significatum (76) 

Deif non crediderint, etc. 

(75) Omnes edil., de gentibus non credentibus : 
mss. contra prope universi excludunt negationem. 

(76) Ita mss. plerique ; alii autem nonnuUi, ac 



73 



GOMMENT. m EPIST. AD ROM. 



74 



debemiis advertere. Primnm quia filii sunt AbrahaB, 
qni per fidei suae meritnm pater positus est cun- 
ctanim gentium. Deinde propter Jacob,qui angmen- 
tandae fidei gratia Israel appellatns est; coepta enim 
patris dignitas nobilitatur in filiis. Tertio non ma- 
gis propter Judam, sed propter Christum ; quia ex 
Juda ortus est secundum carnem, Judaei cognomi- 
nantur ; quia in Juda hoc significatum est, quod 
futurum erat in Christo. Dictum est enim : < Judas 
erit dux vester {Judic. xx, 18j ; » et, « Juda, te 
collaudant fratres tui {Gen. xux, 8). » Quae laus 
data Judae non probatur, sed Christo, quem omnes 
quotidie collaudant, ii quos fratres suos dignatus 
e> t appellare. Ipse enim dixit mulieribus : * Ile, et 
dicite fratribus meis, quia praecedo vos in Galilaeam 
{MaUh. xxviii, 7). > Quis enim non laudet eum, 
cujus beneficio \ivit ? Apostolus ergo sub hac si- 
gnificatione, quae posterior numero, sed perfectior 
merito est, totnm voiuit comprehendi : quod Judaei 
non iflteiligentes, nomen sibi carnalis Judae defen- 
dunt. 

(Vers. 18.) « Et requiescis in lege, et gloriaris 
in Deo, et nosti voluntatem ejus, et probas utiliora, 
instmctus per legem. » Non magnum valde videri 
vult, si Judaens credat; quippe cum sit instructus 
per legem : periculosum autem valde si non credat; 
ducem enim habet legem. Sed ut praeponatur cre- 
densy meritum facit Patrum ; quia quamvis aliquis 
per se floreat, erubescit tamen in suis. 

(Vers. 19, 20.) < Confidisque te ipsum ducem 
esse caecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, 
eruditorem insipientum, magistrum infantium, ha- 
bentem formam scientia et veritatis in lege. » Vera 
sunt haec ; quia legis documentum hoc est, erudire 
imperitos, et Deo subjicere profanos : vel ab idolo- 
latriae cultura impios promissione, quae facta est 
per legem, ad melioris spei fiduciam provocare. 
Recte ergo gloriatur in his legis doctor, quia for* 
mam tradit veritatis. Si autem non recipit eum 
qnem lex promisit, frustra gloriatur de lege, cui 
injuriam facit, dum Christum spemit promissum 
in lege ; et nec jam ernditor erit insipientium 
nec magister infantium, nec lumen eomm, qui in 
tenebris sunt ; sed dux omnium homm ad perdi- 
tionem. 

(Vers. 21.) « Qui ergoalium doces, te ipsum non 
doces. > Hoc est, tu qui gentiles arguis quod sine 
lege et Deo sint, te ipsum non arguis : diffidens 
eoim de Christo in lege promisso, in iisdem quae ar- 
gois^ inveniris. 

(Vers. 22.) « Qui praedicans nonfurandum, fura- 
ris ; * facis enim quod praedicas fieri non debere 
(77). Dum enim fidem Christi per malam interpre- 
tationem sobripis, negas Christum nostrum in lege 



A promissum. * Qui dicis non moBchandum, moecha- 
ris. > Adulteras autem legem, quando veritatem 
Christi tollis, et mendacium ponis. Unde alio loco 
dicit : « Adulteratores verbi Dei {II Cor. ii, 17). » 
« Qui exsecraris idola, sacrilegium facis. > Sa- 
crilegus es, quando Christum quem lex et prophe- 
ticus sermo Deum signtficant, negas; dicit enim 
Isaias : « Quia in te est Deus, et non est Deus prae- 
ter te. Tu es enim Deus, et nesciebamus : Deus 
Israel salvator {Isa. xlv, 14, 15). > Nunquid Judaei 
de Deo Patre dicebant : « Tu enim es Dens, et ne- 
sciebamus ; > cum tota lex Dei Patris auctoritatem 
praedicet, ex quo sunt omnia ? Sed quia Filius Dei 
semper quidem apparuit^ latebat autem quis esset : 
cum post resurrectionem cognoscitur, dicitnr ei 

S in confessione : « Tu enim es Deus, et nescieba- 
mus. > Et qui putabatur in lege tantum angelus, 
et dux exercitus Domini : at cum intelligitur Filius 
esse Dei, dicitur ei cum gratiarnm actione : « Tu 
enim es Deus, et nesciebamus. > Per hocergosigni* 
ficat quia ipse esset ; qui apparuerat quidem patri- 
archis (78) in Deum, et post incamatus est, sed 
non fnerat intellectus ab omnibus. 

(Vers. 23.) « Qui in lege gloriaris,per praevarica- 
tionem legis Deum inhonoras. > 41 Praevaricator 
legis es^ quando sensum legis, qui de incamatione 
et divinitate Christi est^ praeteris : et Denm inho- 
noras, dum testimonium ejus, quod dedit de Fiiio 
suo, non recipis. Ipse enim dixit : « Hic est Filius 
meusdilectus (JfattA. iii, 17). > 

Q (Vers. 24.) < Nomen enim Dei per vos blasphe* 
matur inter gentes, sicut scriptum est {Isa. lii, 
5). > Hoc dixit Isaias propheta, quia Dei nomen 
biasphematur inter gentes , quando Judaeos pro no* 
xis suis traditos sibi non advertebant : sed idoHs 
suis dabant glorias, quasi Judaeoram Deum vicis- 
sent in Judaeis Ita et tempore apostolomm Dei no- 
men blasphemabatur in Christo ; quia Judaei Chri- 
stum Deum negando^ blasphemabant et Patrem. 
sicut dicit Dominus : « Qui me recipit, non me re- 
cipit, sed eum qui me misit {Luc. ix, 48). » Et 
ideo inter gentes blasphemabatnr, quia credentibus 
gentibus Judaei suadere nitebantur Christum Deum 
non credendum, ut blasphemium gentibus a Judaeis 
vel Photini auctoribus sit profectum. 

T^ (Vers. 25.) « Circumcisio quidem prodest si legem 
observes. > Potest dici e contra : Si prodest cir- 
cumcisio, cur praetermittitur ? Sed tunc prodest si 
legem observes. Tenenda ergo circumcisio est; et 
ut possit prodesse, servanda est lex. Quid ergo 
prohibuit quod prodesse, si lex servetur, ostendit ? 
Videtur ergo male prohibitum, quod non perse dis- 
plicet^ sed per alterius negligentiam frustrari dici- 
tur. « Si autem praevaricator legis sis, circumcisio 



vet. edit.y tfipartito genere stgnificandim ; Rom. 
edit... derioaiim. 

(77) Rom. edit., hoc esiy cum negas Chrisium in 
ie§e promi$9utn, fidem qus per malam inierpretatio' 
tubripis : facis enim quod prcedicas fieri non 

patrol. xvn. 



debere. 

(78) Post vocem, patriarchis, expunxerat Rom. 
edit. %n Deum. Ubi vero eadem, ac vet. edit. cum 
mss. aliquot, iniellecius ah hominibus, mss. com* 
plures melius legunt, intellecius ab omnibus, 

3 



75 



AD OPERA S. AMBROSIl APPENDIX. 



76 



taa praepntinm facta est.> Hoc est quod dicit, quia A 
si \ex servata non faerit, Jadaens gentilis efficilur. 
Sed circumcisionem pro genere posuit Abrahae ; 
quia ex Abrabam circumcisio : nec enim poterat 
aedificare,quaB destruxerat. Hoc enim ait, ut doceat 
tunc prodesse ex genere Abrahae esse, si lex serve- 
tur, id est, si in Christum credatur, qui promissus 
est Abrahae; quia et suum meritum habent justifi- 
catiper fidem, et honore Patrum sublimantur. Om- 
nis enim salus in lege de Christo est. Hic ergo 
servat legem, qui credit iu Christo : si autem non 
credit, transgressor est legis ; quia non recipit 
Christum, quem lex ad justificationem venturum 
cecinit, quam ipsa dare non potuit ; et nihil illi 
proderit dici filium Abrahae ; quia hic secundum 
meritum filius est Abrahae, qui fidem sequitur, per n 
quam dignus Deoexstitit Abraham.Unde ait: « Gr- 
cumcisio tua praeputium facta est, * id est, gentili 
similis factus es, non credens in eum, qui in signo 
circumcisionis filius promissus est Abrahae (79). 

(Yers. 26.) • Si igitur praeputium justitias legis 
custodiat, nonne piasputium illis in circumcisionem 
reputabitur ? > Justitia legis fides est Christiana, 
sicut alio loco dicit : • Finis legis Christus ad ju- 
stitiam omni credenti (Rom, x, 4). > Ideo manife- 
stum est quia si gentilis credat in Christum, fit fi- 
lius Abrahae, qui pater est fidei. 

(Vers. 27.) • Et judicabit quod ex natura est 
praeputium, legem perficiens, te, qui per litteram 
et circumcisionem praevaricator es legis. » Credens 
gentJiis, duce natura, in Christum, condemnat Ju- 
daeum, cui lex promiserat Christum, et advenienti ^ 
ei credere noluit. Qaanta ergo gentilis dignus est 
gloria, qui per solam naturam intellexit auctorem, 
sicut dicit Petrus apostolus : « Auctorem vero vitae 
interfecistis [Act. ni, 15); > tanto magis Judaeus 
puniendus est, qui neque per naturam, neque per 
legem Christum agnovit auctorem. 

(Yers. 28, 29.) • Non enim qui in manifesto, Ju- 
daeus est ; neque quae palam in carne, est circum- 
cisio : sed qui in occulto, Judaeus est ; et circumci- 
sio cordis in spiritu, non littera : cujus laus non ex 
hominibus, sed ex Deo est.> Non est obscurumquia 
circumcisionem carnis negat laudem habere (80) 
apud Deum (nec enim Abraham ideo justificatus 
est, quia circumcisus : sed quia credidit, justifica- 
tus est, postea autem circumcisus est)^ cordis au- D 
tem circumcisionem laudabilem apud Deum esse. 
Circumcidere enim cor, amputato errore, agnoscere 
est Creatorem. Et quia circumcisio cordis futura 
erat, primus Moyses dixit : • Circumcidetis duri- 
tiam cordis vestri {DeuL x, 16). > Et Jeremias 42 

(79) Rom. edit., ac pauci mss., aircumcisianis 
promissus est Ahrahce, 

(80) Rom. edit., Abn esl obscurum circumcisionem 
camis laudetn non hahere, 

(81) Eadem edit., cum uno aut altero mss., Vnde 
in aliaepistola inter coetera, 

(82) Rom. edit., id tst et credentes, et non creden-- 
tes i bene aliae, ac mss. ut in textu; est enim, et 



similiter : « Circnmcidite praeputiam cordis vsstri 
{Jerem. iv,4). > Hoc dixit Judaeis idola sequentibns; 
velamen est enim circa cor, quod conversus ad 
Deum circumcidit ; quia fides aufert nebulam er- 
roris, et tribuit perfectam Dei cognitionem in my- 
sterio Trinitatis, quod incognitum erat a sasculiis. 
Hujus ergo circumcisionis laus ex Deo est, occulta 
hominibus ; cordis enim meritum est, quod aspicit 
Deus, non carnis. Nam Judseorum laus ex homi- 
nibus est ; gloriantur enim in carnis circumcisione, 
quod ex Patribus sit. Unde inter caetera (81) ait : 
« Et gloria in pudendis eonim, qni terrena sapiunt 
{Philipp. III, 19) ; > hoc est, qui circumcisionem 
carnis gloriam putant. Terrena enim sapit, qui in 
carne gloriatur ; qui vero in spiritu gloriatur, hujus 
laus ex Deo est ; spiritu enim, non carne creditur. 

CAPUT m. 

(Vers. 1 et 2.) « Quid enim amplius est Judaeo, 
ant quae utilitas circumcisionis? Mnltum per omnem 
modum. Primum quidem quiacreditasunt illis elo- 
quia Dei. > Quanquam multa sint, quae ad honori- 
ficentiam et meritum pertineant seminis Abrahae, 
hoc tamen solum aperte memorat, quia maxim» 
laudis eorum est, ut legem per quam addiscerent 
rectum a perverso distinguere, digni judicarentur 
accipere, ut post hoc primum cactera qualia sint, 
possint intelligi. Quoniam autem Judaeis carnalibus, 
id est, incredulisy nihil proficere testimonium ge- 
neris ostendit ; ne omnes, id est, et credentes (82) 
male tractasse videretur, docet multum utile esse 
Judaeis credentibus, quia filii sunt Abrahae. His 
enim eloquia Dei sunt credita, dum legem, quae 
peccaiis hominum obsoleverat, quasi impune pec- 
caretur apud Deum, merito Patrum reformatam 
accipiunt, et populus Dei vocantur. iEgyptus quo- 
que propter injurias iliorum divcrsis plagis percu- 
titur : coelesti pane cibantur, omnibus gentibus 
terrori sunt, testante hoc Rahab meretrice {Josue 
II j 9) : quibus etiam Christus salvatoradsanctifica- 
tionem promissus est.Ideo ait multum utile Judaeis 
per omnem modum, quia fiiii sint Abrahae : ante- 
ponuntur enim gentibus, sed qui credunt. 

(Vers. 3.) « Quid enim si quidam illorum non 
crediderunt? Numquid incredulitas illorum fidem 
Dei evacuabit? Absit (83). > Non inquit, quia ali- 
qui Judaeorum credere noluerunl, quae Deus pro- 
misit filiis Abrahae, idcirco praejudicabitur caeteris 
Judaeis; ne digni dicantur accipere quod Deus pro- 
misit fidelibus : quippe cum sic facta sit promissio, 
ut credentibus proficeret.Igitur nonindignatusDeus 
propter illorum perfidiam, id est» Judaeorum, dabit 

credentes idem atque, etiam ipsos credentes. 

(83). Rom. edit., Absit, quasi dicat: Quia aligui, 
promisit fidelihus. Non iwfuitj quippe cum, etc. Gil., 
in variis lect., Hoc dictt, ^uia non proBJudicabitur 
Judwis credentibus, ne digni dicantur accipere, quod 
promisit Deus cceteais diffidentibus, quia sicfacta pro- 
missio est, ut donum gratics ejus credentihus pro/l- 
ceret. 



77 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM 



78 



reliqois credentibas vitam aBternam, qnam pro- A justitiam commendat, qnid dicemns ? Namqnid 



misil fataram per fidem Christi ; quia qni noa cre- 
diderant, ipsi se indignos fecernnt sine prsejadicio 
caeterorum.His dictis commendat credentes Judseos ; 
quia nihii obest eis, quia multi ex illis credere 
Doluerunt. 

(Yers. 4.) < Est enim Deus verax, omnis au- 
tem homo mendax, sicut scriptum est (84) : Ut 
justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judi- 
caris (PsaL l, 6). > Ut firmaret quod supra dixit, 
qaod Deus in promissione sua fidelis est, et omnis 
homo mendax : exempium propheticum subdidit 
ex psalmo quinquagesimo, quo et Deum verbis 
suisjustificari, ethominem mendacem incredulita- 
tis causa signavit. Utrumque enim legitur in libro 



iniquus Deus, qai infert iram (secundum hominem 
dico)?» Absit.Hocjuxtasensum prophetaeDaviddicit 
Apostolus : David antem quando peccaverat in causa 
Uriae Hethaei (// Reg, xi, 4), sciens quia promissio 
peccatoribusdari noii potest,exoratutjustificatio ver- 
borum Dei vincat jndicium quo (87) judicantur ii qui 
peccant (Psal. l, 6) ; et poenitentem reformet san- 
ctificans, ut det ei quod juslis se datnrum promisit. 
Ac per hoc subjecit : < Si autem injustitia nostra 
Dei jnstitiam commendat, > etc., id est, si quia 
nos peccatores sumus, Deus justificatur : iniquus 
erit, si vindicet. Nam si injustitia nostra ei profi- 
ceret, sine dubio iniquus erat si damnaret pec- 
cantes : quia injastitia nostra Deum facit justum. 



Psalmorum, quia Deus justusetverax est, et omnis B si peccantibus nobis detquod promisit sanctis (88). 



homo mendax (Psal. lxxxv ; cxv, 11, 15). Mendacem 
hominem dicit,dum non credit,quod promisit Deus ; 
negans enim daturum quod promisit, mendax est : 
et dum ipse mendax est, multis ex causis Deum 
mendacem pronuntiat, quando promissis ejus non 
credit. Igitur omnem hominem mendacem dicit, 
qui diffidens est de promissis Dei. Maxime tamen 
boc ad Judaeos pertinet, qnorum causam tractat 
hoc loco Apostolus, qui videntes Christum, nega- 
venint hnnc esse, quem promisit Deus ; ac per 
hoc mendaces pronnntiantur : Deusautem veraxest 
qai misit Christum, sicut promisit ; et sic vincit 
cam jndicatur, quia dabit, quod daturus negatur : 
cam enim non ei creditur, mendax judicatur. Ille 



Quia quamvis peocatores simus, reformamur tamen 
per pcenitentiam : nt non jam peccatores, sed abluti 
promissionem mereamur accipere. Non ergo is sen- 
sus est in verbis prophetae David, cum dicit : < Tibi 
soli peccavi,et malum coram te feci : ut justificeris 
in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris 
(P)id.), * qui malevolorum hominum prava inter- 
pretatione asseritur ; ut peccata hominum et 
mali actus Dei justificationiproficiant, et per mala 
nostra bonus appareat, et injustitia nostra illum 
justum ostendat. Quoniam itaque iniquus non est 
Deus, cum irrogat iram, jam non peccatis nostris 
justificatur : quia si peccatis nostris justificaretur, 
iniquus esset, si vindicaret; sed quia non est 



autem cum 43 dat quod judicatur non daturus, q iniquus, cum vindicat, manifestum est quia in 
vincit, ostendens se veracem, illum autem menda- 
cem, qui non credit verbis ejus. Yidebit enim Dei 
Filiam in majestate, quem negat : videbit et carnis 
resurrectionem, et sciet victam esse perfidiam polli- 
citatione et veritate Dei (85). Nam et Christus cum 
judicatas est vicit ; iniqae enim occisus est, etreum 
fecit diabolum, quem jam non peccando supera- 
verat, ut secundo victus amitteret, quos tenebat 
(86). 
( Vers. 5 et 6. ) < Si autem injustitia nostra Dei 



(84) Corb. cod. aliique nonnulli et Dion. apud 
Gill., sicut scriptum est. Igiiur quoniam Deus verax 
estj dat quod promisit ; hominis autem est fallere, 
quem iempora et naturce imbecillitas ftmunt muta- 
bilem, per id quod prascientiam non haJfet. Deus 
autem apud quem nihil futurum est, immutabilis 
perseverat, sicut dicit : Ego sum, et non mutahor. 
Omnem ergo hominem dicit mendacem, et verum est : 
nalura enim qwB fallitur, non absurde dicitur mene 
dax. Itaque aliquando studio, aliquando error- 
mendax est. Non ergo hoc de Deo sperandum est, 
qui et verus est^ it benevolus, ut impteat qu od pro- 
vusit. Quod etiam prophetico oracuU) firmati dicens, 
sicut scr^tum est : Ut justificeris in sermonibus 
tuis et vincas dum judicaris. Huic autem versui 
subnectant cod. Dion. et Remig., Deum justum 
promisit, et verbis suis propheticus sermo testatur, 
nee aliquorum perfidia fidem ejus minui, sed dando' 
tineere, Quofi perfidi non credenles negant eum 
daiwrum, Dabit ergo quod judicatur, ut vincat 
ftteiendo, quod negatur facturus. Tunc vincetur im- 
pietas, qwB dum non credit, negat vera esse, qucs 



D 



justitia nostra Dei justitiam non commendat. Si 
autem commendaret, non vindicaret, quia jnstus 
est. 

Ac per hoc subjecit : < secundum hominem, 
inquit, dico. Absit, > hoc est, absit, ne Deus ini- 
quus dicatur; quia hoc homini competit, quem 
constat et errare, et falli et fallere. Nam Deus im- 
mutabilis perseverat, nec potest non amare, qua 
fecit. 

< Alioquin quomodo judicabit Deus hunc mun- 

promisit Deus. Videbit enim factam resurrectionem 
quam negavit ; et sciet victam esse perfidiam polli- 
citatione 'et veritate Dei. Hoc esl quia Djus verax est, 
omnis autem homo mendax, qui negat quod futurum 
est. Nam et Christus, etc. 

(85) Mss. aliquot, ut sciat veram esse pollicitatio^ 
nem ac veritatem Dei. 

(86) Duo mss. addunt, in inferis, hoc est, quia 
omnis homo mendax, Deus aulem solus verax. 

(87) NonnuIIi mss., quo judicatur non dare his 
quxjaeccant. 

(88) Quidam mss., £( verum est, si tamen eipro» 
ficiat nostra iniquitas. Sed quia periculosum est hoc 
dicere non est iniquus Deus, si judicat ; quia non illi 
injustitia nostra proficit,ut nobis peccantiousillejusti' 
ficetur, id est,ut gaiideai peccatis nostris, per qua ille 
solusjusius appareat. Sed absit, ait,secundum ho- 
minem dico, hoc esi, sensus hic homini convenit, non 
Deo, quia non cadit in Deum, ut iniquus sit, sed in 
hominem. Nec enim injustitia nostra Deum facit 
justum, si peccantibus nobis det, quod promisit sanc- 
tis. 



79 



AD OPERA S. AMBROSII APPEMDIX. 



80 



dam ? » Yeniin est, qnia non erat justum ut jndi- A jostas quisqnam (PsaL xiii, 3). » AbinjastitiacoBpit 



caret Deas mundum,sipeccataejasipsiproficerent; 
ut nutu ejus peccantes dum veniam consequuntur, 
Deus bonus videretur : et si non peccarent, non 
videretur justus ; si enim non peccent, non haben- 
do cui remittat, non eritbonus (89). 

(Vers. 7.) * Si enim veritas Dei in meo menda- 
cio abundavit in gloriam ipsius, quid adhuc et 
ego tanquam peccator judicor ? » Manifestum est, 
quia si ad gloriam Dei proficit mendacium homi- 
nam, ut ille solus verus appareat, peccatores non 
sunt dicendi qui peccant ; quia non voluntate, sed 
impalsu ejus videbuntur peccare : quod absit. 

(Yers. 8.) « Et non, sicut blasphemamur, et sicut 
aiunt nos quidam dicere, faciamus mala, ut veniant 



mala opera eorum enumerare, et partim pejora 
subjicere ; ut manifestaret in his nullam spem vi- 
deri, nisi implorent misericordiam Chrisli, qui pec- 
cata dimittit. 

(Yers. 11 etl2.) Deinde adjecit : «Nonestintelli- 
gens. * Yerum est, quia si daret operam intelligere 
injustus non esset. 

* Non est requirensDeum. > Nec istnd occnltum 
est, quia si intelligeret quid prodesset, Deum quae- 
reret : et non sicut Asa rex Juda, qui post multa 
Dei beneficia sic depravatus est, ut infirmitatem 
pedum passus, propheta praesente, non qnaBreret 
Deum. 

Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt 



bona? • Nunc aperit quorum causa haec soIlicile,et B (Psal. xiii, 3). » Nemini du bium, quia omnes non 



cnm reverentia disputat. A perversis (90) enim hoc 
opponebatur, quasi hic esset sensus praedicantium 
remissionem peccatorum, ut facerent mala, et veni- 
rent bona, hoc est, peccarent, ut remiltendo illis 
Deus videretur bonus, secnndam quae supra dicta 
sant : quod blasphemium appellat, et abjicit asensu 
divinae doctrinae. Nec enim peccare debere fides 
tradit, quippe cum judicaturum Deum praedicet ; 
sed delinquentibus consulit, ut recuperata salute, 
sab lege Dei viventes jam non peccent. 

Ideoque subjecit : « Quornm damnatio justaest,» 
id est, horum hominum qui aemulatione invidiae 
istud de nobis interpretantur, quod supra dictum 
est, damnatio justa est. Haec enim jactabant Judaei, 



quaerentes Deum, inclinantur, ut auxilium requi- 
rant a vanitate ; vanitas autem est idolum ; ideo 
inutiles fiunt. 

* Non est qui faciat bonum, non est usque ad 
unum (Ibid.). » Quia neglecto Deo, inutiles facli 
sunt, bonum utique facere non possunt ; jam enim 
depravati proficiunt in pejus. 

(Vers. 13. ) * Sepulcrum patens est guttur eorum 
(Ihid,). » Jam malis mancipati bonos,si possetfieri, 
devorare volebant : ut sicut sepulcrum patet ad 
recipienda cadavera, ita et adversus bonos guttur 
eorum. 

• Linguis suis dolose agebant (Ihid.), * Qui tam 
malis operibus assueverant, quae loquebantur, in 



at doctrinam apostolicam criminarentur, dicentes C fallacia erant. » Yenenum aspidum sub labiis eo- 

quod cum remissionem peccatorum praedicant, 

peccandi fomitem praebeant ; ut quasi securi 44 

homines de remissione (91), prompte peccarent : 

cum constet post acceptam fidem perieulosum esse 

peccare, et hoc prasdici credentibus. 

(Yers. 9.) * Quid ergo ? praecellimus eos ? Ne- 
quaquam. Causati (92) enim sumus Judaeos et 
Graecos omnes sub peccato esse. * Hoc est, quid 
adhuc immoramur latius. loquenles ? Ostendimus 
enim redditis causis, tam Judaeos quam Grapcos, 
omnes reos esse, ideoque frustra legem servari. 
Primum enim Graecos ostcndit reos juxta legem 
naturae, et quod neque legem Moysis reciperent ; 
quamobrem pessima eorum et pergravissima causa. 



rum (Ihid.). * Hoc dicit, quia verba hujusmodiho- 
minum muscipnla sunt. Ad hoc enim loquuntur 
ut decipiant ; ut sicut per labia serpentis venenam 
infunditur, ita et per labia eorum dolus et circam- 
ventiones. 

(Yers. 14.) « Quorum os maledictione et amari- 
tudine plenum est (Ibid.). • Manifestnm est qaia 
contra bonos mali semper maledicta et amara pro- 
ponunt, in convicium illorum prorumpentes et de- 
tractionem. 

(Yers. 15. ) « Veloces pedes eorum ad effunden- 
dum sanguinem (Ibid.). * Hocde nece prophetarnm 
dixitj quos occiderunt impigre, ad bonum segues 
ad parricidium veloces. 



Deinde etiam Judaeos ostendit reos, qui sub lege ^ (Vers. 16.) « Contritio et infelicitas in viis eo- 



Dei vivere videntur, ac sibi merito patrum defen- 
derent dignitatem, ex eo praecipue, quod promis- 
sionera patrum spreverinl, Dei gratiam in irritum 
deducentes. Ad quam rem firmandam exemplum 
propheticum subdidit ex psalmo tertio decimo di- 
cens : 

(Vers. 10.) « Sicut scriptum est, quia non est 

(89) Mss. aliquot, utsi non peccarentj non hahendo 
quod remitteret, non esset bonvs. 

(90) Nonnulli mss., Hoc est unde sibi qucesiionem 
fecit Apostolus. A perversis, etc. 

(91) Quidam mss., de promissione. Infra vero pro. 



rum (Ibid.). » Quoniam citati erant ad malefa- 
ciendum, iter ipsorum vel gressum tribulatum et 
infelicem pronuntiat. 

« Et viam pacis non cognoverunt (Ibid.). * Via 
pacis lenis est et inturbata ; omnis enim bona vita 
tranquilla est, et actus modesti ipsi sunt pacifici^ 
etperistos itur ad Deum (93). Illi ergo nolentes 

et hoc prmdiciy Rom. edit. reposuit, et hocpradicare, 

(92) Mss. aliqui, Quid ergo tenemur ampUus ? 
causati. 

(93) Corb. codex, et Dion, apud Gill., non cogno* 
verunt, inimicitiarum viam eligentes ; per quam itur 



81 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM. , 



82 



haec scire, elegerunt viam tribulationum, per quam A quia omnis mundus Judaei erant et gentiles, a quibus 



itur in gehennam. 

CVers. 17). < Non est timor Dei ante oculos eo- 
rum (J&td.). > Quoniam hujusmodi sine sensu sunt, 
Dei timorem non habent : < Initium enim sapien- 
tiae timor Domini, dicit Salomon (Prov, i, 7). » Et 
non dixit timorem Dei hos non habere, sed : < Non 
est inquit, timor Dei ante oculos eoruni. > Yiden- 
tes enim tam maligna opera sua, et non horrentes, 
timorem Dei dicuutur ante oculos non habere. Istos 
omnes et propheta Jeremias signiflcat, dicens inter 
cstera : « Tunc omnes insurrexerunt in prophetam 
Domini, volentes occidere eum (Jerem. xxvi, 8). » Et 
sequitur : « Omnisautem populus non permisit (Ihid, 
16). > Illos ergo omnes dicit, 45 sed malos; et hos 



segregati sunt fideles. Quando ergo Judaeos qui le- 
gem acceperunt a Deo, et quibus facta promissio 
est, peccatis probat obnoxios (95), dubium non est 
«omnes Graecos reos esse mortis. Quamobrem : 
* Omne os obstruatur, ait, et subditus fiat omnis 
mundus Deo > ; dum omnes rei probati indigent 
misericordia Dei, tam Judaei, quam etiam Graeci. 

(Vers. 20j. « Quoniam quidem non justificabitur 
ex operibus legis ornnis caro coram Deo. > Non 
ideo minime justificatos homines asserit apud Deum; 
quia legem justitiae non servaverunt in praeceptis ; 
sed quia sacramentam mysterii Dei, quod in Christo 
est, credere noluerunt. Per hoc enim decrevit Deus 
justificare hominem, non per legem, quia lex ad 



omnes, sed honos. Neque enim quia dicit : « Omnes B tempus justifical, non apud Deum. Ideo legem ser- 



declinaverunt >, totam penitus plebem significat, 
sed hanc partem plebis, sicut et memoratus pro- 
pheta refert : « In quaomnes mali secondiderunt. > 
Semper enim duo populi sunt in una plebe. Hic est 
ergo populus quem increpat Dominus sub nomine 
Jerusalem, dicens : < Jerusalem, Jerusalem, quae 
occidis propbetas (Matth, xxiii, 37). > Et alio loco : 
• Generatio, ait, mala et adultera (Matth, xii, 39) > , 
et: < Natio viperarum (Ibid, 34). > De hujusmodi 
queritur etiam propheta Isaias, dicens : < Vae genti 
peccatrici, semen pessimun (Isa. i, 4) ! > Per ma- 
lam enim voluntatem^ dum fructus malos faciuut, 
semen pessimum sunt. Et quia si voluerint, possunt 
converti, vox probat Apostoli in alia Epistola di- 



vantes in tempore, justi sunt non apud Deum ; quia 
fides per quam justificantur homines apud Deum, 
non est in eis. Major enim fides est,quam lex; quia 
lex adnos pertmet, fides ad Deum. Idcirco lextem- 
poralem habet justitiam, fides aetemam. Nam om- 
nem carnem dicens omnem hominem significavit, 
sicut et propheta Isaias ait : < Et videbit omnis 
caro salutare Dei (Isa. xl, 5) > ; id est, videbit omnis 
homo Christum Dei, in quo salus omnium contine- 
tur. Et idcirco carne significantur, quia peccatis 
obnoxii sunt. Sicut enim justitia spiritales facit, ita 
et delicta camales, ut ex actu nomen accipiat homo. 
< Per legem enim cognitio peccati > ; per fidem 
autem abolitio ; ideo sequenda fides est. Quae est 



centis : < Eramus et nos aliquando natura filii irae, q haec lex^ per quam dicit cognitum esse peccatum 



sicut et caeteri (Ephes, ii, 3). > 

(Vers. 18). < Scimus autem quoniam quaecunque 
lex loquitnr, iis qui in lege sunt loquitur. > Mani- 
festum est quia hos increpat lex, qui et primum 
non crediderunt duci suo Moysi, neque prophetis 
parentibus suis, quos et persequentes occiderunt, 
neque apostolis cognatis suis secundum carnem, 
quoram sanguinem efiuderunt, semper impii, et in 
Deum rebelles : ut per legem damnentur, cujus 
auctoritatem contemnendam putarunt. Sicut enim 
omninm malomm una est causa in malo (94), ita et 
cnnctorum bonomm. Is istis ergo omnium similium 
argaitur malum. Haec ad Judaeorum confusionem 
pertinent, qui sibi et parentibus suis testinionium 
ex lege ferd)ant. 

(Vers. 19). < Ut omne os obstraatur, et subditus 
fiat oronis mnndusDeo. > Hoc dicit, quia Judaeisin 
peccatis constrictis, omnis mundus subditus fit Deo. 
Xnili enim dubiumest, quia pagani obruti sunt de- 
lictis et impietatibus^ ac per hoc totus mundus Deo 
prostratus est^ ut possitad indulgentiam pervenire ; 



et cognitum quomodo ? Videmus enim veteres non 
ignorasse peccatum; quia et Joseph in carcerem 
missus est, licet per calumniam (Gen. xxxix, 20) ; 
et pincerna et pistor Pharaonis, causa peccati 
(Gen. XL, 3) . Quomodo ergo latebant peccata ? Triplex 
quidem lex est ; ita ut prima pars de sacramento 
divinitatis sit Dei: secunda autem quae congruit 
legi naturali, quae interdicit peccatum : tertia vero 
factorum, id est, Sabbati, noemeniae, circumcisio- 
nis, etc. Haec cst ergo lex naturalis, quae per Moysen 
partim reformata, partim auetoritas ejus firmata 
iu vitiis cohibendis, cognilum fecit peccatum ; non 
quod laleret, sicut dixi : sed ostendit peccata quae 
fiunt (96), non impune futura apud Deum ; ne forte 
l^^quis ad tempus evadens, legcm illusisse putaretur. 
'Hoc est quod lex ostendit. 

(Vers. 21). * Nunc vero sine lege justitia Dei 

manifestata est, testimonium 46 habens a lege et 
prophetis. > Apertum est quia justitia Dei sine 
lege apparail, sed sine lege sabbati et circumcisio- 
nis et neomeniae et vindictae : non tamen sine 



ad mortem secundam, iter quo pergitur ad ater- 
nam vitam : qwB idcirco pax dicitur, quia nultam 
perturbationem hahehit, Deum hahentes propitium 
gpreverunt, notentes scire quoniam honcB voluntatis 
homineM hanc requiem habehunt apud Deum. 

(94) Ms8. Corb., Remig. et Thuan.^ unum est 
nometn in mato. 



(9S) Idem Corb. codex, adindulgentiam pertinere; 
omnis enim mundus Judcei erant el gentiles, ad quos 
facta promissio estfpeccatis prohatobnoxios. . 

(96; Idem codices, sed ostendit futurum Dei jttdt- 
cium, ut nuUus peccator immunis a pcena sti ; ne 

forte Hoc est qmd lex ostendit, quw peccatum 

imputaretur apudDeum, 



83 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



84 



sacramento divinitatis Dei : qnippe cum jnstitia Dei 
de sacramento Dei sit. Nam quando quos lex reos 
tenebat, justitia Dei ignovit illis, sine lege utiquc 
hoc fecit ; quia in quos .lex vindicatura erat, haec 
donavit illis peccatum. Et ne hoc forte contra le- 
gem factnm putaretur^ adjecit jnstitiam Dei testi- 
monium habere ex lege et prophetis, hoc est, quia 
ipsa lex ex alia parte olim istud futurnm dixerat ; 
quia venturus erat qui homines salvaret {Tsa. xix, 
20) : quod legi concessum non erat, ut peccata 
donaret. Ideo aurem justitia Dei dicta est, quae vi- 
detur esse misericordia, quia de promissione 
originem habet : et cum promissum Dei redditur. 
justitiaDei dicitur. Justitia enim est, quia redditum 
est, quod promissum est : et cum suscipit confu- 
gientes ad se, justitia dicitur ; quia non suscipere 
confugientera iniqnitas est. 

(Yers 22). « Jnstitia autem Dei per fidem Jesu 
Ghristi. > Quid est aliud < per fidem Jesu Christi * , 
nisi quia ipsa Dei justitia manifestatio Christi est ? 
Per fidem enim praedicationis Jesn Christi ag- 
noscitur donum dudum promissum a Deo, vel 
snmitur. 

< In omnes vel super omnes qui credunt > , hoc 
est, super omnes Judasos et Graecos credentes veri 
Dei justitiam. 

(Yers. 23). « Non enim est distinctio ; omnes 
enim peccaverunt, et egent gloria Dei. » Quia di- 
xerat super omnes Jndaeos et Graecos Dei esse ju- 
stitiam, ut hoc probaret, adjecit : « Omnes enim, 
ait, peccaveniht. > Hoc generaliter accipiendum, 
ut intelligantur tam Judaei quam Graeci : unde ait ; 
« Non est distinctio » ; omnesenim hic comprehendit 
etiam et sacerdotes, ut ostenderet nihil profuisse 
legem (97) sine fide. Sic enim lex data est, ut fides 
esset in iege, quae fnturam speraret salutem. Quam- 
obrem mors Christi omnibus profecit, quia et hic 
in saeculo quid credendom et observandum est, do- 
coit : et de infemo omnes eripuit. 

(Yers 24j. « Justificati gratis per gratiam ipsius. > 
Jnstificati snnt gratis, quia nihil operantes, neque 
vicem reddentes, soia fide jnstificati sunt dono 
Dei. 

< Per redemptionem qoae est in Christo Jesu. > 
Gratiam Dei in Christo esse testatur ; quia volnn- 
tate Dei a Christo redempti sumus, ut manu missi 
Justificaremur, sicnt et ad Galatas dicit : « Christus 
nos redemitj (Galat, iii, 13) * oflerens se pro no- 
bis (98). Permisit enim se diabolo saevienti, sed 
impraescio. Putans autem se Christum posse retine- 
re, veiuti accepit enm : sed quia virtutem ejus 
ferre non potuit, omnes quos tenebat, simul cum 
illo amisit. 

(Vers 25). < Quem proposuit Deus propitiatorem 
fidei. > Hoc dicit quia in Chrisio proposuit Dens, 

(97) lidem mss., jusUtiam, id est, gratiam, Et ut 
probaret, adjecit: Omnes enim, ait, peecaverunt, 
tam Judin quam Graci ; ut ostenderet nviU profuisse 
legem. 



A id est, disposuit propitinm se futnrnm humano ge- 
neri, si credant. < In sanguine ipsins. * Ideo in 
sanguine ipsius, qnia morte ejus liberati sumus, ut 
et manifestaret illnm mortnnm, et mortem passione 
ejus damnaret. 

(Yers. 26). < Ad ostensionem jnstitiae suae », 
hoc est, nt promissum suum palam faceret, quo nos 
a peccatis liberaret, sicut ante promiserat; quod 
cnm implevit, justnm se ostendit. 

< Propter propositum praecedentium delictorum, 
in patientia Dei. * Sciens Deus propositnm beni- 
gnitatis snae quo censuit peccatoribus subvenire. 
tam iis qui sunt apud superos, qnam iis qui in in- 
ferno tenebantur, utrosque diutissime exspectavit, 
evacuans sententiam, qna justum videtur omnes 

B damnari, nt ostenderet nobis, quod olim decreverat 
iiberare genus hnmannm per Christum, sicnt pro- 
misitper Jeremiam prophetam, dicens: « Propitins 
ero iniquitatibus eomm, et delictomm illornm non 
memorabor (Jerem, xxxi, 34). > Et ne forte hoc 
donnm soiis Jndaeis promisisse videretur, per Isaiam 
dicit : < Domus mea domns orationis voeabitur in 
omnibns gentibns (/<a. lvi, 7). > Quamvis enim 
Judaismo facta promissio sit, sed praescins Dens eo 
quod donum ejus reprobaturi essent impii Judaei, 
gentes se ad percipiendam gratiam suam promisit 
admittere, quarum aemnlatione in iram missi cra- 
ciarentur impii Judaei. 

< In hoc tompore > , id est, tempore nostro, qno 
dedit Deus, quod olim promiserat dandum tempore 

G qno dedit. < Ut sit 47 justus justificans enm, qui 
est ex fide Jesu Christi. > Recte ait, qnia nt sit jn- 
stns, dedit qnod promisit : hoc autem promisit, 
justificare se credentes Christo. Dicit autem in 
Habacnc : « Justus autem ex fide vivit (Habac, 
II, 4) > , nt dnm Dei fidem habet et Christi. sit 
jnstus. 

(Yers. 27). < Ubi est ergo gloriatio tna?Excliisa 
est. Per quam legem ? factoram ? Non, sed per 
legem fidei. * Reddita ratione, ad eos loquitur, qni 
agnnt sub lege, qnod sine causa glorientur, bian- 
dientes sibi de lege, et propter quod genus sint 
Abrahae, videntes non justificari hominem apud 
Deum, nisi per fidem. 

(Yers. 28). « Arbitramur enim jnstificari hominem 

" per fidem sine operibus iegis. > Gentilem dicit ho- 

minem pro certo haberi, quod jnstificetur credens 

nulla faciensoperalegis, id est, sine circumcisione 

ant neomeniis, aut veneratione Sabbati. 

(Yers. 29). « An Jndaeoram Dens tantnm ? nonne 
et gentium? Imo et gentium. > Sine dubio om— 
ninm Deus nnus est. Nec enim soli Judaei pessnnt 
sibi vindicare, qnod Deus illoram non etiam gea— 
tinm sit, cnm relegant ab nno Adam omninm esse 

(98) Corb. cod., Christusnos redmit de maledicio 
le^is, offerens se pro nobis, factus pro nobis maie^ 
dictum,,, Putavit enim se Christum posse retinet^c, 
velut acdpiter avem. 



85 



GOMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



86 



origiaeiny et nnllam advenam volentem ad legem 
accedere, prohiberi. Deniqne aliqnanti exierant 
cam illis in eremam de ^gyptiis, qaos snscipere 
jobentar (99) (Exod. xii, 28 seq,), tantnm at cir- 
camciderentar, et pariter cam illis ederent azyma 
vel pascba, nec non et CorneUam donam Dei ac- 
cepisse gentilem non Jndaizantem, et qaod jasti- 
ficatas sit, divino testimonio comprobatam {Act, x, 
31). 

(Vers. 30.) • Qaoniam qaidem anas Deus, qai 
jostificavitcircamcisionemex fide etpraepntium per 
fidem. > In circamcisione Judaeos significat, eo quod 
ex fide promissionis justificati sunt,credentes hunc 
esse Christam, qaem in lege promiserat Deus. In 
prspntio vero gentiles significat per Christi fidem 
jnstificatos apad Deum. Tam enim gentiies, quam 
Judxos non aliter quam credentes justificavit ; 
qaia enim omniam anus est Deus, una ratione 
omnes jnstificavit. Quid ergo prodest carnis circam- 
cisio, aat quid obest praepatium ; quando dignitatem 
et meritam non facit nisi fides ? 

(Yers. 31.) < Legem ergo evacnamas per fidem ? 
Absit : sed legem statuimus. > Non utique lex exi- 
nanitnr per fidem, sed adimpletur ; firmatur enim 
statos ejus, quando quod futarum dixit, fides istud 
advenisse testatur. Hoc propter Judaeos, qui putant 
fidem Christi legi esse inimicam^ ignorantes sensum 
legis. Non ergo evacuat legem, cum illam cessare 
debere jam docet, quia tempore suo recte illam 
datam asserit, sed jam agere non debere. In ipsa 
enim lege dictum est, tempore exsolutae promissio- 
nis legem cessare debere ; angelus enim Gabriel 
Danieli prophetae desiderium hujns rei sciendae 
habenti ostendit {Dan, ix, 25), inter caetera dicens, 
adveniente Christo, chrisma^ id est, unctionem 
regalem cessare, qaae potestas intelligitur. Et ju- 
dicinm, ait, non erit amplius^ quod est lex, et tol- 
letor sacrificium meum. Ideo, inqnit, meum, nt sci- 
retur oblationem veterem cessaturam. Quem sensum 
adaperiens Salvator : « Lex, ait, et propbetae us- 
qne ad Joannem (Luc, xvi, 16). > Et quia lege 
Moysis cessante, meliora praecepta daturus erat 
Deus, Jeremias propbeta cecinit, dicens : < Ecce 
dies venient, dicit Dominus, et consummabo do- 
mui Israel, et domui Jnda testamentum novum non 
secandam quod dedi patribus eorum {Jerem. xxxi, 
31). » His utique qui venieniem Chrislum ex pro- 
missione receperunt. Ideo Salvator : • Non veni, ait, 
solvere legem aut prophetas, sed adimplere {Matth, 
Y, 17). » Et qaia domas Dei non tantum in sola 
Hierosolyma, sed et in caeteris locis fntara erat, ait 



A Zacharias propheta: < Ponam Jerasalem in omnibai 
gentibus {Zach, xii, 2) : * quae est Ecclesia. 

CAPUT IV. 

(Vers. 1.) « Qaid ergo dicemus invenisse Abra- 
ham patrem nostrum secnndum carnem ? » Post- 
quam ostendit non posse per opera legis qnemquam 
justificari apud Deum, adjecit, nec Abraham po- 
tuisse aliquid mereri secundum carnem. Carnem 
dicens circumcisionem significavit, quia nihil quae- 
sivit Abraham per circumcisionem. Ante enim ju- 
stificatus est quam circumcideretur. 

(Vers, 2.) < Si enim Abraham ex operibus legis 
justificatns est, habet gloriam, sod nonapudDeam.* 
Hoc proponentis est. Nam Abraham ex fide jnsti- 
ficatus est, qaod nulli dubium est : ideo habet 

B gloriam apud Deum (1). Sed qaiaqai legemservant 
sive 48 Moysi, sive natnralem, jnstificantar ad 
praesens ; ne rei sint inpraesenti judicio ; ideo ait : 
Ex operibus legis si Abraham justificatus est, non 
habet apnd Deum gloriam; quia qui fecerit, inquit, 
legem vivet in ea, id est, non morietur at reas : 
nec tamen meritum ex hoc habebit apud Deum, sed 
fidei causa. 

(Vers. 3.) < Qaid enim dicit Scriptnra? Credidit 
Abraham Deo, et reputatam est ei ad justitiam 
{Gen, XV, 6). > Manifestavit non ideo Abraham 
gloriam apud Deum habere, qnia circumcisus est, 
aut quia abstinuit se ab iniquitate ; sed quia Deo 
credidit, hinc etjustificatus est,laudis saae praemiam 
in futaro consecutarus. 

G (Vers. 4.) • Ei autem qui operatur, merces non 
impntatur secundum gratiam, sed secundnm debi- 
tum. » Absolntum est ei qui legi factoram, id est, 
Moysi subjectas est, aut naturali ; non- imputari 
ineritnm ad mercedem, ut gloriam habeat apad 
Deum. Debitor est enim facere legem, quia necessi- 
tas imposita est per legem^ at, velit nolit, faciat 
legem, ne damnetur, sicut alio loco dicit : < Qai 
autem contemnunt, ipsi sibi damnationem acqnirant, 
quia ad praesens rei sunt (Rom, xiii, 2). * Credere 
autem aut non credere, volantatis est. Neqne enim 
quis cogi potest ad id quod manifestum non est, 
sed invitatur ; quia non extorquetur, sed suadetar. 
Quamobrem assentiens praemiis afficiendus est, 
sicut et Abraham, qui quod non vidit, credidit (2). 

D (Vers. 6.) < Ei vero qui non operatur, » id est, 
ei qui obnoxius est peccatis, qui non operatnr^qaod 
mandat lex. < Credenti autem in enm^ qui justificat 
impiam, reputatur fides ejus ad justitiam. > Hoc 
dicit, quia sine operibus legis credenti impio, id est 
gentili, in Christam, reputatur fides ejus ad justi- 



(99) Rom edit., tn eremum jEgyptif qui suscipi ju- 
bentur. 

(1) Corb. codex, et Remig., iVofit Abraham habet 
quidem gloriam, apud Deum, sed ex fide, per qu£m 
jwUfieatus est, quia ex operibus legis nemo justifi'- 
catur, ut habeat gloriam apud Deum. Et quia sermn- 
tes Ugem justificantur ad prcesens, ait : Si Abraham 
ex operibus legis justificaius ^t, habet gtoriam, sed 



non apud Deum, sed apud mundum, ne prmenti lege 
obnoxius videatur. Apud Deum autem fidelis habet 
graUam, Quid enim dicU, etc. 

(2) Cod. Corb., Thaan. et Remig., voluntatisest, 
quia non extorquetur, sed suadetur, Ideo ad meriium 
proficit, credit enim quod non novit, sed sperat, Ei 
vero qui non operatur, etc. 



87 



AD OPERA S. AMBROSII APN^NDIX. 



88 



tiam» sicut et Abrahss. Qaomodo ergo Judaei per A vel aliqao opere per lavacram remittuntar, et te- 



opera legis jastificari se putant justificatione Abrahae, 
cam videant Abraham non per opera legis, sed sola 
fide jastificatam ? Non ergo opas est iex, quando 
impius per solam fidem justificatur apud Deum. 

* Secundum propositum gratiae Dei. > Sicdecre- 
tum dicit a Deo, ut cessante lege, solam fidem 
gratia Dei posceret ad salutem (3). 

(Vers. *6.) « Sicut et David dicit. » Hoc ipsum 
munit exemplo prophetae. « Beatitudinem hominis, 
cui Deus accepto fert justitiam sine operibus. > 
Beatos dicit de quibus hoc sanxit Deus, ut sine la- 
bore et aliqua observatione (4), sola fide justifi- 
centur apud Deum. Temporis ergo beatitudinem 
praedicat, quonatus estChrislus^sicutipseDominus 



guntur et non imputantur peccata. Apostolus ta- 
men propter plenitudinem temporum, et qnia plus 
gratiae in aposlolis est, quam fuit in prophetis, ma- 
jora protestatur, quae ex dono baptismatis conse- 
quimur; quia non solum remissionem peccatorum 
accipere nos , sed justificari , et filios Dei fieri 
profitetur; ut beatitudo haec perfectam habeat et 
securitatem et gloriam. 

(Yers. 9.) < Beatitudo ergo haec in circumcisione 
tantum manet^ an et in praeputio ? > Id est, numquid 
beatitudo ista Abrahae tantum filiis concessa est^ 
an et iis qui incircumcisi sunt ? Si enim illo tem- 
pore non prohibitae sunt gentes accedere ad legem 
et promissionem Abrahae, qui fieri poterat, ut tem- 



ait: . Multi justi et propheta cupiernnt videre, B P««ChristiproWberenturvemente8adgratiam(7); 



quae videtis, et audire, quae auditis, et non audie- 
ront (Matih, xiii, 17). » 

(Vers. 7 et 8.) « Beati quorum remissae sunt ini- 
quitates, et quornm tecta sunt p^cata. Beatus vir 
cui non imputavit Dominus peccatum (Psal. xxxi, 
i, 2). > Manifeste beati sunt, quibus sine labore vel 
opere aliquo remittuntur iniquitates , et peccata 
teguntur, nulla ab his requisita pcBuitentiae opera, 
nisi tantum ut credant.Beatus etiam hic vir est, 
«cui non imputavitDominuspeccatum.» Remittere, 
et tegere, etnon imputare, nna ratio, et unus est sen- 
sns ; omnia enim uno modo obtinentur et donantur. 

Videtur aulem quibusdam tripartita ratio in his 



quaudo Dens gratia plene incitavit ? 

< Dicimus enim, hoc est, si sensu legis loquimur, 
quia reputata est Abrahae fides ad justitiam.» Ab 
origine incipit, ut omnem tergiversationem cavilla- 
tionis excludat, quia qui a capite excluditar, non 
habet unde incipiat facere quaestionem. 

(Vers. 10 et 11.) « Quomodo ergo reputata est ? 
cum in circumcisione esset, an in praeputio? Non 
in circumcisione, sed in praeputio. Et signum ac- 
cepit circumcisionis signaculum justitiae fidei, quae 
est in praepntio, ut sit pater omnium credentium 
per praeputium : ut reputetur et illis ad jnstitiam 
(Gen. XVII, 10, 11). > Abraham cum esset in prae- 
putio, credidit Deo. Quid credidit ? Semen se habi- 



dictis, quia diversis propheta usus est verbis, et ^ j , /.i- . . • 

. ' ^. ,. j . 1 j j.. /' n tumm, id est, filinm, in quo omnes gentes m 

quia apiurahnumeroad singulareradescendit. Cum ti ^.« ' ^ , ' . *• • * 

enim verba Dei in ubertatem gratiae, quia (5) pec- 



cati diversa sunt nomina, per delictorum vocabula 
enumerare vult, latius locutus est; unius tamen 
formae et significationis sunt verba, quia et cum 
tegit, remittit : et cum remittit, non imputat. Ad 
laudem enim gratiae Dei prolixius loquitur, ut am- 
plificet gratiam (6). Tres enim gradus fecit propter 
delictorum varietatem : quorum primus gradus est 
iniquitas vel impietas, dum non agnoscitur Creator ; 
secundus, in gravium peccatorum operibus : tertius 
vero levium ; hos tamen omnesin baptismate oblit- 
terari. Tribus his gradibus totius peccati corpus 
significavit. 



stificarentur per fidem in praeputio , sicut et 
Abraham justificatus est. Nam circumcisionem 
signum accepit justitiae fidei : credens enim se 
filium habiturum, hujus rei quam credidit, si- 
gnum accepit, ut quia credens justificatus sit, 
cerneretur. Non ergo circumcisio aliquid habet 
dignitatis, sed signum est tantum. Quod signum ideo 
accipiebant filii Abrahae^ ut scirentur ejus fiiii esse, 
qui credens Deo hoc signum acceperat ; ut aemuli 
essent patemae fidei, et crederent in Jesum, qui 
promissus est Abrahae, cujus in figura natus est 
Isaac. Nec enim in Isaac omnes gentes benedicun- 
tur, sed in Christo : < Quia non est aliud nomen 



datum sub coelo, in quo oporteat salvos fieri {Aet. nr 
Quemadmodum autem ad poenitentium perso- ^j^^ . ^^.j^ pgj^us apostolus. 
^m Dotest nertinere. cnmdicit: « Beati ouorum D .^^ .^ . ._,, _,, __^ 



nam potest pertinere, cum dicit : « Beati quorum 
tecta sunt peccata, » cum constet poeniteotes labore 
et gemitu remissionem peccatomm acquirere ? Aut 
quomodo martyrio congmit, quod dicit : / Beatus 
vir, coi non imputavit Dominus peccatum : > 49 

cnm sciamus gloriam martyrii passionibus et pres- 
soris acquiri ? 

Propheta autem tempus felix praevidens itfSalva- 
toris adventu, beatos nuncupat, qaibus sine labore 

. (3) Rom. edit.^ sola fides gratia Dei proficeret ad 
salutem, 

(4) Corb. codex, et aliqua ohsecratione, 

(5) Rom. edit^ Cum enim ubertatem gratuB Dei, 
quui, etc. 



(Vers. 12.) <'£t sit pater circumcisionis non 
solum eomm qui ex circumcisione sunt^ sed et 
eomm qui sequuntur vestigia fidei, quae est in prae- 
putio patris nostri Abrahae.» Hocdicit,quia credens 
Abraham, primus factus est pater circamcisionit, 
sed cordis, non tantum eorum qui sunt ex ejus 
origine, sed et eoram qui similiter credunt ex 
gentibus. Secundum caraem enim Judaeorum pater 
est, secundum fidem vero omnium credentium. 

(6) Eadem edit., Rom. cum mss. quibusdam, ut 
amplicet donum Dei, 

(7) Nonnulli mss., venientes adgloriam. Continuo 
vero post, Rom. edit. sola, quando Dei gratiaplenius 
invitavit. 



S9 



COMMENT. IN BPIST. AD ROM. 



90 



(Vers. 13.) « Non enim per legem promissio A 
Abrahae aut semini ejos, ut haBres esset mmidi, sed 
per jnstitiam fidei. » Manifestam est, quia neqne 
adhnc lex data erat, neqae jam erat circnmcisio : 
qoando promissio jam facta est AbrahaB credenti, 
et semini ejos, qnod est Christas qui hominum 
peccata abiaeret (8). Unde dicit Joannes Bapti- 
8ta : Ecce agnos Dei, ecce qui toUit peccatum 
mondi {Joan. i, 19.) * Non ergo merito ser- 
vat» legis' haeres factas est mundi^ sed fidei * 
hsres autem mundi haeres est terrae, quam in filiis 
consecotas est : Christus autem haeres est gentium, 
at David canit : < £t dabo tibi gentes haeredita- 
tem toam, et possessionem tuam terminos terrae 
(Pm/.ii,8); > ipsi enimmoriemuretvivemuscum eo. 

(Vers. 14.) « Si enim qui ex lege, hi sunt haere- ^ 
des, > id est, si ii qui ex lege vel sub lege sunt, 
haeredes ex lege snnt, * Evacuata est fides, abolita 
est promissio (Rom, xnr, 8). » Manifestum est, quo- 
niam si ex lege haereditas, promissio quae ex fide 
facta est ad Abraham, in irritum venit. Sed non est 
per legem facta promissio, sed per justitiam fidei 
haereditas ; ostendit enim Apostolus quid mali sit 
haeredit^tem sperare ex lege. 

(Vers. 13.) « Lex enim iram operatur. » Ut pe- 
nitos ostendat non posse justificari hominem per 
legem apad Deam, neque promissionem per legem 
fieri potaisse : « Lex, ait, iram operatur ; > ad hoc 
enim data est, at reos faceret delinquentes. Fides 
50 autem donam est misericordiae Dei, ut per le- 
gem rei facti, veniam consequantur ; idcirco fides ^ 
gaadinm operatur. Nec contra legem loquitur, sed 
anteponit illi fidem ; quia qui per legem salvi esse 
non poterant, gratia Dei salvantur per fidem. Non 
ergo lex ira est, sed iram operatur peccanti, id est, 
poenam ; dum non ignoscit, sed vindicat. Poena 
enim per iram generatur, ira autem nascitur ex 
peccato ; ac per hoc relinqui vult legem, ut ad fi- 
dem confugiatur, quae delicta ignoscit, ut salvet. 

« Ubi enim non est lex, nec praevaricatio. > Hoc 
dicit, quia sublatis rei de potestate legis, data 
venia, praevaricatio nulla est ; justificati enim sunt^ 
qui per praevaricationem legis fuerant peccatores, 
Cessat enim factorum lex, id est, observatio Sab- 
batomm, neomeniarum, circumcisionis, escarum 
discretio, animalis mortui, aut sanguinis mustelae 
obeervatio (9). ^ 

(Vers. 16.) « Ideo ex fide, ut secundum gratiam 
iirma sit promissio omni semini. > Firma esse non 
potest promissio omni semini, hoc est, omni homini 
ex omni gente, nisi fuerit ex fide, quia origo pro- 
missionis ex fide est, non ex lege; quia qui sob lege 
8unt, rei sunt : promissio autem reis dari non potest: 

(8) Rom. edit. ac paaci mss., quia omnium pec" 
eala ablueret, 

(9) Corb. cod., aut sanguis mortis lege expiandus 
est. Remig. ac Thuan., mustelUs expiandus. 

(10) Mss. aliquot, Si ergo qui sub lege sunt, eru^ 
diendt sunt; nonnulli, Si ergo quasi sub lege sunt 
erudiendi, ut sub lege sint. 



ac per hoc purificandi snnt prias perfidem, ut digni 
fiant dici filii Dei, et sit firma promissio. Si enim 
filios Dei se dicant, cum sint rei, hoc est, sub lege, 
non est firmum ; quia filii Dei liberi sunt a peccato* 
Si ergo qui sub lege sunt, eruendi (10) de sub lege 
sunt, ul promissionem mereantur accipere ; quanto 
magis qui sub lege non sunt t Non ergo expedit, 
ut se mittat sub lege ; nt possit compendio mede* 
lam vulneris invenire. 

« Non ei qui ex lege est tantum, sed et ei qui ex 
fide est Abrahae. » Hoc est quod supradixit : «Omni 
semini, tam JudaBorum, qui utique ex lege veniebant, 
quara genlilium, qui fidem sequuntur Abrahae, quam 
gentilis habuit, ut esset justus. Sine lege enim cre- 
didit Abraham, ideoque magis gentilibus jungitur, 
ut firma sit eis promissio, credentibus ei, cui cre- 
didit ipse. 

(Vers. i7.) «Quiest pater ommium nostrumsicut 
scriplum est : Quia patrem mnUarum gentium 
posui te (Gen. xvii, 4). > Confirmavit exemplo legis 
Abraham omnium patrem esse, sed eorum qui 
credunt : et sic firman esse promissionem, si fidei 
causa recedatur a lege, quia promissio regni coe- 
lorum justis deputata est^ non peccatoribus. Et qui 
sub lege sunt, sub peccato sunt, quia omnes pecca- 
verunt, nec posse aliquem et sub lege esse, et gratiam 
consequi, sicut et ad Galatas ait : < Evacuati estis 
Christo, qui in lege justificamini, a gratia excidistis 
(Galat. v, 4). « 

« Ante eum cui credidisti Deo. > Ut unum Deum 
omnium doceat, alloquitur gentiles, Abraham ipsi 
Deo credidisse, et justificatum esse ante eum, in 
quem et gentescredunt (11) : ut justific«ntar, ut non 
sit distantia Jndsei et Graeci in fide, quia sublata 
circumcisione et praeputio, unum fiunt in Christo : 
quia et Abraham in praeputio credidit, et justificatus 
est. 

« Qui vivificat mortuos, et vocat ea quae non 
sunt, tanquam ea quae snnt. > Hoc dicto ad fidem 
Abrahae gentes invitat, quia cum esset in praeputio, 
credens Deo, cajus nunc fides praedicatur in Christo, 
vivificatus est cum sua conjnge (12). Cum essent 
enim obsoleta aetate, seniores reviruerunt ; ita ut 
non diffideret habiturum se ex Sara fiiium^ quam 
sterilem sciebat, et in qua jam fluxus muliebris 
naturae defecerat ; ut per haec non curent neque de 
praeputio, neque de circumcisione, et prompti sint 
circa fidem : securi quia credunt ei, qui vivificat 
mortuos, nec alium esse qai hanc habeat potesta- 
tem : et cum voluerit esse, quod non sunt, statim 
ejus voluntate subsistant. Ideo Abraham cum pater 

(11) Codex. Corb., esse apud eum, ut et gentes 
credant. 

(12; Ita edit. Gill., in marg. et Rom. in corp. cam 
mss. nonnullis : aliae autem edit. ac mss., jtfstt/Sca- 
tus est, unus judicatus est, cum sua conjuge, dao in 
sua conjuge. 



91 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



9S 



adhuc non esset, vocatus est pater raultarum gen- 
tium^ et credidit, securus de Dei potentia. Ut 
autem pater Christl idem esse Deus crederetur, cui 
£redidit Abraham, tale signnm datum est in 
Zacharia et Elisabeth^ cum promissio redditur in 
mundoj imminente Christo, quale datum fuerat in 
Abraham et Sara, quando signata promissio est ; ut 
simili genere emortua corpora senectute genera- 
rent sanctum Joannem (Luc, i, 13), sicut natus 
fuerat et Isaac. 

(Vers. 18.) • Qui contra spem in spem credidit 
(Gen. XV, 5). ■ Manifestum est, quiadum spem non 
haberel generandi Abraham, credidit Deo 51 
fidem habens contra spem generare se^ sed sciens 
omnia posse Deum. 

« Ut fieret pater multarum gentium^ secundum 
quod dictum est: Sic erit semen tuum {Gen. xv, 
5). » Hoc in Genesi^ ostendens enim illi stellascoBli 
dixit : * Sic erit semen tuum, > quod credens ju- 
stificatus est. Credidit enim quod mundo impossi- 
bile videtur, dum in rerum natnram non cadit^ ut 
possint senes generare, et tanta copia multiplicari 
semen eorum, ut numerari non possit. Ideoque 
pretiosa est fides, quia contra id quod scit aut 
videt, credit futurum : hac spe consolatur se, quia 
Deus est ^ui promittit ; de quo plus senitiri par 
est, quam humana imbecillitas capit. 

(Yers. 19-22.) < Et non infirmatus est fide : nec 
consideravit corpus sunm jam emortuum, cum 
jam fere centum esset annorum, et emortuam 
vulvam Sarx. In repromissione autem Dei non hae- 
sitavit difiidentia, sed confirmatus est in fide^ 
dando gloriam Deo : certum habens quia quae 
promisit, potens est et facere ; ideoque aestimatum 
est illi ad justitiam. * Hoc laude dignum praedicat 
Abraham ; quia cum se scirct non possejnfirmitatem 
suam fide firmavit; ut crederet se posse per 
Deum, quod sciret fieri per mundi decrela non 
posse. ^agni ergo meriti est apud Deum^ qui 
contra scientiam suam Deo credidit^ non dubitans 
posse illum, utpote Deum, quod scit secundum 
mundi rationem fieri non posse. Pro certo enim 
habet Deum ultra rationem mundi esse ; nemo 
enim intra id esse dicendus est, quod creavit. Ideo 
hujusmodi remunerandns est a Deo, quia auctori 
8U0 plus tribuit, quam ipse sapit. Quod quidem 
nullius pretii esset, si omnes aequasentirent ; sed mul- 
torum diffidentiacommendatur fidescredentium apud 
Deum. Hortatur ergo gentes ad hanc fidei firmita^ 
tem (13), ut Dei promissionem et gratiam sine 
aliqua arobiguitate suscipiant, securi exemplo Abra- 
haB, quia inde credenti laus crescit^ si quod incre- 

f 13) Cocdex Corb.^ ad hane fidei dignitatem. 

(14) Nonnulli mss.^ quanto stuUumjfutatur. 

(15) Rom. edit., Homines autem circa rationem 
camis studiosi. 

(16) Yet. edit. pluresque mss., quod non creditur, 
quidam^ (fuod non credit ; melius aut edit. Rom., 
quod creditur, aut cod. Mich., quod nunc creditur. 

(17) Ita mss. plures ac potiores : alii tamen non- 



A dibile est, et mundo stultnm videtur, credatur ; 
quia quanto impossibile putatur (14) quod creditur, 
tanto magis honorabilior erit credens: et vere ta- 
men stultum esset hoc credere, si siiie Deo fieri di- 
ceretur. £t ideo tanto laudabilior est Abrahae fides 
caeterorum fide, quia nullis signorum prodigiis at- 
tracta est. Quoniam autem mundus certa lege et 
potestate gubernatur, etregiturmododefinitoaDeo; 
homines antem camis amore circa rationem stu- 
diosi (15), Deum hnjus opificem neglexernnt : Deus, 
ut errorem auferret, et dominum se omnium de- 
monstraret, hoc se posse et fecisse praedicari voluit, 
quod mundo impossibile est : ut qui hoc crederent 
damnatis iis qui ratione mundi inflati Deum negle- 
xerunt, discretisalvarentur, Dei dominiomancipati. 

3 (Vers. 23-25.) • Non autem scriptum est tantum 
propter ipsum solum, quia reputatum est illi ad jn- 
stitiam {Gen. xv, 6) ; sed et propter nos, quibus re- 
putabitur credentibus in eum, qui suscitavit Jesum 
Christum Dominum nostrum a mortuis, qui tradi- 
tus est propter peccata nostra, et resurrexit propter 
justificationem nostram. > In Abraham formam da- 
tam dicit Jndaeis et gentibus, ut exemplo ejus cre- 
damus in Deum, et in Christum, et in Spirituni 
sanctum, et reputetnr nobis justitia. Quamvis dif- 
ferat quod nunc creditur (16), unnm tamen donuni 
habet fides. Hocergoconsequimur, quodcredimus : 
credentes enim Christum Dei esse Filium, a Deo 
adoptamur in filios ; nihil enim nltra potuit donare 
credentibus, quam ut filii Dei dicantur, perfidis abdi- 

p catis. Nos enim filii Dei vocamur, illi autem nec servi 
digni sunt nuncupari. Pro infinita enim magnifi- 
centia sua Deus hocdonavit diligentibus se, quod sua 
dignum est majestate, non quod homines mereantur, 
quia in dono magis dantis quam accipientis consi- 
deralur sublimitas, et ex eo plus accipit laudis, cuni 
parvulis magna dona largitur per Christum, qui no- 
stri causa occidi se passus est, ut nos, data venia, a 
secunda morte erueret, id est, a poena inferni : et sur- 
rexit, ut per laetitiam triumphi (17) mortisevictaegra- 
tiam nobis justificationis donaret, ut digni esse- 
mus dici fiiii Dei. Ante passionem enim qui baptizati 
sunt, solam remissionem acceperunt peccatorum quo- 
rum zelo Satanas occidit Salvatorem : post resurre- 
ctionem vero tam ii qni prius, quam isti qui postea 
baptizati sunt omnesjustificati sunt per datam formam 

^ 52 fidei Trinitatis, acceptoque Spiritu sancto qui si- 
gnum est credentium, quod sintfilii Dei. Et ut ad cu- 
mulumnobisjustificationisproficeret, resurgens pr»- 
ceptissuisauctoritatem tribuit ; ut eorum aemuli meri- 
tis augeamusnos, per quae gloriam adepti, clari appa- 
reamus in regno Dei, hac fiducia qua justificati (18)a 

nnlli, et omnes edit., ut pro lcetiHa triumphi : unus 
pra lastitia triumphi. 

(18) Omnes edit. ac quidam mss., (smulos nos 
hac fidwia faceret, per quam justificemur, meritis 
nos augeremus, per quam (Rom. edit. merilisque 
augeamur, et tandem) gloriam adepti, clari apparea- 
mus in regno Dei ; quia jusUpmti, etc. Sed multo 
commodius alii cod. ut in contextu. 



93 



GOMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



94 



morte teneri non possimns. Passione enim Salvato- 
ris victa mors, qnae prins cansa peccati dominaba- 
tar, jnstificatos ab eo retinere non aadet. 

CAPUT V. 

(Vers. 1.) « Jostificati igitar ex fide, pacem ha- 
beamns ad Deam per Dominum noslram Jesum 
Christnm. > Pacem cum Deo habere iides facit, non 
lex ; haec enim nos Deo reconciliat, sublatis pecca- 
tis, quaB nos Deo fecerant inimicos. Et quia Domi- 
nas Jesus hujus gratiae minister est, per ipsum paci- 
ficati sumus Deo : major enim fides, quam lex est ; 
lex enim nostra causa est, fides Dei : et lex ad prae- 
sentem disciplinam pertinet, fides vero ad salutem 
perpetuam. Sed qui de Christo non ita sentit, ut 
debet, ad fidei praemia non poterit pervenire, quia 
fidei non tenet veritatem. 

(Vers. 2.) « Per quem et accessum habemus per 
fidem in gratiam istam in qua stamus, et gloria- 
mur in spe gloriae filiorum Dei. > Manifestum est 
per Christum nos aditum habere ad gratiam Dei ; 
ipse enim est arbiter Dei et hominum, qui nos do- 
ctrina sua erigens, sperare fecit donum gratiae Dei, 
stantes in fidc ejus. Ideo stantes, quia prius jacui- 
mos : credentes autem erecti sumus, gloriantes in 
spe claritatis, quam promisit Deus nobis. 

(Vers. 3.) • Non soium autem, sed et gloriamur 
in tribulationibus nostris. « Quoniam per tribula- 
ttones oportet nos intrare in regnum Dei [Act. xiv, 
:2i)^ ideo et in his gloriandum docet. Spei' autem 
addita tribulatio augmentum facit praemii ; index 
enira fixae spei tribulatio est, quae testimonium per- 
hibet ad coronam. Unde Dominus ait : < Beati eri- 
tis, cum vos persequentur, et dicent omne malum 
adversum vos propter justitiam Dei. Gaudete et 
exsultate : ecce enim copiosa est merces vestra in 
coelo IMaith, v, 11, il). > Contemnere enim prae- 
sentia, et quae oblectamento sunt, et in pressura 
non cedere spe futurorum magni meriti est apud 
Deam. Ideoque in tribulationibus gloriandum est : 
quia tauto plus accepturum se credit, quanto in tri- 
bulatione se viderit fortiorem. 

« Scientes quod tribulatio patientiam operatur. > 
Hoc est tribulationem patientiam operari, si tribu- 
latio ipsa motum non patiatar iufirmitatis aut dubi- 
tationis. 

(Vers. 4.) < Patientia autem probationem. > Ma- 
nifestum est quia patientia, si talis fuerit qualem 
dixifflos, firma videbitnr probalio. 

« Probatio aatem spem. > Spes in eo qui proba- 
tns videtur, non immerito dicitur : dignus enim 
scietor, accepturus remunerationem in regno Dei. 



A (Vers. 5.) < Spes autem non confandit, quia cha- 
ritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiri- 
tum sanctum, qui dalus est nobis. > Spes non con- 
fundit, dum stulti et hebetes a perfidis judicamur, 
credentes quae mundana carent ratione ; pignus 
enim charitatis Dei habemus in nobis Spiritum 
sanctum datum nobis. Fidele enint essc promissum 
Dei probat Spiritus sanctusdatusapostolis,et nobis, 
qui praestitit, ut diversis linguis imperiti loqueren- 
tur (Act, II, 4) cum interpretationibus ad confir- 
mandam spem, ut et charitatem Dei commendaret 
in nobis : ut quia charos falli impossibile est, se- 
curos nos faceret de promissione : quia et Deus est, 
qui promisit, et iis quos charos habere vult promi- 
sit ; quia enim fidci nostrae rationem humana verba 

g asserere non valent nisi virtutum testimonio, quae 
cum tacent, clamant, rationabilis approbatur ad con- 
fusionem prudentium mundi : qui audacia verbo- 
rum terrenis armis contra caelestia dimicant, et 
carnalibus adversus spiritalia, et prudentes se dicere 
non erubescunt. Nam sicut pcrc^riai hominis im- 
probabilis origo in terra aliena est, ita et fidei nos- 
trae veritas peregriflatur in terris : et quia natura 
ejus verbis explicari non potest, virtutis, qua) ma- 
jor res est, testimonio commendatur. 

(Vers. 6 et 7.) * Utquid enim Christus, cum 
adhuc peccatores essemus, secundum tempus pro 
impiis mortuus est ? Vix enim pro justo quis mo- 
ritur ; nam pro bono forsitan quis audeat mori ? > 
Si pro 53 incrednlis ac Deo inimicis Christus ad 

G tempus roorti se dedit, ad tempus enim mortuus 
est, quia tertia die resurrexit, quanto magis cum 
in illum credimus, auxiliis suis muniet nos ? Ad 
hoc enim pro nobis niortuus est, ut et vitam et 
gloriam nobis acquireret. Itaque si pro inimicis 
mortuus est, quantum praestet amicis, debet intel- 
ligi. Apud homines ergo, id est, secundum tempus 
mori visus est ; ille enim apnd inferos (19) pro 
salute animarum irreverentes et nequam spiritus 
judicabat. Tempora in mundo sunt, ubi oritur et 
occidit sol, et luna incrementum et detrimen* 
tum (20) facit, et dies et nox in statu suo non 
perseverant; res enim quae tempori et aetati sub- 
jecta est, mutabilis semper est. Huic ergo tempori 
Christus mortuus est, dum excessit e corpore. Ubi 

D auteui tempus non est et aetas, ibi non solum vivus, 
sed et victor repertusjest. Hinc voluit affectum Sal- 
vatoris erga nos commendare, cum dicit : « Vix 
pro justo quis moritur ; > Christus autem pro im- 
piis mortuus est. Si enim pro justo vix aliquis 
moritur, pro impiis quomodo potest fieri ut quis 
moriatur? Et si pro bono uno forte audeat quis 
mori, aut forte non audeat, quia utrumque difiicile 
esse significat : quemadmodum videri potest, ut 



(19) Rom. edit., Nam dum apud homines mori 
eidebatur, ille apud inferos, etc. Vet. edit. ac mss. 
inler se non discrepant, nisi quod pro irreverentes 



legitur in nonnullis, reverenter. 

(20) Rom. edit., et decretnentum. Infra vero pro 
mutabitis, nonnulli mss. halient mortalis* 



95 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



96 



andeat aliqnis pro multornm impietatibus mori.^ 
Etenim si quis pro justo aut bono audeat forte mori, 
miseratione quadam illectns, aut alfectu bonorum 
opernm ejus ; pro impiis vero non solum, quod 
suadeat mori, deest, sed et quod in lacrymas pro- 
vocet. Chrislus autem mortuus est pro impietati- 
bus populi, et adhuc non sui (21), ut omnia quae 
mundus diflidit, faceret credibilia. Duos ergo gra- 
dus fecit, justi et boni. : quamvis enim et justus 
bonus dicendus sit, tamen genera ipsa posuit, ju- 
stum exercitio signiflcans, bonum vero natura, qui 
simplicitate innocens dicatur. Unde quamvis me- 
lioris meriti sit, quantum ad locum istum pertinet, 
justtts quam bonns^ tamen « pro bono, inquit, 
forte aliquis andeat mori ; » ut quia miserabilior 
causa innocentiae est, ad hoc cogi forte aliquem 
posse signific^t. Denique optant parentes pro bonis 
filiis mori, non dicam uxores pro bonis maritis. 
Nam si velimus de bono et justo proponere, ali- 
quando meliorem justum deprehendimus, aliquando 
praeponendum bonum. Si enim juxta Dei legem qui 
justus esXj melior bono est ; sed illo qui necdum 
secum laboravit, ut amplificaret se bonis ; exercitio 
enim bonum naturae suae justus meliorabit. Si au- 
tem juxta mundum fuerit justus, praeponitur illi 
bonus propter innocentiam, quia hujusmodi non 
est sine severitate justitia (22). Itaque omnis natura 
bona est, justitia autem legis Dei fructus est com- 
petens naturae ; ideoque justitia bonitas est, unde 
justi semper appellantur et boni. Non tamen sem- 
per boni justi, quia non propter opera vocantur 
boni, sed propter innocentiam ; justitia enim per- 
fecta est bonitas, dum explet opere naturae suae 
bona. 

(Yers. 8.) < Commendat autem suam charitatem 
Deos in nobis. > Sic commendat suam charitatem, 
dum adhnc inimicis suis benevolus est, et mittit qui 
salvet eos, cum utique non mereantur. 

(Vers. 9.) < Qnoniam si cum adhuc peccatores 
essemusy Christns pro nobis mortuus est, multo 
magis jnstificati nunc in sanguine ipsius, salvi 
erimus ab ira per ipsum. » Hoc dicit, quia si pro 
peccatoribus Filium suum Deus occidi permisit, 
quid fkciet pro justificatis, nisi servet eos ab ira, 
id est, tutos iUos praestet ab ilusione diaboli ; ut 
securi sint in die judicii, cum cceperit perfidos ul- 
Uo devastare ? Quoniam enim bonitas Dei nullum 
perire vult, mortem dignissimam dedit, ut intelli- 
gentibus Dei gratiam circa se, adderet dignitatem 
et gloriam, ingratis cumularet poenam (23) . Ingrati 
ii sunt qui Deo vocante, dissentiunt, Dei gratiam 



A abnuentes, ut in proposito erroris et malignitatis 
permaneant. 

(Vers. 10.) < Si enim cum inimici essemus, re- 
conciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo 
magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius. > 
Manifestum est, quia si, ut reconciliaret nos sibi, 
Deus Filiura suum morti tradidit, quanto magis 
reconciliatos salvos faciet in vita ipsius ? Non enim 
poterit 54 minime diligere amicos, qui prodest 
inimicis (24). Si enim mors Salvatoris profuit no- 
bis adhuc impiis, quanto magis justificatis vita ip- 
sius^ cum resurgit a mortuis ? Quia sicut mors ejus 
a diabolo nos eruit, ita et vita ejus de die judicii 
Dei nos liberabit. 
(Vers. 11.) « Non solum aulem hoc, sed et glo- 

B riamur in Deo pcr Dominum nostram Jesum Chri- 
stum, per quem nunc reconciliationem accepimus.* 
Non tantum pro accepta salute et securitate Deo gra- 
tias agendas docet, sed et gloriandum per Christum 
Jesum in Deo, qui dignatus -est ex impiis (25) et 
inimicis dici nos suos amicos, ut omnia beneficia 
per Christum consecutos nos gaudeamus : ut quia 
per ipsum cognovimus Deum, gloriantes ineo, red- 
damus ei honorificentiam parem Deo Patri, ipso sibi 
idoneo teste praedicante : « Ut honorificent, inquit, 
Filium, sicut honorificant Patrem {Joan. v, 23). * 
Post Dei ergo Patris providentiam, et donum quod 
dedit per Christum, ut personam Filii nobis gra- 
tam faceret,quia per unum Chri^tum redempti sumus 
ab uno Deo Patre, adjecit : 

C (Vers. 12.) « Propterea sicut per unum hominem 
peccatum in hunc mundum intravit, et per pecca- 
tum mors, sic in omnes homines mors pertransiit, 
in quo omnes peccaverunt. * Quoniam superius 
Dei gratiam per Christum datam ostendit secundum 
ordinem veritatis^ nunc ipsum ordinem unius Dei 
Patris (26), per unum Christum Filium ejus de- 
clarat : ut quia Adam, unus^ id est, Eva, et ipsa 
enim Adam est, peccavit in omnibus, ita unus 
Christus Filius Dei peccatum vicit in omnibus. Et 
quia propositum gratiae Dei erga genus humanum 
ostendit, ut ipsa primordia peccati ostenderet, ab 
Adam coepit, qui primum peccavit : ut providentiam 
unius Dei per unum reformasse doceret, quod per 
unum fuerat lapsum et tractum in mortem. Hic 

D ergo unns est per quem salvati, hanc illi reveren- 
tiam, quam Deo patri debemus, ipso volente. Dicit 
enim idem alio loco : * Qui in his servit Christo, 
placet Deo (Rom. xiv, 18) ; > cum scriptum sit : 
< Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli ser- 
vies (Deut, vi, 13). » Si ego soli Deo serviendum 



(21) Non m, huc mss. Corb. et Remig. addit., 
sicut pro callidis debitorihus aut iardis tarde quis 
fidem suam obligare patiatur, 

(22) Omnesedit. ac plures mss. ,sine impietatejus' 
titia: magis concinne alii plures, sine severitate jus- 
titia, e quibus aliqui adjiciunt, nec severitas tmmu- 
nis a malitia. 

(23) Inyratis cumularet pcmam, abest a cunctis 



mss.; at in nulla edit. non exhibetur. 

(24) Rom. edit. e variis lect. Gill. haec restitnit : 
Non enim...: qui prodest inimicis ; quae verba etiam 
in cod. Vind. Thuan. et Remig. reperiuntur. 

(25) Mss. aliquot, qui dignatus est filio su^) arbitro 
ex impiiSj etc. 

(26) Ite vet. edit. et cuncti mss. At contra Rom. 
edit., nunc ipsam unius Dei Patris, etc. 



97 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



98 



dicit, et Christo servire prascepit^ in unitate Dei A Lex naturalis semper est, nec ignorabatnr ali- 



est Cbristus, nec dispar aut alter Deus : quando 
cuni soli Deo serviendum lex dicat, communiter 
utique Cbristo serviensDeoplacere praedicatur (27). 
Igitur « sicut per unum bominem peccatum in hunc 
mundum intravit, et per peccatum mors, > ita et 
per unum Christum damnatio et mors peccati, 
praestans vitam aBternam, quod inferius declarat. 

« In quo, > id est, in Adam, « omnes peccave- 
runt. > Ideo dixit, > in quo, > cum de muliere lo- 
quatur, quia non ad speciem retulit, sed ad genus. 
Manifestnm itaque est in Adam omnes peccasse 
quasi in massa ; ipsa enim perpeccatum corruptus, 
quos genuit, omnes nati sunt sub peccato. Ex eo 
igitur cuncti peccatores, quia ex eo ipso sumus 



quando ; sed putabatur ad tempus tantum auctori- 
tatem habere, non et apud Deum reos facere. 
Ignorabatur enim quia judicaturus esset Deus genus 
humanum, ac per hoc non imputabatur peccatum, 
quasi peccatum non cognitum esset (30) apud 
Deum, incuriosum Deum asserentes. At ubi autem 
lex data est per Moysen, manifestatum est curare 
Deum res humanas, et noA impune iis futurum qui 
malefacientes, quacunque ex causa in praesenti 
evadunt. Nam utique si inter se, magistra justitia 
vel natura, peccata non inulta censebant ; quanto 
magis Deum, quem mundi sciebant opificem, haec 
requisiturum non debuerant ignorare 1 Quippe cum 
Sodoma et Gomorrha per ignem adjudicatae sint 



omnes ; hic enim beneficium Dei perdidit, dum n deperire, quod oblivio quidem texerat ; Moyses 



praevaricavit, indignus factus edere de arbore vitae, 
ut moreretur. Mors autem dissolutio corporis est, 
cum anima a corpore separatur. Est et alia mors, 
quae secunda dicitur in gehenna, quam non peccato 
Adae patimnr, sed ejus occasione propriis peccatis 
acquiritnr : a qua boni immunes sunt, tantum quod 
in inferno erant, sed superiori, quasi in libera(28), 
qui ad ccelos ascendere non poterant; sententia 
enim tenebantur data in Adam, quod chirographum 
in decretis morte Christi deletum est (Coloss, ii, 
14). Sententia autem decreti fuit, ut unius hominis 
corpus solveretur super terram : anima vero vin- 
culis infemi detenta exitia pateretur. 

(Vers. 13.) < Usque ad legem enitn peccatum 
erat in hoc mundo : peccatum autem non imputa- 
batur, cum lex non esset. > In Adam omnes dicit 
peccasse, sicut supra memoravi, et usque ad legem 
datam non imputatum esse peccatum ; putabant 
enim se homines apud Deum impune peccare, sed 
non apud homines. Nec enim lex naturalis penitus 
obtorpuerat ; quia non ignorabant quia quod pati 
nolebant, aliis facere non debebant. Nam usque 
adeo non ignotum fuit peccatum inter homines, ut 
Jacob, cum idola sua apud illum quaereret socer 
ejus Laban, in qno inventum fuisset furtum, 55 
morte dignum judicaret (Gen. xxxi, 30-32) ; et 
Joseph quamvis per calumniam, tamen quasi reus 
clausus in carcere est (Gen. xxxix, 20) : et pistor, 
et pincerna Pharaonis ob delictnm similiter passi 
snnt (Cen. xl, 3) : et Moyses, occiso iEgyptio, 



autem ut firmaret Deum judicem fore, scribeijtdo 
manifestavit (Gen. xix, 24). Sed cum praetermisso 
Deo, figmenta cceperunt in honorem Dei recipere, 
depravati mente, partem legis naturalis, quae 
prima (3i) est, calcaverunt. Quia lexnaturalis tres 
habet partes, cujus prima haec est, ut agnitus 
honoreti^ Creator, nec ejus claritas et msgestas 
alicni de creaturis deputetur (32) : secunda autem 
pars est moralis, hoc est, utbene vivatur, modestia 
gubemante ; congmit enim homini habenti notitiam 
Creatoris vitam suam iege refrenare, ne frustretur 
agnitio : tertia vero pars est docibilis, nt notitia 
creatoris Dei, et exemplum momm caeteris tradatur; 
ut discant quemadmodum apud Creatorem meri- 
tum collocatur (33). Haec est vera et Christiana 
pmdentia. 

(Vers. 14.) « Sed regnavit mors ab Adam usque 
ad Moysen. > Quoniam non imputabatur peccatum, 
antequam lex daretur per Moysen, sicut dixi ; ipsa 
usurpationis impunitaie regnabat mors, sciens sibi 
illos devotos. Regnabat ergo mors securitate domi- 
nationis suae tam in hos, qui ad tempus evadebant, 
quam in illosqui etiam hic poenas dabant pro malis 
suis operibus. Omnes enim suos esse videbat, quia 
« qui facit peccalum, servus est peccati (Joan. 
VIII, 34) ;> impune enim cedere putantes, magis 
delinquebant : circa haec tamen peccata promptio- 
res, quae mundus quasi licita nutriebat. Quo facto 
gaudebat Satanas, securus quod causa Adae relictum 
a Deo hominem in possessionem habebat. 



atterritus (29) lege esl (Exod. ii, 12-14). Quomodo ^ Regnabat ergo mors in eos, « qui peccavemnt 
ergo non imputabatur peccatum, cum lex non in similitndinem praevaricationis Adae, > qui est 
essel ? aut quomodo vindicabatur, nisi lex sci- forma >futuri : quod in subjectis monstrabimus. 
retur? . Itaque non in omnes mortem regnasse manifestum 



(27) Omnes edit., Lex commonet Christo serviens 
Deo pUuere dicatur : mss. vero frequentissimi, ut 
nos in textu. 

(28) Nonnulli mss., sed superiore, quasi lihera 
furitate : alii aliquot, $ed superiora, quasi libera. 
Vail. addit, tenehant, non incommode. Attamen me- 
lius reliqui mss. et omnes edit., sed superiori, 
quasi in Itbera, ubi subintellige custodia. 



(29) Mss. aliquot, territusfugit. 



non esset : alii plures nobiscum,, quasl peccatum eog- 
nitum non esset : Corb. solus, quia si peccatum non 
esset cognitwn dpud Deum, incuriosum Deum asse- 
rerent. 

(31) Corb. codex, depravatilegem mentis natu-- 

ralis, quoe prima, etc. 

(32) Mss., aliquot alicui proeter Filio deputetur. 

(33) Corb. ms., quemadmodum creator mertto 
colatur. 



Omnesedit. et quidam mss., quasi peccatum 



99 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



100 



est, qnia non peccavernnt omnes in similitadinem 
praevaricationis Adas, id est, non omnes, contempto 
Deo, peccaverant. Qai autem sant qni, contempto 
Deo, peccaverunt, nisi qui neglecto Creatore ser- 
vierunt creaturae, deos sibi constituentes qaos 
colerent, ad injuriam Dei? Idcirco laetabatur in istis 
diabolus, quia videbat illos imitatores suos effe- 
ctos (34). Nam et Thare pater AbrahaB, et Nachor 
et Laban proprios deos sibi vindicabant. Et pecca- 
tum Adae non longe est ab idololatria ; praevaricavit 
enim, putans se hominem futnram Deum. iEsti- 
mavit enim hoc magis profuturum, quod diabolus 
suasit, qnam quod Deus jussit, in lopo Dei diabolum 
statuens ; unde et subjectus est diabolo. Similiter 
et hi, transgresso Deo, dum creaturae serviunt, 
peccant simili modo, non eodem ; quia similitudo 
solet habere aliquid dissimile. Nec enim potest dici 
quia et hi qui praeceptum acceperunt non edendi 
de arbore sicut Adam fuerunt (Gen. ii, 17), qui 
peccaverant, non praevaricato Deo, sed in lege 
naturali. Qui enim intellexit, sive ex traduce^ sive 
indicio natnrali, et veneratus est Deum, naili 
honorificentiam nominis ac majestatis ejus imper- 
tiejis; si peccavit, quia impossibile estnon peccare, 
sub Deo peccavit^ non in Denm, quem judicem 
sensit : ideoque in hujusmodi mors non regnavit. 
In hos autem, 56 sicut dixi, regnavit, qui sub 
specie idolorum servierunt diabolo. Propterea quod 
lex in auctoritate non erat promulgata, judicem 
Denm praesentire nequiverunt. Maxima enim pars 
mundi Deum fore judicem ignorabat : perpauci 
autem in quos non regnavit mors ; in quos autem 
regnavit^ post istam mortem, quae prima dicitur, a 
secunda excepti sunt ad poenam et perditionem 
futuram. In quos autem non regnavit, quia non 
peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae, 
sub spe reservati sunt adventui Salvatoris in 
libera (35) ; sicut legitur de Abraham, quia quamvis 
apud inferos fuerit, discretus tamen longo inter- 
vallo est ; ita ut chaos esset ingens inter jnstos et 
peccatores (Luc. xvi, 26). Si inter justos et pecca- 
tores chaos ingens erat, quanto magis inter impios, 
nt justis esset refrigerium (36), et peccatoribus 
aestus, impiis vero ardor ; ut ante judicium quid 
anusquisque dignus esset, non lateret? Ac per hoc 
regnabat in eos mors, quia videbatopera snbtiiitatis 
Buae profecisse eis ad poenam quasi inimicis. Non 
enim latuit illum ad hoc factum hominem in mundo, 
nt imperium unius Dei praedioaret, quod praevari- 
catus est Satanas. 

Ac si in Graeco non ita cautum dicatur ; sic enim 
dicitur scriplum, etiam in eos mortem regnasse, 
qui non peccaverunt in similitudinem praevarica- 
tionis Adae. Totum enim hic complexus videtur, 

(34) Iddrco lcetahaiur... effectos, deerat in omni- 
bns edit., quod nos prope ex omnibus mss. resti- 
tnimus. 

(35) Cod. nonnnlli, adventui Salvatoris in libera- 
ttonem ; aiii vero, et edit. hoc inter se dissident, 
quod mss. non paaci, ac vet. edit. efTerant, ad- 



A ut qnia mors, id est, dissolntio, per invidiam facta, 
est diaboli, etiam in eos qui non peccaverunt, 
regnasse mortem dicat ; moriuntur enim^ quod voti 
est Satanae. Quod si verum esset, non oportuit 
dici : « Regnavit mors ab Adam usque ad Moysen;* 
si ab initio usque ad finem regnat in omnes. Aut 
forte gradus fecit, ut ab Adam usque ad Moysen 
regnaverit, etaMoyse usqaead Christum, aChristo 
vero usque ad finem ; nt ad quam utilitatem haec 
locutio proficeret, cam nec sic locutus probetur. 
Dixit enim : < Ab Adam regnavit mors nsque ad 
Moysen, > propter quod lex non erat manifestata, 
ut data lege^ sub aactoritate ejus viverent, scientes 
quid caverent, ne regnaret in eos mors. Igitur qui 
ante legem hoc servavit, natura dnce, quod postea 

•D lex mandavit, numquid potest dici quia mors re- 
gnavitin eum ? Nam vide quid de eo scriptumsit : 
< Peccatum, inquit, non imputabatur, cum lex non 
esset ; > et adjecit : • Sed regnavit mors ab Adam 
usque adMoyscn, > eo utique tempore, quo lex non 
erat ; et convenit ut quia antequam lex daretur, 
mors regnavit, in eos regnasse dicatur, qui pecca- 
verunt in similitudinem praevaricationis Adae, sicut 
supra memoravimus. Sicut enim post legem datam 
qui idolis ant fomicationi servierunt, contemnen- 
tes legislatorem^ regnavit in eos mors ; ita et ante 
legem qui sensum legis praesenserunt, honorifi- 
cantes auctorem ejus, non utiqne regnavit in eos 
mors : propterea enim regnasse dicitur, quia cog- 
nitio unius Dei evanuerat ' in terris. Denique sic 

Q CGepit data lex : < Ego snm, inquit, Dominus Dens 
tnus, qui eduxi te de iEgypto, de domo servitntis : 
non erunt tibi dii alii praeter me ; et non facies tibi 
idoium, neque ullam similitudinem (Exod, xx, 
2-4). * Data igitur lex est, ne mors regnaret ; at 
abolitis peccatis prioribus, uni Deo obsecundaret 
genus humanum. Unde alio loco dicit idem Apo- 
stolus : < Non regnet peccatum in vestro mortali 
corpore, ut obediatis ei (Rom. vi, 12). » Quo dicto 
ostendit etiam nunc regnare mortem, si lex con- 
temnatur. Quod enim regnum mortis est, nisi cum fit 
voluntasejus, dum imperat,ad perniciem obedientis, 
cnjus imperii voluntas caputest idololatriae ? 

Et tarnen sic praescribitur nobis de Graecis codi- 
cibus, quasi non ipsi ab invicem discrepent ; quod 
facit studium contentionis. Quia enim propria qais 
auctoritate nti non potest ad victoriam, verba legis 
adulterat^ ut sensum snum quasi verba legis 
asserat, ut non ratio, sed aactoritas praescribere 
videatur. Constat autem porro olim quosdam Lati- 
nos de veteribus Graecis translatos codicibus, quos 
incorruptos simplicitas temporum servavit et pro- 
bat : postquam autem a concordia animis disceden- 
tibus, et haereticis perturbantibus torqaeri quaestio- 

ventu: reliqui meWm , adventui : Rom. edit. sola, 
adventus. 

(36) Ita Gill. ac Rom. edit. cum mss. nonnullis : 
vet. autem edit. et reliqui mss., qmnio magis piit 
etjustis esset refrigerium. 



D 



101 



COMMENT. IN EPIST AD ROM. 



i02 



nibas coeperant (37) , mnlta immntata sunt &d A 
sensam hamaDum ; ut hoc contineretur 57 in 
litteris, quod homini viderctur : unde etiam ipsi 
Graeci diversos codices habent. Hoc autem verum 
arbitror, quando et ratio et historia et auctoritas 
observatur : nam hodieque in Latinis reprehen- 
duntur codiciboSy sic inveniuntur a veteribus posita, 
Tertulliano, Victorino et Cypriano. 

Primam igitor in JudaBa coepit destrui regnum 
mortis^quia • notas in JadaeaDeus {PmL lxxv, 2); > 
nunc autem in omnibus gentibus quotidie destrui- 
tur, duffl magna ex parte ex filiis diaboli fiunt 
filii Dei. Itaque non in omnes regnavit roors, sed in 
eos qui peccaveront in similitudinem praevaricatio- 
nis Adae, sicut supra memoravi. Adam autem ideo 
forma faturi est, quia jam tum in mysterio decrevit B 
Deus per unam Cbristum emendare, quod per 
unom Adam peccatum erat (38), sicut dicitur in 
Apocalypsi Joannis apostoli : « Agnus , inquit , qui 
occisosest a constitutione mundi {Apoc, xiii,8). > 
Denique subjecit : 

(Vers. 15.) * Sed non sicut delictum, ita et do- 
num. > Propter quod enim formam esse dixit unius 
Christi unum Adam ; ne et causam Adae talem 
significasse putaretur, qualis et Christi est; ideo 
ait : « Scd non sicut delictum ^ ita el donum ; > quia 
in eo tantum forma Adam Christi. est, quia quod 
onas peccavit, unus emendavit. 

« Si enim unius delicto multi mortui sunt, multo 
magis gratia Dei et donum in gratia unius hominis 
Jesu Christi in plures abundavit ; * hoc est, si unius n 
delicto multi mortni sunt, imitantes prsevaricatio- 
nem ejus, magis gratia^ Dei et donum in plures 
abundavit confagientes ad se. Plures enim gratiam 
coDsequuntur, quam mortui sunt delicto Adae. Unde 
roanifestum est non de hac morte , quae omuibus 
communisest, significasse, quia omnes omnino mo- 
riuntur, et non tamen omnes gratiam consequun- 
tar : neque mortem in omnes regnasse, sed in 
eos qui delicto Adae, mortui sunt, significatur, quos 
in simiiitudinem praevaricationis Adae dicit peccasse 
(39). li sunt quos dicit in unius delicto multos 
mortuos, gratiam autem Dei in plures abundare, 
quia et in iis qui delicto Adae mortui dicuntur, 
similiter peccantes, et in iis qui non peccaverunt 
in hac Adae praevaricationis similitudine, Dei gratia 
abandavit : paterno autem peccato ex Dei sententia 
erant apud inferos, gratia Dei abundavit in descensu 
Salvatoris, omnibus dans induigentiam, cum trium- 
pho soblatis eis in coelum. 

(Vers. 16.) < Et non sicut per unum peccatum, 
ita et doBum : nam judicium quidem ex uno in 



condemnationem, donum autcm ex mnltis delictis 
in justificationem. > Manifeste diversum est, quia 
uno Adae peccato condemnati sunt, qui in similitu- 
dinem praevaricationis ejus peccaverunt : gratia 
vero Dei per Christum non ex uno delicto, sed ex 
multis justificavit homines, dando illis remissionem 
peccatorum. Hoc ad magnificentiam pietatis Dei et 
Christi loquitur, ut cum delicto Adae multi tenentur 
a morte secunda in inferno inferiori, donum tamen 
gratiae Dei, cum justum esset plecti ilios, non solum 
ignoscit illis, sed justificat. 

(Vers. 17.) * Si enim uniusdelicto mors regnavit 
per unum^ multo magis abundantiam gratiae et 
donationis et justitiae accipientes, in vita regnabunt 
per unum Jesum Christnm. > Contuendum est 
unum esse sensum, et in nullo difierre : mortem 
enim dicit regnasse, non regnare, quia qoi intel- 
lexerunt per legem jndicinm Dei, sublati sunt de 
ejus imperio. Regnavit autem, quia sine manifesta- 
tione iegis timor Dei in terris non erat. Snperior 
ergo sensns est, ut quia mors regnavit ab Adam 
usque ad Moysen in eos, qni peccaverunt in simiii- 
tudinem praevaricationis Adae, multo magis gratia 
regnet abundantia doni Dei in vitam per unum 
Jesum Christum. Si enim mors regnavit, quare 
non magis gratia regnet, quae multo plures justificat, 
quam hi sunt in quos regnavit mors : quanto magis 
gratia regnare credenda est^ quae confert vitam per 
Christum ? 

(Vers. 18.) < Igitur sicut per unius delictnm in 
omnes homines in condemnationem , sic et per 
nnius justitiam in omnes homines in justificationem 
vitae , > hoc est , sicut per unius delictum omnes 
condemnationem meruerunt similiter peccantes, ita 
et in justitia nnias omnes justificabuntur credentes. 
Si qui 58 autem condemnationem hanc generalem 
esse putant, simiii modo et justificationem gene- 
ralem accipient. Sed non est verum, quia non 
omnes credunt. 

(Vers. 19.) * Sicut enim per inobedientiam unius 
hominis peccatores constituti sunt plures : ita et 
per unius obedientiam justi constituentur multi. > 
Quos supraomnes dixit, hic plures et multos signi- 
ficat ; plures enim deiictum Adae secuti sunt prae- 
varicando, non omncs; et muiti justi constituentur 
per fidem Christi, non omnes. Non ergo in eos 
regnavit mors, qui non peccavemnt in similitudi- 
nem praevaricationis Adae. 

(Vers. 20.) « Lex autem subintravit, ut abun- 
daret delictum. > Potest dici e contra : Non ergo 
oportuit dari legem, ne peccata increscerent ; si 
enim ante legem minus peccatum est, non opns 



(37) Rom. edit., Constat autem hoc per quosdam 
Latinos de veteribus Grcecis translatos olim codices, 
quos incoiruptos simplicitas temporum servavit et ser^ 
vai : poitquam autem concordia animis dissidenti- 
bus.,, torqueri qucestionibus coepit, Vet. autem edit. 
ac mss. nobiscum faciunt, nisi ouod eaedem edit. 
ac paaci mss. pro discedentibus nabent dissidenti" 



bu^, minus concinne. 

(38) Ita plerique mss. at alii nonnulli, et omnes 
edit., prcevaricatum erat : cod. vero Corb., per pros- 
varicationem peccatum increverat. 

(39) Corb. cod., quos in prcevaricatione stmilitudt- 
nis Adce peccasse asserit. 



i03 



AD OPERA S. AMBROSn APRENDIX. 



m 



fuit lege. Plane necessaria fuit lex, ut ostenderet A cato. Gaudium enim doni Dei etiam his proficit. 



imputari apud Deum peccata, qu» impune fieri 
credebantur; ut de ca^tero scirent quid evitare 
deberent. Unde Isaias propheta : « Lex , inquit , in 
adjutorium data est (Isa. viii, 20) : » ut quia ipsi 
naturae quodammodo inserta sunt justitis semina, 
addita lex est, cujus auctoritate et magisterio 
ingenium naturale proficeret ad fructnm justitiae 
faciendum. Sicut enim nativitas interit (40), nisi 
nutrimenta habeat, quibus fota adoiescat, ita et 
naturale justitiae ingenium, nisi habeat quod respi- 
ciat et veneretur, non facile proficit, sed aegrotat 
et snpervenientibus cedit peccatis. Consuetudine 
enim delinquendi premitur, ne crescat in fructum, 
et per hoc exstinguitur. Providenter ergo data est 



de quibus triumphare non potuit Satanas : idcirco 
superabundavit gratia super peccatum , quod suasit 
Satanas. 

(Yers. 2i.) < Ut quemadmodum regnavit pecca- 
tum in mortem, ita et gratia regnet per justitiam 
in vitam aetemam per Jesum Christum Dominum 
nostrum. > Peccatum regnavit videndo opus suum 
peccantibus in mortem proficere, in qua gloriaba- 
tur simili modo, ut et gratia regnet per jnstitiam in 
vitam aetemam, per Jesum Christum Dominum no- 
strum (44) ; ut sicut per Adam coeptum peccatum re- 
gnavit, ita et per Cbristum gratia. Sic autem regnat 
gratia per justitiam, si accepta remissione^peccato- 
rum, justitiam sequimur, ut videns gratia fructum 



lexin adjutorium, sicut testatur propheta : sed B se habere in bonis, quos redemit, regnet in vitam 



populus veterem consuetudinem sequens multipii- 
cavit peccata. Ipso enim usu plus coepit peccare, 
quam antea peccaverat : et sic factum est , ut data 
lege non minuerentur, sed abundarent peccata : 
Apostolus enim ostendit quid provenerit data lege, 
non quid lex fecerit. Quomodo autem legis vitio 
crescebant peccata, quae comminabatur, ne pecce- 
tur : sed subintrasse dicitur ut abundaret peccatum ? 
Yerum est, quia quasi profutura intravit, et cum 
humilitate : postea antem coepit dominari eis , qui- 
bus praeceperat ne peccarent, et peccabant. Osten- 
dere enim coepit lex abundantiam peccatorum ; 
cum quae interdixerat, plus fiebant quam facta 
erant. Igitur hoc modo (4i) ut abundaret delictum, 



aeternam, sciens nos futuros aeternos. Superabun- 
dat ergo gratia, quia peccatum ad tempus regnavit, 
gratia autem in aeternum. Dei enim regnum est, 
gratia 59 regnante , sicut diaboli regnum erat , 
peccato regnante. Totum tamen ad Christum refert, 
nt omnis gratia Dei a Christo discatur (45). Ad su- 
periorem igitur sensum respondet dicens : 

CAPUT YI. 
(Yers. i.) < Quid ergo dicemus? Permanebimus 
in peccato, ut gratia abundet ? Absit. > Hoc est, 
nxmquid semper peccandum est, ut donum Dei 
abundet, tegens nostra peccata^ ut semper remis- 
sionem peccatorum sperantes , quia Deus pius est , 
Christi gratiam praeferamus ? Non utique. Ideo 



data est lex ; commendans enim Apostolus fidem, q enim nostri misertus est Deus per Christnm, ut 



per quam utique peccata delentur, legem dixit fe- 
cisse, ul abundaret peccatum, sicut supra dixi ; quia 
non data est, ut abolerentur peccata, sed ut abun- 
darent : dum et ante legem peccatores ostendit, et 
post legem reos omnes tenuit. 

< Ubi autem abundavit peccatum, superabundavit 
gratia. > Manifestum est, quia cum abundaret pecca- 
tum, superabundavit gratia : dum domum Dei ve- 
nit ex promissione , et omnium peccata conte- 
xit (42) : ut diaboli invidia nihil se profecisse doleat. 
Quia enim cum data esset lex ad utilitatem huma- 
nam, id egit diabolus, ut suadendo illicita, inver- 
teret ; ut quod prof uturum datum erat , in contra- 
rium proficeret, dUm mandata contempta snnt, ut 



de caetero non peccantes , et meritum nobi^ et Dei 
gratiam in nos regnare faciamus. Aufert enim re- 
gnum gratiae Dei, et tradit peccato, qui rursus redit 
ad veterem hominem, id est, ad ritum praeteritae 
vitae. Duabus enim ex causis misericordiam acce- 
pimus : ut et diaboli regnum excluderetur^ et Dei 
imperium ignorantibus praedicaretur^ per hoc ipsum 
dignitate nobis quaesita. 

(Yer^. 2.) < Qui enim mortui sumus peccato, quo- 
modo adhuc vivemus in illo ? > Hoc dicit, quoniam 
viventes peccato, mortui eramus apud Deum; qni 
peccat eniro^ vivit peccato, sicut qui non peccat, 
vivit Deo. Snperveniente enim gratia Dei per Cbri- 
stum, et nos per fidem lavacro spiritali regenerante, 



non utilitas ex lege, sed judicium ad vindictam j) coepimus vivere Deo, mortui autem esse peccato. 



procederet (43) : tunc justus atque misericors Deus, 
ut gloriam diaboli quam de triumphato homine 
quaesierat, exinaniret, Filium suum venturum decre- 
vit, qui omnia peccata donaret, ut major fieret lae- 
titia ex dono gratiae, quam fuerat luctus ex pec- 

[40^ Idem codex Corb., nativitas intepesdt. 

4i) Paris. quaedam edit., Igiturhuic mundo,eXc. 

[42) Corb. cod., peccata contraxit. Continuovero 
post Amerb. et mss. non pauci legunt, profecisse 
aoceat, ubi Eras. ac seq. edit. cum aliis mss. magis 
congrue^ profecisse doleat. 

(43) Yet. edit., ut non utilitas ex lege, commen' 
datio graUw Dei ; sed judicium ad vindictam pro* 
cederet : mss. vero et Rom.edit. In nostram lectio- 



qui est diabolus ; hoc est tamen mori peccato , li- 
berari a peccato, fieri autem servum Dei. Itaque 
mortui jam peccato^ non redeamus ad mala pri- 
stina, ne iterum vivemus peccato, et morientes Deo^ 
amissadignitate, poenam quam evasimus,incurramus. 

nem conveniunt, nisi quod pro ad vindictam, illo-- 
rum nonnuUi habent, et vindicta. 

(44) Mss. quidam : Simili modo et gratia repet, 
et inooedientes sibi facit; dum ii quibus misertcor-' 
diam dedit, recte versantur, hcBredes futuri per C^rt- 
stum , sicut fuerant perdiUonis obnoxU per Adam. 
Quid ergo dicemus f etc. 

(45) nom. edit. sola, a Christo dicatur. 



108 



COMMENT. m EPIST. AD ROM. 



106 



(Yer». 3.) • An ignoratis quia qnicnnqne bapti- A debere peccare : maxime ne ad idololatriam rever- 



zati snmns in Christo Jesn^ in morte ejns baptizati 
snmns ? » Hoc dicit, nt sciamns baptizatos nos 
jam non debere peccare, qnia cnm baptizamnr, 
commorimnr Christo. Hoc est in morte ejus bapti- 
zari ; illic enim omnia peccata nostra morinntur, 
ut innovati deposita morte, resnrgere videamur ad 
Yitam renati : nt qnomodo Christus mortuus pec- 
cato resnrrexit, ita et nos per baptismum spem 
resnrrectionis habeamus. Baptisma itaque mors 
peccati est, nt alia seqnatur nativitas^ quae corpo- 
ris manente compagine, hominem mente innovat, 
Bepnlta omninm malornm actnum vetustate. 

(Vers. 4.) * Consepnlti enim snmns cnm illo per 
baptismnm in mortem, nt quemadmodnm Christns 



tantur ; gravissimnm 60 enim crimen, et capnt 
totius erroris est ; ne perdant gratiam acceptam a 
Deo per Christnm. Hominem ergo veterem actns 
praeteritos dicit, qnia sicut novus homo per fidem 
et pnram vitam dicitur (46), ita et vetns homo per 
difTidentiam et malos actus. Hos actus crucifixos 
dicit, id est mortuos, ut corpns destmatur peccati, 
qnod est cuncta crimina. Omnia enim peccata simnl 
corpus appellat, quod destrni dicit per bonam vi- 
tam, et fidem catholicam. 

(Yers. 8.) « Si autem mortni snmus cnm Chri- 
sto, credimns quod etiam simnl vivemus cnm illo.» 
Manifestum est hos qui carnem crncifixemnt (Galai. 
V, 24), id est, mundum cum vitiis et concnpiscen- 



resnrrexit a mortnis per virtutem Patris, ita et nos g tiis ejus, mori mundo, et commori Christo, aetemae 



in novitate vitae ambulemus. > Haec dicens, etiam 
istud significat, qnod primum est; quia Christus 
corpns snnm a mortnis excitavit, ipse enim virtns 
est Dei Patris, sicnt dicit : « Solvite templum hoc, 
et ego tribns diebns excitabo illud. Hoc autem, 
inqnit, dicebat de templo corporis sni (Joan, ii, 19, 
21) ; > et qnia resurrexit in novam vitam, quae 
jam mori nesciat. Nova antem dicitnr, qnia a Chri- 
sto data est, qnae est disciplina Christiana. Nos au- 
tem baptizati consepulti sumns Christo (Coloss, ii, 
12), nt de caetero hanc vitam seqiiamur, in qua 
Christns resnrrexit. Baptisma itaque resurrectionis 
pignns est, et imago, ut jam in praeceptis Christi 
manentes, ad praeterita denno non revolvamnr. 



quoque vitae ac salutari coimaginari, nt gloriae 
Christi similes effici mereantur. Caro vero, id est, 
corpus sic crucifigitnr, si desideria ejus calcentnr, 
qnae manente in ea peccato, creantur (47) ex prae- 
varicatione primi hominis coepta: in carae enim 
diabolus crucifigitur ; ipse enim est, qui fallit per 
carnem. Caro ergo aliquando * mundns, id est, 
elementa, aliqnando vero corpus hominis intelligi- 
tur, vel ipsa anima sequens corporea vitia. 

(Vers. 9 et 10.) « Scientes quod Christus resnr- 
gens ex mortnis, jam non moritur, mors illi nltra 
non dominabitur. Quod enim mortnns est peccato, 
mortuus est semel : quod autem vivit, vivit Deo. > 
Securitatem aeternitatis in resurrectione Salvatoris 



Qui enim moritnr, jam non peccat : mors enim ^ ostendit : ad qnam venire contingit, si melioris 



finis peccati est. Nam ideo per aqnam celebratur, 
nt sicnt aqna sordes corporis ablnit^ ita et nos 
per baptismum ab omni peccato spiritualiter pnr- 
gatos Dos et innovatos credamns, ut quod incorpo- 
rale est, invisibiliter abluatnr. 

(Vers. 5.) « Si enim complantati snmns similitu- 
dini mortis ejns, simnl et r^urrectionis erimus. > 
Tnnc nos feliciter dicit posse resnrgere, si simiii- 
tndini mortis ejns fnerimns complantati, id est, si 
in baptismo omnia vitia deponentes, in novam vi- 
tam translati, de caetero non peccemns : per quod 
simnl et resnrrectionis illius similes erimus ; simi- 
litndo enim mortis similem praestabit resnrrectio- 
neni. Qnod in epistola sna Joannes apostolns me- 
morat dicens: « Scimus quia cnm appamerit, si 



vitae fuerit aemulatio. Qui enim bene agendo vivit 
Deo, hic vere vivit^ quia aeternam habet vitam. 

(Vers. 11.) « Ita et vos existimate vos mortuos 
qnidem esse peccato, viventes autem Deo in Christo 
Jesu Domino nostro. » Sic loqnitur, ut doceat non 
aliter mori posse peccato, et Deo vitere, qnam 
nt in Christo sit omnis spes : qnem Dominnm no- 
stmm appellat, nt nihil legis ad salntem proficiat 
capessendam in futuro saeculo, quando non aliter 
Deo vivitur, quam per Christum. 

(Vers. 12.) « Non ergo regnet peccatum in vestro 
mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis ejns. » 
Mortale corpus est ex causa praevaricationis Adae, 
ex fide antem Christi fore creditur immortale. Ut 
autem ad promissionem hanc veniatur, non obe- 



-,^-— - ^ tr , — _ — r - -, 

miles ei erimns (I Joan. iii, 2), » hoc est, immorta- " diendum dicit peccato, ne regnet in nostro mortali 
leni et gloriosnm resnrgere. Nec enim haec erit 
similitndo, nt nihil distet, qnia similis erit in cor- 
poris gloria, non in4ivinitatis natnra. 

(Vers. 6 et 7.) < Scientes hoc quia vetns homo 
noster simul cmcifixns est^ nt destmatnr corpns 
peccati, ut nltra non serviamus peccato. > Mnlta 
innectit et iterat, nt baptizatos doceat jam non 

(M) Qnidam mss., wwus komo per Christum, id 
est, qui qus fidem hahet, puramque vitam exercetf 
novui dieitur, etc. 

(47) Mss. aliqnot, qwsmanent in ea; peccato enim 
ereantur, etc. 

Pathol. XVn. 



corpore : regnat autem dnm imperat. Si autem 
non regnat, non videbitur corpns hoc e^e mortale, 
qnia in spe aetemitatis est. Non propter dissoln- 
tionem dixit mortale corpns, sed propter poe- 
nam gehennae^ nt ille mortalis dicatur, qni in 
gehennam mittendus est; qnia qni peccato obe- 
diimt, mortem secundam infemi (48) non evadnnt. 



./. 



48) Vet. edit. cum mss. non paucis, mortem 
infemi; Gill. in marg. et Rom. edit. in corp. cnm 
mss. qnibnsdam, mortem secundam ; mss. vero Gem. 
Prat. Mich. Vall. Thuan. el Remig., morim secnn- 
dam infemi. 



107 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



106 



a qua Salvator in se credentes liberavit. Mortale \ iis enim domioatnr, qui peccant. Non enim ita 



ergo dicens corpus, totum hqpinem significavit, 
quia qui obediunt peccato, mortales dicxmtnr : 
i Anima enim, inquit, quaB peccat, ipsa morietur 
(Ezech. XVIII, 4), > id est, totus homo ; nemo enim 
sine corpore jndicabitur (49). 

(Yers. id.) < Sed neque exhibeatis membra 
vestra arma iniquitatis peccato. > Ostendit diabolum 
nostris nos jaculis impugnare ; occasio enim datur 
illi per nostra peccata, ut deserente nos Deo, ac- 
cepta potestate illudat et mortificet nos. Ideo mem- 
bra nostra ab omni opere iniquitatis continere de- 
bemus, ut inimicus noster inermis inventus subji- 
ciatur. Et non dixit : Exhibete corpora vestra, sed 
« membra vestra ; < membris enim ministris erratur, 
non toto corpore (50). 3 

c Sed exhibete vos Deo, tanquam ex mortuis 
viventes. » Mortem ignorantiam et infidelitatem cum 
mala vita significat, quia vita est cognoscere 
Deum per Christum. Quia enim nemo sine parente 
ortum sumit vitae^ omnia autem a Deo orta sunt 
ad vitam per Christum, idcirco qui non cognoscit 
parentem omnium esse Deum per Christum, vitam 
habere non dicitur, hoc est, sic habetur ac si non 
sit : ipse enim semetipsum esse negat, dum sine 
parente Deo esse se putat. Itaque ignorantia et 
turpis vita mors est ; vitia enim ista mortem acqui- 
nint, non mortem hanc, quae communis est omni- 
bus, sed mortem gehennae, sicut supra memoravi : 
nt cognitio parentis Dei, et sancta conversatio vita 



ambulantes, ut praecipil^ snb lege (51) sumus : ai 
vero non peccemus, non sumus sub lege, sed sob 
gratia. Si autem peccemus, vertimur sub lege, et 
incipiet nostri dominari peccatum, quia qui < facit 
peccatum, servus est peccati {Joan, viu, 34) : > et 
necesse est ut sit sub lege (52), quandiu remissa 
non accipit ; peccatum enim auctoritate legis reom 
facit peccatorem : ac per hoc cui data lemisaio 
est, et custodit se, ne de caetero peccet, neque pec* 
catum ei dominabitur, neque sub l^ge est. Cessat 
enim circa eum auctoritas legis, qui liberatus est a 
peccato ; quos enim reos tenet lex, traditi sunt ilii 
a peccato. Qui ergo peccatis exutiis est, non potest 
esse sub lege. 

(Yers. 15.) < Quid ergo ? peccabimus, qnia non 
sumus sub lege, sed snb gratia ? Absit. » Qnoniam 
lex a Deo est, ac per hoc ne forte opponeretnr, 
ipse sibi proposuit (53) : Si ex Deo est lex, inquit, 
cur non debemus esse sub lege ? Hoc pnrgat, ac 
docet cum Dei voluntate, qui legis auctor est, a 
Christo nos liberatos de sub lege ; quamvis enim 
recte data sit lex (data est enim, ut et reos osten- 
deret apud Deum, qui peccaverunt ante legem : 
et timori esset, ut de csetero non peccaretur)» sed 
quia infirmitatis suae imbecillitate genus humannm 
a peccatis se inhibere non potuit, factnm obno- 
xium mortis infemi ; motns Deus pietate demen- 
tiaB suae, qua semper humano generi subvenit, pro- 
vidit per Christum, qua ratione desperatis jam 



sit, non haec quas occasui subjacet, sed illa futuri p daretur medela, ut remissione peccatornm acce- 



saeculi, quas vocatur aetema. Qnamobrem, < exhi- 
bete vos Deo, > inquit, quem cognoscentes profecis- 
tis in salutem, ut inhonestae vitae renuntiantes, es- 
setis ex mortuis viventes. 

61 < Et membra vestra arma justitiae Deo. > 
Tanta nos modestia conversationem nostram vult 
gubemare, ut actus nostri justitiae Dei proficientes, 
non mundanae justitiae (quia mundi justitia sine fide 
est Christi, sine qua non vita, sed mors est) arma 
praebeamus illi ad defendendos nos : cui cum arma 
per opera bona praebemus, dignos nos facimus ad- 
jnvari ab ea, quia justitia Dei indignos despicit. 
Ubi enim jnstitia Dei fuerit, ibi habitat Spiritus 
sanctus ad adjuvandam imbecillitatem nostram ; 
sicut enim peccato arma praebemus, cum male agi- 



pta, erati a lege^ quae illos habebat obnoxios, et 
relevati et reparati, Deo adjuvante per fidem (54), 
vitiis a quibus prius subacti fuerant, repngnarent, 
ideoque non peccavimus quasi legem spementes 
Dei, sed ipsius Dei quasi providentiam secnti su- 
mus per Christum. 

(Vers. 16.) < Nescitis quia cni exhibetis vos ser- 
vos ad obediendum, servi estis ejus, cni obedistis, 
sive peccati in mortem, sive obeditionis ad juBti- 
tiam ? > Nunc ne aliud profitentes, alind faciamns» 
et cnm Dei servi dicimur, gestis servi diaboli in- 
veniamur ; praemonet et denuntiat ejns nos servoa 
esse, cujns et voluntatem explemns operibns; et 
non param obesse Deum confiteri Dominnm, et 
actibus diabolo famulari; nam hoc olim Dena 



mus : ita et justitiae, cum recte versamur, membra D denotat, et accusat dicens : < Plebs haec labils me 



nostra cnstodientes ab omni turpitudine. 

(Vers. 14.) <Peccatum autem vestri jam non 
dominabitur ; non enim sub lege estis, sed sub 
gratia. > Si secundum praecepta quae dat, ambule- 
mns, peccatum nobis dicit non posse dominari; 

(49) Nonnulli mss., iine causa corpore judkabi" 
tur. 

(50) Mss. non pauci, membris enim, prout pec- 
cata dietaverint, ministerii erratur, aut ministris 
armatur. 

(51) Corb. cod., lis entm dominatur, qui peccant, 
quia omnis peccator servus est peccati et necesse est 
exse sub lege. 



honorat, cor autem eoram longe est a me (Im. 
XXIX, 13). > Et Dominus ait in Evangelio : < Nemo 
potest duobus dominis servire (Matth. vi, 24). > £t 
in lege dictum est (55) : « Deus non deridelnr 
(Galat. VI, 7). > 

(52) Rom. edit. sola, versamur sub lege. 

(53) Ead. edit. sola, ipsi sibi opposuit. Infra vero 
nbi haec ipsa cum mss. nonnullis, et Gill. in marg., 
Hoc pur^t; vet. edit. cum aliis mss. exhibent, 
Hoc coginoscit. 

(54) Ita edit. omnes : at contra mss. ad nnma 
voces per fidem non admittunt. 

(55) Rom. edit. sola, et alibi dictum est. 



V» 



IN BPBT. AD ROH. 



ilO 



(Yers. 17, 18.) « Gratias aatem Deo, quod cnm A addiscentes (57) bonam vitam^ oonfdndimnr, eo 



foissetis senri peccati, obedistis ex corde in eam 
formam doctrinae, in qna traditi estis. Credentes 
antem in Christom, servi facti samus justitise. * 
Ejns enim dicimnr servi, cni obedimus. £t quia 
justnm est obedire Christo (et ipse enim justitia 
est, et qu2B praecipit, justa sunt), idcirco dicit ser- 
vos nos factos iustitiae ex corde, non ex lege : ex 
voluntate, non ex timore : ut professio nostra 
animi jndicio promatur. Per naturam enim inducti 
samus ad Jfidem, non per legem, in qua forma 
doctrinae Dd imperio facti sumus, qui finxit natu- 
ram. In natura enim habemus, ut cognoscamus a 
qnoy et per quem, et in quo sumus creati. Forma 
ergo doctrinas est, in quam tradidit nos Creator 



quod dudum turpiter vixerimus : et non solnm 
hoc, quia et sententia paganorum turpis et fosda 
est, maxime quae in Phrygia inventa est, in qua 
nisi spurcus intersit (58), sacramentum mutum 
est, et tocpescit religio t Ecce maculis plena liber- 
tas, et squaioribtts obligata, cujus opus turpem 
mercedem habet : < Cujus finis mors est : > finem 
dixit exitum vits et actuum, cui aut mors, aut 
vita succedit. Sed hoc loco mors duplex, a morte 
enim ad mortem transitur. 

(Vers. 22.) Nunc vero liberati a peccato^ servi 
autem facti Deo, habetis fructum vestrum in san- 
ctificationem, finem vero vitam aBtemam. » Hoc 
est, si accepta remissione peccatorum, bonorum 



naturaliter, hoc est, quod supra dixit : 62 « Ipsi g actuum aemuli fuerimus, acquiremus sanctitatem, 



sibi snnt lex (Rom. u, 14) ; » dum vident natur» 
suaB esse, qnod credunt; ut quod Judaeis lex et 
pjrophetae praedicamnt de Christo, hoc gentiles ex 
corde confidant (56). Hinc gratias refert Domino, 
quia cum essemus servi peccati, obedivimus ex 
corde credentes in Cbristum : ut serviremus Deo, 
non per legem Moysi, sed per legem naturae. 

(Vers. 19.) < Hamanum dico propter infirmitatem 
caniis vestrae. > Dum infirmitatem carDis memo- 
rat, minus se significat exigere ab homine, quam 
dignum est circa Dei culturam. Denique subinfer- 
tor: 

« Sicnt enim exhibuistis membra vestra servire 
immonditiae et iniquitati, ad iniqnitatem ; ita nunc 



finem vero habebimus, id est, exitum, vitam per« 
petuam ; a morte enim hac, quam finem dixit, 
transibimus ad vitam quae sine fine est. 

(Vers. 23.) <Nam merces peccati mors est. > Quae- 
stum peccati mortem dicit, quia per peccatum 
mors (59) ; ac per hoc qui de caetero abstinent se 
a peccatis, stipendium accipiunt vitam aeternam, 
quia qui non peccant, alieni sunt a morte secunda. 

< Gratia autem Dei vita aeteraa in Christo Jesu 
Domino nostro. » Sicut enim sequentes peccatum, 
acquirunt mortem, ita et sequentes gratiam Dei, 
id est, fidem Christi, quae donat peccata, habebunt 
vitam aeternam : ut gaudeant se ad tempus dissolvi, 
scientes se hanc vitam consecuturos, quae et omni 



exhibete membra vestra servire justitiae, in san* n taedio careat, et successionem non habeat. Quam 



ctificationem. > Ut oecasionem nobis auferret timo 
ris accedendi ad fidem^ quia quasi importabilis 
nobis et aspera videretur, ea mensura nos Deo 
servire praecepit, qua prius famulabamur diabolo : 
cam utique propensius deberet serviri Deo quam 
diabolo, quippe cum hic salus, illic damnatio 
operetur ; medicus tamen spiritalis non plus a no- 
bis exigit, ne dnm [praecepta quasi gravia fugere- 
mns, perpendentes infirmitatem nostram, manere- 
DHU in morte. Unde Dominns : < Tollite, inquit, 
jvgom meum snper vos... qnia suave est, et onus 
meom leve {Matih, xi, 29, 30). > 

(Yers. 20 et 21.) « Cum enim servi essetis pec^ 
cati, liberi fuistis jnstitiae. Quem enim fructum 
habnistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis ? 
Nam finis illomm mors est. * Manifestum est, quia 
qai liber esta Deo, est servus peccati; dum peccat 
eBim» recedit a Deo, et fit sub peccato. Quales 
ergo snnt fructus peccati, in quibus conversati 

(56) Ita omnes mss. ; contra vero omnes edit., ex 
earde confiteantur ; Amerb., confitentur, 

(57) Omnes edit., in quibus addiscentes ; melius 
omnes mss., in quibus conversati addiscentes ; unus 
abdicantes, sed pravo sensu. 

(58) Vet. edit. et mss. nonnulli, Nisi spurdtiis 
intersit; Rom. edit. ac pauculi etiam mss., nisi 
9pwrcUies intersit ; sed alii mss. multo plures, ut in 
textn. Rursus vero pro sacramentum multum est, 
nt in edit. et mss. quibusdam habetar ; inaliis cod. 
legitnry sacramentum motum est, in aliis nothum est. 



sanctus Simeon exoptans, petiit se hinc dissolvi 
{Luc, II, 29), ut iret in pace, id est vita, quae nullam 
patitur inquietudinem. Et hoc donum a Deo per 
Christum nobis datum Dominum nostram testatur, 
ut Deo Patri gratias per nullum alterum nisi per 
Filium ejus agamus. 

CAPUT VH. 

(Vers. l.)< An ignoratis,fratres?scientibnsenim 
legem loquor. > Ut animos eoram firmet in doctrina 
divina^ exemplo bnmanae legis utitur; ut iteram 
per terrena suadeat coelestia, si et a mundi creatura 
Deus cognoscitur; quia enim unius est totum, licet 
diversae sint res, ex aliqua tamen parte sibi invicem 
similes sunt. Sciunt ergo legem Romani, quia non 
snnt barbari : sed comprehenderunt naturalem jus- 
titiam partim ex se, partim ex Graecis : nam leges 
Romanis 63 ex Athenis perlatae sunt (60), sicut et 
Graecis ex Hebraeis. Ante Moysen enim non latebat 

(59) Omnes edit. ac pauci mss., quia peccatum 
mors ; melius caeteri, quxa per peccatum mors. 

(60) Sic omnes edit, et mss. aliquot : alii vero 
non pauci haec prae se ferunt : partim ex Grmcis, 
partim ex Hebrms ; quamms ante Moysen non laPue- 
rit lex ; sed ordo non erat, nequs auctoritas; nam 
legis ordo Romanis ex Athenis perlatus est; alii 
nonnulli, partim ex Gracis, sicut et Grced ex He^ 
brais ; quamvis enim ante Moysen.,.. nam leges 
Romanis ex Athenis perlata sunt. 



lii 



Ab OPERA S. AMBROSU.APPENDIX. 



112 



lex, sed ordo non erat. neqae auctoritas. Non igno- A Hinc factnm est ut omnes credentes in Christam, 



rantibas ergo legem dicit : 

• Qaia lex dominatur homini, quanto tempore 
vivit. • Non est occultum omnem vilam hominis 
esse sub lege natursB, quse data est mundo : haec 
lex generaiis est. Nunc vero aliam proponit spe- 
cialem ("quamvis et ipsa generalis est, sed dum non 
recipitur ab omnibus, fit specialis), per quam vult 
probare assertionem suam ; gradatim enim vult 
tradere veritatem. Dicit ergo : 

(Vers. 2.) • Nam qua sub viro est mulier, viven- 
te viro, alligata est legi viri. > Uac lex de Evan- 
gelio est, non ex Moyse, neque ex justitia terrena. 
Aliquid ergo, duce natura, aliquid ex lege Moysi 
addiscentes^ perfecti facti sunt per Evangelium 



eruantur a lege, sublato peccato, quia victum pecca- 
tum (63), quod est diabolus, per corpus Christi, non 
habet auctoritatem in eos qui ad illum pertinent 
a quo victus est. Dum enim non peccat et occidi- 
tur quasi reus, vicit peccatum de peccato, hoc 
est, diabolum proprio peccato, quod in eo admisit, 
damnavit : et chirographum quod peccato Adae de- 
cretum erat,delevit (Coloss, ii, 14) : quando ab in- 
feris resurrexit, data hujusmodi forma credentibus 
sibi, ut a morte secunda teneri non possent. Ac 
per hdc mortui sumus legi per corpus Christi ; qui 
enim legi mortuus non fuerit, reus est : et qui reos 
est, secundam mortem evadere non potest. 

« Ut sitis alterius qui ex mortuis resurrexit, at 



Christi. Sequenti ergo exemplo apertius suadet B fructificemus Deo. > Hoc dicit, quia ideo mortai 



Christianismum exutum esse a lege faclorum, non 
ab omni lege ; nec ultra jam expedire esse sub lege, 
ne gratiam Dei evacuet reversus sub legem, quia 
Dei gratia liberavit a lege hominem, ut spiritu, id 
est mente, serviat Deo. Sicut enim muHer, mortuo 
viro, liberata est a lege viri, non a lege naturae : 
ita et hi qui gratia Dei liberati a lege sunt, a qua 
tenebantur rei, ut mortua (61) illis sit, ut Christia- 
nismo juncti non sint adulteri. Si enim lex apud 
illos vivit, adulteri sunt, et nihil illis proderit dici 
Christianos, quia obnoxii erunt ultioni. Nec enim 
legis erit adulter, sed Evangelii, qui mortua lege 
junctus Evangelio, post redit ad legem ; mortua 
enim lex dicitur (62), quando quem tenebat reum, 
ignotum est ei, auctoritate legis cessante. 

(Yers.S.) <Quod si mortuus fuerit virejus, libe- 
rata est a lege viri, ut non sit adultera, si juncta 
fuerit alteri viro. > Sublati a iege, accepta remis- 
sione peccatorum, et juncti Evangelio, non sunt 
adulteri legis, quia mortua apud illos est. Si autem 
servantes legem, accedere se putantad Evangelium, 
rei erunt et adulteri, quia viva lege junxerunt se 
fidei, et erunt in utraque adulteri. 

(Yers. 4.) < Itaque, fratresmei, et vos mortificati 
estis legi per corpus Christi. > Quoniam Salvator 
noster corpus suum diabolo crucifigere permisit* 
sciens pro nobis esse et contra illum ; idcirco per 
corpus Christi salvos nos dicit factos. Mori enim 
legi Deo vivere est, quia lex dominatur peccatori- 



sumus legi, ut de caetero Christi simus servi solius : 
et hoc erit fructificare Deo. Acquiritar enim Deo, 
qui in gratia ejus manet, dignus resurrectione 
promissa. 

(Vers. 5.) « Cum enim essemus in carne. > Cum 
in carne sit, est enim in corpore, negat se esse in 
came : quia hic dicitur esse in carne, qui aliquid 
sequitur, quod lege prohii)etur. Igitur in carne esse 
multifarie intelligitur : nam omnis incredalus in 
carne est, id est, carnalis, et Christianus sub lege 
vivens in came est : et qui de hominibas aliquid 
sperat, in cameest : et qui male intelligit Christum, 
in carne est ; et si quis Christianus luxuriosam 
habet vitam, in carne est. 64 Hoc tamen loco in 
Q came esse sic intelligemus, quia ante fidem in 
caroe eramus ; sub peccato enim vivebamus, hoc 
est, carnales sensus sequentes, vitiis et peccatis 
subjacebamus. Sensus autem carnis est, non cre- 
dere spiritalia, id est, sine commistione viri vir- 
ginem peperisse, et ex aqua et Spiritu sancto ho- 
minem denuo nasci, et solutam animam a copula 
carnis mrsus in carne resorgere. De his diffidens, 
in carne est ; hinc : 

* Vitia, ait, peccatoram, quas per legem osten- 
duntur, operabantur in membris nostris, ut fracti- 
ficarent morti. > Manifestuin est quiaqui noncredit 
sub peccato agit, et captivus trahitar ad vitia 
admittenda: ut fractum faciat morti secunda: In- 
cram enim tunc facit mors, cum peccatur. In 



bus. Cui ergo dimittuntur peccata, moritur legi, ^ membris tamen dicit vitia operari (64), non in 



hoc est, liberari a lege. Itaque per corpus Christi 
hoc consequimur beneficium ; iradens enim cor- 
pus suum Salvator, mortem vicit, et peccatum 
damnavit. In ipso enim peccavit diabolus, cum 
illum innocentem occidit, qui peccatum omuino 
nesciret ; cum enim hominem sibi peccati causa de- 
fenderet, invenlus est in eo reus, in quo accusabat. 



corpore, ne occasio esset male tractantibus corpus ; 
quia in maliloquio lingua arguitur, et in furto 
manus corripitur, et in dissimuiante aares incre- 
pantur, et ita in caeteris, quaB quamvis de corde 
exeant, Domino in Evangelio attestante (65) (MaUh. 
XV, 18), membroram tamen ministerio explentur 
operibus. Disputatio haec tangit Judsos, et eos qoi 



(61) Mss. aliquot, liberati a lege non erunt sub 
illa, a qua tenebantur rei, nec ultra expedire esse sub 
lege, ut mortem, etc. 

(62) iidem cod., Mortua enim lex dicitur^ cum 
cessat ^us auctoritas. Si autem mortuus, etc. 

(6.3) Mss. Carn., quia vinctum peccatum.,,, a quo 



vinctus est, 

(64) Corb. cod., cum peccatur in membris. Sane 
vUta dicit operari, etc. 

(65) Domino in Evangelio attestantej aberat ab 
edit. omnibus, et mss. nonnuliis : sed ex aliis plu- 
ribus restitutum est. 



ii3 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



ii4 



Christiani dicontar, et sob lege volant vigere, ut 
discentes carnales se esse, recedant a lege. Vitia 
tamen peccatonun qnx dominari in carne agenti- 
bns dicit, per legem ostendi, non per legem fieri 
demonstrat ; index enim peccati lex est, non geni- 
trix, reos faciens peccatores. 

(Vers. 6.) « Nonc antem solnti sumus a lege 
mortis, in qua detinebamur. > Soluti sumus a lege, 
dum remissionem peccatorum accepimus ; non enim 
jam habet in nos potestatem, infidis enim et 
peccatoribns dominatur. Lex autem mortis ideo 
dicta est, quia punit reos ; mortificat autem pecca- 
tores : non ergo mala est, sed justa. Quamvis enim 
malum sit patientibus, quod infertur a lege, sed 
illa non est mala^ quia juste infert iram. Itaque 
non malaest peccatoribus, sedjusta, bonis vero 
spiritalis est. Quis *enim dubitet spiritale esse pro- 
hibere peccare? Sed quia hoc non potuit, ut 
salvaret hominem remittendo peccata, lex fidei 
data est, quae credentes liberaret a dominio legis, 
ut poasent reparare se ad vitam, quos lex tenebat 
reos ad mortem. Ipsis enim lex mortis est, quibus 
iram operatur causa peccati. 

• Ita ut serviamus in novitate spiritus, et non 
in vetustate litter». > Hic legem tangere putatur, 
qoam quidem ad comparationem legis fidei inferio- 
rem facit, non tamen inimicam judicat. Nam ideo 
dicit nos erutos a lege mortis, ut serviamus legi 
fidei, quae nobis praesidium contulit salutare, quod 
vetus lex non potuit : ne gratiae beneficium inanire 
videamur, legi veteri servientes. Lex vetus non 
criminis utique nomen est, sed temporis vel sta- 
tis ; senuit enim, quia cessavit. Lex autem spiritus 
ipsa est lex fidei, quia fides in animo est, nec 
operibus addiscitur, sed corde preditur : et mens 
ipsa intelligit naturae suae esse quod credit, nec 
oculis cemitur, aut m&nibus palpatur : et quae spe- 
rantur dona, non visibilia sunt, nec terrena, sed 
spiritalia. Vetus ergo lex in tabulis lapideis forma- 
ta est : lex autem spiritus in tabulis cordis spirita- 
liter scribitur, ut sit aetema : littera autem legis 
veteris aetate consumitur. Est et alia interpretatio 
legis spiritus, ut quia prior lex ab opere malo 
inhibnit (66), hiec autem, cum nec in corde pecca- 
re debere dicit, lex spiritus vocatur, ut totum ho- 
minem faciat spiritalem. 

(Vers. 7.) « Quid ergo dicemus? Lex peccatum 
est ? Absit. > Quoniam legem mortis hanc dicit, et 
eratos nos ab ea gratulatur, et in illa Deo servire 
negat, ne iniquam hanc asserere putaretur, hoc 
pargat, cum dicit : Ab$it, 

< Sed peccatum non cognovi, nisi per legem. > 
Non ej^o peccatum est lex, sed index peccati ; 



A ostendit enim et quae latebant peccata, et quia 
impune fntura non essent apud Deum. Quo com- 
perto, homo factus est rens, et ideo non videtur 
gratias agere legi. Quis enim libenter habeateum, 
qui sibi poenam imminere annuntiat ? Legi autem 
fidei gratias agit, quia qui per legem Moysi reus 
factus est, per legem fidei reconciliatus est Deo : 
quamvis et illa justa et bona sit ; ostendere etenim 
imminens periculnm, bonum est. Sed huic magis 
gratias agit, per quem ereptus de periculo vivit. 

65 < Nam et concupiscentiam nesciebam, nisi 
lex diceret > in Exodo : < Non concupisces (Exod, 
X, 17). > Non discrevit concupiscentiam hanc a 
peccato, sed miscuit, hoc significans, quia cum 
nec suspicio quidem esset istud non licere apud 

-Q Deum, cognovi, inqnit, esse peccatum. Sub sua 
persona quasi generalem agit causam. Lex itaque 
concupiscentiam prohibet, quae propterea quod 
oblectamento est, non putabatur esse peccatum. 
Simplex cnim videbatur causa, concupiscere ali- 
quid proximi, hoc autem lex prodidit esse pecca- 
tum : saecularibus namque hominibus nihil tam 
inultum (67) videtur et placidum, quam voluptas. 
(Vers. 8.) « Occasione ergo accepta, peccatum 
per mandatnm operatum est in me omnem concu- 
piscentiam. > Omnem dicens concupiscentiam, cun- 
cta peccata significat. Supra enim concupiscentiam 
juxta legem memorat, cui nunc caetera addens vitia, 
omnem dixit concupiscentiam operatam in homine 
impulsu diaboli, quem in peccato significat ; ut in 

Q contrarium fieret homini lex, quae data erat, ut 
prodesset. Videns enim diabolus auxilium per legem 
provisum hom\ni, quem in conditione se tam pro- 
pter peccatum Adae, quam propter ipsius habere 
gratulabatur (68), intellexit factum adversum se. 
Quem enim vidit factum sub lege, pro certo habuit 
de suo sublatum dominio ; agnoverat enim homo 
quomodo poenam inferni evaderet. Hinc exarsit 
iracundia adversus hominem, ut illi legem inverte- 
ret; ut prohibitas admittendo, Deum rursus offen- 
deret, et denuo in potestatem diaboli caderet. Coepit 
non imperare, sed subtiliter fallere ; quoniam in 
lege data amisit dominium diabolus, scienslhomi- 
nem ad Dei judicium de caetero pertinere. 

< Sine lege enim peccatum mortuum erat. * Hoc 
duplici genere intelligendum est, ut et diabolum in 
peccato scias significatum, et hoc ipsum peccatum 
quod vocatur peccatum. Mortuus enim dicitur fuisse 
diabolus (69) ; quia cessabat ab illusione hominis 
ante legem, sed erat quasi quietus ; securus enim 
erat de possessione ejus. Peccatum autem mortuum 
esse dixit, quia putabatur quod non imputaretur 
apud Deum ; ideo apud hominem mortnum erat, 



D 



(66) Mss. aliquot, IMUm ai^em,,.. umsumman- 
iur,., ab errore malo inhtbuit, 

(67) Edit. quaedam Paris., nihil tamenjucundum. 
Non satis apte. 

(68) Ita vet. edit.a c[uibus hoc solo recessit Rom. 
qnod voces alio ordme collocavit: mss, autem 



majori numero, quem in condiUone $e (nonnulli sua) 
propter peccatum Adce habere gratutabantur : alii 
vero, licet corrupti, magls ad eoit. acceduut lectio- 
nem, quam retinemus. 

(69) Rom. edit., et hoc ipsum quod vocatur pecca-^ 
tum, iiortuus enim dicebalur diabotue. 



ii5 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



116 



qoasi impune peccaretur. Nam noa latebat pecca- A 
tnm, sicut supra dixi : sed ignorabator hoc, qnia 
Deus judicaturns est. Qnod cum data lege mani- 
festum est revixisse peccatum. Quare revixit, nisi 
quia ante vixerat, et postea desidia hominum mor- 
tuum aestimatum est, cum viveret ? Putabatur enim 
non imputari peccatum, cum imputaretur. Vivens 
ergo pro mortuo habebatur. 

(Yers. 9.) * Ego autem vivebam sine iei^e ali- 
quando. > Quid est sine lege, cum lex semper fnerit 
sicut supra memoravi? nisi quia sine timore Dei 
homo vivebat, securus quod non esset Deus judi- 
caturns actns hnmanos. 

< Sed cum venisset mandatum, peccatum revi- 
xit. » Ideo dixit revixisse peccatum, ut significaret 
quia ante vixerat : postea antem desidia hominum B 
mortnuffl aestimatum est, cum viveret, sicut asso- 
let falsa fama fieri peregrinis (70). Hoc ergo sig- 
nificat quod in initiis non latnerit peccatum impu- 
tari apud Deum, hoc est vixisse : sed cum consue- 
tudo peccandi hoc oblitterasset, mortuum aestimatnm 
est, ut crimen cum persona deficere pntaretur. 
Cum autem data esset lex ; vel reformata, revixit 
apud eos, apud quos mortunm aestimatnm erat 
CGBpemnt enim scire imputari peccatum. 

(Yers. 10.) < Egoautemmortuussum. > Mortuus 
est homo, quia videt se reum esse apud Denm qui ante 
se putabat non futumm obnoxium ex iis quas peccabat. 

« Et inventnm est mihi mandatum, quod erat 
ad vitam datum, hoc esse ad mortem. > Yerum 
est, quia lex ad vitam data est : sed cum hominem n 
non solum de praeterito, sed et de fnturo peccan. 
tem renm fecit, facta est lex data (71) ad vitam, 
esse ad mortem : sed ut dixit, peccanti, qnia obe- 
dientibus proficit ad vitam. 

(Vers. li.) « Nam peccatnm, occasione accepta 
per mandatum, seduxit me, et per illnd occidit. • 
Peccatum hoc loco dJabolum inieliige, qui anctor 
peccati est. Hic occasionem per legem invenit, qno- 
modo cmdeHtatem suam de nece hominis satiaret, 
nt qnia lex comminata est (72) peccatoribus, homo 
66 instinctu ejus prohibita semper admittens, of- 
fenso Deo, ultionem legis incnrreret : ut ab ea qnas 
illi profutura data erat, damnaretur. Qnia enim 
invito illo data est lex, exarsit invidia adversus 
hominem, ut enm amplius vitiosis voluptatibns 
macnlaret, ne manns ejus evaderet. " 

(Vers. 12.) « Itaque lex qnidem sancta, et manda« 
tnm sanctnm, et jnstum, et bonum. > Ut nihil 
advers» snspicionis remaneret in lege, sic illam 
commendat, nt non solnm jnstam hanc, sed san* 
ctam et bonam pronuntiet. Nam mandatnm legem 
intelligi evangelicns sermo testatur. Ait enim : « Si 



visad vitam venire,serva mandata(ilfaltft. xix, 17). > 

(Vers. 13.) « Quod ergo bonnm est, mihi mors 

est ? Absit. > Vere absit ;^nnde enim fieri potest, 

nt qnod bonum, esse probatur, mors intelligatur ? 

« Sed peccatum, ut appareat peccatnm, per bo- 
nnm mihi operatum est mortem. > Diabolum dicit 
per bonum occasionem accepisse, ut malum ope- 
raretur homini, dum illum seducit ad mortem: 
quia ut ea qn» ante legem male gesta snnt, per 
illecebram cupidinis probarentur esse peccata, et 
de caetero vitarentur, data est lex, manifestata 
in litteris (73). Tunc incensus est Satanas, per 
bonnm ntique ; vidit enim provideri homini, et 
illiciu ilii suasit, ut pro vita ex lege ei mors 
proveniret. Quod quidem negligentie humanaB 
ascribendum est, quae sic vigorem naturae snae infir- 
mavit cnpiditate peccandi, ut snggestiones adver- 
sarii reprimere non posset. Inimicus tamen, qnem 
in peccato significat, ut appareat esse inimicus, per 
legem accepit occasionem operari homini mortem. 
Dumenim ad illicita illum snasit, apparetesse ini- 
micus. Quanquam et ante legem mortem homini 
procnraverit, excepta prima cansa Adae, post legem 
tamen majores ei poBnas apnd inferos, ubi mors 
secunda est, adinvenit. Minus enim criminis est 
ante legem manifestatam peccasse, quam postlegem. 

« Ut fiat supra modum ipsum peccatum peccaos 
per mandatum. > Quid est, « supramodnm ; > qnasi 
datus sit modus delinquentibus, cnm peccare non 
liceat? Sed Dei verba sunt dicentis: « Nou sunt 
completa peccata Amorrhaeorum (Gen. xv, i6). > 
Per quod ostendit mensuram qnamdam esse deli- 
ctorum, quam cum impleverint peccatores, vita 
digni minime judicentnr; sicnt et Pharao, qnia 
istum modum (74), impleverat Dei virtnteset signa 
in illnm ostensa snnt, per qnae caeteri territi ad 
emolumenta vitae se exercerent, nt in mortuo vita 
discatur. Sed alius est modns, qnem tractat Apo* 
stolus; nt ostendat enim plus peccatum esse snb 
lege quam fuerat ante legem, snpra hunc modnm, 
peccatorum ampliorem modum significat crevisse 
post legem invidia et astutia Satanae ; utprovidentia 
Dei contraria fierethomini, cum timore legis minime 
peccaredebnerit. ideo Deus utinvidiamdiaboli vince' 
ret, etprovidentiam suam homini ratam faceret, mn- 
tavit ordinem, mittens Salvatorem Christnm qui ei 
diabolum vinceret, et statntaDei erga hominem flr- 
maret (75). 

(Vers. 14.) « Scimns enim quod lex spiritalis 
est. > Quoniam scientibus legem loqnitnr, ideo ait: 
« Scimus quia lex spiritalis est ; > nec enim se 
sub lege darent, nisi agnoscerent istam esse spi- 
ritalem. Legem Moysis spiritalem vocat, qnae est 



(70) Voci peregrinis subnectnnt non pauci mss. 
non vera ; sed pamm scite. 

ni) Rom. edit. sola, inventa est lex data, etc. 

(72) Vet. edit. cum mss. non paucis. Lex 
dominaia e$t ; Rom. edit. cnm aliis mss., Lex com^ 
mnuUa est. 



(73) Rom. edit., data est lex HUeris formata in 
lapidibtu, 

(74) Mss. aliqnot, quia justum istum modum. Non 
satis recte. 

(75) Nonnnlli mss.^ qui et diabolum premeret et 
homi^nem liiberaret. 



Ii7 



COHM£NT. IN EPIST. AD ROM. 



118 



data in tabnlu : quaB qnia poccare prohibet, spirita- A sentio legi. » Probat legem recte prohibere, qnando 

!• A « • •l-*l* ^» I* l» 1. • • • m ^ _ _ 



lis est, qnippe cnm visibilia et carnalia coli prohi- 
beat. Haec ad cofflmendationem legis pertinent, ne 
cnlpa forte digna pntaretor ab aliqno, qnia severita- 
tem exercuit in peccatores. 

< Ego antem camalis snm, vennndatns snb pec- 
cato. > Hominem antem carnalem appellat, dum 
peccat. « Venditns snb peccato. > Hoc est venditnm 
esse snb peccato ex Adam qni prior peccavit, origi- 
nem trahere, et proprio delicto subjectnm fieri 
peccato, sicnt dicit Isaias propheta : « Yenditi estis^ 
inqnit^ peccatis vestris (Isa. l, 1). > Adam enim 
vendidit se prior, ac per hoc omne semen ejns snb- 
jectnm eet peccato. Qnamobrem infirmnm esse ho- 
minem adprecepta legis servanda, nisidivinisanxi- 



invitnm se hoc facere, qnod lex vetat, profitetnr : 
et natur» suaB dicit esse, quod mandat lex ; quia 
qnod extra facit, odiosum sibi dicit. 

(Vers. 17.) « Nunc autem jam non ego operor 
illud, sed quod inhabitat in me peccatum. * Quo- 
niam lege videt prohiberi quod agit, et consentit 
non debere fieri ac per hoc aliud esse, cujus impnlsn 
haec agi declarat, id est, peccatum. Peccatnm autem 
ideo semper nominat, cum sciatur diabolns (78) esse 
cum angelis suis, quia nisi peccasset primus homoi 
haec non provenirent : ac per hoc peccatum est, 
quod ea omnia facil. 

(Vers. 18.) < Scio enim quod non inhabitat in me, 
hoc est, in carne mea, bonum. > Non dicit, sicnt 



liis muniatnr, hinc est nnde ait : < Lex spiritalis est; jg quibusdam videtur, carnem malam : sed quod ha- 



ego antem canialis snm, vennndatus snb peccato, > 
hoc est, lex firma est et justa, et caret culpa : 
homo antem fragilis est, et patemo, vel proprlo 67 
subjngatnsdelicto (76) ; nt potestatesuiuti non possit 
circa obedientiam legis. Ideo est ad Dei misericor- 
diam conAigiendnm, nt severitatem legis effngiat, 
•t exoneratns delictis, de caetero Deo favente, ini- 
mico resistat. Qnid est enim subjectum esse peccato, 
nisi corpns habere vitio animae corrnptum, cui se 
inserat peccatnm, et impellat hominem quasi cap- 
tivnm delictis, nt faciat voluntatem ejus? Hinc 
Dominns inter caetera ait : « Venit diabolns, 
et tollit qnod seminatum est in cor illomm, ne 
salvi fiant (Lue. viii, 12). > Unde idem Apostolus 



bitat in came, non esse bonnm, sed peccatnm. Qno- 
modo inhabitat in carne peccatum, cum non sit 
snbstantia, sed praevaricatio boni (79)? Quoniam 
primi hominis corpus corrnptum est per peccatum ut 
possit dissolvi,ipsa peccati corraptio perconditionem 
offensionis manet in corpore, robur tenens divins 
sententiae datae in Adam, qnod est signum diaboli, 
cnjus instinctu peccavit (80). Per id ergo quod facti 
causa manet, inhabitare dicitur peccatnm in carne, 
ad quam diabolus accedit, qnasi ad snam legem, et 
manet quasi in peccato peccatnm : quia caro jam 
peccati est, ut decipiat hominem snggestionibus ma- 
lis, ne homo faciat qnod praecipit lex. 

« Nam velle adjacet mihi. > Tam bona asserit, 



in alia epistola ait : « Non est nobis colluctatio p quse jubet lex, nt naturaliter sibi placere dicat, et 



adversns camem et sanguinem, sed adversns prin- 
cipes et potestates, contra spiritalia nequitiae in 
eoBlestibns (Ephes, vi, 12), > qnos satellites constat 
esse Satanae. Nam ante praevaricationem hominis 
priusqnam se manciparet morti, non erat his po- 
testas ad interiora hominis accedere, et cogitatio*- 
nes adversas inserere. Unde et astntia ejns factnm 
est, nt confabnlatione per serpentem bominem 
drcajnveniret (77) {Gen. ui, 1-6). Postqnam antem 
circamvenit enm et snbjngavit, potestatem in eum 
accepit, nt interiorem hominem pulsaret, copnlans 
se menti ejns ; ita nt non possit agnoscere qnid 
snnm sit in cogitatione, qnid illius, nisi respiciat 
legem. 
(Vers. 15.) « Qnod enim operor, non intelligo. > 



velitfacere. « Perficere autembonum non invenio.> 
Et placet ergo qnod a lege jubetnr, et voluntas est 
faciendi : sed ut impleatnr, potestas et virtus deest, 
^nia sic pressns est potestate peccati, nt non possit 
ire quo vnlt, neque valeat cbntradicere, quia potes* 
tatis ejus alter est dominus. Homo enim jam con- 
snetudine peccandi gravatur, et facilius succumbit 
peccato qnam legi, quam scit bona docere ; ac si 
velit bona facere, premit illnm consnetndo, adju* 
tore inimico. 

(Vers. 19.) « Non enim qnod volo, facio bonnm : 
sed qnod nolo malum, hoc ago. > Saepe repetit, nt 
dilncidet. Hoc ergo e^t, quod supra dictnm est, quia 
ut captivns per supradictas cansas illnd cogitnr &• 
cere, qnod vnlt peccatnm (81). 



Non intelligit qnod operatnr, qnia videt alind se per (Vers. 20.) « Si antem quod nolo, hocfacio. 



legem scire, et alind agere. « Non enim qnod volo, 
hoc ago : sed qnododi, illnd fado. » Snbjectns pec- 
cato facit ntiqne qnod non vnlt. 
(Yers. 16.) < Si antem qnod odi illnd facio, con-> 

(76) Ita mse. aliquot, ac Gill. edit.; caeteri antem 
mss. ac edit., et patemo mhjugatue delieto. 

(77) Rom, edit., Primum autem astuHa ejus fa- 
ciwn esf... homo cireumveniretur, 

(78) Rom. edit. sola, u% seiatur diaholus, etc. 
J79) Eadem edit. Rom.^ sed privatio bnni, 

(80) Omnes edit., si^um legis diaboli,., peccavit 
Adam ; omnes mss. nt m contextn. 

(81) Rom. edit. cnm mss. qnibnsdam, cogitur 



jam non ego operor illnd, sed qnod habitat in me 
peccatnm. > Hoc est quod jam snpra memoravit 
(82), qniapressus etsnbjngatns peccato, non suam, 
sed illins perficit volnntatem. Nnmqnid qnia invi* 

facere peccatum, (juod non vult. Minime male : sed 
tamen aliamm edit. et mss. iectio non est dese- 
renda : peccatum enim hic est in recto casu, idem- 
que sonat ac diabolus. 

(82) Gorb. cod., Hoc est diabolus, auem supra 
memoravit. Rnrsus autem post versns aiignpt, pro 
vitio et desidia, idem coa. exhibet, vitio et desi- 
derio. 



Ii9 



AD OPERA S. AMBROSU APPENDIX. 



120 



tam hominem dicit peccare, immunis debet videri A 
a crimine, quia hoc agit» quod non vnlt, pressus vi 
potestatb ? Non utique ; ipsius enim vitio et desidia 
haec coBpta sunt. 68 Qoia enim mancipavit se per 
assensum peccato, jure illius dominatur; primum 
enim suadet, ut victo jam dominetur (83). Apostolus 
autem ut gratiam Dei praeferat, haec exponit de 
quantis malis hominem liberaverit, aut quae exitia 
ex Adam trahit, quaB vero beneficia per Christum 
consecutus est : ut cui nec lex quidem subvenire 
potuit, demonstraret. 

(Yers. 21.) < Invenio igitur legem volenti mihi 
facere bonum, quia inest mihi malum. » Legem 
Moysi asserit voluntati suaB dare consensum contra 
peccatum quod in carne habitat, quod aliud cogit 
facere, qmtm quod vult homo et lex. B 

(Yers. 22.) * Condelector enim legi Dei secundum 
interiorem hominem. > Animum his oblectari dicit, 
quaB a lege traduntur : hic est interior homo, quia 
non in animo habitat peccatum, sed in carne, qusB 
est ex origine carnis peccati, et per traducem fit 
omnis caro peccati. Si enim anima de traduce esset 
et ipsa, et in ipsa habitaret peccatum, quia anima 
AdaB magis peccavit, quam corpus : sed peccatum 
animaB corrupit corpus. In came ergo (84) habitat 
peccatum quasi ad januas animae, ut non illam per- 
mittat ire quo vult. In anima autem si habitaret, 
nunquam se cognosceret (85) homo : nunc autem 
cognoscit se» et condelectatur legi Dei. 

(Yers. 23.) < Yideo autem aliam legem in mem- 
bris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum n 
me ducetem in legem peccati quae est in membris 
meis. > Duas leges memorat ex quibus unam in 
membris suis videre se flagitat, id est, in exteriore 
homine, qui est caro vel corpus. Haec est lex ad- 
versa, haBC repugnans animo, trahens ilium capti- 
vum in conditionem peccati, ne ultra ingrediens 
inveniat assertorem. Alia est lex mentis, quae e&i 
lex Moysi, vel naturalis , quaB est in animo. Hasc 
pressa est violentia peccati, negligentia quidem 
sua, quia dum diligit vitia, subjicit se peccato, ut 
ipsa consuetudine teneretur captiva ; dominatur 
enim homini consuetudo. Quatuor quidem leges 
nominat : primam legem spiritalem, quas est etiam 
naturalis, quaB reformata est per Moysen, et posita 
in auctoritate, ipsa est Dei lex : deinde legem j^ 
mentis consentientem legi Dei ; tertiam legem pec- 
cati, quam ex praBvaricatione primi hominis in 
membris dicit habitare : quartam vero quaB in 
membris videtur, dum mala suggerit, et recedit. 
Sed haB leges iterats quatuor videntur, cum sint 

(83) Codex Corb., ut irmcto vUium jam domim" 
tur ; alii nonnulli, ut mtium jam dominetur, 

(84) Nonnulii mss., et ipsum in ipsa habitaret, 
In anvno autem non permittttur habitare propter ar-- 
bilrium liberum voluntatis. l^ur in carne, etc. 

(85) lidem cod., si habitaret, perturbaret eum, ne 
se omnino cognosceret, 

(86) Omnes edit., hospitem sscum habens ; omnes 
mss., hostem secum habens. 



duae, id est, bona et mala. Lex enim mentis ipsa 
est lex spiritalis, sive Moysi, quaB vocatur lex Dei : 
peccati vero lex eadem est quaB et illa, quam in 
membris dicit videri, quaB contradicit legi mentis 
nostrae. 

(Yers. 24, 25.) < Infelix ego homo, quis me libe- 
rabit de corpore mortis hujus ? Gratia Dei per Je- 
sum Christum Dominum nostrum. > Infelicem ho- 
minem dicit, qoia nascitur sub peccato. Numquid 
non vere infelix est homo, qui in hanc haBreditatem 
praevaricationis . successit, hostem secuni habens 
peccatum (86), per quod ad ilium aditum habet Sa- 
tanas? Gradus enim fabricavit Adam, per quos ad 
filios ejus exspoliator ascendit, nisi clementissimus 
Dominus motus misericordia gratiam suam per 
Christum dedisset : ut et relevatum (87) genus hu- 
manum remissione peccatoram accepta, de caetero 
possit resipiscere, represso et damnato peccato. 
Potest enim exoneratus malis et purgatus resistere 
adversario, potestate recepta contra illum, dum 
adjuvatur a Deo. Hic quasi legem fidei tertiam in- 
ducit potiorem, quam et gratiam vocat : quae ex 
lege tamen spirituali. originem habet, quia per 
hanc liberatus est homo, ut quia Moyses dedit le- 
gem, deditque et Dominus, duae dicantur : una ta- 
men inteliigatur, quantum ad sensum et providen- 
tiam pertinet. Illa enim initiatrix est salutis, haec 
vero consummatrix. Sed non hanc partem legis 
dico, quae in neomeniis est et in circumcisione et 
in escis, sed quae ad sacramentum Dei pertinet et 
disciplinam. Gratia ergo Dei per Christum libera- 
tus est homo de corpore mortis hujus. Hanc dlcit 
mortem, quam supra ostendit in necem hominis 
per peccatum inventam apud inferos quae appellatur 
secunda : corpus autem mortis est cuncta peccata ; 
multa enim unum corpus snnt, singula quasi 
69 membra uno auctore inventa, ex quibus homo 

ereptus gratia Dei per baptismum, supradictam mor- 
teoi evasit. Neque enim in carneo corpore positus« 
de eo ipso ereptum se diceret : sed hoc corpus 
dixit, quod superius per baptismum et observan- 
tiam legis destrui significat. Nam et cum dicit : < De 
corpore mortis, * ostendit aliud corpus esse non 
mortis. 

< Igitur ego ipse mente servio legi Dei. > Legem 
Dei cum dicit, et Moysi significat legem, et Chri- 
sti. < Came autem legi peccati. Ego ipse (88), > id 
est, qui liberatus sum de corpore mortis. In cor- 
pore est ; quomodo liberatus est de corpore mor- 
tis, nisi quia liberatus est a cunctis malis ? Remis* 
sio enim peccatoram omnia tollit peccata. Libera- 

(87) Ita mss. plures potioresque : alii vero et edit.^ 
uti revelatum, etc. Non satis recte. 

(88) Rom. edit. sola, et Christi, Igitur ego ipse. 
Quse autem continuo sequuntur, multo contractius 
coliigunt cod. Corb., Tnuan. et Remig. in hunc 
modum : Qui liberatus sum de came mortis juxia 
memoratum sensum, mente vel animo servio legi Dei. 
Jam enim liber animus, etc. 



ISi 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



itt 



tos ergo de corpore mortis gratia Dei per Christam, A 
« mente » Tel animo < servio legi Dei^ carne autem 
legi peceati, > id est,diaboli, qui per subjectam sibi 
camem snggestiones malas ingerit animae. Qnia 
ergo dnplex est homo, carne conversus et ani- 
mo (89), Jegi Dei mente servire se dixit, quia 
animns devotns est Deo, et recuperata sni potesta- 
te, repngnare potest peccato, quod per carnem 
operatar. Qaia enim caro corrupta est, etmorti 
subjecta, quae sit facta erat, ut societate et con- 
junctione animas non moreretur, recepit desideria, 
quonim quasi.onus quoddam transfert ad animum, 
ut et ipse gravetur (dO). Sed quid respuit illam ? 
Mors gratise Dei. 

« Mente servio legi Dei, carne autem iegi pec- 
cati, * sicut dictum est. Jam enim liber animus, -d 
et in consuetudinem bonam revocatns, Spiritu 
sancto adjuvante, malas suggestiones potest sper- 
nere ; reddita est enim illi auctoritas, qua audeat 
resistere inimico. Qui enim jam non est obnoxius, 
minime poterit indagari invitus (9i). Caro autem 
quia judicium non habet, neque capax est discer- 
nendi (est enim bruta natura), non potest inimico 
aditum claadere, ne veniens introeat, atque animo 
contraria suadeat, ac per hoc: * Carne, • ait, 
> servio |legi peccati. * Cum enim unus homo 
came constet et anima, ex illa parte qua sapit, 
Deo servit : ex altera autem qua stolidus est, legi 
peccati. Si autem homo in eo quod factus est, per- 
durasset, non esset potestas inimico ad carnem ejus 
accedere, et animae contraria susurrare. Ut autem ^ 
totus homo minime reparatus fuisset Christi gratia 
ad statum pristinum, sententia obstitit data in 
Adam (Gen. iii, 17) ; iniquum enim erat solvere 
sententiam jure depromptam. Idcirco manente 
sententia, providentia Dei remedium inventnm est, 
at redhiberetur homini salus, quam propriovitio 
amiserat, ut hic sanatus crederet (92) quia adver- 
sarias ejus devictus potentia Christi, non auderet, 
transponcta sententia primae mortis , hominem sibi 
defendere, adunato genere Adae, ne ad primae ori- 
ginis redderetur facturam jam totus permanens im- 
mortalis. 

CAPUT vm. 

( Vers. 1, 2. ) « Nihil ergo nunc damnationis est 
iis qui sunt in Christo Jesu, qui non secundum «> 
camem arobulant. » Verum est, quia nulla damna- 
tio est horum qui sunt in Christo Jesu (93), legi 



Dei sollicite servientes. * Lex enim spiritos vitae in 
Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mortis. * 
Securitatem flagitat homini per gratiam Dei, ut de 
suggestionibus diaboli non sit soUicitus, dummodo 
spernat illas, nihil enim oberunt homini apud mor* 
tem secundam, quia lex fidei, idestspiritas,liberavit 
hominem a morte secunda, damnato peccato : nec 
obest jam homini, quia carnis inest peccatnm, si 
modo repugnet illi, memor auxilii Dei : sed et 
coronandus est, qui peccati in carne manentispre- 
mit consilia ; magna enlm solertia est domestici 
hostis insidias evitare. Lex ergo spiritus vitae, ipsa 
est lex fidei : nam et Moysis lex spiritalis est, quia 
prohibet peccare ; non tamen vitae, quia reis mor- 
tis peccata remittere non potest, ut vivificet mo* 
rituros (94). Haec vero quia et peccare non vult, et 
a morte revocat, lex spiritus vitae appellatur, non 
per litteram constans, sed spiritum, quia corde 
creditur, et spiritus est, quod creditnr. Ha^c itaque 
lex in 70 Christo Jesu, hoc est, per fidem Christi. 
liberat credentem a lege peccati et mortis. Lex 
peccati est, quam in membris dicit habitare, qnae 
suadere nititur adversa : lex vero mortis Moysi 
lex est, quia mortificat peccatores. Nam et in alia 
epistola inter caetera dicit de auctoritate legis : 
« Si ministratio mortis formata in lapidibus fuit in 
gloria (// Cor. iii, 7). * 

Non ergo roirandum si lex spiritalis dicatur, et 
lex mortis, cum et Evangelium eodem modo 
sit. Dicit enim alio loco inter caetera : « Aliis odor 
vitae ad vitam, aliis odor mortis ad mortem (// 
Cor. II, 16). » Quos enim opinio virtutum, aut 
rerum gestarum visus aut auditus attrahebat ad 
fidem, his odor vitae erat Evangelium : illis au- 
tem quorum sensum inflammabat facta virtus ad 
contradicendum, mortis erat odor praedicatio fidei 
(95). Unaergocum sit fides, diversitatem praestat 
hominibus, sicut et sol cum sit unus, ceram solvit, 
lutum vero stringit. Qua ergo quis mente odoratus 
fuerit fidem, sicct proficiet illi. Sed dicitur forte : 
Si eadem praestat fides quae et lex, cur non etiam 
ipsa ex parte lex mortis dicatur ? mortificat enim 
non credentes. Sed non ita est. Fides enim data 
est quae justificat confugientes ad se, ut remittat 
eis, quos lex tenet reos ; ut agentes sub fide, liberi 
sint a peccato : nam sub lege agentes obnoxii sunt. 
Qui ergo non obediunt fidei, non occidentur a fide, 
sed a lege, quia non accedentes ad fidem, rei te- 



(89) Rom. edit., came concretus et animo. 

(90) Vet. edit. ac mss. quidam, qmrum quasi 
honorem quemdam (mss. nonnulli, quondam) trans- 
fert ad animam, ut etiam ipse generetur : caeteri 
vero, et edit. Rom. ut in contextu,nisi quod Rom. 
cdit. praefert, ut etiam mereretur: At continuo post 
Rom. edit. reposuit : Sed quia repulit illam mor- 
tem gratia Dei, ait : pro eo quod vet. edit. habent, 
Sed quid respuit Hlam mortem f Gratia Dei ; mss. 
vero, ut in contextu, nisi quod legunt qui, nbi nos 
ex ant. edit. retinuimus ^uid. Est autem mors gra- 
Um Dei mors ipsa Cbristi. 



(91) Omnes edit., indagari invitiis, omnes mss., 
inaaaari invitus. 

(92) Nonnulli mss., ut hic renatus crederet. Infra 
vero ubi omnes mss. ac vet. edit., ne prima ort- 
ginis, Rom. edit. reposuerat, ut primce, etc. 

(93) Cod. Corb. et quidam alii, nulla erit dam- 
natio eorum qui Ckristiani sunt. At versu sequenti 
Rom. edit. cum mss. nonnullis, devotione animiser- 
vientes. 

(94) Omnes edit., ut vivificet mortuos ; omnes 
prope scripti cod... mori^ros. 

(98) Mss. haad pauoi, pravarioaUo fidei. 



m 



AD OPERA S. AMBROSU APPENDIX. 



m 



nentar a lege : ideoqne omnes qni malo animo odo- A Satanas, amisit dominium retentarum animamm , 



rantnr verba fidei, remanent in morte. 

Videamns nnnc qnid intersit cam dicitur lex spi- 
ritalis et lex spiritns. Hoc interest, quia idcirco di- 
citur iex spiritalis, quia praecepta dat, per qua 
non peccetur, quia qui non peccat, spiritalis voca- 
tur : «mulas superiorum, id est, coelestium (96). 
Lex autem spiritus propterea vocatur, quia 
Deus, cujus fides est, spiritus est. Iliic ergo 
verba sunt, hic res ; illic quae Dei sunt, hic Deus 
ipse. 

(Vers. 3.) < Quoniam quod impossibile erat legis, 
in quo infirmabatnr pes carnem, Deus Filium suum 
mittens in similitudinem carnis peccati, de peccato 
damnavit peccatum in carne.» Hsbc dicit, utbaptiza- 



ut jam signatos signo cmcis, m qua victus est, m 
secunda morte tenere non audeat. Quamobrem ad 
securitatem nostram haec tractat Apostolus. 

(Vers. 4. ) « Ut justificatio legis impleretur in 
nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed 
secundum spiritum. * Ideo damnatum dicit pecca- 
tum, ut impleretur in nobis justificatio legis 71 
dat» a Moyse ; sublati enim de conditione legis, 
fact^sumus amici ejusdem ; justificati enim amici 
legis sunt. Quomodo autem impletur in nobis ju- 
stificatio, nisi cum datur remissio omnium peccato- 
rum, ut sublatis peccatis, justificatus appareat, 
mente serviens legi Dei ? Hoc est non secundum 
carnem ambuiare, sed secundum spiritum ; ut 



tos securos reddat, quia liberati sunt a peccato. g devotio animi^ qui est spiritus, non consentiat 



Qnoniam quod impossibile erat, inquit, legis.» Cui 
impossibile est ? Nobis scilicet impossibile erat man- 
datum Legis implere ; quia subjecti eramus pecca- 
to.Ob hoc Deus Filium suum misit in similitudinem 
carnispeccati.Haecestsimilitudocarnis; quia quam- 
vis eadem caro sit, quae et nostra ; non tamen itafac- 
ta inuteroestet nata,sicut et caro nostra. Est enim 
sanctificata in utero, et nata sine peccato, et neque 
ipse in illa peccavit. Ideo enim virginalis uterus ele- 
ctus est ad partum Dominicum,ut insanctitate differ- 
ret caro Domini acarne nostra ; in causa enim similis 
est, non in qualitate peccati substantiae. Propterea 
ergo similem dixit^quia de eadem substantia camis, 
non eamdem habuit nativitatem, quia peccato 



desiderio peccati, quia per carnem seminat con- 
cupiscentias animae, quod inest peccatum. Si enim 
damnatum est peccatum a Salvatore.quomodoinest? 
Damnatum est a Salvatore, et triplici (99) genere 
damnatum.Primo enim in loco damnavit peccatum, 
dum non peccavit, dissentiens a peccato. Deinde 
in cruce peccatum, quia peccavit, damnatnm dici- 
tur. Unde sublata est illi auctoritas quasi peccati, 
qua detinebat homines in inferno propter delictom 
Adae : ut de caetero in quibus signum cracis est, 
detinere non audeat. Tertio damnavit peocatnm, 
dum irrita fecit delicta, remissione peccatonim 
concessa. Cum enim peccator causa admissi peocati 
damnandns esset, ignoscens aulem ei damnavit in 



subjectum nonfnitcorpusDomini. Expiata estenim p eo peccatum. Itaque si et nos Salvatoris exemplo 



(97) a Spiritu sancto caroDomini, ut in tali corpore 
nasceretur, quale fuit Adae ante peccatum ; sola ta- 
men sententia data in Adam (98). 

Misso ergo Deus Christo, « De peccato damnavit 
peccatum, » hoc est, peccatum peccato proprio 
damnavit. Christus enim cnma peccato cracifigitur, 
qui est Satanas, peccavit peccatum in carne corpo- 
ris Salvatoris : quo facto damnavit Deus peccatum 
in carne, ibi utique ubi peccavit, sicut et in alia 
epistola ait : < Detriumphans illos in ipso (Coloss, 
u, 15), > id est, in Christo. Nam solet dici de 
quocunque damnato : In qua causa damnatus est ? 
Respondetur, ut puta, in homicidio. Ita et peccatum 
in carne damnatum est, hoc est, in peccato quod 
admisit in carne. Hoc itaque peccato reus factus 

(96) Vet. edit, ac mss. aliquot, <Bmulus superio- 
rum calestium : Rom. edit. (Bmulus spirituum cwle- 
stium ; caeteri mss. ut nos in textu. 

(97) Cod. aliquot, noti eamdem habuit fiafoottotem, 
expiata estenim,eto, 

(98) Ita vet. edit. ac plures mss. : Rom. autem 
edit. salva tamen sententia lata in Adam : quae ver- 
ba in mss. non paucis omittuntur. 

(99) Vet. edit. cum mss. aliauot, concupiscentias 
anm<B, quod inest peccatum, Si damnatum est pec- 
catum, quomodo inest f Damnatum est et a Salvato^ 
re, et iripliGi, etc. ; edit. Rom., conc, animas, dum 
tnest. Si dammtum eil... Damnatum est et a Sal- 
vatore triplici, etc. ; plures vero et potiores mss. 
nobiscom fiickntj e qoibaa Corb. pro Damnatum 



non peccemus, damnamus peccatum. 

(Vers. 5.) « Qui enim secundumf caraem sunt, 
qnae camis sunt sapiunt. > Hoc dicit, qnia qni 
suggestioni, quae efficitur per carnem, obtempent, 
quae camis sunt, sapit. Hoc enimilli suavevide- 
tur (i) quod sequitur, contra fas appetens nsnm et 
sententiam erroris carnis ; in came enim mnnda*, 
nus error signatnr quacunque ex parte. 

.« Qui vero secnndnm spiritum, ea qnae sunt spi- 
ritus, sentiunt. > Manifestum est, quia (2) qni se a 
carnis desideriis continet, juxta legem mentis vicit 
hoc enim illi utile videtur sapere, quod conveniat; 

legi. 

(Vers. 6. ) « Nam pradentia camis mors est. > 
Pradentia carnis peccatum est, quod generat mor- 

est et a Salvatore, etc, legundnm praebet, prasertim 
quod triplici, etc. 

(i) Ita vet. edit. ac plures mss. : Rom. antem 
edit. cum Gill. in marg. et mss. aliquot, illi sapere 
videtur ; quidam etiam mss., illivane videtur, 

(2) Mss. Fior. et Corb. , s^ntiunt, Hi ewU qui 
concupiscentias camis, errore devicto , calcarunt : 
qui mundum prcevositum (Corb.^ postpositum, forte 
mundo postposi to) et in came ambulanteSj non se- 
cundum camem militant, et quorum glona non ex 
hominihus, sed ex Deo est. In his ergo operibus spi^ 
ritalibus permanentes,qua! Spiritus Dei sunt, in cujtu, 
prceceptis ambulant, sapiunt, Manifestum est quittf 
etc. Sed Corb. omisso etiam sequenti textu, verbo 
sapiunt statim connectit, Nam prudeiUiia camis^ et«. 



iSS 



COMMENT. IN EPIST. AD ROM. 



tein. Pnideatia eaim (3) ideo dicitnr, cnniresstttlu A legi repugnent. Quidqaid eoim eontra legem Dei 



sit, quia saBcalaribQS hominibos errores ex vi^ibi 
iibos concepti sive in sensa sive in actu contra legem 
Dei,prudentiavidentar: maximequiaomnis industria 
et astutia illorum in eo est, ut peccent. Sapere 
enim sibi videntur, si istud diiigentius curent ; cum 
. nibil stuitius sit, quam peccare. Est et alia pruden- 
tia carnis, qu» mandanis rationibus inflata, negat 
aliqoid fieri, ut mundi careat ratione. Unde deridet 
Virginis partum, cjurnis resurrectionem. 

< Pradentia autem spiritus vita et pax. » Yere 
bao est sapientja, qus vitam acquirit et pacem ; 
sequens enim spiritalia, contemptis illecebris vitaB 
praBsentis, adtemam habebit vitam cum pace, id est, 
sine inqoietadine^ obi perturbatio et p<»na non 
^t (4). 

(Vers. 7.) < Quoniam sapientia carnis inimica 
estDeo ; legi enim Dei non est subjecta, nec enim 
potest. • Non carnem dixit inimicam, sed sapien- 
tiam camis; id est^ non substantiam, sed aut 
inalos aclus, aut cogitationem, sive asseverationem, 
qaa9 naacitur de errore. Sapientia ergo carnis est 
primo in locoastrorum^ hominibus inventadispu- 
tatio (5) deinde visibiiium oblectatio. IlaBC inimica 
Deo sunt ; quia elementorum Dominum, et opiiicem 
mundi his coaequant, quae fecit, astruentes nihil 
posse fieri,praBter quam mundi continet ratio. Quam- 
obrem negant Deum fecisse, ut Virgo pareret, 
aut mortuorum corpora resurgerent, quia stultum 
est, inqniant, ut Deus fecerit ultra quam sapit 
homo (6). prudentes mundi^ qui putant Deum non 



est, carnale est, quia ex miUMlo est ; totus enim 
mundus caro est (8) : omne eoim visibiie oarfli 
deputatur ; coguata enim sunt carois, imo elo- 
menta carnis. Ideoque qoi mundanis rebus obtem- 
perat, in carne est. 

< Yos autem non estis in came, sed in spiri4a.* 
In carne positi dicuntur nonesse in carne, si assen- 
tientes Joanni apostolo, mundana non diiigant; 
sententia enim hominis soam quasi fingit naturam, 
ut hoc appelletur quod sentit. 

< Si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. * Hoc 
ideo ambigue dicit, quia in legem inducti, non 
adhuc perfectaa erant fidei : sed spem iu eis videbiit 
perfectionis. Unde aliquando quasi perfectis loquir 

g tur, aliquando quasi perfecturis ; hoc est, aliquando 
laadat, aliquando commonet, ut si secundum supra 
memorata versentur juxta legem naturas, in spiritu 
(9) esse dicantur : quia Spiritus Dei in eo habitare 
non potest qui camaiia sequitur. 

< Si quisautem Spiritum Christi non habet, hic 
non est ejus. » Quem superius Spiritum Dei dixit, 
nunc Spiritum dicit Ghristi, propterea quia (10) 
omnia Patris, Filii sunt. Hoc ergo dioit, quia qoi 
supradictis erroribus subjectus est, ad Christum 

• non pertinet ; Spiritum enim ejus non habet, quem 
ut fiiitts Dei esset, acceperat. Duabus enim ex cau- 
sis deserit hominem Spiritus sanctus ; cum aut 
sensum carnis habet, aut gesta. Itaque per haBC qaas 
monet (ii), ad bonam conversationem hortatur: 
quamvis enim bonitate Dei erigantur homines, one- 



debere aliter facere quam facit ab eo condita rantur tamen filii Dei vocati, nisi sic vixerint^ ne 



creatura : ut ipee similis creaturis putetur t Sic 
caocati sunt, ne videant qualem contumeliam Deo 
faciont. Opus enim quod in laudem suam prasdican- 
dam facere dignatus est, isti vituperantes, 72 
incredultam et stultnm asserunt; ac per hoc Dei 
legi sabjecta esse non potest istat carnis pradentia; 
ad hoe enim studium suum exacuunt, ut Dei gestis 
repugnent (7). 

(Yers. 8, 9.) < Qui enim in carne sunt, Deo 
placexe non possunt. > Sapientes mundi in carne 
snnt, quia mandi sapientiaB student, per quam Dei 

(3) Gill. in variis lect. et cod. aliquot, Prudentia 
enim camis mars iddreo esi, quia graw peceatwm 
esi ; per peceatum enim hujumodi mars, Prudeniia 
mm. D 

(4) Ita scripti cod. magno numero : nonnulli 
tamen, et omnes edit., ubi enim periurbaiio esi, ei 
pana esi, 

(5) Rom. edit. ex marg. Gill. cum paucis mss.» 
prmsumvia dispuiaiio. 

(6) Yoci homo subjungit ms. Corb., ac per hoc 
non feeiS. 

(7) Yet. edit. ac plures mss., ae per hoe legi Dei 
hoe studium subjecium esse non poiesi in eo quod 
exerdtaiur ; mss. aliquot, in eo exerciiaium : Rom. 
autem edit. cum variislect. Gili. §t mss. quibusdam, 
ut in contextu, nisi quod in fine Rom. edit. et 
Gill. habent, ut Deo gentes repugneni, 

(8) Ita Rom. cum variis lect. Gill., Corb. et 
aliis nonnullis : vet. antem edit. ac caBteri mss. quia 
respidenies mundum, spiriiali sapienUa resistuni. 



indigni concesso nomine videantur. 

( Yers. 10.) < Corpus quidem mortuum est propter 
peccatum, spiritas vera vita (12) propter justifica- 
tionem. > Peccati causa corpus mortuum asserit 
eorum, quos deseritSpiritus sanctus, nec ad istum, 
id est, Spiritum, necis eorum passionem perve- 
nire (13). Spiritus enim Dei neacit peccare ; ad 
justificationem enim datur, ut adjutorio suo justifi- 
cet. Ergo quia peccare nescit, vita est ; mori enim 
non potest, quia per peccatum mors : ac per hoc 
sibi peccator oberit non Spiritui, quem accepit. 

quia ioius mundus earo esi. 

(9)^ Rom. edit. sola, versentur juxia legem, non 
in sptriiu, etc. 

(10) Omnesedit. ac pauci mss., SpiriiumDei nunc 
Spiriium dicii Chrisii, quia, etc. Nos locum e pluri- 
bus potioribusque mss. restituimus. 

(il) Ita mss. plerique : alii vero, et edit. omi^* 
tunt,j9ii€B monei ; et nounulU ac vet. edit. pro Wla- 
iur, legunt compellU, Continuo vero post ubi edit. 
ac mss. aliquot, homines, non eruni iamen filii Dei 
vocaii, nisi sic vixerini, ne saiis indigni concesso 
nomine videantur; Rom. edit.,... ui indigmeon" 
cesso nomine minime videaniur; mss. frequentes 
nobiscum faciunt, nisi quod pro oneraniur, non 
pauci efferunt honoraniur, Absurdo sensu. 

(12) Mss. non pauci^ spiritus verovivit, 

(13) Omnes edit. id est, SpiriStm, ne quis eorum 
passione poiesi pervenire, Eras. et seq. exponxeraBt 
nCf mss. vero prope ad anam nobisoam faoiaat. 



It7 



AD OPERA S. AMBROSU APPENDIX, 



128 



Nec enim Spiritns erit in cansa^ qni vnlt jostificaFe. 
Signnm . enim jnstificationis hoc est in tiomine, 
at per id qnod inhabilat in eo, jastificatns appareat 
esse Fiiins Dei ; non enim in ficto homine, neqne 
in corpore subdito peccatis potest habitare Spiritos 
sanctns, sicut dicit Salomon (Sap. i, 4) : Si qnis 
antem denno carnaliter vivat, desertus ab Spirita 
sancto, in injustitia sua morietur. Corpus autem 
dicens, totum hominem significat mortuum peccati 
cansa, sicut et a propheta sub vocabulo animae to- 
tus homo significatur, quasi a parte totum ; ait 
enim : Anima qnao peccat, ipsa morietur (Ezech, 
XVIII, 4). » Numquid sine corpore ? Hic corpus pro 
toto homine posuit, ille animam. Et alius propheta 
camem dicendo totum hominem significavit ; ait 
enim : * Yidebit omnis caro salutare Dei {Isa, 
XL, 5). > Et quoniam baptizato datur Spiritus san- 
ctus, etiam ipsius esse spiritus dicitur. Idcirco cae- 
tera hominis ad comparationem ejus corpus appel- 
lavit, propterea quod anima (14), dum peccat, caro 
dicatur ; hoc enim vocatur, quod sequitur, sicut 
saspe jam dixi. Simili modo et Dominus cum in 
passione sua divinitatem suam minime formidare 
vellet intelligi, sed hominis esse mcBstitiam, ait : 
< Spiritus quidem promptus est, caro vero infirma 
(MatUi. XXVI ,41) : > ut in spiritu Deum, in carne 
vero hominem significaret. 

73 (Vers. 11.) « Quod si Spiritus ejus qui sus- 
citavit Jesum a mortuis, habitat in vobis ; qui susci- 
tavit Jesum a mortuis, vivificabit et mortalia cor- 
pora vestra propter inhabitantem Spiritum ejus in 
vobis. > Ipsum sensum eadem tractat ratione ; cor- 
pora enim dixit, per quaa hominessignificat.Etquia 
supra dixit propter peccatum corpus mori morte 
secunda, hic iterum propter bonam vitam mortalia 
corpora vivificari promisit, idest, totum hominem. 

(Yers. 12.) « Igitur, fratres, debitores sumus 
non carni, ut secundum carnem vivamus. » Re- 
ctum et manifestum est, non nos adinventioni Adae, 
qui carnaliter egit, obsecundare debefie, qui prior 
peccans mortem nobis haereditatis titulo dereli- 
quit : sed legi Ghristi servire nos debere, qui nos 
spiritali ratione a morte supradicta redemit ; huic 
enim debitores sumus, qui nos carnalibus vitiis 
sordidatos per lavacrum Spiritus ablutos justificavil, 
et filios Dei fecit. Prius enim in carne positi, exem- 
plo Adae vivebamus subjecti peccatis : nunc vero 
liberati^ reddere debemus obsequinm Redemptori. 
Qnod quidem obsequium non illi utique proficit, qui 
nullitts eget : sed nobis vitam acquirit aeternam : 
sic enim diiigit nos, ut sibi imputet, quod proficit 
nobis (15). 

(Yen. 13.) « Si enim secundumcamem vixeritis, 



A morlemini. > Nihil verius, quia si secundum Adam 
vixerimus, moriemur; Adam enim praevaricans 
vendidit se peccato cami deputatus. Omne enim 
peccatum, caro est ; propter quod enim deforis vi- 
tia et delicta nascuntur ex sensibus, id est, de 
auditu, visu, tactu, odoratu, vel gustu, carni de- 
putantur. Omnis enim cogitatio foras respiciens, 
incurrit delictum ; nam et primi hominis deforis 
peccatum natum est. Secundum caraem ergo vivere, 
mors est ; omnis enim actus carnis extra legem est. 
< Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, 
vivetis. * Corpus vult lege animae gubernari : unde 
ostendit quia si duce sancto Spiritu, actus et con- 
silia camis, quae hujus mundi instigantibus po- 
testatibus concinnantur, fuerint repressa, ne agendi 

B accipiant potestatem, vitam praestari. Mortificari 
enim dicuntnr, si cessent : non sunt enim, si ces- 
sant, quia peccatum non est, si non fiat. 

(Yers. 14.) < Quicunque enim Spiritu Dei agun- 
tur, hi filii sunt Dei. > Hos dicit Spiritu Dei agi, 
in quorum actibus consilia principum et potesta- 
tum hujus mundi non videutur : in quorum enim 
videntnr, non sunt filii Dei, sed diaboli ; quia qui 
de Deo natus est, non peccat, dicit Joannes apo- 
stolus (/ Joan, iii, 9). Hoc est enim quod probat 
Dei filios et diaboli. Unde Dominusad Judaeosquod 
male agerent, et parricidium cogitarent, ait : « Yos 
diepatre diabolo estis (Joan, viii, 44). » 

(Yers. lo.) « Non enim accepistis spiritum ser- 
vitutis iterum in timore. » Hoc dicit, quia accepto 

n Spiritu sancto, a timore malornm actuum exnti 
sumus : ut de caetero nihil tale agamus, unde ite- 
ram timeamus. Ante enim sub timore eramns (16), 
quia lege data, omnes rei snnt constituti. Spiritum 
ergo timoris legem dixit, quia homines peccati 
causa in timore constituit. Lex autem fidei, quae 
in spiritu adoptionis significatur, lex securitatis 
est, quia a timore nos eruit dum donat peccata, ac 
per hos securos nos fecit : ac dicitur spiritos non 
timoris secundum hunc modum (17). 

« Sed accepistis Spiritum adoptionis filioram, in 
quo clamamus : Abba, pater. > Gratia Deia timore 
liberati, accepimus spiritum adoptionis filiorum, 
ut considerantes quid eramus, et quid dono Dei 
sumus adepti, magna cum diligentia vitam no- 

l^ stram ordinemus ; ne nomen Dei Patris in nobis 
injuriam patiatur, et ea omnia quee evasimus, ve- 
luti ingrati incurramus. Talem enim gratiam con- 
secuti sumus, ut audeamus dicere Deo : Abba, id 
est, pater ! ideoque commonet> ne accepta fiducia 
in temeritatem vertatur ; si enim huic voci, qoa 
dicimus : Abba, pater, dissimilem vitam exhibea- 
mus, injuriam Deo facimus, vocantes eum patrem. 



(14) Yet. edit. et mss. aliquod appellavit PrcB- 
terea quod anima : Rom. edit. oblitteravit rb quod, 
Hand incommode; melius tamen alii mss. ut in 
contextu. 

(15) Ita Rom. edit. cum mss. aliquot, et Gil. in 
variifi lect. Yet. autemedit. cumcaeteris mss., quod 



promisit nobis. 

(16) Ante enim sub timore eramus. non reperitur 
in mss., at contra in omnibns edit. habetur. 

(17) Yet. edit. ac mss. non pauci, secundum hunc 
mundum. 



od 



GOMMfiNT. IN EPIST. AD tlOM. 



190 



Idcirco enim bonitate saa hoc nobis iadnlsit, qaod 
snper nataram nostram est, at qaod substantia in- 
digni samas, operibns raereamar. 

(Vers. i6.) < Ipse Spiritus reddit testimoniam 
spiritai nostro, qaod samis filii Dei. » Bene agen- 
tibos nobis, et per hoc ipsam manente in nobis 
Spirittt sancto, haic voci et animo nostro, 74 qua 
clamamos in oratione : Abba, id est, pater, Spiri- 
tos Dei testimonium dat, dum manet in nobis, 
qaoniam non temere dicimus, Abba, pater, Dignam 
enim vitam huic voci exhibeamus ; et boc est te- 
stimoniom filiorum, si in eos per Spiritum videatur 
signam patemam. 

(Yers. 17.) < Si autem filii, et haeredes : haeredes 
qoidem Dei, cohaeredes autem Christi. > Cum Deus 
pater nallo modo mortuus possit dici, Christus 
autem ejos filius mortuas dicatur causa incarna- 
tionis^ quid est ut is qui mortuus est, semper vi- 
ventis hxres esse dicatur, cum haeredes utique 
non nisi mortuorum sint ? Sed bsec causa humatii- 
tatis, non divinitatis est. Nam apud Deum quae 
apud nos haereditas dicitur, donum est patris in 
fiiios obedientes transfusum : ut vivus viventis ba- 
res sit merito proprio, non necessitate defuncti. 
Unde et Dominus in Evangelio non magis humana 
quam divina ratione vivam viventibus substantiam 
snam partitum esse, licet in parabola significavit 
(Luc, xv^ 12) ; nec enim parabola absurda ratione 
oomponitnr. Ut ergo promptos nos ad obediendum 
Deo Patri faceret, hac spe exhortatur dicens Dei 
nos fataros haeredes, cohaeredes autem Christi ; ut 
quia spes magna praemii est, tanto magis in Dei 
rebos propensiores essemus, postponentes curam 
mandanoram. Quid sit autem cohaeredem esse Filii 
Dei, ab apostolo Joanne docemur; inter caetera 
enim ait : < Scimus quoniam cum apparuerit, simi- 
les ei erimus (I Joan, iii, 2). > 

< Si tamen compatiamur^ ut et simul glorifice- 
mur. > Quo modo cohaeredes Christi fieri possumus 
declarat, dicens : < Si tamen compatiamur, ut et 
simul glorificemur. > Videamus ergo quid sit com- 
pati. Compati est persecutiones tolerare propter 
speoi faturorum, carnemque crucifigere cum vitiis 
et concupiscentiis, hoc est, voluptateset pompas 
saeculi spernere. Cum enim haec omnia mortua 
faerint apud hominem, crucifigit mundum, futuri 
saecali vitam credens, in qua se sperat cohaeredem 
Christi futurum. 

(Yers. 18.) < Existimo ergo quod non sint con- 
dignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam 
qoa revelabitur in nobis. > Exhortatio haec ad su- 
periora pertinet, per quam ostendit parva esse 
qoae hic possunt a perfidis irrogari, ad comparatio- 

(18) No9 jubet deerat in cunctis edit. et nonnul- 
iis mss., sed ex aliis pluribus restituitur. 

(19) Pro terrenis mlestia nunc primum e cod. 
Flor. et Yind. admittuntar in textum. 

(20) Ita omnes edit. ac mss, aliqaot : nonnalii 



Anem decreti munerisin fataro saeculo. Propterea 
nos jubet (18) ad omnia exitia paratos esse deliere, 
quia magna pro his repromissa sunt prssmia ; ut in 
tribulatione consoletur se animas, et spe crescat. 
Nam et quosdam, imo multos scimus pro prae- 
sentibus lucris, ad modicum utique profataris, 
quam asperos et duros subire labores, et ad qaae 
tendunt aliquando, quia ipsa vita fragilis est et in- 
certa, pervenire non possunt. Nautae pro quibus 
commodis tantis se procellis et tempestatihus cre- 
dmU, cum sciant in his magis mortem ante oculos 
esse quam vitam? Et milites spe praesentis praemii, 
cum incerta victoria sit, in giadios insurgere non 
dubitant. Quanto ergo magis pro Christo patiendum 
est, cujus etiam protelata sunt nobis beneficia : qai 

B pro parvis magnifica, pro terrenis coelestia (19), et 
pro temporalibus perpetua praemia cum gloria pol- 
licetur 1 Pro Christo dicimur pati, cam nobis, non 
illi proficiat, quod patimur : sed quia ille occasio- 
nem quaerit remunerandi nos, hoc praecipit ; at 
bonus enim vel profusus largitor causam quaerit, 
quomodo donet aat indignis, aut verecondis. De- 
nique ut ipsa exitia tolerari possint, ipse suggerit 
vires. 

(Yers. 19.) < Nam exspectatio creatarae revela- 
tionem filiorum Dei exspectat. > Quoniam praesentis 
temporis passiones indignas dixit ad superventuram 
gloriam, subjecit quod creatura hoc exspectat, ut 
compleatur numerus filiorum Dei, destinatas ad 
vitam : ut tunc demam etiam ipsa creatara possit 

p liberari a servitute corruptionis^ et cessare a vi- 
\io (20). 

(Yers. 20.) < Yanitati enim creatnra subjecta est 
non voluntaria. > In Domini et creatoris potestate 
posita creatura, non utique sponte subjecta est 
vanitati ; non enim proderit sibi quod subjecta est, 
sed nobis. Quid est ergo in quo vanitati subjecta 
est, nisi quia quae generat, caduca sunt ? Operatur 
enim, ut fructus faciat corruptibiles : corruptio 
ergo ipsa vanitas est ; omnia enim quae nascuntur 
in mundo, infirma, caduca et corruptibilia, ac per 
hoc vana sunt. Yana sunt enim, quia statum suum 
tenere non possunt : nam cuncta deformata per 
fluxum semper in se redeunt confusa in naturam. 
75 Hoc dicit de his et Salomon, quia omnia baec 
vanitas (Eccle, i, 2). Nec discordat ab his David, 
dicens : < Yerumtamen vanitas omnis homo vivens 
(Psal. XXXVIII, 6). > Manducare enim et bibere, et 
res mundi curare, nonne vanitas est ? Et prodest 
tamen ipsa vanitas ; proficit enim hominibus natis 
in mundo, ut per haec in corporibus exercitati, 
discant mysterium. Creatoris. Ad comparationem 
enim aeternorum vana sunt ; nam in sao bonasunt, 
quippe cum sint necessaria. 

vero alii, liberari a servitute corruptionis, et cessare 
a servitio, quidam... et cessaret in oitio ; cod. tan- 
dem Corb., liberari ab oficio servUutis, et pausare, 
Thuan. addit, m otio. 



D 



m 



AD OPEftA S. AMBROSn APPENDDC. 



1» 



(Yen. il.) «Sed propter emn qni subjecit illam A^oordiam ; nt qnataor angiilis polsata domns, ez 



in spe. > Qne spes sit, statim sobjecit, dicens : 
< Quoniam et ipsa creatnra liberabitnr a servitnte 
corniptelflB in libertatem glorisB filioram Dei. »- 
Qnoniam contradicere non potest creatora condi- 
tori sno, ejas caasa sobjecta esl non sine spe. Ha- 
bet enim in labore posita boc solatium, qaoniam 
babebit reqoiem, cam crediderint omnes, quos scit 
Deas creditaros, qnoram etiam caasa subjecit : 

(Vers* 22.) « Scimas enim qaod omnis creatara 
ingemiscit et partarit asque adbac. > Parturire 
doiere est. Ipse sensns est, qaia omnis creatnra per 
qootidianam laborem ingemiscit et dolet nsqae 
modo. Usqoe modo taodia significat, qmandia le- 
gilar. Ipsa enim elementa cam soUicitudine operas 



aliqaa parte faciat rainam. Propter qood ono con- 
silio fugiendum est binc Christianis ; exemplum 
enim debent seqai sancti Simeonis, qui sciens 
beilam bic geri contra perfidiam, in pace dimitti 
se postalavit (Luc. n, 29). Hoc est qaod singnli 
orantes pro omnibas oramus, ut veniat regnam 
Dei (Matth. vi, 10); tanc enim erit liberatio cor- 
poris nostri, id est, omninm Cbristianoram ; in 
corpore enim omnes significavit, qaia samos alter 
alterius membra. Apostolus qaidem qaasi vir divi- 
nos bene sentit de nobis, dicens qaia ingemisci* 
mus, at binc liberemur, sicut et ingemiscebat Si- 
meon : sed video oblectatione mandi nos teneri. 
Igitur per haec qu» supra dicta sunt, ostendit quam 



snas exhil)ent, quia et sol et lona non sine labore B vim creatura patiatur nostri causa, cum quando 



statata sibi implent spatia, et spiritns animalium 
magno gemitu arctatar ad exhibenda servitia ; nam 
videmos illa gementia cogi invita ad laborem. Haec 
ergo omnia exspectant reqniem, ut a servili opere 
iiberentnr. Si antem haec esset servitus, qua» ad 
Denm profioeret promerendim, gauderet, non dole- 
rel creatura: sed quia nostri cansa subjecta est 
servituti corruptionis, dolet. Yidet enim quotidie 
opera sua interire ; quotidie enim oritur et occidit 
(21) opus ejas. Recte ergo dolet, cujas operatio 
non ad aetemitatem pertinet, sed ad corraptionem. 
Quantum ergo datur intelligi, satis de nostra salute 
sollicita sunt, scientes ad liberationem suam pro- 
ficere matnrius, si modo • nos citius agnoscamus 



auctorem. Haec it^que scientes, omni cura diligen- n credimus. 



nos quibus obsequium ejus proficit, quique Dei 
Spiritam adjutorem habemus, ingemiscimus, ut 
hinc liberemur, ut promissa consequamur {M^mia. 
Quanto magis ergo creatura ingemiscit, qua neqae 
adjutorem habet Spiritum sanctum, neque in sua 
causa laborat : addito hoc, quod ea qo» labore suo 
generat, ut alimentis servorum Dei proficiant, contra 
fas videt idolis immolari t Unde plus dolet, et optat 
citius liberari, 76 sciens hoc ad injuriam profioere 

Greatoris. 

(Vers. 24.) < Spe enim salvati sumus. > Hoc 
dicit, quia sperando quod promisit Deus in Christo, 
nobis meritum fecimus, ut liberemur. Ergo in spes 
liberati sumus, quia non aliud futurum est, quam 



tiaque dignos nos praebeamus, aliis quoque ut 
exemplo simus, non nostra solum miseratione com- 
raoti, sed et ejos caosa quae diebus ac noctibas in- 
jarias patiens ingemiscit ; solemus enim in alienis 
caosis propensios vigilare. 

(Vers. 23.) « Non solum autem illa, sed et nos 
qui receptaculum Spiritus habemus, nos ipsi intra 
nosmet ipsos ingemiscimus, exspectantes redem- 
ptionem corporis nostri. > Post creaturam munda- 
nam adjecit etiam nos hoc exspectare, et ingemi- 
scere ad Deumj ut hinc liberemur cuncti destinati 
ad vitam rquia Christianis mundus hic pelagusest. 
Sicut enim mare adversis excitatur procellis, insilit^ 
et tempestatem navigantibus facit : ita et saeculum 



• Spes autem quae videtur, non est spes. > Mani- 
festum est non essespem quas videtur, sed quodnon 
videtur; ac per hoc credentes praemiis afficiendi 
suntj quia quae non vident, sperant. 

(Vers.25.) < Nam quod videtquis^ qaid sperat? 
Sed si quod non videmus, speramus, per patientiam 
exspectamus. > Dubium non est ea sperari qnae non 
videntur ; exspectantur enim futura. Haec exspec- 
tatio patientia est, quae multum meret^r a Deo : ut 
de die in diem exspectans cupiat venire regnum 
Dei, et non dubitet, quia tardat. 

(Vers. 26.) * Similiter autem et spiritus adjnvat 
infirmitatem nostrae orationis. > Quoniam superius 
ingemiscere nos, et precari liberationem memo- 



perfidorum conspiratione commotum, perturbat o ravit, et in dolore positi, autquae longe futura dicta 



fidelium mentes : et tanta diversitate hoc agit ini- 
micus, ut quid priusevitandum sit, ignoretur (22). 
Si enim potestas desinit esse adversum nos, priva- 
torum mentes exagitat : si et hi compescantur, per 
domesticos conflat incendium ; et si hoc positum 
fderit (23) arte sua inter ipsos germanos facit dis^ 

(21 j Mss. aliouot, moritur et occidit. Infra vero 
obi nos, edit. Amerb. cunctique mss., scientes ad 
liberaiionem suam. Verum hnic auctori non hoc 
tantum loco contigit incongrue loqui. 

f 22) Tres mss. verbo iynoreiur addunt, non enim 
deficii, unde naicatur trtbulatio; Quod autem pro 
potestas Rom. edit. substituit, tempestas, hoc non 



sunt, mox fieri volumus, aut cito tolli, per quae 
ad meritum perveniamus ; et videmur imbecilla 
oratione precari, dum illi denegatur effectus. In- 
firma est enim, qui contra rationem postulat; ac 
per hoc infirmitatem hanc a sancto Spirita dato no- 
bis adjuvari ostendit. Adjuvat autem, quia qnm 

tantum contra caeterarum omninmque mss. aucto- 
ritatem pu^nat, sed et contra legitimum sensum ; 
potestas enim hic opponitur bominibus privatis, nt 
iocus clamat. 

(28) Ita edit. Amerb., Eras. et mss. pleriqoe: 
alii vero mss. partim subditum fuerii, partim sopi^ 
Hffli fueri^ quod Gill. et Rom. edit pnBtuieninl. 



m 



COMMENT. IN EPISt. AD ROM. 



134 



ant ante petnittar, qnam peti debeant, ant sont A vit Dens fataros sibi idoneosy at anteqoam crede- 



Goatraria, non ainit fieri. 

< Nam qaid oremas sicat oportet, nescimns. » 
Infinnitatem orationis nostrae ignorantiam signifi^ 
care declaravit; fallimor enim patantes prodesse 
qa£ poscimos, com non prosint. Deniqne eidem 
Apostolo tertio deprecanti, nt tentationes ab eo 
cessarent, qaia crebraB erant, dictnm a Domino 
est : « Snfificit tibi gratia mea ; nam virtus in infir- 
mitate perficitnr (// Cor. xii, 9)^ » id est, sic me- 
ritam qais collocat, dam in tribalationibus patiens 
invenitnr. Didicit ergo contra se esse quod petebat. 
Est et aliqaando snperba et stalta petitio, sicat 
fait daorom apostoloram Jacobi et Joannis, qaibas 
incongraa et immensa petentibns dictom est : 
«Nescitis qaid petatis {Matth. xx, 22). • 

«Sed ipse Spiritas postalat pro nobis gemitibas in- 
enarrabiiibas.» Non bnmanis eloquiis postulare pro 
nobis dJscitor SpiritasDominijSed raore naturae suae. 
Com enim quod de Deo est,deDeo loquitur, eo more 
loquatar necesse est, qno ille loquitur, de quo est. 
Nemo enim cum cive suo alia lingua loqnitur (24). 
Saperfnndit enim se precibus nostris Spiritus datus 
nobis, nt imperitiam et improvidentiam nostram 
motu sao operiat, et illa nobis a Deo petat qua 
prosint nobis. 

(Yers. 27.) • Qni aatem scratatur corda, scit 
qoid desideret Spiritus, qaia secundum Denm, po- 
stalat pro sanctis. > Manifestum est quia Deo, coi 



rent, scirentnr. 

(Yers. 29.) < Nam qnos praBScivit. • Istos qnoi 
praescivit faturos sibi devotos, ipsos elegit ad pro- 
missa praemia capessenda, ut hi qai credere viden- 
tur, et non permanent in fide coepta, a Deo electi 
negentur : qnia qaos Deas elegit, apud se perma* 
nent. Est enim qni ad tempus elegitor, sicat Saul 
et Judas: non de praescientia, sed de praesanti ja- 
stitia. 

< Conformes fieri imaginis Filii sai. » Hoc dicit 
qnia ideo 77 praedestinantnr in futoram sacoiam, 
ui similes fiant Filio Dei, qnod jam supra memo- 
ravi. 

< Ut sit ipse primogenitns in mnltis fratribos. » 
3 Recte primogenitiu, qui ante omnem creatnram 

non factns, sed natas est : ad cnjas exemplum 
Deus homines in filios sibi adoptare dignatns est. 
Est et prin ogenitus in regeneratione Christos. Est 
et primogenitos ex mortuis cujos natora ignoratnr. 
Et primogenitas post victoriam ascendens in coelos. 
(26) Primogenitus igitar in omnibus frater noster 
dicitur, quia homo dignatas est nasci : Dominns 
vero est, quia Deus noster est, sicnt dicit propheta 
Jeremias : < Hic est Deus noster, nec repntatur (27) 
alius absque eo (Baruch, iii, 36). > 

(Vers. 30.) < Quos antem praedestinavit^ illos et 
vocavit. » Yocare est cogitantem de fide adjuvare, 
aut compungere enm, quem sciat aadire. < £t qnoe 
vocavit, ipsos et justificavit ; quos aatem justifica- 



nihil tacitam est et occaltam, nota est precatio p yit, hos et magnificavit. > Hoc dicit qnod snpra, 



omninm spirituam : quanto magis Spiritus sancti, 
qoi ejosdem atiqae sabstantiae est, et loquitur non 
impolsii aeris, neque ut angeli, ant sicut caetera ex 
creaturis, sed sicut competit ejus divinitati 1 Deo 
ergo loqaitur, cam nobis tacere videtnr, qaia et 
videt, cnm non videatur, et haec petit quae scit Deo 
placere» et nobis prodesse. Tunc sane pro nobis 
interponit se idem Spiritas, cum scit nos per igno- 
nntiaoi, non per jactantiam contraria postnlare. 

(Yers. 28.) < Scimus autem quoniam diligenti- 
bas Denm omnia procednnt in bonum, iis qui se- 
candnin propositom yocati sunt sancti. > Hoc dicit, 
qnia diligentes Denm etsi imperite precati fuerint, 
non illis oherit, qnia propositum cordis illorum 



quia quos praescivit Deus aptossibi, hi credentes 
permanent, quia aliter fieri non potest, nisi qnos 
praescivit Deus, ipsos et jnstificavit; ac per hoc 
magnificavit illos, ut similes fiant Filio Dei.De cae* 
teris quos non praescivit Dens, non est illi cara in 
bac gratia, quia non praescivit illos futuros idoneos 
(28). At si credant, ant eligantor ad tempus, qaia 
videntnr boni, ne justitia contempta videatnr, non 
permanent ut magnificentnr, sicnt et Jndas Isca- 
riotes {Joan. yi^ 71), aut illi septuaginta dno, qni 
electi, post scandalum passi recesserunt a Salvatore 
(Ibid,, 67). 

(Yers. 31.) < Quid ergo dicemns adhaec ? Si Deas 
pro nobis, quiscontra nos? > Manifestnm est, quia 



sciens Deus et ignaviam (25), non illis imputat, jy Deo nobis testimoninm perhibente, quis est qui 



qoae adyersa postalant, sed ea annuit^ quae danda 
sant Deum amantibus. Unde et Dominus ait : Scit 
antem^ inquit, Pater vester quid vobis opus sit, an- 
teqnam petatis ab eo (MaUh, yi^ 8). Hi ergo secun- 
dnm propositam vocantur, quos credentes praesci- 



audeat accusare nos, quando ipse qni judex est, 
ante praescivit nos, et idoneos judicavit ? 

(Yers. 32.) < Qai proprio Filio sao non pepercit, 
sed pro nobis omnibns tradidit illum. > Sic securos 
nos debere esse fidei cansa hortatar, at Deam, 



(24) Rom. edit., aliena lingua loquitur... adventu 
iuo operiat. 

(25) Ita omnes mss. ac vet. edit. ; Rom. vero, 
et imbeeillitatem. 

(26)Rom. edit.cummss. nonnullis, ex mortuis, 
quanao devieta morte ascendit in calos. 

(27) Nee reputatur, sive at mss. aliqui, non orstt- 
mabitwr aliui absque eo, in textum ex mss. non 



f>aacis restituimus. Infra vero in mss. qnibasdam 
egitur partim,t7ocare est cogitantem homtnem quod 
sit Dei, vocare ; partim, quid sit hominem vocare. 
Vocare est cogitantem de fide, etc, in qnibusdam 
autem omittitur : nos vero iectionem omniam edit. 
potiorumque mss. retinuimus. 

(28) Illos futuros idaneos mss. pleriqne iidemqne 
optimi restituere. 



i35 



AD Ot>ERA S. AMBAOSU APPENDIX. 



136 



qnasi prjescinm (29), anteqnam ex impiis fideles A 
essemus, Filinm suam pro nobis morti tradidisse 

ostendat. 

« Qnomodo non etiam cnm illo omnia nobis do- 
navit? » Denm olim decrevisse dicit remonerandos 
credentes in Christnm. Si enim quod majus et prae- 
oipunm est, prsestitit nobis, nt Filium suum verum 
et charissimnm traderet propter nos adhuc impios, 
quare non quod minus est facturus credatur pro 
nobis credentibus sibi ? Jam enim parata sunt 
credentibus praemia ; minus est enim nobis omnia 
cum illo donare, qiiam illum nostri cansa morti 
tradere. 

(Vers. 33.) « Quis accnsabit adversus electos 
Dei? * Neminem audere nec pos^ judicium et 
praescientiam Dei in nobis retractare apertum est. g 
Quis est enim qui possit haec, quae Deus probat, 
improbare ; cum nemo aequalis sit Deo ? 

< Deus qui justificat. • Hoc in Isaia propheta est 
(lia. L, 8), quod hic quasisuum ponit ; quia nemo 
est alius qui, quod probat Deus, arguat. Aut ne 
forte ipse nos Deus accuset : sed non potest quod 
justificat, accusare. 

(Vers. 34.) « Et quis erit, qui condemnet ? Chri- 
stus qni mortuus est, imo qui et resurreut, et est 
in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis. » 
Deum, qnia nos justificat, accusare nos negat : 
Christum autem damnare nos non posse ; quia eo 
affectu diligit nos, ut moreretur pro nobis, et re- 
snrgens, semper causas nostras agat apud Patrem. 
Cnjus postulatio contemni non potest, quia in q 
dextera Dei est, hoc est, in honore quod Deus est; 
nt de Deo Patre securi, et Christo Filio ejus qui 
jndicatums est, in fide ejus laetemur. Hincest illud, 
qnod dicit Petro apostolo : « Ecce exspostulavit 
Satanas, ut vos ventilet sicut triticum ; ego autem 
rogavi pro te, ne deficiat fides tua (Luc, xxii, 
31, 32). > Hoc ergo modo interpellat pro nobis 
Salvator; sciensenim impudentiam (30) etaltitu- 
dinem adversarii nostri, cum se commovet adver- 
sum nos, si non ei assentiamus, Salvator interpellat 
pro nobis, ne aliquid violenter praesumat circa 
nos, ut arceatur insolentia ejus. Hac causa tamen 
dicitur Filins interpellare, cum ipse agat totum, et 
aequalis sit Deo Patri ; et qnia unus dicitur Deus, ne 
Pater et Filius singularis^ vel unio pntaretur, ad 
personarum 78 distinctionem sic loquitur Scri- 
ptura, nt et Filinm non disparem tradat, et Pa- 
trem, qnia Pater est, et qnia ab ipso sunt omnia, 
praeferat. 

(Vers. 35.) < Qnis nos separabit a charitate 
Christi ? > Hoc est, qnis nos avertere poterit a 



dilectione Christi, qui nobis tam magna et innn- 
mera praestitit beneficia? Tribulatiof Sed non facit, 
quia dilectionem firmi Christiani nulla vincnnt 
tormenta. Amantis enim plus incitatur charitas, si 
eum cujus sensit beneficia, prohibeatur amare; 
dum enim putant se in merita ejus seminare, susci- 
tant memorata beneficia (31). 

(Vers. 36, 37.) < Anangustia ? an persecutio ? an 
fames? an nuditas ? an periculum ? an gladins 
(sicut scriptum est, quia propter te morte afficimnr 
tota die, aestimati sumus velut oves occisionis) ? 
Sed in his omnibus superamus propter eum qni 
dilexit nos. » Hoc scriptum est in psalmo quadra. 

gesimo tertio. Manifestum est ergo hatc omnia, 
quae enumerat, exitia, tribulationes, pressuras, et 
mortem, non posse conferri vel comparari charitati 
Christi^ quam seminavit in nobis. Multo enim ma- 
jora ejus beneficia habemus quam haec sunt omnia, 
quae videntur adversa. Si enim morimur pro illo, 
quod gravius videtur in his, et ille mortuus est pro 
nobis : sed ille ut prodesset nobis ; nostra autem 
mors non illi proficit, sed nobis. Temporalem enim 
vitam perdimus, ut nobis rependatur aetoma. Et 
qnid mirum si servi moriantur pro bono Domino ; 
quando Dominus mortuus est pro servis et malis ? 
Vincunt ergo beneficia, et exhortantur animum ad 
perseverandum propter eum qni dilexit nos. 

(Vers. 38, 39.) < Confidoenim quia neque mors. > 
Confidentia haec de sponsione Christi est, qna pro- 
misit in tribulatione adjuvare sibi dicatam fidem. 

« Neqne vita, neque angelus, neque virtns, neqne 
altitndo, neque profundum, neque praesentia^ neqne 
futnra, neque alia creatura poterit uos separare a 
charitate Dei, quae est in Christo Jesn Domino 
nostro. > Haec sunt omnia, qnae ad abductionem 
nostram a diabolo inferuntnr, qnae idcirco memo- 
rat, ut mnniat nos ; ut si advenerint, confidentes 
de spe, et auxiliis Christi, armati fide adversns 
baec repugnemus. Quid enim si mors illata fnerit» 
nonne lucrum est maximum occasionem' invenire, 
qua citius eatnr in regnum promissum ? Neqne si 
praesens, vita promissa nobis fuerit dignitate mn- 
nita, debet nos avertere ab spe beneficii Christi, 
quem scimus, quia non solum in futuro, sed et in 
praesenti proderit nobis. Nec quidem si se angelus 
nobis ostendat ad seducendos nos, subomatus 
fallaciis patris sui (32) diaboli, praevalere debebit 
adversum nos; cum sciamus Christo, ut magni 
consilii Angelo nihil praeponendum (Isa. ix, 6). 
Neque si virtus ab aliquo facta fuerit, sicnt dicitnr 
facta a Simone mago, qni dicitur in aere snrsum, 
nt populum Christi scandalizaret^ volasse, fidem 



(29) Amerb. et Eras. cnm mss. aliquot, ut Deum, 
quo jtroBscio, etc. 

(30) Mss. aliqnot, sciens enim potentiam ; unus, 
imprudentiam, 

(31) Omnes edit. ac mss. nonnulli, immerita ^us 
seminare, memarat beneficia ; caeteri mss. qui et 
potiores, nt nos in textn ; nisi qnod omittitur in 



qnibusdam vox memorata, et pro in merita in om- 
nibus fere scribitnr immerita, inepta sensu. At in 
merita Christi sendinamus, quia ipse prior dilexit 
nos, ac dedit nobis. 
(32) NonnuIIi mss., subomatu fallads patris 



sui. 



137 



»)' r»:^ 



m V^iST. AD ROIL 



»?8 



nostram debebit minuere , scientlam Salvatorem A missa: ac per hoc dolet.ienns 8U«mi ^od ^t 



nnbe famolante snsceptam ascendisse supra omnes 
ccelos (AcL i, 9). J^eque si in altitudinem se nobis 
ostendat^ de qua dicit Joannes apostoius: < An 
ignoratis altitudinem Satan» (Apoc. ii, 24) ? > a 
devotione nos Domini Jesu debebit auferre, quem 
scimus descendisse de ccelo, ut terrena spiritalibus 
sociaret (33). Neque si perpbantasiam, qua seducere 
meditaturs profundom nobis ostendat horrore mi- 
randum', qua territi forte succumbamus illi: nec 
lic dignum est, ut Christo fidem frangamus, quem 
scimns nosfri causa in profandum terrae descen- 
disse et morte pressa genus humanum liberasse. 
Neque si futura nobis spondeat, quae promisit Evae 
(Gen, uif 4, 5), assensum dabimus illi, discreti a 



secundum camem ; quia incredulitate sua hoc 
perenni et salutari beneficio se privarunt. Erfo , 
optabam, ait, nonopto; quia scit fieri non posse, 
ut tam honestam membrum , nullo praecedente 
vitto, abscinderetur a corpore Christiano (35) , 
affectum tamen et dilectionem circa genus suom 
ostendit. 

(Vers. 4.) « Quorum adoptio est filiomm. » Jostd 
se dolere probat, quando praedicat laudem generis 
eorum, quia olim filii adoptati, afiectum et gratiam 
Dei Patris in irritum habuerant. Adjecit adhuc, tit 
et alios dolere pro his faciat, dicens : 

(Vers. 5.) < Et gloria, et testamenta, et legisk* 
tio, et obsequium, et promissa, quoram Patres, et 



Christo, quem viriute et natura Deum credimus q ^^ q^jbus Christus secundum carnem, qui est snper 



et scimus. Necsi arte et subtilitate (34) astutise 
su» aliam creaturam fingat ad.horam, sicut finxe- 
runt Jamnes et Mambres coram Pharaone (II Tim, 
in, 8) ; inconveniens est, ut per haec a Deo creatore 
vero nos revocet, quem non iguoramus per Chri- 
stum Filium suum creaturam condidisse in aeternum 
exsistentem. Quibusdam videtur aliam creaturam 
dixisse de idolis ; sed non est verum, quia hanc 
debuit significare, quam sub admiratione seductio- 
nis videtur fingere Satanas. Nam quis seducatar 
fidelium ad haec , a quibus recessit manifestato 
errore ? 79 Sed haec meditatur et fingit, per quae 
etiam electos possit seducere. Nulla ergo sunt, qua 
nos possint a charitate Dei separare, quae est in 
Christo Jesu : Deus enim charitatem suam in 
Christo nobis ostendit , dum tradit i(lum pro 
nobis. 

CAPUT IX. 

(Vers. 1-3.) « Veritalem dico in Christo Jesu, 
non mentior, testimonium mihi perhibente con- 
scieatia mea in Spiritu sancto, quia tristitia est 
mihi magna, et continuus dolor cordi meo ; opta- 
bam enim ego ipse anathema esse a Christo pro 
fratrihus meis, cognatis secundum camem, qui 
sunt Israelitae. > Quoniam superius contra Judaeos 
loqni videtur, qui ex lege justificari se putant: 
ounc ut votum suum et affectum circa eos ostendat, 
leste conscientia sua, in Christo Jesu et in Spiritu 
sancto dicit se loqui, ut non velut inimico illorum 



omnia Dens benedictos in saecula. Amen. » Tanta 
praeconia nobilitatis et dignitatis generis Judmmm 
et promissionum enumerat, ut omnibus pro his 
dolorem incutiat , quia non recipiendo Salvatorem 
praerogativam Patnun, et promissionis meritam per- 
diderunt, pejores gentilihus facti, quos prius, quia 
sine Deo erant, abominabantur : propensius enim 
malumest dignitatem perdidisse,quam non habuisse. 
Interea de Salvatore dicit: 

< Quiest super omniaDeus l)enedictus in saecula. 
Amen. > Quando enim nulla paterhi nominis fit 
mentio, et de Christo sermo est, non potest differri, 
ne Dens dicatur. Frequenter enim Scriptura pro- 
pter unius Dei professionem, si de Deo Patre b- 
G quitur, et Deo adjangit Pilium, Deum Patrem 
vocat, et Pilium Dominum. Si quis autem non 
putat de Christo dictum : Oui est Deus, det per- 
sonam, de qua dictum est : de Patre enim Deo hoc 
loco mentio facta non est. Sed quid mirum, si in 
hoc loco Christum Deum super omnia aperta voce 
loqueretur, de quo alia in epistola hnnc sensum 
tali sermone firmavit, dicens: « Ut in nomind 
Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium 
et infemorum (Philippi ii, 10) ? » Haec sunt omnia, 
snper quae Deus Christus est. Neqae enim, exceptis 
his, sunt aliqua, ut non super omnia Deus Chri- 
stus sit : nec potest genu flectere omnis creatara, 
nisi Deo. Deniqne Joannes apostolus cum inscius 
angelum ut Deum vellet adorare, audit ab eo: 



fldes haberi non possit. Ideo Chrislum et Spiritura n • ^e feceris, quoniam conservus tuus sum. Deum, 



sanctom, qnos nihil latet, testes dat : et quoram 
testimonium reprobari non potest, qui sicperhibent 
testimoniumApostolOj.dum commendant eum vir- 
tute ftignorum, quae faciebant per illum. Quia enim 
tam magnum praesidiam est Christi, et praecipuam 
charitatem erga genus humanum ostendit, et digna- 
tione ejus gloriosa et immortalia praemia repro- 

(33) Rom. edit. sola, ut terrem eoelestibue eocia^ 
ret, Infra vero ubi vot. edit. ac plures mss., errore 
wdrandum, eadem Rom. edit. ex Gill. in marg. et 
mas. nonnullis restituit, horrore mirandmn, 

(34) Omnes edit. et mss. ac pauci mss., et subli-' 
mOate ; caeteri, in quibus antiquiores, et eubtilitate. 

Patbol. XVII. 



inquit, adora (Apoc, xix, 10). » Nec Dominns uti' 
que adorari se pateretur, nisi quia Deus est: si 
quo minus, usurpassedicendusest, etpeccasse, quod 
absit, cum ipse diabolam increpans, Dominum 
Deum adorandum, et ipsi soli serviendum ostendat 
(Matth. IV, 10). Nihil ergo praejudicatur Deo Patri, 
cum adoratur Christus ut Deus, quia cum soli Deo 

Rursus paucis inteijectis, Eras. ac seq. edit, cum 
uno vel altero mss. reposuerant, conventens est; ubi 
nos cum Amerb. et plerisque mss. resti tuimus , 
inconveniens est. 

(35) Rom. edit. cum paucis mss., a corport 
Christi. 

8 



1S9 



AD OPEHA S. AlfBROSH APPENOlX. 



140 



serviendtfm dicatnr, servitar et Christo. Dicit enim A 
alio.loco: «Qui in his servit Christo, placet Deo 
(Rom. XIV, 18). » Quid ergo superest, nisi ul Pater 
Deus, et Filins Deus, et nihilominus unos Deus 
credatur uterque ? Sive enim Patrem quis adoret, 

' sive Filium, uQum Deum dicitur adorare, et ser- 
vlre Patri, aut Filio (36)> uni Deo servitium exhi- 
betur. 80 Nulla igitur discretio est , quia qui 

' adorat Filium^ adorat et Patrem : et qui servit 
Patri, servit et Filio. Et ut sine adulatione deitatis 

. hujus confessionem esse doceret, in conclusione 
posuit. Amen, hoc est, verum, ut Christum Deum 
super omnia in veritate ostenderet benedictum in 
Sfficula. 

(Yers. 6.) « Non autem excidit verbum Dei. > 
Nonexcidit verbum Dei dicentis: « In Isaac voca- B 
bitur tibi semen (Gen. xxi, 12), > id est , hoc 
evenit, quod dixit Deus futurum ; ut non hi dice* 
rentur semen esse Abrahae, qui filii ejus essent 
secundum camem : sed isti qni fidem acceperint , 
per quam natus est, Isaac, reformatam tempore 
Christi, non jam specialemj sed generalem ; ut 
quod Abraham credidit de Isaac, isti crederent de 
Deoet Christo; quianatus estDei Filius adsalutem 
humani generis redimendam (37). » 

(Vers. 7.) « Neque omnes qui sunt ex Israel, hi 
snnt Israelita; neque quia semen sunt Abrahae, 
omnes filii : sed in Isaac vocabitur tibi semen. » 
Hoc est (38) quod vnlt intelligi, non jam ideo di- 
gnos esse omnes, quia filii sunt Abf ahae : sed eos 
esse dignos^ qui filii promissionis sunt^ id est, quos q 
praesciit Deus promiasionem suam suscepturos, sive 
ex Judaeis, sive ex gentibus ; hi enim digni sunt 
dici Israelitffi, id est, videntes Deum, qui credunt. 
Nam de Isaac utiqne omnes hi filii snnt Abrah», 
qnia omnis propago generis JudaBorum ex Abra- 
ham per Isaac est. Sed quia, sicut dixi, hi sunt 
vere filii Abrahae, qui promissionem sequuntur, 
qnae in Isaac facta est (39) : ac per hoc rQliqui 
filii non sunt diceodi Abrahae. Abraham enim cre- 
dens, Isaac accepit propter fidem, quia credidit 
Deo. In quo mysterium futurae fidei designatum 

.est, ut iUi essent fratres Isaac, qui eamdem fidem 
haberent, in qua Isaac natus est, quia Isaacin 
tjrpo Salvatoris natus est ex promissione^ ntqui 
crediderit Christum Jesum promissum esse Abra- j^ 

.hae^ hic sit filius Abrah»^ frater vero Isaac. Di- 

(86) Ms9. aliquot, et eervire Patri, aut Filio, aut 
Spiritui iancto, uni Deo.., adorat et Patrem et Spi" 
ntum sanctum.,, servit Filio et Spiritui sancto, etc; 
reliqui vero, et edit. nobis congruunt, nisi quod 
Rom. proe< eermre Patri, posuit, etsi servitur Patri: 
nec non post nulla igitur, subjnnxit, in his : ac de- 
mum infra pro confessionem cum mss. Thuan. sub- 
stituit, professionem. 

(37j Gill. ac Rom. edit. cum Thuan. cod.« hu^ 
mani generis, redhibendam, 

(38) Ita mss.et vet. edit., nisi quod Gill. omittit, 
Hoc est : Rom. autem edit. adjecto, ut solet, se- 
quehti Scriptnrae versu, et repetita parte superio- 
ris, jsta subjungit : VuH inteUigere non omnes, qui 



ctum est ergo Abrahae, quia • In semine tuo bene- 
dicentur omnes gentes (Gen. xxn, 18) ; » quod 
utique in Isaac factnm non est, sed in eo, qui in 
Isaac promissus est Abrahae, qui est Christus, in 
quo omnes gentes benedicuntur credentes. Caeteri 
ergo Judaei filii sunt carnis, dum promisaione privan- 
tur, nec depntari possunt merito Abrahae^ qui fidem 
non sequuntur, per quam dignus exstitit Abraham. 

(Vers. 8.) < Id est, non qui filii carnis, hi sunt 
filii Dei ; sed qui filii promissionissunt, aestimantur 
in semine (40). » Apertum est quia non possunt 
dici filii carnis filii Dei : hi enim ex concupiscentia 
carnis nati sunt, isti vero ex fide spiritualiter, se- 
cundum quod promissum est Abrahae, ut hi aesti- 
marentur semen esse, qui crederent. 

(Yers. 9.) < Promissionis enim verbum hoo est : 
Ad hoc tempus veniam, et habebit Sara filium. • 
Hoc in Genesi habetur, quod praefiguratum in Christo 
est,utfutnms Christus promitteretur filius Abrahae,in 
quo promissionis verbum impleretnr, ut in Christo 
benedicerentur omnes gentes terrae. Quando enim 
promissio facta est Abrahao, et audivit : « Quia in 
semine tuo benedicentar omnes gentes terrae ; » 
Christus utique illi promissus est ex traduce Isaac, 
in quo hoc impletum videmus. 
. (Vers. 10.) < Non solum autem haec, id est, 
Sarra (41), sed et Rebecca ex nno concubitu habena 
Isaac patris nostri. » Non tantum ergo Sarram in 
typo dicit generasse Isaac, sed et Rebeccara uxo- 
rem Isaac. Sed alia causa est in Isaac, alia in Jacob 
et Esan, quia Isaac in figura Salvatoris natus est, 
Jacob vero et Esan duoram populorum hal>ent ty- 
pum, id est, credentium, et non credentium ; nt 
cum ex nno sint, diversi sint tamen. In singulis 
enim et genus significatur, ut hi unius generis di- 
cantur, qui in causa fidei nnum sunt, vel perfidiae. 
Unus enim significatnr iu multis, non per tradu- 
cem carnis, sed per commnnem causam ; qnia 
et ex Esan Jacob filii dicendi sunt, et ex Ja- 
cob Esau imputandi sunt filii. Nec enim qnia Ja- 
cob laudatur, omnes ex eo nati, filii ejus merito 
dicendi sunt ; aut quia Esan displicet, omnes ex 
ejus origine reprobi sunt ; cum videamns et de 
Jacob traduce natos factos perfidos, et de Esan fi- 
deles et Deo charos. Nam quod de Jacob mulli sint 
perfidi, dubium non est ; omnes enim Judaei non 
81 credentes, aut credentes ex eo habent origi- 

filii iunt AbrahcB, esse dignos, ut jiHi promissionis 
sint, id est, quos prmciit, etc. 

(39) Sed quia,,.. qwB in Isaac facta est, in mnlte 
pluribus mss. desideratur. 

(40) Amerb. Et Eras. et quidam mss., in semine, 
Apertum est quia non nossunt diei lilii Dei ; hi enim, 
etc. Gill. et Rom. eait., cum paucis mss., in se- 
mine; Rom., tn semen, Dicit fitios camis, et filios 
Dei. Hi enim, etc. Locum vero e plurimis optimisque 
mss. restituimus. 

(41) Rom. edit. et cod. Thuan. hinc resciderant, 
id est Sarra. Sic etiam infra Rom. edit. sola exe- 
merat, Hoc in Malachia habetur : quae tamen repe- 
riuntur in cunctis mss. et edit. 



iU COltMENr. IN 

neiD, et quia de Esau sont boni et fideles, probat 
Job^ qni est ex fiiiis Esan, qointns, ab Abraham, 
boc est^ nepos Esau. 

(Vers. ii-i3.) < Nam cnm nondnm nati fnissent, 
ant aliquid egissent bonnm \el malum, ut secnn- 
dum electionem propositnm Dei maneret, non ex 
operibus, sed ex vocante dictum est, quia major 
serviet minori, sicut scriptum est : Jacob dilexi, 
Esau autem odio habui. • Hoc in Malachia habe- 
tur. Prsscientiam Dei fiagitat in his causis, quia 
non aliud potest evenire, quam novit Deus futn- 
rum. Sciendo enim quid unusqnisque iilorum fntu- 
ros esset^ dixit : Hic erit dignus, qui erit minor ; 
et qui major, erit indignus. Unum elegit praescien- 
tia, et alterum sprevit ; et in ilio quem elegit, pro- 
posiium Dei manet quia aiiud non potest evenire, 
quam quod scivit, et proposuit iu ilio, ut salute 
dignus sit, et in illo, quem sprevit, simili modo 
manet propositum, quod proposuit de ilio, quia 
indignns erit. Hoc quasi praescius, non personarum 
acceptor^ nam neminem damnat^ antequam peccet ; 
et nuilum coronat, antequam vincat. Hoc pertinel 
ad cansam Judaeorum, qui sibi praerogativam de- 
fendunt, qnod fitii sint Abrahae. Apostolus autem 
consolatnr se, ut qaia dixerat dolorem habere se 
cordis continuum, causa incredulitatis eorum, quo- 
rum adoptio erat filiorum, et legis constitutio, et 
ex quibus Christus, Salvator, sicut et ipse ait, 
« Quia salus ex Judaeis est (Joan, tv, 22) » traclata 
lege, invenit quia non omnes qui ex Israel sunt, 
credituri sunt ; neque quia dicuntur filii Abrahae, 
omnes Abrahae filios dicendos, sicut supra memo- 
ravi. Minuit ergo dolorem suum, inveniens olim 
praedictum, quod non omnes essent credituri ; ut 
his solis doleat (42), qui per invidiam in increduli- 
tate laborant. Possunt tamen credere^ quod ex 
subjectis aperit. Incredulis tamen praedictis non 
valde dolendum est, quia non sunt praedestinati ad 
vitam ; praescientia enim Dei olim hos non salvan- 
dos decrevit. Quis enim plangat eum, qui olim 
mortuus habetur ? Sed subintrantibus gentibus, 
quae sine Deo prius erant, et salutem quam illi 
perdiderunt, accipientibus, exsuscitatur dolor ; 
sed iterum quia ipsi sibi perditionis causa sunt, 
sopitnr. Praescius itaque Deus malae illos volunta- 
tis futuros, non illos babuit in. numero bonorum, 
quamvis dicat Salvator iilis septuaginta duobus 
discipulis, quos elegerat secunda classe^ qui ab ilio 
postea recessemnt < Nomina vestra scripta sunt 
in ccbIo {Luc. x, 20). » Sed hoc propter justitiam, 
qnia hoc est justum, ut unicuique pro merito re- 
spondeatur. Quia enim boni erant, electi sunt ad 
ministerium, et erant scripta nomina illorum in 
ccelo propter justitiam^ sicut dixi: secundum prae- 
Bcientiam vero in numero erant malorum. De justi- 



EPIST. AD tlOM. 



142 



A tia enim Deus judicat, non de praBsdentia. Unda 
et Moysi dixit : < Si quis peccaverit ante me, de* 
leam eum de libro meo {Exod, xxxu, 24), » ut ae- 
cundum justitiam judicis tunc videatur deleri, cum 
peccat : juxta praescientiam vero nunquam in iibro 
vitae fuisse. Hinc et apostolns Joannes dehujusmodi 
ait : < Ex nobis exierunt, sed nonfuerunt ex nobis; 
si enim fuissent ex nobis, permansissent utique 
nobiscum (J Joan. ii, i9). > Non est personarum 
acceptio in praescientia Dei : praescientia enim est 
qua definitnm habet, qualis uniuscujnsque futura 
voluntas erit^ in qua mansurus est, per quam aut 
damnetur, aut coronetur. Denique quos scit in bono 
mansuros, frequenter ante sunt mali : et qiios scit 
malos permansuros, aliquoties priussuntboni. Unde 

Q cessat querela ; quia Deus acceptor personarnm non 
est {AcL X, 34). Nam et Saul, et Judas Iscariotes 
ante fuerunt boni, dicente Scriptura de Saul : 

< Erat vir bonns, et non erat illo melior in filiis Ls- 
rael (/ Reg, ix, 2) ; > et de Juda Iscariote dicit Pe- 
trus apostolus : < Qui sortitus est sortem ministerii 
hujus {Act. I, i7), > id etf, apostolatus, in signis 
et prodigiis faciendis(43). Quomodo i^itur ministe- 
rium salutare sortiretur, nisi esset bonns ? In sorte 
enim Dei judicium fuit dignum illnm fuisse tempore, 
quo electus est, sicut illi septuaginta duo (Luc, x^ i), 
quos supra memoravi. Hinc est unde et Judas post 
mali totius admissum scelus pcenitentia motus, la- 
queo vitam finivit. Non potest enim in aliquo omne 
bonum penitus oblitterari ; quippe cum natura non 
possit immutari, sed voluntes : non in omnibiis 

^ tamen causis ; quia remanet in natura, quod fes- 
timonio sit Creatori. 

(Vers. iV.) < Quid ergo dicemus ? Numquid ini- 
quitasapud Deum ? Absit. > Quia enim unum ({i- 
ligit, et alterum odit, subinfert : 82 • Numquid 
iniquitas apud Deum ? > Non plane, sed jnstus est 
Deus ; scit enim quid faciat, nec retractandum est 
ejns judicium. Hoc in Maiachia propheta habetur : 

< Jacob dilexi, Esau veroodiohabui(ifa2a6. i, 3)!» 
Hoc jam de judicio dicit ; nam prins de praescientia 
ait, « quia msyor servietminori {Gen. xxv, 23),» siciit 
et de praescientia Pharaonem damnavit, sciens se 
non correcturum : apostolum vero Paulum perse- 
quentem elegit {Aci. ix, 3), praescius utique quod 
futurus esset bonus. Hunc ergo praevenit ante tem- 

D pus^ quia necessarius erat ; etPharaonem ante futu- 
rum judicium damnavit, ut crederetur judicaturus. 
(Vers. i5.) < Moysi enim dicit : Miserebor cui 
misertus ero : et misericordiam praestabo, cui 
misericordiam praestitero (Exod. xxxiii, i9). > Ergo 
misericordia, < miserebor, inquit, ejus cui miser- 
tus ero, > hoc est, ejas miserel^ory cui praescius 
eram quod misericordiam daturus essem, sciens con- 
versurum illum^ et permansurum apud me : < £t 



(42) Edit. Amerb. et Eras. cum mss. non paucis^ 
mi hi 9qU doleant : rectius tamen aliae edit. et mss. 
at in textu. 



(43) Ita edit. Amerb. et Eras. ac mss. eomplu- 
res : at iu reliquis edit. et mss. non reperimns^ in 
iignii etprodigiis faciendii. 



iU 



AD OPERA S. AMBROSn APPENDIX. 



144 



miserioordiam praestabo illi, cni misericordiam prae- 
slitero, > id est ei misericordiam dabo quem praescivi 
post errorem recto corde reversnrum rd me. Hoc est 
dare illi, cui dandam est : et non dare illi, 
cui dandom non est; ut enm vocet, quem sciat 
obaudire ; illom autem non vocet, quem sciat mi- 
nime obaudire. Vocare autem esl non pugnare (44), 
sed compnngeread recipiendam fidem. 

(Vers. 16.) « Igitur non volentis neque curren- 
tiS| si^d miserentis est Dei. » Recte, quia non in 
voluntate petentis, sed in dantis arbitrio debetesse, 
guod poscitur. An enim dandum sit, dantis debet ju- 
dicio pensari; nam Saul peccans cum petisset veniam 
non accepit (J Reg. xv, 24), at contra David peccans et 
ignosci sibi postulans, veniam consecutns est (11 
Beg, xn, 13). Ex boc utique dantis Dei et non dan- 
tis judicium sequendum est, quia non in juste ju- 
dicat, qui omnes salvos vult, manente justitia ; in- 
spector enim cordis scit petentem, an bac mente 
poscat, ut mereatur accipere. Et quamvis pericu- 
losum sit judicium Dei discernere, tamen propter 
difiidentes, ut mens eorum medelam consequi pos- 
sit, ne putent judicium Dei injustum, dicentes : 
tJnum vocat, et alterum negligit ; sic arbitrantes 
excusari posse damnandos, rebus islud potius pro- 
bemus, quam verbis; ubi enim rerum gestarum 
exempla sunt, nemo audet queri, nec aliquam ex- 
cusationem obtendere. Duo fuerunt David et Saul : 
tequiramus historias, qualis unusquisque eorum 
reperiatur post judicium Dei ; ut si Saul bene se 
^isse, postquam misericordiam non accipit, pro* 
betur, injustum, quod absit, Dei judicium arbitre- 
mur ; ant si David, accepta misericordia, Deum 
contempsisse inveniatur, an in eo manserit, in qno 
misericordiam consecutus est, et, ut ukar compen. 
dio, uterque necessitatem passus est regni. Et 
quanta fuit necessitas David^ ut filius ejus vellet 
eum regno privare! In qua necessitate flens, nudo 
pede, iter faciebat, ut fugeret rex et dux popuIIDei 
(7/ Reg. xv, 16), in tantum bumiliatus^ ut et in fa* 
ciem sibi servo suo maledicenti non responderet 
nt per patientiam Deum sibi propitium faceret^ per 
qnem regnum sibi credidit reservari (// Reg. 
XVI, 10). Saul autem nec in tali necessitate inventus, 
quia majus malum est intestinum bellum, quam 
externum ; insuper ferens quia semel et iterum non 
aitauditus^ cum esset indignus, nec in prece per- 
stitit, ut meritnm sibi faceret, per quod esset dignus 
sed impatiens, et de Dei jndicio indignatus, ab 
idolis quaeprius velut nullius momenti damnaverat, 
auxilium requisivit. Ecce justum esse judicium 
praescientias Dei etiam nolentibus manifestum est. 

(VeA. 17.) « Dicit enim Scriptura Pharaoni : 



A Quia in hoc ipsum te servavi, ut ostendam in te 
virtutem meam, et ut nuntietur nomen meum in 
universa terra (Exod, ix, 16). » Alii codices sic 
habent : < Ad hoc te suscitavi, ut ostendam in te 
virtutem meam. » Sive < servavi, sive suscitavi, > 
unus est sensus; hoc enim dicit, quia cnm Pharao, 
quod nomen regum erat apud ^figyptios, sicnt et 
apud Romanos reges Augusti appellantur : hic 
ergo Pharao (41$) cum tantis malis esset reos, nt 
vita indignus esset, ita in malis suis perdnravit, 
nec se emendare voluit; aestimans aut merito 
vivere, aut Deum, quem saepe fallendum censebat, 
ad .vindictam dandam impotentem, audit a Deo : 
• Ad hoc te servavi, ut ostendam in te virtntem 
meam, et ut nuntietur nomen meum in universa 

g terra, » ut in hoc caetera gentes addiscerent non 
esse alium Deum praeter hnnc, qui Judaeorum erat, 
et factus est Ghristianomm ; quamvis et illi Chri- 
stiani fuerint, et nos nnnc simns Jndaei propter 
Judam, ex quo 88 Ghristus est secnndum camem ; 
quia Judaei veteres sperando fnturom Christnm 
redemptorem, Ghristiani erant ; nam Rahab mere- 
trix dicit exploratoribus missis a Jesu Nave, qui 
prius Auxes dicebatur : < Auditae sunt hic virtntes 
et plagae^ quae factae sunt in ^gypto a Deo vestro, 
et conterriti sunt nimis ; timent enim a facie vestra 
(Joiue II, 9). » Ad hoc ergo setvatus est Pharao, 
nt multa signa et plagae ostenderentur in illum 
quasi jam mortuum. Suscitatus (46) autem dictns 
est : quia cum apud Deum mortuns esset, modicnm 

n tempus accepit, ut vivere videretur ; ut esset in 
cujus poena et vario tormentorum genere usque ad 
mortem, omnes qni sine Deo erant, metu territi, 
hunc solum Deum esse cum admiratione maxima 
faterentur, a quo bae vindictae fiunt. Hoc etiam 
genere antiqui medici in hominibus morte dignis, 
vel mortis sententiam consecutis, requirebant quo- 
modo prodessent vivis, quae in homine latebant, 
apertis ; ut his cognoscerent causas aegritudinis^ et 
poena morientis proficeret ad salutem viventis. 

(Yers. 18.) < Igitur cui vult miseretur, et quem 
vult indurat. Dicis itaque mihi. > Ex persona con- 
tradicentis loqnitur, qui quasi putet Deum, neglecta 
justitia^ alicui gratiosum; ut unum e dnobus 
paribus accipiat, alteram respuat, hoc est, nnnm 
compungat, ut credat : altemm induret, ne credat. 
Cui quidem ex auctoritate respondit, servata tamen 
justitia, ex supra memorata praescientia dicens : 
(Vers. 19.) < Quid adhuc quaeritur? Voluntati 
enim ejus quis resistit? > Primum dicit, qnia 
resisti ei non potest ; est enim potentissimus ultra 
omneSi Deinde quia Deus omnium est et parens, et 
ideo nulli male vult; quae fecit enim^ incolumia 



D 



(44) Omnes edit. ac mss. aliquot, vocare autem 
iit eompungere; alii mss« multi bonique nobiscum 
facinnt. 

(48) Ita mss. prope ad unum : edit. vero vet. et 
quidam mss., hic erga Pharao eum tantie malie 
eseet reus, ut vivere tion deberet^ nUnquam futurus 



hmus ne se aut meriio... impotentem putaret; nnde 
Rom. edit. abscidit tres primas voces. 

(46) Rom. edit. sola, Ad koc ergo quatijam fnor- 
tuus servatus est Pharao,fU.,. ostefu^eiur in Uh. 
Suscitatus, etc. 



u» 



COMHENT. IN EPiST. AD ROM. 



lU 



Yalt iMHflre. Necenim competit ei. at injastus sit. A (Vm. J4.) . Quos et voeavit nos. non solnm ex 



cojos benevoleQtia fanta apparet, ut non solam fa- 
ceret esse, qa» non erant, vemm ea ipsa vita star- 
na donaret et gloria^ nt opns ejas aliqnid majestatis 
ejns simile haberet. Qai ergo tam providas et 
bonns est» ambigi non debet, qaia justas est. 

(Vers. M.) « homo, ta qais es, qui respondeas 
Deot > Magiia est. inquit, indignitaset praesamptio, 
hominem respondere Deo in adversis» iniqunm 
justo, malam bono, imperitnm perfecto, iofinnam 
tottisBimo, corraptibilem incorrapto, mortalem 
immortali, servam neqaam domino, creataram 
conditori. « Nomqnid dicit figmentam ei, qai se 
finzit : Qaid me fecisti sic (Isa, xly, 9) ? > Hoc de 
Isaia propheta est, qaod hic qaasi propriam ponit 



Jadaeis, sed etiam ex gentibns. > Hos qaos vocavit» 
prsparavit ad gloriam, sive eos qai prope erant^ 
sive illos qni longe, sciens permansaros in fide. 

(Vers. 85, 26.) «Sicut in Osee dicit : Vocabonon 
plebem meam, plebem meam ; et non dilectam, 
dilectam. Et erit in loco, ubi vocabanlur non plebs 
mea, ibi vocabuntur fiiii Dei vivi. » Apertum est 
istud de gentibus esse praedictnm, quae prius non 
erat plebs Dei : postea autem ad opprobrium 
Judaeorum misericordiam accipientes vocatad sunt 
plebs Dei ; et qui dilecti ante non erant, abdicatis 
Judaeis, adoptati in filios, et dilecti sunt ; at in 
loco ubi non vocabantur plebs Dei, ibi vocarentar 
filii Dei vivi. Prius enim nnsquam vocabantur filii 



qno ostendit contra anctorem opas ejus queri non B Dei, nisi in Judaea, boc est, Hierosolymis, ubi 



poese ; m potestate enim aactoris est qualem velit 
condere creataram. 

(Vers. ii.) « An non habet potestatem figulus lati 
ex eadem massa facere aMvA qaidem vas in bono» 
rem,a1iad vero ad contomeliam? > Manifestum est va- 
saaliqoa fieri ad honorem.qaae ad nsus honestos sint 
necessaria : alia vero ad contameliam, qaae instra- 
menlo sint calinarum ; anias tamen esse substan- 
tia, ted differre volnntate opificis in honore. Ita et 
Deos, cam omnes ex ana atque eadem massa simus 
in snbstantia, et concti peccatores, alii miseretur, 
et alteram despicit non sine justitia. In figulo enim 
sola volnntas est; in Dte aatem volnntas cum 
jmtitia ; scit enim cajus debeat misereri, sicat su- 
pra memoravi. 

(Vers. 22.) < Quod si volens Deus ostendere 
iram, et manifestare potentiam suam, sustinuit 
in malta patientia in vasis irae praeparatis in inte* 
ritam. > Ipse sensus est, quia voluntate et longa- 
nimitate Dei , quas est patientia^ praeparantur 
infideles ad poenam ; dia enim exspectati converti 
noloerant. I ieo ergo exspectati sunt, at inexcusa- 
biles deperirent. Scivit enim Deus hos non credi- 
tiiros. 

(Vers. 23.) < Et ut ostenderet divitias gloriae 
nm in vasis misericordiae, quae praeparavit ad glo- 
riaro. > Patientia et longanimitas Dei ipsa est, quae 
sicnt malos praeparat ad interitum, ita et bonos 
prsBparat ad coronam ; boni enim sunt in quibus 



domus Dei erat, sicut dicit in psalmo septuagesimo 
quinto : « Notus in Jiidaea Deus (Psal. lxxv, 2). » 
Postea autem in propbetia Zachariae : < Ponam, 
inquit, Jerusalem in omnibus gentibus (Zach. xn, 
2) ; > quia ubique futuri erant filii Dei, et domuft 
Dei in omnibas locis, qnae est Ecclesia. Hinc 
Dominus ait Judaeis : < Quia tolletur a vobis regnam 
Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth» 
XXI, 43). > 

(Vers. 27.) « Isaias autem clamat pro Israel. » 
Hoc dicit, quia Isaias clamat pro iis, qui credunt 
in Ghristam (Im. x, 22). Hi enim vere sunt 
Israelitae, sicut dicit Dominus ad Nathanael : < Ecce 
vere Israelita, in quo dolus non est (Jaan. i, 47). > 

< Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam 
arena maris, reliquiae salvae fient. > Recedentibas 
Judaeis a merito et promfssione patrum, dnm illam - 
non recipiunt. hi reliqaiae sunt, qui credendo in 
fide promissionis patribus fact» persistunt, fideles 
eifecti; a Lege enim recednnt, qni in eum quem 
IjCX solum ad salutem su£5cere promisit, non cre- 
dant. Igitur apostatae habeantnr necesse est, qui 
dum Christum non recipinnt, rei snnt violatae legis. 
De maxima itaque multitudine solos credentes dicit 
salvari, qnos praesciit Deus. 

(Vers. 28 ) < Verbum enim consummans et bre- 
vians in aequitate ; quia verbum breviatum faciet 
Dominus super terram. > Salvari hos promittit, 
quos reliquosdicitperverbum, quod jastedefiniens. 



wpe^ fidei est. Omnes enim snstinet, sciens exitum q breviavit Dominns super terram ; convenit enim ut 



singa^oram ; ac per hoc patientia est, qnae illos qui 
ex malo corriguntur , aut in bono perseverantes 
snnt, praeparat ad gloriam. Divitiae antem gloriae 
sontdignitas mnltiplex praeparata credentibus. Eos 
antem qni ex bonis fiunt mali, et in coepto malo 
perdnrant, pneparat ad interitum. Hoc est autem 
manifestare potentiam suam in multa patientia; 
qaia compntatur non vindicaturus, quia diu dissi- 
malat ; cum cceperit vindicare, apparebit ejus po- 
tentia; qaia cam possit statim vindicare, diu susti- 
DmX, nt perfidi qaeri non possint, 84 cnm dam- 
DasUir. Prasparare aatem onamqaemqae est pnescire 
qaid fatoram est. 



in solo nomine Domini conditoris consequatur sa- 
lutem creatura, hoc est, per fidem ; quia sublatis 
omnibus neomeniis, et Sdbbato, circumcisione, et 
lege escamm, et oblationibus pecorum, sola fides 
positaest ad salutem. Quae abbreviata ex lege est; 
quia quod in fide est, in lege habetur quasi princi- 
pale Legis, dicente Salvatore : < De me enim scripsit 
Moyses (Joan. v, 46). > Abbreviita ergo lege, reli- 
quiae Judaeorum salvantur : caeteri vero salvari non 
possnnt, qnia per definitionem Dei spernantnr, per 
qnam genus humanum salvare decrevit. 

(Vers. 29, 30.) < Et sicnt praedixit Isaias : Nisi 
Dominus saJbaoth reliqaisset nobis semen, sicut 



147 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



148 



Siodoma fnissemiu, et siciit Gomorrha similes A legem non perfecerunt : et qni non perficiunt legem' 



faisMmas (lia. i| 9). > Hoc semen, quod de omni- 
bofl aolnm relictam et reservatnm est ad reforma- 
tionem generis humani, Christos est, et doctrina 
ejns, sicnt et ipse dicit : « Semen est verbam Dei 
(Luc. VIII, ii). » Hoc ergo nobis oiim promissum, 
soblatis qoa oneri erant iegis, reliqaid ad redem- 
ptionem; at data remissione peccatoram, non 
paniremar (47) a lege, sicat periit Sodoma. Saiva- 
torem ergo relictnm nobis dicit ad snffragiam vitXj 
qaam lex providere non potait, qnem ab initio 
Deas nasci decrevit : qoi propterea qaod solas 
sine peccato inveniretnr, devicto bamani generis 
hoste, omniam peccata deleret. Hoc et in Apoca- 
lypsi Joannis babetor : Qaia nemo, ait, dignas in- 



rei snnt jnxta legem. Hic enim implet legem, qni 
a lege Moysi pervenit ad fidem Christi. 

(Vers. 32.) « Quare ? Qaia non ex fide, sed qaasi 
ex operibns. » Spernentes enim fidem qas, sicut 
dixi, perfectio legis est, ex operibas legis jastificari 
se dicebant, id est, per Sabbatum, neomenias, cir- 
cumcisionem, etc., immemores Scrtptarffi dicentis, 
qnia < Justas ex fide vivit {Habac, ii, 4) > . Jastitia 
autem legis idcirco dicitar, qaia jasto jadicio Dei 
hsc Judsis data sunt propter daritiam cordis 
illoram; ut si mastelam forte quis mortaam calcas- 
set, aat tetigisset aliqaa morticinia, aat si sorex in 
vas ruisset, immandnm diceretnr (Levit. xi, 29) : 
qaod magna cam sollicitudine observantes, ex 



ventns est, sive in cobIo, sive in terra, qui aperiret g qaacunque caasa incarrebant, ut immandi essent. 



libram et signacala ejus; nisi Salvator, qui vicit 
mortem (Apoc, v, 3, 6). Hoc ergo est semen, quod 
olim promissam reservavit Deus, at tanc fructifica- 
ret, qoando omnium tam Jadaeoram qaam gentiliom 
peccata repleta erant. Fractus autem ejus est 
indnlgentia peccatorum ; nisi enim Cbristus faisset 
reservatus (qaem idcirco semen dicit, quia per 
ipsum reparatam est genus hamanum), interisset 
progenies Abrabs ; eo quod peccatis obruti erant, 
ex lex eis prodesse non potuit. Idcirco hunc se* 
quendum docet, qui praesidium contulit vits. 

« Quid ergo dicemas ? Quod gentes qns non secta- 
bantar justitiaro, comprebenderunt justitiam : justi- 
tiam autem quo ex fide est. > 85 Quoniam justitia 



Si aatem sanguis mustela pavimentum macnlasset, 
non levi cura expiandum erat, et ut a cibis melio- 
ribus abstineretur. Sabbatam vero et circumcisio 
propriam habnerant justitiam teropore suo ; quia 
in figura data sunt. Hoc Dominus per Ezechielem 
prophetam ostendit, inter csBtera dicens : « Prop- 
terea dedi illis prscepta non bona (Ezech. xx,25),» 
quia erant irreverentes et infidi. In adventu autem 
Christi, quia salutare donum erat daturus, per Je- 
remiam praedicat, dicens: «Dabo illis Testamentam 
novum, non quale dedi patribus illoram (Jerem, 
XXXI, 3i, 32). > Hoc testamentum legem vocat, in 
quam non pervenerunt, sicut supra memoravi. 
Nam cum gentibus qus crediderant, hanc sarcinam 



estinlege,qu8ecredita mandoest,quaeprohibetpec- n observationis Judsi credentes vellent imponere. 



cari; idcirco gentes nonhanc justitiam dicit com 
prehendisse, qaa natura magistra dignoscitur, sed 
eam justitiam qus ex fide est Christi ; Deo enim 
h»c vera justitia est, et permanens^ si agnoscatur. 
Qaid enim est tam justum, qnam cognoscere Deum 
Patrem, ex quo sunt omnia (/ Cor. viii, 6) : et 
Christam Filium ejus, per quem sunt omnia (Ibid.) ? 
Prima ergo hxc justitia est agnoscere Creatorem, 
deinde custodire qu» praecepit. Gentes ergo qus 
prius non requirebant justitiam, id est, legem, 
qus Creatori testimonium perbihebat, veniente 
Christo, invenerunt justitiam superabundantem 
plus quam Scribarum et Pharisaeorum. Qui enim 
tunc quod minus est, non sectabantur, comprehen- 
derunt postea quod majus est : Judaei autem in 



tunc apostolus Petrus ait : « Quid imponitis jugam 
super cervicem fratrum, quod neque nos, neqne 
patres nostri portare potuerunt (Act. xv, iO) ? » 
A tempore enim Christi indulgentia data est pro* 
missa in lege; ait enim Isaias propheta : « Veniet 
ex Sion qui eripiat, et avertat impietatem ab Jacob. 
Et boc illis a me testamentum, cum abstulero pec- 
cata eorum (Isa. lix, 29), > hoc est, novum testa- 
mentum a Deo promissum in Christo. 

(Vers. 33.) < OfTenderunt in lapidem offensionis, 
sicut scriptum est : Ecce pono in Sion lapidem 
offensionis, et petram scandali : et qui crediderit 
in illum, non confundetur. > Hoc in Isaia habetur 
(Isa. VIII, i4, i6). Multorum relatione compertum 
est in petra vel lapide Christum esse significatnm ; 



lege positi, qui proficere magis debueranl, deterio- Daniel enim propbeta lapidem hunc dicit, qui abs- 



raverunt. 

(Yers. 3i.) « Nam Israel sectando legem justitiaBj 
in Legem justiti» non pervenit. > Perfectio legis 
fides est, qnam gentes apprehendentes ; totam legem 
implere videntur. Jadaei- autem dum per invidiam 
Salvatori non credunt, justitiam quae in lege man- 
data est, vindicantes, id est, sabbatnm, circumci- 
sionem, etc., in legem non pervenerunt, hoc est, 



cissus a monte sine manibus percussit et comminuit 
omnia regna, et replevit omnem terram (Dan. 
II, 3V, 35)^ quod evidenter de Christo dictum est : 
Et in lege petra de qua fixerunt aquae, Christus 
est appellatus : < Petra autem, inquit, erat Christus 
(48) (/ Cor. X, 4). » Et Pelrus aposlolus mter caelera 
ad Judaeos ait (Act. iv , ii) : « Hic est lapis, 
qui reprobatus est a vobis aedificantibas. > Offensio 



(47) Omnes edit., non periremus a lege ; omnes appeZIatt», ipso Apostoh testilicante : Bibebant de 
mss.. non puniremur, etc. spiritaH eonnquente petra, petra aui/m erai Chn»tiu. 

(4d) Msa. non paaci nec inferioris notae, est 



149 



COHHENT. IN EPIST. AD ROM. 



iSO 



ergo poaito ia Sion Christns est. Sion yero altitado A 
est^ sive civitas ipsa Jernsalem, quaB propter noti- 
tiam Dei non immerito excelsa dicta est, in qua 
Salvator a Deo Patre sao positas praBdicator, of^ 
fensio factas est Jadaeis, dam se Filiam Dei pra- 
dicat, natas de Spirita sancto ex maliere. Per cor- 
pas autem ejas scandalam passi sant, et dicebant : 
• Nonne mater et fratres ejas apad nos snnt? Quo- 
modo ergo hic dicit : Qaia de coalo descendi {Joan, 
Yi, 42) ? > Nolebant enim verba gestis comparare, 
at perinde agnoscerent 86 non absardam esse, 
qaod dicebat de cmlo se descendisse ; quasi corpos 
operaretar, et non Deas latens, operibns tamen se 
prodens in corpore. Petra ergo haec scandalam est 
Jodasis et offensio : qaas petra sine dabio corpas 
intelligitar Salvatoris. Haec excisa sine manibas, g 
propterea qaia sine viro de Spirita sancto facta de 
virgine est.^ 

CAPUT X. 

(Vers. 1, 1.) « Fratres, volantas qaidem cordis 
mei, et obsecratio fit ad Deam pro illis in salatem ; 
testimoniamenim perhibeo illis, qaod aemalationem 
Dei habent, sed non secandam agnitionem. > Qao- 
niam a lege valt eos aaferre, credentes qaia vela- 
men est Jadaeis ; ne hoc odio Jadaismi (49) facere 
videretar, ostendit affectam saam circa illos, et 
legi dat maltam : sed docet tempas jam servandas 
legis non csse; ac per hoc providere se illis velle 
testatar, si modo andiant illam, ac probent saam 
non esse inimicnm ; qoando et testimoniam perhi- 
bet itlb nobilitotis el traditionis palemae. G 

(Vers. 3.) < Ignorantes enim Dei jastitiam, et 
soam qaaerentes constitnere, jastitiaB Dei non sant 
sabjecti. > Per ignorantiam dicit illos non credidisse 
in Ghristam, aemalationem qaidem Dei habentes, 
sed volontatem et consiliam ejas nescientes, contra 
Deam agebant, qaem se defendere testabantar. De 
his dicit, qui non maievolentia et invidla, sed er- 
rore Ghristam non receperunt. Qaibas et Petrus 
apostolos dicit : « Scio, fratres, qoia per ignoran- 
tiam gessistis hoc malam, sicat et principes vestri 
(i4cC. nti 17) ; > rgnorantes enim hanc esse Chris* 
tmiij qaem promiserat Deas, alteram exspectandnm 
dicebant. Huic jastitias saas, qaas ex lege habebant 
anteponentes, qai est Dei jastitia in fide. Jastitia 
enim ipse est, qaia qnod promiserat Deas, in ipso D 
implevit. 

(Vers. 4.) < Finis enim legis Christas ad jasti- 
tiam omni credenti. > Hoc dicit, qaia perfectionem 
legls habet, qai credit in Christum. Cam enim 
noliiis joBtificaretar ex lege, qaia nemo implebat 
legem, nisi qai speraret in promisso Christo ; fides 

(49) Nonnnlli mss., vult auferre Judwas, quia 
velamen e$t eis, ne quod odium Judaismi, etc. 

(50) Rom. edit.^ in promissum Ckristum.... qwB 
SradenS perfectionem Legis : vet. autem edit. ac 
mss. inter se conveniunt, nisi qaod in illis ac 
nonnallis mss. leritur, erederet perfectionem, legen- 
dniD forte, in perfectionem, ant saltem eodem sen- 



posita est, quae cederet perfectioni legis (50) ; nt 
omnibus praetermissis, fides satis^u^eret pro tota 
lege et propbetis. 

(Vers. 5.) « Moyses enim scribit jnstitiam qaas 
ex lege est, quia qui fecerit ea homo, vivet in eis 
(Levit. XVIII, 5). » Hoc dicit, qaia justitia legis 
Moysis reos illos non faciebat ad tempus, si serva-< 
retur, id est, vivebant faciendo legem ; debitores 
enim erant. Hoc dictam est in Numeris et in he- 
vitico (5i). . 

(Vers. 6, 7.) < Quae autem ex fideest jnstitia,sic 
dicit : Ne dixeris in corde tuo : Quis ascendit in 
coelum (Deut, xxx, 12) ? » Hoc in Deuteronomio 
dictum est, quod hic interpretatur Apostolus de 
Cbristo dicens : < Hoc est Christum deducere. Aut ' 
quis descendit in abyssum? Hoc est, Christum ex 
mortuis reducere. > Hoc proprium Apostoli est. 
Itaque justitiam hanc dicit esse fidei, si non dubi- 
tetur de spe Dei, quae in Christo est ; ne diffidens 
dicat : Quis poluit ascendere in cmlum ? quia ideo 
passus est, at exspoliatis inferis virtute Patris, de- 
victa morte resurgens^ cum animabus ereptis in 
coBlum ascenderet. Omnis enim qaicunque viso 
Salvatore apud inferos, speravit de illo salatem, 
liberatus est^ Petro apostolo hoc testante; dicit 
enim qaia et mortuis praedicatus est (/ Petr. iv, 6), 
Qui de his ergo in corde sao non dubitat, justifica- 
tus est ex fide. Ex lege aatem justificari timor facit : 
timet enim legem, qaia videt illam pcenam inferre 
peccantibus. Ideo non magna justitia legis est, nec 
meritam collocat apud Deam, sed ad praesens : fi" 
des aatem quia incrednlis stultitia, roercedem ha- 
bet apad Deam, de quo qaod non videtur, spera- 
tur. 

(Vers. 8.) « Sed quid dicit Scriptura? Prope est 
verbnm in ore tao, et in corde tuo {Deut, xxx, 14). » 
Hocscriptam est in Denteronomio, qnia non est 
longe ab animo nostro vel ore, quod nobis dicitur, 
at credamus quamvis enim oculis non videatur, a 
natura tamen animarum et loquendi ratlone non 
discordat, qaod credimus. In ipsa enim natara in- 
seru sunl velut semina, qaae anditn et volantate^ 
exculta fractificant testimonium (52) Creatoris. 

(Vers. 9, iO.) « Hoc estverbnm fidei, quod prae- 
dicamus. » NuIIum opus dicit legis, sed solam 
fidem dandam in causaChristi. « Quia si confitearis 
in ore tuo Dominum Jesum, et credideris in corde 
tuo quod Deus illum exciuvit, salvas eris. Corde 
enim 87 creditar ad justitiam, ore autem confes- 
siofitad salutem. » Quaecunque superius locutus 
est, hic illa manifestavit, hanc esse regnlam fidei, 
credere Dominam esse Jesum, et non erubescere 

su cum iis, quos seqnimur, perfectioni, Daabus 
vero interjectis vocibus mss. aliquot habsnt, fide 
salisfacere per totam legem et prophetas, 

(51)^Rom. edit. sola, Hoc dieium est tn Numens 
et in Ezeckiele prophetas, Qum autem, etc. 

(52) Ms. Corb., exculta significarenttestmoniumj 
non satis recte. 



181 



AD OPERA S. AMBROSn APPENDIX. 



a% 



profiteri qnia 0M illBm ek mortiris redndens, A 
dMiixit illam ih cttlam cum corpore, nnde venerat 
incarnandns ; ne incnrrat sententiam Evangelicam 
dicentem : < Multi» inqttit, ex principibns credide - 
mnt in Jesnm, sed palam non profitebantnr prop- 
ter Jndsos. Malnernnt enim gloriam hominnm magis, 
qnam gloriam Dei (Joan, xii, 42, 43). » 

(Vers. II.) « Dicit enim Scriptara per Isaiam : 
Omnis qui credit in. illum, non confandetur (Isa. 
XXVIII, 16). » Dnm enim examen ccBperit fieri om- 
niam reram in die jndicii, et omnia falsa commenta 
vel dogmata in confnsionem dednci ; tanc in Chri- 
atnm credentes tripadiabont, videntes omnibns 
manifestari qaia qaod crediderant, vernm est : et 
pradenSj qaod staltam patabatar. Aspicient enim 
inter caeteros se solos gloriosos et prndenles, qai B 
SBstimati faerant contemptibiles et stalti. Illic est 
enim vera approbatio, obi remaneratio et con- 
demnatio. 

(Yers. IS.) « Non enim est distinctio Jadaei et 
Graeci. > Generaliter omnes ant confandi propter 
diffidentiam dicit, aut aabiimari caasa credalitatis ; 
qaia sine (^bristo apad Deam nalla salns est, imo 
poena est, ant mors. Nec enim Jad»os commendare 
poterit prasrogativa Patrnm, ant enim legislatio, 
qoi meritnm et promissionem Patrnm non recepe* 
rnnt. Gentes antem noliam habent testimoniam, 
quo vel secandnm camem commendentar, nisi 
credant in Ghristom. « Nam idem Dominns om- 
ninm, dives in omnibas, qni invocant iliam. > Ma- 
nifestam est ad omnea hoc pertinere, sive Jndaeos ^ 
sive Grscos ; qnia sine invocatione Domini Christi 
nemo vivit apad Deum. Cam ergo omniam Domi* 
nos sit, consentiente Petro apostolo, «t dicente : 
• Hic est, inqnit, omnium Dominns (Act x, 36), » 
dives tamen non est, nisi in iis qai invocant illam, 
qoia ipsi accipient remonerationem. Perfidis vero 
nonestdives; qoia participes non sunt bononim 
ejns, neqne enim accipient, qnod datamm illum 
non credidemnt. Et tamen non dixit Denm divitem 
credentibos, sed invocantibos illnm, at postqaam 
credidit, non desinat animus id postolare, quod a 
Deo semper doctas est postalandnm, sicnt in evan- 
gelio secandnm Lncam tenetnr scriptum propter 
advenariam (tiS), quia sabtilis et versatus est, 
semper orandam esse (Luc. xvin, I) : credentibns D 
antem sola datnr remissio peccatoram. Seqaitar 
aatem at precibas dediias iiberetur a malo, et pos- 
sit conseqai qaod promisit Deus toto corde vigi- 
lantibas. 

# 

(Yers. 13.^ « Omnis enim qnicanqne invocaverit 
nomen Domini, salvns erit. » In Michaa dictum 
est (54/ Ipse enim Deos^ qni visus est Moysi) dicit- 



« Nomen mihi Dominns est (Exod. n, 3). Ifio est 
Filias Dei, qai ideo et Angelus et Dens esse dictos 
est : ut non ipse esse,*a qno sant omnia, pntaretar, 
sed iiic esse per qaem sont omnia, ut ad id 
pertineat, qai Deus dictus est, qaod nnum sont 
JPater et Filins. Angelns autem ad hoc, qaia nnn- 
tios promisssB salatis est missas a Patre. Et missns 
ideo dicitar, at non ipse Pater esse credatur, sed ab 
eo genitns. Ideoqne qaicunqae invocaverit nomen 
Domini salvus erit. Hoc sensu et Moyses locntns 
est : Qaicunqne, ait, non andierit prophetam illam, 
exterminabitnr de plebe (Deut. xviii, 18, 19). Si 
ipse est omninm Dominos, ipse invocatnr a servis, 
Et quia veram est, adjecit : 

(Vers. 14.) « Quomodo ergo invocabnnt, in qnem 
non crediderunt? > Certe Christo non crednnt (IS5) 
Judaei ipsi, qaem dixit Dominnm. Hoc seqaitar^ 
qaod sapra dixi, quia prius credendnm est, nt sit 
fiducia postulandi. a Ant qnomodo credentei, qnem 
nonaudiemat? > Apertum est non posse oredi illi, 
cui obedientia denegatnr. « Quomodoautem aadient 
sine praedicante ? > Nec hoc obscurom est 1 quia qoi 
praedicanti resistit, auctorem ejus non recipit. 

(Yers. 15.) < Aut quomodo praedicabunt, nisi 
mittantur ? > Neque istud recipit qusestionem ; quia 
non erunt veri apostoli, nisi a Cbristo mittantar, 
nec poterunt praedicare sine anctore I nnlla enim iiis 
signa virtutam perhibent testimoninm. 

« Sicut scriptam est : Quam speciosi pedes evan- 
gelizantium pacem, evangelizantiam bona 1 Hocpro« 
pheta dicit Nahum (Nahum i, 15). > Pedes dicendo ad- 
ventum significat apostoloram circumeuntinm man- 
dum, et regnum Dei adventare prasdicantinm (56) ; 
adventns enim ipsorum illuminabat homines^ 
viam ostendens 88 qna itar in pace ad Deam, 
qaam primam Joannes Baptista venerat praparare. 
HaBc pax est, ad qnam festinant credentes m Cbri- 
stnm. Deniqne sanctus Simeon, qnia in mnndodis- 
cordia est, laetus in ortn Salvatoris : « Nnnc, ait, 
Domine» dimitte servum tnnm in paee (Lue. n, 
29) ; > qnia regnam Dei pax est. Omni enim am- 
pntata discordia, omnee nni Deo genn flectent. De- 
niqne Jerasalem saperior civitas visio pacis inter- 
pretatur, qoa est mater nostra. 

(Yers. 16.) « Sed non omnesobedinntEvangelio. > 
Yerum est, qaia qnamvis illustretur mandna splen- 
dorediscipIinsB Dominicae^ sunt tamen qni repagnent 
qui lumen tenebras vocent. Horom enim sic errore 
acies obtusa est mentis, nt nec veri luminis reci- 
piant splendorem. Qnos accusatEvangelinm, diceiu : 
< Lnx in tenebris locet, et tenebr» eam non com- 
prehenderunt (Joan. i, 5). > 

« Isaias enim dicit : Domine, qniscrediditauditai 
noetro (Isa. liii, I) ? > Hoc est, qnis credidit qna 



(53) Ita mss. plorea ac probatiores : alii vero et 
omnes edit.« qwa in evangeUo Luem didt propter 
ociMrtarttcm, etC. 

(54) Rom. edit., Boc in Joel dkhm est. Sed qaam- 
vis in eo propheta n, 22, citatns iocas inveniatar. 



tamen auctoris verba cum sais naevis prabstat exhi- 
bere qnam sine exemplariorum auctontatecorrecta. 

(55) Corb. codex, certe Christum non credunt. 

(56) Ms. Corb., Et remum Dei adventm e$t prm^ 
dicantium. 



110 



COiaaSNT. IN BPIST. AD ROM. 



m 



aodiTimiis abs te, etloqiiimiir ? FirmaTit exemplo A excniGiantar, qnando andiunl legem et prophetaa 
prqihetico JsdaBos ease contradictores evangelica ad nos perlinere, qni Christum credimitt. 



veritatia. Lex enim Jodsoa increpat ; quia sicnt fnit 
apud veteres^ ita et nanc eat. Hnnc enim namernm 
non tangit, qai fidem non recipit. 

(Vers. 17, 18.) < Ergofides ex aadita, aaditas au* 
tem per verbam Christi. > Manifestom est, qaia nisi 
dicator aliqaid, nec aodiri potest, nec credi. < Sed 
dico : Numqaidnon aadierant ? » Hocest, aadie- 
mnt, et credere nolaerant. Qaamvis enim fides ex 
aodito sit ; sont tamen qoi aadientes non credunt. 
Aodiont enim, et non intelligunt ; quia malevolen* 
tia obca^catnm est cor illoram. 

« £t qaidem in omnem terramexiit sonas eoram, 
etasqaeadfinesorbis terra verba illoram. » Usqae 



(Vers. SIO.) « Isaias audet, et dicit : Palam factus 
sum non quaerentibus me, et inventus sum inter 
eos, qui me non interrogabant (Isa. lxv, 1). » 
Qnoniam supra verbis Moysi usus est de exclusio* 
ne JudaQorum, ad hoc quoque Isais prophet» exem* 
plum subdidit : ut de ejus proseoutione apertius do- 
ceret Deum, expulsis Judais, ultro gentibus gra- 
tiam obtulisse ad opprobrium et necem Judaorum. 
Haec enim Isaias propheta ex persona Cbristi 
testatur. 

(Vers. 21. J « Ad Israel autem quia dicit : Tota 
die expandi manus meas ad populum non creden- 
tem, et contradicentem (Ibid, 2) » Hic Israel car- 



adeo pradicationem Dei a Judsis auditam esse te- ^ ^alis est, hoc est, Abrah» filii, sed non secundum 



statar, ut etiam impletum orbem divina annuntia- 
tione pronontiet; ipsa enim fabrica mundi praedicat 
Cieatoiera. Qnod enim Psalmograpbus de creatura 
dixit (PsaL xviii, 5), hoc Apostolus de evange- 
listis, qaia ubiqae audita est, et pervenit in omnem 
locum pradicatio nominis Christi. Ubi enim prae- 
sentia hominis prasdicantis defuit, sonos tamen et 
fama pervenit, sicat pervenerat opinio factarum 
yirtatum in iEgypto ad omnes gentes, teste Rahab 
meietrice. Si enim in omnem locum pervenit, non 
potuerunt non audire Judasi apostolicam praedica* 
tionem ; ut nemo ex his excusatus sit a crimine 
diffidentis. 
(Vers. 19.) < Sed dico : Numquid Israel non co- 



fidem ; 89 nam Israel verus et spiritualis est qui 
credendo videt Deum. Tota die, semper signifi- 
cat ; semper enim correpti sunt. Propterea in<- 
crepantur non credituri ; ut sciant quia ipsi 
sibi causa sunt perditionis. Pctestboc et de Salva- 
tore accipi, qui in cruce extensis manibus, inter- 
ficientium se peccatum arguit. Causa enim illa cla- 
mat sceleratum facinus Judaeorum superins, quod 
ausus sit dicere Isaias ^e iis, qui Dei fuerant 
inimici, ostendit hos amicos futuros : et eos qui 
IsraelitaB dicebantur, propter quod inobedientes 
erant, ut inimicos abjiciendos. 

CAPUT XI. 



^ovit? » Hoc est, cognovitne?quia per supradicta p (Vers. 1.) < Dico igitur : Numquid repulit Deus 
testimonia genus Israel incredulitatis causa arguit, haeredilatem suam ? Absit. > Quia populum Israel 



eum dohre de omnibus Israelitis queri videretur : 
non negat Israel oognovisse et assecutum esse quod 
iili promissum fuerat in lege : sed eum qui spiritn 
magis Israei est quam came, quem et Deus prass- 
cierat credlturam. Omnes enim audierunt, et non 
omnes crediderunt ; ideo : 

< PrimusMoysesdicit : in cantico Deuteronomii: 
* Ego ad aemnlationem vos adducam in non gentem, 
in gentem insipientem, in iram vos mittam (Deut. 
zxxii, ii). » ludignantis verba sunt, propter qnod 
semper diffidentes inventi sunt Judcei : et omnibus 
malis (57) unam assignat generationem et cansam ; 
dvm praBsentes increpat, ibidem tangit magis futa- 
ros, ad quos hocpertinet. Omniumenim horum una 



incredulum ostendit, tanc ne omnem Israei dixisse 
diffidentem putaretur, ostendit non repulisse 
Deum haereditatem suam qaam prasscivit, id est, 
filios Abrahaa quos fideles sibi futuros scivit. Nec 
enim (58) promitteret eis regnum, si sciret nuUam 
ex iis crediturum. Hsereditas ergo Domini- juxta 
Legem filii sunt AbrahaB, sed crede:ites. 

« Nam et ego Israelita sum, ex semine AbrahsB, 
de trlbu Benjamin. » Exemplo suo docet partem 
Israel salvatam, quam pr^escivit Deus salvandam, 
adt adhuc posse salvari : et partem Israel propter 
jugem diffidentiam perditioni deputatam. 

(Vers. 2.) <Non repuiit Deus plebem suam, quam 
praescivit > Hoc est, quod dicit Salvator : < Pater, 



damnatio est si permanent in diffidentia. ^mulatio D quos dedisti mihi, custodivi, et nemo ex his periit, 



ergo illis nata est invidentiae, dum vident gentem, 
qus prius qaia sineDeofait,sen8a bruta erat, Deum 
faom appellare, qui fuerat Jadaeorum ; et donum 
illis profflissam esse assecatam, per quam zelum 
passi iracandia distenderentar, ut malitiaB et incre- 
dalitatis sus mercedes exsolverent. Nalla enim 
res sic consumit hominem, ut zelus, quem ideo 
Deos altorem posuit incredulitatis, quia grave 
peecatom est. Nam semper in iram missi ad nos 



nisi filiosperditionis (/oan. xvn, 12). » Itaet hi quos 
praescivit Deas credituros, nemo exhispromissione 
repulsus est ; quia sic foctum est, sicut praescivit 
Deusfuturum. 

(Vers. 3, 4.) < An nescitis n £lia quid dicit Scri- 
ptura, qaomodo postulat Deum contra Israel ? Do- 
mine, prophetas tuos occideront, altaria tua effo- 
derunt : et ego reiictus sum solus, et quarunt 
animam meam (III Rtg. xix, 10). Sed qoid dicit 



(57) Corb. codex^ invenU smt In JudwU et omni* 
tas malis, etc. 



(58)Corb. mss,,qwmpromi$itAbraha, Nec enim, 
etc. 



iti^ 



AD OPERA S. AMfiROSU APPENDIX. 



iM 



illi responsom divinum?ReUqaimihi septem millia A retribationem illis. Obscnrentiir ocali eoram, at non 



viroram, qai non carvaverant genaa ante Baal [Ibid, 
iS). > Aperta sant hsc ; ostendit enim non solam 
Eliam remansisse, qai devotas Deo, non adoraverit 
idola : sed et mnltos, qai in fide Dei permanserant* 
sicat et ex Jadaeis non paaci crediderant. Haic rei 
et historia congrait ; quia malti per spelunoas oc- 
caltati sant (/// Reg. xviii, 4) propter Achab regem 
Samariae, et Jezabel axorem ejas, qai pseadopro- 
phetis credentes, Dei prophetas perseqaebantur, et 
populum ad idololatriam hortabantur. 

(Vers. 5.) < Sio igituret in hoc tempore reliquias 
secundum electionem gratiae, salvae factae sunt. > 
Hoc est, ita, inquit, et nnnc hi remanserunt in legis 
promissione, recedentibus mullis, quos ante praesci- 



videant, et dorsum illomm semper incnrva {Ptal. 
Lxvij 23, 24). > Ideo mensam maledicit maloram,qaia 
illic decipi solent innocentes; doloenim vocantar ad 
convivium, ut perimantur. Qnia sic et Ammon filias 
David deceptus est afratre sao Al>salon (// Reg. xin, 
27), et malignus Holophernes per epulum sanclam 
Judith putavit se posse decipere (Juditii xii, i), et 
in mensa scelerati Herodis saevierunt maligni in 
caput Joannis prophetae (62) {Marc. vi,28). Unus 
sensus est duorum prophetarum de hujusmodi 
hominibus, qui ab initio fidei et repugnantes inventi 
sunt hostes bonorum. Sed aliqui illoram emendati 
sunt et oorrecti, licet tarde : quidam vero in per- 
tinacia manentes, severitalem sententiae non eva* 



vit Deus. Qui enim susceperunt Christum quasi in B ^^^^^ ^^ perpetuum curvati, boc est, excaecati ; 



lege promissum, ii in lege steternnt : qui autem 
non illum receperunt^ a lege recesserunt. Ideo cre- 
dentes reliquiae dicuntnr, hoc est, remanentes in 
lege. 

(Yers. 6.) < Si autem gratia, jam non ex operi- 
bus. » Manifestum est quia gratia donum Dei est, 
non debita merces operibus, sed gratuita ratione^ 
misericordia interveniente, concessa. 

< Alioquin gratia jam non est gratia. > Yerum est 
quia si merces est, non est gratia : sed quia merces 
non est, sine dubio gratia est ; qnia veniam dare 
peccantibus non est aliud quam gratia : et iis qui 
non requirunt (59), sed ofiertur illis, ut credant. 
Duplex ergo gratia est, quia hoc coropetit Deo, qui 



ne de caetero possint veritatis viam aspicere (quam 
malevolentia aspernati fnerant, declinantes ab ea) 
et ad saltttis gratiam pervenire (63). Qui enim cnm 
intellexisset, credere noluit, id debet conseqai 
quod vult ; ne de caetero possit fidem recipere, et 
salvari. Exempla igitur prophetarum supradicta 
dnplicem continent sensum; duobns enim modis 
decreta sunt, et scripta. Dno etenim genera bomi* 
num hic continentur. Unum est quod malevolentix 
saae causa excaecatur in sempitemum, ne salvetnr ; 
sunt etenim pessimae volantatis, usqne adeo ut 
intelligentes dicant se nescire quod aadiunt. De- 
niqne dicebant de Salvatore : < Quid est quod di- 
cit? Nescimus quid loquitur. Quid eum auditis? 



abundat misericordia ; ut et requirat, quos gratis p Daemoninm habet, et insanit {Joan. x, 20). » Alia 



curet. 

(Yers. 7.) < Quid ergo? quod quaerebat Israel^ hoc 
non est assecutus ; electio autem consecuta est ? > 
Israelitae ii carnales sunt, qui ex operibus legis ju~ 
stificari se putantes, non sunt adepti, ut justi es- 
sent per fidem apud Deum. Propterea cum omnes 
rei sint per iegem ; quia • maledictus omnis qui 
non permanserit in omnibus, quae scripta snnt in 
libro legis, at faciat eam {Deut. xxvii, 26). » Qui 
autem per fidem justificari se credi !erunt, conse^ 
cuti sunt electionem, ut jnsttficati filii Dei fierent, 
memores Scripturas dicentis : < Quia jasta^ ex fide 
vivit {Habac. ii, 4), » id est, non ex lege (60). 

(Yeis. S, 9, iO.) < Caeteri vero excaecati sunt, sicut 
scriptnm est ; > hoc subjectum in Isaia legitur : < De 



autem pars quae vere Israel est, c^ontradicebat iliis : 
< Haec verba non surit daemonium habentis. Num- 
quid daemonium potest caecoram ocuios aperire 
{Ibid. 2i) ? * Dum invidebant ergo Sahatori, nole- 
bant videri inteliigere qnae audiebant ; nt dam a 
legisperitis et Pharisaeis non intelligi videtur, res 
absurdas, et quae extra legem essent, loqui puta- 
retnr : qnae res etiam alios a fide possit avertere. 
Unde audiunt a Salvatore : < Yos haiietis clavem 
scientiae, et neque vos intratis, neque alios sinitis 
introire {Lue. xi, 52). » Quis enim non leviam, 
sed paulo graviorum, legisperitorum et pharisaso- 
rum consilium et sententiam non seqneretur, et 
qui viderentur legis defensores? Denique iis qui 
vere Israelitae sunt, dixerunt : Numquid aliquis ex 



dit iliisDeusspiritumcompunctionis, oculosutnon " principibus (64) credidit in illum? ut indejuste 

viderentur non credidisse, si multos conspirationis 
suae socios fecissent ; quia quod a paucis defendi- 
tur, solet non probatum videri. Ideo excascati sont, 

(61) Hoc suhjectum in Isaia legitur, ab edit. 
Rom. jugulatum est ; quamvis in reliquis edit. et 
mss. mnlto pluribus inveniatur. 

(62) Rom. edit. sola, in caput Joannis Baptistce. 

(63) Rom. edit. sola, gratiam dedignantes perve- 
nire. infra verd eadem edit. cum Gill. post« et 
saloari, subjunxit, quam sciens prudensqfie abnmt. 

(64) Yoci ex principibus adjecit Rom. edit., aut 
ex Pharisais. 



videant, et aures ut non audiant usque in hodiernQm 
diem (Isa. vi, 9) . » < Et David dicit : Fiat mensa eornm 
in Iaqueum,90 et in captionem,et in scandalum^et in 

(59) Rom. edit., non aliud quam gratia est his, 
qut non requirunt... Implex ergo gratia est, et hoc 
competit Deo, ut quis ahundet misericordia, et ut re- 
quirat, etc. : vet. autem edit. ac mss. ut nos in 
textu. 

(60) Gorb. codex, ut fadat ea. Quamvis et si 
manerent in omnibus Scrijpturis, quod vix possibiU 
est, non justihcarentur apud Deum : quia justus ex 
fide^vivit. IlU enim ad prcesens justus est apud 
Deum, 



157 



COHMENT. m EPIST. AD ROM. 



158 



ne de cstero poasint credere, et salvari. In volan- 
tate ergo raa adjuti annt; nt qnoniam scienles 
veruiDy dicebant esse falanm, de csetero non intei- 
ligerent qnod est venun ; ut vemm baberent fal- 
sum (65), qnod volebant. Alternm genns est, quod 
cnm jnstitias legis sectatur, jnstitiam Christi non 
recipit : ex qno jam non per invidiam malaa vo- 
luntatis hoc agit, sed errore aamulando traditionem 
Patrum, cacantur ad tempus ; qnia deberent magna- 
libus Christi addiscere hunc non posse fallere, 
cujus tam magnifica virtus in rebus gestis apparet, 
et praedicationem ejus testamento novo promisso 
per prophetas comparare, et exinde profiteri hunc 
esse, qui promissus est ; negligentes contra Deum, 
et hominibns assentientes inventi sunt. Propter- 
ea ergo caecantur, ut admiscentibus se ad promis- 
sionem eorum ipsa aemulatione, dum invident 
gentibus^ revertantur ad fidem Dei. 

(Vers. 11.) i Dico ergo : Numquid sic oflTende- 
runt, nt caderent? Absit. > Hoc dicit, quod supra 
memoravi, quia non sic difiiderunt, ut nunquam 
jam crederent, id est, non ita propter improbita- 
tem suam caecali sunt, ut curari non possent, sicut 
et diabolnm legimus cecidisse, dicente Isaia pro- 
pheta : < Quomodo cecidit de coelo Lucifer (Isa, 
XIV, 12) ? > casum et apostasiam significans. Non 
ergo hos sic ofiendisse dicit, ut caderent, sed ofien- 
sioiiis suae causa ad tetnpus obtusos. 

< Sed illorum delicto salns gentibns, ut illos 
aemulentur. » Hoc est quod dixit, quia propter 
peccalum illorum gentibus salus data est. Quia 
enim donum Dei recnsaverunt Judaei, translatum est 
hoc ad gentes ; nt aemulatione zeli accensi Judaei 
converterenlur ad Christum, (66) zelantes promis- 
sioneoi Patrum. 

(Vers. 12.) « Quod si delictnm illomm divitiae 
snnt mnndi, et diminutio eorum divitiae gentinm ; 
quanto magis ' plenitudo illorum 1 > 91 Mani- 
festnoi est quia si delictum illorum profuit mundo, 
dum horum dispendio plores habet bonos; quia 
mnllo plures sunt gentes, quam Judaei : et diminu- 
tio eomm, quod est damnum promissionis divitiae 
gentium, per id quod lucrati sunt vitam aeternam ; 
quanto magis plenitndo eomml Apertum est quia 
oiagis dives erit mundus hommibus bonis, si et ii 
qui excaecati sunt, convertantur; ex magna enim 
parte salvabitur mnndus. Mundo homines significat, 
sicut dictnm est de Salvatore : « Ecce muhdus totus 
abit post illum {Joan. xii, 19). > 

(Vers. 13, U.) « Vobis enim dico gentibus, 
qnandin qnidem ego sum gentinm apostolus, mi- 
niaterium menm honorificabo, si quo modo aemuler 
carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis. » 



A Ostendit gentibus qno affectn diligat Judaeos : nam 
ministerium suum, qno apostolus gentium est, 
honorificat; si propter affectum generis sni data 
opera etiam Judaeos acquirat ad fidem. Honorifi- 
centior enim fiet, si et illos, ad quos non missus 
est, lucretur ad vitam : Patribns enim in laude 
maxima erit, si fratres invenerit, qui perierant. 

( Vers. 15.) < Si enim amissio eoram reconciliatio 
est mundi, qnae est assnmptio, nisi vita ex mor- 
tuis ? > Hoc dicit, quia si non credentibus Jndaeis 
gentes reconciliatae sunt Deo^ ad incrementum 
mundi circa fidem Christi ; quae erit in hac parte, 
et quanta plenitudo salutis, si assumantur Judaei 
ad fidem Christi, nisi ut ex mortuis vivificetur 
mundus in hominibus? Qnia ergo profectns est, 
Q dandam dicit operara, ut credant ; quoniam caeci- 
tatis obtusio tempore compensatl delicti aufertur, 
nt volunutis snae recipiant liberam arbitrium. 

(Vers. 16.) < Quod si delibatio sancta est, et 
massa. > Manifestum est, qnia quod unius substan- 
tiae est, nnum est : ac per hoc non potest delibatio 
sancta esse, et massa immunda ; delibatio enim de 
massa est (67). Ideoque ostendit non posse indignos 
dici ad fidem hos, quorum jam patres adepti sunt 
fidem ; quia si pars Judaeornm credidit, cur non et 
alia pars posse credere dicatur? 

(Vers. 17.) < Et si radix sancta, et rami. > 
Immntatis verbis, eadem repetit, ut sensum com- 
mendet duobus exemplis. < Quod si aliqui ex ramis 
fracti sunt, o id est, si aliqui non crediderant ex 
n eis, excisi a promissione. < Tu autem cum esses 
oleaster, insertus es in illos, et socins factus es 
radicis ut pinguedinis oHvae. > Hoc significat, qnia 
non credentibus multis Judaeis, gentes insitae snnt 
per fidem in spem promissionis ; ut dolori esset 
Juda^is : sed non juxta legem agriculturae, qnia 
bonum surculum inseruut in non bonam arborem ; 
hi enim cum essent in radice mala, inserti snnt 
in bonam arborem. Ideo oleastrum dicit insertum, 
ut fractum surcnlus radicis afferat, socius ejus 
effectus. 

(Vers. 18.) < Noli gloriari adversus ramos, > 
hoc est, noli gaudere in incredulitate illoram ; 
displicet enim Deo, si qnis exsultet in malis alte- 
rins, sicui dicit Saiomon {Prov, xxiv, 17).Necenim 
cansa gentium abjecti sunt, ut gaudeant ; sed qnia 
non crediderunt, occasionem dederunt, ut praedica- 
retur gentibus. 

« Qnod si tn gloriaris. non tn radicem portas, 
sed radix te. > Id est, si te extnleris super illos, in 
quorum insertus es radicem, insultes generi, qnnd 
te, ut ex malo bonus esses, suscepit : nec stabis, si 
illud per quod stas, destruis. 



D 



(65) Sic Amerb. cnm mss. a quibns non dissident 
Eras. et Gill., nisi quod verbo Aa6erm(, subdunt, 
$ed faltum : at Rom. edit. hoc modo locum immu- 
tavit, «Ofi inleUiQererU verum, quod haberent, sed 
falsuM, quod voMafU. 

(66) Corb. codex, ad Chrisium promisium 



Ahraha, Quod si, etc. 

(67) Delibatio enim de massa est, in mss. ple- 
risque omissnm fuit. Sequenti autem verau pro 
quarum jam patres, mss. non pauci legunt, quorum 
jam pares. 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



160 



(Vers. i9.) « Dicis itaqne : Fracti sont rami, nt A 
ego inierar. > £x persona gentilis credentis lo^itnr ; 
qoia exsaltandam patat in casu Jadeoram diffi- 
dentram, dioens : Ilioram reprobatio locam fecit 
gentilibns. Sed non sant reprobati a Deo, ut gentes 
intrarent : sed se ipsos reprobos fecernnt, spernen- 
tes donom Dei ; nnde et occasionem dederant 
gentibas ad salatem. Qaam extollentiam reprimi 
valt> nt magis saluti congaudeatur, non »gntudini 
inaultetur ; facile enim dedpitur (68), qui gaudet 
alienis malis. 

(Vers. 20.) « Bene, » id est, recte dicis, quia 
fractis ramis insertus es : « sed in incredulitate 
fracti sunt ; > hoc est non propter te, sed suo 
vitio; quia illis diffidentibus, ad smulationem 
illorum tu vocatus es ad salutem. Ideo gratias B 
debes agere dono Dei per Christum, non illis in- 
sultare : sed et petere, si malum illorum tibi 
contulit ad salutem ; ut et ipsi redeant ad origi- 
nem. Tunc placebis Deo, qui tui misertus est ; ideo 
enim te advocavit, ut per tuam aemulationem redu- 
ceret et iilos ad gratiam. 

92 « Tu autem fide stas. » Quia Judaei per 
diffidentiam lapsi sunt, hos fide dicit stare ; quia 
cum prius perfidi» causa jacerent^ credendo stare 
coeperunt. < Noli altum sapere, sed time. > Id est, 
noli superbus esse, sed cave, ne et tu ofTendas. 

(Vers. 21.) < Si enim Deus naturalibus ramis 
non pepercit ; ne forte nec tibi parcat. » Verum 
est, quia si illos, qui prasrogativa Patrum digni 
erant (69), quibus etiam facta repromissio est Deo G 
in filios adoptari, incredulitatis causa excaecavit ; 
quid his si dubitaverint, aut si se extulerint, faciet, 
qui nulla commendatione sublimati sunt : quippe 
cum nullius dignitatis essent, honorati sunt ? 

(Vers. 22.) < Vide ergo bonitatem et severitatem 
Dei \ in eos quidem qui ceciderunt, severitatem : 
in te aulem, i)onitatem ; si permanseris in bonitate : 
alioquin et tu excideris. > Donum Deum gentibas 
esse testatur; quia cum idola sequerentur, digni 
utique mortis, patientia sua exspectavit illos, et 
neo adhuc requirentes se, ultro vocavit illos. et 
peccata eis remisit. Judaeis autem severas est; 
excaecavit enim eos, quia donum Dei spreverunt. 
Hos tamen nuno significat Judaeos , qui propter 
malevolentiam suam in perpetuum caecati sunt; D 
unde et cecidisse eos dicit : illos autem quos 
supra memoravit, ofiendisse, non tamen cecidisse ; 
quia ad tempns caecatos ilios ostendit ; ac per hoc 



severam Deum in eos faisse, nt in perpetnum 
caecati essent apostatae. 

(Vers. 23.) < Sed et illi si non permanserint in 
incredulitate, insereotur; potens est enim Deus 
iterum inserere illos. > Ostendit justitiam Dei non 
in severitate manere circa illos, quos excaecavit ad 
tempus ; quia non sic illos excidit (70), ut non 
possit illos iterum inserere, si convertantur, qui 
per prophetam dixit : < Revertentes ad me replan- 
tabo (Jerem, xxiv, 6) ; > ut hoc scientes Christiani 
gentiies non insultent Judaeis, certi reservari illis 
quasi lapsis misericordiam Dei. 

fVers. 24.) < Nam si tu ex naturali excisus es 
oleastro, et contra naturam insertus es tn bonam 
olivam : quanto magis hi, qui secundum naturam, 
inserentur siiae olivae I > Olivam fidem per quam 
Abraham justificatus est, accipiamus : oleastrum 
vero, quia agrestis et infructuosa natura est, perfi- 
diam significatam (71) : ac per hoc si ii, qui 
semper inimici Dei fuerunt, conversi in fidem 
Abrahae inserti sunt, ex cujus origine non sunt ; 
quanto magis Judaei, si post diffidentiam credant, 
paternae reddendi sunt naturae, inserti iterum in 
suam promissionem 1 

(Vers. 25, 26.) < Nolo enim ignorare vos, fra* 
tres, mysterium hoc; ut non sitis ipsi vobis sa- 
pientes; quia oblusio quaedam ex parte Israel 
facta est, donec plenitudo gentium intraret : et 
sic omnis Israel salvus fieret. > Non est obscurum, 
quia ad tempas caecitatis obtusio data est Judaeis 
(72) iis, qui dum aemuli Legis sunt, non viderunt 
donum venisse promissum a Deo, quod praedica- 
batur a Ghristo. Zelo enim excaecati sunt, putan- 
tes legem factorum nunquam debere cessare ; 
unde sabbatum zelabantur. Qua ofiensione ex parte 
obtusi sunt^ ut pro incredulitate sua crnciarentur, 
videotes gentes profiteri cum gaudio consecutos 
se repromissionem Abrahae : copia tamen admissa 
gentium. abstergeretur caligo ab oculis roentis eo* 
rum, ut possint credere ; ut spiritum compunctio- 
nis prohibens a cordibus eorum, qui eis praestat 
caecitatem, reddat eis arbitrium liberum voluntatis ; 
quia non de malevolentia erat incredulitas , 
sed de errore, emendarentur, ut postea salva- 
rentur. 

< Sicut scriptum est. > Ut probaret donum ilUa 
reservatum a Deo, exemplum Isaiae propheta in 
subjectis ponit : ut hac gratia qua liberati sunt 
Judaei credentes, et nos liberari posse doceret ; 



• (68) Corb. codex, decipiiur qui insuliai peccanii. 

(69) Ita mss. longe plnrimi ; edit. vero, digniiosi 
eranl, ad quas etiam accedunt nonnulli mss., ubi 
legitur diffni ionti erani. Rursus autem, ubi lege- 
batur in edit. omnibus et mss. quibusdam, Deo in 
fHios adoptati. aut ui in nonnnllis {laulo melius, 
adopiaiis ; optime reliqui cod., adoptari, 

(70) Nonnnlli cod., ad iempus, nec quidem circa 
eoSy qui nolunt credere, si credani, quia non tic 
excidit Judaos, etc. 



(71) Eras. et seq. edit. , olivam. Rom. oleam 

/E(2em.... accipimus\ oleaster vero perfidiam 

signifipat ; Anierb. autem et mss. lectionem nostram 
constituunt, nisi quod nonnulli habent, et infrtih' 
ctuosus natura est, nonnulli et infructuosa naiura 
est; et continuo post Amerb. cum paucis mss., 
perfidiam significat. 

(72) Sic Amerb., Eras. ac plures mss., Gill. vero 
et edit. Rom. cum mss. quibusdam, chtueio facia 
esi Judms, 



Ui 



COmieNT. IN £P1ST. AD t\OM. 



m 



qaia nen erat exinaniUy sed semper abundal. x jactarent insultantes Jadaeis, qoi non crediderant 



Dicit ergo : 

(Vers. 27.) « Yeniet ex Sion, qni eripiat, et 
avertat impietatem ab Jacob : et hoc illis a roe 
testamentnm, cum abstulero peccata eornm (Isa, 
Lix, 88). > Exempli hujns ratio semper manet, 
quandiu sunty qni credant. Hic enim Dominus 
Jesus, qui de coelis \entunis promissus est ad li- 
berationem humani generis, ipse quotidie remiltit 
peccata conversis ad se, nec statim non * credentes 
condemnat, sed exspectat, sciens posse proficere ad 
agnitionem Dei. 

(Vers. t8.) « Secundnm Evangelium quidem ini- 
mici propter vos. > Causa incredulitatis 93 ini- 
mici snnt Evangelii, nt error et delictum illorum 



sed oblectarent illos agnoscere promissum Dei. 
(73) Quia enim vos, inquit, gentes, cum his elo- 
quia Dei credita sint, repugnantes fuistis; nunc 
autem misericordiam accepistis, non vestro merito, 
sed ad horum opprobrium ; quare non magis isti 
conversi accipiant misericordiam, qui prius in lege 
Dei conversati sunt, et quibus facta promissio 
est? 

(Vers. 32.) > Conclusit enim Deus omnia in in-* 
credulitate, ut omnium misereatur. > Gentes porro 
ab antiquis temporibus in impietate et ignorantia 
versabantur, ut pote sine Deo : propter qnod ma- 
nifestata lex in litteris est, qua possent infrenari 
pracipites. £t quoniam versutia adversari cumu- 



gentibns aperiret viam ante tempus intrandi adg lari peccaU coeperunt, ut per interdictum (74) 



fidem, sicut supra memoravi ; prius enim ubique 
omnibns Judsis pnedicandum erat, tunc demum 
et gentibus oportdMt credi verbum Dei. Sed quia 
non crediderunt^ ablatum ab eis regnum datum est 
fentibns. Itaque non insulundum his praemonet, 
quoram delictum profuil gentibus; ibi enim insul- 
tandnm est, cnjus peceatnm obfnit aliquibus. Non 
enim in perfidia illorum gratulandum est^ sed do- 
landaro, si tardant converti ; ut quomodo peccato 
illonim grayissae sunt gentes, quia salvatae sunt; sic 
conversione eornm Isetentur, ipsornm enim occa- 
slcme Dei gratiam citius percepemnt. 

« Secundum electionem autem dilecti propter 
Fatree. > Qnamvis graviter peccaverint Judasi re- 



magis reus homo constitueretur ; Deus clementia 
bonitatis suae semper bomini procurans, ut et qned 
sine lege peccatum erat, et in lege posset deieri ; 
hoc decrevit ut solam fidem poneret^ per quam 
omnium peccata abolerentur : ut quia nulla spes 
per legem omnibus hominibus erat, Dei misericor- 
dia salvarentur. Hoc est onmia conclusisse in in- 
creduliute, ut tunc decretum donum a Deo ve- 
niret, quando omnes diffidentia iaborarent; ut 
gratia muneris esset gratissima. lUque nemo se 
jactet ; m iserum est enim superbum esse eum, cui 
ignotum est. 

(Vers. 33.) * altitudo divitiarum sapienti» et 
scientiae Dei ! Quam inscrutabilia sunt judicia ejus. 



probando donnm Dei, et digni sint morte ; Umen p et investigabiles vi» ipsius 1 » Excelsum et im- 
quia filii sunt bonorum, quorum prserogativa et mensum Deum in divitiis sapienti» et scientiae suae 

-' - - ' ^jj^j^ Qnjni lande gratiarum actionis testatur; est 

enim consilium et judicium ejusincomprehensibile. 
Nam sciens ab initio conversationes et opera ho- 
minum ; quia neque sola severiute justitiae salvari 



merito plurima a Deo l)eneficia perceperunt, re- 
gressi ad fidem suscipientnr cum laetitia; quia 
dilectio in his Dei exeuscitatur memoria Pa- 
trum. 

(Ven. 29.) < Sine poeniuntia enim sunt dona et 
vocatio Dei. > Verum est, quia gratia Dei in baptis- 
mate non quserit gemitnm, aut planctum, aut opus 
aliqaod; nisi solum ex corde professionem. Neque 
enim qoia graviter deliquerant non recipiendo 
promnsum Dei, et quia qnae graviter peccantur, 
noa nvti fletu et gemitu ad veniam pertinent ; ne 
ideo illos non posse jam accipere misericordiam 
patarent, qnia dolere illos non videbant ; ostendit 
hoc intor primordia fidei non requiri ; donum enim 
Dei gratis donat peccauin baptismo. 

(Vers. 30, 31.) « Sicut enim et vos aliquando 
non eredidistis Deo, nunc autem misericordiam 
coneecuti estis propter iliorum diffidentiam ; iu et 
isti nunc non crediderunt in vestra miseratione, 
ut et ipsi misericordiam ccmsequantur. > Incredu- 
litatem gentium memorat, ut ipso rubore non se 

(73) Rom. edit., ut perftui rtihore sed ohle- 

elarent iHos, ut agtu)seerent promissum Dei, Se- 
qnentem vero locum cod. Corb. ita contrahit : Quia 
«Atm vos, inquil, gentes fuistis; nuw autem miserir- 
eordtam, etc. 

(74) Ms. Corb., ut per indictum. Non multis 



possit hominum genus, neqae sola misericordia ' 
ad profectum meritorum (75) pervenire, nnoqno- 
que tempore decrevit quid esset praedicandum ; 
ante Umen permittens unumquemque suo judicio ; 
quia natura ipsa duce, cognoscilur justitia. Et 
quia auctoritas naturalis justitiae obtorpuerat con- 
suetudine delinquendi, daU est lex ; ut humanum 
genus lerrore manifesUt» iegis frenaretur. Sed 
quia non se cohibentes, rei tenebantur a lege, 
praedicau misericordia est, quae ad se confngien- 
^ tes salvaret, refuUntes autem caecaret ad tempus, 
ad promissionem eomm gentes inviunsi quae 
prius justitiam Dei per Moysen daUm sequi nolu- 
erunt ; ut horum saluti dum invident,. 94 ipso 
zelo ad radicis Salvatoris originem se reforma* 
rent promissae in lege. Haec est alHtudo dmtiarum 
sapientice et scientia Dei, qui Um Judaeos quam 

autem interjectis sic legitur in Rom. edit., kmmi 
salutem procurans, decrevit ut quod sine lege peeca^ 
tum erat; et sine Uge posset deleri, et solam fidem 

posuit, etc. , #. _^ 

(75) Corb. ac Thuan. codex, ad perfeetum me- 
ritum. 



163 



AD OPERA g. AMfiAOSn APPENDlX. 



l«i 



gentes nmltifaria providentia acqnisivit ad vl- A Dei ilios adhortatar (78) per qnam salvatar hnma- 

nnoi genas. Post tractatum enim legis et fidei po- 
pali nataram Judaici et gentilis ac bonam vitam 
agendam hortatur; per hanc enim spes fidei obti- 
netur. Commonitio est ergo haec, nt memores sint 
qaia misericordiam acceperant; et vigilent circa 
obseqaium ejus, a quo illis data est, per qaem ex 
impiis gratis justificati sant, scientes banc esse 
hostiam vivam, sanctam, et Deo accepiabilera^ 
si corpora nostra iocontaminata servemas^ dissi- 
miles a sacalaribus, qai volaptatibos stadent. 
« Hsc est volantas Dei, sanctificatio vestra (/ Jhess. 
IV, 3). > Nam corpora sabjecta peccatis non viva 
habentar, sed mortaa ; sab desperatione enim pro- 
miss» vit» sant. Ad hoc enim peccatis dono Dei 



tam. 

(Vers. 34, 35.) « Qais enim cognovit sensnm 
Domini ? aut qais consiliarias illi fait ? aut quis 
prior deditilli, et retribaetur ei (Isa. xl, 13)? » 
Hoc in Isaia scriptam habelur. Manifestum est 
solum Deum esse qui noverit omnia consilia, et 
hunc anum esse qui nullius egeat ; qaia ab ipso 
sunt omnia; ac per hoc consiiium ejus a nnlk) 
nec comprehenditur, nec metitur; qnia in infe- 
riora superioris (76) sensam scire non possunt. 
Denique Judaeis credentibns impossibile videbatnr 
consilium esse et volnntatem Dei ad redemptio- 
nem gentium : simili modo et gentibus arduum et 
incredulum videbatur Judaeos, qui non credideruot, 



posse converti, aut credentes suscipi, at salvaren- g abluimar, at de cstero mandam vitam agentes^ 



tur. later caetera hoc est consilium Dei, qaod la- 
toit, nec potuit comprehendi. 

(Vers. 36.) « Quoniam ex ipso, et per ipsam 
et in ipso sont omnia ; ipsi gloria. > Qua ratione 
sensus et consilium Dei investigari nun potest, 
declaravit : < £x ipso enim, inquit, et per ipsum, 
et in ipso sant omnia; ipsi gloria. > Hoc dicto 
aperuit sensum, qui occuitus erat mundo; quia 
enim omnium creator est Deus (fecit enim ea 
quaB non erant, ut essent), ideo ex ipso snnt om- 
nia. £t quoniam ab ipso sunt, per Fiiium ejus, 
qui ejusdem utique substantiae est, esse cceperunt, 
cujos opus Patris est opas. Quia ergo ipse operatur 
per Fiiium, per ipsum sunt omnia. £t quoniam 



Dei amorem in nos provocemns, non irritum fa- 
cientes opas gratiae ejas. Nam apad veteres ideo 
oblata occidebatur hostia^ at homines peccali causa 
morti subjectos significaret. Nonc antem qaia per 
donum Dei purificati sunt homines, et a morte 
secanda liberati, vivam hostiam debent offerre, 
at signum sit vitae aeternae. Non enim, sicut tanc, 
corpora pro corporibas immolantur, nunc vero, 
non corpora^ sed vitia (79) corporis perimenda 
sunt. Ut autem obseqaii nostri effectum habere 
possimas, servata justitia, pndorem castodiamas; 
nihil enim proficit pudor, nec rationabilis potest 
videri, neglecta justitia. Hoc erit conformem fieri 
spiritualium, renovatum in spiritu ac fide hoc scire 



quaa sunt ex Deo, per Deum sunt, post renata in ^^^ ^hcesH Deo, nec aliud bonum et perfectum 
Spinta sancto sunt, in ipso sunt omnia, quia et ^ 
Spiritus sanctus de Deo est Patre ; unde et scit quae 



esse. 



in Deo sunt. £go et in Spirita sancto Paterest; 
qaia quod ae Patre est Deo, non potest aliud esse, 
quam est Deus Pater. 

Ac per hoc « ipsi gloria, quia ex ipso, et per 
ipsum, et in ipso sunt omnia. > Itaque quae ex ipso, 
et per ipsum, et in ipso ut essent, (77) esso coepe- 
rant, sensum et consilium ejus scire non possunt. 
Ipse autem scit omnia, quia in ipso sunt cuncta. 
Patefecit mysterium Dei, quod superius dixit non 
ab eis ignorari debere. 

CAPUT XII. 



< Dico enim per gratiam, qaae data est mihi, 
omnibus qui sont inter vos, non plas sapere qaam 
oporter sapere, sed sapere ad sobrietatem, et 
onicuiqae sicut jdivisit Deus mensaram fidei. > 95 
Aperte ostendit hoc debere nos sapere, qaod ja- 
stitiae terminos non egrediatur, ut non nobis solis 
utile sit, sed et nulli obsit. Haec est enim pm- 
dentia, prodesse magis aliquibus, quam ob^se, 
et contentum esse debere sorte^ qua mensus est 
Dens, et merito fidei (80) oniasctyasqae; nec sibi 
defendere, quod non sibi concessum videt; hoc est, 
non plus sapere, quia uni totum concedi non po- 



test. Nec enim si quis bonae vitae est, ex eo sibi 
(Vers. 1-3.) « Obsecro itaqne vos, fratres, per ^ etiam doctrinae prudentiam debet defendere ; aat 



misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra 
bostiam vivam^ sanctam, Deo placentem, rationa- 
bile obsequium vestrum. £t nolite conformari huic 
saecalo : sed reformamini in novitate sensas vestri ; 
at probetis qua sit voluntas Dei, quod bonum, et 
placituffl, et perfectam est. > Per misericordiam 

(76) £dit. omnes, ac pauci mss., quia inferiora 
superwris ; nonnulli, quia inferiores superioris, alii 
muito plares, ut in coniexta. 

(77) Rom. edit., Itaque quia ex tp<o.... omnia ut 
essent, etc. 

(78) Thuan. cod., Gill. et edit. Rom., orat illos; 
tiltima \ero sola, post tractatum autem legis et fidei 
eredentes ad honam, etc. £dit. autem vet. et mss. 



qoia peritiam habet legis, levitarom sibi obsequia 
vindicare debebit. Hortatur ergo, et docet per gra- 
tiam sibi datam. Haec gratia peritia intelligitar 
Dominicae disciplinae, per quam hamilitati et justi- 
tiae studendum tradit. 
(Vers. 4, 5.) < Sicut enim in uno corpore multa 

hoc solo distant quod pro naturam Amerb.^ £ras. 
et qnidam mss. legunt natura, 

(79; Rom. edit., pro corporibus immolanda, sed 
vitia, etc. 

(80) Vet. edit. et mss. magno numero, merito 
etfidei\ nielius Rom. edit., merita fidei; vel mss. 
nonnulli, ut in texta. 



m 



COMttEKT. IN EPIST. AD ftOM. 



106 



membra habemiis, omnia aatem membra non eadem A nt prxsit fratribns^ snscipit, jnxta fidem stiam acci- 



habent officia; ita mnlti nnnm corpns snmns in 
Christo^ singnli antem alter alterins membra. > 
Exempto corporis'docet non posse nos singnlos om- 
nia, qnia snmns invicem membra, nt alter alterins 
(81) non egeat : ac per hoc cnram nostri invicem 
nos agere debere, nec altemm alii obsistere ; qnia 
invicem officiis nostris opns habemns. Hoc erit di- 
ligere Christnm, si invicem se membra exhortentnr» 
nl impleant modnm, qno corpns in Cbristo perfec- 
tnm sit. 

(Yers. 6.)« Habentes antem donationes Dei diver- 
sassecnndnm gratiam^ qnae data est nobis (82). > 
Nnnc antem ipsa officia depntata membris merito 
fidei ennmerat, nt cnm viderit membrnm qnod sibi 



pere vigilantiam et auctoritatem, nt proficiat in 
quo sollicitns est, habens in illis frnctnm, qnibus 
prsest. 

« Qni miseretnr in hilaritate. > Hnnc qnoqne se- 
cundum sensnm snnm, qui laeto animo misericor- 
diam facit, non quasi nolenti extorqueatur, fundari 
et roborari a Deo, nt in hac re nuUam infirmitatem 
patiatur, sciens dictum a Salomone : < Dnm habes 
occasionem, benefac (Prov. ni^27).>Sed hocmnlti- 
farie intelligendum est ; mnltiplex est enim miseri- 
cordia (86) sub uno vocabulo. Nam si supra dixit : 
« Qui largitur in simplicitate ; > quid erat opus ite- 
rare, nisi qnia snb uno misericordiae nomine multa 
bona opera significavit ? Pecc»ntibns etenim igno- 



depntatnm offidnm est, non perstrepat alteri, cni g scere misericordia est : et in necessitate altqna po- 



viderit alind traditnm, sed congandeat (83), nt cor- 
pns Ecclesis sit perfectnm. 

« Sive prophetiam secnndnm rationem fidei. > 
A prophetia incipit, qnae prima probatio est ratio- 
nabilem ease fidem nostram. Deniqne credentes, 
aocepto Spiritn prophetabant. Haec ergo datnr pro 
modo accipientis, hoc est, qnantnm cansa exigit, 
propter qnam datur. 

(Yers. 7.) « Sive ministerinm in ministrando. > 
Ad obaeqninm fratemitatis (84) prsebendnm in tan- 
tnm minister firmatnr, qnantnm credit debere se 
obsequi ; ne nltra fidem iaborans in obsequio, fati- 
getnr incassnm ; qnia hoc seqnitnr nnnmqnemqne, 
qnod conatnr ex corde. 



sito vel oppresso opem ferre misericordia est ; et 
nudum vestire, et esurienti panem frangere, et par^ 
vnlnm expositum colligere, et cadaver operire, et 
alia operari (87) misericordia est. Ideo si h»c 
impigre, et sine taedio fuerit operatns, habebit 98 
hujus operis et in praesenti et in futuro mercedem. 
Omnis ergo misericordia et simpliciter, et cnm 
gaudio fieri debet ; nt simplicitas excludat hypo- 
crisim, gaudium vero fretum fntnrae spei testatnr 
examen. 

(Vers. 9.) « Dileetio sine simnlatione. > Huic 
menti, quae hoc meditatnr (88), nt ideo diligat fra- 
trem, qnia scit hoc placere auctori Deo, nt non in 
aduiatione praesentis vitae hoc agat, snbvenit Spiri- 



Sive qni docet in doctrina. > Simiiiter dicit ad- p tus, nt, quia hoc devota mente qnaerit, obsequiis 



jnvari doctorem in doctrina; nt in qnantnm fides 
ejns est ad docendnm, in tantnm inspiretnr ad tra- 
dendam disciplinam ccelestem. 

(Vers. 8.) « Sive qni exhortatnr in exhortando. > 
Et hanc eodem modo in eo ipso^ in qno tendit (85), 
aoxlHo Spiritus praeparari, nt habeat gratiam, dnm 
provocat. Lacessit enim fratres ad bonnm^ ant in- 
credalos ad fidem. 

« Qni largitnr in simplicitate. > Hnic dicit, qni 
bono animo tribnit anxiiia semper snppeditare, pro- 
ciinnle Spiritn, nt non desit tribnenti simpliciter, 
dicente Salomone : « Qni tribnit panperibns, non 
indigebit (Prot^.xxvm, 27).» Hicergo tribnit sim- 
pliciter, qni non in simnlatione hoc agit, nt laus ei 



possit implere. Audiunt enim dictum a Domino : 
« Praeceptum novum do vobis, nt diligatis invicem 
(Joan, XIII, 3i). > 

(Vers. 10, 11.) « Odientes malnm, adhaerentes 
bono, fraternitatis amore invicem benigni, honore 
mntuo praevenientes. > Non magnnm dicit evitare 
malnm, nisi adhaereatur bono ; illud enimdetimore 
fit, istnd de amore : nec benignnm esse, nec frater- 
nitatis amorem (89) tenere dicitnr, si non mutuis 
se obsequiis praevenerint. 

« SoHicitudine non pigri. » Hoc est qnod dicit 
propheta Jeremias (Jerem. xlviii, 10), qnia male- 
dictus qui facit opera Domini negligenter. Piger 
enim in conversatione divina sine spe est; ideo 



ab hominibns detnr, sed nt a Deo pro hoc ipso me- _, snbjecit : 

■* ;. 'IJ 0-,.:«: 



ritnm conseqnatnr. 

< Qtti praeest in sollicitndine. > Enm qni cnram 



< Spiritn ferventes. > Hoc est, nt in exercitio di- 
vipi operis aut legis non sit tepidns, sicnt dicitnr 



iSl) Rom. edit. sola, ne alter alterius, etc. 
82) Mss. aliquot voci nobU addnnt, differenie$ ; 
joii dtfferentia. 

(83) Vet. edit. ac panci mss., $ed eongerat, £t 
sequenti textn Amerb. et Eras. cum cod. nonnnllis, 
seeundum operationem fidei. Neutrum commode. 

(84) Mss. atiqnot, ad ohsequium EcclesuB, 

(85) Nonnulli mss.^ in quo ostendit ; alii non panci, 
«n qao se tendit ; caeteri, et omnes edit., in quo ten-^ 
dU. 

(86) Nonnnlli mas., suh uno emm vocabulo tnul^ 
tipiex est mteltigenUa, Minime male. 



(87) Rom. edit., et tatia operari, Haud incom- 
mode. 

(88) Vet. edit. et mss. nonnnlli, Huic meriio, qui 
medilatur: Rom. edit. hinc abstulit vocem merito: 
nos vero locum ex pluribus probatioribusqne cod. 
restitnimus. 

(89) Ita locnm emendant cod. Prat., Gem., Mich. 
et Yall. cnm prius haberetnr in edit. ac mss., nec 
henignum esse fratemitatu honorem, si non; Gill. in 
marg. et Rom. edit. in corp. cnm uno ant aitero 
mss., fratemitatis amorem. 



in Apocalypsi Joannis : « QQoniam tepidns es, in- A incitati prias facile maledicere velint ; aed nt ina- 
qnit, evomam te ex ore meo (Apoe. ui, 16) ; * qno- 



tidiana enim meditatio toUit soporem, et cit vigi- 
lantem. Opera vero Domini sunt, qnae mandat iieri 
pro ntilitate £cclesi», id est, fratrnm. 

< Tempori servientes. > In Graeco dicitur habere 
sic : < Deo servientes; * quod nec loco ipsi compe- 
tit. Quid enim opns erat snmmam hanc ponere 
totius devotionis, cum quando singula membra» qu» 
ad obsequia et servitia Dei pertinent, memoret ? In 
omnibus enim iis quae enumerat, plenum Domino 
servitium exhibetur. Nam servire tempori quid sit, 
alibi solvit, cum dicit : < Redimentes tempus, quo- 
niam dies mali sunt ; nt sciatis quemadmodum 
onicuique respondeatis (Ephes, v, 16). » Quoniam 



gisy vicla iracundia, benedicant, et laudi sit disci- 
plina Dominica (90). 

97 (Yers. 15.) < Gaudere cum gaudentibus^ flefe 
cum flentibus. > Hoc est, quod aiio loco dioit : 
< Si quid patitur unum membrum, compationtur 
omnia membra; et si iatatur unnm membram, 
congaudent omnia membra (J Car, xii, 26). > Cam 
enim qnis fideli soiatio est in necessitate, erigit 
animnm ejus, et apud Deum sibi collocat meritum ; 
qnia membrum diligit corporis Christi : et si CHm 
infideli condoleat, provocat magis iilum ad profe- 
ctum (91) disciplinae Dominicae. 

(Vers. 16.) < Idipsum invicem sentientes. > Hoc 
est, quod dictum est, compati debere in fratris 



autem dixerat : < Spiritu ferventes; > ne hoc sic B trihulatione, sicnt et in alia dicit epistola : < Con- 



acciperent, ut passim et importune verba religionis 
ingererent tempore inimico, per quod forte scanda- 
lum excitarent, statim subjecit : < Tempori servien- 
tes, > ut modeste et cum honestate aptis et locis et 
personis, et apto tempore religionis fidem^oqneren- 
tur. Sunt enim quidam etiam in hoc tempore quo 
pax est, qui sic perhorrent verba Dei, nt audientes 
cnm magna ira blasphement viam Christi. Nam et 
ipse servivit tempori, quando quod noluit fecit; 
invitus enim circumcidit Timotheuni, et raso capite 
purificatus secundum legem ascendit templum, ut 
Judaeomm sopiret insaniam. 

(Vers. 12.) < Spe gaudentes. > Postquam dixit : 
« Tempori servientes, > adjecit : < Spe gaudentes ; > 
nt si forte propter iniquitatem temporis non liceat q 
defide publice loqui, sed esse in metu, spe gaudeat; 
quia haec tristitia parit laetitiam. 

< In tribulatione patientes. > Hoc est spe gau-- 
dere, in tribulatione patientem esse ; degaudioenim 
spei tolerat iribulationem, sciensmultom^joraesse, 
quae pro his promissa sunt. 

< Orationi in8tantes.> Necessaria est valdeoratio 
quia ut tribulatio possit tolerari, precibus insisten- 
dum est. 

(Vers. 13.) < Hemoriis.sanctorum communican- 
tes. > Manifestum est qnia qui preces suas exaudirl 
vult, amnlus debet esse vitae sanctomm ; cum imi- 
tatur enim, communicat ; ut hoc si memorem esse 
et communicatorem, imitari actus illoram : et si 



siderans te ipsum, ne et tu teneris. Alter alterins 
onera sustinete (Galat, vi, 1, 2). > 

< Non alta sapientes. > Alta sapere snperbia est ; 
nam et diabolus cum alta sapnit, apostatavit. Ne 
elatio sit in animo, et praesumens forte de incoln- 
mitate actus sui, non condoleat fratri sno, sed ex- 
probret qnasi peccatori, haec superbia est, qnae 
cum se praeponit, ofTendit. Quod et Dominos deno- 
tat, dicens : < Ejice trabem prius de oculo tuo, et 
tunc videbis ejicere festucam de oculo fra^s tui 
(Luc. VI, 42). > Ipsa enim elatio peccatnm est, ac 
si non sit peccator, qnod impossibile est, fit pec* 
cator, dum superbit. Denique dicit Salomon : < Sn- 
perbis Deus resistit (Prov. iii, 34). > 

< Sed humilibus codsentientes. » Hoc est nt de- 
posita superbia, alienam causam suam faciat, et 
snam qnasi alienam ; ntjiabeat gratiam apnd Deum, 
quia < qni se exaltaverit, humiiiabitar (Luc. xnr, 
11).» 

< Nolite esse pradentes apnd vosmetipsoB (Isa. 
V, 21). » Hoc in Isaia propheta scriptnm est, quod 
hic quasi proprium ponit; nt justitia commnnis ba* 
beatur, non utsibi quis justus. sit, caterisantem 
injnstus. 

(Vers. 17.) < Nemini malnm pro^ malo reddea- 
tes. > Hoc est, qnod Dominos dicit : < Nisi aban- 
daverit justitia vestra plusquam Scribarom el Pha-* 
risseoram, non intrabitis in regnnm Dei (Mailh, v, 
20). > Mandatum enim in lege erat : < Diliges pro- 



sumptibus indigent, communicandum est eis, sicut j^ ximumtuum,etodio habebisinimicnm taam(I>ot/. 



dicit alio loco : < Do coliectis autem quae fiunt in 
sanctos (/ Cor. xvi, 1) ; > et ad Galatas : < Ut pau- 
peram memores essemus (Galat, ii, 10). > 

(Vers. 14.) < Hospitalitatem sectantes. > Imitator 
et amator sanctorum hospitalitatem sectatur exem- 
plis sancti Abrahae, et Lot viri justi. 

< Benedicite perseqnentibus vos^ benedicite, et 
nolite maledicere. > Ut Christianos per omnia no- 
Tos faciaty etiam ab hac illos consnetudine auferre 
vult, qoae omnibus commnnis est, ne irato animo 



XIX, 18). > Haec, quantnm videtnr, justitia est : sed 
ut abundet justitia Christianorum, dooentar non 
reddere malnm pro malo : ut perfecti sint, et pro 
hoc merces illis reddatnrinjudicio Dei. Supergredi 
enim videtur ipsam justitiam, cum qnod licet, ut 
melior sit, non facit coBJestis justitia imitator. 
Mundi ergo jnstitia a Deo illi concessa innocentem 
facit (92) : coelestis autem perfectumi ut meritum 
habeat apud Deum. 

< Providentes bona non tantnm coram Deo, sed 



(90) Uss. aliqaot, et Umdabilis iit diicipHna Do^ cium ; quidam mss. ad el[icium, etc. 

miniea. (92) Hom. edit. et qoidam mss.» ilH CQne^ ad 

(91) Rom. edit. cnm pauds mss., illum ad a/fe- tempus innocentem fadt. 



COldlENT. IN E^IST. AD ROM. 



170 



etiim conun omnibiis hominibiis. > Providere est A prosUt» si graviora peccata ineompetenti vindicta 



bona fiitara ante ocalos habere ; ut ea gerantur, 
qnst possint, poetqoam facta fnerint, in reprehen- 
sionem non venire, sed magis laadi esse, sive apud 
Denm, sive apnd homines. Ne qais aestimet qaia 
Deo licita non displicent, idcirco non cnrandam^ si 
fratri scandalnm sint ; hpc praemonet qnia illud fieri 
debet, quod et Deo non dispiiceat, et fratri scanda- 
lum non sit. Etsi liceat enim» et fratrem scanda- 
liiet, Deo non placet ; quia Deas salati studendnm 
monet. Sic ergo providentnr bona coram Deo et 
hominibnsy ai ea qnae licent sic agantnr, ne scanda- 
lom faciant. 



vult exsequi; debilem enim efficit, quem potnit 
emendatam habere et sanum. Unde et Salomon : 
« Noli, ait, justus esse multnm ; est enim, inqnit, 
qui perit in sua justitia (Eccle, vii, i7). > Yolens 
enim singulis peccatis respondere, circa vindictam 
mortem potest invenire tam sibi, quam ei quem 
plagis affligit; solent enim in pmnas delinquere. 
Non solum autem de subjectis vindictam prohibet 
coQipetentem, sed et de paribus et magnis, hoc est» 
de fratre forte in nos peccante non quaeramus vin- 
dicari, sed remittamus, Dei judicio reservantes» 
ne, dum ab iradetinemur, inveniat locum inimicus, 
in quo snggerat et suadeat, quod contra nos est. 
(Vers. 18.) • Si fieri potest, quod ex vobis est, , Scriptum est enim. . Ut fortius suadeat, 
cmn omnibus hominibus pacem habentes. . Omnes B exemplo iegis hoc confirmat, dicens : « Scriptum 



vnlt pacificos esse, qni divinam servant justi 
tiam (93). Viderit si qnis hanc pacem spreverit, nt 
sit tali viro inimicns, cum ant reprehendi forte ab 
illo non vnlt, aut invidet bonis ejus ; quod ad 
illam tamen pertinetj non discordat a bene agenti- 
bns. Hic est enim impacificus, qui prastermissa 
voIuQtate legis, snum jus sequitur ; qnanqnam 
dicat David': « Cnm iis qui oderunt pacem, eram 
pacificus {Ptal, cxix, 7). > Sedhoc necessitatis erat 
propter potentiam personamm, ut vel obsequiis 
hamiiitatis vincatnr, qnem sic extollit snperbia, nt 
mandata legis spernat. Potest fieri ut et de timore 
Dei pacificum se qnis prasl^eat illi qui odit pacem. 



est enim, * in Proverbiis (95) : « Mihi vindictain, 
et egoretribuam,dicit Dominus (Djut, xxxii, 35). * 
Ut si minime a nobis fiat, quod docet, Deum a 
nobis contemptum ostendat. Daplici ergo genere 
proficitul^ si Deo remiltatur vindicta, quia et cum 
iracundiam vincit, perfectus fit, et Dei judicio 
vindicabitur. 

(Yers. 20.) « Si esurierit inimicus tnus, ciba 
illum ; si sitit, potum da illi ; hoc enim faciens, 
carbones ignis congeres super caput ejus (Prov. 
XXV, 21). » Non nudam vindictam Deo reservari 
del)ere ostendit, sed et beneficia dari inimicis ; ut 
vere ostendamus non meritis nostris hal)ere nos 



Quando enim vicem malis reddere non vult, paci- ... . v. • • • •a- i • . .^^^ ^ 

^ . , . j u 1 » r-- mimicos, quos nt ab inimicitus desinant (96), ob- 

ficns est, hoc est, de i)ono vincere malam, ut vei p. ... .^. ^ )^..' 

, ..*./ A * i • ' ^ sequiis vincere nitimur. Qui si in mimicitus per- 

obseqaus vmcatnr, quem mandata legis non vm- ^ »> 



cnnt. Ergo, « si fieri potest, inquit, quod ex vobis 
est; » nt bene agentes pacem habere videamur. 
Jam si non fnerit amator pacis, tu tamem vis esse 
pacificQS, qnantum ad te pertinet. Si antem irreve- 
rensiet blasphemus quis sit, et pacem cum illo 
habere non possis, non utique tibi ascribendum 
erit ; qoia 98 Joannes apostolus illos, qui negant 
in carne Christam venisse, nec salntari permisit 
(7/ Joan, VII, 10). Nos ergo parati snmus, si fieri 
potest, ut cum omnibus pacem habeamns : aiiis 
antem Tepngnantibus fiet impossibile, non ex no- 
bis; ai de nobis tamen qnerela deponatur (94). Qui 
enina nnllam laedit, apparet esse pacificus. 

(Vers. 19.) « Non vosmetipsos defendentes^ 
charissimi, sed date locnm irae. > Ut pacis fcedera 
servari possint, ab ira dissimulandnm monet, 
maxime quoniam solet por iram peccari, cnm 
qnando qnis furore commotus, plus exigit, qnam 
postnlet cansa delicti : aut sibi ipsi incommodum 



sequus vmcere miimur. uui si in mimicitus per- 
duraverint impietate mentis suaB, nostra obsequia 
proficient iliis ad poenam : aut certe obsequiorum 
nostrorum sedulitate compuncti, veluti carbones 
mortui reviviscent. Ut ergo nos in tantum per- 
fectos faciat, nt non soinm nos ipsos, sed et aiios 
acquiramus ad vitam, inimicis non soium vicem 
reddere prohil)et Dominus per Salomonem ; ^verum 
etiam humilitate ad amicitiam provocare hortatur. 

(Vers. 21.) < Noli vinciamalo, sed vince in bono 
malnm. • Haoc interpretatio Apostoli est cobortan- 
tis, ne vicem reddamus inimicis, sicut dictum est. 
Muitum enim proderit nobis, si malitiae cedamns ; 
vincit enim malum, qni ad tempus vinci videtnr 
ab illo. Etenim Salvator sic vicit malnm, dum non 
restitit ; contra se enim agit malitia, et dnm vinci- 
tur, vincere se putat. Id enim agit inimicus, ut et 
nos de proposito nostro abstrahat, occasionem 
quaerens quomodo peccemus. Ideo si provocati ab 
illo, vicem illi non reddamus, vincimns iilnm in 
bono ; ideo enim non resistimns^ nt bonum serve-- 



(93) Ita edit. omnes cnm mss. quibnsdam : alii 
vero mss. non parvo nnmero, ^itt divinam servare 
iustiiiam videmur, Si qvii, etc ; sequenti autem 
veraa, pro tmmtciis. Rom. edit. reposuit impaci^ 

(M) Omnes edit. ac mss. allqnot, st de nobie 
kuUum querela wm depoiuUur : cssteri mas. nobis* 

Panofc. XVn. 



cnm faciunt. At sequenti textu pro defendentet, 
Rom. edit., iicet sine ullo sensa commodo, maluit 
vindicantes. 

(95) Rom. edit. confoderat, tn Proverbiis. Qno 
videhcet in Deuteronomio hasc verba exstant. 

(96) Cod. Corb. et qnidam alii, ^tcoi utab iniqui^ 
iaU desinant. 



171' 



AD OPBRA S. AAtfiRO^n AM^eiftDIX. 



171 



iMM, nag leott jmflilift (W)i qnia cogit jastitia ad A 
retribteadvoK. 

CAPUTXUI. 

(Yen. 1.) < Omnibas potestatibns sablimioribiis 
snbditi estote ; non est enim potestas^ nisi a Deo. > 
Qnoniam (XBlestis jostitia legem seqnendam man- 
daTit, ne ab hac praesenti dissimalare videretor, 
hanc commendat : qaippe cam nisi hasc faerit ob-- 
servata, illa costodiri non possit ; hec enim qnasi 
paadagogos est, qasB panralos imbait^ at possint 
polioris jnstitiaB viam seqai. Nemini ^nim poteet 
impatari misericordia, nisi habaerit jastitiam. Ut 
ergo jas et timorem (98) l^ nataraiis coniirmet, 
Denm aactorem ejas testatar, et ministrantes eam 
Dei ordinationem hat>ere. Ideo adjecit : j. 

« Qos aatem sant, a Deo ordinata snnt ; > nt 
nemo putet quasi homana commenta contemnen- 
da ; vident enim jas divinom hamanis auctoritati- 
bas depatatum. Hic ergo sabjectas est potestati, 
qoi se terrore Dei (99) ab iis abstinet, ^pi» pro- 
hibet. 

(Vers. 2.) « Itaqae qni resistit potestati, Dei or- 
dinationi resistit. > Hoc 99 contra illos est, qni 
per potentiam fortes snnt, aut qni ab aliqao de- 
prehendi se posse non crednnt, et per hoc iiladere 
selegem patant; ostendit his Dei esse legem, et 
non evasnros jadicium Dei, qui ad tempus aliquo 
pacto evadunt. < Qui autem resislunt, ipsi sibi 
damnationem acquirunt. > Manifestam est qaia 
anusqaisqae operibus suis aut jostificabitury aut 
condemnabitur. Qui enim audientes legem, pec- ^ 
cant, inexcusabiles sunt. 

(Vers. 3.) « Nam qui principantar, non sunt 
timori bonis operibus, sed malis (1). > Principes 
hos reges dicit, qui propter corrigendam vitam, et 
prohibenda adversa creaDtur, Dei habentes imagi- 
nem, nt sub uno sint csteri : « Yis antem non ti- 
mere potestatem ? Bonnm facito, et hat>ebis laudem 
ex illa. > Laus ex potestate tanc surgit, cum qois 
innocens invenitar. 

(Yers. 4.) < Deienim minister esttibi in bonum. > 
Manifestum est ideo rectores datos, ne maluin fiat. 
< Si autem maiefeceris, time ; non enim sine causa 
gladium portat. > Hoc est^ ideo comminatur, ut si 
faerit cgntemptus, vindicet : < Dei enim minister 
est, vindex in iram, in eum qui male agit. > Quo- ^ 
niam ftitarum judicium Deus statuit, et nulhim 
perire valt» hoc in saeculo rectores ordinavit» nt 
terrore interposito, omnibus velut paedagogi sim, 
eradientes illos quid servent, ne in poenam incidant 
Aitnri judieii. 

(Yers. 5.) < Ideoqoe subditi estote (2), non solum 

(97) Mss. Corb., ut bonum servemus ad retri- 
buendufH, negUcta justitia, 

(98) Mss.> aliquot, ut ergo jueta timoris ; qui- 
dam,... jus ex ttmore, 

(99) NonnuHi mss. et Gill. in marg., gui se terrore 
legif. 

(1) Mss. non pauci, non iunt timori boni operisj 



propter iram, sed etiam propter conscientianu > 
Recte dicit subjectos esse debere non solum propter 
iram, id est, ultionem praesentem; parit enim ira 
vindictam : sed et propter futurum judicium ; quia 
si hlc evaserint, illic eos pceaa exspectat, obi ac- 
cosante conscientia ipsa punientor. 

(Yers. 6.) < Nam idcirco tributa penditis ; mi* 
nistri enim Dei sunt, in hoo ipsam servieates* • 
Ideodicittributa praestari, vel qan dionntor fisea** 
lia, at subjectionem praestenty per qaam scianl noft 
se esse liberos, sed sab poteslate agere, qtm ex 
Deo est; principi enim suo, qui vicem Dei agH^ 
sicut Deo subjiciuntur^ sicut dicit Daniel propheta : 
« Dei est enim, inqnit, regnnm, et cui vnlt, dabit 
illud (Dan. tv, 14)* > Unde et Doounaa : < Red* 
dite, inquit, quaesunt Ciesaris, Cffisari {MisUh^ xxn, 
21). > Huic ergo subjioiendi snnt sielU Deo, cojns 
snbjectionis probatio hac est, con illi pendunt tri'' 
buta. 

(Yers. 7.) < Reddite ergo omnlbas debita ; qnia 
et polentes sunt debitores minoHbas, ut respen- 
deant meritis illorum. < Cui tribatam, tribntam : 
coi vectigal, vectigal. > Primum ea que sunt po«- 
testati regia debita exsolvi jubet; qaia major in 
his cansa aut necessitas est. < Cui timorem, timo- 
rem. > Timorem potestati exhibendam, quia timor 
prohibet peccatum : deinde ant parenti» aut domino 
terreno ; ut gratias agat in filio ant servo Christia- 
no. < Cni honorem, honorem. > Potest farc honor 
etiam circa eos esse, qai subtimes videntnr in 
muttdo, ut videntes humilitatem servorum Christi, 
laadent magis quam vitaperent evangelicam disci- 
plinam. 

(Yers, 8. 9.) < Nemini qnidquam debeatis, nisi 
nt invicem diligatis. > Pacem vult nos habere^ si 
fieri potest, cum omnibus, dilectionem vero cum 
fratribus^ et hanc tamen, honore servato (3). Id- 
circo antem debitores dicit, quia homini, qni 
dignas honore est, sive praesenti, sive futuro, 
dighum est et dd)itam inclinari. Itli enim qnis 
inclinatnr, a qno honorem accepit ; ideo debitor 
didtur. Si enim non hoc feceris principi too, su- 
peibus es ; aut enim merito quis, aut aetate hono- 
randns est. 

< Qui enim diligit proximum, legem implevit. > 
Legem latam a Moyse implet, qui diligit proximum ; 
nam novae legis mandatum est etiam inimicos dili- 
gere (Maith. y, 43). < Nam non adnlterabis, non 
occides, non fnraberis, non concupisces (Exod. xx, 
13, 14, 15, 17). > Hoc Moyses scriptum accepit a 
Deo ad reformationem legis naturalis. < Et si quod 
est aliud mandatnm, in hoc verbo consummatur ; 

sed mali. 

(2) Mss. aliquot : Ideoqu^ neoestitate eukdUi 
estotej 

(3) NonnuIIi mss., cum fratribus;ethoe erit 
mndquam debere, unicuique in loco suo of ' 
hiberef Qui enim diligUt eto. 



173 



GOHliBNr. IN Efm. AD ROMi 



i74 



DiligM prozimam taiim sicat te ipsom ; • hoc A' pinqaavit. * Noctem veterem bemineili signiflcaYit*. 



scriptam est in Levitico {Lml. zix, id). Manenti^ 
btts iuqae Bapradictis mandatis, in dilectione im- 
pleri legem significat, sicat dizit : ac fti sint alia^ 
miDdaUy qaae nonc tacait, tamen pro omnibas 
maadaiis dilecUo satisfacit. Nam si se homanam 
ginus ab 100 initio dileiisset, iniqaitas in terris 
non esset ; exordlam enim injastitia diseordia est. 
Idsoqne iaiqoitatis dileetio iniqaitas est, qaia qood 
jmIo malam est, beoo bonam est (4). 

(Yers. iO.) < Dllectio proximi malam non opera* 
tnr ; plenitndo enim legis est dilectio. • Malam non 
operatar, qnia bona est dilectio, nec peccare potest 
illa (5), qnae legis est perfectio. Per legis verba ad 
sensom evangelicam valt pervenire. Ideo enim qnod 



qoi per baptismam innovatos est. Hnnc prmessisse 
dlcit quasi noctemi diem aotem appropinqaasse, 
cujas lumiae (8) veritas nobis apparoit, al scire-^ 
mus qaid agere debeamus, Prius enim ignoraates 
Cbristum, in tenebris eramus : at abi didicimas,. 
lax in nobls orta est ; transivimas enim a falso ad* 
verum. 

< Abjiciamus ergo opera tenebramm, et indoamar 
arma lucis. ■ Tenebrarum opera sunt vita cama- 
Us (9), quae illecebris agitur ssecularibus : haec 
digna est tenebris, sicut dicit Dominus : < Tollite 
illum, et ligatis manibus et pedibus, mittite in te- 
nebras exteriores (Matth. zxa, i3). > Induere vero 
arma lucis gesta sunt bona; quia sicut mali actas 



snmmum est legis. memorat, ut huic Evangelium B ^«^f*»"» deputantur, quia occulte fiunt ab iis qui. 



Ibciet, ostendens unius esse sensum auctoris. Sed 
quia tempore Christi addere aliquid oportuit, non 
solnm proximos, sed inimicos diligi praecepit 
(Matth. V, 44). Unde subditur : < Plenitudo legis 
est dilectio ; > ut justitia sit diligere proximum, 
abnndans vero et perfecta justitia etiam inimicos 
diligere. Inimicum autem diiigere quid aliud est. 
(pum optare desinere illum ab odio, et nihil aspe- 
rnm petere adversus illum ? Hoc est amare illum, 
ea illi exoptare per quae Deum habeat propitium : 
haec ccelestis justitia, hsc Deo Patri similes facit, 
qni noQ colentibus se annna dona largitur. Nam et 
Dominns in cruce positus postulat pro inimicis 
(Lue, xxui, 34), ut plenitudinem justitiae quam do- 
cnerat, demonstraret. 

(Vers. ii.) < Et hoc scientes tempus, qooniam 
bora est nos jam de sommo surgere. » Tempus esse 
dicit, quo ad meritum proficere debeamus. Hoc est, 
< de somno surgere, > operari bonum, quasiin die^ 
boc est, palam ; illicita enim nocte, idest in abscon- 
dito, fiunt. Jam enim in manifestatione positi, quod 
est in notitia Dei (6), agnoscentes quid sequi debea- 
mns, dare operam debemus, ut pure viventes ad 
promissum praemium veniamus, excusso somno, id 
est ignorantia sive negligentia. 

< Propftor enim est nanc nostra salus, quam com 
Gredidimos. * Manifestum est, qoia post iavacram 
baoe viTentes, et charitati studentes, non longe 
soBt a merito resarrectionis promissae. Bona enim 
vita Christiani signum est salatis futurae (7). 

(Yers. IS.) < Nox praecessit, dies autem appro-* 

(4) Sic omnes edit. et quidam mss. ; alii autem 
mnlto plares, iniquitatis dilectio invmica est; quia 
ptod banum eitj bonum est, et (^uod malum ett, 
malum e$t; nonnulli etiam, iniqmtatis dilectio tnt- 
quiUu $9t, Mid quia malo maUm estj bono bowum 
ett. 

(5) Gill. et Rom. edit. cum uno vel altero mss., 
Mc peceari potest per illam,,. evangelieam pervenit, 
Amerb. et Ejras. cum paucis mss., nec peccan(£ras., 
peccare) potest iUa.,. ecanffelicum pervenit; alii mss. 
freonentes ut in textu. 

(o) Msa. aliquot; quod est innocentia Dei, 
(7) Baad pauci mss. vocibus saluti fuUir^ sub- 
texant:Giiiii haptizatur erffo unusquisque, ad veniam 



male agunt ; ita et qui bene agunt, palam agunt^ 
quia non verentur, sed gaudent. Boni ergo actus ar- 
ma lucis sunt, impugnantes tenebras,qa» sunt yitia 
camis. 

(Yers. i3.) < Sicut in die honeste ambulemas. • 
Yerum est ; ut quia publice non p^ccatur, sic aga-: 
mus quomodo agitur publice ; niliil enim tam pu-* 
blicum, quam veritas. 

< Non in comessationibns et ebrietatibus. > Co- 
messationes sunt luxuriosa convivia, quas aut col- 
latione omnium celebrantur, aut vicibus solent a 
contubemalibus exhiberi, ut neminem illic pudeat 
aliquid inhoneste dicere aut facere ; quia unasquis* 
qoe praosumit, quod suum convivium sit. Solent 

Q enim in aliena mensa padore coerceri, sed hic ad 
hoc convenitar,at fcsda illic gerantor copia vini(iO), 
et incitetar libidinis diversa voluptas. Idcirco evi- 
tanda pnscipit hujasmodi convivia. 

< Non in cubiiibus et impudicitiis. » Post iaxa- 
rioeam conviviam et ebrietatem hoc sabjecit^ qood 
sequitar, id est concabitos impodicas ; hic eoim 
hiyus lascavitatis (ii) est fructus. 

< Non in contentione et asmalatione. » Recte ab 
his coerceri monet, quia omnis contentio et zelus 
inimicitiam parit, quas tenebras vocat ; qaia ad la- 
dA prmmium pervenire non possuat. 

101 < Sed induiteDomiaam Jesam Christam, 
et carnis curam ne feceritis in concupiscentiis. > 
Caram carois prohibet, id eat voluptatem ; ut omne 
quod probibetur per legem, non desideretnr, aut- 
certe dtfsideratum vincatnr. Ipsa sunt enim opera 
camis ; at his exuti induant Dominum Jesum Chri* 

pertinet, non ad corowtm ; ut poslea in novitate vit(e 
ambulans, vicinus sit vitce letenuB, Quidam etiam ad- 
dunt, nam signilicavit, 

(8) Nonnulli mss., appropinquasse, id est Solem 
justiticB, cujus, etc. 

(9) Ita vet. edit. et mss. nonnulli, a (joibus ,non 
recedit Rom. edit., nisi quod effert, t>t/ta camts: 
alii autem mss. satis frequentes, intta carnalia 
qucB illecebris agunt sacularibus, hae tenebris digna, 
sunt, 

iiO) Rom. edit., illic eongeratur eopia vini, 
ii) Amerb., Eras. et mss. non pauci, hoe gcnue 
nujus lascivitatis ; Gill. etRom. edit. cum aiiis mas.i 
Mc enim hujus laedvitalis; Rom., laeeivim. 



im 



Ab OP£RA S.AMBROSII APPENDIX. 



i1« 



stnm, id ett, innov»ti per Christam, ab his malis A « D^ e&im illHm ttsumpsit. > Assamptns est a 
86 retineant. Hic enim indmt Ghristnm^ qni se ab Deo, dnm ad gratiam yocatns est. 



omni errore et torpitadine separaTerit ; ne in con- 
vivio naptiaram sine veste nova inveniator, tarpi- 
terqae abjectas (iS) tenebris mancipetur {Matth. 
XXII, 11) : si qaominasjnon snnt indaliJesamCbri- 
stam Dominam, saper cujas novam vestem veteres 
pannos indaant ; exatis enim veterem hominem in 
novitate vitae manendam est (13). 

CAPUTXIV. 

(Vers. 1.) « Infirmam aatem in fide assamite, 
non in disceptatione cogitationam. > Qaoniam ex 
Jadxis erant, qai Romanos ad nomen Christi (14) 



(Vers. 4.) « Ta qais es, qai jadicas alienam ser- 
vam ? Sao domino aut stat, aut cadit. > Manifestum 
est servum non debere conservi voluntatem jodi- 
care, cui lex in hac parte tradita non est ; nam qoa 
oonscientia edat, aut non edat, Deos judex est, 
cujus servus est. 

« Stabit autem ; potens est enim Deua statuere 
illum. > Stabit, inqoit, domino soo, propterea 
quia neque si edat^ reos erit, neque si non edat, 
culpabilis, si tamen devotione hoc agat^ non evi- 
tans hanc velut contrariam. 

(Vers. 5.) • I>)am alius quidem judicat diem inter 
diem, > hoc est, alicui placet interpositis diebns 



assmnpserant, admisto lege, sicut in primordio b ^^'^* ^^ T\ '^'^'^' ^"^ "^^^ -^f ^ ^^*^ 



epistolae memoravi; ideo quibusdam videbatur pro- 
hibitam camem edere non debere : aliquibus autem 
qui sine lege Christum sequebantur, videbatur con- 
tra legem licere edere. Et per hoc ipsum discepta- 
tiones erant inter eos, quas Apostolus, concordiae et 
saluti studens, divina disputatione aufert, ostendens 
neque edenti prodesse apud Deum, neqne non edenti 
obeBse. Infirmum esse dicit, qui propterea quod 
Judsi probibiti sunt^ timet edere. Hunc ergo vult 
remitti judicio suo, ne scandalum passus, a charita- 
te, qoas quasi mater est animarum, recedat cum 
mentis perturbatione, cum Christiani pacifici de- 
beant esse et quieti. 

(Vers. S.) < Alius enim credit edere omnia. > Hf c 
fiducia lectionis non dubitat omnia edenda^ quaB p 
data sunt hnmanis usibus. Legit enim in C^neai 
omnia bona valde esse {Gen. i, 31), qu» creavit 
Dens ; ideo nihil rejiciendum, quia neque Enoch, 
qui primus Deo placuit : neque Noe, qui in diluvio 
soius jttstus inventus est : neque Abraham ille ami* 
cus Dei, ant Isaac, aut Jacob justi et Dei amici, 
inter quos et Lot fuit, aut cseteri justi ab his absti- 
nuisse ieguntur. 

« Is vero qui infirmus est, olera manducet. » 
Igitur quia hoo putat, nt ille olera edat : ideo sna- 
dendum non est, at camem edat, ne cum scrupulo 
edat, et videatnr peccare : quia propositum suum 
non custodit. 

(Vers. 3.) « Itaque qui edit, non edentem non 
spemat : et qui non edit, edentem non jndicet. > 



camem non edendam statuerunt ; sunt qui Sabbatls, 
sunt iteram qui a Pascha usque ad Pentecosten 
edant. 

«Aliusautem judicat omnemdiem.* Hicomnem 
diem judicat, qui nunquam edit. « Unusquisqoe in 
suo sensu abundet, > hoc est, unusquisque suo 
consiiio remittatur. 

(Vers. 6.) « Qui sapit diem, Domino sapit. > 
Veram est, quia qui semper abstinens est, Deo 
placere se putat. « £t qoi edit, Domino edit. > Do- 
mino edit, quia gratias agit Oeatori. « £t qui non 
edit, Domino non edit, et gratias agit Deo. > Gra- 
tias agit, dum fatetur Dei esse creaturam, et bonam 
creatam (16) ; sed se dissimuiare ab ea, non con- 
demnare. 

(Vers. 7.) « Nemo enim nostram sibi vivit, et 
nemo sibi moritur. > Sibi 102 viveret aliquis, si 
non ageret sub lege : at qui freno legis guberaator^ 
non sibi ntique vivit, sed Deo qui legem dedit, ut 
secundum volunlatem ejus vivat. Et qui moritar^ 
simili modo Deo moritur, quo judice aut corona- 
bitnr aut condemnabitur. 

(Vers. 8.) « Sive enim vivimus, Domino vivimns, 
sive morimur, Domino morimur (17). > Idem est 
sensus. « Sive ergo vivimus, sive morimur, Domini 
sumus. > Veram est omnes nos Domini esse qnasi 
servos in conditione et Redemptoris dominio, et 
unumquemque pro merito suo tractari. 

(Vers. 9.) « In hoc enimChristus mortaos est, et 
resurrexit, ut et mortuoram et vivoram dominetor.» 



Quia voiuntatis est edere, aut non edere ; ac per ^ Per Christum Dominum facta est creatura, qaae 
hoc qusstio hinc fieri non debet. Ad hoc enim facta per peccatum alienata est ab auctore, facta captiva : 
sunt omnia, ut voluntati subjaceant, quia dominio quam Deus Pater, ne opus ejus periret, misso Filio 
humano subjecta sunt. suo de ccslis ad terras, docuit quid faciendo nuuiiu 



{IS) Ita mss. plures ac potiores : alii autem, et 
edit.« ne in canvivio nuptiarum ; Rom. edit., easU^ 
gt»im nwpUarwn^ wm ve$U ^us inventuig turpikr 
ahjectui, etc. 

(13) Rom. edit., in novitate vitce ambulandum 
est, 

(14) Eadem Rom. edit. ad fid^m Christi. 

(15) Mss. Carn. et alii aiiquot, qui terUa feria. 
£t paucis interjectis, pro usque ad Pentecosten non 
edant, ms. Corb. legit, ueque ad Quinquaffeiimam 



non manducant. 

(16) Oranes edit. ac plures mss., et bona creata : 
melius tamen alii nonnulli, et bonam creatam, £t 
continuo post, ubi vet. edit. et muiti mss., sed se 
dissimulat ab ea non condemnare; Rom. edit.... ob 
ea condemnari ; commodius alii ut in contextu. 

f 17) Hic textus in cod. bene muitis desideratnr. 
Infra quoque ubi vet. edit. ac mss. aliquot, Chri-' 
stus et vixtt et mortuus est, Rom. edit. cum pioribiu 
expungit th et vixit. 



177 



GOMHENT. IN EPIST. AD ROM. 



178 



pintaramefirageret. Propter qnod et occidi se pas- ^ ^^^ ^^^ ^^^ snperstitione facit, sed timore, sno 
snsest ab inimicis, nt descendens ad inferos, qnia jndicio remittendnm. 



ianocens erat occisns, renm faceret peccatnm, nt 
qnos tenebat apnd inferos, amitteret. Qnoniam 
ergo irivis ostendit \iam salntis, ac se obtnlit pro 
eis, mortnos Tero liberavit de infemo, tam vi vomm 
qnam mortnoram dominatnr; ex perditis enim 
itemm refonnavit sibi iilos in servos. 

(Vers. 10.) < Tnantem qnidjndicas fratrem tunm 
in non edendo (18) ? ant tn qnare spemis fratrem 
tnnm in edendo? Omnes enim stabimns ante tribn- 
nai Christi. > Docet non oportere jndicare in hac 
re, tnm qnia non continetnr in lege, praeterea cnm 
Denm jndicem exspectemns. 

(Vers. 11.) < Scriptnmest enim : Yivoego, dicit 



(Yers. 15.) < Nam si propter escam frater tnns 
contristatnr, jam non secnndnm charitatem ambn* 
las. > In alia epistoladicit : <Esca ventri, et venter 
escis; et hnnc ethasDens de8tmet(J Cor, \i, 19). » 
Qnia non de esca ant placet qnis Deo ant displicet ; 
ideo charitatem sectandam monet, qna nos Dens 
liberare dignatns est ; sic e nim ait : Dens antem 
propter charitatem nimiam misertns est nostri (23) 
(Ephes, II, 4). Qni ergo hnjns beneficii memorest 
hanc excolit, ntic illi aliqnid anteponit ; sed pra* 
termittit maxima^ qnaa scit promissionem non pa» 
rare apnd Denm. 

< Noli cibo tuo perdere illnm» pro qno Christns 



Dominns, qnia mihi flectetnr omne genn, et confi- B iQ<>'^^°^ ^^^- ' Qnantnm valeat salus fratris, ex 



tebitnr omnis lingna Deo (lia. xlv, 24) . » Hoc in 
Isaia scriptnm est, quia omnis lingua confitebitnr 
Deo in fide Ghristi. Nam qniaoccisnsresnrrexit (19) 
fntnms jndex, recte ait : < Yivo ego, dicit Dcmi- 
nns ; • et non solnm vivo, sed et judicatnms snm, 
et inimici stnpebnnl in me (JtO), et genn flectent, 
cognoscentes me Denm de Deo. 

(Vers. 12.) < Itaqne nnns qnisqne nostmm prose 
ralionem reddet Deo. ■ Qnoniam, inqnit, nos pro 
nobis invicem reddituri snmns rationem, non nos 
in bac parte, qnsB snpra scripta est, altemtmm 
condemnemns. 

(Vers. 13.) < Non ergo amplins invicem jndice- 
mus, • id est, scientes hoc, cessemns a discordia. 



roorte Christi cognoscitnr. 103 Itaqne qni scit 
qnantum constet, confirmare illnm debet, nonscan- 
dalizare, ut ex re frivola faciat illi scmpnlnm : et 
incipiat haBsitare an manducanda caro sit, necne, 
qui forte simpliciter edebat, secums de conscientia 
sua. At vero cnm adennt controversi», incipiet 
pertnrbatione in Dei creatnram peccare, et erit in 
injnriam Creatoris, qnae proficiet ad perditionem 
dnbitantis. 

(Vers. 16.) < Non ergo blasphemetnr bonnm 
nostmm. > Hoc est, doctrina Diominica, cum sit 
bona et salutaris, non debet^per rem frivolam 
blasphemari ; blasphematur antem, cum dnbitatnr 
de Dei creatura. Potest et sic intelligi bonum 



Sed in hoc jndicate magis, ne ponatis oflfendicn- q nostrum blasphemari, quia qui bona opera habet^ 



lum fratri, vel scandalum. > In eo judicandnm 
monet, qood prosit (21), qnod potest et auctoritate 
legis defendi : nnlli antem fratmm camem edenti 
aat non edenti fiat scandalnm. 

(Vers. 14.) < Scio et confido in Domino qnia 
oihil commnne per ipsnm. * Manifestum est qnia 
Salvatoris beneficio omnia munda snnt, qui de sub 
jugo Legis eraens homines et jnstificans, reddidit 
statnm pristin» libertatis ; nt digni sint nti tota 
creatnra, sient et veteres sancti. Qui autem adhuc 
sub lege snnt, non licet illis uti ant edere, quae 
prohibet Lex; quia indulgentiam datam spernunt. 
NoQ enim secnndum naturamsuam, sedcum contra 
edictam ednntnr, immnnda snnt. Denique in Lege 



si in alia reprehendatnr re minima, bonum illnd 
snnm offiiscat, et incipiet bonum ejns blasphemari 
per malnm ejus, sicnt scriptnm est in Ezechiele : 
< Justitia jnsti non proficiet, si erraverit (Exech, 
XXXIII, 12). < Tale est, si quis aliquid vitii forte 
decoms hal)eat (24) in fronte, ant nasnm collisnm, 
unde deformetnr species ejus. Ideoqne illa monet 
sectanda, qu» bonis reliquis non tollant favorera. 
(Veft. 17.) < Non est enim regnnm Dei esca et 
potns. > Manifestum est qnia nemo per escam 
placet Deo aut displicet. < Sed justitia, et pax, 
et gandinm in Spiritu sancto. ■ Hos in regnnm Dei 
dicit intrare, qui jnstitiam seqnnntnr, sedXhristia- 
nam babentes pacem, qnam Dominns dedit, dicens : 



ait : < Emnt immnndavobis, etc. (Lmt. xi, 4). > q < Pacem meam do vobis, pacem relinqno vobis 



Et plane qni existimat aliquid esse commune, 
illi commnne est. > Sive qui ex Jndaeo christianns 
est, sive gentilis fidelis pntat esse aliquid tale 
vitandnm, ipseestqnem snprainfirmnm dicit (22); 
dnbitando enim est infirmus. Apnd istnm im- 
mnndam est, qnod pntat non edendnm : et 

(18) Voces in n<m edendo, et infra in edendo, in 
edit. Rom. jugnlat» snnt. 

(19) Corb. ood., Nam qui occisu» eet, remrrexit, 

(20) Omnes edit. et mss. aliquot, et inimid fate^ 
mficr me ; nonnulli, m me ; caterij qui et proba- 
tiom, sobis adstipnlantur. 

(21) Msi. nonnnlliy quod^rod^. 



{Joan. XIV, 27); > ex qnaoritnrgandiuminSpiritu 
sancto. Disceptatio autem non habet gaudium, sed 
iram ; ideo non iliic respicit Spiritus sanctus, qnia 
gaudet in soiis pacificis. Sicnt enim ex nobis con- 
tristatnr, sic et gandet in nobis. 
(Vers. 18.) < Qui enim in hoc servit Christo 

(22) Edit. ac panci mss.^ quem Scriptwa tnfirmum 
dtcil. 

(23) Mss. aliqnot, propier eharUatem suam, qum 
dilexit noi^ misertue at not^. 

(24) Ita mss. longe plnrimi : alii vero nonnnlli, 
atqne edit., Si quis decorue nooum forte habeat, etc. 



17» 



AD OPERA S. AMBROSn APPENDIX. 



180 



placet DeOy M pnthilas est liominibiu. » Qnonlam A diBcordia fit cesaaret. Cam eiiim non lalet koum 



Ghristus nos redemit, ideo ait : < Qni in hoc 
servit Chrislo, > qnasi redemptori (25), < placet 
.Deo. 9 Qnare? Qnia ipse misit Christnm, nt redi- 
meret genns hnmannm, sicnt ipse Dominns ait : 
« Qui non honorificat Filinm^ non honorifieat 
Patrem, qni misit illnm {Joan, y, 23). » Qni ergo 
placet Deo, probatns est hominibns. Qnomodo? 
Accepit enim donnm, per qnod appareat dignns 
Deo. 

(Yers. 19.) < Itaqne qn» pacis snnt, sectemnr : 
«t qna SBdifieationis snnt, invicem cnstodiamns. > 
Qnoniam disceptatio discordiam parit, ideoqne nt 
pacifici esse possimns, ab intentione edendi (26) 
ant non edendi dissimnlare nosdocet. i£dificationis 



esse carnem edere, et vinnm bibere : 104 et e 
contra camem non edere, et non bibere vioiim, 
bonnm esse addiscunt, nemo litigat. Creatnra enim 
data est ad nsnm volentibns ; non tamen necesntas 
est imposita ant volenti, ant noleoti. 

t Neqne enim in qno frater tnns ofEmdit, ant 
scandalizatnr, ant infirmatnr. > Eadem dicit non 
debere fratri, qni infirmnm animnm aibi ooiMtitnit 
ad edendnm, fieri quaestionem; ne pertnrbatns 
offendat, nesciens qnid teneat. 

(Yers. 22.) < Tn fidem habes penes temetipsnm : 
habe coram Deo. > Hoc est, tn qni sedes secnnu, 
qnia creatura Dei bona est, non opns (27) est nt 
de allero jndices ; qnia plns est, ut pacem habeas 



autem viam seqni hortatnr, ut cum pace ea con- b cum fratre ; hoc enim ntile est apud Deum. In esca 



feramns, per quae invioem nos asdificemns^ ab iis 
qnsB infmctnosa snnt et magis contraria decli- 
nantes. Collatio enim potest prodesse, est enim 
excitans mentem ; si tamen vincendi studium con- 
temnatnr ; hoc est enim quod parit litem. 

(Yers. 20.) < Noli propter escam solvere opns 
Dei. > Homo opns Dei est per creationem, et itemm 
opns Dei est, dnm reformatnr per regenerationem. 
Et esca opus Dei est, sed non homo propter escam, 
sed esca propter hominem : multum ergo distat ; 
ideo noli^ inqnit, hoc opus Dei qnod prsBclamm 
est, dissolvere propler id, qnod humillimum est. 
Hoo est salnti fratris studere, non curam esc» 
agere, nt fratrem contristes. Beneficium enim Dei 



enim utilitas carnis est, in pace vero et camia et 
anim» : ac per hoc ab hiynsmodi disoeptatioAe 
cessandnm est ; nt nnnsqnisqne in proposito coidis 
sni maneat. < Beatus qni non jndicat semetipsum, 
in qno probat. > Unnmqnemqne proprio jndicio 
censet condemnandnm, qni qnod dicit non debere 
se facere, facit, : et hnnc beatum, qni non alind 
facit, qnam sibi ntile probat. 

(Yers. 23.) < Qni antem discemit, si ederit, 
damnatus est. > Yemm est, qnia qni jndieat non 
edendnm, et edit, damnatns est; ipse enim se 
damnat, quando id qnod sibi inntile asserit, hn 
cit (28). < Quia non ex fide. > Non ntiqne ex fide 
edit, qui edendum negat, et edit. 



irritum facit, qni fratrem liberatnm a peccato per p < Omne antem quod nonest exfide, peccatom est • 



disceptationem rarsus provocat ad peccandum, 
soivens in ipso opera Christi qnae gessit, nt homi- 
nem a peccato liberarot. 

< Omnia qnidem mnnda sunt. > Yemm et mani- 
festnm est omnia munda esse : quippe cum in 
Genesi legatur, omnia qnsB Deus fecit, esse bona 
valde {Gen. i, 31). Sed malnm est homini, quiper 
offensionem edit. Cnm ergo per naturam omnia 
bona et mnhda sint, dnbitantibus tamen fiunt 
immunda : et erit illi offendicnlum, qni cnm dubi- 
tet, edit tamen immnnda conscientia ; quia qnod 
sibi inntile pntat^ facit : ideo nulli contradicendnm 
est qnid in hac ro seqnatnr. 

(Yers. 21.) < Bonnm est non edere caraem, et 
non bibere vinnm. > Cnm de sola came agerotur, t\ 
adjecit et potnm; nt confoveat eos, qni ab his 
abstinent, per id quod lieitum est et carnem edere, 
et vinum bibere. Ne contristarentnr ab illis, qni his 
ntnntnr, dedit eis respirandi solatium ; nt et in 
voinntate sua quiescerent, et disceptatio per qnam 

(25) Mss. haud panci, placet Christo, id est, ul 
ntii/t scandalum fadat, congrue obsequitwr redm- 
ptori. 

(26) Rom. edit. sola, esse possimus, a contentione 
edendi, 

(27) Eri^. ac seq. edit. cnm mss. nno vel altero, 

tu qui edis securus hona est, non opui, etc. 

Amerb. cum caateris mss. ut in contextu. 

(28) Mss. Corb., quia contra id quod $ibi tMU 



Recte peccatnm appellat, quod aliter fit qnam proba- 
tum est (29). Qnoniam Romani in legeinductierant, 
sicnt in primordio q>istol8B memoravi : advenien- 
tibus autem qui rectins crederent, qnaestiones 
moverentnr de edenda carne et non edenda; et 
homm pars, qnsB edendam et non improbandam 
diceret, melior videretur; qnia omnia mnnda 
valde sunt : infirmos dicit qni edendnm negarent 
sive ex Judaeis, sive ex gentibns, et remitti illos in 
proposito cordis sni. Nec enim obest non edere, 
aut prodest erga Deum edere : ne qnavis ratione 
astricti, per quod tamen cnm scmpnlo ederent, 
delinqnerent. 

CAPUT XY. 
(Yers. 1.) < Debemns antem nos, firmiores, infir- 
mitates invalidiomm portare. > Recte ait, ddmnus, 
quia oportet doctores, infirmos firmare, et imperi- 
tos emdire cnm mansnetndine, ne provocati dnm 
contendere volunt, ne hnmiles videantnr (30), in 
pejns proficiant. 

putat fecit. 

(29) Quidam mss., quam prohatum est. Qmne 
ergo quod ad conscientiam pertinet, si aUter fiat, 
quam fieri ddtere ecU, dtcit esse peccatum. Memus 
autem, etc. Omnes vero alii mss. et edit. aobis 
concinunt, nisi qood, pro industi eraat, 4^. Cam. 
legit docti erant. 

(30) Sic plures mas., a qnibos hpc looo oii^re- 
pant alii nonnulli et Ainerb.,qnod habent etnedum 



181 



COMHENT. IN EPIST. AD ROM. 



(Vci8. 1} «Etnon nobismetipsjg placere, » hocAinxta sensnm Cbrirti f^e^int 9zbon»ti; .nt eine 



est; non qnod nobis prosit et placeat vindicare, 
sed et qnod fratri ; qnia invicem cnram nostri 
agere debemns. < Unnsqnisqne proximo sno pla- 
ceat in bono ad sdificationem. > Nnnc personam 
soam discrevit ; bos enim commonet, nt cbaritati 
stndentes proximis placeant ad id, qnod est ntile. 
Haec est sdificatio, sicnt alibi ait : < £go» inqnit, 
per omnia omnibns placeo (/ Cor, x, 33). > 

(Vers. 3.) « Nam et Cbristns non sibi placnit, 
sed sicnt scriptnm est: Detractiones exprobrantinm 
te cecidemnt super me. » Salvatorem non sibime- 
tipsi dicit placnisse, sed Deo Patri ; quia dicit : 
< NoQ enim desceDdi deccBlo, nt faciam volnntatem 
meam, sed Tolnntatem ejns, qni misit me, Patris 



cessatione la^dent Deivn onuua, qn» fecit per 
Cbrijstum, et post errorem lapaa (34) per eundem 
ilemm erigere et reformare djfoatns est, A^plex 
dansbeneficinmi misericordiam et cognitionemX35). 
(Vers. 7.) < Propter qnod aasnmite altera^nuD, 
ucut et Cbristus assnmpsit vos in bonorem Dei. • 
Sic assnmpti snmus a Cbristo, dnm infirmitates 
nostras accepit , et agritndines nostras portavit 
{l9a., uii, &) ; ut boc exemplo nos invicem noetras 
infirmitates per patientiam confirmemns, nt nomen 
bonoris Dei assumptnm in nos non evfu^netjor : filii 
enim dicimnr Dei per gratiam Christi. 

(Vers. 8.) < Dico enim Christnm Jesnm ministmm 
fnisse circnmcisionis pro veritate Dei| in hoo nt 



{Joan. VI, 38). » Et qnia cnm hsec diceret, contrar- g confirmaret promissiones Patrnm. » Originem 

dioentibiisJndais qnasi peccator occiditnr, Psalmo- 

graphns ex penona ejns verba facit ad Denm 

Patrem, dieeis : < Detractioaes exprobrantinm te 

eecidermit snper me {Psal. Lxvni, 10) ; » hoc est : 

Ego enm volnntatem tnam facerem, dizemnt me 

peecare in te, qniBon merecipiendo,qnem misisti, 

exprobravenint te : qnia Jndai cnm peccarent in 

Denm (31), non recipientes qnem misit Cbristnm, 

insnper et ocoidemnt enm qnasi peccantem in 

Demn. Sic peccata peccantinm in Denm cecidemnt 

snper Cbristnm ;innoGens enima peccatoribns occi- 

ditur qnasi blaspbemns, sicnt scriptnm est in Evan- 

io (ifare. ni,.28). 

(Vers. 4-6.) < QnaBcnnqne enim scripta snnt, ad 



commendat Judaeomm ; in cironmoisione enim 
filios significat ' AbrahsB, qnibns missns ChristnS 
ministravit patribns gratiam repromissam. Unde 
Salvator : < Ego enim snm, inqnit, in medio ves- 
trnm {Luc. xxii, 27), * non nt ministrer, sed nt 
ministrem ; nt veritas in promissione faota patribns 
probaretur. Circnmcisio enim camis data est 
Abrab» in fignram circnmcisionis cordis, qnam 
postea propheta f ntnram significavit, dicens : « Ck- 
cnmcidite duritiam cordis vestri {Jerm. iv, 4). > 
Hiyns verbis circnmcisionis (36) promissa minister 
Christtts est, hoc est, prsddicator. Dehinc apostolis, 
nt circnmcisis carne ministrarent cordis circnmci- 
sionem, sic ait : < Sicnt me misisti ia hnnc mnn- 



nostram confirmatipnem (32) scripu snnt, nt per ^ dum, iU et ego misi eos ^n hnnc mnndnm {Joan. 



patientiam et exhortationem Scripturamm, spem 
babeamus. > Manifestnm est qnia, < qnaecnnqne 
scripta snxit, ad nostram disciplinam scripta snnt;> 
ut ex ipsa exhortatione proficiamns od spem, non 
diffidentes de promissis, si adhnc tardent. 

« Den5 antem patientiaB et consolationis det 
vobis nnum invicem 105 sapere secnndnm Jesnm 

Cbristnm ; nt nnanimes nno ore honorificetisDenm 
et Patrem Domini nostri Jesn Cbristi. > Qnasi ad 
salutem missns Apostolns bono voto plebem pro- 
seqnitnr , optans nt Dens det eis nnnm sensnm 
sapienlisB secnndnm Jesum Cbristnm ; nt jnxta 
doctriiuun Christi sapiant. Tnnc enim poternnt 
dilectiouem servare exemplo Domini dicentis : 



xvu, 18). > Circnmcisio antem cordis est, snblata 
erroris nebula, agnoscere craatorem Denm Patrem, 
etFiUnmejnsCbristnm,perqnemcreayitomnia(37), 
nt veritas Dei impleretnr. Promiserat enim datn- 
mm se misericordiam, et promiserat patribns Jn- 
daBomm ; nam dixerat Abrabam : < In semine tno 
benedicentnr omnes gentes (Gen. xxii, 18). > Et ad 
David dixit : < De fmctn ventris tni ponam snper 
sedem tnam {PsaL Gxxxi,il), et : < Orietnr stella 
ex Jacob {Num. xxiv, 17.) > 

(Vers. 9.) « Gentes antem snper misericordiam 
honorare Denm. > Qnia enim his nnlla promissio 
erat^ qnasi indigni per solam misericordiam as- 
snmpti snnt ad salutem, nt per confessionem ho« 



< Majns hac dilectione (33) nemo habet, quam nt j^ ^orent Denm, quia incrednli inhonorant. 
animam snam .ponat.pro ^micis et fratribus snis .sicnt scriptnm est : Propter hoc confitebor tibi 
(Joan. xv, 13), > et ita nno ore, nna confessione i^ gentibns, el nomini tnocantebo {P$al. xvii, 50). > 
landare Deum Patrem in Christo, si invicem se Exemplo prophetico probat ; scriptnm est enim in- 



humiU$; Eras. antem, ac seq. edit. cnm pancis 
niss., ne nratocaii eontendere velmt, et ne, dum 
kumiles vmentur, etc. 

(31) Rem. edit. sola, quia Judeei feeeaverunt tn 
Deum. 

(3i) lu vet. edit. et mss. non iNinci ; reliqni 
vero, ad noetram doetrinam; Rom. eait.yoct «oitram 
diicMiium. 

fHa) Vet. edit. acmss. nonnnlli, majorem haedir' 
MloM;'ikBn. edit., dilec^mem: miqni mss. nt 
ia^earta. 



(34) Nonnulli mss., laudent Deum, omnia qui fe^ 
citper Christum, et post errorem lap$o$, etc. 

(35) Mss. aliqnot, mtxmoordiam et operaiHonem» 

(36) Ita vet. edit. ac plnres mss., a quibns non 
leceditedit. Rom., nisi qnod Hi$ substitnit pro ku- 
ju$: alii antem mss. praefemnt, Huju$ er^ eir- 
eumci$iom$, 

(37) Quidam mss.. cordi$ e$t, $i ampuletur, yelut 
piftrMd, error acceaene eordi, tft, r^ekUa veritatei 
jMmt agnoseere creatorem Deum Pairem e$$e Je$u 
Chri$Hper quem creavit emnia. 



Itt 



AD OPERA S. AMBROSU APPENDIX. 



184 



psalmo dedmo septimo gentes admittendas ad A 
gratiam Dei ad percipiendam saintem. Yox enim 
Ghristi est, qna fntnrnm dixit qnod in gentibns 
praDdicatio ejna fmctnm habitnra esset confessionis 
sacramenti (38) Dei ; ideo gratias ex hocagit Filins 
Patri in obedientiam gentinm. Unde in Evangelio 
ait : < Confitebor tibi, Pater Domine coeli et terrae» 
qnia abscondisti hasc asapientibns, et prndentibns, 
et revelasti ea parvnlis ; qnoniam bonnm placitnm 
fnit ante te {Matih, xi, S5). > Confessio ergo ista 
nnins Dei est in Trinitate, ex qna surgit laBtitia, 
nt post veri confessionem laetns decantet miseri-« 
cordiam et donnm Dei. 

(Yers. 10, 11.) < £t iternm dicit: Lstamini, 
gentes, cnm plebe ejns, > hoc in cantico Dentero- 
nomii (39) (Oetit. xxxii, 43). « Et itemm : Laudate, g 
omnes gentes, Dominnm, et magnificate enm, om- 
nes popnli {P$aL cxvi, 1). > Hoc in psalmo centesimo 
decimo sexto olim decrevisse Denm ostendit, in- 
terveniente misericordia sna, concordes facere Jn- 
dasos et gentes ; nt gratiam adepti gentiles socii 
Jndaeomm fierent, qni et ipsi olim dono Dei plebs 
ejns erant nominati (40). Sed jam nobiles Jndaei : 
hi vero ignobiles, per misericordiam nobilitati snnt, 
nt simnl omnes laoti sint agnitione veritatis, et 
landantibns gentibns, Denm magnificent omnes po- 
pnli, dnodecim tribns nnnm Denm, qni anxit nn- 
mernm plebis 106 snae, adjnnctis gentibns. Deni- 
' qne cnm disceptarent Jndaei contra apostolnm Pe- 
tram cansa Cornelii, reddita sibi ratione, acqnieve- 
' mnt magnificantes Dominnm, dicentes : < Forsitan q 
Dens et gentibns poenitentiam tribnit ad conseqnen- 
dam vitam (Act. xi, 18). » 

(Yers. 12.) < £t rnrsns Isaias dicit : £rit radix 
Jesse ; et qni snrgit regere gentes^ in enm gentes 
sperabunt {Isa. xi, 10). > Ut majorem fidnciam 
gentibtts faciat et spem non dnbiam, mnltis testi* 
moniis firmat decretnm Dei hoc fnisse, nt omnes 
gentes benedicerentur in Christo, ne insolentia 
infidelium ludaeomm contristaret, et dubias red- 
dcret credentinm animas gentinm, qnasi frastra 
sibi spem promittant, qnod a Deo Abrahae accepto 
feratur fides Judaeornm, nt ipsa laetitiaet secnritate 
crescerent. Quare tamen Christns ex radice Jesse, 
et non ex radiceBooz viri jnsti, aut exradice Obed ? 
Sed qnia David filins dicatnr propter regnnm, nt 
sicut ex Deo natus in regem est^ ita et ex David 
rege ortnm haberet jnxta camem ; ideo radix Jesse 
arbor David, qnae frnctnm fecit per ramnm, qni 
est Maria Yirgo, qnae genuit Christnm. 

(Yers. 13, 14.) < Dens antem spei repleat vos 

. (38) NonnuUi mss., confestiane saeramerUi. At 
infra, nbi omnes edit. et qnidam mss., agit FiHus 
obedimUia gmtiwn^ alii mss. mnlto plnres, agit 
FiliuSf Patri, etc. 

(39) Hoe in eantko Deuteronomii a Romanis re- 
vnisnm fnit. 

(40 Rom. edit., ^titao et tpn... erai voeata ; vet. 
edit. mss., ^iita et ipsi.., erat nomifiato; 
non panci, erant nominati. 



D 



omni gaudio et pace in credendo ; nt abnndetis in 
spe et virtnte Spiritus sancti. Certns snm antem, 
fratres, et ego ipse de vobis, qnia et ipsi pleni estis 
dilectione, repleti omni scientia ; ita nt possitis 
alteratram monere. > Haec exhortationis sunt ; per 
landem enim provocat eos ad meliorem et intelle- 
ctnm et vitam. Qni enim videt se landari, data 
opera elaborat nt vera sint qua dicnntnr. Ideo non 
dixit (41), nt invicem se doceant, sed admoneant ; 
hoc enim solet moneri, quod cum sciatnr, ali- 
qnando snbterfugit animo. Caetera non snnt obscnra, 
nt indigeant explanatione. 

(Yers.lSj 16.) < Andacinsantemsoripsi vobi8,fra- 
tres, ex (Sarte, tanqnam in memoriam voa redncens, 
propter gratiam qn» data est mihi a Deo, nt sim 
minister Christi Jesn in gentibns^ sanctificans Evan- 
gelinm Dei, nt fiat oblatio gentinm accepta et 
sanctificata in Spiritu sancto. > Non enim temere 
se scripsisse significat, anctorttatem enim sibi da- 
tam per Dei gratiam dicens, nt omnlbns gentibns 
andeat scribere, admonens et confirmans propoei- 
tnm eornm in Christo ; nt sollicitudinem snam os^ 
tendat in ministerio Evangelii, qnasi magister gen- 
tinm^ et sacrificinm eoram possit acoeptnm fieri 
sanctificationis cansa in Spiritn sancto. Qnidqnid 
enim fide integra, et mente sobria offertur, a Spiritn 
sancto pnrificatnr. 

(Yers. 17-19.) < Habeo igitnrgloriam in Cfaristo 
ad Deum ; non enim andeo aliqnid loqni eoram, 
qnae per me non efficit Christns in obedientiam 
gentinm verbo et factis, per potestatem signornm 
et prodigioram invirtute Spiritns sancti.> Gloriam 
habere sedicit apud Deum per Christnm Jesnm (42); 
credens enira, et serviens Christo Jesn in conscien- 
tia pnra, meritum sibi fecit apud Denm Patrem, in 
tantum nt nihil deesse dicat, qnod non per illum 
operatns sit Christus ad exhortationem gentinm, 
dando signa et prodigia per manns ejns, nt praedi- 
cationem ejus virtns commendaret. Hinc est nnde 
gloriam se ostendit habere in Christo ad Denm ; 
serviens enim Christo gloriam habet ad Denm, iu 
tantum ut indigere non habeat aliqnid divinae vir- 
tutis, qnod sibi praestitnm non sit a Deo ; sed 
omnia se, qnia idonens inventus est dispensator, 
consecntnm, quae ad conversionem gentinm per si- 
gnoram virtntem proficerent, profitetnr. Qnod eo 
proficit, nt se non minns potnisse (43) probet^ qnam 
caeteri apostoli, qui fnerant cnm Domino : nec ali- 
qnid minus inter gentes virtutum operatnm esse 
Denm, nt per hoc ipsnm crescant, videntes hanc se 

(41) Rom. edit. cnm pancis mss., Ideo non disit, 
sola, s$d admonet. At post voces subterfu^ animo, 
Gill. ac Rom. edit. snbnectnnt, aut negUgenter ha- 
beatur, qnod nusqnam alibi, nisi in Thnan. cod., 
nobis oocnrrit. 

(42) Edit. Rom. sola^ apiMi Deum in Chrieto 
Jesu. 

(43) Sio omnes edit. et mss. aliqnot: reliqui 
vero, quod ideo &int, ut nihU se minus potuisee, eto. 



185 



GOMHENT. IN EPIST. AD ROM. 



186 



gratiam aasecatoSy qnam aasecati erant Judsi, qiii 
sibi prarogativam yindicant Patnun. 

(Yers. 20.) « Ita nt ab Jemsalem in circaitu asqae 
Ill^rricam repleverim ETangeliam Dei, et Filii ejas 
Christi. Sic aatem praedicavi Evangeliam (44), non 
obi nominatoa est Christaa; ne sapra alienam fan- 
damentom aedificarem. » Non sine caasa iilic se 
praedicare niti dicit, abi non nomlnatas est Chri- 
stos; sciens enim pseadoapostolos aliter qaam 
oportebat, Christam tradere (ad hoc enim circam- 
ibanty at sab nomine 107 (Ihristi aliis dogmati- 
bos popalam manciparent, qnod postea corrigere 
mazimi erat laboris)» idcirco praevenire voluit, at 
invioiatae praedicationis verba traderet aadientibas. 
et at integra linea saperficies ordinata incolamis 
fandamenti robar haberet (45). Et quia magister 
datos est gentibas, oportebat eam soUicite hoc 
carare^ nt illic doceret, abi Christas non faerat 
nantiatas : et at aactoritatem snam firmaret, et 
laboram saorom plenam fractom haberet ex iis 
qaae plantaverat. Hinc est nnde omnia loca Eccle- 
sia occapavit (46) ; haereses enim postea snbtilitate 
malignantes, sob nomine Christi legis et fidei sen- 
som cormmpere nitebantar. Qaod testimonio legis 
monait dicens : 

(Vers. 21.) < Sed sicat scriptam est: Qaia qaibas 
noa est annnntiatam de eo, videbant ; et qai non 
aadierant, intelligent, > in Isaia habetar (Isa. lii, 
15). Ut ergo hic intellectas veras atqae inviolabilis 
esset de vero Dei Fiiio, se festinasse semper dicit 
imboere gentes evangeiica veritate : 

(Yers. 22-24.) < Propter qaod impediebar plori- 
mam venire ad vos. Nanc vero alterias locam non 
habens in his regionibas, capiditatem aatem habens 
veniendi ad vos ex maltis jam praecedentibas annis; 
com in Hispaniam proficisci coepero^ videbo vos, et 
a vobis dedacar (47) ilLac, si vobis primam ex 
parte fruitas faero. » Qaod in capite epistolae me- 
morat dicens : < Qaia saepe, inquit, proposai venire 
ad vos^ et prohibitas sam asqae adhac {Rom. i, 13). » 
Nnnc absoivit, ostendens qaia caasa impeditas sit, 
at volens venire aliad ageret, qaod imminebat, nt 
excluderei pseadoapostoloram prava commenta; 
et deniqae postqaam omnibas in circoita pra»- 
dicavit, jam vacare sibi dicit venire Romam , 
qnod olim optaverat. Romanos igitar, qaia in le- 
gem indacti faerant, interim per epistolam corri- 
git. Illos aatem qai non andierant ad hac praedica- 
tionem, atilias esse praesentia sai doceri : at fon- 
dati recta fide diflicile aliad aliqaid reciperent(48). 
Veotaram tamen se promisit tempore, qno ad 
Hispanias erat itaras; qaia illic Christos non erat 

(44) Rom. edit. sola, IUie auUm pradieare ninu 



(45) Rom. edit. cnm uno vel altero mss., et ut 
reeta itn^a, etc. Corb. cod.. ui integrum atque tnco- 
htme ab aUena euper^de fundamefUum persisteret : 
caBteri et edit. at in texta. 

(46) Omnes edit. ac mss. aliqaot, EcdesicB oeeic- 
painL Caeteri commodiaSi Ecaesia oceuparet, Ite- 



A praedicatas, at occaparet mentes illoram ; et qoia 
pseadoapostolis difficile fait iter ad illos; ideo tar- 
dias si iret, non erat molestum. 

(Vers.25,26.) < Nanc vero proficiscar in Jerasalem 
ministrare sanctis; probaverant enim Macedonia et 
Achaia collationem aliquam facere in paaperes 
sanctoram, qai sant Jerusalem. > Prias tamen itu- 
ram se dicit ministrare sanctis Jernsalem ; per qaam 
rem Romanos scire vnlt quia hujusmodi operibas 
stadendam est: qaienim per misericordiam vivant> 
et justificati sant apad Deom, haic inservire de- 
bent (49). 

(Vers. 27.) < Debitores enim sant eoram ; qao- 
niam si spiritualium eoram participes factae sant 
gentes, debent et in camalibus ministrare eis. » 

B Quippe cam debitores eos dicat Judaeoram creden- 
tium; ut sicut in spiritualibus participes eoram 
facti sunt, ita et hi communicent corporalibus ne- 
cessitatibus illorum ; ut gaudentes ex Judaeis cre- 
dentes collaudent providenliam Dei in salutem ip- 
sorum, per ministerium eorum. Hi enim totos se 
divinis dedentes obsequiis, nihil mundanum curan- 
tes, exemplum bonae conversationis praebebant 
credentibns. In tantnm deniqae nos humanos ad 
misericordiam vult esse Apostolus, ut et debitores 
nos dicat circa eleemosynam largiendam, et bouis 
operibus exercendam cnm alacritate cordis : quia 
qui misericordiam a Deo sperat, debet esse mise- 
ricors, ut probet se recte hanc sperare : qnia si 
homo miseretur, quanto magis Deust Retributio 

G enim haec est vel merces, ut qui accipiunt miseri- 
cordiam, misericordiam faciant. Unde Dominus : 
« Beati, inquit, misericordes (Matih. v, 7) ; > ipsornm 
enim miserebitur Deus. 

(Vers. 28, 29.) < Hoc igitar cum consummavero, 
et assignavero eis fructum hanc, proficiscar per 
vos in Hispaniam. Scio enim quoniam veniens ad 
vos, in abundantia benedictionis Christi veniam. > 
Certus igitur de dispositione et gratia Dei, promisit 
se in abandantia benedictionis ventnrum, quam 
praedicat Christi. Benedictio autem haec signorum 
virtas est, per qaam confirmati sunt. 

(Vers. 30, 31.) < Obsecro ergo vos, fratres, per Do- 
minnm nostrnm Jesam Christom, et per charitatem 
j. Spiritus sancti , at sollicitadinem impartiamini 
mihi in orationibus pro me ad Dominom, at libe- 
rer ab infidelibus qai sant in Jndaea. > Dehinc 
orat nt lOS adjavetar in orationibas, at evade- 
ret manos Jndaeoram infideliam : non qnia ipse 
minas mereatar; sed ordinem seqaitar, at ab 
Eeclesia fiat oratio pro rectore sao. Malti enim mi- 

ram pro subtUitate malignanteSf qaidam mss. prae- 
ferunt, suhtilitate malignitoHs, 

(47) Vet. edit. ac plnres mss., ei a vobis pres' 
mitti, Rom. edit.,jprarmtttar; cod. Fior. ao Vmd.» 
deducar, 

(48) Corb. codex, aliud aliquid repervreni. 

(49) Cod. Thaan., Fior. et Vind., ptot h dfbiiU 
exhilbere fratribus. 



187 



AD OP£RA S. AMBROSU APPENDIX. 



188 



aimi dnm congregantur nnanimes, finnt magni : 
et multornm preces irapossibile est nt non impe- 
trent (50). Si ergo et ipsi cnpidi sint videndi Apo- 
stolnm, impensins orent, nt inde liberatom possint 
snscipere illnm in gaadio charitatis. 

(Vers. 32.) « Ut et mnnemm meomm ministratio 
accepta fiat in Hierosolyma sanctis; ut veniam ad 
vos cum gandio per voluntatem Jesu Christi, et 
refrigerer vobiscum. > Etiam hoc orandnm dicit^ nt 
ministratio munernm cjns accepta fiat sanctis in 
Jerusalem, et omnia cum volnntate Dei faccre se 
ostendat ; nt quia devotus est animus ejns ad fe- 
renda mnnera, etiam illomm animum Dei judicio 
respondere sibi vnit ; nt intellecta charitate illins 
erga se, cnm iilo nnanimes Deo gratias agant. Ma- 
gnns enim profectus est ei, cujus ministerio lasti 
eiTecti, Deum laudibus proseqnuntur. 

(Vers. 33.) « Dens antem pacis sit cnm omnibns 
vobis. Amen. > Deus pacis Christus est, qui ait : 
« Pacem roeam do vobis, pacem relinquo vobis {Joan, 
XIV, 27), > qnem optat esse cum his, sciens dixisse 
Dominnm : < Ecce ego vobiscum snm omnibus diebns 
nsque ad consnmmationem ssecnli (Matth. xxvm, 
20). > Tales ergo istos cupit esse, nt sit cum illisDomi- 
nus Chrislus Jesus, qui, amputata omni discordia 
erroris hnmaui) dedit ac ostendit quid sit vemm ; nt 
in ipsa veritate maneant pacifici. 

CAPUT XVI. 

(Vers. 1, 2.) « Commendo autem vobis Phoeben 
sororem nostram, quae est ministra Ecclesis apud 
Cenchres; nt eam suscipiatis in Domino digne 
sanctis : et assistatis illi, in quibuscunque deside- 
raverit vestri; etenim ipsa quoque aslitit multis, 
et mihi. > PhoBben venientem commendat sororem 
communem, id est de lege (51) : qnam nt merito 
commendet, ait hanc ministram esse EccIesiaB Cen- 
chris; et qnia multis adjutorio fuit, digne ipsam 
dicit adjnvandnm peregriuationis cansa. Ut autem 
sine intermissione excipiendam illam et assisten- 
dum illi in necessitate, si pervenisset, suaderet, 
etiam sibi illam adfnisse testatnr ; nt quanto su- 
blimior persona ejus caeteris sit, tanto magis reddi 
hnic debitnm obseqnium per charitatem ostenderet. 

(Vers. 3-6.) « Salutate Aquilam et Priscillam ad- 
jntores meos in Christo Jesn, qui pro anima mea 
snas cervioes snpposuemnt, quibus non solum ego 
gratias ago, sed et cnnclae Ecclesiae gentium, et do- 
mesticam eoram Ecclesiam. > Hi ex Judaeis fnerant, 
qni credentes facti snnt socii laboris Apostoli ; qui 
ita recte crediderant, nt etiam ipsi exhortarentnr cae- 
teroe ad fldem rectam. Deniqne Apollo qnamvis fne- 

^KO)'Ms. Corb., impoisUnU esi ccntmni, 

(51) Nonnnlli mss., id est, diliffi. 

(52J Mss. Flor. ac Vind., Aquila viri et Friscilla 
$mt. Maie. 

(53) Edit. omnes, et dignitosos credere; mss. 
vero ilii^ M dignos hotf ant digndores hoscredere; 
alii^^etdifnatof W credere; nonnuUi demnm, eidigni' 
tatis tfiros eredere, nbi etiam addit .Corb. ac Thnaa. «t 



A rit exercitatns in Scriptnria, ab bis taiaon y\9m 
Domini diiigentius instrttctnsest : ideo socios labo- 
ris sni dicit eos, sed in Christo Jesn.; co^perarii 
enim ejns fuernnt in Evangelio Dei. Aqnila vir Pri- 
scillae est, (52) qnos non otiose Romam veuisse ma- 
uifestum est; propensiores enim erant in Dei de- 
votione; nam ad confirmationem Romanoram ii 
omnes, quos salntat, ex his fuisse intellignntnr. 
Unde dicit non solnm se, sed et omnas gentinm 
Ecclesias gratias his referre, tangens et Romanos, 
nt his obediant, qnos ad profectum gentinm ao- 
diunt laborare ad exhortandam fidem in (^lhristo. 
Quos in tantum laudat, nt pericula pati pro eo non 
abnuerent; inimicitias enim et Jndaeomm et fal- 
sornm fratrum subire non aspernati sunt, dnmmodo 

g Apostolum obsequiis et charitate jnvarent. Falai 
fratres ii erant, qui credentes in Christum, legem 
tamen servandam dicebant, non snfficere ad ple- 
num salntis efiectum Christum putantes : qnod 
Apostolns destmebat, quare et persecutionea ab his 
perpetiebatnr. Horum etiam domesticos et verna- 
culos salutat^ quos Ecclesiam appellat; qniaaan- 
ctorum viroram erant discipnli circa fidem. 

« Salutate Epaenetum dilectum mihi, qni est pri- 
mitivus Asiae in Christo. > Hujus Epaeneti etiam 
praesentem dignitatem non tacet, nt oslendat et di- 
gnitatis viros credere, (53) et invitet primos Roma- 
nornm ad fidem, aut certe ut hnmiles crescerent. 
« SalutateMariam, qnae multum laboravit in vo* 
bis. > Commonet 109 hos nomine Mariae, qnam 

Q intelligimus ad exhorlationem illornm impenains 
iaborasse, nt gratias illi agant. 

(Vers. 7.) < Salutate Andronicnm et Jnliam co- 
gnatos et concaptivos meos, qui snnt insignes in 
apostolis, qni ante me fuernnt in Christo Jean. > 
Hos cognatos et juxta caraem et secnndnm gpiri- 
tum, quomodo et angelus dixit ad Mariam : « Ecce 
Elizabeth cognata tua, etc. {Luc. i, 36), > qnas 
etiam apostolis prioribus obsecntos cnm testimonio 
sui declarat, et secuni parem captivitatem passos 
fidei causa; ideoque istos plenins honorandos. 

(Vers. 8.) < Salutate Ampliatum (54) dilectnoi 
menm in Christo. > Hnnc qnasi amicnm salutat, sad 
in Domino amicum ; non tamen qni interf uerit la- 
bori ejus ant captivitati. 

(Vers. 9.) < Salut^ Urbannm adjntorem menm 
in Christo (55). > Non solum istnm snum adjotorem 
dicity sed et caeteroram fnisse socinm in exhorta- 
tione credulitatis. < Stachyn qnoqne dilectnm 
meum. > Hnnc Stachyn qnamvis dileclnm vooet, 
tamen subjioit illum Urbano participi operis evan- 
g^ci. 

inclinari ad fidejn. 

(54) Aroerb. curo uno vel altero ms., Ampliatum; 
Gill. et Eras. cum aliis cod. nonnnIlis,AmpitatK/iim; 
Rom. edit. sola, Ampliam; caeteri mss. magno na- 
mero, AmpLiatum; nonnnlli addnnt charissinmn. 

(55) Mss. aliquot, Urbanum participem operis no^ 
str%. 



D.. 



w 



comBBm. m BsnsT. ad rqm . 



190 



(Vfvs. 10.) « Siiiilale Apellem probaiam in 
Christa. > Himc Aprilem nonqmuiamioiim.Baam, 
ant participem operis salntat : sed propter qaod 
tenlatioDiliaB prolNitas est, et in Christo fidelis in- 
ventas. 

(Yen. 11.) * Sahitate eos qai snnt ex Aristobuli 
domo. > Aristobnlas iste congregator fnisse intelli- 
gitar fratram in Christo: cnjas factnm sic probat, 
at eos qnos congregabat, dignos salntatione saa 
designet. « Salatate Herodionem cognatnm no- 
stram. > Hanc qaem cognatamtantam vocat. osten- 
dit devotom in charitate renascibilitatis : non ta- 
men vigilantiam illias designavit. 

c Salatate eos qni simt ex Narcissi domo, qai 
sint in Domino. > Narcissas hic illo tempore pres- 
byterdicitor foisse, sicot legitnr in aliis codicibns. 
Et qaia pvaBsens non erat, yidetis qna caasaeos in 
Bomino salntet at sanctos, qai ex ejaserantdomo. 
Hic antem Narcissas presbyter officio peregrini ftm- 
geiMtiir (K6)) exhortationibns firmans credentes ; et 
qooniam non sciebat Apostolos merita illofam, 
qai oam illo faerant, sic dixit : * Salutate eos qni 
sont ex Narcissi domo in Domino ; > hoo est, qnos 
sdtis eise dignos ex his salntatione mea, qni in 
Domino posneront spem suam, illos salutate no- 

mine meo. 
(Vers.il) «SalatateTryphaenametTryphosam, 

qaae laborant in Domino. > Has ono honore dignas 

deeiaxat in Christo. 

< Salotate Persidem charissimam, qnsB maltam 
laboravit in Domino. > Ista anteposita videtnr sa- 
pradictis qaia « maltam iaboravit in Domino. > 
Labor hic in exhortalioneest, et in ministerio san- 
ctorom, etin pressara, et in egestate propter Chri- 
stom. qnia domos saas reiinquebant fagati et op- 
prolirio erant infidis. 

(Vers. 13.) «SalaUteRafamelectum in Domino, 
et matrem ejus et meam. > Ideo istum Rafum pr»- 
jpoauit matri propter electionem administrationis 
gratia Dei, in qaa mulier locam non habet ; electas 
enim erat, id est, promotus a Domino ad res ejos 
agendas. Matrem tamen Um sanctam habait, at 
Apettolns snam qooqne matrem hanc voearet. 

fVere. 14.) «Salutate Asyncletum (57), Phlegon- 
tem, Herman, Patrobam, Hermen, et qoi cum eis 
snnt, fratres. > Hos sfmul salutat, qaia sciebat eos 
esse concordes in Christo, hoc est, junctos in ami- 
cittam Christianam. Salntat simul et fnitres, qni 
enmt cam eis, qooram nomina pr»termisit. 

(Vers. 15.) < SaluUte Philologum et Juliam, et 
Nereum, et sororem ejus Olympiadem (»• 8), et om- 
nes qni cum eis sant, sanctos. > Hi omnes unani- 
mes inteiligantur fuisse, quos hac causasimul sala- 
tat, qaorum meritum ex iis, qui simal cam eis 



A erant, dignosdtiir ; saactos enim nuncnpaiteos, at 
merito illos salaUre videatur. 

(Vers. 16.) « Saluute invicem in osculo 9ancto.> 
Omnes quibus scribit, et quos nominat, jabet sa- 
lutare se invicem in osculo sancto, id est in pace 
Christi, non in desiderio carnis, sed in Spirita 
sancto ; ut religiosa sint oscula, non carnalia. 

« SaluUnt vos omnes EcclesiaB Chrisli. > Per hoc 
intelligitur dici Ecclesiam, quae non sit Christi. 
Unde et David conspirationem iniquorum Ecclesiam 
malignantium vocat (PsdL xxv, 5). Omnium ergo 
locorum illorum Ecclesias dicit eos salaUre, ut 
crescant in fide. Hoc ergo ad saperiorem sensom 
retulit, ut ostendat Christum esse, iu quo salus est, 
et hunc esse cujus populus fidelis est, et cujus nutn 

Q vivit cuncU creatura. 110 Auctor enim vit» hic 
est, sicut dicit Petrus apostolus {Act, iii, 15), non 
lex in qua quidam illorum putabant sperare debere. 
(Vers. 17-19.) « Oro autem vos, fratres,ut obser- 
vetis eos^ qui dissensiones et ofiendicula praeter 
discipiinam, quam vos didicistis, faciunt, et decli- 
nate ab illis. Hi enim tales Christo Domino Jesu non 
serviunt, sed suo ventri ; et per illecebras ac blan- 
dimenU sermonum depravant corda innocentium. 
Vestro enim obedientia in omni loco divulgata 
est. > Hoc loco de personis prcrupit pseudoapo- 
stolorum, quos in toU epistola cavendos monuit, 
sicut et nunc ; sed sine manifesUtione traditionem 
illorum compressit. Hi enim cogebant credentes 
judaizare^ ut Dei beneficium circa se inanirent, 

C sicut supra memoravi ; compositis enim genealogi» 
verbis, traciatus sibi coaptabant ad commendatio- 
nem traditionis snsB, per quos simplicium corda 

deciperent. 

« Vestra enim obedientia, inquit, in omnem 
locum divulgata est. > Hoc est qnod in primordio 
epistolaB dicit, « quia fides vestra praedicatur in 
universo mundo (Rom, i, 8), > hoc significat, quod 
securus sit de obedientia eomm. Erat enim incre- 
dulum quod se snbjicerent (59) post cogniUm 
veritatem rei stult» quasi pmdentes. 

« Gaudeo igitur in vobis.> Et hic sensns de supe- 
riore parte epistol» est ; gaudet enim quia Roma- 
ni, qui regnum habere videntar, subiecemnt se 
fidei Christianae. 
I^ « Volo vos proficere, ut eraditi sitis in bonnm, 
rades veroin malum. > Eruditusin bono hic est, 
qui bona operatur : rades aatem in malo ii sunt, 
qui ignorant opera mala, id est, usom malitiae 
nesciunt, 

(Vers. 20.) « Deas antem pacis conteret Satanam 
sub pedibus vestris velociter, . id est brevi. Hoc de 
adventn suo dicit, quia adventus ejus opprimeret 
diabolum ob hoc, qnod isti spiriUlem gratiam ac- 



(56) Vet. edit. cum paacis mss., videris qua catua. 
Pancis vero interjectis Rom. edit. sola, Narcissus 
presbyteri ofido peregre fungebatur. 

(57) lU vet. edit. ac plures mss.; alii autem non- 
njua, Asynditum ; Rom. edit., Asyncritum. 



(58) Gill. ac Rom. edit. cum mss. qnibasdam, at 
sororem e»t« et Olympiam. 

(59) Sic omnes edit. ; at contra mss. prope ad 
annm, quod non se subjicerent. 



191 



AD OPERA S. AMmOSn APPENDIX. 



19t 



oeptan enmt; coi rei invidet Satanas, quia ¥011 
hominee permanere in errore ; catera nt discre- 
pent, cum sint nnins protbssionis. 

< Gratia Domini nostri Jesa Christi vobiscnm o 
Gratiam qnam promisit illis in adventu sao, jam 
optat esse cum illis ; si enim merentur accipere, 
jam cum illis est in spe. 

< (Yers.^i.) * Salutat vos Timothens consors la- 
borum meornm, et Lucius, et Jason, et Sosipater 
cognati mei. > Timotheus consors laborum ejus est 
quasi coepiscopus, qui cum magna sollicitudine 
Ecclesiam gubemabat, positus in invidiam Judaeo- 
rum usque adeo, ut inter initia circumcideretur 
propter scandalum Judaeorum ; ut quia matre Jud»a 
erat, doctor esse non posset incircugiicisus. IIIos 
vero cognatos dicit, partim generis, partim fidei 
causa. 

(Vers. 22.) < Saluto vos ego Tertius, qni hanc 
epistolam scripsi in Domino. * Tertins nomine^ non 
numero : hic est scriba epistolae, cni concessit suo 
nomine salutare plebem Romanam,adquamscribil; 
ut caeteros salutent» quos nominat. Adhuc enim rec- 
tores Ecclesiis paucis erant in locis. 

(Yers. 23.) < Salutat vos Cajus hospes meus, 
et universaB Ecclesiae. * Hic est Cajns, ut arbitror, 
ad quem scribit Joannes apostolus (III Joan i), 
exsultans in charitate ejus, quam exhibebat frater- 
nitati, praBbens snmptus illis necessarios. Et cum 
superius dicat : « Salatant vos omnes Ecclesias 
Christi,» nunc iterat dicens : «Salutantvosuniversae 
Ecclesiae, > quod non puto otiose iteratum ; nihil 
enim tantus vir et tam tractabilis s aperfluum pone- 
bat. Sed quia « salutant vos^ inquit, omnes Ec- 
clesias Christi, > id est, omoes sancti, sicut alio 
loco dicit : «^Qui autem sunt Christi, camem suam 
cracifixerant {Galai, v, 24) ; > nunc subjecit etiam 
hos salutare, qui sequentes sunt ; nt benedictum 
populum significet (60) Ecclesiae, quia in omni 
Ecclesia duo sunt populi. Potest et duarum pro- 
vinciarum nominasse Ecclesias, ut primum unius, 
deinde alterins loci dixisset omnes Ecclesias, aut 
certe Judaeomm et gentiiium, 

(Vers. 24.) Salutat vos Erastus dispensator ci- 
vitatis, et Quartus frater. » Dispensator civitatis 
est quasi carator, qui^ dictante justitia, gabernabat 
dvitatem, maxime in pretiis moderandis. Hoe om- 

(60) Codex Thuan., ut bis dictum : Flor., ut ex 
ku dkti» totum populum siffnificet. 

(61) Mss aliquot, ministerix, Non satisrecte. 

(62) Rom. edit. sola, et Verbum et Paraelitui, 
(62) Nonnulli mss. Gloria Domini noetri, eto. 



A nes ideo nominatim enumerat in salatatione Ro- 
manomm, ut scirent quales et quanti congauderent 
bono coBpto illorum. 

(Vers. 25-27.) « Ei autem qui potest vosstabilire 
secundum Evangelium meum et praedicationem Jesu 
Christi^secundum revelationem mysterii (61), qaod 
temporibns aetemis in silentio fait; maoifestom 
111 est autem nunc per scripturas propheticas 
secundum imperium aetemi Dei ad obedientiam 
fidei in omnes gentes, cognitum soli sapienti Deo 
per Jesum Christum, cui gloria in saecula saecnlo- 
mm. Amen. > Deo Patri ex quo sunt omnia, d&t 
gloriam ; ut coeptnm Romanorum, quia potens nst, 
dignetur implere, confirmando in fide animos 
eorum ad profectum Evaogelii, et revektioiiem 

B mysterii absconditi a saeculis (Ephei. m, 9). Mani-^ 
festati autem per Christum, vel in Christo. Sacra- ' 
mentum enim quod latuit semper in Deo (Hnd.), 
(emporibus Christi declaratum est, quia non 
singularis est Deus, quia est apnd illum ex etemis 
et Paraclitus (62), in qua veritate omnem creaturam 
decrevit salvam fieri per agnitionem. Cnjos qoidem 
sacramenti veritas per prophetas fuerat designata 
figuris quibusdam, soli Deo cognitum sapienti : 
cajusgratiae participes voluit esse gentes, quod latait 
genus bominum. Solas ergo est sapiens^ qoia ab 
ipso est omnis 112 sapientia, sicutdicit Salomon : 
< Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum ipso 
fuitsemper {Eccli. i, 1). > Sapientia ista Christus 
est, quia de ipsa est, et cum illo erat semper, 

Q per quem ipsi gloria in saecula saeculoram. Adien. 
Ideo nihil sine Christo plenum, quia per ipsum 
omnia ; qui cum agnoscitur, datur Deo Patri lans 
per ipsum, quia intelligitur per Christum, quasi per 
sapientiam suam, in qua salvos fecit credentes. 
Gloria ergo Patri per Filium, hoc est, ambobua 
gloria in Spiritu sancto ; quia uterque in una 
gloria est. 

(Vers. 28.) < Gratia Domini nostri (62) JesuChrisli 
cum omnibus vobis. > In conclusione Christom 
ponit, per quem facti, et iterum reformati samus 
gratia ejus, ut mentibus nostris hsereat ; quia si 
beneficioram ejus memores simus, semper nos tae- 
bitur, sicut dixit : < £t ecce, > inquit (Matth.xTYm, 
20), < ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad 

|. consummationem saeculi. > Amen (63). 

(63) Mss. Remig., Mich. ac Colbert. hic longam 
laciniam assunnt, quae pertinet ad ultimum oaput 
commentarii in priorem epistolam ad Corinthios ; 
qua de re suo loco dicendum erit. 



M 



COHHEiNT. tN &m, I AD COR. 



m 



IN EPISTOLAM B. PAULI' AD GORINTHIOS PRIMAM. 



111 PROLOGUS (63*). A 

RraBoepto Domini admenitas Apostdus resedit 

apod Corinthios anDnm nnnm et menses sex^docens 

inter eoe Terbam Dei. Hinc est nnde magna cnm 

fidncia et charitatis aflectn agit cnm els, aliqnando 

commoDens, aliqnando argnens, aliqnando blan- 

diens, nt filios. Nam mnlt» cansae snnt, propter 

qnas scribit ad eos. Qnamm prima haBc est, qnod 

m<»e haBreticomm dissentientes ab invicem, homi- 

nibns devoti, Panlini, et Petriani, et Apoiloniaci 

dici volebant, non Christiani : qnod valde exprobrat 

Apostolna. Erant tamen inter eos, qni ab his dis^ 

sentirenty Christo soli dicati. Secnnda haec est, 

qnia eloqnentia delectari coBperant et terrena phi- 

losophia, nt snb nomine Christi, iis imbnerentnr, 

qiue contraria snnt fidei. Tertia, eo qnod inflati B 

essent, qnod non iret ad ilJos Apostolus. Qnarta, 

propter forolcatorem, qnem inter se esse patieban- 

tnr. Qninta^ nt commoneret de praeterita epistola. 

quam ante hanc qu» prima dicitnr, scripserat. 

Sexta, quia invicem sibi injnrias et fraudes facere 

ccBporant, et infidelinm potius examina reqnire- 

bant. Septima causa est, in qua designat liceresibi 

snmptns accipere, sed contemnere ; ne forma esset 

rapacibns pseudoapostolis. Octava vero est, nt 

respondeat epistolaB illornm ; pertnrbari enim cmpe- 

rant ab baBreticis de matrimoniis. Nona est, in 

qna declarat sic debere unomquemqne manere, nt 

credidit. Dedma autem de virginibus, eo quod 

nihil sit sibi praBceptum. Et reliqnae sunt causas 

qnaB in corpore videbuntur. q 

CAPUT PRIMUM. 

(Vers. 1.) «Panlns vocatus apostolas Christi Jesn 
per volnntatem Dei. > Ad Romanos aliter cmpit, 
quia altera cansa est : his vero apostolum^ se esse 
Christi Jesu Dei volnntate scribit ; quia omnia qnas 
eg^t, Filii Dei egit volnntate, qai dixit ad eum : 
« 'Vade, ego longe ad gentes mitUm te ( Act. xxir, 
21 ). > Hinc vocatas est Apostolus, hoc est, Dei 
volontate missus ad geotes. Per qaod etiam tangit 
illoSy quos neqne Christns miserat, neqne vemm 
erat, quod dicebant. Denm enim et Christum ideo 
freqnenter nominat, ut Christum Denm non ipsnm 
Patrem ostendat, sed esse Christnm Filium, esseet 
Deum Patrem, non nnionem (64) ; cum ostenditur t^ 
PiHum dici. Multas enim sectae emerserant, quae 

(63*) Vet. edit., Pra/atw ; Rom., Procmium ; 
nonnmli mas., Ar^umenUtm ; alii multo plures, 
Prologui, 

{64} Ita vet. edit. ac mss. aliquot, a qnibus Rom. 
edit. tantnm recedit, qnod praefert, tum unione: 
G«teri antem mss. partim, fioii m unianm, quia 
cwn ixUndUw, fUm dtciltr ; nonnnili^ fitium 



Evangelium Christi pro sensus sui aabitrio (65) 
asserebant, ex quibas rami aridi exstant nnnc ns* 
qae, quarum assertores Ecclesias evertebant. Hinc 
Apostoias omnia, quaB haBresibus contraria snnt, 
ponit, ac se verum praBdicatorem per id qnod a 
Christo Dei voluntate missas est, asseverat. 

(Vers. 2. ) < £t Sosthenes frater. > Etiam istum 
sua commendat societate. 112 < EccIesiaB Dei, 
qnae est Corinthi, sanctificatis in Christo Jesu. • 
Propterea EccIesiaB scribit, quia adhnc singnlis 
Ecclesiis rectores non erant constituti. £t cum 
in multis argnat eos, ait : « San ctificatis in Christo 
Jesu. > Sed ideo quia regenerati in Christo sancti- 
ficati sunt : post autem coBperant male conversari, 
nt ostenderet omnem Ecclesiam sanctificatam fuis- 
se in Christo, sed quosdam illorum prava doctrina 
pseudoapostoloram aversos a traditione veritatis. 

« Yocatis sanctis. » Hoc est, vocati estis, nt san- 
cti sitis : quod est, ut non recedatis a rdgula san- 
ctificationis. « Cum omnibus qui invocant nomen 
Domini Jesu Christi, in omni loco ipsorom et no- 
stro. » Id est, cum Jadasis veris jungit et gentes, 
quia « salus ex Jadasis est {Jona. iv, 22) ; ut in omni 
loco ubi gentes, quaB invocant nomen Domini nostri 
Jesu Christi : et ubi JudaBi supra memorati sunt, 
similiter sunt omnes unnm. Pseudoapostoli enim, 
qni nomen Christi per prudentiam mandi praddica- 
bant^ id est, admista philosophia, veterem legem 
et prophetas reprobabant ; negabant enim Christam 
vere crucifixum, sed tantum visum crucifigi, sicut 
Marcion (66) et ManichaBus. Unde Apostolus : « Nos 
autem, inquit, praBdicamus Christum crucifixum 
(/ Cor. 1, 23). » Neque carnis resarrectionem fa- 
tebantur, quod propheta Isaias clamat, dicens : 
« Qui in monumentis sunt resurgent (Isa. xxvi, 19). > 

(Vers. 3) « Gratia vobis et pax a Deo Patre no- 
stro, et Domino Jesn Christo. > Ne, qaia dixerat : 
« Qni invocant nomen Domini nostri Jesn Christi.» 
Patris aut nomen aut donum tacuisse videretur. 
et suspicionem forte aut occasionnem daret unionis 
docet qaidem Christum ite invocandum, sed om- 
nem gratiam esse Patris, ut et duos, qui unum 
sunt (67) per divinitatem, ostenderet, et Patris au- 
ctoritatem praeferret. 

(Vers. 4) « Gratias ago Deo meo semper pro 
vobis.» Quanquam omnibas in Ecclesia scribat, sed 
ita significat, cum aliquando corripit, aliquando 

did. 

(65) Mss Corb., propentu tuiarbriirii. 

(66) Rom. edit. cnm uno vel altero ms., iicut 
nunc Marmon. Infra vero ms.. Corb. quoiprophita 
I$aia$ damnat. 

f 67) Quinqne mss., ^ta m unum iuM. 



m 



AD OPERA S. AMMtO» APKNDlX. 



m 



laadat, ut unus qaisqne cum epislola legitur, intel- A qaomodo fidem Dei incolumem in hac caasa nobis 



ligat quid pro se, quid adveraum se dicatur. In 
una enim plebe duobus populis scribit, ut com ar- 
guit, qui male versantur, sciant sibi haec scripta : 
similiter et cum laudat^ sciat qui in regula ma- 
net (68), ad se haec dici. Ideoque Inquit : 

« Gratias ago Deo meo semper pro vobis saper 
gratia Dei, quiB data est vobis in Chrisio Jesu. » 
Datam dicit gratiam a Deo in Christo Jesu, qua 
gratia sic data esl in Christo Jesu, quia hoc con- 
stitutnm est a Deo^ ut qui credit in Christum, sal^ 
vus sit sine opere : sola fide gratis accipit remis- 
sionem peccatorum. 

(Yers. 5.) < Quia in omnibns ditati estis in ipso, 
in omni verbo, et in omni scientia. > Hoo significat, 



futuram ostendit, ita nos non diffidentes et perfidi 
inveniamur, sed perseverantes in adoptione. 

(Vers. 10.) « Obsecro autem vos, fratres, per 
nomen Domini nostri Jesu Christi, ut id ipsam di- 
catis omnes. > Omnes nunc orat, ut nnum sentiant, 
hoc utique in qno renati Dei Filii appellati sunt. Ad 
omnem Ecdesiam modo loquitur, ot ii qui dissen- 
tire coeperant, reverterentur ad cosptam fldeoi, 
qoam videbant in his laudari^ qui in illa perseveN. 
rabant. 

< Et non sint in vobis schismata, sitis avtem 
perfeoti in eodem sensu et in eadem scientia^ > Psr- 
fectos vttlt eos esse in eodem sensn, qnem illis tra* 
diderat, at non discreparent. Ad iltonim eniiB 



quia in accepta gratia, et in verbo veritatis doctriaaD g exemplum, quos supra laudat, hosprovocat; utfaoc 
scientiam spiritalem assecnti permanserunt; ideoque sentiant ac defendant. 



gratias agit in his Deo. 

113 (Vers. 6. ) < Sicut testimonium Christi 
confirmatam est in vobis. > Testimonium Christi 
confirmatnm est in his, quia roborati in fide, nibil 
de hofflinibus sperabant: sed omnis spes illorum in 
Christo erat, nullis vpluptatis illecebris capti. 

(Vers. 7.) < Ita ut vobis in nulio desit aliqua gra- 
tia^ expectantibus revelationem Domini nostri Jesu 
Christi. > Manifestam est hunc ex pectare diem 
jadicii, qui circonspectus soilicitas est. Puturam 
judicium Dei dicit, in quo Dominus noster revela- 
bitur, tam fidis, quam infidis (69), ut cognoscant 
increduii ac sciant verum esse, quod credere noiue' 



(Vers. li.) < Perlatum est enim mihi de vobis, 
fratves ab iis qui sunt. Chloes qaod contenllones 
inter vos sint. > Qaamvis eversi fuerant, tamen 
fratres illos appellat ; sicut et in baia propheta 
dicit Deus ad illos, qui secum erant, at eis qni 
psendoprophetis credebant, dicerent : < Fratres 
nostri eritis vos (72) {Ita. lxvi, 5) ; > nt per id 
non dissentirent ab his, quasi fratres. Quod aatem 
dioit : < Ab iis qui sunt Chloes ; > aliquibQs viden. 
tnr hofflines esse manentes et fructificantes in 
fide Dei : aliquibus videntnr locus esse, at puta si 
dicatar ; Ab iis qui snnt Antiochia» : aliqnibus an- 
tem videtor feminam fuisse Deo devotam, com qoii 



nint, et pereant : fidi vero gaudeant pius l)oni p multi essent colentes Deum, qnibus fides non ne- 



invenientes, quam putaverant. 

(Vers. 8.) < Qui et coofirmabit vos usque ad fi- 
nem sine crimine in adventu Domini nostri Jesu 
Christi. > Alacri animo confisus de spe illorum 
securus est, quia inviolati usque ad futurum judi- 
cium emnt. Qui enim inter tot discrimina sensaum, 
et perturbationes diversitatum immutari minime 
potuerunt^ procul dubio in eodem mansuros se 
ostendunt. Cum hos laudat, illos qui in errore pseu. 
do apostolorum depravati fuerant f 70), invitat ^ 
dum enim horum fidem pra&dicat, iilos ad posniten- 
tiam vocat. 

(Vers. 9.) < Fidelis est Deus, per quem vocati 
estis in societatem Filii ejus (71) Jesu Christi Do- 



garetur ; nt quod deferrent de Corinthiis« vmun 
esset, quod contentiones essent inter eos (73). Con- 
tentioues inter eos esse dixit, at ostenderet diver* 
sitatem mentis illorum de disciplina Dominica. Et 
qu8B esset, subjeeit, dicens : 

(Vers. 13.) < Hoc autem dico, qaod anasqnisqoe 
vestrum dicit : Ego quidem sum Pauli, ego autem 
ApoUo, ego vero CephaB, ego autem Christi. > Er- 
rorem ostendit, sed auctomm nomina non prodi- 
dit ; nec enim in loco stabanti sed circnmibant ad 
eversionem simplicium. Nam hos quos nominat, 
sine dnbio boni erant doctores ; sed sub eonun 
specie falsos apostolos tangit. Si enim in his glo- 
riandum negat , quanto magis in malis doctoribus. 



mini nostri. > Quis ambigat de promissis et fide d ^^omm doctrinara pravam in subjectis significat ! 



Dei. quia non erit aliter quam dixit, filios eos ado- 
ptatos sibi credentes in Christum ? Uoc enim nobis 
donat, quod credimus ; ut quia credimus Christum 
Filium esse Dei, hocnos esse incipiamus, mansuri in 
eadem digoitate, sicut manet Christus, quem cre- 
dimus Fiiium Dei. Sooietas enim fraternitaa est^ ut 



(68) Codex Corb., in regula fidei maneU 

(69) Idem ood., non fidu, sed infidis. 

(70) Mb. Corb., diprcedt^ fuerant. Soquenti au- 
temvenn ood. Land., ad patientiam vocat. 

(71) Rom. edit., tn oommunionem filii ^tu. £t 
itemm, commnmiQ mim fratemitatis ett. Utix>biqae 
mss. ao vet. edit. at in texta, nisi qnod £ras.ao 



Inter eos tamen hos perseverantes designat^ qni 
dicebant se Christi esse^ non hominis, quos snpe- 
rins laudat. 

(Vers. 13.) < Divisus est Christus > Divisnm di- 
cit Christum, quia gloriam ejus homines sibi partiti 
sunt. Sicut hsretici,qui se ant Photinianot^ ant 

Gill. habent etiam, fratemitaiis. 

(72) Omnes edit. ac mss. nonnnll» fraires noskri 
eitis vos, £t infra^ in fide Ckritti. Mss. vero pliiree 
ac potiores nobiscum faciunt. 

(73) Ita mss. ionge plurimi, ac probatisainu : alii 
vero, et onmes edit. , verum eeeet ; Coib«> «OA es- 
M^ QMod coMefnUofm iB(«* eee Jitt 



197 



COMMENT. IN E»B*. I AD COR. 



198' 



AriftiiM; aut Cataphrygas, aot Novatianos, ant Do- A ab illis f aerant baptizati (Aei, x, 48) ; nt ex eo sci* 



natlanos^ ant Manichaeos vocari non borrent; 114' 
ita eC Corinthii diversomm haereticorum nominibus 
snbjici coeperant, nt viderentnr loco Christi homi- 
nes venerari : qai dnm diversa de Christo accipiunt, 
dividnnt Christnm. Unus enim hominem tantum 
aecipit Christnm, alter Deum purum sine homine 
vel corpore fateinr (74), alius dicit per prophetas 
pnedictum Christum, alter negat prophetas de 
Christo locntos. Cnm ergo Christus unns sit Deus 
et homo, isti sibi alins aUud ejus vindicantes, divi- 
dnnt Christnm ; et qnia snb nomine sno Ecclesias 
facinnt mnltas, adjecit : 

• Nnmqnid Panlns cmcifixus est pro vobis? • 
Ideo a se coepit, ne forte putaretnr aliomm ideo 



rent non magnum esse baptizare, quia non omnis 
qni baptizat, idonens est et evangelizare. Verba 
enim solemnia sunt, qnae dicnntnr in baptisroate. 
Denique apostolus Petrns credentem Cornelinm cnm 
snis jnssit baptizarj, nec dignatns est, ministris 
astantibus, hoc opus facere ; si enim defnissent, 
ipse hoc egisset, necessitate compnlsns. Quanto er- 
go melior his sit, quos illi venerabantnr, ostendit : 
et non tamen hoc nomini suo decerni permisit, 
sciens periculosnm esse gloriam Dei nomini homi- 
nis vindicare ; est enim quasi idololatria. 

< Non in sapientia Verbi, nt non evacnetnr crax 
Christi. > Quia praedicatio Christiana non indiget 
pompa et cnltu sermonis, ideoqne piscatores homi- 



refntare personas, nt suam commendaret. Si enim B °«* imperiti electi snnt, qui evangelizarent ; nt do- 



Christns pro nobis, inqnit, mortuns est, quomodo 
gratiam ejns et beneficinm hominibus impntamns 
ad ejns injnriam ? 

< Ant in nomine Panli baptizati estis ? > Si cre- 
dentes antem, inquit, in Christum baptizamnr, nt 
in nomine ejns jnstificemnr, quid est ut fidei hujns 
homines nobis anctores faciamns, immemores ccb- 
ptae crednlitatis. 

(Vers. 14-16.) < Gratias ago Deo, qnod neminem 
vestmm baptizavi, nisi Crispnm et Cainm ; ne qnis 
dicat qnod in nomine meo baptizavi (75). Baptizavi 
antem et Stephanae domum : caeteromm nescio si 
qnem aiinm baptizaverim. » Gratias agit Deo, qnia 
non mnltos ex illis baptizavit, ne quia error snb 



ctrinae veritas ipsa (78) se commendaret, teste vir-* 
tnte ; ne hominum versntia et calliditate hnmanae 
sapientiae acceptabilis videretnr^ non veritate, sicut 
disciplinae ab hominibns inventae, in qnibus non 
ratio, non virtns, sed verboram qnaeritur composi- 
tio: ao per hoc gloriam snam qnaeri, qni fidem 
Christi verbis exornare vnit. Ohscurat enim illam 
splendore verboram, ut non illa, sed ipse landetnr; 
sicnt et psendoapostoli, ne stnlti videreotnr praden- 
tibns mnndi, in sapientia hominnm Christnm prae* 
dicabantduplicigenere ; ut eioqnenttae stnderent^ et 
ea qnae mnndns in nobis stnlta jndicat evitareni : 
nt neqne incamatnm Dei Filinm, et de Virgine na^ 
tnm docerent, neqne carnis fntnram resnrectionem ; 



hac re cceperat, ex nomine ejns error esset in q quia mnndi istud sapientia et ratio stultum jndicat: 

ac per hoc Apostolns non se in sapientia hofflinnm 
dicit Christum prsedicare : < Ne evacnetnr, inquit, 
crax Christi ; » qnia qni in sapientia hominis 
Christum 115 annuntiat^ negat veritatem praedi- 
cationis, sicut snpra niemoravi. 

(Vers. 18.) < Verbnm enim crncis pereanlibna 
qnidem stnltitia est. » Manifestnm est^ qnia qnibns^ 
mix Christi stuUitia est, in perditione sunt ; inforni 
enim morte (79) non snnt erepti. 

(Vers. 19.) < His antem qni salvi finnt, virtns 
Dei est. > Non est obscumm qnia iis, qni credunt, 
Dei virtus est ; crednnt enim non inflrmitatem esse 
cmcem Christi, sed virtutem, intelligentes mortem 
victam esse in crnce : cujus signnm qni hi^ent, 
^ salvi sunt; quia ab ilia teneri non possnnt 



plurimis, per hoc argnendos (76) et baptizantes et 
baptizatos, qni ad injuriam Salvatoris baptismatis 
ejns gratiam hominibns depntabant, illis dissimn- 
lantibns gloriae cansa. Sic eLim erant, sicut nnnc 
Novatiani et Donatiani, qni baptismum sibi vindi- 
cant, a nostris baptizatos reprobantes : et baptizati 
ab his gbriantur in personis eomm. Deniqne Chri- 
sti nomine abdicato Novatianos et Donatianos vo- 
eari se gloriantur. Crispus ergo et Cains Corinthii 
snnt, qnos ad testimonihm nominat ; quia sic bap- 
tizati snnt ad Apostolo, nt nnllam illi gloriam ex 
hac cansa dandam assererent (77). Stephanae autem 
domns primitiae sunt Achaiae, sicut in postrema 
parte epistoJae significat, qnibns testlmonium dat, 
qno in ministerinm sanctis se constitnerant. 

(Vers. 17.) < Non enim misit me Christus bapti- 
zare^ sed evangelizare. * Quoniam majus est evan- 
felizare, qnam baptizare; ideo non se missum 
baptizare dicit, sed evangelizare : quia in episcopo 
omninm ordinationnm dignitas est ; caput est enim 
eaeteromm membromm. Per quod etiam illos hn- 
miliat^ qnibus iHi mnltum dabant, propterea qnod 



< Scriptum est enim in Isaia : Perdam sapien-* 
tiam sapientium et intellectnm pmdentinm repro- 
babo {Isa. xxix, 14). > Perdit sapientiam sapien- 
tinm, dnm quae illa negat posse fieri, facit; et 
reprobat intellectum pmdentium, qnando Deum, 
qnem incuriosum dicunt, aggressnm probat ea qnaer 
stulta putantj ut Dei Filins incarnatns de Virgine 



(74) Ita edit. omneSi et cod. Corb. ; alii vero 
sommo consensn, purum sine corpore fatetur, 

(75) Omnes edit. ac mss. nonaulli, baptizati estis. 
At infra pro c<Bterontm nescio, aliqui legunt etete- 
rum neseio, etc. 

(76)£n8. et seq. edit., per hoc arguem; Amorb. 



et cnncti mss., p^r hoc unguendos. 

(77) Omnes edit., dandam assererent; omnes 
mss.^ dandam addiscerent, 

(78) Mss. non panci, utddefrina f>eritAHsipsa, etc. 

(79) Plnres mss. , inftmm «ntm-m^ielew 



199 



AD OPEtlA S. AMBtlOS& APi^ENDlX. 



m 



cracifigerettti' pro hamana salate; qaod factam 
vere testatar virtate, non verbis. 

(Vers. 20.) < Ubi sapiens? abi scriba? abi con- 
qaisitor hujas saculi? > His dictis tam in Jadaeos 
qoam in gentiles invehitur, quia et Jadaeorum scri- 
b» et legis doctores Deum Filium habere staltum 
putant credi. Simili modo et gentes istud risui de- 
patant. Sed Judaei, quia hoc non tam aperte in 
lege significatam est^ diffidunt : gentiles vero, quia 
mondi ratio non istud recipit ; nihil enim dicit 
posse fieri sine commistione, et staltum jadicant. 
Gonqaisitor tamen saeculi hic est, qui constellatio- 
nibas agi mandam, et daodecim signis ortns et 
occasas fieri decernit calculis, nihil omnino sine 
bonim mota patans posse fieri. 

< Nonne staltam fecit Deus sapientiam hujas 
mandi ? * Stalta est facta sapientia bujns mundi ; 
putans enim se sapere, inventa est imprudens. 
Quod enim impossibile jadicabat possibile decla- 
ratam est, Deum incuriosam existimans. £st 
aliquid bac asseveratione stultios , at fecii^se 
dicatar mundnm, et curam ejos non agere ? Ut 
qnid fecit, si non ad ilium pertinet, qaod fecit ? 
Sed quia vident quosdam feliciter mando frui, 
qaosdam deprimi, et bene agentes despici, male- 
volos gloriari ; idcirco incuriosum Deum esse cre- 
diderant. Qui incuriosum Deum dicit, non negat 
malevolum aut injustam ; aut enim judicaturus est 
mondam, et injustus est, dissimulans de bonis, et 
patiens fieri mala. Si jgitnr animadvertant sepo- 
sito odio divinae legis, possunt videre causam istam 
a nobis terminari, qui Dei judicium exspectamus, 
in qao vi depressi exaltabuntur, et vioienti humi- 
liabantar, qaia < non est personarum acceptio 
apud Deum (Rom. ii, il). » 

(Yers. 21.) < Nam qaoniam in sapientia Dei non 
cognovit mandos per sapientiam Deum, placuit 
Deo per stultitiam praedicationis salvos facero cre- 
dentes. > Non cognovit mnndas, id est^ homines, 
Deam in sapientia ejus; quia unicam majestatem 
ejos figmentis dederunt vel elementis, dissimu- 
lantes de eo, per sapientiam camis putahtes haoc 
deliere coli, qoae videntnr. Propterea placait Deo 
praedicationem ordinare, quae illis stullitia videre- 
tur ; at credentes quae illi diffidunt, salvi fierent, 
illis damnatis. Yicissitudo ergo haec est, per quam 
Dei consilio falsum a vero damnatur. 

(Vers. 22.) < Quoniam Judaei signa petunt, et 
Graeci sapientiam quaerunt. > Judaei signa petunt ; 
qaia non diffidunt potuisse fieri, sed an factam 
sit^ quaerunt ; scientes virgam Aaron aridam ger- 
minasse, et fructum tulisse {Num. xvu, 8) : et 
Jonam a ceto glutitum^ in ventre ejus tribus die- 
bus et tribus noctibus fuisse, et vivum ejectum 
Mse {Jona ii, 1, 11). lilad tamen praecipae quae- 



A runt, ut aiiqaid tale videant, qoale est illad qaod 
vidit Moyses, Deam in igne ; unde dicunt : < Nos 
scimusquod Moysilocutus estDeus (Joan, ix, 29) ; > 
cnm majus sit, mortuum Lazarum fetidum quarto 
die vivum de monumento exisse (Joan. xi, 44). 
Graeci vero sapientiam qnaerunt, quia nolnnt aa- 
dire, praeterquam quae mundi ratione possibilia 
snnt. 

(Vers. 23.) < Nos autem praedicamus Christom 
crucifixum^ iudaeis quidem scandalum, gentibus 
autem staltitiam. > Scandainm est Judaeis, dam 
audiunt Christnm Filium Dei se profitentem, et 
Sabbatum evacuantem : < Gentibus autem stalti- 
tia, » qaia ea audiunt praedicari, quae dum rationi 
mnndanae non congruunt, insensaia videntar, ut 

g partus Virginis, et resurrectio mortuorum. 

116 (Vers. 25.) < Ipsis vero vocatis Judais 
atque Graecis Christum Dei virtutem, et Dei sa- 
pientiam. > Suadente virtute, quae potior verbis 
est, credentes in Christum intelligant, Judaei pri- 
mum qui signum quaerebant, Cbristum Dei esse 
virtutem; etGraect similiter vident Christum Dei esse 
sapientiam ; illam autem mundanam, qnam prios 
putabant pradentiam, maximam esse stultitiam. 
Virtus ergo Dei est, quia per ipsum omnia fecit 
Pater Deus : sapientia autem idcirco, quia per 
ipsum cognilus est Deus. Nec enim posset cognosci 
Deus, nisi per eum qui esset de eo ; quia < Nemo 
novit (80) neque vidit Patrem, nisi Filins, et cai 
voluerit Filius revelare (Matth, xi, 27). > 

p < Quia quod stultum est Dei, sapientius est ho - 
minibus. > Stultum Dei, inquit, non qaia vere 
stultum est, sed quia ab hominibus, dum rationi 
mundanae non convenit, stultam putatur, cum sit 
ratio spiritalis : ac per hoc sapientius dignoscitnr 
esse hominibus, quia spiritalia plus sapiunt qnam 
carnalia. Non enim spiritalia per carnalia snnt, 
sed carnalia constant per spiritalia ; ideoqae sub- 
jecta sunt carnalia s^iritalibns. 

< Et quod infirmum est Dei, fortins est homi- 
nibus. > Sine dnbio coelestia vincunt terrena. Quam- 
obrem infirmum Dei non est infirmum ; quia in- 
firmitas Christi magna victoria est. Vicit enim 
cum victus videretur (81), sicut ait in psalmo 
qainqnagesimo : < Et vincas cam jadicaris (Psal. 
L, 6). > Victor enim exsistit, qni injuste occiditar, 

'^ reum constituens a quo occiditur. 

(Vers. 26.) < Intuemini enim, fratres, vocatio- 
nem vestram, quia non multi sapientes secnndum 
carnem, non multi potentes, non multi nobiles. > 
Manifestum est quia pauci sint, qui mundi ratio- 
nibus inflati magis quam eruditi sunt, hoc est, qni 
stellarum motus inspiciunt et discemunt. Ipsos 
autem dicit et fortes secundam camem, qnos et 
pradentes. Et ideo fortes, qaia passionem cmcis 



(80) Neque otdtl abeiat a cnnctis edit. ; sed e mss. 
prope omnibus restitutum est. 
(ol) Rom. edit. sola, eum vinceretur; et cum 



Gill., ncul ait : Ei vincas, etc. ; aliae aatem edit. 
ac mss. inter se consentiunt, nisi quod pro vtdere» 
tur, edit. et quidam mss. ekhibent videtur. 



fOl 



COMMENT. m EPIST. I Al) COft. 



m 



Christi infirmam assenmt; iniquitas enim fortis, A Jesn. » Exipso, id est, ex Deo, qui est omnipotens. 



et vincere sibi videtnr ad tempas. Ipsi etiam no- 
biles, per qnos superstitionis suae originem anti- 
quitatis assignant, nos novellos dicentes (82). 
Non ergo hanc asseverationem elegit Deus^ quae in 
pancis est. 

(Vers. 27.) « Sed stulta mnndi elegit Deus, ut 
confundat sapientes (83). > Stulta mundi sunt Vir- 
ginem peperisse, et Dei Filium crucilixum : credi 
enim stultum hoc putat : ideo Deus, ut hunc con- 
fnndat, hos elegit, qui hoc credunt, quod hic 
stultum judicat. Confundunlur enim sapientes, 
dnm quae pauci negant, multos \ident fateri ; non 
est enim ambiguum multorum sententias paucorum 
anteponi sententiis. 



esse nos in fide Christi ; Dei enim propositum est, 
ut veritalem ejus et misericordiam 117 per Chri- 
stum disceremus. Veritas est mysterium Trini- 
tatis : misericordia vero, quia cum essemus ca- 
ptivi, redemit nos. 

(Vers. 31.) « Qui factus est sapientia nobis a 
Deo^ et justitia, et sdnctificatio, et redemptio. » 
Ad confirmationem credentiura, Christum Dei vo- 
luntate dicit egisse^ quae gessit ; ut sciamus vere 
nos sapieotiam didicisse, et sanctificatos esse, et 
justificatos, et redemptos a Deo per Christum : 
nemo enim redimit, nisi quod suum fuerat. Sive 
ergo quod redempti sumus, sive quod sanctifi- 
cati, id est, ab opere carnis et idolorum immun- 



. Et mfirma mundi elegit Deus. ut confandat ^ J.'t'\P«'«''«' f '« <i^^ i.^*"»""»" 0"»»"«» ««» «"!«» 

^ Lreatorem colere, caetens spretis), sive quod sa- 

pientes per id quod mundanos didicimus impe- 



fortia. » Idem sensus est; quia quod pauci infir- 
mum putant, hi qui se prudentes existimant in 
saecnlo, djffidentes de spe, a multis virtus asse- 
ritur, quia plures credunt, quam non credunt, 
ad illornm ruborem. Vident etenim infirma Christi 
nominata (84), daemoniis imperare, prodigia fa- 
cere : infirma autem sunt mundo injuriae^ et passio 
Salvatoris nescienti haec ad virtutem proficere; 
quia ideo ista pati se permisit, ut vinceret mortem. 
Injnste enim pati, et posse resistere et nolle, gloria 
est patientis, et damnatio occidentis. 

(Vers. 28.) « Et ignobilia hujus mundi, et con- 
temptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt, ut ea 



ritos (87), totum hoc Dei beneficium est per Chri- 
stum. Redemptio tamen nostra haec est; obtu- 
lit enim se Christus diabolo cupienti, ut peccati 
in se contradictionem auferret, et sic captivos ejus 
erueret. 

« Ut quemadmodum scriptum est : Qui gloria- 
tur^ in Domino glorietur. » Hoc scriptum est in 
Jeremia propheta (Jerem, ix, 24). Dignum est quod 
ait propheia, ut in Deo gloriemur ; quia non po- 
terit coufundi, quigloriaturinDomino ; operaenim 
ejus, et magnificentia in rebus gestis apparent. 



Ideoque confundantur, inquit, in idolis suis, qui 
qn» sunt, destrueret. . Ignobilia ergo et con- ^on pluunt, nec fecerunt coelum et terram : simili 
temptibilia elegit : non quia vere ignobilia et con- modo et qui in hominibus ffloriantur quos sciunt 



temptibilia sunt, sed sic judicantur a mundo 
quia spemunt rationes mundanas, credendo in 
Christum, ut ea quae sunt vere ignobilia et con- 
temptibilia destrueret ;' quia ipsi magis judicandi 
et condemnandi sunt (85), qui judicant. Asseve- 
rationem enim illorum error invenit, nec fuit ab 
initio : nostra autem disciplina ab initio est. De- 
fltruitor ergo, dum sine testimonio nudis verbis 
asseritnr : nostra vero non verbis solis, sed et teste 
virtute probatur. 

(Vers. 29.) « Ut non glorietur omnis caro in 
conspectu ejus. * Id est, ut sapientia carnis (86) 
erabescat in errore suo, judice Deo ; sensus enim 

carnis est diffidere Dei ; potenUa virginera pepe- ^^ ^onjg/et j^ 3^^^^^^^^^ praedicationis, sicut mundo 
risse, etc., quia hoc mundi rauo. qui camis cogna. yi^eiVLT, loculus est illis de Christo mysterium. 
Ins esl, non recipit. q^q^j i^q^ mysterium vocat, quia quod incama- 

(Vers. 30.) « £x ipso enim vos estis in Christo tum est, occultum erat a saecuiis, apud Deum, 



qui in nomminus gloriantur quos 
utique nuUius esse virtutis ; quare et ait Scri- 
ptura : « Vana spes est in homine {Jerem, xvii, 
5).» 

CAPUT n. 

(Vers. 1, 2.) < Et ego cum venissem ad vos, fra- 
tres, veni non cum eminentia sermonis aut sa- 
pientiae, praedicans vobis mysterium Dei (88). Ne- 
qne enim judicavi me scire aliquid inter vos, nis 
Christum Jesum, et hunc crucifixum. > Quoniam 
superius gradatim formam disciplinae nostrae osten- 
dit, nunc se non aliter illis tradidisse probat, 
quam quae ostendit; quia et in humilitate ser- 



? 



f82) Mss. complures, nan novellos dicentes, 
^83) Corb. coaex> ui confundat sapiente$. Confun- 
duntur enim saptentes, duin, etc. 

(84) Idem mss. Corb., infirmum putantf a multis 
vtrliM asseriiur ad illorum ruborem, Videni enim in- 
firma mundi nominata. Et ignobiiia hujus • mundi, 
etc. 

(85) Rom. edit. ac mss. nonnulli, et eontemnendi 

(86) Ita omnes edit. et quidam mss. ; cateri au- 
tem inagno uumero, ut sententia earnis. Post pauca 

Patrol. XVU. 



vero Rom. edit. sola, quce cami cognata est. At ms. 
Corb. a vocibus, judice Deo, locum contrahit in 
hunc modum : Ex ipso, id est, ex Deo esse nos in 
fide Christi ; Dei enim propositum est, ut veritatem 
ejus per Christum disceremus. Qui factus est sapien- 
tia, etc. 

(87) Rom. edit., mundanos dicimus imperitos. Et 
infra, ut peccatorum in se contradictionem sufferret. 

(88) Mss. non pauci, annuntians vobis testimonium 
ChrUU. 



m 



AD OP£RA S. AMBROSU APPENDtX. 



M4. 



Dens Verbom. Hsreticos antem esse in quibus A ait, < sapientiam non hnjttn saacoli, > sed fotari, in 



gloriabantnr, qnia et per eloqnentiam (89) pravam 
doctrinam commendabant, et prudentiam mondi 
sectantes, cmcem Christi evacuabant, erubescentes 
stulti appellari a mundo ; ut neque natum Christum 
ex Virgine praedicarent, neque vere crucifixum do- 
cerent : quia stultum videtur Dei Fiiium natum 
hominem fateri et crucifixum. Hos et apostolus 
Joannes designat dicens : < Qui negat Christum in 
came venisse, antichristus est ; et qui negat Fi- 
lium, nec Patrem habet (I Joan, ii, 22, 23), > quia 
ipsum Patrem sibi Filium appellatum dicebant ; ex 
quibus Marcion traxit errorem. Quas arguit, clausa 
videntur (90), quianon illa manifestat, sed intelligi 
vult ex eo, quod prudentia mundi invenitur, qu» 



quo veritas Dei negantibns apparebit ; hoc enim 
saeculum rationem hanc non capit infirmitale cogi- 
tationis terrenas. « Neque principum hnjus saBCi^i, 
qui destmuntur. > Manifestum est non esse sapien- 
tiam hanc principum hujus mundi, quia destruunt 
tur ab illa. Christianitas enim errores, quos hi in- 
seraerunt, excidit, id est, idololatriam^ avaritiam et 
caBtera vitia, sicut dicit Joannes apostolus. Propter 
hoc venit Filius Dei, nt solveret opera diaboli 
(/ Joan. iii^ 8). 

(Vers. 7.) < Sed loquimur Dei sapientiam in my- 
sterio^ quae abscondita est. > Occultum sensum ma- 
nifestare se missum testatur, quem neque princi-. 
pes, neque potestates scirent, neque mundus audi- 



est religioni inimica. Quae autem sunt, quae corri- g erat ; ac per hoc stultum putari, quia incognitum 



pit, ex ejus judicio vult disci : ut quaeque nostra 
deridet velut stulta, ea se omnia in Corinthiis re- 
prehendere ostendat. Corpus enim ipsum memorat, 
ut ex eo membromm ejus ratio dignoscatur : Co- 
rinthiis tamen manifesta erant: quia causas in 
quibus arguebantur, non ignorabant. 

(Vers. 3.) < Et ego in infirmitate, et timore, et 
tremore multo fui apud vos. » Christum enim in 
stultitia humanse sapientiae praedicans, odium sibi 
et persecutiones provocabat, quasi rem vanam an- 
nuntians, et inimicam Judaeis atque gentibus (91). 



est : esse autem rationale et salutare, teste virtute, 
cui omnis intentio cedit ratiocinationis humanae. 
Abscondita est ergo Dei sapientia^ dum non in ver- 
bis, sed in virtute est ; non hnmana ratione possi- 
bilis, sed spiritus efficacia credibilis. 

< Quam praedestinavit Dens ante saecula in glori- 
am nostram. > Usque adeo vera sapientia, et cnm 
Deo semper fuisse declaratur, ut ante saecula prae- 
destinata in gloriam nostram dicatur, qui credi- 
mus. Praescius enim Deus errores futuros in mun- 
do, quem erat facturus (93), hoc decrevit ad con- 



(Vers. 4.) « Et sermo meus, et praedicatio mea . fusionem illomm, qui sibi stultitiam sapientiam 



non in persuasione humanae sapientiae. > Ostendit 
non se ut hominum favorem acqnireret, humanae 
sapientiae placuisse, neque verborum arti studuisse, 
sed fidem auctori exhibuisse, qui doctrinam suam 
non oraatu traditionis humanae acceptabilem voluit 
esse verborum strepitu, sed ipsis rebus : quia res 
ante verba sunt. 

< Sed in ostensione spiritus et virtutis Dei (92). > 
Quia ut verbis quae infirma juxta virtutem sunt, 
res fatuae comptae pradentes videntur ; Deus prae- 
dicationem suam non testimonio verboram voluit 
commendari, sed virtutis, ut verbi stultitia indica- 
ta, factis se sapientiam demonstraret spiritali ra- 
tione fundata. 

(Vers. 5, 6.) « Ut fides vestra non sit in sapien- 
tia hominnm, sed in virtute 118 Dei ; sapientiam 
autem loquimur inter perfectos ; » hoc est^ inter eos 
qui cracem Christi virtutis testimonio sapientiam 
fatentur. Hi enim sapientes et perfecti sunt, qui 
fidem non magis verbis habent, quam rebus. 

« Sapientiam autem non hujus saeculi. » Recte 

(89) Corb. codex, Dei Verbum,,.qui etprofter elo- 
qumium. 

(90) Omnes edit. ac nonnulli mss., dicehant. Ex 
qutbus Mardon traxit errorem, qui arguit : qum 
elausa videntur. Mss. vero frequentissimi rectius, 
ut nos in textu ; voces enim qtue arguit referuntur 
ad Apostolum. Infra vero, noi edit. et pars mss., 
quod prudentia, etc. ; alia pars exhibet, quod pru- 
dentiam mundi invehitur. 

(91) Ita edit. omnes, ac mss. aliquot : alii vero 
majori numero, et inimicitiam gentibus... ostendit 
quta ne hominum favorem acquireret, idcirco huma- 



D 



facturi erant : ad nostram autem gloriam, qui cre- 
dituri eramus, et credimus. 

(Vers. 8.) « Quam nemo principium hujus saeculi 
cognovit ; si enim cognovissent, nonquam Domi- 
num majestatis cracifixissent. > Principes hujus 
saeculi non solum homines accipiendos Judaeoram 
ao Romanoram : sed et bos principes ac potesta- 
tes, quos supra dixit, ad quos vere pertinet dictum 
hoc, adversus quos nobis colluctatio est spiritalis 
nequitiae in coelestibus {Ephet. vi, 12) ; quia consi- 
lio ac voluntate illoram cracifixus est Christus. 
Denique post tentationes « diabolus recessit, ait, 
usque ad tempus (94) {Luc. iv, 13). > Et ipse Do- 
minus : « Princeps, inquit, hujus mundi venit, el 
in meinvenit nihil (/oan. xiv, 30). > Principes ergo 
hujus saeculi per ignorantiam Dominum majestatia 
crucifixerunt ; nam Judaeorum principes» quomodo 
principes hujus saecuii possunt intelligi, qui erant 
subjecti regno Romano? Et neque Romanorum 
principes cracifixerunt Christum ; quippe cum di- 
xerit Piiatus : « Nullam causam mortis inventam 

WB sapienticB placere noluisse. 

(92) Mss. complures, Sed ad oitensionem ipirihUy 
et virtutis Dei. Consequenter autem Com. edit. si 
habet : Hoc est, quia quce verbis infirma, juxta t?tr- 
tutem fortia, res fatua... ut verbis stultitia... ratia- 
ne fundatam. 

(93) Corb. codex, ta mundo, de his qua erat fa- 
eturus. 

(94) Idem codex^ post tentationes quas Domino 
diabolus inferre ausus est, ait evangelista: ReeeesU 
diabolus usque ad tempus. 



MS 



COMMENT. IN fiPlST. 1 AD COR. 



m 



eo (Joan. xiz, 4). > Unde et maniis lavit, dicens A firmamenti. Hic ergo singnlaris apostolas est, 



Jadais : « Innocens ego svm a sangnine jasti hajos, 
Tos videritis (ifaCth. xxYii^ 24). > Hi ergo princi- 
pes cracifixenint Ckristam Oominam, qnos trium- 
phavit libere in semetipso (Cohss. n, 15) ; qaamvis 
dicat^Marcas evangelista de daemonibns : « Scie- 
bant enim Christam ipsum esse Jesum (Marc. i, 
34). » Scieront qaidem ipsum esse, sed qai in lege 
promissQS erat : mysterium tamen ejus, quo Filias 
Dei est^ nesciebant. Hoc etiam et Petras apostolus 
ad popalam Judaicam dixit : « Scio, fratres, quia 
per ignorantiam egistis hoc malum, et sicut prin- 
cipes vestri (Act. iii^ i7), > non tamen saeculi. Si 
ergo per ignorantiam servi occiderunt Dominum, 
peccatnm eis ascribi non debet. Sed non licet boc 
ignorare. Et qaamvis Dominam esse nescierint, 
nescii tamen non erant quia rem impiam faciebant. 
Dominos tamen majestatis crucifixus dicitur, cum 
mori nesciat : sed quia Yerbam caro factam est. 
id est, Dei Filios incarnatus homo factas est, ipsi 
ascripta est mors : qoia Judsei non ntique carnem 
persecati sant, sed eom qoi operabaturpercarnem; 
ac per hoc qaamvis Dominus. majestatis mortem 
ignoret, qaantoin tamen ad Judaeoram votum perti- 
net, et ad principam hajas saeculi, Dominam occi- 
derant in carae. 

(Vers. 9.) < Sed sicnt scriptum est : Quod oculus 
non vidit, nec aaris audivit^ nec in cor hominis 
ascendit, qa» praeparavit Deus diligentibus eum. > 
Hoc est scriptum in Apocalypsi Heiiae in apo- 



B 



qai hanc gratiam consecatas est; quia Trinitatis 
mystenum a nuUo sic potuit explanari : nnde et 
vas electionis divino judicio vocitatas est (Act. i%, 
15). 

« Spiritus enim omnia scratatnr, etiam profun- 
da Dei. > Quia enim de Deo est hic Spiritus, omnia 
novit. « Dei profunda» aatem ideo ait, quia omnem 
virtutem et praescientiam ejus novit : qaod omni- 
no creaturae impossibiie est. 

(Vers. 11.) * Quis enim scit hominum ea (96), 
quae sunt, .hominis, nisi spiritus hominis, qai in 
ipso est ? * Manifestum est cogitationes nostras a 
nallosciri, nisi ab animo nostro, quem spiritum 
dixit. Denique in Evangelio inler caetera sic ait : 
« Et spiritus ejus reversus est ad illam (Ltcc. vih 
55).. 

« Sic et quae Dei sunt, nemo novit, nisi Spiritas 
Dei. * Hic Spiritus Dei docuit nos, quod scit natu- 
raliter, non doctus (97) ; et docuit nos de mysterio 
Christi ; quia non solum Spiritus Dei est, sed et 
Christi. 

(Vers. 12.) * Nos non aatem spiritum hujas 
mundi accepimus ; sed Spiritum qui ex Deo est. > 
Hinc scimns qoia Spiritum, qui de Deo est, acce- 
pimus, quia mundi spiritus non potest scire, quae 
ab hoc nobis insinnata snnt. Spiritus tamen mnndi 
hic est, per qnem arripiantur fanatici, qui sine 
Deo sunt ; est enim inter mundanosspiritus potior; 
nnde solet conjecturis, quse mundi sunt divinare, 



crypbis (95). Per hoc exemplum inopinatam rem p quem pythonem appellant. Hic est qni per verisimilia 



factam dicit, et qaae non solum in humanam sen- 
sam non caderet, sed et coelestes potentias lateret. 
Dei scilioet Filium 119 incaraatnm ; nt quod sapra 
dixerat, firmaret, qnia si principes hujus saeculi 
Deam hominem factnm non intellexerant, quanto 
magis homines t Sed si verba oiTendicuIum vel 
scandalum faciebant; virtutibus tamen et signis 
fides non debuerat denegari. Infirmitati enim et 
ignorantiae hamanoe virtus debuerat praeponi, et 
credi qaod humanae rationi impossibile videbatur ; 
ideoqne diligentibus Deam, id est, credentibus prae- 
paravit donnm boc. 

(Vers. 10.) * Nobis vero revelavit Deus per Spi- 



fallituret fallit: hic est qui per Sibyllam locatus 
est, sensum nostram secutus, locum volens inter 
coelestes habere. 

< Ut sciamus quse a Deo donata snnt nobis. » 
Quia enim Dei Spiritus datas est nobis, scimus 
qaae a Deo donata sunt nobis. Non enim haec pos- 
semus scire, si mundi spiritum baberemus ; quia 
non potest mundi scire spiritus (98). Sensnm 
enim Dei nemo novit, nisi qni de Deo est, Spiri- 
tus Dei; inferiora enim non possunt superiorum 
scire consilium, neqne creatnra conditoris sni 
dignoscere voluntatem. 

(Vers. 13, 14.) < Quae et loquimur. > Ut hinc 
manifestum sit scire nos quae a Deo nobis donata 



ritam suam. * £t quia principes saeculi hoc ignora- 
bant, Deus hoc per Spiritnra saum revelavit cre- ^ sant ; quia haec et loquimur, ut et alii discant per 
dentibns ; quia res Dei non potest sine Spiritu Dei doclrinam spiritalem. Praedicatoribus enim, id est 
addisci. Nam non solum hominibus sacramentum apostolis insinuata divinitus sunt, qnae traderent 



Istad missum se dicit declarare, sed et principibus 
et potestatibns ccelestibus, qui Dominum craci- 
fixeront; at hoc praedicante in terris, discant qni 
sont in carnalibus coelis, qai degunt sub elementis 



populis, et addiscerent principes hajus saeculi quid 
admisissent mali. 

< Non in doctrma verbornm humanae sapien- 
tiae, sed in doctrina spiritos ; > verba enim huma- 



(90} Sic omnes mss., exceptis Thnan; et Land. 
nbi sicat in canctis edit. legas, in Uaia propheia 
aiuMverbi$. 

(96) Rom. edit. ac mss. nonnalli, Quis enim fuh- 
flMinfm sdl hominit abswnditas : vet. aatem edit. 
et DMS. fireqaentissimi, nt in contextn. 

(97) Rom. edit, cnm paacis mss., quod scUnata^ 



raliter non doctos; reliqaae edit. ac mss. magno nn- 
mero, quod scit naturaliter non doetus, id est, non 
per doctrinam alinnde acceptam. 

(98) Ita vet. edit. ac mss. longe plnrimi; at Rom. 
edit. cam aliis nonnallis mss., non potesi ea qute 
sunt Dei scire mundi epiritus. 



»1 



Ab OPERA S. AMBROSII AI^P£NDlX. 



m 



nae sapientiaB hnnc sensnm non Tident, neqne litte- A ni ? qnis instrnxit eum (Isa, xl, 13) ? » Sensns 



ratnrae stndiis apprehenditnr (99) . sed per fidem 
spiritali ratione concipitnr, dicente Isaia propheta: 
« Nisi credideritis, neqne intelligetis (Isa, vii, 9). > 
Natnrali enim magis lege, quam cnrsu siderum, et 
calculis signommy qu» in firmamento denotatnr, 
addiscitnr. Deniqne credentes non humanis verbts, 
sed naturs suas vident congruere, quod credunt ; 
opus enim agnoscit opificem : ideoque Evangelium 
animis nostris loquitur spiritalia, excitans illos ad 
cognitionem sui Greatoris. 

< Spiritalibus spiritalia comparantes. » Hoc est, 
iis qui mnndanam pmdentiam refutant, spiritalem 
efficaciam tradere, qnae mysterio fidei continetur, 
ad illnminandnm sensus benevolomm hominum; 
credentes enim quae mnndi sapientia stulta judicat, ^ 
spiritales sunt. 

« Animalis autem homo non percipit ea qnae 
snnt Spiritus Dei ; stultitia enim est illi (1). » 
Pecoribns enim similis 120 sensum sunm in ter- 
ram deprimit : ideoqne non asseqnitnr nisi qnae 
videt : nec pntat aliquid posse fieri quam quomodo 
scit. Ideo quidquid aliter audit, quam novit, stnl- 
tnm ju^icat ; nihil enim existimat posse fieri sine 
commistione. Unde ridet audiens Denm filium 
gennisse, quem scit simplicem et incorporeum ; et 
Yirginem peperisse, et resoluta corpora mrsnm 
revocari ad vitam ; cum haec magis ad laudem 
Dei proficiant, nt credatur fecisse, cujus operis 
ratio investigari non possit : Deus est enim, qui 

fecit. Imbecillitas enim humana stultum putat, ^ . ^ 

quod scienlia sna non concludit ; cnm hoc magis di, non escam. » Quamvis renati essent in Christo, 



Dei est, quod haec spiritaliter jussit fieri, per qnas 
mnndi sapientia stulta probaretnr, negans posse 
fieri qnod factum est. Quem sensnm nnllus est 
qui cognoverit, et displiceat illi, ut emendet consi- 
iium Dei; qnia qui cognovit, laudat potentiam 
Dei, quem qui omnia negat posse, nec mnndnm 
credit fecisse. Quid enim magnum est, ut de se 
credatur generasse, qni non ambigitnr cnncta ex 
nihilo fecisse ? quippe cnm dicat Salvator : < Apnd 
Deum autem omnia possibiiia snnt {Matth. xix, 
26). » 

< Nos antem sensum Domini liabemns. » Hoc di- 
cit, qnia credentes participes snmns ejnsdem di- 
vinae sententiae (2). 

CAPUT m. 

(Yers. i.) < Et ego, fratras, non potni vobis lo- 
qni qnasi spiritalibus, sed qnasi carnalibns. » Nnnc 
his loquitnr, qui propterea qnod saecnii adhnc vo- 
Inptatibus serviebant, carnales erant. Quamvis jam 
baptizati essent, et Spiritum sanctam accepissent ; 
tamen qnia post baptismnm statim ad veterem 
hominem fnerant reversi, cni abrennntiaverant, 
dicnntnr carnales. Spiritus enim sanctns tnnc per- 
manet in eo, cui se infnderat, si permaneat in 
proposito regenerationis : si qno minus, abscedit ; 
ita tamen nt si se reformaverit homo, redeat ad 
illum. Semper enim paratus ad bonnm est, diligens 
poenitentiam. 

< Quasi parvnlis in Ghristo lac vobis potum de- 



stultum deberet habere, et illud pradens, qnod qnia 
Dei factum dicitur, non potest comprehendi . 

< £t non potest scire,quoniam spiritaliter jn- 
dicatnr. > Humanam tradilionem sequenles, dum 
nnius Dei fidem abnegant^ spiritualiter factum est, 
quod ratione carois inflati putant fieri non posse : 
et sic reprobi annotati, spiritaliter condemnati 
sunt. 

(Yers. 18.) < Spiritalis vero dijudicat omnia, et 
Ipse a nemine judicatnr. » Qnoniam vera ratio spi- 
ritualinm est, id est, credendnm ; hoc enim qnis 
nnncnpatur, quod credit : ideo ipsi omnia judicant. 
Ipsorum enim exemplo infidelitas dijudicabitur : 
ipsi autem a neminejudicabnntnr. Quis enim con- 



tamen non fuit dignnm tradi spiritualia ; accepta 
enim £de, qnae est velut semen spiritale, nnlinm 
fructnm Deo dignum fecemnt, ut perfectionis 
verba mererenlnr addiscere : sed quasi parvnli 
imperfectionis sensibns studebant. Apostolus an* 
tem vir divinus, et medicns spiritalis, nnicniqne 
secundum vires snas tradebat; ne per imperfe- 
ctionem et imperitiam qnis de rebns spiritalibns 
scandainm pateretnr. 

(Yers. 2 ) < Nondum enim poteratis. > Ostendit 
aperte non illos debnisse audire, quae confirmatis 
dicenda snnt. 

< Sed neque nnnc potestis ; adhnc enim caraa- 
les estis. > Hic valde arguit temeritatem illoram. 



demnet vera dicentem ? Gum enim constet omnes ^ qui querebantur dndum se non andisse spiritalia. 



inimicos fidei falsa tenere pro veris, accusatio illo- 
ram in irritum jam deducta est, veri judicio con- 
demnata ; qnia qni non crediderit, inquit Dominns, 
jam judicatus est (Joan, in, 18). 
(Yers. i6.) < Quis enim cognovit sensum Domi- 



cnm adhuc indigni essent audire. Pseudoapostoli 
enim promiscue omnibus nno atqne eodem ge- 
nere tradebant, nullius personam discernentes; nt 
acceptabiles fierent per hypocrisin commendati : 
cnm constet Dominum et auctorem noslrnm Chri- 



(99) Rom. edit. cnm mss. nno vel altero : Non 
in suaiione humancB sapientuB, sed in ostensione spi- 
ritus.., neque litterarum studiis apprehenditur, Aliae 
edit. et mss. inter se consentiunt, nisi quod pro 
UUeraturce studiis, mss. aliquot ac vet. edit. legunt, 
litteratura studiis, forte littera ac studiis. 

(i) Rom. edit. et mss. nonnulli, Animalis enim 



homo qucB sunt Spiritus Dei, nescit, et stultitia est 
illi ; vet. edit. ac reliqui mss. nobis um facinnt. 

(t) Ita ujss. plures potioresque, a quibus hoc solo 
dilTerunt vet. edit. quod habent, td est, divinmscien- 
%iw\ Rom. autem edit. et qnidam mss., quiaquicrt- 
dentes sumus, ^usdem, id est, divina sdentia Mfifiim 
habemus. 



S09 



COMMENT. m EPIST. I AD COR. 



SIO 



stmn aliter popolis, aliter discipnlis interfatnm, et A 
inter ipsos apoetolos foisse distantiam ; tribus ete- 
nim discipalis gloriam snam in monte ostendit, 
dicens illis nt tacerent visum, qaandia a mortuis 
resnrgeret (Matlh. xvii, 9). 

121 (Vers. 3.) < Cnm enim in vobis aemalatio- 
nes et contentiones sint, nonne carnales estis, et 
secandum bominero ambulatis? » Indignitatis caa- 
sam ostendit; quiaqui de homine sperat auxilium, 
camalis est. Qai aatem, spreta humanitate, de Deo 
sperat, spiritalis est; qaia Deos spiritus est. 

(Yers. 4.) « Cam enim quis dicat : Ego som Paa- 
ii; alios aotem : Ego Apollo; nonne homines 
estis ? * Sicat enim gloriantes in Deo, et de ipso 
omnem gratiam sperantes (3), dii dicontor, a Deo 
adoptati ; ita et in homine gloriantes, et homines B 
et camales dicontor, sententia Dei conclusi, qoi 
ait : « Ego dizi, dii estis ; vos aotem sicat homines 
moriemini (Psal. lxxxi^ 6, 7). > A sua ergo per- 
sona incipit ; ne forte potaretor per invidiam magis 
personas illoram destraere, ostendens magnum er- 
rorem et ad Dei contomeliam pertinere, qoando 
Deo praedicato, gloria datar hominibos. Qoid ergo 
minns est a gentilitate, dum adhoc aliqoid de ho- 
minibos sperator ? 

(Yers. 5.) < Qoid igitor est Apollo ? Qaid vero 
Paulas? Ministri ejos, coi credidistis. > Ut qoia 
ministri sont, spes in his non sit, sed in Deo, co- 
jus ministri sont. Illi enim gratiarom actio defe- 
renda est, cojos donom est ; hi vero servi, qoos 
etiam invitos oportet dispensare. Nomqoid non n 
Mojses coactos est ire ad Pharaon^m, et Jonas in- 
vitns missos est pnedicare Ninivitis, et Ananias con- 
tradicens missos est Saolo manom imponere ? 

« Et anicaiqoe sicot Dominos dedit; > id est, 
sicat volait et scivit, divisit singolis officia mini- 
sterii. 

(Vers. 6.) « Ego plantavi, Apollo rigavit^ sed 
Deoft incrementom dedit. > Plantare est evangeli-^ 
zare, et ad fidem attrahere : rigare vero, baptizare 
solemnibos verbis : peccata aotem dimittere , et 
Spiritam dare, Dei solios. Si ergo elfectom salotis 
Dens dat, nulla gloria in hac re hominis est. Sci- 
mos enim et Spiritom sanctom sine manos impo- 
sitione datom a Deo (Act. n, 4), et non baptizatom 
consecatom remissionem peccatorom (Act. x, 44). 
Namqoid non hic invisibiliter baptizatos est, qoando ^ 
donnm baptismatis consecotus est ? 

(Vers. 7.) « Itaqoe neqoe qoi plantat, est aliqoid; 
neqne qui rigat : sed qai incrementom dat Deos. > 
Et plantata enim solent emori, et rigata ad eife- 
ctam feconditatis minime pervenire, nisi det Deos 
vegetam vitam. Qoantom ergo ad honorificentiam 
Dei pertinet, nihil est homo : qoantom aotem ad 

(3) Mss. aliqnot, aloriam sperantet, Et rorsos 
pro $ententia Dei conclusif non paaci mss. habent, 
setUentia Dei coneludit, unos, quod uno verbo Dei 
senUntia concludit. 

(4) Nonnolli mss., qwa ambo necessarii sunt. 



ministeriom pertinet, necessarias est ; at honorifi- 
cetor qoasi servos/non ot aliqoid de illo speretor 
ad injariam Dei. 

(Vcrs. 8.) « Qui enim plantat, et qoi rigat, onom 
sont. > Unom sont, qoia ambo mercenarii sont (4); 
qoamvis diversa sint illorom oSicia : < Unasqoisqoe 
aotem propriam mercedem accipiet secondom soom 
laborem. > Qoamvis enim onom sint, sed qoia 
major est, qoi evangelizat, qoam qoi baptizat; 
ideo disbrevit mercedes illorom ; et non solom ad 
hoc, sed ad doctrinae sinceritatem pertinet : ut 
majori mercede sit dignos, qoi inviolatam tradit 
doctrinam. 

(Vers. 9.) « Dei enim somos operis participes (5); 
Dei coltura, Dei aedificatio estis. > Hoc ad apostolo- 
rom personam pertinet, qoos constat Dei esse ad- 
jotores ; qoia vicarii sont Christi. 

(Vers. 10.) « Secondom gratiam Dei, qoae data 
est mihi, ot sapiens architectos fandamentom po- 
sai. > Gratiam sibi datam dicit, ot dignos esset 
praedicare Evangeliom ; ot et hoc Dei esse osten- 
deret, non hominis. Secondom hanc itaqae gra- 
tiam, at sapientem architectom fondamentum se 
dicit posoisse. Sapiens architectos est, qoi jaxta 
disciplinam aoctoris collocat fondamentom, id est, 
qoi secondom traditionem Salvatoris evangelizat. 

< Alios aotem soperaedificat. > Saper«Bdificia sont, 
quae post praedicationem apostolorom a soperve- 
nientibos tradontor aot malis aot bonis doctoribos. 

« Unosqoisqoe aotem videat, qoemadmodom so- 
peraedificet (6), > id est, ut soperaedificia congroant 
fondamento ; ne si obiiqoa foerint et frivola, roi- 
pam faciant, manente incolumi fondamento; qoia 
si male docoeritj Christi nomen permanet, qood 
est fundamentom : doctrina aotem mala peribit, 
sicot dicit Dominos : « Omnis plantatio, qoam non 
plantavit Pater mens coelestis, eradicabitor (MaUh. 
XV, 13). > 

(Vers. 11.) « Fondamentam enim aliud nemo 
potest ponere praeter id quod positom est, quod 
122 est Christus Jesas. > Ideo nemo potest ponere 
aliod fondamentum, qoia qoamvis haeretici sint 
aliqoi, non tamen docent , nisi sob Christi nomine. 
Aliter enim commenta erroris commendare non 
possunt, nisi interposito Salvatoris nomino praedi- 
cent ; ot res contrarias et absurdas nominis dignitas 
faciat acceptabiles. 

(Vers. 12.) « Si qais aotem supersedificat sopra 
fundamentum hoc, aurum, argentum, lapides pre- 
tiosos. > Lapides pretiosi sunt, qaos non corrampit 
ignis. Tria genera posoit praeclara in mundo, in 
quibos bonam doctrinam significavit, « ligna, fe- 
num, stipulam ; > tria alia genera posnit, sed fri- 

(5) lU vet. edit. ac mss. longe plurimi ; at Rom. 
edit. et mss. nonnolli, operis adjutores. 

(6) Corb. cod., quomodo superadificet, Quamvis 
diversa sint illorum officia, necesse ui supercedifi' 
cia, etc. 



Sil 



AD OPERA S. AMBROSn APPENDIX. 



m 



vola. In his e(Mmipta eX vana doctrina designata A est, qnod estis vos. > Hsc idcirco pndmisit nt illos 



dignoscitnr (7). 

(Vers. 13.) < Qni facit hocopns, manifestns erit; 
dies enim declarabit, qnia in igne revelabitnr. > 
Hoc est, mala doctrina in igne omnibns apparebit; 
unnc enim qnosdam fallit : < Et nninscnjnsqne 
opns qnale sit^ ignis probabit. > Qnia enim per 
ignem examinatio fiet, si in aliqno non invenerit, 
qnod eznrat , manifestat illnm bonnm fnisse docto- 
rem; mala enim et adnltera doctrina idcirco in 
ligno, feno, et stipnla significata est, nt ostendere- 
tnr ignis esse esca. 

(Vers. 14.) < Si cnjns opns manserit, qnod snper- 
sedificaverit, mercedem accipiet. > Cnm enim ni- 
hil in illo sordis inventnm fnerit pravae doctrinsB, 



compungat, qni tnrpiter viventes, corpora sna vio- 
lando corrnperant ; maxime illnm qni nxorem patris 
habebat ; nt ante esset rens, qnam causa illins in 
medinm prornmperet. Deniqne simili, imo eodem 
modo, cnm causam illius jndicat, loqnitnr dicens : 
< An nescitis quia corpora vestra templnm snnt 
Spiritus sancti, qni in vobis est, qnem habetis a 
Deo (ICor, vi, 19) ? > Snperins templum Dei dixit; 
hoc autem loco templnm Spiritns sancti (10). Quis 
hic dubitet, qnia Spiritnm sanctnm Denm signifl- 
cavit? 

(Vers. 18.) < Nemo se sedncat ; > id est, nemo 
proprio vel hnmano consilio pntet se sibi prodesse. 
Ad snperiorem sensnm redit : < Si qnis videtur sa- 



nt in bono anro ; ita erit ut tr6s fratres in camino 3 piens esse inter vos in hoc saecnlo, stnltns fiat, nt 



ignis (Dan, iii, 23), mercedem vitam aetemam cum 
gloria acceptnrns ; qnia sicnt aurum, et argentnm, 
et lapides, qnos ignis non consumit : ita et bonns 
magister incorruptibilis permanebit. 

(Vers. 15.) < Si cnjus opus arserit, detrimentum 
patietur. > Opns quod ardere dicitnr, mala doctrina 
est, qnae interibit. Gnncta enim mala peribunt, si- 
cnt iter impiornm ; qnia non sunt snbstantiae, sed 
asseverationes perversae. Damnum antem pati est 
poenas perpeti. Quis enim in poena positns^ jactn- 
ram non facit? < Ipse autem salvus erit, sic ta- 
men qnasi per ignem. » Salvum illum futurum 
dixit, quia non interibit snbstantia, qna constat, 
sicnt et doctrina mala peribit, quia accidens causa 



sit sapiens. > Hoc dicit, quia si qnis intelligit saln- 
tem promissam, et mysterium incamationis Domini 
nostri Jesn Christi, stnltns fiat, id est sapientiam 
mnndi fngiat, nt stultns ab ea jndicetur, et tnnc 
erit pmdens ; qnia stnltus saecnlo pmdens est Deo, 
dum credit Denm 123 fecisse, qnae ratio mnndi 
non capit, sicnt supra memoravi. Pseudoapostoli 
autem pradentes volentes videri in mnndo, neqne 
Deum Filinm habere, neqne incamationem veram 
esse, neqne camem posse resnrgere praedicabant. 

(Vers. 19.) < Sapientia enim hujns mnndi stnltitia 
est apnd Deum. > Sic stultitia est sapientia hnjns 
mundi apnd Deum, dum facit Deus, quod mnndns 
fieripossenegat; sapientiam illius stnltitiam probat; 



est. Ideo autem dixit : < Sic tamen' qnasi per C et cum mnltos deos dicant, fides autem nnnm pro- 



ignem ; > nt salus haec non sine pcena sit, qnia non 
dixit : Salvns erit per ignem ; ut merito suo ab 
igni non combustus (8), salvus fiat examinatus p^ 
ignem ; sed cum dicit : < Sic tamen quasi per 
ignem, > ostendit salvnm illum quidem futurum, 
sed poenas ignis passnrum ; nt per ignem pnrgatus 
fiat salvuSj et non sicut perfidi aeterno igne in perpe- 
tnnm torqueatur ; nt ex aliqua parte operae pretinm 
sit credidisse in Christum. Semper enim erubescat 
necesse est, qni se videt falsum defendisse pro vero; 
et simili modo semper fiduciam habebit Dei ; qni 
abjecto falso, secutus est vernm, et spreta impietatc, 
snccnbnit pietati. Extra catholicam (9) enim qnid- 
qnid est, contrarinm est. 



(Vers. 16.) < Nescitis qnia templum Dei estis, et j> sapiunt, stultum est. 



bet, teste virtute, in prudeniia sna confnndentnr. 

(Vers. 20.) < Scriptum est enim : Reprehendens 
sapientes in astutia eomm (11). Et itemm : Domi- 
nus novit cogitationes sapientium, qnoniam vanae 
snnt. > Istnd in psalmo habetnr nonagesimo tertio. 
Deniqne idem sensus est ; sciens enim vanas cogita- 
tiones illorum, nt stultos illos probaret, sapientiam 
illorum reprehendit, ostendens veram esse quod fal- 
snm dicebant; et falsnm, quod verum putabant. 

(Vers. 21.) < Itaque nemo glorietur in homine. > 
Quoniam enim humanae cogitationes et consilia 
improvida et infirma snnt, non esse gloriandnm 
in homine docet, sed in Deo, cujns consilinm retra- 
ctari non potest : qnidquid enim homines sine Deo 



Spiritus Dei habitat in vobis ? > Templum Dei nos 
esse dicit, nt Deum in nobis habitare sciamns ; in 
templo enim sno habitet necesse est. Et qnia Spi-- 
ritnm Dei dicit habitare in nobis, Deum significat 
intelligendnm Spiritnm sanctum. 

(Vers. 17.) < Si quis templum Dei violaverit, 
disperdet enm Dens, templnm enim Dei sanctnm 

(7) Rom. edit. et panci mss., dignoscitur, Cujus^ 
cunque opus manifestum erit, 
' (8) Codex Vall., ah igne combustus, 

(9) Rom. edit., Extra catholicum ; aliae ac mss., 
Extra catholicam : nbi snpplendnm est, Ecclesiam, 
quam vocem exprimit solus ms. Corb. hoc modo : 
£xtra catholicam enim Ecclesiam quidquid est, tm- 



(Vers. 22.) < Omnia namqne vestra sunt, sive 
Paulus, sive ApoIIo, sive Cephas, sive mnndus (12), 
sive vita, sive mors, sive praesentia, sive fntnra : 
omniavestra, vos antem Christi, Christns antem 
Dei. » Alio loco dicitde eodem sensn : < Nosantem 
servos vestros propter Jesum {IlCor, rv, 5). > Servos 
pro ministris posnit; nt non singnlos sibi defenderent 

pium est et funestum. 

(10) Ita vet. edit. ac. mss. ; at Rom. edit. sic 
imrautavit : Hic templum Dei dicit, infra vero tem- 
plumj etc. 

(11) Rom. edit., Apprehendam sapientes sa- 

pientiam illorum apprehendit. 

(12) Mss. aliquot, sive Cephas, qui est Petrus. 



S13 



COMMENT. IN EPIST. I AD COR. 



2i4 



(i3),cani omnibasnterentiir, sicnt etDominnsdicil: A mundo creditis jndicandus erat. Snpergressns enim 



Ego snm in medio Testmm, non nt ministrer, 
sed ni ministrem ( Luc. xxii, 27 ) . > Nam 
mnndns ntiqne noster est, sed nt de iilo se- 
cnndnm Dei volnntatem sentiamns et decretos cur- 
sns ejns in Dei Tolnntate ponamns. Et vita praesens 
concessa nobis est^ sed nt modeste illam et cum 
Dei gloria transigamas. < Sive mors (Rom. vni, 
38), » nt pro Cliristo mori libenter babeamus spe 
proroissionis fntnrae. < Sive praesentia (Ibid.), * ut 
sicpraBsentibnsntamnr, neoffendamus. <Sive fiitura 
(Ibid,), > nt fntnra credentes, ipsis nos magis, quia 
meliora snnt, commendemns. 

(Vers. S3.) < Voe antem Cbristi ; > nt qnomodo 
baec jndicio nostro concessa snnt et snbjecta, ita et 



bumanam justitiam^ coslesti justitiae studebat^ sicnt 
dicit Dominus : < Nisi abundaverit justitia vestra 
plus quam Scribarum et Pharisaeomm, non intrabitis 
in regnum Dei (Matth. v. 20).« Humanum ergo 
124 diem cum dicit, significat et divinum ; in qno 
judicatums est Christns, quia sicut jnrisconsulti 
seu pontifices, quos vocant sacerdotes, certos dies 
quibus judicatur, decrevemnt : ita et dies Domini 
definitus est, quojudicatnms es^mundus. 

(Vers.4.) « Sed neque me ipsum judico; nihil qni- 
dem mihi conscius sum. • Apertum est quia con- 
scientiam puram habens sollicitus de se non erat. 
< Sed non in hoc justificatus snm. > Nunc bumiliat 
se, et loquitur ut bomo, qui possit culpam incurrere 



nos Cbristo snbjiciamnr; quippe cnm per ipsnm g nescius. - Qui autem judicat me, Dominus est. > Re- 



esse cceperimns, et in prima origine et regenera- 
tione. < Cliristns antem Dei. > Christns Dei est 
Patris sni proprins Fiiins, faciens volnntatem ejns; 
nt et no8 ipsins faciamns. Si ergo Christi snmns 
famnli, qnid est nt ad ejns injnriam de bominibns 
aliqnid speremna ? 

CAPUTIV. 

(Vers. i.) < Ita no^ existimet bomo, nt ministros 
Cbristi, et dispensatores mysteriomm Dei. > Hoc 
significavit, qnia minus de iilo sentiebant aliqui 
Corintbiomm ; sed ut bomo hoc de illo sentiret, 
qnod et Dens, qui illum elegerat ; ideo ministros 
Christi ait, et dispensatores mysteriomm Dei. 



cteait: quamvisenim humiliaveritse, tamen Domino 
Christo plurimum dedit ; quia potest, qnod homi- 
nem latet, dum occulta judicat, manifestare, non 
ut reum faciat, sed pmdentem. Qnamvis enim 
sanctus, tamen bomo est, quem non potest fieri nt 
non aliquid lateat (15). Interdnm enim aliqnid ntile 
putamns, quod inutile est; nec enim omnia mem- 
bra aut latera conversationis bnmanffi descripta 
babemus : ab iis autem quae gravia snnt, aperte 
probibiti sumus. Nam qnaedam cansae nos fallere 
solent ex causis aliquibus prtae ; ut quod non est 
utile, pntemus utile, quod leve qnidem est ; qnia 
propositnm liberum est. 
(Vers. 5.) < Itaque nolite ante tempns jndicarOi 



Quando enim non verbomm strepitn, neque hnmana C donec veniat Dominus. » Monet illos ne judicent. 



sapientia nitebantur intelligi ; debuit sacramentum 
Cbristi dispensare, in non verba, eed virtns fnlge- 
hat ; non per quod homo, sed Dens gloriosns 
videretnr ; collegaenim piscatornm, non aliter quam 
illi, Christnm praedicabat. Cnm ergo ministmm se 
Christi et sacramentomm Dei probat, psendoapo- 
stolos notat, et abnegat Christi esse qnod tradunt, 
per id quod discordarent a traditione apostolica. 

( Vers. 2.) < Hic jam qnaeritnr inter dispensatores, 
nt lidelis qnis inveniatnr. » Hoc quod dicit, non 
ftolam ad psendoapostolomm personam pertinet; 
sed et ad reliquomm, qni accepta dispensatione, 
ant verecnndia, ant timore, ant certe commendatio- 
nis soae causa oonstanter argnere trepidabant ant 



cum judicandi sint et habeant duplex peccatnm^ 
sicut ait Dominns : < Nolite jndicare, nt non jndice- 
mini (Matih. vii, i) ; > sed exspectate diem judicii 
Dei, ac si fideles et boni sint. Injnria enim jndicis 
est, si ante cognitionem ejns a servo procedat jndi- 
cium aut sententia. 

< Qni et illnminabit occnlta tenebraram, et ma« 
nifestabit consilia cordinm ; et tnnc lans erit nni- 
cniqne a Deo. > Hoc dicit, qnia in die judicii nihil 
occultum erit eornm, qnae gesta aut cogitatasnnt : 
et simplicitas et hypocrisis illic apparebit ; ut et 
qui despectus habebatnr, forte appareat dignus : 
et qui aliquid esse patabatnr, inveniatur reprobns. 
Omnia enim nnda emnt (16) in die judicii, et tnnc 



malos sensns aut mores. Hic enim tam constans D la^s erit bene agenti vel cogitanti. Hic enim qni 



erat, nt nec vitae snae parceret, dnmmodo fideliter 
omnia celebraret (14). 

( Vers. 3.) < Mihi autem pro minimo est, nt a 
vobis dijudicer, ant ab hnmanodie. * Qnos in tantis 
vitiis reprehendit, misemm dicit abhis sejndicari; 
quippe cum nec a jnstis judicandnm se sciret. 
< Ant ab bnmano die, * boc est, qnia nec a legibns 

(i3) Rom. edit., tingulos sibi deferrent. £t infra, 
7tiia meliora tunt, accommodemus. 

(i4) Eadem edit. Rom., omnia consummaret. Ac 
post ^nca, rofrehendit, minimum dicit, 

(i5) Vet. eait. et mse. non panci, Quammi enim 
fcomo esi, quem non potest^ niti aliquid lateat : Rom. 



laudatur^ improbabile est an dignns sit, sicut et in 
alio loco dicit : < Non enim qui se ipsnm commen- 
dat, ille probatus est : sed quem Dens commendat 
(II Cor, X, 18), > quem ntique nihil latet. 

(Vers. 6.) < Haec antem, fraters, transfignravi 
in me, et Apollo propter vos; nt in nobis discatis, ne 
snpra qnod scriptnm est, nnns pro nno infietnr ad- 

edit. cnm Gill. in marg. et mss. nonnnllis locnm 
satis commode sic emendarat : Quis enim Komo e$t, 
quem non aliquid lateat ; sed veram lectionem snp- 
peditavit cod. Vall. ut nos in textu. 
(16) Mss. aliqnot, omnia enim nota erwnX. 



}15 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



2i6 



versDS alteram. » Transfignravit hsBc in se et Apollo, A novissimos ostendit, qnasi morti destinatos. > Hoc 



dnm pseadoapostolornm glorias et traditiones per- 
yersas snb sna persona et ApoHo evacnat, snmma- 
tim illos designans, non singnlatim ; ne forte major 
discordia in popnlo nasceretur. Nemo enim andi- 
ens nomen snnm taxari, ant ejus^ qni favet, conten- 
tns est tacere : tacito antem nomine si quis andiens, 
etiamsi de se inteiligat dictum, dissimnlat. Sub hac 
ergo propositioneevacnavit personasillornm, cnm di- 
cit : « Ego plantavi, ApoHo rigavit, • etc. (/ Cor. 
III, 6), nt in his discerent nibil dandnm homini- 
bns. 

(Vers. 7.) « Nam (jnis te discemit ? » Id est, snnt 
aliqni, qni amplins accipientes in baptismate ant in 
doctrina^ caeteros dicant minns consenctos. Hoc iis 



ideo personae sus depntat, quia semper in necessi- 
tate fuit, persecntiones et pressuras nltra caeteros 
passus, sicut passuri sunt Enoch et Ellas, qni nl- 
timo tempore futuri snnt apostoli. Mitti enim ha- 
bent ante Christum (17) ad praeparandnm popnlum 
Dei, et mnniendas omnes Ecclesias, ad resistendnm 
Antichristo, qnos et persecutiones pati et occidi 
lectio Apocalypsis testatnr( Apoc. xi,8,9). Homm ergo 
tempns sno tempori comparavit Apostolns dicens : 
< Qnasimorti destinatos (I Cor, iv,9) ; > adhoc enim 
ventnri snnt, nt occidantnr. 

< Qnia spectacnlnm facti snmns hnic mnndo, et 
angelis et hominibus. • Quia ernnt spectacnlnm et 
Enoch et Elias nsqne adeo, nt corpora eornm in 



loqnitnr, qui baptizatos ab aliis plns aliqnid esse g piatea projiciantnr in conspectn totius popnli in- 



pntabant : quomm eloqnentia sedncebantur, ut fnre 
qnodam perversa recta pntarent. Tanta enim dis- 
cordia erat in popnlo, nt mnlta essent studia diver- 
saram partium : et sic omnia dicta sna aptavit 
Apostolns sine manifestatione nominnm omnibns 
partibns; nt cnm legeretnr epistola, nnaqnaeque pars 
ad se dicta snsciperet, andiens qnod cans» suae 
intendi cognosceret. 

< Qnid enim habes, qnod non accepisti ? > Nihi] 
illnm. boni ultra dicit consecntnm ab aliis, quam 
ab eo acceperat, ideo fmstra qneri; quod enim 
habebant, ab Apostolo acceperant. Ad unum antem 
videtnr loqui, qnia ad partem plebis loqnitnr. 

< Si antem accepisti, qnid gloriaris, quasi non acce- 



fidelis; ita et apostoli spectacnlnm facti snnt, qnia 
pnbiice ridebantur, positi ad injnriam et roortem 
qnam passi snnt. Mundnm antem, angelos et homi- 
nes dixit ; qnia et angeli mali snnt, dicente David 
in psalmo septuagesimo septimo: Vexaabit illos per 
angelos maios, et homines mali et incrednli; his 
apostolorum injuriae oblectamento snnl. Mnndns 
antem idcirco infidelitas dicitnr, qnia visibilia se- 
qnitnr. 

(Vers. 10.) * Nos stnlli propter Christnm. • Ve- 
mm est quia amantes Christnm, stnlti snnt mnndo, 
< Vos antem prudentes in Christo. • Qni pmdens 
in Christo judicatur a perfidis, non recte asserit 
Christum. Denique Marcion, qnia negat Filinm Dei, 



peris ? » Hoc qnasi insnllatores apostoli agebant per ^ et incarnari Denm potnisse, prudens est mnndo 



imperitiam ; nt eadem andientes, quae ab Apostolo 
jam didicerant, illnm evacnantes, de homm magiste- 
rio gloriarentur ; eloqnentia 6nim commendati, 
praedicationis gloriam in se convertebant. Aposto- 
lus vero contemptibiiem se volebat videri, dummo- 
do Dei gloriam faceret acceptabilem. 

(Vers. 8.) < Jam saturati estis, jam divites facti 
estis, sine nobis regnatis. • Ironia est^ nt dicunt ; 
irascentis enim verl» 125 sunt, non confirmantis. 
In qnibns enim tanta vitia arguit, regnare illos dicit ; 
sioenim putabant gloriantes de iis quae a psendoa- 
postoUs tradebantur. 

< Et ntinam regnetis, nt et nos vobiscnm regne- 
mns. • Ut pius pater etiam ingratis filiis bene 



etPhotinus. qnia non fatetnr Christnm per id qnod 
natus est, Denm, sapiens videtur mnndanis. 

« Nos infirmi. • Infirmi ideo, qnia sine adnlatio- 
ne et cnm stnltitia, sicnt videtnr mnndanis, praedi- 
cantes Christnm injuriis subjiciebantnr. < Vos au- 
tem fortes. > Ideo fortes, quia sic profitebantnr 



Christnm, ne offenderen homines, nt essent se- 
cnri. 

< Vos nobiles. • Qni enim Christnm non fatetnr, 
qnia Abrahae promissns est, et abinitio praedicatns, 
hic nobilis contra Christnm est ; quia antiqnitatem 
promissi Christi aliis depntat. < Nos vero ignobi- 
les. • Ignobilis mnndo est, qni Christnm, quod 
mundns denegat, ab initio profitetnr. Haec igitnr 



optat. Qni enim poterat fieri, nt sine apostolis tn omnia snpradicta, qnae negare videlnr, confirmat. 



regnarent? Quidqnid enim non ab apostolis tradi- 
tnm est, sceleribns pienum est. Sic tamen ordo 
fnerat dicere : Ut nobiscnm regnetis ; sed quia 
praemiserat : < Et ntinam regnetis, • aliter dicere 
non potnit nisi : < Ut et nos vobiscum regnemns. • 
Regnare autem est de spe et promissis Christi 
secumm esse, et gandere in iis qnae adversa propter 
nomen Christi ' accidunt ; Incmm enim affemnt, 
non detrimentnm. Unde alioloco dicit : < Cnm infir- 
mor, tnnc potens snm (// Cor, xii, 10). > 
(Vers. 9.) < Pnto enim qnod Dens nos apostolos 



et quae qnasi confirmare videtnr, negat. Irascentis 
enim verba snnt, qni negando confitetnr, et confi- 
tendo negat. 

(Vers. H, 12.) < Usqne ad hanc horam et esu- 
rimus, et sitimns, et nndi snmus, et colaphizamnr, 
et instabiles snmns, et laboramns operantes ma- 
nibns nostris. • Libere enim et jnxta veram fidem 
sine aliqna adnlatione Christnm praedicantes, et 
gesta pravae vitae argnentes, gratiam apnd homines 
non habebant, et colaphizabantnr, id est injnriis 
agebantnr, et instabiles erant ; qnia fngabantnr^ 



(17) Corb. ms., qui ^in uUionem prafuturi sunt apottoli. Mitli enim habent ante antiehristum. 



247 



COMMENT. IN EPIST. I AD COB. 



218 



ne in loco diu inanentes, plares docerent. Ideo et A 
manibns operabantur, qnia non solum gratiam apud 
homines non habebant ; verum etiam ab his accipere 
indignum erat, qui errori studebant, sicut dicit in 
psalmo centesimo quadragesimo : < Oleum autem 
peccatoris non impinguet caput meum (PsaL cxl, 
5). * Qnia et libertatem arguendi amittit, et peccat, 
qni ab eo accipit, qui ideo dat, ne corripiatur. 

(Yers. 13.) « Maledicimur et benedicimus ; • 
male tractantes enim se hortabantur ad bouum. 
« Persecutionem patimur et sustinemus ; » quia 
persequentibus se non resistebant. < Blasphema- 
mur et obsecramus; * blasphemantes enim rogabant, 
ut permitterent sibi reddi rationem. 

126 * Tanqnam purgamenta hujus mnndi facti 
sumos, .omnium peripsema usque modo (18). > Non B 
resistendo uUi, neque vicem in malis reddendo^ 
sed semper se subjiciendo ; ut per partientiam re< 
vocaret ad bonum, contemptibilis et despectus 
fiebat. < Usque modo , » id est, usque nunc etiam 
apud Corinthios, pro quibus hsc, quaB supra me- 
morat, mala passus est. Et quoniam humilitatem 
soam nihil in his proficere videbat, queritur dolore 
commotus tantam subjectionem et injurias nullum 
fractum habere potuisse ; sed et quod deterius est, 
in pejus profecisse. 

(Yers. 14.) * Non ut confundam vos, haec scri- 
bo ; > hoc est, non ut ruborem vobis faciam, haec 
Bcribo, sed ut corrigatis. « Sed quasi filios meos 
charissimes moneo. * Adhuc se supplicem ficit, 
ne correpti, et ad iram provocati, admonitiones G 
ejns spernerent. Id agit ut medicus salutaris, qui 
putamina abscindens, dolorem illatum spe et blan- 
ditiis mitigat, ut aeger se curari permittat. 

(Vers. 15.) « Si enim decem milia paedagogorum 
habiieritis in Christo, sed non multos patres. Nam 
in Christo Jesu per Evangelium ego vos genui. * 
ms dictis ostendit nullum posse eo affectu diligere 
illos. quo ipse eos diligebat. Quis enim alienos 
fiiios sais praeponat in amore ? Ac per hoc monita 
ejus, qui et pro his tanta mala passus est, non 
debere eos spernere. 

(Vers. 16.) • Obsecro ergo vos, imitatores mei 
estote. > benevolentiam sancti ApostoIi,qui obse- 
crat filios, ut imitentur patrem, hoc est sponte 
rogat aegros, ut recipiant medicinam 1 In his ta- D 
men sni illos imitatores vult esse ; ut sicut hic 
malta exitia pro salute eorum ab increduJis passus 
est, et non cessit, dumraodo per dies et noctes . 
evangelizaret illis donum gratiae Dei, ita et illi 
manentes in fide ejus et doctrina, non reciperent 
falsomm apostolomm prava commenta, sed resi- 
sterent (19) contemnentes opprobria, aut detractio- 
nes, nt patri suo spiritali inviolatum reservarent 
affectam. 

(18) Rom.edit., tanquam lustramenla usque modo, 

(19) Oranes edit., sed persisterent ; omnes mss., 
ted resitterent. 

(SO) Ms, Gorb., Pia commonitione promittit, etc, 



( Vers. 17.) « Ideo misi ad vos Timotheum, qui 
est filius meus charissimus et fidelis in Domino. • 
Hortatur illos in hoc eodem Timotheo, quem ideo 
cbarissimum et fidelem filium oblestatur in Domi- 
no, ut in hoc discerent, quid peccarent ; cum enim 
huic teslimonium perhibet. ilios arguit. 

« Qui vos commonefaciat vias meas, quae sunt 
in Christo Jesu, sicut ubique in omni Ecclesia do- 
ceo. > Per istum quem fidelem filium in Domino 
confirmat, reverti illos vult ad regulam a se tra- 
ditae veritatis; ut commoniti verbis et exemplis 
operum ejus resipiscerent, cognoscentes non per- 
peram se fuisse ab Apostolo doctos, quando eadem 
tenere omnes Ecclesias discerent. 

(Yers. 18.) « Tanquam non venturus essem ad 
vos, sic inflati sunt quidam. > Indignabantur qui- 
dam Corinthiorum, quia non ibat ad illos, non 
desiderio, sed superbia, quod quasi indignos illos 
haberet ; cum magis Apostolo hoc studium fuerit, 
ut de indignis faceret dignos. Habebat ergo votum 
eundi, sed majora erant, quae agebat. 

(Vers, 19.) « Veniam autera cito ad vos, si Do- 
minus permiserit (20). • Post commonitionem 
promitit se ire ad iilos, sedsi Dominus permitteret, 
ut quia plus scit Deus quam horao, ideo si sciret 
operae pretium esse, permitteret : et si non iret, 
Dominum non scivisse ostenderet, causa utique in- 
dignitatis illorum. 

« Et recognoscam non sermonem illorum, qui 
inflati sunt, sed virtutem. > Confundit illos, quia 
cum oblique conversarentur, indignabantur, quasi 
digni essent ab Apostolo visitari. 

(Vers. 20.) « Nec enira in serraone est regnum 
Dei, sed in virtute. * Ut sicut regnura Dei non 
splendore verborum commendatur, sed virtute si- 
gnorura, ita et hi non verbisnudis, sed virtuteope- 
rum spiritualium dignos se ostenderent ab Apostolo 
visitari. 

(Vers. 21.) « Quid vultis ! In virga veniam ad 
vos, an in charitate et spiritu mansuetudinis ? • 
Terroris verba infert, ut pudorera passi, qui inflati 
erant, hurailiarentur ; ut si vere Apostoli praesen- 
tiara desiderarent, praepararent se ad excipiendura 
eura, id est, abluerent se ab orani maculacrimi- 
nis (21) ; ut veniens ad illos, laetitiam haberetquasi 
cum filiis charissimis. 

CAPUT V. 

(Vers. 1.) « Oranino aaditur inter vos fornicatio, 
et talis fornicatio, qualis nec inter gentes. > Ut 
quam grave sit istud 127 peccatam ostenderet, 
nec ab iis hoc dixit admitti, qui Deum nesciunt ; 
ut proinde qua poena k^c mulctandus esset, osten- 
deret, qui sub aeterna et divina justitia (22) consti- 
tutus, tanti sceleris crimen adraiserat. 

« Ita ut quis uxorem patris habeat. > Praemissi 

(21) NonnuIIi mss., ab omniplaga criminis, 

(22) Mss aliquot, qui sub terrena et divtna jusU" 
tia. 



«19 



AD OPERA S. AMBROSn APPENDIX. 



220 



criminis prodidit genns, nt non solum illnm aperte 
renm mortis faceret, sed et adbsBrentes iili non im- 
mnnes a crimine demonstraret; in qno enim diffi- 
cile peccatnr, plns facit renm. 

(Yers. 2.) « Et vos inflati estis, et non magis 
Inctum habuistis. > Snperbiam illomm in tantum 
hnmiliat, nt non qnernlos jam, sed magis supplices 
faciat. Erant enim et ipsi participes^ dnm pateren- 
tnr renm tam ingentis facinoris secum incorreptnm 
convenire ; nt omnes nno consilio abjicerent enm, 
si negaret emendare se. Si antem qnis potestatem 
non habet, qnem scit renm, abjicere, ant probare 
non valet, immnnis est^ et jndicis non est sine ac- 
cnsatore damnare, qnia et Dominus Jndam, cnm 
fnr esset, qnia non est accusatus, minime abjecit. 

■ Ut tolleretnr de medio vestrum, qni hoc opns 
fecit. * Cognito opere isto, pellendum illnm fuisse 
de coBtn fratemitatis; omnes enim crimen ejns scie- 
bant^ et non argnebant ; pnblice enim novercam 
snam loco nxoris habebat. In qna re neqne testibns 
opos erat, neqne tergiversatione aliqua poterat tegi 
crimen. 

(Yers. 3-5.) < Ego quidem absens corpore, praa- 
sens autem spiritn ; > id est, absens facie praesens 
autem anctoritate spiritns , qui nnsqnam abest. 
«Jam judicavi nt praesens, eum qui hoc admisit, in 
nomine Domini nostri Jesn Christi congregatis vo- 
bis etmeo spiritu, cum virtnte Domini nostri Jesu, 
tradere hnnc Satanae in interitnm carnis. > Quo- 
niam omnis (23) carais voluptas a diabolo est, ac 
per hoc^ cum hnic voluptati remittitur, traditur Sa- 
tanae; caro enim hoc habet in natura, ut intereat ; 
anima ergo cnm se jungit desiderio ejus, infirmans 
spiritualem suum vigorem, simul interitur patitur. 
Itaque si hic correptus stnpri admissi, ernbesceret 
ejectum se^ non interiret, pccnitentia snbsequente. 
Non tantum omnium consensu et praeseniia; sed 
virtute Domini Jesn, id est sententia cujus lega- 
tione fngebatur Apostolus, abjiciendum illum de 
Ecclesia censnit (24).Cumejicitur, tradetur Satanae 
in interitnm carais ; et anima enim et corpus inte- 
reunt, quando qnae contra legem sunt, fiunt : sed in 
hac aliter causa interitns carnis homini deputatur. 
Quanquam enim omnia peccata carnalem hominem 
praestent, hoc tamen specialiter desiderium carnis 
est, qno cnm corpore tradit gehennae ; quia victa 
anima, sordibns maculata anima, libidine carnis fit 
caro (25) ; sicnt et corpus recte gubernatnm spiri- 
tale appellatur. Animns tamen est, qni ant victus 
illecebris, totnm hominem carneum facit : aut in 
vigore natnrae snae manens, carai prestat, nt spiri- 
tualis dicatnr. 

(23) Ita mss. et edit. vet.; at Rom. edit. vocem 
omnis hinc resecarat. 

(24) Nonnnlli cod., Nam omnium consensUy etprce- 

sentia Spiritus, cujus legatione de Ecclesia prce-- 

cepit ; alii mss. et edit. inter se consentiunt, nisi 
qnod vet. edit. praeferant etiam nam pro non^ nec 
non perinde ac Rom. edit. omittnnt tantum, quod 
nos 6 mss. aliqnot restitnimns. 



A. < Ut spiritns salvns sit in die Domini Jesji Chri- 
sti. » Tradit contaminatnm snpradictum Satanae nt 
spiritns salvns sit in hominibus Ecclesiae in die 
judicii; nisi enim ejectns esset, non fieret salvns 
spiritns Ecclesiae in die jndicii. Deserebat enim 
omnes contaminationis causa, nt in die Domini 
nudi ab Spiritn sancto inventi, audirent a jndice 
Domino : « Recedite a me, non novi vos (ifotlA.vii, 
23) ; > sicut dicit ad Romanos : < Si qnis antem 
Bpiritnm Christi non habet, hic non est ejus {Rom, 
VIII, 9) ; > et in alia Epistola : < Nolite contristare 
Spiritum sanctum Dei (Ephes, iv, 30). > Si enim 
contristatnr, deserit et non erit salvns : non ntiqne 
sibi, qui impassibilis est, sed nobis qnibns datns 
est : nt per illnm Dei filii esse probemnr. Res enim 

•o qnae amittitnr, salva non est, non ntiqne sibi, quae 
nbicunque sit, necesse est nt sit ; sed ei a qno amit- 
titnr. 

(Vers. 6.) < Bona est gloriatio vestra (26)? » Hoc 
est, non bona est ; laeti enim erant, cnm magis con- 
tristari debuerint in fratre tam acerbe peccante, ai- 
Qut tristis fuit Samuel in Sanl peccante. A quo cri- 
mine mali doctores ant dissimnlabant, ant negli- 
gentins argnebant (sicut et Heli sacerdos (/ Reg. n, 
23) filios snos peccantes in Denm), ne amari essent 
hominibus (27). 

< Nescitis qnia modicnm fermentnm tgtam mas- 
sam corrampit ? * Ita et peccatum nnins, qnod co- 
gnitnm non argnitur, multos contaminat ; imo om- 
nes qui norant, et non devitant, aut cnm possint 

Q arguere, dissimulant. Nom enim sibi videtnr pecca- 
re, qnando a nnllo corripitur aut vitatnr. 

128 (Vers. 7.) < Expurgate vetns fermentnm, 
nt sitis nova conspersio. > Hoc duplici genere acci- 
piendum est, quia est et fermentum bumana do- 
ctrina, dicente Salvatore : < Cavete a fermento Pha- 
risaeomm (Matth. xvi, 6), » id est a doctrina. Et 
ad malam ergo doctrinam cavendam, et ad hanc 
causam dictum est, qnia ejecto fornicatore, vetns 
fermentum ejicitnr. Ideo antem vetns^ qnia antiqni 
erroris peccatnm est. Nova antem compositio, Chri- 
sti doctrina est. 

< Sicnt estis azymi. » Azyma ex causa non fer- 
mentatae farinae dictnm est, cnm filii Israel ejecti 
snnt de iEgypto; nt fermentnm vetustas haberetnr, 

^ azimaantem novitas. Abjectis enim veteribns erro- 
ribns iEgyptioram, in novam legem inducti snnt ; 
ita et Corinthii post paganornm errores in Evan- 
gelium Christi inducti snnt. Hortatnr ergo, nt se- 
cnndum professionem suam, qnam ab Apostolo snb 
nomine Christi acceperant, et viverent, jam vit» 
novae cnltores: et hoc est azymos esse. 

(25) Mss. nonnulli, et Rom. edit., quo cordibus 
maculata anima, a libidine camis fU caro, etc.; 
Thuan., quod sordibus maculatam animam cum cor- 
pore tradit gehenno!. 

(26) Ita mss. prope ad nnnm ; omnes vero edit., 
Non est bona gloriatio vestra, hoc est, maln est. 

(27) Mss. Remig. ac Land., ne amarus esset, eos 
non arguf^at. 



m 



COMMENT. m EPIST. I AD COR. 



zzz 



« Ptoeha nostrnm immolatns est Christns. « Se- 
enndnm legem dooet novitatem Paschae ratione 
consistere, et ideo Christum esse occisum, nt ex eo 
nova praedicatio novam faceret conversationem ; nt 
qnia Paschae rationem colimns, veterem vitam non 
seqnamnr. Pascha itaqne immolatio est, non transi- 
tns, sicnt qnibnsdam videtnr ; prins enim Pascha,et 
sic transitns, qnia ante exemplnm Salvatoris est et 
sic signnm salntis. Nec enim ante signnm, quam 
cmx ; nam occiso vespere agno, in iEgypto filii 
Isradl Paseha egemnly ex cnjns sanguine postes si- 
gnamnt : nt noctn augelns transiens, ea loca non 
contingeret, qnssangnine agni fnerant oblita (Exod, 
XII, M, «3). 

(Vers. 8.) < Itaqne festa celebremns, non in fer- 
mento veteri. > Hoc est laetitiam habentes renova- 
tionis, facta vetera fngiamns, immnnditiam omnem 
abjicientes a nobis, qnsB est corruptio ; qnia sicnt 
fermentnm totam massam corrnmpit, ita et mala 
vita totnm hominem. £rgo nt non solum a tnrpitn- 
dine vit» nos observemns, sed et ab iniqnitatis 
studio, adjecit : 

« Nec in fermento malitiaa et neqnitiaB, sed in 
azymis sinceritatis et veritatis. * Hoc est, nt since- 
ritas mundam vitam faciat, veritas antem omnem 
frandem exclndat. 

(Yers. 9, iO.) < Scripsi vobis in epistola, ne com- 
misceamini foraicariis. » Scripsisse se significat 
prinsy nbi commonet ilios, ne jnngerent se malae 
vita hominibus. £t qnia non intellexisse forte ea 
qnae scripserat, videbantnr, nnnc in hac epistola 
quid scripserit, interpretatur dicens : < Non ntiqne 
fomicariis hnjns mnndi, > sed a fratribns talibns 
scripsi recedendnm. 

« Aut avaris, ant rapacibns, ant idolis servienti- 
bns ; alioqnin debneratis de hoc mnndo exisse. > 
Igitnr intellectnm eorum argnit, qni pntabant forte 
qnia ab incredulis, fornicariis^ ant avaris, ant ra- 
pacibns, aut idolis servientibus prohibuisset, non a 
fjratribns ; et ideo illnm qni nxorem patris habebat, 
inier se esse non aegre ferebant. Si igitnr his com- 
misceaminij inquit, melins erat morivos; compeu- 
diam estenim male agentibns, si citins (28) morian- 
tnr, qnam si dintins in peccatis versentnr. 

(Vers. 11.) < Nnnc antem scripsi vobis, necom- 
miaceamini. Si is qni frater nominatur inter vos, 
est fornicator, ant avarns, ant idolis serviens, ant 
maledicns, ant ebriosns, ant rapax, cnm hujusmodi 
ne cibnm qnidem snmere. > Cnm fratre prohibet 
cibnm anmere^ cnm infldeli antem non prohibuit, 
qnippe cum dieat : Si quis vos vocat ex fidelibus ad 
coenam, et vnltis ire, omne qnod appositum fnerit, 
mandacate (Ltic. x, 8). Ideo ait : 

(Vers. 12.) « Qno enim mihi dehis qni foris snnt 
jndicare ? > Vemm est qnia perfidos episcopus non 
potest jadieare : enm fratre antem in qno vitia haee 
reperiontur, non solnm sacramenta non edenda^ sed 



A nec commnnem escam docet : nt embescat, cnm 
vitatnr, et se corrigat. 

(Vers. 13.) < Noune de iis qni intns snnt, vos jn- 
dicatis? > Judicat qnis,dnm discernit cni fratriad- 
haereat, qnem argaat, quem devitet, < Nam eos qni 
foris sunt, Deus dijudicabit. » Snperius : < Nolite, 
ait, ante tempus judicare (I Cor. iv, 5) ; • hic non 
prohibet. Sed superius incognita per suspicionem 
maxime de rectore prohibuit judicare, qnia Dei so- 
lius est occulta judicare ; hoc autem loco, nt frater 
fratrem examinet etiam jnbet, sicnt alio 129 loco 
dicit (U Cor. xiii, 5) : < Vos ipsos tentate, si estis 
in fide : ipsi vos probate. » Qui autem foris snnt, in 
die judicii damnabuntur ; quia dixit Dominns : < Qui 
non crediderit, jam judicatus est (/oan. iii, 18). > In 

<n qno enim spes non est, pro mortuo habendns est. 

< Aufertemalum ex vobis ipsis. » Adhuc commonet, 
nt discernantnr a malis et operibus et hominibns. 

CAPUT VI. 

(Vers. 1.) < Andet aliqnis vestmm adversns alte- 
mm habens negotium, judicari apud iniquos, et non 
apud sanctos ? > Iniqnos dnplici genere significat, et 
qni non credunt, et qni leges a Deo mnndo credi- 
tas freqnenter cum adulatione interpretantur, an- 
ctoritatem hamm idoiis depntantes, ideoque iniqni 
snnt ; etqnia in Ecclesia magis lex est, ubi Dominns 
legis timetnr, melins dicit apnd Dei ministros agere 
causam : facilius enim de Dei timere sententiam le- 
gis veram promunt. 
(Vers. 2.) < Ant ignoratis qnoniam sancti hnne 

G mnndum judicabunt. > Nihilotiose dicit Apostolns ; 
ideo enim hunc mundnm dixit, ut ostendatet alte- 
mm ; qnia et Joannes apostolus, < Nolite, ait, dili- 
gere hunc mundum (/ Joan. ii, 15). > £t Dominns in 
£vangelio : < Sic, inquit, dilexit Dens mundnm, > 
etc. (Joan. iii, 16). Hic ergo mnndus in errore est, 
non ille superior, ad cujns similitudinem hlc factns 
est. Unde homo hic positus est, ad imaginem Dei 
factus, ut sicnt in snperiore mnndo ab nno Deo snnt 
omnia, ita et in hoc ab nno homine omnes habe- 
rent originem. Hinc est nnde Moyses in Dentero- 
nomio : < Cum divideret, inquit, Altissimns gentem, 
qnemadmodum dispersit filios Adae : statnit fines 
gentinm secnndnm onmemm angelomra Dei (Deut, 
xxxii, 8). > Qnidtamapertum, huncmnndnm snpe- 

D ridris esse imaginem eerta ex cansa? est enim et 
Jerusalem inferior ; et illa superior, qnam matrem 
nostram voeat idem Apostolns (GaltU. iv, 26) : est 
inferior paradisus, in quo homo positns mandatnm 
et nt operaretnr ibi, et nt enstodiret, aecepit (Gen. 
11, 15). £st et ille coslestis, in qno raptns Aposto- 
Ins, andivit verba arcana (// Cor. xn, 4). Judica- 
bnnt ergo sancti huno mundum : qnia exemplo fi- 
dei illornm perfidia mnndi damnabitur. 

< £t si in nobisjndicabitur mnndus. > Tnne jndi- 
cabitnr hic mnndns in nobis, si opns perfldomm 
hominnm non inveniatnr in nobis. < Indigni ergo 



(98) Corb.cod.i malis non emendanUbus, sicitius, etc. 



»3 



AD OPERA S. AMBROSIl APPEVDIK. 



m 



sant hnjnsmodi, qui eti&m de minimis jodicent? * 
Hocest, non santutiqiie indigniii, qui ipsum rnnn- 
dom judicaturi snnt, ea judicare quae mundi sunt. 

(Vers. 3.) • Nescitis quoniam angelos judicabi- 
mu8 7 > Addidit plus, dicendo: < angelos judicabi- 
mus, > id est, potentias spiritales, quas alio loco 
tradit in coelestibus degere^ eodem genere judican- 
dos angelos a nobis, quo et mundus judicabitur. 

(Yers. 4, 5.) < Saecularia igitur judicia si habue- 
ritis, contemptibiles qui sunt in Ecclesia, illos ad 
jodicandum constitnite. > Saecularia judicia sunt, 
ad corpus pertinentia vel corporea. Et quia non sic 
fieri debet, adjecit : < Ad reverentiam (i9) vestram 
dico. > Ne quia supranegotium nominavit, sed qua- 
le non significavit; sunt enim et divina negotia, 
dicente eodem : < Adjutor negotii mei (/?am. xvi, 
3). > Et saecularia forte judicia, quia prohibuerat 
apud perfidos agenda^ quamvis in Ecclesia, sicut 
audierant, a qualibuscunque tamen putarent au- 
dienda aut termiuanda, ad ruborem eorum ait: 
« Contemptibiles qui sunt in Ecclesia, illos ad judi- 
candum constituite. > Sunt enim in Ecclesia et li- 
gnea vasa; tam enim intractabiles et inconsideratos 
eos significavit, ut imperitos forte ex fratribus 
judices eligerent. Hoc de experto Apostolus ; scie- 
bat enim quam tepidi et improvidi in reliquis cau- 
sis fuerant deprehensi. 

• Sic non est inter vos quisquam sapiens, qui 
possitjudicareinter fratrem suum ? > Quiaergosunt, 
inquit, sapientes fratres, aliqui horum eligantur ad 
judicandum quorum judiciummiretur mundus (30). 
Magnus enim pudor est, si inter eos qui dicuntur 
Deum cognovisse, non inveniatur, qui examinare 
possit negotium juxta jus evangelicum. Ideo autem 
fratrem jndicem eligendum dicit, quia adhuc rector 
Ecclesia illorum non erat ordinatus. 

(Vers. 6.) < Sed frater cum fratre judicio conten- 
dit, et hoc apud infideles. > Manifestum est quia 
infideles aut arbitros, ut assolet fieri, postulatos 
significat^ aut judicem publicum, cui dici solet : Ho- 
die dies sacrorum est, jus dici non potest. 

130 (Vers. 7.) < Jam quidem omnino delictum 
in vobis est, quod judicia habetis inter vos. > Pec- 
catum esse significat, quia frater cum fratre liti- 
gat, cum danda opera sit, ut cpncordes sint, quasi 
germani, maxime cum fides nostra paci studeat. 
Quanquam enim Christianus litigare non debdkt, 
tamen si grave quid fuerit, et quod contemni non 
possit, causam ad Ecclesiam deferati ; ne et dam- 
num ad praesens, et offensionem forte incurat. 

(Yers. 8.) « Quare non magis injuriam accipitis 
(31) ? quare non magis fraudem? Sed vos injuriam 

(29) Edit. et ross. nonnulli, ad verecundiam ; alii 
mss. plures ac potiores, ad reverentiam. At seq. 
yersu pro divina negotia, solus Corb. legit, fiivina 
jwiicia. 

(30)Ita mss.aliqui, et vet. edit. ;Rom. vero imi^ 
tetur mundus ; at plures mss. , meretur mundus ; 
Corb., judicio examinabitur mundus. Infra autem, 
nbiYet. edit. ao mss. non paaci, juxtajus evangeli- 



A faoitis, et fraudatis : et hoc fratribus. > Nonc hos 
corripit, quorum injustitia jurgium generatur; quia 
non solum per fraudem admissam rei sunt, sed et 
partem habent delicti illorum, qui coacti injuria 
aut fraude eorum, infideles rogant ad judicandum : 
et cum fraudem aut injurias illatas persequi non 
deberent, non solum vindicant sed et ipsi fraudem 
et injurias faciunt ; ut punienda exempla fratribus 
tribuant. Et quid aliis facere credatur, qui non par- 
cit suis? 

(Vers. 9, iO.) < An nescitis, quia iniqui regnum 
Dei non possidebunt? > Hocdicto ostendit lUos non 
nescios peccare, ac per hoc gravins vindicandum. 
Si enim immisericordes (32) rei sunt apud Deum, 
quanto magis iniqui? < Nolite errare; nam neque 

Q fornicarii, neque idolis servientes^ neque adultcri, 
neque molles^ neque masculorum concubitores, ne- 
que fures, neque avari, neque ebriosi, neque male- 
dici^ neqne rapaces regnum Dei possidebunt. > Non 
haec idcirco memoravit quasi nescirent, apud quos 
annum et sex menses sedit, docens Evangelium Dei 
(Act, XVIII, li) : sed commonuit, ut restauraret in 
illis reverentiam legis, et meritum ad regna coelo- 
rum. 

(Vers. 11.) < Et hoc quidem fuistis. > Ne omni- 
bus hoc ascribere videretur, aut certe omnes ab 
his criminibus immunes faceret, si taceret (pro- 
hibuisse enim videbatur, non revelasse crimina 
illorum), idcirco sic ait : < Et hocquidem fuistis. > 
Et ne ad iram illos provocaret, adjecit : < Sed 

p abluti esti, > ut agnoscentes crimina rei facti, sta- 
tim respirarent audientes : < Sed abluti estis. > 
Solent enim aliqui pudorem pati,et corrigere, cam 
de se audiunt bona. 

< Sed sanctificati estis, sed justificati estis in 
nomine Domini nostri Jesu Christi, et Spiritu Dei 
nostri. > Haec omnia beneficia puritatis in foaptis. 
mate consecuti noscuntur, quod est fundamentum 
evangelicae veritati. Illic enim omnibns peccatis 
depositis, abluitur credens, et justificatur in Do- 
mini nomine, et per Spiritum Dei nostri Deo fiiins 
adoptatur. Per hoc admonet illos quanta et qoalis 
sit gratia, quam per veram traditionem assecati 
sunt : postea vero contra hanc regulam fidei im- 
pulsu malorum doctorum sentientes, his beneficiis 
se exuerunt. Unde id agit^ ut revocet illos ad ve- 

^ ram et primam sententiam, ut recuperarent, qaod 
tuerant consecuti. 

(Vers. 12.) « Omnia mihi licent, sed non omnia 
expediunt (33). > Quibusdam videtur propler liber- 
tatem concessi arbitrii dixisse Apostolum : < Omnia 
mihi licent, > etc, ut liceat fornicari, non tamen 

cum, habetnr in aliis cod., juxta ^us evangelium, 

(31) Rom. edit. et quidam mss., injuriam paHmi" 
nif quare non magis fraudamini, 

(32) Edit. quaeclam Paris., Sienimmisericordes, 

(33) Expositio hujus versiculi iu mss. non pau- 
cis hoc loco omittitur, sed reponitur in sequenti 
pagina, unde alia rursus transponuntur. 



iHi 



dOMMENlr. IN EPISlr. I AD COR. 



2l6 



expediat. Sed qnomodo liceti qnod prohibetar ? Aat A est, qnem exemplo volait Dominica resarrectionis 



certe si omnia licent, nihil potest dici illicitum. Sed 
licet, non tamen expedit. HaBc sasurrant potias^ 
qaam asserant, ant immemores aat negligentes. 
Dicit enim Joannes Baptista ad Herodem : < Non 
licet tibi haberenxorem fratris tai (Marc. vi,18j. * 
Sed forte Joannes expers fuerit hamani eloqaii, 
inspiratas in ntero, qaia si hoc est^ dicere debuit : 
licet tibi, sed non expedit. Sed et Dominus simill- 
ter mulieri Chananaeae ait: « Non licet accipere 
panem filioram, et mittere canibus {Mailh. vii, 
26). > £t iternm dicit Dominas Judaeis : « Non 
legistis qaid fecit David, cum esuriret : quomodo 
intravit in domum Domini, et panes propositionis 
accepity quos non licebat ei edere, > etc. (Marc, 



firmare; virtns enim Dei Christus est, qua nos 
suscitabit, et ipsum Duminum. Hoc dixit, quia ipse 
Dominus corpus suum suscitavil, sicut et ipse Do- 
minus ait : < Solvite templum hoc, et ego tribus 
diebus suscitabo illud. Hoc autem dixit de templo 
corporis sui (Joan. ii, 19, 2i). » 

(Vers. 15.) « Nescitis quoniam corpora vestra 
roembra sunt Christl ? > Corpora nostra membra 
Christi sunt, sed in novum hominem, qui secun- 
dum Deum creatus est (Ephes. iv, 24), quia ipse 
est capnt Ecclesiae. < ToIIam ergo membra Christi, 
et faciam membra meretricis ? Absit. > Ait, Ahsit, 
quia meretrici adhaerentia membra desinunt esse 
membra Cfaristi. 



n, 25, 26) ?Omne ergo quod prohibetur, non licet ; B (Vers. 16. ) • An nescitis, quia qui adhaeret me- 



et omne, quod non licet, prohibetur (34) : sed ali- 
quando, interveniente causa aliqua, licet, sed non 
expedit. 

« Omnia mihi licent, sed ego sub nullius redigar 
potestate. » Omnia sibi licere dicit, ea scilicet^ 
quae et coapostolis ejus licuerunt, quae et lex con- 
tinet naturalis, non Moysis, quia multa prohibuit 
Moyses propter duritiam cordis populi increduli et 
cervicosi {Matih. xix, 8). Tamen si ad causam respi- 
ciaSy aliad fuit in sensu Apostoli, ut baec loquere- 
tnr ; bajcenim praemisitposteaactunis hanccausam, 
sicut fecit et de illo 131 qui incestum admiserat ; 
proponit enim designans quid acturus essct postea. 
Denique statim ad superiorem sensum, breviter 



retrici, unum corpus fit ? * Hoc dicit, quia qui 
contaminationi se admiscet, unum fit cum eo, cui 
se admiscet. Fornicatio enjm ambos unum facit, ut 
quomodo in natura, sic et in macula uuum sint. 
• Erunt, inquit, duo in carne una {Gen. ii^ 24). » 
Manifestum est, ut qnia mulier de viro est, ambo 
in carne nna sint. 

(Yers. 17.) < Qui autem adhaeret Domino, unus 
spiritus est. > Quoniam in bene agentibus Spiritus 
Dei est communis cum Deo et hominibus. 

(Vers. 18.) < Fugite fornicationem. > Recte fu- 
giendam monet fornicationem (35), per quam filii 
Dei fiunt filii diaboli. « Omne peccatam quodcun- 
que fecerit homo, extra corpus est.> Quia caetera pec- 



interimre commendata, redit; hoc enim ideo dixit, q cala, etsi per corpus generantur, non tamen animam 



quia licebat illi ab his sumptus accipere. Sed quo- 
niam sciebat pseudoapostolos occasionein quaerere 
accipiendi, noluit ab his accipere, ne causa ventris 
vigor evangelicae veritatis torpesceret. Si enim ab 
iis acciperet, quos iu tantis vitiis arguebat, aucto- 
ritatem magisterii concessam sibi a Doinino incli- 
naixat ; non enim potest constanter argui a quo 
accipitur : maxime cum ideo promptus ad dandum, 
sity ut sibi humiliet praepositum. Unde et dicit : 
• Sed ego sub nuUius redigar potestate. > 

(Vers. 13.) < Esca ventri, et venler escis ; Deus 
aatem et bunc et has ddstruet. > Destructio ventris 
est, cam edendi cessat officium : escae vero destru- 
ctio tunc erit, quando steterit nativitas. Pseudoapo- 



ita carnali concupiscentia faciunt obstrictam et 
obnoxiam, quemadmodum commisceri facit animam 
cum ipso corpore usus libidinis, agens in opere 
carnalis fornicationis ; quia in tantum agglutinatur 
anima corpori, ut in ipso momento nibil aliud co- 
gitare homiui liceat aut intendere^ quia ipsam men- 
tem captivam subdit ipsa submersio et absorbitlo 
libidinis et concu. iscentiae carnalis. Unde subditnr : 
< Qui autem fornicatur, in corpus suum peccat.- 
Oslendit gravissimum esse peccatum, quia ex hoc 
omne deperit corpus : in caeteris autem peccatis 
portio perit, non lotum. Totum enim corpus vir 
est et mulier, quia portio viri est mulier. Quicunque 
enim aliud peccatum admiserit, extra se peccat » 



stoli autem, qui non utiqne religionis causa, sed *> fornicarius vero in carnem suam peccat. Age, s{ 

« _ _• «1 » __^^^_»;i • • "^ m •- /» . . . * _« *_ -:j_a 



qusestus circumibant, peccantibus amari esse nole- 
bant. 

> Corpusantem non fornicationi, sed Domino. > 
Nunc redit ad superiorem sensum : « £t Dominas 
corpori. > Quid Dominus corpori ? Subauditur : im- 
morlalitatem resuscitato praestabit ; corpusenim Deo 
dicatum, dono spiritali remunerabitur merito ducia, 
id est, animi. 

(Vers. 14.) < Deas vero et Dominum suscitavit, 
et nos suscitabit per virtutem suam. > Idem sensus 



laqueo vitam finiat, aut ferro se trucidet, non 
in corpus suum videtur peccare, sed in animam, 
cai vim facit. Fornicari autem, corporale deiictum 
est, quod et corpus contingit et animahi : non enim 
sine desiderio carnis, quia habet et caro proprium 
motum, anima concupiscit» ut peccet in carnem, 
quamvis sine anima nifail possit. Per id ergo quod 
in carnem, quae ex se est, peccat (ad originem enim 
relulit), in corpus suum dicitur peccare, ut desinat 
a fomicatione, quasi sibi parcens. Novaliano tamen 



(34) El omfM... prohibetur, in lextum ex mss. 
rall. et 



aliift nonnullis restitaimus. 



(35) Hic articulus abest a mss. nostris, at con- 
tra in cunctis exstat edit. 



1A1 

hic, qui fomicatar, non ' in corpns suum videtur A 
peccare, sed in Christi ; aliter enim hoc pronuntiat, 
ut etiam illum, qui fornicatur, in Spiritum sanctum 
dicat peccare : propter causam, qua abscissus est 
ab Ecclesia. Hoc nulia ratione aslrui potest; corpus 
enim Christi non est unus aut duo Christiani^ sed 
omnes, singuli autem membra sunt. Quomodo ergo 
qui fornicatur, in corpus Christi peccat, cum non 
omnes contaminet ? Quod si ita esset, ut Novatiano 
videtur, caetera 132 omnia peccata extra Deum 
essent, et soia fornicatio peccatum esset in Deum. 
Etiam qui vadit ad idoia, non peccat in Deum, 
nec qui negat in persecutione, quia omne peccatum 
quodcunque fecerit homo, extra corpus est Chri- 
sti, sicut iili videtur. Si autem et hoc aliter 



AD OPEHA S. AMBROSn APPENDIX. 1*8 

CAPUT VIL 

(Yers. 1.) < De iis autem quaB scripsistis mihi, 
bonnm est homini mulierem non tangere. » Pravis 
sensibus pseudoapostolomm exagitati, qui nuptias 
per hypocrisin, ut puriores csteris vidercntur, 
spemendas docebant, haec per epistolam ab Apo- 
stolo requirebant; quia enim non oblectabantar 
hac sententia, praetermissis caeteris, hoc solum 
requirant. Quibus tamen respondit bonum esse 
quidem mulierem non contingere, qnanqoam non 
illi illud simpliciter asserant. 

(Yers. 2.) < Tamen propter foraicationem, > hoc 
est, ne quid contra legem admittatur, cum quAndo 
quod lex non prohibet, vitatur : < unusquisque axo- 
rem suam habeat, et unaquaeque suum virum ha- 



voluerit pronuntiare, ut neget aliquod extra g beat. » Solent enim qui compendium qusnmt. 



corpus Christi esse peccatum, cogetur dicere 
quia omnis quodcunque peccatum fecerit, in Deum 
peccat, et in Spiritum sanctum : ut et fur, et per- 
jurus, et mendax in Spiritum sanctum peccare 
dicatur. Et quomodo est iliud, quod ait Dominus : 
< Quia omnia peccata et blasphemia remittentur 
hominibus ; qui autem peccaverit in Spiritum san- 
ctum, non remittetur ei^ neque hic, neque in futu- 
ro (Matih. xii, 31)? > Apparet utique, exceptis 
caeteris peccatis, aliud esse peccatum, quod pecca- 
tum dicitur in Spiritum sanctum. Quibusdam ite- 
ram videtur quia qui fornicatur^ ideo in corpus 
suam dicitur peccare, quia Ecclesiae meaibrum 
est : et se contaminans, in Ecclesiam peccat, cujus 
membram est. Qui ergo Ecclesiae membrum est. 



errare. Qui enim fieri posset, ut hi ab uxoribus suis 
se abstinerent, quos in tantis vitiis reperit ? Ideo 
ergo non permittit, ne ab licitis se abstinentes, 
inconcessa praesumerent, sicut faciunt Manichaei. 

(Vers. 3, 4.) « Uxori vir debitum reddat, simili- 
ter autem et uxor viro. > Invicem sibi subjici illos 
in hac causa, ut quia unum corpus sunt, una eo- 
ram sit et voluntas in lege natnrae. < Mulier sai 
corporis potestatem non habeat, sed vir ; similiter 
et vir sui corporis potestatem non habeat, sed mu- 
lier. > Hoc dicit, quod neqne viro neque mulieri 
liceat corpus suum alii tradere ; invicem enim sibi 
debitores sunt in hac causa, ne peccandi detnr 
occasio. 

(Vers. 5.) «Nolite fraudare invicem. > Hoc di- 



dicendum est illi, cum fornicatur, quia non sibi, sed ^ cit, ut conveniat illis (36) in re uxoria, ne dissen- 



in Ecclesiam peccat. Porro autem dicit Apostolus, 
quia qui fornicatur, per id quod in portionem suam 
delinquit, in corpns suum peccat. 

(Vers. 19.) « An nescitis quia corpora vestra 
templum est Spiritus sancti^ qui in vobis est, quem 
habetis a Deo? > Superius (/ Cor. iii, 16) teroplum 
Dei dixit, hic templum Spiritus sancti, quia in sub- 
stantia hoc est Spiritus, quod Deus est. Hoc idcirco 
dixit, ut corpora nostra incontaminata servemus, 
ut possit illic Spiritus sanctus habitare. 

(Vers. 20.) < Et non estis vestri; empti enim 
estis pretio magno. > Manifestum est quia qui 
emptus est, non est sui arbitrii, sed ejus a quo 
emptus est, ut non suam, sed illius faciat volun- 



sio generet foraicationem. < Nisi ex consensu ad 
tempus, > id est, ut ex condicto abstineant se, 
propter gratiaram actiones. < Ut vacetis orationi. > 
Quanquam enim sine intermissione orandum sit,. 
meditatio enim haec omni die facienda est, tamen 
ut orationi insistant, huic rei vacandum praecipit, 
interpositis temporibusad Dominum promerendum ; 
ut enim misereatur, mundius exorandus est. 
Quamvis munda sint conjugia, taraen etiam a licitis 
abstinendum est, ut facilius ad effectum deducatur 
oratio. Nam et in lege sanctificari volentes, inter 
caetera etiam ab uvis passis jussn Domini tempe* 
rabant, ut fierent sanctiores {Nim. vi, 4). Cum 
enim quis etiam concessa non contingit, ostendit 



tatem. Et quia charo pretio empti sumus, propen- ^ se velle, quod precatur, accipere. 



sius Domino nostro servire debemus, ne offensus, 
a qua nos redemit, morti nos reddat. Quam enim 
charissimo pretio nos emit, ut sanguinem suum 
daret pro nobis? 

< Clarificate et portate Deum in corpore vestro. > 
Hoc est clarificare et portare Deum in corpore, ut 
secundum legem ejus ambulemus ; per legem enim 
suam ipse videtur in nobis. Portare tamen Deum, 
hoc esty imaginem Dei in rebus bene gestis ostendere. 



133 * Et iterum revertimini ad id ipsum. > Quo* 
niam consilium conjugibus (37) dat post dies ora- 
tionis ad usum naturalem reverti debere : < Ne vos 
tentetSatanaspropterintemperantiam vestram > in- 
terpositis diebus abstinendum monet ; ne occasio de- 
tur diabolo, sicut dicit Petras apostolus : < Ecce 
diabolus ut leo rugiens circuit, quaerens quem de*- 
voret (I Petr. v, 8). > Si enim caosa filioram crean- 
dorum dncitur uxor, non multum tempus oonces- 



(36> Rom. edit., tU lconveniant illi. ipsum Dominum reveriantur^ absHnentes te ah uioonri^ 

(37) Cod. Laud., conjugiis coneilium de^r, ad ous suiSy ut possint dignius aecipere corpus Domim. 



Hd 



COMMENT. IN EPBT. I AD COR. 



i30 



suin videtar ad ipsnm nsnm ; qnia et dies festi, et A 
dies processionis, et ipsa ratio conceptns et partas 
jnxta Jegem cessari temporibns his debere demon- 
strant. 

(Vers. 6, 7.) « Hoc antem dico secnndnm indulgen- 
tiam, non secnndnm imperinm.»Manifestum estideo 
hoc illnm dareconsilium, nt fornicationem excludat, 
non nt ad meliorem vitam tendentibns iter claudat. 
< Yolebam antem omnes homines esse sicut me ip- 
som.* Qnantam ergo ad benevoinm et sollicitnm ma- 
tmm pertinet, omnes tales^ si fieri posset^ volebat 
esse sicut se ipsnm. Qnalis autem ipse erat, mox in 
snbjectis ostendit: < Sed unusquisqne proprium 
nnm habet ex Deo,alins quidem sic^alius vero sic;» 
hoc est, nnusqnisqne justa votum sunm donnm 
Dei habet, nt si velit, ipsius nutu Dei, possibilita- n 
tem conseqnatnr. Ideo non debet quis constringi ; 
ne a licito prohibitus, illicita admittat : sed ipse 
sibi eligat, qnid sequatnr. 

(Yers. 8. ) < Dico antem non nnptis et vidnis, 
bonnm est illis,si sicpermaneant^sicutetego. » Non 
diceret, bonnm est innuptis, ut sint, sicut et ego ; 
nisi esset integer corpore.Nec diceret : < Omnes ho- 
mines volebam esse, sicutme ipsum ; » si enim ha- 
bnerit nxorem, et hoc dixit, virgines esse nolnit. 
Sed absit: sic enim a pueritia servivit(38), uthujus 
rei stndinm non haberet ; quippe cum jnvenculns 
anticipatns sit agratia Dei. Postqnam dixit nnum- 
qnemqne proprinm donnm habere a Deo, ostendit 
in qua re melius est esse propensiorem ; quiain eo 
adjnvatnr qnis^qnod videtnr aviditate mentis appe- 
tere. 

( Vers. 9.) < Qnod si se non continent, nubant. > 
In istareillos vult (39) contendere, ut contineant. 
Qnid si impnlsn carnis perseverare se viderint non 
posse, qnia nec snnt promptiores in eo ipso, ut ad- 
jnventnr a Deo ; illum enim Dens jnvat, qnem videt 
tota virtute contendere : nubant ntiqne, si uri ti- 
ment. Forte enim potemnt hoc postea adipisci ; 
digesto enim impedimento reparat se voiuntasro- 
bostiorevirtnte. 

« Meiins est enim nnbere qnam nri. > Non ideo 
dixit :' « Melins est enim nnbere qnam nri, > quasi 
bonum sit uri, ideo nnbere melius : sed consnctndi- 
nem secatus est. Solemns enim dicere : Melins est 
Incram facere, qnam damnnm.Ubivero est, deside- 
riis agi vel vinci : cum enim volnntas calori carnis ^ 
consentit, nritnr : nam desideriapati, etnon vinci, 
ilinstris viri est et perfecti. 

(Vers.iO,ii.) < lis autem qni matrimonio jnncti 

(38) Rom. edit. ac mss. nonnnlli, gpirilu ferhuU, 

(39) Yet. edit. acmss. frequentissimi, imitari il- 
los vult ; Rom. edit.,... se vuU. Haad incommode, 
veram tamen putamns lectionem esse^ qnam e cod. 
Vall. reposnimns. 

(40) Rom. edit., aut si impellente lascivia, usum 
quarat uxoris invertere ; vet.edit.ac mss. ut in con- 
textn, nisl quod allbi habetur, iHicite,aMh\ iUicita. 

(41) Codex Corb, nec reverti causa fomicationis 
ad iUum. Qnod antem habetur infra : Et ideo non 



snnt, dennntio non ego, sed Dominus. * Postqnam 
innuptis et viduis locntus est, hos aUoqnitnr qni 
matrimonio juncti sunt, ore Dominico : < Uxorem 
a viro non discedere ; quod si discesserit, manere 
innuptam. > Hoc Apostoli consilium est, ut si dis- 
cesserit propter malam conversationem viri, jam 
innupta maneat. « Aut viro sno reconciliari. > Qupd 
si continere se, inqait,non potest^ quia pngnarenon 
vult contra carnem, viro reconcilietur ; non enim 
permitlitur mnlieri, nt nnbat, si virum snum causa 
fomicationis dimiserit, aut apostasiae, ant si illicita 
impellente lascivia^ nsum qnaerat uxoris (40) : quia 
inferior non omnino haec lege ntitnr» qua potior. Si 
tamen apostataverit vir, aut nsum qnserat uxoris 
invertere, nec alii potest nnbere mulier, nec reverti 
ad illnm (41). < £t virum nxorem non dimittere.* 
Sabauditur autem, excepta fornicationis causa. Et 
ideo non subjecit dicens, sicut de muliere ; qnod si 
discesserit, manere sic ; qnia viro licetdncere uxo- 
rem, si dimiserit uxorem peccantem : quia non ita 
lege constringitnr vir, sicut mniier ; oapnt enim 
mnlieris vir est. 

(Yers. i2.) < Nam csteris ego dico, non Domi- 
nns. > Hoc dixit, ntostendat qnidproprio ore Domi- 
nus jnssit^ et quid hujus anctoritati concessit ; quia 
et per istum Dominus loquitur. Ait enim : « An 
experimentum qusBritis ejns qni in me loquitur 
Christns (// Cor, xm, 3) ? > 

134 (Yers. 13.) < Si quis frater nxorem habet 
iniidelem, et hsBC consentit habitare cnm ilio, non 
dimittat illam. £t si qna mulier habet virnm infide- 
lem, et hic consentit habitare cnm illa, non reliUiiuat 
virnm. > Hoc dixit, qnia inter illa primordia, cum 
ambo utiqne essent gentiles, fiebat nt unus ex his 
crederet : et qoia horrebant periidi cnlturam Dei^ 
similiter et credentes contaminationem praeteriti 
erroris ; ideo praecipit, nt si contenti esseat habitare 
cnm immntatis, contenti essent et Meles esse cnm 
illis. 

(Yers. 14.) < Sanctificatns est enim vir infidelis 
per nxorem fidelem, et sanctificata est mnlier infi- 
delis ex viro fideli. > Habere illos beneficium bonae 
voluntatis ostendit (42), qnia horrorem nominis 
Christi non habent : et ad tnitionem hospitii per- 
tinet, in qno signnm fit cracis, qno mors victa est, 
sanctificatio enim est. 

< Alioqnin filii vestri immnndi essent. > Immnndi 
essent filii eomm, si dimitterent voientes habitare 
secnm (43), et aliis se copularent; essent enimadnl- 
teri, ac per hoc et fiiii eornmspnrii ; ideo immnndi 

subjecti, etc., nsqne ad vers. 12, abest a cod. Re- 
mig. uno , Et a4jectum contendit P. Lombardns I. 
IV, dist. ^. 

(42) Ita vet. edit. ac mss. nleriqne, a qnibas non 
dissidet Rom. edit., nisi quoa praefert, non habere 
ad tuitionem : ms. anlem Corb. legit, /n fratre ka- 
here Ulos beneficium, etc. 

(43) Ms. Corb., si dimitterent uxorem suam, no- 
lent^s eam hahere secum. Et infra, quia et de con- 
jugibus ticiiis. 



AO OPERA S. AMBROStl APPENDIX. 232 

< Sicnt in omnibns Ecclesiis doceo.« Ut suadeat, 
non 86 aliter histradere quam caeteris ; nt cam c«- 
teros hajus fidei hoc doceri audiunt, promptins as- 
sequantur Faciie enim quis inclinatur, si Tiderit 
socium consensisse. 

(Vers. 18.) «Circumcisus aliquis vocatns est ?Noq 
adducat praeputium. > Hoc est, qnod dixit, nt ita 
ambulet, sicut vocatus est ; ut ii5 Judsus factns 
Christianus non pulet se forte indignum, quia prae- 
putium non habet, dans gloriaro praeputio. «In prae- 
putio quis vocatus est ? non circumcidatur. > Ut 
gentilis vocatus non aestknet se debere circumcidi, 
per id quos fiiios Abrahae audit praeponi. Nec enim 
qnia circumcisi sunt,praeponnntur, sed merito Abra- 
hae, cujus filii sunt in utroque, si credant : si quo 
rem conjugti; non enim ratum est matrimonium, 3 minus, pejores erunt gentilibus ; deterius est enini 



131 

< Nunc ftuiem sancti sunt. > Sancti sunt, quia de A 
conjugiis iicitis nati sunt: et qnia snb Creatoris 
veneratione nati sunt propensiore ex parte. Quia 
sicut quidquid per dedicationem idolorum fit (44), 
immundum est ; ita quidquid sub Dei creatoris pro- 
fessione fit, sanctum est. 

(Ver8.i5.) • Quod si infidelis discedit, discedat.» 
Proposiium religionis custodit, praecipiendo ne 
Christiani relioquant conjugia : sed si infidelis odio 
Dei discedit, fidelis non erit reus dissoluli matri- 
monii ; major enim causa Dei est quam matrimo- 
nii. 

(28, q. 2, c. SiinlideUs,) « Non est enim frateraut 
soror servituti subjectus in hajusmodi. > Hoc est, 
non debetur reverentia conjugii ei qui horret aucto- 



quod sine Dei devotione est, ac per hoc non est 
peccatum ei qui dimittitur propter Deum, si alii se 
jonxerit. Contumelia enim Creatons solvit jus ma- 
trimonii circa eum qui relinquitur, ne accusetur alii 
copulatus. Infidelis autem discedens^ et in Deum et 
in matrimonium peccare dignoscitur, quia noluit 
sub Dei devotione habere conjugium. Itaque non est 
ei fides servanda conjugii, quia ideo recessit ne 
audiret aactorem(45)e85eChristianorum Deum con- 
jugii.Nam si Esdrasdimitti fecit uxores aut virosin- 
fideles {III EsdrAX, 9), utpropitius fieret Deus,nec 
iratus esset, si alias ex genere suo acciperent ; non 
enim ita praeceptum his est, ut remissis istis^ alias 
minime ducerent : quanto niagis si infidelis disces- 



fuisse et non esse^ quam nunquam faisse. 

(Vers. 19.) < Circumcisio nihil est, et praeputiam 
nihil est. > Manifeslum est, quia nec obest, nec 
prodest. < Sed observatio mandatorum Dei, > id est, 
fides propitium facit Deum, si bonis operibos ap- 
probetur. 

(Vers. 20, 21.) < Unasquisque in ea vocatione» in 
qua vocatus est, in ipsa permaneat. » Hoc firmat, 
quod supra dixit. < Servus vocatas es ? Non slt tibi 
curae : sed et si potes liber fieri, magisutere. > Hor- 
tatur ut bene serviens deDei timore carnali domino, 
dignum se faciat libertate, ne audiens forte : < Ser- 
vus vocatus es ? Non tibi sit curas ; > negligentior 
esset circa bonos actus carnalis domini, et doctrina 



serit, liberum habebit arbitrium, si voluerit nubere n Christi blasphemaretur, et nec ilie Deum prome- 



legis suae viro? IUudenim non del)et imputari ma 
trimonium, quod extra decretum Dei factum est : 
sed cum post cognoscit et dolet se deliquisse, se 
emendat, ut veniam mereatur. Si autem ambo cre- 
diderint,per cognitionem Dei confirmant conjugium. 

< In pace autem vocavit nos Deos. > Verum est, 
quia non oportet litigare cum eo qui discedit ; quia 
odio Dei discedit, ac per hoc nec dignos habendus 
eat. 

(Vers. 16.) <Qaid enim scis, mulier, si virum sal- 
vom faoies ? aut unde scis, vir, si uxorem salvam 
facies? > Hoc dicit, qaia forte possunt credere, qui 
non horrent nomen Christi (46). 

(Vers. 17.) < Nisi unicuique sicut divisit Deus. > 
Divisit unicuique Dominus, quando sahetur, hoc 



retur, qui in his terrenis bene serviens, meritum 
sibi collocat apud Deum : quia dixit Dominus : < Qui 
in minimo fidelis est, et in magno {Luc, xvi, 10). > 
(Vers. 22 ) < Qui enim in Domino vocatus est ser- 
vus, libertusest Domini.> Ereptusenima peccatis, 
quae vere servos probant, libertus fit ; hic enimom- 
nino servus est, qui impruJenter agit, sicut et ve - 
teribus placuit, qui omnes sapientes liberos appel- 
larunt, imprudentes autem omnes servos. Unde et 
Salomon : < Servo^ inquit, sapienti liberi servient 
{Eccli. X, 28). > Hicergo quicredit, etsi servussit 
ad tempus ; quia rem facit prudentem, ut credat in 
Christum,libertus fitDomini. Si ergo peccata servos 
faciunt, sicut Cham filius Noe peccati et impruden- 
tiae causa factus est servus ; cum quis accipit re- 



,_ , ^ , — _,- „. _„ , __ ^ 

est, 8cit quando potest credere, et sustinet illum. missionem peccalorum, libertus efiicitur. 



Et hic docet exspectandos eos^ nec scandalum de his 
pati debere, quia custodienda est spes illorum ; si 
enim ipsi discesserint, dissimulandum abhis. 

< Unumquemquesicut vocavit Deus, ita ambu1et.> 
Hoc est, ut si matrimonio junctns est qui credit, 
non deserat, neque vir, neque mulier , sed sic ma- 
neaty sive Judaeus, sive Graecus. 



< Similiter qui liber vocatus est, servus est 
Christi. > Profectus est ex libero servum fieri 
Christi : liber enim erat a Deo^ quod maximum 
crimen est : et ideo amissa amara et contraria 
libertate, conditionem sortitus est quae prodesset, 
sicut dicit Dominus : ToIIite jugnm meum super 
vos, quia suave est : et onus meum, quia ieve est 



(44) Nonnulli mss., quidquid prcBdicatione idolo- 
rum fU, 

(45) Ita edit. omnes, et mss. aliquot : alii autem 
majori numero^ ne audiret rectorem, etc. Quidquid 
vero hanc sensam seqoitar asqae ad In pace autem 



in mss. Corb. desideratur. 

(46) Rom. edit., qui nunc horreiU; aliae omnes, 
ac niss., qui non horrent, quibusaddit codex Corb., 
credere. 



m 



COMMEiM. IN EPIST. I AD COll. 



M 



(^alUi,, XI, W, 30). » Superbiam iUique abscidit, et A nisi causu foriiicatio:iis. Frequenter euiiu suas di- 



unitatem fecil ; ut neque servus pudore condilionis 
despectnm se putet, neque liber elatione mentis in- 
flatus, &er\o se superponat. 

(Vers. 23.) « Pretio empti estis, nolite fieri servi 
hominnm. > Yerum est, quia tam caro empti sumus^ 
ttt a nuUo redimi potuissemus^ nisi a Christo, qui 
omnium dives est. Qui ergo pretio emitur, magis 
servire debet, ut aliquatenus vicem reddat einplo- 
ri. A Deo ergo empti, id est a Christo, servi homi- 
num esse non debent. Servi autem hominuin hi 
!unt, qni humanis se subjiciunt superstitionibus. 
^poslolus tamen illud memorat, quod in capite epi. 
>lo!ae reprehendit^ eo quod dicerent : Ego sum Panli; 
^lius autem : Ego Apollo (7 Cor. i, 12). Dedit ta- 



miltentes, sub lei,'inine continentiie alias decipiuiit, 
refrigoscente proposilo. Sed si nielius vult vivere 
cum uxore sua positus, exhortetur illam, ut sine 
scandalo purius vi\ant. 

« Solulus es ab uxore? ne quaesieris uxorem. » 
Ut sciens hoc magis Deo acceplum, et a necessitate 
liberum, non qua^rat uxorem ; ita tamen ut a caete- 
ris temporet. Si quominus, quid prodest desiderium 
carnis premere, hoc est, rem licilam spernere, et 
illicilis subjacere? 

(Vers. 28.) « Si aulem acceperis uxorem, non pec' 
casti. » Non utique peccat, quia quod concessum 
est, facit. Si vero contempserit, nieritum sibi collo- 
cat et coronam. Magnae enim patientia; cst, hoc non 



men articulum Christum fatendum Deum ; quando ^ contingere, quod prohibitum nonest. «Et si nupse- 

r^t^ •_*! _ ^^ v^.^«.:_ _.»_.^_ _— .^_.ii — _ .1 __ __ •. • •« ikt m. • « 



servos Cbristi non hominis servos appellandos os- 
tendit. 

(Vers. 24.) < Unusquisque frater, in quo vocatus 
est, in eo maneat apud Deum. > Hoc est quod supra 
dixit, quod ut plene commendet, reiterat. 

(Vers. 25.) < De virginibus autem prsceptniu 
Domini non habeo. > lioc ad scripta iliurum re- 
spondit, sicnt supra dixit ; De quibus auteiu :^oripsi- 
stis mihi, etc. (cap. vii, i). • — « Consiliumaulem du, 
tanquam misericordiam consecutus a Domino, ut 
sim fidelis. » Prsceptum de virginibus ne-^id se 
accepisse, quia non poterat auctor conjugii rem aJ- 
versam nuptiis imperare, ne factum suum pristi- 
num accusaret. « Consilium autem, ait, do; • non 
quod displiceat, neque quod adulatione fucatum sit; 
quia ad hoc graliam consecutus est, ut idoneus sit 
ia daxidis consiliis salutaribus. 

( Vers.26.) * Existimo ergo faoc bonnm esse propter 

praesentem necessitatem ; quia optimum est bomini 

sic esse. * Bonum dicit esse virginem permaaere. £U 

at boc absolutius ostenderet, < propter praesentem oa- 

cessitatem, > ait : quia optimum est, ut ioter bonum 

ei optimum nihil tam praeclarum atque utiie me 

cognosceretur, quam est virginitas ; quia non solum 

apud Deum virginitatem commendatiorem docet^ 

sed et apud vitam praesentem, dum necessitates 

teniporls nescitquas patitur conjugatio; etmoerores 

parttis, simulque orbitates IlUorum ignorat. Ut ergo 

ad hanc afectandam hortaretur, 136 praesentis ne^ 



rit virgo, non peccavit. » Non peccat, quia apud 
Deum ex hac causa libera est. 

< Tribulationes tamen carnis liabebunt hujusmo- 
di. » lloc est, etsi a peccato liben sint, in hac 
tamen vita tribulationes habebunt, gemitus ventris, 
nutriineiila filiorum, victus, tegumenta, dotes, aegri- 
tudo, apparatus domus, uxoris necessitas, mariti 
dominatio. 

< E^'o autem vobis parco. > Parcit quando ab haec 
magis provocat, qud9 tribulationes carnis et solli- 
citudincs memoratas excludunt. Potcst sie videri 
parcere, cum permittit, et non contradicit vglenti*- 
bus, quod onerosum ostendit. 

(Vers. 29.) < Hoc itaque dico, fratres, tempus 
n breviatum est, ot reliquum est. » Die^ialum lenipus 
et reliquum dieens, finem mundo imminere signi- 
ficavit : qnamvis sciret (47) adhuc tempora super^ 
esse. Sed aliter scribere non debuit propter hos, qui 
lecturi ha&c tunc sunt, cum prebreve supcrerit tem- 
pus ; ne semper dum longe esse putaret»r dies judi- 
cii, aut non timeretur, aut falsum esse xstimaretur. 
Illud autem quod dicitur, cum adhuc loiige sit, im» 
minere multum proficit ; terrorem euioi incutit ad 
xueliorem vitam agendam hominibus. Denique hic 
in praesenti quam solliciti sunt ii, qui apud judices 
habent qusB agaut, cum actornm dies dicitur immi-p 
nere ? Hoc sonat hic, quod aiio in loco dicit, < se* 
ductores, sed veraces (// Cor. vi, 8). » 

< Ut et qui habent uxores, ita sint, ac si noA 



cessiUtis exitia lucrari docet has, qu» iilam dilexe- j. habentes. . Quia euim mundi finis in proximo est, 



riiil ; ut cum non solum haac apud Deum locum 
melioreoi habere diacunt, vemm etiam iu praesenti» 
ojDAi iiidttstria haoc appeterent. Unum enim est, 
qQod laborat ; ut aileclum carnis vineat, in caeterii 
omnibus libera. Quia enim caro in origine sua est 
et natara, usus ejus suavis videtur et dulcis afTectus- 
ideo haec saperare non brevis gloria est. 

(Vers. 27.) « Vinctus es uxori ? Ne quaesieris so- 
latioQaiii. • HsQ femediorum cousilia sunt ; dicit 
eaim wkbl debere quemquam absolvi ab uxore, 

J47) Quidquid ab his verbis, quamvis idrel, ad 
eriora illa, el qui habent uxores, continetur, in 

Patboi.. XVIL 



uon debere ad generandum esse soliicitos, neque ad 
usum ipsum deditos : ut propensiores et vigiiantet 
in diviuis operibus, exercitati circa curam legis, 
imminente prsdlio repugnent. Pressurae enim erunt, 
quaies nunquam fuerunt, et muiti casuri sunt io 
laqueum diaboli : denique nullus nostrum vult tem- 
pore suo haec provenire, timens pra^diclas a Saha- 
tore (48) pressuras {Matth, xxiv, 15-24). Ideo 
sicut nobis optamus, consulamus et aliis ; ut a go- 
neratione nos fiiiorum multorum abstineanms. 

ms. Corb. omissum fuit. 
(48) I«ioimuiii maA^fprtedicatasa Saloatore, Elscq. 



935 



AD OP£RA S. AMBR09II APPENOIlt. 



236 



plns orationi et Dei servitati snbjecti, prsBvidentes 
diem judicii ; ne et nos simus imparati per impe- 
dimenta necessitatis praesentis^ et illi incurrani, 
quod nos timemus. Etiam a licitis ergo vult tem- 
perare fideles; ut non solum innocentes, sed et glo- 
riosi videantur : concessa enim praeterire virtutis 
est maximae; et prohibita non desiderare non longe 
est (49). 

(Yers. 30.) < Et qui flent, tanquam non flentes; > 
scientes enim in proximo finem mundi mox conso- 
lationem eorum futuram, qui pro Dei justitia forte 
premuntur, hac spe inter eos consolentur se, • Et 
qui gaudent^ tanquam non gaudentes; > in prae- 
senti enim qui gaudent sciant mox luctum ventu- 
rum, eis videlicet qui mundo gaudent, ambigentes 
de Dei judicio. > Et qui emunt, tanquam non pos- 
sidentes; > credentes enim, qui emunt, parvum 
tempns superesse mundoy sic agant, ut non omnem 
cnram in rem cito perituram impendant : magis 
autem curam animae suad gerant» quam sciunt ster- 
nam. 

137 (Yers. 3i.) < Et qui utuntur hoc saDCulo» 
tanquam non utantur ; > id est, nt non praesumant 
de usu hoc ; quia cito peribit, corrnente mundo. 
< Praeterit enim figura hujus mundi. > Quia finiri 
mundum dixit, ostendit figuram ejus praeterire (50) ; 
et hunc esse finem, id est, non substantiam ejus 
praeterire, sed formam. Itaque si forma mnndi peri- 
bit, dubium utique non est omnia, quae in mundo 
sunt, interire. Ideo praeterit, quia quotidie senescit 
mundns. 

(Yers. 32.) < Yolo vos sine sollicitudine esse. > 
Diminuta enim sollicitudine saecnli, in Dei rebus 
propensius vigilatur. Quomodo autem sine sollici- 
tudine esse possimus, ostendit dicens : < Qui sine 
uxore est, cogitat quae Domini sunt. > Amputata 
enim soUioltudine rei uxoriae, quae sola in mundo 
caeteris gravior est, ad Deum promerendum animus 
emditur : si tamen hac spe animus his molestiis se 
exuat^ ut Deo magis serviat. 

(Yers. 33.) < Qui autem cnm uxore est, sollicitus 
est quae sunt hujns mundi, qnomodo placeat uxori.» 
Gura enim uxoris et filiomm cogitatio mundi est : 
nam inter caetera solent aliquando res punieudas 
admittere ; ne illas offendant, sicut refert Zorobabel 
nnns de tribns cubiculariis Artaxerxis ; magna enim 
«maritudo est in domo uxor tristis (Esdr, rv, 
£3-27). Divisus ideo dicitur, quia non potest et 
divinis insistere rebus, et uxoris facere volunta- 
tem. 

« Divisa est mulier et virgo. > Divisa non uti- 
qne natura^ sed actu, quia legimus in Numeris 



A mulieres virgines appellatas (Num. xxxi, 9). Alia 
ergo sollicitudo mulieris, alia virginis est; tamen 
cum dicitur mulier, incertum est quid significet, nisi 
significatio subsequatur : cum autem dicitur virgo, 
manifesta locutio est. Hic Apostolus virginem post 
mulierem posuit, ut mulierem non virginem signi- 
ficaret : per hoc enim voluit ostendere virginem 
liberam a taediis et laboribus, quos patitur mulier 
viro copulata. 

(Yers. 34.) < Nam quae non est nupta, sollicita 
est de iis quae Domini sunt, ut sit sancta et corpore 
^ et spiritu, > id est animo. Dum enim spe coeles- 
tium, mariti et filiomm soUicitudinem non suscipit, 
de Domino cogitat, quomodo propositum Deo devo- 
tum custodiat ; si tamen in corpore mundo animus 

g terrena abjiciens, coelestibus studeat (51). Animus 
est enim, qui aut sanctificat, aut polluit corpus. 
Quid enim prodest corpus mundum habere, et ani- 
mam pollutam ? cum merito animae aut honoratur 
corpus, aut damnatur : < Quae vero nnpta est, cp- 
gitat quae sunt hujus mundi, quomodo placeat viro. > 
Lege enim maritali constricta, sollicita est quomo- 
do impleat jus maritalis officii, subdita mundanis 
necessitatibus. 

(Yers. 35.) « Hoc autem ad vestram ipsoram uti- 
litatem dico ; non ut laqueum vobis injiciam : sed 
ad id quod honestum est. > Quoniain quibusdam 
aspemm et grave videtur, quod ntilius ant melins 
est propter consuetudinem temporalis osus; ideo 
post rationem redditam, hortatur aiTectu charitatis 

p simpliciter hoc utilius, hoc honestius esse quod 
dicit. Honestum est, quia sanctnm et mundum : 
utile vero, quia dignius est apud Deum, et leve 
in saeculo. Quid ergo dicemus? Si virgines de Deo 
cogitant, et junctae viris de mundo, quae spes re- 
linquitur nubentibus apud Deum ? Si enim iu est^ 
dubium est de salute eorum : nam videmus virgines 
de saeculo cogitare, et matrimonio jnnctas Domi- 
nicis studere operibus. His virginibus non impn- 
tabitur sanctimonium a DeO| et his matrimoniis 
erit merces apud Deum ; quia cum obligati essent 
terrenis et carais nexibus, operam dederant nt 
in futumm aliquid immortalis praemii mererentnr. 
Illis autem non solnm non imputabitur virginitas, 
sed et poBnae subjicientur, qui sub tegmine melio- 
ris spei vitam et conversationem suam mundiali 

" cura et sollicitudine occupantes, pigros se ad Dei 
opera agenda fecemnt ; sicut dicit Jeremias propLe- 
ta : < Haiedictus qui opera Dei facit negligenter 
(Jerem, xlviii, 10). > Hi sunt, de quibus in alia epi- 
slola dicit : < Uabentes quidem speciem pietatis (52), 
virtutem autem ejus abnegantes (// Tim. in, 5). • 



versu, pro consulamus et aliis, ms. Gorb. exhibet 
consolamur et alios. 

(49) Post voces non longe est, additur in cod. 
Yall. a virtute. In cod. autem Corb. ab his eisdem 
Terbis retro ad iila, Etiama licitis, nihil reperias. 

(50) Pro ejtis prwterire, et infra, ideo prceterit : 
mss. aliquot prae se ferunt, ejus perire ideo 



peribit. Sed hoc etiam loco in Corb. cod. lacnna 
est. 

(51) Ms. Corb., Si autem in eorpore mundo ana- 
mus terrena cogitet, polluit etcorpus. Qute vero nupta 
est, ctc. 

^52) Ita edit. omnes ac plures mss.; alii vero noa« 
nulii, speciem veritatis» 



• • • » 



137 



CUMMENl. IM EPJSl . I AD COtt. 



S38 



Apostolns antem his loqnitxir, qui mira de- A 
Totione obseqai desiderant coelestibns praeceptis, 
ostendens et docens qno compendio citius itar ad 
Deum ; quia qui propter Deum promerendum virgo 
manere Yult, sciens quale praemium possit accipere, 
qui a licito temperat, 138 ut meliorfiat; simul 
omnia impedimenta carnis spernit, non nescius 
haec e&se, qusB gressum currentis velut oneribus 
compedum detinent. 

(Vers. 36.) « Si quis autem turpem se viderit (53) 
supra virginem suam, si sit ultra pubertatem, etsic 
oportet /jeri ; quod vult faciat, non peccat, si nubat. > 
Quoniam superius ita virginitatem tenendam et 
continentiam, reddita ratione, hortatus est, ut 
pene ad comparationem earum conjugia inulilia et 
abjicienda videantur ; nunc ne nuptias negare pu- B 
taretur, non peccare virginem, si nubat, ostendit ; 
sed rem maximi laboris aggredi, et quae apud Deum 
praemium non habeat, sicut non habet poenam : 
Christianos enim vult per omnia esse meliores. Si 
ergo aliqua in desiderio nuptiarum est, jam matura 
ad usum, melius esse, ut secundum concessam le- 
gem publice nubat, quam occulte turpiter agat illud^ 
et erubescatur in illa. 

(Vers. 37.) < N^m qui statuit in corde suofirmus, 
non habens necessitatem, potestatem autem habet de 
sua voluntate, et hoc decrevit in suo corde, servare 
virginem suam, bene facit. > Hoc dicit, ut qui vir- 
ginem habet, cui animus ad nuptias non est, servet 
iilam : nec iili ingerat fomitem nuptiarum, quam 
videt nubendi voluntatem non habere. Beneiicia si p 
prxstanda sunt^ quanto magis minime auferenda ? 
(Yers. 38.) < Ita et qui nuptum dat virginem suam, 
bene facit. > Bene facit, quia licet, quod facit. « Et 
qai non dat nuptum^ melius facit. > Melius facit, 
qnia et apud Deum meritum iili coilocat, et a saeculi 
soUicitudine illam liberat. 

(Yers. 39.) < Mulier vincta est lege, quandiu vivit 
Tir ejus. » Haec idcirco prosequitur, ut doceat quia 
mulier, etiamsi a viro fuerit ejecta, nubendi licen- 
tiam non habet. « Si autem mortuus fuerit vir 
ejus (54), liberataest. > Etiam hxc ad supradictas 
pertinent causas; ut ostendat quam beata sit virgo, 
cum nulli nisi aoU Deo subjecta sit. Yincere enim 
videtar natoralem subjectionem, quando quod per 
naturam humiliatum est, erigit. < Cui vult nubat^ 
ta'itum inDomino, > id est, quem sibi aptum puta- 
verit^ illi nubat ; quia invitae nuptiae solent malos 
proventus habere. < Tantum in Domino, > hoc est, 
ut sine suspicione turpitudinis nubat, et religionis 
soa viro nubat : hoc est in Domino nubere. 

(Vers. 40.) < Beatior autem erit^ si sic perman- 



serit, secundum menm consilium. < Cum dicit su- 
perius, nuhat, lege loquitur nalurali ; quanquam a 
Deo primae nuptiae sint, secundae vero permissae 
sunt. Denique primae nuptiae sub benedictione Dei 
celebrantur sublimiter: secundae autem etiam in 
presenti carent gloria; concessae sunt autcm pro- 
pter incontinentiam : et quia solent viduarum ju- 
niores incurrere (55) ; ac per hoc concedit secun- 
das. Sed quia melius estutse contineat; ut dignior 
sit in futuro, consilium dat spiritali ratione praeci- 
puum, ut se contineat (56). < Puto enim et ego 
Spiritum Dei habeo ; » ut ratum et providum con- 
silium suum ostendat| humilitate verbi hoc com- 
mendat alto sensu. 

CAPUT Yin. 

(Yers. i.) < De his autem quae idolis immolantur, 
scimus quia omnes scientiam habemus. > Nunc de 
scientia locuturus est : quae sit scientia, non sta- 
tim dicit, sed in subjectis ostendit dicens, quia ni- 
hil est idolum. 

< Scientia infiat. > Manifestum est habentem 
scientiam in eo ipso gloriari, si non foris, quia pru- 
dens est, vel apud se. Genus enim scientiae hocest, 
ut glorietur in sese, ideo infiat. < Charitas vero 
aedificat. > Itaque tunc scientia magna est, et sibi 
utilis, si charitate humilietur, ut amplius crescat. 
Temperatur enim a dilectione, ut non satis mera 
sit, et inebriet scientem, ut se extollat. Sicut enim 
vinnm non temperatum admistione aquae mentem 
alienat ; ita et scientia superbum facit, nisi fuerit 
temperata. Omnia enim sola insuavia sunt et nociva; 
quia nec panis solus bene editur, nec reliqui cibi 
sine admistione grati sunt, sed novici (57) ; ideo 
charitas aedificat. Ipsa charitas uno licet vocabulo 
appelietur, multis tamen consistit; sine patientia 
enim non potest, neque sine humilitate, neque sine 
cordis simplicitate. Hi ergo inflati erant per scien- 
tiam, quia nihil est idolum, qui contra salutem 
fratrum imperitorum 139 carnes sacrificatorum 
edebant (58), scientes licere carnem edere ; et quia 
nihil est idolum, ideo non contaminari edentem. 
Hi scandalo erant fratribus, charitatem prae oculis 
non bdbentes ; quia plus erat carnem contemnere, 
quam fratribus scandalum facere. Scientia enim 
iilorum destruebat animos imperitorum fratrum, 
putantium esse illic apud idolum aliquam gratiam; 
quando peritiores fratres interesse illic, et non 
horrere videbant. Ideo ait : < Charitas sedificat ; > 
ut saluti fratrum studentes, scientiae illic legibns 
non uterentur, ne illis scandalum facerent. 

(Yers. 2.) < Qnod si quis existimat se aliqnid 



(53) Rom. edit., cnm pancis mss., se videri ea^ 
stimat. 

(54) Ita vet. edit. ac plerique mss. ; Rom. autem 
edit. C iin aliis aliquot mss., Quod si dormierit, 

(55) AonnuIIi mss., solent in diversum juniores 
incurrere. Uic quoque quidquid intercedit a verbis: 
Denique primoB nupti<e, nsque ad concedit secundae^ 



in Corb. ms. praetermittitur. 

(56) Rom. edit., omissis verbis ui te c^miineat, 
ita prosequitur : Puto enim et ego me epirilum Dei 
habere. 

(57) Mss. aliquot, sed nonnocivi ; haud satis recte. 

(58) Corb. cod., gui idoh contra ealutem fratrum 
imperitorum camee «acrt/lcaio» edebant. 



239 



AD OPERA S. AMBHOSII APPENDIX. 



240 



scire, nondnmcognovitqneTnadmodnmoporteateum A Vcrum cst, qiiia non ideo Deo placebimns si omnia 



scire. » Eos ipsos qui in scientia gloriantur, osten- 
dit non ita cognovisse, sicut cognoscenduni est. 
Dum enim charitatem, qtiae mater omninm bono- 
rum est, non sectanlur, non sciunt sicut oporlet. 
Ut ergo scientia fructum habere pouit, charitati sa 
lebet subjicere. 

(Vers. 3.) « Si vero qui§ diligit Deum, hic cognitus 
r^t ab eo. > Hic diligil Deum, qui charitatis causa 
scientiam mitigat ut prosit fratri, pro quo Christus 
mortuns est. 

(Vcrs. 4.) < De cibis igitur simulacris immolato- 
rifti (o9). » Nunc causam ipsam pertractat, ut 
ostcndat per rationem scientiam non solum non 
proficere, charitate contempta, sed et obesse. 



Ciierimus : aut otrendemus si aiiqua conteiiipseri« 
mu8. « Nciiue enim si ederimus, abundabimus ; 
neqae si non ederimus, deerit nobis. » Contemptft 
enim sacriftcionim esca, non utique deerit quod 
edatur ; si autem sumpta fuerit, non abundabit, ita 
ut nihil requiratur : ac per hoc abjicienda ; qnia 
neque sine illa non vivitur et scandalum fratribas 
est. 

(Vers. 9.) < Vide tamen ne forte licentia vestra 
ofTensio fiat infirmis. > IIoc est, ne quia licere vobis 
edere carnem de sacrificio dicitis, per id quod nihii 
esse idoluiu scitis, ofTensionem generetis fratribns» 
qui nesciunt adhuc quia nihil est idolum. 

(Vers. 10.) « Si enim quis viderit enm, qui ha^ 



Scimus quia nihil est simulacmm, et quia nemo B ^®* scientiain in idolio recumbentem, nonne con- 



Dcus, nisi unus. > Vemm est ; apud Christianos 
enim unus est Dcus. 

(Vers. 5.) * Licet sint quidicantur dii et domini, 
sive in coelo, sive in lerra. > A paganis enim et sol 
et luna et caetera sidera dii ca^lcstes dicuntur : in 
terra Apollinem, ^sculapium, Herculem, Miner- 
vam deos dicunt et dominos. 

(Vers. 6.) « Nobis tamen nnus Deus Pater, ex 
quo omnia, et nos in illo. > Omnia enim ex illo 
quaeque sunt, ubicunque sunt. Cum autem dicit : 
« Et nos in illo, > discrevit nos a caeteris, qui cum 
ex illo sint, non tamen sunt in illo, dum adhuc 
non credunt. « Et unus Dominus Jesus, per quem 
omnia, et nos per ipsum. > Omnia enim cx Patre 



scientia ejus, cum sit infirma, aedificabitur ad man< 
ducandum de simulacris? > Hoe ideo dixit, quia 
videns qnis fratrem i^eritum in idolio invitatnm, 
recumbentem edere caraes sacrificioram, putat illic 
esse aliquid gratiae, et incipit etiam ipse edere car- 
nes sacrificiorum, non illa conscientia, qua ille 
peritiae causa sciens nihil esseidolnm, sed qna esse 
putat illic numen ; quando fratrem peritnm videt 
illic edere, nec horrere. 

140 (Vers. ii.) «Et peribit, qni infirmns est 
in tua scicntia (60) frater, pro quo Christus est 
mortuus? > Peribit infirmus, si edatcontra uniusDei 
fidem de sacrificatis : quod quidem quasi irascentis 
verba sunt, et ostcndentis quid mali possit parere 



quidem, sed per Filium crealasunt. Sed cum dicit: p scientia, si nou fuerit temperata a charitate. « In 



« £t nos per ipsmn, * reformatos nos per ipsum^ 
per quem creati fueramus, significat in Dei cogni- 
tione ; quia facti per ipsum cum caeteris, post stu- 
porem mentis et ignorantiae nos per ipsum agnovi- 
mus mysterium unius Del. Unum ergo Deum Patrem 
dixit, et unum Dominum Jesum Filium ejus ; ut 
quia Deus non potest non esse Dominus, similiter 
et Dominus intelligatur esse et Deus, unum esse 
Deum et Dominum demonstraret, modum unius 
principii conservando. 

(Vers. 7.) « Sed non in omnibns est scientia. > 
Id est, non omnes norunt credentes mysterium Ddi 
nnius ; ideo quidam putant ex iis qui credunt ali* 
quid numinis in simulacris. 

Nam aliqui adhuc conscientia idoli qunsi si 



tua scienlia ; * id cst, tua peritia illum occidit (6i); 
quando a te fieri videt, quod ille aliter intelligit. Et 
tu eris occasio mortis fratri, quem Christus ut redi- 
meret, cmcifigi sc pcrmisit. Ac per hoc aliquando 
ab scientia dissimulandum docet charitatis causa; 
quia sine dubio plus est salus fratris, qnam cibns : 
quia licet quidem, sed non expedit. Hoc erit co- 
gnovisse, sicut oportet scire. 

(Vcrs. i2.) « Sic autem peccantes in fralres, el 
percutientes conscientiam illorum infirmam, in 
Christo peccatis. > Quando enimcharitatisnonaemulf 
sunt, qua Christus nos liberavit, peecant in Christo, 
non in Christum ; qnia in Christum peccare negare 
est Christum : in Christo autem, in haec quae sunt 
Christi. Sicut et hic, qui sub lege est, in lege dioi- 



mulacro immolatum manducant. > De plebe enim ^ tur peccare ; ita et ii qui sub Christo snnt, in Christe 
aliqui adhuc cum veneratione simulacri nianduca- peccare dicuntur. 



bant de sacrificatis, quasi aliqua esset illic divini- 

tas. « Et conscientia aliomm cum sit infirma^ 

;oinquinatur. > Maculatur conscientia, si inilrma 

|5t circa Deum. 

(Vers. 8.) « Esca autem nos noncommendat Deo.» 



(Vers. i3.) « Propter qnod si esca scandalicat 
fratrem mcum, non edam camem in aeternum, ne 
fratrem scandalizem. > In tantum charitati stnden* 
dnm docet, ut licita pro illicitis habeantnr, ne 
obsint fratri. Quantum enim mali est per illicita non 



(59) Edit. ac mss. nonnnlli, De cihis igitur qui 
simulacris (edit. Roin.^ qui^ idolis) immolanUir, 
Immolatorum ; Rom. edit., Immolatiiiorum, etc. 
Aos alios mss. plures potioresque secuti sunius. 

(60) Sicvet. edit. ac plurimiprobatissimiquemss. 
semel et iterum : at utroque loco I\om. edit. cum 



mss. quibusdam, in tua conscientia. 
(6i) Rom. edil. ct mss. nonnulli, tuo actu (llum 

occidis coHscicntia aliqmndo dissimulandum ; 

reli(|ua3odit. ac niss. invicem congruunt, nisi quod 
alicubi le^'ilur occidis, alibi vero occidit. 



Hl 



COMMENT. IN EPIST. I AD COR, 



342 



delinqufiw, etpereaqiuBconcessa suntofiendere ; ut A accipkndi taraen operaudi ait, ut honeatius loaue- 

rctur. b^i ul hoc firmet, exempla subjicit, dicens ; 
(Yers.7,8.) •Quisuiililatstipendiissuisunquam ? 
Quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit ? 
Quia pascit gregem ovium, ol do lacte earum noa 
peroipit? Numquid secundum hominem haBo loquor? 
141 » Id est, numquid bumanam sententiam se- 
quor ? * Numquid et lex eadem non dicit? » Con- 
cordare docuit supradicta teslimonia documentia 
divinis, ut ostendat non sine causa utique nolle 
se ab iilis sumptus accipere, quando lot exemplis 
ostendit ot dandum et accipiendum esse. 

(Vers. 9.) « In lege enim (Deut. xxv, 4) scriptum 
est: Non alligabis os bovis triturantis, Numquid 
de bobus cura est Deo ? » Interim paucis hoc absol- 

Builias aliquid concupivit, neque in adulatione g vamus ; in Jona enim propheta scripium est : « Non 



]exservetur in illicilis, et in licitis non custodiatur, 
dum inconsiderate ednntur ? Lex enim sic permisit 
qos ooDcesait, ut modus tamen sit, quem custodiant, 
Uxorem certe licet habere ; sed si fornicata fuerit, 
abjicienda est : ita et camem licet ederCi sed ai 
idolia obiato fuerit, respuenda est. 

CAPUTIX. 

(Yers. I.) fNoa snm apo6toiu8?non anm liber? 
nonne Jesom Dominum nostmm vidi ? > Cum negare 
videcnr, oonfirmat ; iratus enim loquitur. Aposto- 
Jnm aaim ae probat, qaia missus est ad gentes, 
dicente Domino ad eum ; « £go ad gentes mittam 
te(Aei. xxu,2i). > Liberumautem se oatendit, quia 



docoit. Jesom antem Domiaam noatrum vidit, dum 
craret ia tempio Hierosolymia {Act, xxii, 17, 18). 
« Nonne opos menm vos estia in Domino ? > Ideo 
opnssunt quia ipse illosplantavit inDomiao,aaaam 
et aex menaes evangelizana eia verbum Dei, 

(Vers. i.) « Etai aliia non aum apostolua, veram- 
tamen vobia anm ; > quia a Judsis credeatibua, 
0t nihilominoa legem servantibua, apostoiua esae 
negahatur, Jam enim ciroumcidi noa debere docebat, 
neque Sabl)atum cuatodiri ; caoteris autem apoatolis 
propter scandalum ab hac re dissimulantibus, hic 
aliter videbatur docere; ideo apostolns ab bis 
negabator ; hia enim erat apoatoias, qui viderant 
in eo ^irtutia insignia (62). « Nam signaculum apo^ 
atolatoa mei voa estia in Domino ; > boc enim pras*- p 
dicante, conversi sunt ab idoiis ad fidem Dei oaiua. 

(Ven, 3. ) < Mea defensio apud eos, qui me in*- 
terrogant, ha)c est. > Nuno incipit agere causam, 
qnem saperius pramisit dicend: >. Omnia mihi 
licent, sed ego sub nulliua redigar potestate. Esca 
ventri et venter escis (/ Cor. vi, 12, 13). > Sio ergo 
inoipii eausam hanc, nt dioat « Mea defensio apud 
eos, qni me interrogaat, hsBO est. > Et quae sit sub- 
jicit, dicens: 

(Vers. 4, 0.) < Numqnid non habemus poteatatem 
manducandi tX bibendi ? > Hoc est quod dixerat : 
• Omala mihi \icent. Numquid non habemua pote- 
statem mnlierom circumducendi, aicut et casteri 
apostoh et fratres Domini, et Cophas? « Ideo ad- 
didit: « Et Cephas ;> quia oum primus esset inter 



parcam civitati, in qua habitant plusquam centum 
viginti millia hominum et pecora multa (/ou^p, iv, 
11). > Et Psalmographus: « Homines et jumenta, 
inquit, salvabis (PsaL xxxv, 7). > Quomodo ergo 
Deus non curat de bobus et pecoribus ? Sed non 
curat de bobus et pecoribus propter haec ipsa, sed 
propter nos, quorum causa sunt facta; ideo de 
nobis curat, non de illis. 

(Vers. 10.) « Aut potlus, inquit, propter nos 
dicit : propter nosenim scriptum est. > Per figuram 
enim omnia dicta ad nos transeunt. < Quoniam qui 
in spe arat et triturat, debet spei suao fructum per- 
cipere. > Verum est, quia hac spe laboratur, at 
fructus capiatnr. 

(Vers. II.) < Si nos vobis spiritalia seminavimus, 
magnam est, ai nos vestra carnalia metamus? > 
Non dicit magnum (63), neque par esse, si evan* 
gelizantes regnum Dei, et cGsIesti cibo Ecclesiam 
saginantes, alimenta oorporis sumerent ; ut, traden- 
tes astema, consequerentur temporalia. 

(Vers. 12.) < Si alii potestate vestra utnntnr, 
nonne magis nos ? > Si enim ii qui per Evangelium 
patres vestri non sunt, nec eomdem afrectum habent 
erga vos, facultatem habent accipiendi, quanto 
magis nos ? Et snbauditur, vestri apostoli ; qala 
et Barnabas apoatolus erat. 

< Sed non sumua usi hao potestate ; omnia vero 
toleramua, m quod impedimentum domas Evange- 
lio Cbristi, > Dia occultatum prodidit aensum ; 
ostendit enim aumptus ideo se nolle, Qum liceret 



apostolos, non refutabat sumptus obiatos. Cephas D accipere, no vigor evangelica^ auctorilatis torpesce- 



ipse est Simon Petras, Mulierea enim desiderio do«- 
ctrinaB Dominioaa, et onpidaa virtutum sequei)antur 
apostolos, minlstrantes eis et snmptus et seryitia, 
sicat et Salvatorem sunt secutae ministrantes ei de 
facultatibus sais, 

( Vers. 6.) < Aut solus ego et Bamabas non ha^ 
bemus potestatom hsc operandi?> Hoc eat, har- 
bemas potestatem operandi, sed nolumus. Pro 



ret. Pseudoapostoli enim peccantibas blandiebantur, 
volentes accipere ; ita at non sibi viderentur pec- 
care illis snbjecti : sed quoniam h^c rea conira 
evangelicam erat disciplinam (64), hic non vult 
accipere ; ut libere arguat, ne in illorum numcro 
inveniatar. Ut enim regalae ChristianaB jus maner^t, 
iicita illicita fecit ; qoia illi per lioentiam ofTende- 
bant. 



(62) Msa. Corb., a& omnibui n$gahQtur.., qul 
vidertint in eo virtutis signa. 

(63) Rom. edit. sola : Quasi dicat non maanum, etc. 



. (64) Mss. nonnulll, Ulis subjectis.... UcUa (ecit, 
giK^ licentiam. 



S43 



AD OPERA S. AMBROSn APPENDIX. 



244 



(Vers. 13.) « Nescitis qmoniam qui in sacrariis A enim polestatis snae non est (68), facit invitos quod 
operantnr, de sacrario \ivunt ; et qui altario de- sibi praBceptum est. 



servinnt, de altario participantur ? » In sacrariis 
legem gentilium significat, inaltario vero, Jodsorum. 
Sic enim decrevit Dominus per Moysen ut de iis 
quse oblata eranti partem sumerent sacerdotes 
(DeuL XVIII, 3). 

(Vers. 14.) < Ita et Dominus Jesus ord^navit 
eos, qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vi- 
vere. » Non ergo Deus per Moysen gentilium for- 
mam secutus est: sed ipsa naturalis ratio hoc ha- 
bet, ut quis inde vivat, nbi laborat. Hanc ergo 
rationem ipsi naturs et conversationi humanae (65) 
decrevit. Haec tamen ad cumulum adhuc addens, 
gravat causam ; ut non leve faciat neque odiosum, 



(Vers. 18.) • Quae ergo erit mea merces? Ut 
Evangelium annuntians, sine sumptu efliciam Evan- 
gelium ; ut non abutar potestate mea in Evangelio. > 
Repressa verborum jactantia gloriatur, et vult in- 
tetligi quanta dignus mercede sit, quia potestate 
sua non utitur in Evangelio, dum respuit oblatos 
sumptus, ne vim praedicationis humiliet. Hoc est 
licere, sed non expedire propter salutem fratrum, 
nt corrigantur. Forma ergo vult esse caeteris,ut ubi 
vident non expedire, etiam licitis non utantur : si 
quominus,deIicito fient rei (69) : quod sic sumnnty 
ut ad detrimentum proficiat. 

(Vers. 19.) < Nam cum liber sim ex omnibus. 



quod tantis testimoniis commendat: et tamen non fi ^^^'^^^ ^^ servura feci, ut plures lucrifaciam. . 



sibi proficere vuit, ne libertatem arguendi humi- 
liet. 

(Vers. 15.) «Egoautem nullo horum usussum. > 
Postquam multis modis ostendit licere accipere, sibi 
tamen non opus esse ; obest enim accipere a pec- 
cantibus, sicut supra memoravi. > Non autem scri- 
psi haec, ut ita fiat in me ; bonum est enim mibi 
jnagis mori. Nemo gloriam meam evacuabit (66). > 
Gloriam suam dicit in eo, si Evangelii severitas 
maneat : et mori magis elegit, quam Evangelii jura 
violare, sciens hoc sibi magis proficere ad futuram 
salutem. Debitum enim obsequium abnuit ab bis 
sibi impendi ; ne per hoc accipiant fiduciam de- 
linqaendl. 



Liber ex omnibus est, cum nuUi in adulatione tra— 
didit Evangelium, neccujusquam praeter salutem (70) 
aliquid concupivit^ neque ad delicias habendas ab 
aliquo sumptus largiores mercede hypocrisis acce- 
pit. Servum autem sic se omnium factumdicit,dum 
se per humilitatem similem omnium mente imbe- 
cillium exhibuit ; ut eos per palicntiam fi rmaret 
ad salutem futuram, confovens animos illorum qoi 
aut peccabant, aut res divinastardiussequebantur; 
ut non aspere ferrent reprehendi se. 

(Vers. 20.) < Et factus sum Judais tanquam 
Judaeus, ut Judaeos lucrifacerem. > Videtur qiiasi 
simulasse (71), ut omnibus fieret omnia, quod solent 
adulatores facere ; sed non ita est : vir enim divi- 



nus et medicus spiritalis, sciens omniam causas et 
(Vers. 16.) « Nam si evangelizem, non est mihi C vulnera, magna industria confovet illos et compati- 



gloriatio (67) ; necessitas enim mibi incumbit. 
Sicut dicit Dominns : « Gum feceritis quae dico 
vobis, dicite : Servi inutiles sumos : quod debui- 
mus facere, fecimus (Ltic. xvii, 10). > < Va) enim erit, 
inquit, mihi, si non praedicavero Evangelium. > 
Missas enim servus a domino facit, etiam invitus, 
qaod sibi praeceptum est : si quominus^ adstringatur 
plagis necesse est. Denique Moyses invitus missus 
est ad Pharaonem (Exod, iv, 13) ; et Jonas coactos 
est praedicare Ninivitis {Jona i, 3). 

142 (Vers. 17 ) < Nam si volens hoc ago, roer- 
cedem habeo. > Manifestum est qaia nemo accipit 
remunerationem ejus rei, quam invitus agit. Si 
enim voluntarius, dignus mercede est ; quia con- 



tar: cum omnibus enim hominibus quaedam habe- 
mus communia. Factus est ergo Judaeis tanqaam 
Judaeus; quia propter scandalum illorum circum- 
cidit Timotheam {Act. xvi, 3), et purificatus ascen- 
dit in templum, ne occasionem per eum acciperenl 
biasphemandi {Act. xxi, 26). Rem ergo fecit, qus 
jam cessare deberet, sed secundum legem fecit. Nam 
et consensit illis iegem esse a Deo et prophetas, et 
de iilis ostendit Christum hunc esse, qui promiasus 
est : ut assensus ejus haberet eiTectum. 

(Vers. 2i.) < lisqui sub legesunt, qnasi sublege 
essem (cum ipse non sim sub lege), ut eos qui sub 
lege sunt, iucrifacerem. > li qui sub lege sunt Saina- 
ritani noscuntur; legemenim solam accipiunt, idest 



sentit domino: et quod voluntate fit, melius fit. D qainquelibrosMoysi.SuntautemexoriginePersarum 
« Si autem invitus^ dispensatio mihi credita est. > et Assyriorum, quos rex Assyriorum, sublatis filiis 
Mec hoc obscuram est, quia qui indevotus aliquid Israelin captivitatem,posaitad incolenda loca Saraa- 
£acit^ non voiuntate facit^ sed necessitate. (2uia riae(/KAe()f. xvii,6); ideoetignemcoluntmorePer- 



(65) Cod. Corb.j ipsanatura etconversatiohnmana 
decrevit. Et post pauca idem ms. cum aliis non- 
nullis, neque ottostim, quod tantU, etc. 

(66) Ita mss. plures ac melioris notae : alii vero, 
et edit., magis mori, quam ut gloriam meam quis 
ivaeuet, 

(67) Vet. edit. cum paacis mss., non est mihi 
gratia, 

(68) Omnes edit. voluniatis suce non est ; contra 
T«ro mss. prope ad unam, potestatis su(e, etc. Iterum 



autem ubi cum vet. edit. ac mss. multo pluribus 
restituimus efficiam Eoangelium; Rorn. eiit. cuni 
ano aut altero ms. mutarat, ponam Eoangelium. 



(69) Nonnulli mss., delicto fiunl rei. 
(70) 



tem. 



Mss. aliquot, neque cujusquam propter salti- 



videtur 



, Vet. edit. ac mss. haud pauci : Non quaH 
itur simulasse ; melius tamen Rom. edit. aliique 
cod. expungunt negationem. 



w 



COMMENT. IN EPIST. I AD COR. 



sarum. His erge Apostolus, dum non negabat legem A Magna spe currere se profitetur, certum habens 



esse a Deo, fiebat quasi sub lege : sed ex ea illis 
miti Yerbo (72) Christum intclligendum tradebat, 
sicut et Sainaritana illa, quaB dixit ad Dominum : 
« Scio quia Messias venit (Joan, iv, 25) ; » docta 
per legeAa. 

«lis qui sine lege sunt,quasi sine legeessem(cum 
fine Jege non essem Dei, sed in lege essem Christi) 
ut eos qui sine legesunt, lucrifacerem. » Hoc dicit, 
quia, cum in lege Cbristi est,in lege Dei est, Christi 
esty sicut dixit : < Omnia mea tua sunt, et tua 
mea (/oa».xvii,IO).» — <Ut eos qui sinelegesunt, 
lucrifacerem. > Dum enim assentit iilis, id est gen- 
lilibus,juxta physicam rationem mundum factum a 
Deo, et quae in eo sunt, et animam esse immorta- 



quid sit promissum. < Sic pugno, non quasi aerem 
caedens. » Hoc est, non verbis magis, sed de rebus 
contendo. 

< Sed castigo corpus meum,et servituti subjicio.» 
Castigare corpus est jejuniis illud angere (74) : et 
illa ei dare, quaB ad vitam proficiant,non ad luxum. 
Servituti vero subjicitur ; dum non suam perficit, 
sedspiritus voluntatem. < Ne forle aliis praedicans 
ipse reprobus inveniar. » Ideo se refrenare corpus 
suum ostendit, ut remuneratione, quam aliis prae- 
dicat, etiam ipse dignus haheatur; ne aliis curatis, 
ipse remaneret in vulnere. Ratam ergo spem pras- 
dicationis snae affirmat, quando geslis id se prose- 
qui, quod docet, ostendit; quia qui aliter agit quam 



lcm, et ab ipso nos originem habere [ita enim Ac- g praedicat, suspectos facit audientes, ut de promissis 



tibus apostolorum ait (Aci. xvii, 28) : < £t sicut 
qxiidam ex vobis dixerunt : Ipsius enim et genus 
samus >]; sic fiebat quasi sine lege,per quod subin- 
troducebat illis Christum ipsum esse, quem Deus 
ad judicandum mundum praeelegit, et ipsum esse, 
per quem omnia fecit. 

^Vers. 22.) « Factus sum infirmis infirmus, ut 
infirmos lucrifacerem. > Infirmus factus est, dum 
propter fratres infirmos a licitis abstinet ; ne illis 
scandalum generet, <0mnibu8 /actus sum omnia,ut 
omnes salvos facerem. > Hoc fuit viri prudentis(73) 
et spiritalis, ut omnibus omnia factus, propositum 
tamen 143 religionis nonexcederet ; quia ubi ces*- 
sit, ad hoc cessit, ut proficeret; nec aliudfecit, 
quam lex mandavit. 

( Vers. 23.) < Omnia autem facio propter Evange- 
liuui, ut particeps ejus fiam. > Hoc est, omnia su- 
pradicta facio, ut voluntatis evangelicae particeps 
efficiar, quam habet circa salutem humanam. 

(Vers. 24.) « Nescitis quoniam quiin stadio cur- 
mnt, omnes quidem currunt, unus autem accipit 
palmam ? > Nunc aliud vult exponere : itaque hoc 
exemplo ostendit quanta sit utilitas legis nostrae, in 
qoa non uni^ sed omnibus promissa est palma. 
« Sic currite, ut comprehendatis. > Sollicite vult 
carri ad promissionem, quia magna est. 

(Vers. 25.) « Omnis autem qui in agoneconten- 
dit ab omnibus se abstinet *, > ab his omnibus quae 
Titanda eadem tradit discipUna, cum sciant unum 



dubitent. Suo itaque exemplo non magis verbis 
quam operibus exercendum hortatur. 

CAPUT X. 

(Vers. I, 2.) « Nolo enim vos ignorare^ fratres, 
quia patres nostri omnes sub nube Jhierunt, et omnes 
mare, transierunt, et omnes in Moyse baptlzati sunt 
in nube et in mari (Exod, xiii, 2i ; xiv, 22; Num. 
IX, 21). > Judaeorum exemplo, qui negligentia sua 
ofiienderunt, sollicltos nos vult esse ; ideoque sub 
nube dicit illos fuisse, quia omnia qus gesta sunt, 
un figura nostri facta sunt (75) ; ut veritatis nostrae 
illi habuerint imaginem. Contecti enim nube et ab 
adversariis suis tuti praestiti, dum a morte liberati 
Q sunt, baptizati dicuntur. Illisenim, idest iEgyptiis 
in mari mortuis, dum hi, duce Moyse, feliciter 
transeunt, erepti sunt a morte : quod praestat bap«- 
tismum. Non enim illis praeterita mala imputata 
sunt, sed per mare et per nubeni purificati, praepa* 
rati sunt ad accipiendam legem, et formam futuri 
sacramenti nostri. 

(Vers. 3, 4.) « Et omnes eamdem escam spirita- 
lem ederunt, et omnes^umdem potum spiritalem 
biberunt ; bibebant enim de sequente eos spiritali 
petra : petra autem erat Christus. > Manna (Exod. 
XVI, 15)et aquam quae fluxit de petra (Exod.xvn, 6), 
dicit spiritalia ; quia non mundi lege parata sunt, 
sed Dei virtute sine elementorum commistione ad 
tempus creata, habentia in se figuram futuri my- 



coronandum; quanto magis nobis observandum est, sterii, quod nunc nos sumimus in commemoratio- 



qnia omnibus promissa est salns 1 < £t illi quidem 
nt corruptibilem coronam accipiant : nos aulem in* 
oorraptam . > £t in hoc multum dispar donum est, 
ae perhoc diligentiores nos essedebere, quibusnon 
terrenis et marcescentibus floribus, sed aeternis con- 
serta gemmis in modum regalis diadematis spiri- 
talis coroua servatur. 
( Vers. 26.) < Sic curro, non quasi in incertum. > 



nem Christi Domini. Ideo et panis angelorum di^ 
ctus est, quia virtute qua angeli subsistunt, creatus 
est : hoc significans, quia de coelis venturus erat, 
qui spiritaliter pasceret. Unde et manna primum 
Dominico die venit de coelo ad saturitatem populi; 
sequens tamen petra dicta est, quae intelligitnr 
Christus. Ubi enim deficiebat humanum eis suffra- 
gium, aderat Christus; ideo seqnebatur, ut ubi 



(72) Sic edit. Amerb., Eras. ac Rom. cum parte 
mss. : Gill. vero et alii mss., ilUs mitti verho ; qui- 
dam cod., Verbum. 

(73) Mss, nonnulii» Uoc fuii vere prudem. 



(74) Vet. edit. acplures mss.yfejuHiis illudagere: 
melius tamen Rom.edit.cum aliis mss..... angere* 

(75) Ms. Co;b., cura nostn facta sunt. 



*47 



AD OPERA S. AIIBR06II APPE?a)TX. 



248 



^CeciiBset, ilk sabveDirat Ifec eaim petra aqaam A in Ix i<ii JuJre concessernnt, anticipantes illum ; 



4edit, 66d Ghmtog. 

(Vers. 0.) « Sed non in plaribos eonun bene 
sensit Dens. > Ideo hoc dixit, qnia acceptum bene- 
ficium non intellexerunt, « Prostrati enim snnt in 
deserto (Num, xxvi, 65). » Dignnm est, ut qoi m»- 
gna consecntns, in parvis diiDdens est, non solum 
hscc non adipiscatur, veram etiam amittat et illa. 
Quoniam ergo snperius hortatus est ad meliora, se 
etiamdicitid elaborare, ntad promissionem dignus 
occurrat ; nunc ut istud exempli terrora constrin- 
fat ac suadeat, Judaeos tunc simili modo dicit do- 
num Dei et gratiam sortitos, sicnt et nos : et quia 
144 indiligentes et dnbitantes de Dei promissione 
fuemnt (77), prostratos esse in deserto; ut ideo 



qoia tradens Ghristum,exterminatus est de numero 
tpostolonim a judice Deo. Per baec exempla ad coi^ 
recliorem nos \itara provocat ; ut monitis ejui aut 
praBmium,8i obedientes foerimas, aot propensiorem 
poenam mereamur inobedientes. Non est enim am^ 
biguum illos peccantas plas subjiciendos tormentisy 
qnibus pecoantiam posn» ad hoc relat» sont, ne 
peccarent. 

(Yers. II.) < Haec antem omnia in fignra eontin^ 
gebant illis ; scripta snnt vero ad correptionem no- 
stram, in quos fines saeculorum deveneront. » Fines 
ssculorum nos sumus; quia tunc hsec ideo facta 
noscuntur circa retributionem illoram» at nobis 
essant exemplo, qni postremo saeculo faturi eramas 



semetipsum affligere se ostenderet, ne in illorum B '^^ ^^^^ Ghristl. Pro utilitate enim nostra gesU sont, 



numero inveniretur : proinde elaborandum at sai 
imitatores exsisterent. 

(Vers. 6, 7.) • Hsbc autem in figura nostri facta 
sunt, ut non simus desiderantes mala^ sicut et illi 
desideraverunt.t Is sensns et ratio est, quam supra 
memoravi. < Neque simnlacris servientes, sicut qni- 
dam iliorum. > Nunc hos tangit, qui in idolio re- 
combentes putabant non esse peccatnm. Sicut 
scriptum est (Exod. xxxii, 6) : « Sedit populus 
manducare et bibere, et sarrexerunt ludere ; > ante 
Idolnm utiqne ; ut non se erederent immunes a 
crimine, qui in idolio epulabantur. Nam Moyse in 
monte posito apud Deum, simulacro vituli facto, 
post oblationem dedicationis causa: t Sedit popnlus 



Bt li terrore bomm in Dei timore manserimus, glo- 
riam illis promissam accipiamos : si quominus, ge- 
minabitur nobis pcena iUorum ; qoia m^or notitia 
legis plos facit reum. 

(Yers« i2.) « Propterea et qai se patat stare, vi- 
deat ne cadat. > Hoc ad eos loquitur, qai praesa- 
mentesde soientia, qoa licitam est omnia edere, in- 
firmis fratribus scandalo erant: et patantesaliquid 
se proGcere doctrinapseudoapostoloram, deteriora- 
verant; et jadlcabaot Apostolum, cum ipsi essent 
rei. Superbiam ergo ampatat, ne per bano tenten* 
tur, sicut JudflBi tentati sunt, et periemnt. 

(Yers. i3.) • Tentatio vos non apprebeodat, nisi 
humana. > Ao per boc detrabentes Apostolo, Dooii- 



manducare et bibere, et surrexerunt ludere. » Haec q num tentare vidontur ; quia et tuno cum Moysi de- 



laxuria est, qaia semper oblectati,in Dei rebus in- 
fideles inventi sunt. Ideoque instruit (78), ne in 
hanc diffidentiam per assensum luxariae in idolio 
incidamus. 

(Yers. 8.) t Neque fornioemnr, sicnt qnidam il- 
lorum fornicati sunt, et cecidemnt una die viginti 
trla milliahominum (Num, xxv, 9). > Hoc illis re- 
tributum est, quando cuifl Madianitis mulieribus se 
commacularunt ; ira enim Dei exstitit contraillos, 
quae semulatione Phinees sacerdotis habcntis zelum 
Dei, sopitaest, neplures morerentur. 

(Yers. 9.) « Neque tentemus Ghristum, sicut qui- 
dam eornm tentaverunt.et a serpentihus periemnt.» 
Detrahentes de Deo Ghristum tentasse dicnntur; 



traherent, et dubilarent de eo, Deam tentasse di- 
ountur. Omne enim quod probatum non babetur, 
tentatu? ; ideo ut haec tontatio convellatar,admonet 
cum terrore. Ut autem humaua tentatio illos i^pre- 
hendat, hortatur ; bumana enim tentatio est pro- 
pter spem Dei diffidere de homine, quia vana spes 
in homine ; ut in necessitate aut pressura non de- 
speret de Deo, humanum auxiliam requirendo, si« 
out et Judaei qui dubitantes da Deo, idolomm ad- 
minicula exorabant« Hoo est humanam auxiliom; 
quia dii paganorum terra sunt, et cuUaram illornm 
hamanas error invenit. PropterChri^tum oriopatiy 
hamana tentatio est, per qotm profioitor spud 
Deum. 



qaia Ghristus erat, qui ad Moysen loquebatur. De- «. < Fidelis autem Dens, qoi non patietor voa ton* 

ni/rna na n/%a in Afk/1arv> Mnnfl.^ ^■^m.^.^i^ A/ a^.: *^ ». --j * ? ^» < *_*! 



nique ne nos in eadem causa inveniamur, com- 
monet ne diabolo tradamup, cujus serpentes habent 
figuram. 

(Yers. 10.) « Nepe marmapavefitis, siout qui- 
iam ex Ipsis murmuraverant (Num. xtv, 2;xi, I). » 
Murmurare est falso ad invicem de praepositis et 
rectoribus queri,qnantum ad mentem looi pertinet ; 
quia solet murmur fieri et justa ex causa. « Et per- 
ierunt ab exterminalore {Ibid, ni, 2). » Hoc est, 

(76) Idem cod. Cob., non despiriat, verum etiam 
studeat labomre,nt ad promissionem dignus oceuiTai, 
ubinon pauca praetermitluntur. 

(77) Nonnulli mss., de Deiprovisione fuerunt. 



tari sapra qaam potestis ; sed faoiet oum tentatione 
otiam proventum ; at possitis toJerare. » Ideo fido- 
lem dleit Deum^ • qui non patietar Tostentari 
sapra quam potestis : » qoia daturam aa promiait 
148 Deus diligentibas se regna ocalestia: et nt 
det neeesse est; qaia fideJis est. Prqsterea ergo 
tribulatis pro se aderit, nec pattetur tantam irro- 
gari, quod tolerari non possint : sed faciet» ut aut 
cito cesset tentatio^ aut si prolixa fuerit, det tole- 

(78) God. Gorb. solus, ideoque dislmiit ; at idem 
cod. oum aljis quibusdam, huBwrim id^U inciia^ 
mus. 



949 



COMMENT. IN EPIST. I AD COR. 



iiA 



raiidi \iitulom :alioqtunnon dabit, quod proniisit; A unius Dei fidem cormmperet, Saunas adhivenit. 



quia vincetur, qui patitur.Homo est enim infirmitati 
ftubjeclu», el non erit qui accipiat (79) : sed quia 
lidelU est Deiu, qoi pronilait, subvenit ut impleat 
quod promisift. Deniqne breviatos vuU esse dies 
DomiQUS, nt salventur electi, et possint consequi 
regnnm Dei ( Mailh. xxiv, 22). Quomodo tamen a 
Oeo adjuvatur, si tantum permittatur lentari, quan- 
tam potest (80) ? Adjuvatur plane, dnm non plns 
perraittitur ei imponi, quam scitur ferre posse ; ut 
quarto die pati non permittatur, qui scitur ultra 
Bon possequam triduo tolerare. 

(Vcrs. 14.) < Quapropter, charissimi, fugite ab 
idolorum caltura. > Hortatnr etiam nnnc, ut absti- 
neant se ab omni societate idololatrisB, ut non so- 
lam spea, sed et animus inde tollatur, ne per hoc g 
nascatur in Deum tentatio. Nemo enim assiduus in 
idolio nihil sperat de eo (81) ; hinc enim sperare 
dubitare de Deo eat^ sicut et Saul relicto Deo, qui 
ei fnerat delicli causa iratus, ad idoloiatriam se 
contulit, aliquid sperans de ea (/ /2^^. xxviii, 7-20). 
Cui quidem ei in praesenti obfuit, et in futurum 
fehennam ultrioem providit. 

(Vers. 15.) « Quasi prudentes, vos, jadicate quod 
dico. » Exempla subjicit, ut facilius suadeat ; quia 
cui verba satis non facinnt, solent exempla sua^ 
dere. 

(Ven. 16« 17.) < Galix benedictionis quem bene- 
dicimas, nonne communicalio sanguinis Domini est? 
Pania quem frangimns, nonno oommunicatio corpo- 
?ia Domini eat ? Quia unns panis, nnum oorpns 
multi sumus ; omnes enim de une pane et de nno 
caliee participamns. > Qnoniam unum sumns, alter 
alterius membra, nnnm nos sentire debere dicit ; 
Ui fidea nna nnum habeat sensum et opus. 

(Vera. 18.) « Videte, Israel, secundum oarnem : » 
hoQ est, discite, homines videntes Deum, quemad- 
modnm ae habent camalia, id est idololatria. 
4 Nonne qai edunt hostias, partioipes snnt altaris?* 
Sicat enim nos de ano pane et de nno calice per^ 
oipienteB, participes et consortea snmas oorporis 
Domini : ita et qui edunt ho&tias, participes aont 
altaris erroria. 

(Vers. 19, 20.) * Quid ergo dico, quia simulacro 
immolatam aliquid est ? Non quia simulacrum est 
aliqnid ; sed qnie saerifioant, d^moniis immolant. 



Unde et Joannes apostolus in epistola sua diolt : Ad 
hoc venit Filius Dei, at solteret opera diaboU (f 
Joan, III, 8). 

(Vers. 21.) « Non potestis calicem Domini bibere 
et calicem daemoniorum ; non potestis mensae Do^ 
mini communlcare et menss daemoniorum. « Sicut 
et Dominus ait : c Non potestis Deo servire et mam- 
monae (Matth. vi, 21) ; » quia qui calicem dsemonio- 
mm bibit, calici Domini insultat : et cum mensas 
daemoniorum communlcat, mensae Domini, id est 
altari, obstrepit, et Domini corpus crncifigit. Idcirco 
enim Christus cmciflxus est, nt dissolveret opera 
diaboli (83). Qui ergo facit opera diaboli, Christo 
repugnat. 

(Vers, 22.) < Ant aBmulamur Dominum Jesum ? 
Numquid fortiorcs illo sumus? > Yim fit ut hurailis 
zeletur poteutem ; scit enim non sibi competere, in 
quo iUi potest invideri ; sed autsquali invidetur» 
aut prope aequali. Ideo Apostolus non posse dixit 
homines aemulari Dominum Jesum, propterea quia 
illum sciunt Dominum : si quominus, non videbitur 
eis dignus esse vocari Dominus, quem zelantur ne 
Dominus sit. Zeloenim Satanas idololatriam invenit 
ut homines, negando Deum Dominum, idolis ser^ 
viant quasi diis et dominis. < Omniamihi licent,sed 
non omnia expediunt. • Omnta dicit licere secun- 
dum legem naturae; omnia enim mnnda lunt. De 
escis enim agebatur, et carne idolis immolata. Nam 
quae prohibita et interdicta sunt, quomodo dici poa- 
Q sunl licere, cnm hic etiam ipsa, quffi conceasa snnt, 
aignificet 146 aliqnando non expedire? sicut dicit 
apostolus (84) Petrus : • Si hm eat oausa viri eaia 
nxore, non expedit nubere {Maith. xix» 10). • 

(Vera. 23.) < Omnia mihi licent, sed non omnia 
ttdificant. » Idem sensus est, quia licet omnia ede« 
re : sed quod idoiis immolatnr, non »difioat ; qnia 
•candalum facit fratn, sioat aapra diotnm est : ideo» 
qn^ a licitis aliqoando temperandam est, ut prosit. 
Hino eat unde tomptns ab iia, oara ei lioeret, no- 
loit aoeipera, sciens non expedire. 

(Vers. 24.) (85) « Nemo quod sunm est quaerat, 
sed qaod alterins. > Vemm est quod dnm unusqnis- 
qne in idolio recumbit, voluntati suae satisfacit, et 
fratri eonscientia inflrmo scandalnm ponit. Qua- 



Simalacrum vere nihii est ; quia imago videtur rei D propier festinandnm est pro charitate Domini no- 



mortnaa : sed 8«b tegmine aimulacrorum diabolua 

colitor, 

< Nq)o voa fMkrlioipe^ fieri damonioram. » Oeten- 
dit illishoo eese tantum, quod videtur in idolio(82): 
led esse oeealtam iniqnitatis my^terium, quod ut 



li 



(79) Rom. edit, sola, qui eripiai. 

(80) Mss. ^Uquot, vermiUitur tentari, quantum 
$citur ferre possef At locus inleger a vocibus, Quo- 
wodo tamen usqne ad Quapropter, i^rmimi, omit^ 
titur in ms. Corb. 

(81) £;dit. lloin., ia idalio aliquid speret d4 eo, 
vet. autem ac mss. eo tantum discrepant, quod illse 
babent etiam sperct; et illorum nonnulli pro de eo 



stri Jesu Christi ; ut et magis quae sunt salnti proxi- 
mi necessaria prohibeamus, quam nostrae volantati, 
stent idem Apostolns, vas eleetionis, et medicus 
spiritalis, ait : « Non qnaerens quod mihi ntile est, 
sedqnod mnltis {infra, vers. 33). > 

legnnt de Deo, 

(8:)) Bom. edit. sa)a» ^iied oidetwr t» Me&>. 

(83j Nonnulli m^., aru^ifixus est, quia dusQMi 
opera diaboli. 

(84) Roin. edit., Sieitt dicunt apostoli. 

(85) ilic textns apostoii atqne illius expositio, et 
coo. Corb. rostituitur, cam absit in aliis, siont et 
in cunctis edit. 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



m 



(Vers. 25, 16.) «Omne quod in macello venil edi- A 
le, nihil interroganles (86) propter conscientiam ; 
Domini est enira terra et plenitudo ejus. • Ut om- 
nia munda ostenderel, exemplo psalmi vigesimi ter- 
tii hoc roboravit; quia non potest immnndum essa 
quod Domini est. Et quoniam superius de escis ait: 
«Omnia licent, * statim subsecutus est : «Omne quod 
in macello venit, edite, nihil interrogantes propter 
conscientiam. > Hoc autem ideo subjecit, ut libera 
ut conscientia ; Ucet enim aiiquid pollutum sit per 
accidcntiam^ id est oblationem idoli ; cum hoc ta- 
men nescit qui emit, nullum patitur scrupulum, et 
apud Deum immuuis est. 

(Vers. 27.) < Si quis vocat vos ex infidelibus ad 
ecBuam, et itis, omne quod appositum vobis fuerit, 
edite, nihil disquirentes. > Hocest, simpliciter man- ^ 
ducate quod apponitur, non interrogantes unde sit. 

(Vers. 28, 29.) < Sivero aliquis dixerit : Hocim- 
molatitium est, nolite manducare proqter illum qui 
indicavit, et propter conscientiam.Conscientiam au- 
tem dico, non tuam, sed alterius. > Hoc perfectis lo- 
quitur, qui possunt contemnentes idololatriam,quia 
nihil est roanducarede sacrificio,certi quiaquod snb 
Dei Greatoris nomine editur, non potest polluere : 
sed quia alius, qui idolis 8ervit,g1oriabitur, te eden- 
te de sacrificatis, quasi venereris idola; ideo non 
debet edi. Apud conscientiam enim ille laetabitur 
suam, quia videt te Hbenter appetere quod idolis 
immolatum est. 

« Utquid enim libertas mea judicatur ab alia 
con6cientia?> Hoc dicit, quiacum ab idoli devotio- 
ne conscientia sit libera, quid opus est ut putetur ^ 
quia venerationis causa edat idolis immolata? Judi- 
eatur enim non distare ab eo qui colit idola, quan- 
do non horret quod oblatum est simulacro. 

(Yers. 30.) < Si ergo gratia particeps sum, quid 
blasphemor pro quo ego gratias ago ? > Id est^ si 
ego gratiaB Dei communico; quia in ipsius nomine 
edo : quid opus est arbitrari hoc aliquem, quia ego 
idolo devotus sum, dum non horreo quae oblata 
sunt idolo,hoc esi,hlasphemorf El me ergo blasphe- 
mat, et ille in idolio suo gaudet ; dum me putat par- 
ticipem, habet occasionem permanendi in errore, 
et fratribus malum datur exemplum. Nam si prae- 
ceptum est in lege ut luci et araa et tituli et ipsa 
idola confringantur ; vide si non peccatum est non 
soium haec non facere, sed et interesse epulis hu- D 
jusmodi propterea de sacrificatis non expedit ede» 
re (87). 

(Vers. 3i.) < Sive igitur editis, sive bibitis, sive 
quid facitis, omnia ingloriam Dei.> Per baecsubje- 
cta declaravil in idolio edere, quavislicetconscien- 
tia, inimicnm esse Deo; ad opprobrium enim Dei 
unius haeo diabolo dedicantur. Nam in gloriam Dei 
edere et bibere et aliquid facere, hoc est, ut sub 
invocatione Creatoris cum modestia convivium ce*- 



ii 



[86) Ms. Corb., nihil discementet. 

[87) Idem cod. Corb., nm solum hcee facen*e^ sed 
ft de sacrilicatis fion expedit edere^ 



lebretur; in gloriam enim Dei aliquid fit, cumin 
actibus et conversatione Christiani Deus laudatnr, 
vel cum filiorum procreatio a Deo speratur. 

(Vers. 32.) < Sine ofTensione estote Judaeis et 
Graecis, et Ecclesiae Dei. > Sic temperandam con- 
versationem noslram docet, ut nullus in ea scanda- 
lum patiatur. OfTensio ergo Judaeis fit, cum idola, 
quae ilii abominanlur, Christianum, qui se dicit le- 
gem et prophetas accipere, vident non horrere. 
Graecis vero, id est 147 gentilibus, haec est offen- 
sio, si in eo in quo sunt, non solum npn arguan* 
tur, sed et promptiores fiant, dum non vitantur 
vota idolorum illorum.EccIesiaeautem Dei fit offen- 
diculum, quando quosdam ex numero suo videt iis, 
quae inimica sunt Deo, adhaerere. 

(Vers. 33.) < Sicut ego omnibus per omnia pla- 
ceo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod 
multis, ut salvi fiant. > Omnibus per omnia placere 
est sine scandalo cujusquam agere ad profectum 
utilitatis illorum, ut et iilis et huic sit utile. 

CAPUT XL 

(Vers. 1.) < Imitatores mei estote, sicut et ego 
Christi. * Humanum est quod dicit, ut imitatores 
ejus simus, quia Deo nobis magister indultus est. 
Si enim hic Dei imitator est, quare non nos homi- 
nis ?n)uia sicut Deus Pater misit Christum roagi- 
strum et auctorem vitae ; ita et Christus misit apo- 
stolos nobis magistros,ut eorum imitatores essemns- 
quia ejus esse non possumus. Ita enim ait Dominus 
ad Patrem : < Sicut me misisti in huno mundnmy 
ita et ego misi eos in hunc mundum {Joan. xvii, 
I8jj> £t quia digni imitatores ejus erant, subjecit: 
< £t pro eis sanctificabo me ipsum (/6i(l. 19). > 

(Vers. 2.) < Laudo autem vos, fratres, quod om- 
nia mea memoria retinetis, et quomodo ubique tra- 
do, traditiones meas tenetis. » Postquam mores et 
conversationem illorum arguit, nunc traditiones 
vult corrigere. Ideo non hoc confirmat, sed succen- 
set eis; quia cum esset apostolus eorum, immemo- 
res erant traditionum ejus : neque quod adhuc non 
didicerant, ex aliarum Ecclesiarum traditione se- 
quebantur (88) ; ac per hoc quasi noviter tradit illis 
dicens : 

(Vers. 3.) < Volo vos scire quia omnis viri caput 
Christus est. > Ad auctoritatem retulit ; quia horoo 
a Deo quidem, sed per Christum. < Caput autem 
mulieris vir. > Quia quamvis et mulier per Chri- 
stum, de viro tamen facta est, ac per hoc subjici- 
tur viro. < Caput autem Christi Deus. > Dignum 
est ut filii caput Pater dicatur. quasi genitor ejus. 
Aliter tamen caput viri Christus est, et aliter vir 
mulieris,et aliter Deus caput Christi est. Deus au- 
tem ideo caput Christi est, quia de eo vel ab ipso 
genitus est. Mulieris vero caput idcirco vir est, 
quia ex ejus costa Dei virtute formata est (Gen. ii, 

(88) Corb. cod., sed aliarum EccMarum tradir 
tionem sequebantur^ 



953 



COMMENT. IN EPIST. I AD COR. 



m 



11). Christus autetn ideo caput viri est, quia per A scopain, quia vicarius Domitii est, propter reata^ 



jpsum cum non esset, creatus est. Una ergo dictio 
diversam habet intelligentiam ; quia et personas 
discrepant et snbstantiae. 

(Vers. 4.) « Omnis vir orans aut propbetans ve- 
lato capite detarpat caput snum. > Orare dicit de- 
precari : prophetare autem adventum fore Domini 
voce syciboli post orationem ciTari. 

(Vers. 5, 6, 7.) Omnis aatem mulier orans aut 
prophetans non velato capite, confundit caput 
suuro ; nnam est enim atque idipsum, ut decalva- 
tar. Si autem non velatur mulier, tondeatnr : si 
aatem tarpe est mulieri tonderi aut decalveri, velet 
capnt. Vir enim non debet velare caput, cum sit 
imago el gloria Dei. > Qnamvis una substantia sit 



originem (89) subjecta debet videri. 

(Vers. 11.) « Verumtamen neque roulier sine vi- 
ro, neque vir sine muliere in Domino. > Ideo t» 
Domine, quia Deus ex uno fecit ambos et unum ; 
una enim caro et unum corpus sant in Domino, 
boc est, secundum Dominum, qui creavit. Denique 
qui non crednnt mulierem de viro sumptam, hi sine 
Domino, vel non secundum Dominum credunt ho- 
minumoriginem. 

(Vers. 12.) « Nam sicut mulier de viro, ita et 
vir per mulierem. > Hoc firmavit, quod dixit; quia 
ambo unum sunt in natura, atque origo malieris 
vir est, sicut legitur in Genesi factum a Domino 
Creatore {Gen. ii, 22). < Oinnia autem ex Deo. > 



et vir et mulier, tamen quia vir capul est mulieris, j. Postquam gradatim exposuit singula, ut omnia Deo 



anteponendus traditur ; ut per causam et rationem 
major sit, non per sabstantiam. Inferior ergo mu- 
lier viro esl, portio enim ejus est; quia origo mu- 
Ueris vir est : ex eo enim est, ac per hoc obnoxia 
videtur mulier viro, ut imperio ejus subjecta sit. 
Honorificentiam et dignitatem viri obstare dicit ne 
velet capnt; imago enim Dei incongruum est ut 
celetar : abscondi enim non debet, Dei enim gloria 
videtur in viro. 

« Mulier autem gloria viri est. > Multnm distat 
inter gloriam Dei et gloriam viri ; virenim ad ima- 
ginem Dei factus est, non mnlier. Haecautem imago 
Dei in viro, quia unns Deus unum fecit hominem ; 
nt sicat abuno Deo sunt omnia, itaessentet abuno 
homine omnes homines, ut unius Dei invisibilis. 



subjiceret, unum servans principium, ait : < Oinnia 
autem ex Deo ; > ut neque mulier subjectionis sua 
causa contristaretur, neque vir quasi exaltatns su- 
perbiret. 

(Vers. 13.) < Vos ipsi judicate : decetne mulie- 
rem non velatam orare Deum ? > Hinc est unde 
superius illisper ironiam succenset, dicens : < Laudo 
quia omnia mea memoria retinetis : et quomodo ubi. 
que trado, traditiones meas tenetis (iupra, vers. 2). » 
Cum enim haec esset traditionis ratio, ut velata 
essent mulieres in ecclesia, illi contra rcvelatas 
eas in ecclesia patiebantur. Ideoque jam uon aa- 
ctoritate traditionis, quam neglexerant, sed per 
ipsam naturam suadere illisnititur veritaiem dicens : 

(Vers. 14, 15). < Nec ipsa natura docet vos quia 



onius homo visibilis imaginem haberet in terris, ut ^ vir quidem, si comam habuerit, ignominia est 



onos Deas in uno homine videretur auctoritatem 
unias principii conservare, ad confusionem diaboli, 
qui sibi, neglecto uno Deo, dominium et divinitatem 
volul nsurpare. Quod propheta Ezechiel significat 
(Ezech, XXVIII, 16), et.Apostolus idem, ait enim : 
« lu at in templo Dei sedeat, ostendens se quasi sit 
Deus (// Thesi. u, 4). > 

(Vers. 8, 9, 10.) < Non est enim vir ex muliere, 
sed mulier ex viro : et enim non est creatus vir 
propter mulierem, sed mulier propter virum. Pro- 
pVerea debet mulier potestatem habere snpra caput 
etiafn propter angelos. > Poteslatem velamen signiii- 
cavit, angeJos episcopos dicit, sicut docetur in 
Apocalypsi Joannis (Apoe, ii, 1 xe^.). £t quia uti- 



illi ? > Hoc secundum legem locutus est ; prohibet 
enim virum esse comatum (Levii. xix, 27). < Ma- 
lier autem si comam habuerit, gloria est illi ; qao- 
niam coma pro velamine data est ei. < Naturaliter 
hoc honestum et propemodum decretum vult esae» 
ut velata mulier satisfaciat, et gratias agat Deo^ 
Coma ergo indicium velaminis est, ut natura et 
voluntas addatur. Denique nnlla mulier etiam re- 
velata adit potestatem. 

(Vers. 16.) «Si qnisautem videtur contentiosos 
esse, nos talem consuetudinem non habemus, aeque 
Ecclesia Dei. > Post rationem redditam, ut conten- 
tiosos vincat, auctoritatem inferponit ; quia neqae 
Judaismas hoc habuit, unde dicit : < Neque nos» 



qae bouiines sunt, quod non corriperent plebem, D neque Ecclesi» Dei, > ut neque Moyses, neqae 
arguuntur : et quod rectum est in illis, lau- Salvator sic iradiderit. 

(Vers. 17.) < Hoc autem praDcipio, non laudaOB 
quod non in melius, sed in deterius convenitis. > 
Quomodo particulatim conversationem illoram per 
correptionem emendat ; ita et traditiones illoram, 
non laudans utique, sed vituperans eos. 

(Vers. 18, 19.) < Primum enim. > Primvm dl- 
cendo, genus peccati oslendit, unde orti sunt eno- 
res (90), quos reprehendit; ubi enim dissenaio 



datar. Mulier ei^o (33 qusst. 5, cap. Mulier) idcirco 
debet velare caput, qoia non est imago Dei, sed ut 
ostendatur subjecta ; et quia praevaricatio per illam 
inchoata est, hoc signum debet habere ; ut in £ccle- 
lia propter reverentiam episcopalem non habeat 
capat lit)erum, sed ve.amine tectum : nec habeat 
potestatem loquendi ; quia episcopus personam ha- 
bel Cbristi. Quasi ergo ante judicem, sic ante epi- 



(89) Gratianas in decreto, propter peccatum ori" dicemus. Id ^nu$ peccati ostendit, unde rtetwii^ 
fmale. nihil eH. 

(90) Ms. Corb,, Ubi enim 4issensio esl, primum 



AD OPERA S. AMBROSn APPENDIX. 



)Sd 



. nihil reotnm est. » Convenienlibus vobia in A (93j hoc facite in mei commemoralionem. Sitnili 



ett 

ecclesiam, audio dissensiones esse, et partim cre- 
do. Oportet enim et hsreses esse, nt et qui probati 
innt» manilesti fiant inter vos. > Sciendo nonnol- 
los mente cormptoe versntia diaboii, dicit : 
« Oportet hereses esae. > Non ntiqne voluit, neo 
optavit ; sed qnia scivit fntumm» dixit (91), sicut 
et Dominua : « Oportet, inquit, venire scandala 
{Mat^. xvui, 7). > £t • Oportet Filium hominis 
pati (Luc. IX, 22), > praecius quia Judas proditor 
erat futurus. « Ut probati > autam cum dicit, 
• manifesti fiant inter vos, > illos significat qoi 
in traditione accepta dnrantes, exemplum probatio- 
Dia erant evangelicaa disciplina ad condemnatio* 
nem c»teronim. li sunt quos in capite epistol» ai- 



modo et calicem, postquam coenatum est, dicena : 
Hoc poculnm Novum Testamentum est in meo san- 
guine; hoc facite, quotiescunque bibetis, in mei 
Gommemorationem. * Ostendit illis mysterinm Eu- 
charistiffi inter ccBaandum celebratum^ non cmnam 
esse ; medicina enim spiritalis est, qnae onm reve- 
rentia degustata, purificat sibi devotum. Memoria 
enim redemptionis nostraa est; ut Redemptoris 
memores, majora ab eo conseqni mereamur. 

(Yers. 26.) < Quotiesounque enim comederilis 
panem hunc, et de poculo biberitis, mortem Domi- 
ni annuntiabitis, donec veniat. > Quia enim morle 
Domini liberati sumus, hujus rei memores, in eden* 
do et potando carnem et sanguinem, qn» pro no- 
gnificatj eo quod dicerent : « Nos vero Christi ; > cum ^ bis oblata sunt, significamus Novum Testamentum 



alii dicerent : « Ego Pauli, ego Apollo (I Cor, i, 12). > 
(Vera. 20, 2i, 22.) < Convenientibua igitur vo- 
bia ia nnum, jam non eat Dominicam coenam man* 
ducare. Unusquisque enim vestrum propriam coe* 
nam praeaamit in manducando; et alius quidem 
eaurit, et aiius ebriua est. Numquid domos non 
babetis ad edendum et bibendum ? aut Ecclesiam 
Dei contemnitiSj et confunditis non habentes?» 
Hos notat, qui aio in ecoiesiam oonvenebant ut 
inunera sua offerentesj advenientibua presbyteris 
(quia adhno rectores Eoclesiia non omnibus locis 
Aierant conatitnti), totum sibi qni obtuleranl, vin* 
dicarent, aohismatia cauaa. 149 Dissensiones 

enim inter eos psendoapostoli seminaverant, ita 



in his consecuti, quod (94) est nova lex, qua obe* 
dientem sibi tradit ccdlestibua regnis. Nam et Moy- 
aes, accepto sanguine vituli in patera, aapersit fiUos 
Israel, dicens : « Hoc est Testamentum. quod di&' 
posuit Deus ad vos (Exod. xxiv, 8). > Hoo figura 
fuit Testamenti, quod Dominus Novum appeilavit 
per prophetas; ut illud Vetus sit, quod Moysestra* 
didit. Testamentum ergo sanguine conslitutum est ; 
quia beneficii divini sanguis testis est. In cujus 
typum nos calicem mystioum sanguinis ad tuilio- 
nem (9o) corporis et anim» noatraB percipimus; 
quia sanguia Domini sanguinem nostrum redemit, 
id est, totum hominem salvum fecit. Garo enim 
Salvatoris pro salute corporis, sanguia vero pro 



Qt oblationea suaa xelarentur : cnm ona atqne ea- ^ anima nostra effusus est, sicut prius praDfignratnm 



dem prece omnium oblationes benedicerentur, nt 
ii qniy nt aasolet fieri, non obtnlerant, ant unde 
offerrent, non habebant, pudore correpti confun* 
derentur, non snmentes partem : et tam oito illud 
agebantj ut snpervenientea non invenirent quod 
^erent.1 deoque si sic, inqnit, oonvenitis, ut unu3« 
qniaqne snnm aumat, domi haec agenda^ non in 
Ecoleaia ; nbi unitatia et mysterii oansa conveni- 
tnr (d2), non dissensionia et ventris. Munus enim 
oblatum totius populi sit ; quia in nno pane omnes 
aignificantur. Per id enim qnod nnnm sumua, de uno 
pane omnes nos snmere oportet. 

« Qnid dicam vobis ? Laudo vos f In hoc non lan- 
do. » Apertum est deprehenso et correpto errore, 
nt de c«Btero corrigant, et sciant hoc verum, quod 



fberat a Moyse ; sic enim ait : « Caro pro eorpore 
vestro offertur, sanguis vero pro anima (L«nt 
xvn^ 11), > ideoqne non manducandum sanguinem. 
Si igitnr apud veteres imago fnit veritatia, qnm 
nunc apparm't, et manifestata eat in Salvatoris ad»< 
ventn ; quomodo haBretiois contrarinm videtnr Ve« 
tns Novo, oum ipsasibi invicem testimonio aint? 

(Yers. 27.)«Itaque quicunque ederitpanem hnno, 
ant biberit calicem Doroini indigne Domino, rens 
erit corporiset sanguinis Domini. > Indignnm dicit 
esse Domino, qui aliter roysterium celehrat, qnam 
ab eo traditum est. Non enim potest devotns esae 
qui alitcr praesumit^ quam datum est ab auotore. 
Ideoque praemonet nt secundum ordinem traditum 
devota mens sit accedentis ad encharisttam Domi-i 



dadnm in primordiis Ipsi didicerant; formam illius ^ ni ; quoniam fnturum est jndicium, nt quemadmo^ 



quaB a Salvatore in re hnjnamodi data est, iterat 
dioana : 

(Vers. 23, 24, 25.) « Ego enim accepi a Domino, 
qnod et tradidi vobis, qnoniam Dominus Jesns in 
qna nocte tradebatur, accepit panem, et gratias 
;agensj fregit, et dixit : Acoipitej et manducate. 
Hoc eat oorpus menmj qnod pro vobia frangitur ; 

(91) Omnes edit., et quidam mss., sid quia sint, 
futurum dixit; alii mss., sed quia scivit; nonnulli, 
aeil futunm, didPil. 

(92) Codex Laud., etmysterii causa converUtur. 

(93) Rom. edit., pro vobis tradetur. 



dnm accedit unnsquisque, reddat causas in die Do- 
mini Jesu Christi ; quia sine disclplina traditionis 
et conver^aationis qui accedunt, rei sunt corporis 
et sanguinis Domini. Quid est autem reos esse, 
nisi pOBnas dare mortis Domini ? Oocisins est enim 
prohis (96), qui beneficium ejnsin irritnm ducunt. 

(Vers. 28, 29.) « Probet autem se homo, et aic 

(94) Ms. Corb., significans, et quod sumus iVb- 
vum Testamentim in kis consccuti, quod, etc. 

(95) NonnuUi mss., calicem mysticum ad tuitio^ 
nem ; unus, ad tinctbnem, 

(96) Rom . edit., oceisus est #ntm ab Us, 



!57 



COMMENT. IN EPIST. I Al) COtt. 



488 



de pane iHo edat, et rte pocnlo bibat. Qui enim A colontcs idola, ct dncebaritnr duce Yoluntate dae- 



mandocat et bibit indigne, judicium sibi ipsi man- 
dncat et bibit, non diacemens corpus Domini. » De- 
?oto aaimo et enm timore accedendum ad commu- 
Dionem docet ; ut sciat mena reverentiam se debere 
ei, ad enjua eorpus «umendum accedit (97). Hoc 
enim apnd se debet judicare; quia Dominus est, 
cujos in myalerio sangulnem potat, qui testis est 
bene£cii Dei. Quem no« si cum disciplina«ccipia- 
mus, non erimus indigni corpore et sanguine IISO 
Domiui; gratias enim videbimur (98) reddere Re* 
demptori. 

( Vers. 30.) « Ideo multi in vobis invalidi et aegro- 
ti. Et dormiunt multi. > Ut verum probaret quia 
examen futurum est accipientium corpus Domini, 



moniorum ; ita et colentes Deum, sint forma legis 
Dominicse, ambulantes sicut placet Domfno. Porma 
enim uniuscujusque legis in profcssione et conver- 
Batione cultoris debet videri ; ille enim forma et 
imago iegis Dei est, in cujus flde et conversatione 
Evangelii veritas Incet. 

(Vers. 3.) « Propter quod notum vobis fticfo, 
quod nemo in Spiritn Dei loquens, dicit anathema 
Jesu ; et nemo potest dicere Dominnm Jesum, nisi 
in Spiritu saneto. » Quoniam rationem spiritalium 
ignorantes, per singula charismata hominibus po* 
tius quam Deo dabant gloriam, non assecnti per Spi- 
ritum sanctum hoc donum ministrairi (99) : et quia 
qui Dominum Jesum vocat, non ^ine Spiritu san- 



jam hic imaginem judicii ostendit in eos qui in- PvCto hoc dicit ; habet enim grattam in eo ipsofidei 



eonsiderate corpus Domini acceperant, dum febrl- 
bus et in&rmitatibus corripiebantur, et mnlti mo- 
liebantur ; ut in his caeteri discerent, et paucomm 
CKemplo territi emendarentur, non inultum scientes 
corpus Domini negligenter accipere ; et eum quem 
hic pcsna distulerit, gravius tractandum fore ; quia 
contempsit exempium. 

(Vers. 31, 32.) < Qnod sl nosmetipsos discerne- 
remus, non utique judicaremur. Dum judicamnr 
autem, a Domino corripimur; ut non cum hoc 
mundo damnemur. * Hoc dicit, quia si nosmetipsi 
errores nostros comgeremus, non a Domino judi- 
caremiir. Et quia corripimnr, tamen pro nobis est : 
ut timore ipso emendemur. In paucis enim omnium 
est eoiendatio. < Ne cum hoc mundo, > id est 
cum in&deiibus, « damnemur. > Nihil enim diiTert 
fh infideli, qui inconsiderate ad mensam Domini 
accedit. 

(Vars. 33, 34.) < Itaque, fratres, cum convenitis 
ad maBdncandum, invicem exspectate. Si quis esurit, 
domi manducet. » Ad invicem exspectandum dicit, 
nt muitoram obiatio simni celebretur, ut et omni- 
bos ministretur : et si quis impatiens est, domi 
terreao pane pas^itur. « Ut non in judiciuin con- 
veniaiis ; > hoc est, ne mysterium repreiiensibiiiter 
et cma offensione agalis. 

c Castera antem cum venero, disponam. > Caput 
prius salulis ordine agendam ostendit, et quomodo 
in £cciesiam ab utroque sexu conveuiatur, praemi- 
sit : in quibus rebus si arror fuerit, non leve pec-^ 



suae propter gloriam nominis Christi; non enim 
sine dono Dei et Dominum dicere Jesnm; ae per 
hos ostendit illis in omnibns Dei esse landem et 
gratiam ; quia sicut idolorum imago in ministris 
ejns est, ordinem .suum habensper singulos gradns, 
totum tamen hominis est : ita et in lege Dominica 
gradus charismatum sunt -officiis Ecclesiae, non uti- 
que mcritis humanis indulti; sed ut membra ad 
aedificationem Ecclesiae pertinentia, qu» per se et 
in se habent gloriam, sicut est etiam in hnmanis 
officiis. Scholae enim sunt, qnae positis in se dant 
dignitatem ; ut loci honor hominem feciat glorio- 
sum, non propria laus. Ait ergo : « Nemo in Spi- 
ritu Dei loquens, dicit anathema Jesn. » Vox enim 
quae dicit anathema Jesn, humano est errore pro- 
lata (1) ; quidquid enim falsnm est, ab homine est. 
€ Et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in 
Spiritu sancto. » Dictum enim ipsum, qno signifl- 
catur Dominus Jesus, non ab adulatione hominum 
sicul et idola dii vocantur, sed Spirilus sancli verl- 
tate profusnm est; quidquid enim verum a quo- 
cunque dicitur, a sancto dicitur Spiritu. Ne ergo 
hominum favorem existimarent in regula Christia- 
na, el propter hoc se argui minime patcrentur, 
sicut est et in simulacris (homo enim adinvenit (f ) 
ut Deus dicatur, qui non est ; ac per hoc subjecti 
sunt antistites illis) ; ostendil enim eis nvllum be- 
neficium esse humanum in eo, cnm dicitur Domi- 
nus Jesus ; sed magis donum Dei, qni dignatus 
est mysterium suum 161 hominibn» dedarare. 



catum est. Caetera aulem qu» ad aedificationem D Etenim ipsa professio (3) remissionem acquirit 



EcelesiaB ^tinent, praesentia soa ordinare ae pro- 
misit. 

CAPOT xn. 

(Vers. I, t.) < De spiritalibus autem nolo vos 
ignorare, fratres. Scitis quia gentes eratis, simula- 
crorum forma eunles, prout ducebamini. » Spirita- 
lia illis traditurus, exemplum prioris conversatio- 
nis aiemorat; ut sicut simulacrornm fuerunt forma, 

(97) Ivo Carn., «t manl omnes,,,. accedant. 
(U8j Mss. aJiauot, gratia enlm videbitur. 
(9D) Cod. Val., hoc donum ministran Deo. 
(1) Ms. Corb., errore probala. 



peccatomm, sicut exaggerat dicatio idolomm. Do- 
cet ergo eos quia non praestant reiigioni beneficium, 
dicentes, • Dominum Jesum ; » sed aecipinnt; ne 
more idolomm hominum puterent gratiam esse in 
lege Domini, dum vocatur Deus, qni non est. Dfe- 
nique non intelligentes Dei donnm esee in fide; 
singuli singulos sibi hominee delegerant, qnos ae- 
querentur, dicentes : « Ego tnm Pa«li, «go vero 



(2) Gill. edit., homo enim ad id venit. 

(3) Mss. aliquot, ipsa confessio; Corb., ip^a 



pmep» 



mtsm. 



ijsd 



AD OPERA S. AHDROSII APPENDIX. 



860 



Apollo (/ Cor, i, 12). * Snperbiam ergo illorum A id est, ut Spiritu sancto repletus dicat falura* 



huroiliat: ut patianlur se, sicut dixi, argui. 

(Vers. 4.) « Divisiones vero gratiarum sunt. > 
Non hoc humanis meritis vult ascribi, sed gratiae 
Dei ad honorificentiam nominis ejus; sicut enim 
qui dicit Dominum Jesum, in Spiritu sancto dicit, 
qualis vis sit : ita et in loco ordinis officii ecclesia- 
stici positus, gratiam habet, qualis vis sit : non 
utique propriaro,8ed ordinis per efficaciam Spiritus 
sancti. Unde et inter initia dicit : « Neque qui 
plantat est aliquid, neque qui rigat : sed qui incre- 
mentum dat Deus (/ Cor. iii, 7). > 

(Yers. 5, 6.) Idem antem Spiritus. Et divisiones 
ministeriorum sunt. > Per eumdem Spiritum diversa 
dona dicit praestari. « idem vero Dominus. £t di- 



Alii discretio spiritnum. > Hoc dicit^ ut intelligat 
et judicet, qnud dicitur an Spiritus saucti sit^ an 
mundani. « Alii genera linguarum (5), alii interpre- 
tatio sermonum.> Interpretari est, ut dicta illorum, 
qui linguis loquuntur vel litteris, per donum Dei 
fideliter interpretetur. 

(Yers. 11 J « Omnia autem haec operatur unus 
atque idem Spiritus,dividen8 unicuique prout vult. > 
Quod superius trium personarum dicit, nunc per 
unum Spiritum sanctum agi profilelur; ul quia 
unius naturae sunt et virtutis, quod unus operatur, 
operentur tres : nnus tamen est Deus, cujus gratia 
dividitur singulis, prout vult, non ad merita homi- 
num, sed magis ad aedificationem Ecclesiae suae; 



visiones operationum sunt. > Jungit nuncGbristum g ut omnia quae mundus imitari vult, sed non im- 



Spiritui sancto. « Idem autem Deus, qui operatur 
omnia in omnibus. > In tantum non hoc hominibus 
dandum, quasi proprium sit, sed soli Deo asserit; 
nt etiam donum Spiritus sancti, et gratiam Domini 
Jesu unins Dei dicat operationem ; ne gratia et 
donum divisum sit propter personas Patris et Filii 
et Spiritus sancti : sed indiscretae unitatis et natu- 
rae (4) trium nnum opus intelligatur, ut ad unum 
omnem gloriam redigat et divinitatem. < Divisio- 
nes autem gratiarum snnt > officiis Ecclesipe, non 
humanis meritis deputatae. Si enim Spiritus san- 
ctus idem Dominus est ; et Dominus idem Deus est; 
et tres unus Deus est ; cum enim Spiritus sancti 
gloria, et potestas, et natura Dei est, et Dominus 



plet, quia carnalis est ; haec in Ecclesia, quae domus 
Dei est, singulorum officiis et dono et magisterio 
Spiritus sancti indulta ad probationem veritatis 
in iis, qui contemptibiles mundo sunt> videan- 
tur. 

(Vers. 1), 13.) < Sicut enim corpus nnum est, et 
membra habet multa : omnia autem membra ex 
uno corpore, cum sint multa, unum sunt corpus ; 
ita et Christus. Etenim in uno Spiritu nos omnes 
in unnm corpns baptizati sumus, sive Judaei, sive 
Graeci, 152 sive servi, sive liberi ; et omnes unum 
Spiritum potavimus. > Per haec docet nullius per- 
sonam quasi despectam contemnendam, neque ali- 



cujus quasi perfecta sit, praeferendam : nec gloriam, 
Jesus idem est in natura quod Deus est, unus utique ^ ^^^^ ^qH Deo debetur, hommibus tribuendam ; 
Spiritus sanctus, et Dominus Jesus, et Pater Deus quando in omnibus unus atque idem Deus sit glo- 



est. Et singuli enim Deus unus, et tres Deus unus. 
Denique operante uno, tres operari dicuntur; ut 
Trinitatis mysterium in unius Dei natura et potes- 
tate claudatur, cum sit immensum. 

(Yers. 7.) < Unicuique autem datur manifestatio 
Spiritus ad utilitatem. > Hoc est, donum accipit, ut 
divinis retinaculis vitam suam gubernans, et sibi 
et aliis utilis sit, dum exemplum bonae con\ersatio- 
nis ostendit. 

(Yers. 8.) « Cnidam enim datur per Spiritum 
sermo sapientiae. > Id est, datur illi pmdentia non 
ex litteris, sed comsco Spiritus sancti igne ; ut cor 
habeat illuminatum, et sit prudens, ut discernat 



quando 

riosus : quippe cum omnes et unum baptisma habea- 

mus, et unnm atque enmdem Spiritum sanctum. 

Hoc propter snpradictam causam ; quia in aliquibus 

gloriabantur, aliquos vero velut contemptibiles 

spernebant. 

(Yers. 14.) < Nam et corpus non est unum mem- 
brum, sed multa. > Hoc dicens, ostendit unitatem 
habere varietates officiorum (6), et diveraitatem 
hanc non discrepare in unitate potestatis ; quando 
unitas corporis non in singularitateconsistit, sed in 
mnltis membris : ut invicem sibi praeslent, quod 
debent. 

(Yers. 15.) < Si dixerit pes : Qnia non sum ma- 



quae vitanda sunt, quaeve sequenda. < Alii vero r^ nus, non sum de corpore; num propterea non est 



sermo scientiae secnndum enmdem spiritum ; * hoc 
est, ut habeat scientiam remm divinamm. > Alii 
gratia curationum in uno Spiritu ; > id est, ut m'e- 
delam tribuat infirmis vel aegris. 

(Yers. 9, 10.) < Alii fides in eodem Spiritu. > 
Hoc dicit, ut fidei profitendae vindicandae^ pressa 
verecundia, accipiat facultatem. < Alii operatio 
virtntum. > Potestatem dari significat in ejiciendis 
daemoniis, aut signis faciendis. < Alii prophetia ; > 

(4) Corb. cod., unitaiis mtura^ et trium unum 
opus. 

(5) Cod. Gem. et Yall., linguat-umy eorum scili' 
Hl qui per Spintui iancti majeslatem ai:cipiunt 



de corpore ? > Hoc est, non posse eum, qui infirmus 
videtur inter fratres, negari esse de corpore, quia 
non est potens. 

(Yers. 16.) < Si dixerit auricula : Quia non snm 
oculus, non sum de corpore ; num propterea non 
est de corpore ? • Non debere dicit illum, qui paulo 
inferior est, non necessarium putari corpori, pro. 
pterea quod de primis non sit. 

(Yers. 17.) < Si totum corpus oculus, ubi est 

gratiam, ut possint intelligere diversarum linguarum 
eloquium 

(6) Omnes edit. ac mss. aliquot, ostendit miitatem 
varietatis ; meiius csBteri, ut in contextu. 



261 



GOMMENT. IN ESPIST. I AD COR. 



auditns ? Si totnm aaditns, vbi est odoratns ? > Id A 
est, si omnes nnins essent ofiicii et operis; qnomodo 
impleretnr reliqna necessitas corporis ; cnm con- 
stet mnltis officiis opns esse ad gnbernacnla cor- 
poris ? 

(Vers. 18.) « Nnnc antem Dens posnit membra, 
nnnmqnodqne in corpore ; sicnt volnit. > Volnnta- 
tem Deiy qnia proyida et rationabilis est, membra 
dicit corpori aptasse ; nt nihil desit corpori, sed sit 
mnUis membris perfectnm (7). 

(Vers. 19.) < Si antem fnissent omnia nnnm mem- 
bmm^nbi corpns? > Manifestnm est qnia si omnes 
fnissent nnins dignitatis, non dicerentnr membra, 
neqne corpns : ideoqne variis membrorom officiis 
conjnbemantnr ; omnia enim nnnm membrnm esse 
non poterant. Ideo antem mnita snnt, qnia ab invi- jg 
cem difiemnt dignitate. 

(Yers. 20.) « Nnnc antem mnlta qnidem membra, 
nnnm antem corpns. > Hoc dicit, qnia mnlta mem- 
bra^ cnm invicem sni egeant^ non discrepantin 
nnitate natnrae^ qnamvis di versa sint ; qnia diver- 
sitas h»c in nnnm concnrrit, nt corporis ntilitas 
expleatnr, sicnt et ea qnibns mnndns ipse constat, 
cam snnt diversa non solnm officiis, sed et naturis; 
ad nnins tamen mnndi proficinnt perfectionem, et 
ex omnibns his nascitnr temperies qnaedam in fmc- 
tibns, qni hnmanae prolicinnt ntilitati. 

(Yers. 21.) < Non potest antem dicere ocnlnsma- 
nni : Opera tna non indigeo. > Hoc est, non potest 
dicere potior inferiori : Non mihi opns es; qnia 
ocnliu qnidem videt, sed manns snnt, qnae operan- ^ 
tor. Ant itemm capnt pedibns : < Non estis mihi 
necessarii ; > id est, major gradn et dignitate non 
potest sine illo esse, qui hnmilis est ; qnia est qnod 
hnmilis potest, qnod non potest snblimis, quia fer- 
ram potesty quod non potest aumm : ac per hoc 
honorem capiti facinnt pedes. 

(Vers. 22.) < Sed mnlto magfs qnae videntnr 
membra corporis infirmiora esse, necessaria snnt.> 
Manifestnm est. quia quamvis aliquis dignitate sn- 
blimissit; si snbjectus Umen defuerit, qui obse- 
qniis snis illum faciat gloriosnm, ipsa dignitas con- 
temptibilis erit : officium enim est, per quod digni- 
tas constat. Tale est si imperatori dcsit exercitus. 
Qaamvis ergo magnus sit imperator, necessarinm 
tamen habet exercitum ; membram est enim corpo- ^. 
lis (8) ejus, ante se habens tribunos, comites, et 
magistros. His omnibus inferiores sunt milites, et 
magis necessarii sunt, sicut membra corporis, quae 
cam inferiora videntnr, plus ntilia snnt ; sine ocn- 
lis enim manus operatur^ et pes ambulans victum 
qosritat. 

(Vers. 23.) * Et qu» pntamns ignobiliora esse 
membra corporis,his abundantiorem honorem cir- 
cnmdamns. > Similis est sensus, qnia qui puUntur 

(7) Edit. omnes, cnm mss. quibusdam^d^i* mttf- 
ti$ fnembris perfectum ; mss. non pauci omittunt 
oerfectum; opliiiie vero Corb., ex quo locum rcoli- 
taimns. 



sine dignitote esse, invenimns in eis qnod laudemns» 
sicnt et in membris vilioribns, qnod plns nobis 
placeat, qnam qnod in caeteris invenimus. Quo enim 
honore dignae sunt manus, quando quod volumns, 
tenemusl vel pedes, cnm quibns quo volumus, 
imns 1 Propterea et nos addimus eis honorificen- 
tiam, nt puta pedibus; qnos 153 quia humiles 
sunt et sine dignitate, calceamentis oraamus. < Et 
quae inhonesta sunt nostra. abundantiorem hono- 
rem habent. > Manifestum est quia pudenda nostra, 
qnae turpia videntur, dum aspectus publicos viUnt, 
honesUte se contegunt, ne per irreverentiam hor- 
reant: Simili modo et qnidaro fratrnm, cum sint 
egesUte et habitn inhonesti, non Umen sunt sine 
gratia, per qnam membra sint corporis nostri : nam 
solent succincti vesticnla tetrica, nudo pede, ince- 
dere. Cnm ergo videantnr contemptibiles, magis ho- 
nori snnt ; qnia solent viUm habere mnndiorem. 
Quod enim hominibns videtnr despectum, solet a 
Deo pnichmm judicari. 

(Yers. 24.) < Quae autem honesU snnt nostra» 
nnllins egent. > Apertnm est qnia capnt non eget» 
neque facies, neque manus» nt his addatnr per 
quod decorentur : iU et fratribns, in quibus sln- 
dium peritiae, et conversationis viget honestas, ni- 
hil est quod a nobis additnr ; debitus enim illis 
redditnr honor. Despectis vero vel hnmilibns ex- 
horUtio necessaria est, per qnam addatur illis ali- 
quis honor, nt fiant ntiles : si quominus, ipso con- 
temptn negligentiores circa se emnt, in qnibns ma- 
gis proficiendnm est. 

(Yers. 25.) « Sed Dens temperavit corpns, ei cni 
deerat, abnndantiorem tribuendo honorem; ut non 
sit schisma (9) in corpore, sed pro invicem soUiciU 
sint membra. > Sic dicit a Deo moderatum hnma- 
num corpns, nt omnia membra ejusnecessariasint; 
ac per hoc pro se invicem soUiciU, qnia aliud sine 
altero esse non potest : et quod inferius pnUtnr» 
magis necessarium est ; sicut et de fratribus expo- 
sitnm est, vel dispnUtnm, qnia nnllus debet velnt 
inutilis despici. 

(Vers. 26.) « Et si qnid palitur nnum membrnm, 
compatiuntur omnia membra. > Hoc de membris 
corporis carnis ambiguum non est ; quia si ocnius» 
aut pes, vel manns capiatur. aegritudine aliqua in- 
firmiutis, totum corpus condolet : ita et nos docet 
(10) condolere fratribns, si aliquid hujusmodi, aut 
necessiutis emerserit. « Sive glorificatur unum 
membrum, congaudeant omnia membra. » Manife- 
stum est quia laetum est caput sive caetera membra» 
si pedes fuerint accurati vel sani. Sic debemns et 
nos alacres fieri, si fratrem aliquem viderimus cul- 
torem Dei, et anctnm honesUte morom. hocesl» 
sannm esse consilio. 

(Vers. 27.) « Vos antem estis corpus Christi, et 

[8) Rom. edit., Caput eH enim corporis, etc. 

9) Ms. Corb., ut non $it separatio. 

;10) Cod. Vall., ito et nos decet, haud male. 



tos 



AD OPERA 6. AMBROSII APPENDIX. 



26i 



membra de memhro. » Ostendit aperte noslram se A potest hahero virtntnm, cni dat Dens dnemonia oji- 



causam per menibrornm carnalittm rationem tra- 
ctasse ; quia non omnes possumus eadem, sed sin* 
guli pro qualitate fidei et gratiam habemus conces- 
sam. 

(Vers. t8.) « Bt quosdam posuit Deus inEcclesia 
primum quidem apostolos. > Caput itaque in Ec- 
clesia apostolos posuit, qni legati Ghristi sunt, si* 
cut dicit idem Apostolus : < Pro quo legatione fuu* 
gimur (// Car, v, 10). > isti sunt episcopi, fir- 
mante istnd Petro aposlolo, at dicente inter caB- 
tera de Juda : « Et episcopatwn ejus accipiat aiter 
(Act. I, 20). » 

t Secundo prophetas. » Prophetas duplici genere 
intelUgamusj et fntura dicentes, et Scripturas re* 



cere. • Num omnes gratiam habent cnrationuni ? * 
Quomodo potest fleri ut omnes habeant dona cura- 
tionum ? « Numquid omnes linguis loquuntur? » 
Non utique, nisi qni accepit domim in hac re. 
« Numquid omnes interpretantur (14) ?» Hlepotest 
sermones interpretari, cui dat Deus. In snpradi- 
ctum sensum bsec inserenda. Explanavit enim,red- 
dita ratione, omnes habere diversas gratias, nec 
totum alicui concedi^ exemplo membromm. Exein- 
plo enim corporis camis spiritale corpus insinuat]; 
ac per hoc in omnibns Deum benedicendum, et in 
ipsius nomine gloriandum, cujus gratia est. Hanc 
ralionem etiam in rebus physicis invenimus; auram 
enim cum melius argento sit , plus tamen in usu ar- 



velantes ; quamvis sinl et apostoli prophetae, quia g gentum est ; et cum aes necessarium sit, ^lns tamen 



primus gradus omnia subjecta habet. Dcniqne pes- 
simus Caiphas propter quod princeps sacerdotum 
erat , prophetavit {Joan. xi, 5i), ordinis ntique 
ciusa, non proprii meriti. Tamen specialiter erant 
prophetee et Scriptnramm interpretes, et fntura di- 
eentes sicut erat Agabus, qui exitia et vincula huic 
Apostolo prophelavit futura Hierosolymis (Acl.xxi, 
ii), et famem cecinit, quae facta esl sub Claudio 
{Ant. xt, 18). Ideo ?j[nanquam sit melior apostolus, 
aliquando tamen eget prophetis. Et quia ab uno Deo 
Patre sunt omnia, singulos episcopos singulis fic^ 
cleslis prseesse decrevit. 

« Tertio doctores. > Illos dicit doctores qni in 
ecclesia litteris et lectionibns retinendis (ii) pue« 



ferro opus est; nihil enim pene sine ferro fit, cum 
sit inferius. Et post hacc : 

(Vers. 3i.) « iErnuIamini charismata meliora. » 
Hoc mox in subjectis absolvit. t Et adhuc magis 
excellenliorem viam vobis demonstro. » Gradatim 
illos ad utiliora provehit, ostendens illis gratiam 
supradicti omnis doni, quod in hominibus videntnr, 
sive loquendi, aut curandi, aut prophetandi, non 
ad meritum hominis pertinere, sed ad honorific^n- 
tiam Dei. Ideoque nunc viam se dicit illis osten- 
dere planiorem, qua itur ad coelum, quae meritum 
collocat apud Deum. Nam quia supradicta non sem- 
per ad meritum pertinent, dicit Salvator: < Mnlti 
mihi dicent in illa die. > id est judicii : « Domine, 



ros imbuebant more Synagogo ; quia traditio p Domine^ nonne in nomine tno prophetavimus, et i& 



illonim ad nos traasitam fecit. Qnarto loco 
Ail: 

« D^nde virtalei,deinde graliam curationum ; * 
potesl enim aliquiis non esse episcopus. et habere 
in se donum virtutis sanitatnm. « Opitulationes, 
gubernationes ; » nl in rebbs divinis vigilet intel- 
lecln : ita lamen, ul in aliquibns, quas implere non 
eoncediniry ab alio sumat quod non habet; quia 
lolum uni concedi non potest.Sunt et gubernatores, 
qui 164 spiritalibus retinaculis hominibus docu- 
menlo sunl. « Crenera linguaram ; > ut donum 
sit Dei multas lingua scire. < Interpretationem 
sermonnm ; (i2) ul hoc alicui gratia Dei imper- 
tiat, nl linguarum interpretandaram habeat peri- 
tiam. 



nomine tuo demonia ejecimus, ot virtutes multas 
fecimus {Maith, vn, 22)? > Et quia non hoc ad roe- 
rilum pertinet, sed oflicia sunt Ecclesi», ad oonfn- 
sionem gentilinm, et Dei honorificentiam protestan- 
dam, dicil eis Dominus : « Recedite a me; non novi 
vos, operarii iniquitatis {Ibid. 27). > Secari enim 
quia Dei in illis operatio cernebatur,negligente8 erga 
se fuerunt ; nam et septuaginta duobns disdpulis 
gaudentibus quia dsmonia iUis subdita fuerant, di- 
cit Salvator : < Nolite in hoc gaudere, quod dasmo- 
nia vobis subjecta sunl ; sed in hoc gaudete, qnod 
nomina vestra scripta sunt in coelo {Imc. x, 20). > 
Quare, nisi quia nomini Dei sobjecta sunt, non 
hominis merito ? Et qnare nunc non ila fit, ut ha- 
beanl homines gratiam Dei ? Inter initia fieri opor- 



(Vers. 20.) * Namquid omnes apostoli 1 » Yemm " luit, ul fundamenta fidei acciperent firmitatem : 



est,quia in Ecclesia unus est episcopus. < Numquid 
omnes (i3) prophet» ? • Non esl ambiguum non 
omnibus concedi prophetiam. « Numquid omnes 
doclores? > Ille doclor est» cui alios erudire conce- 
ditur. 
(Vers. 30.) < Namqaid omnes virtutes ? > Ilic 

(ii) Rom. edit., el traditionibus retinendis, 
(i2) Interpretatio sermonum in niss. nonniillis 
desiderantur, et revera eliam in Griecis ac Syriacis 
Bibliomm exemplaribus non habentur. Sequpiui 
autem versu Rom. edit. reposuit, ut sermonum in- 
ierpretandorum, ubi aliae et ms&.iUtlinguarum in- 
tetTpretandarum, eto. 



nunc autem non opus est ; quia populus popnlnra 
adducit ad fidem, cum videntur eorambona op^a, 
et praedicatio simplex. 

CAPUTXra. 
(Vers. I.) < Si linguis hominum loquar el an- 

(i3) Mss. aliquot, unus est Christm, Num omnet, 
etc. 

(i4) Cod. Corb., interpretentur. Nec hoc ambi- 
guum, quia nisi evi Dominus gratinm suam derfenl, 
inlerpretari nequaquam poterit, JEmulamini autem 
charismataj etc. 



265 



GOMMENT. IN EPIST. I AD COR. 



266 



gelorum, charitateiii autem non habearn, unum sum A ejus ad nihilnm deduxeriint. Nam etTertuUianus 



>elut xrani^atumresonaus, auLcymbalum tinniens.» 
Magna utiquevidetur gratiadiversis loquilinguis.plus 
autem aliquidest^eti.^msi angelorumpossitquislin- 
guam scire, id est, si spiritaliter cognitum possit ha- 
bere angelicum motum. Verum hoc ad meritum non 
ascribi, sed ad Dei gloriam, subjeclis ostendit, dicens 
sic esse nt ca^ramentum resonans, aut cymbalum tin- 
niens. « Quia sicut aeramentum impulsu alterius re- 
sonat, et cymbalum tinnit ; ita et hic qui linguis lo- 
quitur, Spiritus sancti effectum habet et motum, ut 
loqui possit (loj, sicut et alio loco dicit Salvator : 
«Non enim vos estis,qui loquimini; sed Spirilus Patris 
veslri, qui loquitur in vobis (Matth, x, 20). » Nam et 
asina locuta est humana linguaad Balaam filium Beor 



et Novalianus non parvie scicnliiP. fuerunt: sed quia 
per zelum charitatis foedera perdiderunt, in chisma 
versi, ad perditionem sui ha?reses creaverunt. 

t Et si habuero omnem fidem, ita ut montes trans- 
ferara. » Virtutes facere, aut daBmonia per fidem 
ejicere Dei virtus et gloria est : nec hoc ad meritum 
proficit, nisi quis bonae conversationis fuerit aemu- 
lus, sicut supra raemoravi. 

(Vers. 3.) « Et si erogavero omnem substantiam 
raeam. > Apertum est quia si omnis substantia ira- 
pendatur, nihil proGcit, charitate neglecta ; quia 
caput religionis charitas est : et qui caput non ha- 
bet, vitam non habet. « Et si tradidero corpus meum 
ut ardeam, nihil mihi prodest. » Sine charitate nihil 



(iVwm. XXII, 28), ut addiceret Dei majestatem ; et g prodest ; quia fundamentum religionis charitas est. 



pueri infantes in laudem Dei proruperunt ad con 
fusionem Judaeorum {MatUi, xxi, 16). Saivator au- 
tem non solum istos, sed et lapides ad condemna- 
tionem perfidorum, et gloriam Dei clamare posso 
ostendit {Luc. xix, 40). Et inter ipsa primordia ad 
commendationem fidei, qui baptizabantur^ linguis 
loquebantur (Act. x, 46). 

(Vers. 2.) < Et si habuero prophetiam, et noverim 
omnia mysteria, et omnem scientiam, charitatem 

autem non habeam, nihil mihi 155 prodest. > Vere 
nihil prodest; ad Dei enim gloriam prophetatur, 
sicut dicit David propheta : « Non nobis, Domine, 
non nobis, sed nomini tuo da gloriam {Psal. cxiii, 
1). > Nam et Balaam prophetavit {Num, xxiv, 17)> 



Quidquid ergo sine charitate fit, caducum est. 

(Vers. 4-8.) « Gharitas ^magnanima est, jucunda 
est. Gharitas non oemulatur, non inflatur, non perpe- 
ram agit, non ambitiosa est, non quaerit quae sua sunt 
non irritatur,non cogitat malnm,non gaudet in iniqui- 
tate, congaudet autem veritati : omnia tolerat, omnia 
credit, omnia sperat^ omnia sustinet. Gharitas nnn- 
quani cadit. * Tanta praeconia charitatis edocuit, 
ut non immerito hanc caeteris anteponere videretur, 
et incassum laborare eos, qui aliis mandatis operam 
dant, huic non obtemperantes. Hinc ait Joannes 
apostolus : « Gharitas Deus est {I Joan, iv, 8) ; » 
ut qui charitatem non habet, sciat se Deum non 
babere; unde et in alia epistola idem Paulus apo- 



cum propheta non esset, sed hariolus : et Gaiphas q g^olus ait : « Deus autem qui dives est in misericor 



prophetavit ( Joan, xi, 51), non merito, sed digni- 
tate ordinis sacerdotalis : et Saul prophetavit {IReg. 
XIX, 23)y cuffl jam inobedientiae cansa spiritu malo 
fnisset repletus ; sed propter Dei causam, ne pos- 
set comprehendere David^ quem et occidere vo- 
lebat. 

k Et si sciefo Omnia mysteria ; * ludae enim ni- 
hil profuit fuisse cum apostolis, et didicisse my- 
steria, cum charitatis hostis tradidit (16) Salvatorem. 
£t propheta Ezechiel diabolum mysteria ccelestia 
acire ostendit, quando increpita voce in paradiso 
iilum Dei fuisse, et pretiosos lapides habuisse te- 
stator (Ezech. xxviii, 13) ; quos lapides idem 
Apostolus doctrinae divinaa mysteria signifi- 



dia, propter multam charitatem suam (17) misertus 
est nostri (Ephes. ii, 4). > Qui ergo charitatem 
non habet, ingratus est misericordiae Dei ; quia 
non diligit, per quod salvatns est. Ut proinde di- 
scerent (18) quia graviter delinquebant, qui escam 
fraternae charitati praeponebant. Nam haec est quae 
et in praesenti prodest, et in aeternum cum Deo 
permanet. 

(Vers. 9, 10.) < Sive prophetiae evacuabuntur, 
sive linguae cessabunt, sive scientia evacuabitur, Ex 
parte enim cognoscimus et ex parte prophetamus : 
cum autem venerit quod perfectum est, evacuabun- 
tnr illa, quae ex parte sunt. > Omnia charismatum 
dona evacuari dixit, quia non tantum possunt com- 



cavit (I Cor. iii, 12-15) : et illi nihil profuit, j) prehendere, quantum ipsa veritas habet. Ncque no3 



quia charitatis immemor, in superbiam prosili 
vit. 

< Et si habuero omnem scientiam. > Nihil mihi 
prodest scientia, si charitas non sit. Denique 
Scribis et Pharisaeis nihil profuit, dicente Salvatore: 
c Vos habetis clavem scientiae, et neque vos intratis, 
neqne alios sinitis introire (Luc. xi, 52) ; > per in- 
Tidiam enim charitatem comunpentes, scientiam 

(15) Gorb. cod.) et moium, sine quo utililer loqui 
non poise ostendit. 

(16) Gorb. cod., cum charitatis hostiam tradidit^ 
etc. 

(17) NonnuUi msB.fpropter miericordidm suam. 

Patrol. XVII. 



aut capere aut enarrare possumus plenitudinem 
yeritatis. Qui enim fieri potest nt lingua hnmana 
omne complectatur, quod Dei est ? Ideo destruelur 
imperf^ctio nostra, non id quod verum est evacua- 
bitur : sed dum additur imperfecto, quod deest, 
destruetnr (19). Destructio enim imperfectionis est, 
quando id, quod imperfectnm est, impletur in 
verum. 

(18) Gorb. codex, Vt proinde discernerent. 

(19) Vet edit. ac rass. aliqnot, additur imperfectio, 
quod deest, destruetur : melius Rom. edit. , additur 
quod deest, imperfectio destruetur; attamen antopo* 
nendi sunt mss. plurimi, quos hic sequimur. 

9 



S67 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



m 



(Vers. 11.) « Cum essem parvnlTis, quasi parvu- A ficat : qui vero prophetat, Ecclesiam aedificat. » 

. « • 1 «.l ; n^... iJt ^w^lwt^ ^w^^A t^wte% anlna fiAi* /m/\/1 l/UTnifttllP 



lus loquebar, quasi parvulus sapiebam, quasi par- 
vulus cogitabam : at ubi factus sum vir, ea quae 
parvuli erant destruxi. > Hoc dicit, quia exeuntes 
sancti de hoc mundo, plus necesse est inveniant, 
quam nunc putant, sicut Joannes apostolus de Sal- 
vatore dixit : « Tunc videbimus illum, sicuti est 
(/ Joan, III, 2). » In hac ergo vita parvuli sumus ad 
comparationem futurae vits ; quia sicut vita h»c 
imperfecta est, ita et scientia. 

(Vers. 12.) « Videmus nunc per speculum in 
senigmate ; tunc vero facie ad faciem. » Apertum est 
nunc imagines videri per fidem, tunc res 156 
ipsas. « Modo scio ex parte; tunc vero cognoscam, 
sicut et cognitus sum : » id est, videbo qu» pro- 
missa sunt, sicut videor ; hoc est, praesentem esse g 
ad Dominum, ubi Ghristus est. 

(Vers. 13.) « Manent autem nunc fides, spes, cha- 
ritas, tria haec : major autem horum est charitas. » 
Digne major est charitas : quia ut fides praedicare- 
tur, et spes esset futurae vita, charitas praestitit, 
sicut supra memoravi. Unde et Joannes apostolus : 
* Ex hoc cognoscimus, inquit, charitatem ejus, 
quia ipse pro nobis animam suam posuit {IJoan. iii, 
16). » Juste igitur major charitas, per quam refor- 
matum est genus humanum. 

CAPUT XIV. 
(Vers. 1.) « Sectamini charitatem, semulamini 
spiritalia : magis autem ut prophetetis. » Post cha- 
ritatem prophetandi studium (20) magis habendum 



Per id enim, quod forte solus scit, quod loquitur, 
se solum aedificat : nam qui prophetat, omnem ple- 
bem aedificat, dum intelligitur ab omnibus quid 
loquatur. Propbetas interpretes dicit Scripturarum ; 
sicut enim propheta futura praedicit, quae nesciun- 
tur : ita et hic dum Scripturarum sensum*, qui multis 
occuitus est, manifestat, dicitur prophetare. 

(Vers. 5.) < Volo autem vos omnes loqui linguis : 
magis autem ut prophetetis. > Non poterat prohi- 
bere loqui linguis, qui superius donum istud dicit 
esse Spiritus sancti: sed ideo prophetandi magis 
studium habendum, quia utilius est. < Major est 
enim qui prophetat, quam qui loquitur lingua, nisi 
interpretetur. > Quia si interpretari poterit, non 
erit minor; qnia Ecclesiam aedificat: hoc enim 
majus est, quod omnibus prodest. Hic enim per 
donum Dei linguis loquitur, qui etiam interpreta- 
tur, sicut et illi duodecim in Actibus apostolorum 
(Act, II, 4). 

(Vers. 6.) < Nunc autem, fratres, si venero ad vos 
linguis loquens^ quid vobis prodero, nisi loquar 
vobis aut in revelatione, aut in notitia, aut in pro- 
phetia, aut in doctrina ? > Haec omnia unum signi- 
ficant ; docere enim nemo poterit, nisi inteliigatnr. 

(Vers. 7,8.) < Tamen quae sine anima sunt vocemi 
dantia, sive tibia, sive cithara, si distinctionem 
sonitus non dederunt, quomodo cognoscetur quod 
per tibiam canitur, aut quod citharizatur ? Etenim 
si incertam vocem tuba dederit, quis se parabit ad 
praelium ? > Quoniam exempla facilius suadent quam 



hortatur: quiaquamvismagnisint spiritalesgradus, G Yerji^^ exemplis commendat per quae facileasse- 

quos enumerat : hic tamen melior, qui ad utilita- 

tem Ecclesiae proficit, ut discant omnes divinae legis 

rationem. In quo enim quis animum dederit, in eo 

ipso accipit donum, dicente Salomone: < Scire 

legem, sensus est optimi {Sap. vi, 16) ; » scientia 

enim .charitate subnixa non inflatur, sed est man- 

sueta, proficiens omnibus ad utilitatem. 

(Vers. 2.) < Nam qui loquitur lingua, non homi- 
nibus loquitur, sed Deo ; nemo enim audit, spiritu 
autem loquitur mysteria. » Hoc est quod dicit, quia 
qui loquitur incognita Ilngua, Deo loquitur; quia 
ipse omnia novit : homines vero nesciunt, ideoque 
nullus est ex hac re profectus. < Spiritu autem lo- 
quitur mysteria, > non sensu^ quia ignorat quod 
dicit. 

(Vers, 3.) < Qui enim prophetat, hominibus lo- 
quitur ad aedificationem, et exhortationem, et con- 
solationem ; > aedificatur enim, quando quaestionum 
solutionem, addiscit. Exhortatio autem illi fit, ut 
desiderium patiatur prophetandi : consolatur vero, 
quia contemptum disciplinae (21) in spe videt. 
Scientia enim legis firmat animos, et provocat ad 
spei melioris profectum. 

(Vers. 4.) < Qui loquitur lingua, se ipsum aedi- 



(20) Codex Laud., prophetandi, prcedicandi, do- 
eendi itudium. 

(21) Mss. nonnulli, quia contemptu disciphwB, etc. 



quantur non debere illos in Ecclesia loqui linguis, 
qui interpretari hon possunt. Ut quid enim loqua- 
tur, quem nemo intelligit ? 

(Vers. 9.) < Ita et vos per linguam nisi signifi- 
cantem sermonem dederitis, quomodo scietur quid 
loquimini ? Eritis enim in aera loquentes : > hoc 
est, nihil proficientes. <Nam multa, ut puta^ genera 
linguarum sunt in hoc mundo, et nihil sine voce. 
Multa (quidem) genera sunt linguarum, > inquit, 
sed habent proprias vocum significationes, ut in- 
telligantur. 

(Vers. 10, 11.) < Si ergo nesciero virtutem vocis^ 
ero ei cui loquor, barbarus: et is qui loquitar, 
mihi barbarus. > Non utique id studendum monet, 

^ ut invicem per incognitam linguam barbari sibi 
videantur : sed quia concordiae res est, his niten— 
dum est, ut per unanimitatem inteliectus cona— 
muni laetitia glorientur. 

167 (Vers. 12.) < Sic et vos, quoniam aemula— 

. tores estis spirituum ad aedificationem Eccle»iao 
quaerite, ut prophetetis (22). » QuiaprodestScriptu.- 
ras explanare (nam incitatur et gaudet animus, 
quando aliqnid de Scripturis percipit : et quantuixi. 
propensior in bac parte fit, tantum deserit vitia^^ 

(22) Godex Vall. , cemulationem Eccleiite qumrit^ 
in prophetis. 



S69 



COMHENT. IN EPIST. I AD COR. 



SO 



propterea ad hanc partem stQdium monet applican A qni aliquando Syra lingua, plemmqQe Hebraea» in 

tractatibas aat oblationibas atebantur ad commdn- 
dationem. Gloriabantur enim se dici Hebraeos pro- 
pter meritom Abrahde, quod idem Apostolus pro 
nihilo habuit dicens : « Idihi autem absit gloriari ; 
nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi {Galat, vi, 
14). > flos quidam imitantes, ignota sibi lingua 
loqui malebant in Ecclesia ad populum, quam 
sua (26). 

(Vers. 20.) « Fratres, nolite pueri effici sensibus: 
sed malitia parvuli estote ; ut sensibus perfecti 
sitis. * Perfectos illos \ult esse, ut sciant quid (27) 
ad instructionern EcclesiaB sit necessarium; ut re- 
cedentes a malitia et erroribus, iis studerent, quad 
proficerent ad utilitatem fratrum. Hic est enir^ sen- 
Q su perfectus, qui id agit, ut prosit alicui, maxime 
fratri. 

(Vers. 21.) < In lege enim scriptum est : Quia in 
aliis linguis, et in labiis aliis loquar popuio huic, 
et nec sic me audient, dicit Dominus (/m. xxvm, 
11). > Hoc Dorainus de hisdixil, qnos praesciit nec 
Salvatori credituros. In aliis enim linguis et in aliis 
labiis loqui, Novum Testamentum est praedicare, 
sicut dicit Jeremias propheta : « Ecce venient dies, 
dicit Dominus, et consummabo domui Israel et 
domui Juda Testamentum Novum, non secundum 
quod disposui patribns iilorum (Jerem, xxxi, 31); > 
boc est, immutata ratione aliter loqui^ quam se 
legis veteris verba habeant ; dnm audiunt Sabbatum 
solvi^ neomenias e\ acuari, circumcisionem cessare^ 



dam. 

(Vers. 43.) < Ideo qui loquitar lingua, oret ut 
interpretetur. > Eum qui linguis loqui desiderat, 
monet orare debere, ut accipiat donum interpre- 
tandi ; nt proficiat caeteris studium ejus. 

(Vers. 14.) « Nam si oravero lingua, spiritus 
meus orat; mens autem mea sine fructu est. > 
Manifestam est ignorare animum nostrum, si Hngua 
loquatar, qaam nescit, sicut adsolent Latini homi- 
nes Graece cantare, oblectati sono verborum ; ne- 
scientes tamen quid dicant. Spiritus autem qui datur 
in baptismo, scit quid oret animus, dum loquitur, 
aut perorat lingua sibi ignota : mens autem qui est 
animus, sine fructa est. Quem enim potest habere 
fractum, qoi ignorat quaB loquatur ? 

(Vers. 15.) < Qaid est ergo ? Orabo spiritu, orabo 
et mente ; psalmom dicam spiritu, psalmum dicam 
et mente. > Hoc dicit, quia cum quis hac lingua 
loqaitur, qaam novit, tam spirita, quam mente 
orat : quia non solum spiritus ejus, quem dixi da- 
tum in baptismo, scit quid oratur : sed etiam ani- 
mus (23) simili modo et de psalmo non ignorat. 

(Vers. 16.) < Caetemm si benedixeris spiritu ; > 
hoc est, si laodem Dei lingua loquaris ignota aa- 
dientibus : < Quis supplet locum idiotaa ? Quomodo 
dicit amen, soper tuam benedictionem (24), quia 
nescis quid dicas. * Imperitus enim audiens quod 
non iutelligit, nescit finem orationis, et non re- 
spondet, amen, id est verum : ut confinnetur bene 



dictio. Per hos enim iiiipletor confirmatio precis, (^ sacrificia immutari, escas dudnm 158 prohibitas 



qai respondent, amen ; ot omnia dicta veri testi- 
monio in audientinm mentibus confirmentur. 

(Vers. 17.) <Nam quidem bene gratias agis. » 
De eo dicit, qoi cognita sibiloqoitur, quia scit qoid 
dicat. < Sed alius non aedificatur. > Si utique ad 
aedificandam Ecclesiam convenitis, ea debent dici, 
qaae inteliigant aodientes. Nam qoid prodest ut quis 
lingua loquator, quam solus scit; nt qui audit, nihil 
proficiat ? Ideo tacere debet in Ecclesia, at ii lo- 
qnantur, qui prosint audientibus. 

(Vers. 18.) < Gratias ago Deo meo, quod omni- 
um yestrom lingua loquor. > Qaoniam superius 
liogais loqui donam esse dixit Spiritus sancti, ideo 
ad Deum refert, quod omnium lingua loqueretur. 



licere edere, Christum Deum deDeopraedicari :hoc 
est aliis linguis et aliis labiis loqui ; et nec sic 
perfidi Deum obaudire volucrunt. Potest et sic in- 
telligi, ut quia multi Judaeorum malevoli erant, et 
propterea dignum non erat his in revelatione loqui 
Evangelium, in parabolis loqueretur ad eos : et 
intelligentes ideo sibi non revelari, quia mali erant, 
nec sic se corrigerent ; ut merentes se facerent 
per explanationem audire verba Dei. Undc dicunt 
discipuli ad Dominum : < Domine, quare in para- 
bolis loqueris illis {Matth, xiir, 10) ? > ElDommus : 
< Quia vobis datum est. inquit^ nosse mysterium 
regni Dei, illis autem non ; ut videntes non vide- 
ant, et audientes non intelligant (Ibid, 11, 13) ; * 



Et ne forte qoasi aemalus per invidiam hoc dicere j) ne indigni salutem perciperent, quod animadver- 



Tideretury ostendit se omniam qoidem horum loqui 
lingois, et qaia non valde prodest. 

(Vers. 19.) < Sed in Ecclesia, inqoit, volo 
qninqoe verba loqui per Iegem,at (25) et alios aedi- 
ficem, qoam decem millia ireriioram in lingua. > 
Utilius dicit paucis verbis in apertione sermonis 
loqoi, qood omnes intelligant, quam prolixam 
orationem iiabere in obscaro. Hi ex HebrsBis erant, 

(23) Cod. Vall., mens autem qu(e est animus, etc. 

(24) Ms. Corb. super tuam eucharistiam. 

(25) Rom. edit., toquiper sensum meum, ut, etc. 

(26) Hos quidam imitanUs,,.. quam sua, e cod. 
Gorb. restitatom est. 



tentes promeritis suis factum, nec sicconversi Deo 
satisfacere voluerunt. 

(Vers. 22.) « Itaque linguae in signum sunt. * 
Hoc est, velamine incognitae linguae obscurati sunt 
sermones Dei, ne videantur a perfidis, et cnm ao^ 
diuntur incognitae linguae, signum sit quia propter 
perfidiam factum est, ne audiens intelligat. < Non 
utique iis qui credunt, sed non credentibus ; > hoc 

(27) Ms. Corb., tt( faciant quod, elc. Infra vero 
in plerisque legitur mss., Hic est enim setisus per- 
fectus, pro eo quod est in aliis, et cunctis edit...... 

$$n$u perfectus. 



f!i 



AD OPERA S. AMBROSn APPENDIX. 



272 



est quod ^ixit.quia ad occulUndos sensus incrednlis A ant ut mullum, tres ; et particulatim ut unus in- 
proficiunt linguaB. « Prophetia autem non incredu- terpretetur. * Hoc est, duo aut tres non plus linguis 



lis, sed iis qui credunt. » Hoc est, non competit 
fidelibus audire linguas quas non intelligant ; sed 
infidelibus, qui non sunt digni intelligere, sicut di- 
cit Isaias propheta : « Vade et dic populo huic : 
Aure audietis,et non intelligetis, etc. (Isa. vi, 9).» 

(Vers. 23. ) « Si convenerit universa Ecclesia in 
unum, et loquantur omnes linguis, introeant autem 
infideles et idiotae ; nonne dicent quia insani- 
tis ? » Manifestum est quia si omnes diversis lin- 
guis loquantur, tumultus fit quidam inconditus 
populi (28), quasi pbrenesin patientis. 

(Vers 24, 25.) « Si autem omnes prophetent, intret 



loquantur : sed singuli, non simul omnes; ne in- 
sanire viderentur. Ideo, ergo < ut multum tres, • 
ne occuparent diem linguis loquentes, et interpre- 
tes illorum ; et non haberent prophetaB tempns 
Scripturas disserendi (32), qui sunt totius Ecclesix 
illuminatores. 

(Vers. 28.) < Quod si non fuerit interpres, taceat 
in Ecclesia : sibi autem loquatnr et Deo ; » hoc 
est, intra se tacite oret, aut loqnatur Deo, qui 
audit muta omnia ; in Ecclesia enim ille debet 
loqui, qui omnibus prosit. 

159 (Vers. 29.) < Prophetae autem duo vel tres 
loquantur, et alii examinent, vel interrogent. » 



autem aliquis mfidelis, vel idiota, mcrepatur ab _ , * * v j n i * i 

.. ^ , ., , 'X, ^ u 1- Ti Ipsum modum tenuit dicendo : < Duo vel tres lo 

omnibus, redarguitur ab omnibus, Occulla cordis d '^ . , .. * n * 

.:.. «, ' ;r^*« fi««f . af tnn. no^on. ?« f..j«n. q^^ntur ; » smguli autem, sicut supra. Cateros au 



ejus manifesta fiunt : et tnnc cadens in faciem, 
adorabit Deum, pronuntians quod vere in vobis 
Deus sit. > Gum enim intelligit et intelligitur, au- 
diens laudari Deum, et adorari Cbristum, pervidet 
veram esse et venerandam religionem, in qua nihil 
fucatum, nihil in tenebris videt geri, sicut apud 
paganos, quibus velantur oculi ; ne qu» sacra 
vocant perspicientes, variis se vanitalibus cernant 
illudi. Omnis enim impostura tenebras petit, et 
falsa pro veris ostendit ; ideo apud nos nihil astu- 
te, nihil sub velamitfe : sed simpliciter unus lau- 
datur Deus, < ex quo sunt omnia, et unus Domi- 
nus JesuSj per quem omnia (/ Cor. viii, 6). > Si 
enim nullns sit, qui intelligat (29), aut a quo ipse 



tem interrogare permisit de iis quae forte in ambi- 
guum veniunt, aut quae assequi aliquis non potest ; 
qui diversa sunt ingenia, ut disputatione pianiore 
dilucedentur. 

(Vers.30.) < Quod sialii reveiatum fuerit sedenti, 
prior taceat ; * id est, permittat potior inferiori^ 
ut si potest dicat : nec a^gre ferat, quia potest et 
illi dari donum, ut dicat, cum videtur inferior, 
quod potiori concessum non est. Sicut enim totum 
uni concedi non potest, licet potiori, ita et non 
potest alicui, quamvis inferiori, nihil impertirt ; 
ut nemo sit vacuus a gratia Dei. 

(Vers. 31.) < Potestisenim per singulos prophe- 



-. ^. ^ ^ . ,. j .. -, tare, ut omnes discant, et omnes exhortentur. »- 

discutiatur, potestdicere seductionem esse quam- C „ \ ,.,. « * i* * • 

. • •;« 'A V ' '* • Haec traditio SynagogaB est, quam nos vult sectari ; 



dam et vanitatem, quae ideo iinguis canitur, qnia 
pudoris est, si reveletur. 

(Vers. 26.) < Quid est igitur, fratres ? Cum con- 
venitis, unusquisque vestrum canticum habet (30);» 
id est, laudem Dei per canticum eloquitur. < Do- 
ctrinam habet ; * hoc est, sensuum per spiritalem 
pmdentiam (31) habet expositionem. < Revelatio- 
nem habet; > id est, subest ei prophetia occulto- 
rum, quae ad omnium mentem perveniat, favente 
Spiritu sancto. < Linguam habet ; > . ut eos qui 
lingua loqui poterant, non contristaret, permisit 
eos loqui linguis : ita tamen, ut interpretatio 
sequeretur. Ideo ait : < Interpretationem habet ; > 
ut si interpres adesset, daretur locus loquendi 
linguis. 

< Omnia ad aedificationem fiant. > Conclusio haec 
est, ut nihil incassum in Ecclesia geratur, hocque 
elaborandnm magis, ut et imperiti proficiant ; nc 
quid sit corporis per imperitiam tenebrosum. Id- 
circo omnes paratos vult convenire diversis donis 
spiritalibns ; ut ipsa aviditate animi vigilantes, in- 
vicem se exhortantes, meliora dona aemularentur, 
ad illuminationem fratrum. 

(Vers. 27.) < Si lingua quis loquitur, per duos, 

'28) Codex Corb., in catupopuli. 

[29) Mss. nonnulii, mllui tit, quem intelligat, 

[30) Codex Gem.| psalmum habet. 



quia Christianis quidem scribit, sed ex gentibus 
factis, non ex Judaeis : ut ^sedentes disputent, se- 
niores dignitate in cathedris, sequentes in sub- 
selliis, novissimi in pavimento super mattas. Qui- 
bus si revelatum fuerit, dandum locum dicendi 
praecipit, nec despiciendos : quia membra corporis 
sunt. 

(Vers. 32.) < £t spiritus prophetamm prophetis 
subjectus est, > Quia enim unus atque idem Spi- 
ritus est. > qui tam prophetis futura dicentibus, 
quam iis qui revelant Scripturas, infundit se pro 
ratione et qualitate causarum, idcirco dixit : < Sub- 
jectus est prophelis : > ut ingenia accenderet hac 
spe, quod Spiritus conatus bonos adjuvet. Desiderio 
enim optimo ad Dei res enarrandas (33) subvenit : 
ut impleat boni propositi voluntatem. Nam et de 
Salvatore idem dictum est : < Bibebant autem de 
spiritali sequente petra, petra autem erat Christus 
(/ Cor. X, 4) ; > hoc est, et subjectum esse, quod 
et sequi ; sequebalur enim, ut humanis snffragiis 
deficientibus, adesset ad auxilium tribuendum. Ita 
et Spiritus subjectus dicitur, ut conatus bonos 
adjuvet, cum suggerit ; snbjeclus enim videtur, 
qui coepta alterius perficit. 

[31) Ms. Corb., per naturalem prudentiam. 

[32) Mss. aliquot, Scripturas dtscemendi. 
;33) Codex Corb., ad Dei ree gerendas. 



m 



COMMENT. Ii\ EPIST. I AD COR. 



274 



(Vecs. 33^) > Non est eaim dissensionu anctor, A ad emptionem, qnasi beneficium praBstitom ven- 



sed pacis. > Qnia ergo pacis anctor est, dicente 
Salvatore : < Pacem meam do vobis, pacem re- 
linqno vobis {Joan, xiv, 27)^ > nemo alternm non 
sinat dicere, neqne debebit dicenti, stndio contra- 
dicendi, resistere, ne discordia fiat in corpore. Qui 
enim in pace vocantur, patientiaa debent studere 1 
ne pacis jnra solvantor. < Sicut in omnibns Eccle- 
siis sanctomm doceo. * Hoc dicto hortatur illos, ut 
quae praecepit faciant, quando similiter se Ecclesiis 
sanctomm praedicare testatur. 

(Yers. 34.) (34) < Mulieres vestras in Ecclesia ta- 
ceant. » Nunc tradit quod praetermiserat ; sicut 
enim velari mulieres in Ecclesia praBcepit (J Cor. 
XI, 5), modo ut qnietae sint et verecundaB ostendit : 



denti. Ideo hoc Apostolus arguit in CorinthiiSj qui 
tales se praebebant elatione vanitatis, qnasi si ipsi 
non obedirent verbis fidei, nemo esset qui orede- 
ret, sicut dicit Judaeis : < Yobis primum oportebat 
loqui verba vitae hujus : sed quia repulistis ea, indi- 
gnos vos facientes aQternaB vitae, ecce convertimur 
nos ad gentes (Act, xiii, 46). > 

(Yers. 37.) < Si quis existimatur propheta esse, 
aut spiritalis, cognoscat quae scribo vobis, quia Do- 
mini sunt mandata. » Hoc dicens tangit supra me- 
moratos falsos apostolos, a quibus fuerant depra- 
vati, qui pro desidsriis hominum non divina, sed 
terrena docebant. Ideo hic nihil suum tradere se 
dicit, sed Domini : ut quibus suadet, Deo (36) ac- 



ut operae pretinm sit, quia velantur. Si enim ima- g quisiti non hominibus videantur : qua fiducia et 



go Dei vir est, non femina, et viro subjecta est lege 
naturae ; quanto magis in Ecclesia debent esse 
subject^ propter reverentiam ejus, qui illius lega- 
tus est, qui etiam viri caput est : < Non enim per- 
mittitar iliis loqui, sed esse in silentio (35), sicut 
etlexdicit. > Quid dicit lex ? < Ad vimm tuum 
conversio tua, et ipse tui dominabitur {Gen. iii, 
16). > Haec lex specialis est : hinc Sara domi- 
nnm vocabai Abraham viram suum ; ao per hoc 
in sileotio jubentur esse, ne supradictae legis sen- 
tentia infirmetur, c^jus memor Sara, viro suo erat 
8alq'ecta, sicut dictnm est. Quamvis nna caro sit 
(Gen. II, 24), sed duabus ex cansis jubetur esse 
STdnjecta : quia et ex viro est, et per ipsam intravit 
peccatuin. 

(Yers. 35.) « Si quid aatem discere volunt, domi 

viros saos interrogent; turpe est enim mulieribus 

in Ecclesia loqui. > Turpe est, quia contra discipli- 

nam eaX, nt in domo Dei, qui eas subjectas viris 

suis esse praecepit, de lege loqni praesumant : cum 

5ciant illic viros habere primatum, et sibi magis 

oompetere, ut in domo Dei precibus vacent, lin- 

guam retinentes : et aures aperiant, nt audiant 

quomodo misericordia Dei mortem vicit per Ghri- 

^um, quae per eas regnavit. Nam si audeant in £c- 

clesia loqni, dedecus^t ; quia idcirco velantur, ut 

hamiliatae appareant : ille antem se inverecundas 

ostendunt, quod et viris opprobrium est ; in mnlie- 

ram enim insolentia etiam mariti nolantur. 

(Vers. 36.) < An a vobis verbum Dei profectum d 
est, aat in vos solus devenit ? > Arguentis verba 
sunt ; sic enim inflati erant, quasi ipsis promissa 
loisaet haec salus ; et exemplo eornm caeterae gentes 
vocarentur ad fidem, aut nen essent aliqui, qui pos- 
tent soscipere gratiam Dei, apostolis praedicantibus. 
Sic enim 160 se jactabant quasi beneficium darent 
magis quam acciperent, accedentes ad fidem, unde 
dicit : < Aut in vos solos devenit verbum Dei. > 
Omnia enim qui vult aliquid emere, quod scit ab 
aliqaibns non requiri, cum quodam fastidio accedit 

(34) Hicetsubsequens articulusin mss. non pau- 
cis ad finem camtis rejicinntur. 

(35) Rom. edit., $ed tubdiias esM, 



constanter praedicat, liberam habens conscientiam ; 
quia non hominibus placere vult, sed Deo. Unde 
peccatoribus non blanditur, ut crescant : sed admo< 
net, ut desinant. 

(Yers. 38.) < Si quis autem ignorat, ignorabitur.» 
Recte, quia qui nescit Domini esse, quae loquitur 
Apostolus, et ipse a Domino ignorabitur in die judi- 
cii, dicente Domino : < Amen dico vobis, nescio vos 
(Matth. XXV, 12). > 

(Yers. 39.) < Propter quod, fratres, aemulationem 
habete prophetandi. > Quamvis argoat hos, et in 
mnltis reprehendat et corripiat, eo quod recesse- 
rant a traditione ejus ; tamen fratres eos vocat, quia 
dicit Isaias ad plebem Domini : < Dicite iis qui non 
Q recte ambulant in viis meis : Fratres nostri estis 
vos {Isa. Lxvi, 5). > Ut ergo consolaretur istos post 
correptiones, fratres illos vocat : et ad aemulationem 
prophetiae hortatur, ut assidua disputatione et ex- 
planatione legis divinae fierent instractiores : ut pos- 
sent discere perversas esse pseudo-apostolorum prae- 
dicationes. 

« £t loqui linguis nolite prohibere. > Et hoc pro- 
pter charitatem, ut qui possunt loqui linguis, si 
interpres fuerit praesens, non vetentur^ ne fiat dis- 
sensio. 

(Yers. 40.) < Omnia aulem honeste et secundum 
ordinem fiant, > hoc est, secundum ordinem supra- 
dictum. Honeste autem illud fit, quod cum pace (37 
et disciplina fit. 

CAPUT XY. 

(Yers. 1, 2.) « Notum autem vobis facio, fra- 
tres, quia Evangelium quod praedicavi vobis, quod 
et accepistis, in quo et statis, per quod et salvi 
efficiemini, quod et sermone annuntiavi vobis, de- 
betis tenere, nisi forte sine causa credidiatis. > 
Ostendit illis quia si in hac causa qnae subjecta 
est, a traditione ejus seducti sunt, perdiderant 
quod crediderant; omnis enim spes credentium 
in hoc sensu est, quia mortui resurgent. Qnod au- 

(36) Corb. cod., ut qwhui suadendo acqiuiiti, non 
hominibui dent gk»riam, ted Deo, 

(37) Idem codex Corb.^ quodcumprece. 



275 



AD OPEHA S. AMBROSII APPENDIX. 



276 



tem dicit : « In quo et statis, • his dicit, qni flrmi A qnibus plures manent usqne adhuc, quidam autem 



crant in fide iraditionis hujus ; promiscuis enim lo- 
quitur, ut et ii qui in fide sunt, gardeant : et qui 
nutant, corripi se doleant, etcorrigantur. 

(Vers. 3.) < Tradidi enim vobis in primis, quo- 
niam Christus mortuus est pro peccatis nostris 
secundum Scripturas. » Scripluras. Testamenti Ve* 
leris memorat quaB futuram passionem Domini 
cecinerunt. Dicit enim Isaias propheta : < Ut ovis 
ad immolandum ductus est (ha. liii, 7). » Etinter 
caetera : « Quoniam tolletur a terra vita ejus, ab 
iniquitatibus popnli mei ductus est ad mortem 
(Ibid. 8) ; » haec in Christo reperla noscuntur. Sed 
quia praeteriti temporis significatio videtur, non 
est adversum, quia apud Deum, qui omnium prae- 



dormierunt. * De his quibus post resurrectionem 
apparuit Dominus, tunc multos dicit fuisse in cor- 
pore. 

(Vers. 7.) < Deinde apparuit Jacobo. > Singula- 
riter Jacobo apparuit, sicut et Petro : quod ideo 
puto factum, ut multifaria apparentia fidem resur- 
rectionis firmarel. < Postea apostolis omnibus. * 
Iterum omnibus apostolis visus est in monte, ubi 
constituerat illis Jesus, sicut refert Matth»us evan- 
gelisla (Matth. xxviii, 16). Ante in Jerusalem post 
dies octo resurrectionis su», id est Dominica die, 
januis clausis, intravit ad discipulos, ut ThomaB 
animus firmaretur, sicut dicit Joannes apostolus 
(Joan, XX, 26). In monte enim intelligitur mandata 



scius est, nihil futurum est; ideo sic dicit quod g illis dedisse. 



futurum est nobis, quasi factum sit. Nam in Apo- 
calypsi Joannis apostoli dicitnr : * Agnus qui occi- 
sus est a constitutione mundi (Apoc. xiii, 8). > 
Quia enim aliter non fiet, quam scit Deus, factum 
diciiur; nobis enim fit, non Deo, quia apud Deum 
nihil est, qnod futurum dicatur. Et in Psalmo ait ^ 
< Dominus. regnavit a ligno (Psal. xcvi, 1). » Et 
Moyses de cruce ejus ita significavit , dicens : 
« Tunc videbitis vitam vestram prudentem ante 
oculos vestros, et non credetis (Deut. xxviii, 66). » 
Idcirco enim in eadem causa et futuri temporis 
aliquando significantia ponitur, ne a perversis non 
de Christo dictum defenderetur. si totum quasi 
praeteritum significaret. 



(Vers. 8.) < Novissime autem omnium quasi ab- 
ortivo visus est et mihi. > Apparuit illi primum in 
coqIo (Act, IX, 4), post oranti in templo (Act, xxii, 
17-21). Abortivum se dixit, quia extra tempus natus 
inChristo,apostolatumaccepitjam Christo in cobIos 
recepto cum carne. 

(Vers. 9, 10.) < Ego enim sum minimus omnium 
apostolorum (40). > Humiliat se, et temporis cau- 
sam sibi ascribit; tempore enim minor est, non 
dignitate. Sed quia et persecutor fuit, inclinat se, 
dicens : < Qui non sum dignus vocari apostolus, 
qnoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. Gratia 
autem Dei sum id quod sum. > Deo dat glo- 
riam, qui eum elegit, et dignitatem suam non sibi 



(Vers. 4.) « Et quia sepultus est. » Nulli dubium q defendit, sed indignum se dicit. Unde vere plus 



mortuum sepultum esse, sicut dicit Isaias pro- 
pbeta : < Et dabo malos pro sepultura ejus (Isa. 

LIII, 9). » 

161 < Et quia resurrexit tertia die secundum 
Scripturas. > Omnia in fide clausa sunt : ideo sub 
persona populi resurrectio Domini tertia die futura 
descripta est. Dicit enim Osee propheta : « Post 
biduum sanos faciel nos, et in tc»rlio die resurgo- 
mus (38), et vivemus in conspectu ejus (Osee vi, 
3). > In Christo enim omnes resurrexisse, sicut in 
Adam omnes mortuos esse, nemo fidelium denegnt. 
Simili modo in Psalmo sub persona hominis etiam 
. de Christo significat, dicens : < Omnia subjecisti 
sub pedibus ejus : gloria et honore coronasti eum 
(P»tt/. VIII, 8, 6). » jv 

(Vers. 5.) < Et quia visus est CephaB ; « id est, 
Petro. IIoc etiam CleophsB (39) et socio suo dixe- 
runt discipuli, ut in Evangelio naxa Aovxov^ quod 
apparuit soli Petro (Luc. xxiv, 34). < Postea illis 
undecim. > £t hoc in Evangelio continetur. 

(Vers. 6.) < Deinde apparuit plus quam quingen- 
tis fratribus simul. > Hoc sua fide loquitur. < £x 



meretur, sciens dixisse Dominum : < Qui se humi- 
liat exaltabitur (41) (Luc. xiv, 11). > < Et gratia 
ejus pauper in me non fnit. > Hoc dicit, qoia non 
propter quod persecutus est, minorem gratiam in 
apostolatu accepit. < Sed plus illis omnibus labo- 
ravi. > Addit ad causam, quia non solum minoratns 
non est, sed et amplius propter constantiam (42)» 
qua vigebat in Christo, afflictus est : quod non 
aegre ferens, dignior factus est. < Non ego autem, 
scd gratiaDei mecum. > Ne se extulisse jactanter 
putaretur, statim se humiliat, cum hoc ipsum non 
magis sibi, sed Dei gratiae ascribit : ut semper om- 
neni gloriam reportet ad Deum, unde jure exaltan- 
dns est. 

(Vers. 11.) < Sive igitur ego, sive illi, sic praedi- 
camus, et ita credidistis. » Hoc est, quod supra si- 
gnificavit, quia non inferiorem gratiam in praedica' 
tione accepit, quam caeteri apostoli, sed unam atque 
eamdem.Unde magis arguit perfidiam Corinthiorum, 
quia cum manifestata esset credulitas haecapud om- 
nes Ecclesias, hi ab hac fide et spe desciverant, 
quam subjecit, dicens : 



(38) Vet. edit. ac mss. aliquot, Post biduum et in 
iertio die resurgemus. 

(39) Ita mss. non pauci, et omnes edit , nisi quod 
pro soli Petro in Rom. edit. legitur Sitnoni : alii 
vero mss. elTerunt, Cleophas et Emaus testantur in 
Evangelio, 



(40) Corb. cod., Apostohrum, Minimum itaque se 
dicil apostolorum in vocatione, non in gratia ; Deo 
autem dat gloriam et honoremf aui eum elegit, 
^41) Mss. aliquot, Qui se exattatf humiliahUur, 
(42) Codex Cforb., propter canseientiam. 



»7 



COMMENT. IN EPIST. I AD COR. 



»8 



(Vers. 12, 13, 14.) « 81 aatem Christns prsdi- A Hoc illis dicit, quod amore saornm defanctoram 



catar, gaod ex mortais resurrexit, quomodo di- 
cantqaidam intervos, qaoniam resurrectio mortuo- 
ram non est ? Si ergo resurrectio mortuorum non 
est, neqne Christas resurrexit. Si autem Christus 
non resnrrexit, inanis est praedicatio nostra, vacua 
est et fides vestra. * Haec a falsis apostolis erant tra- 
dita, qoi Christum neqne natum, neque in carne 
passum, neqoe resurrezisse asseverabant : quos et 
Joannes apostolus denotat, quod Christum in carne 
venisse negabant. Unde dicit : < Qui negat Christum 
in came venisse, hic est Antichristus : et qui negat 
Filiam, nec Patrem habet (/ Joan. ii, 22, 23). »Isti 
ambulabant^ et quorumdam fidem, ne impmdentes 
a mandi sapientibus judicarentur, subvertebant; 
quia prudentes ssculi stnltum jadicant, cum au- B 
dinnt resnrrectionem mortuorum. Quod si, inquit, 
vemm est qnia Christns non resurrexit, falsi sumus 
prsBdicatores, et fides vestra inanis est. Hoc enim 
credidernnt, Apostolo pradicante, quia mortui re- 
surgent, et hac spe attracti sunt ad fidem. 162 
Quod atiqne ad detrimentum illorum proficere 
asserit, si crediderunt quod futurum non est : et 
padoris est, nt aliquis profiteatur hoc se credidisse, 
qaod falsnm est. Et verecundiam ergo illis incutit, 
et labores illornm dicit infructuosos ; si quod a 
falsis apostolis andierant, vemm est, quia morlui 
non resnrgent : qnod nemo utique de se patitur 
aodire ; nt videntes hoc contra se esse, reverteren- 
tnr ad primam fidem. 



nolnnt andire : nt illis amputet, quod prins per er- 
rorem volebant audire. 

(Yers. 19.) « Si in hac vita tantum in Christo 
sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibns 
hominibus. * Manifestum est qaia et in hac praB- 
senti vita et in fntura speramus in Christo ; nec 
enim hic deserit servos suos Christas, sed dat illis 
gratiam (45), et in fntnro erunt in gloria aeterna. 
Si autem futuraB vitae spes non esset, omnibns 
hominibus, quod dixit, miserabiliores essemns. Ut 
quid ^nim jejnnia, vigiliae, exitus, munda vita, 
jnstitia, misericordia, mors, si pro his nulla mer- 
ces erit in futnro ? Increduli autem vel hac vita 
fruuntur. 

(Vers. 20, 21.) «Nunc antem Christns resurrexit 
a mortnis, initium dormientinm ; quoniam quidem 
per hominem mors, et per hominem resnrreotio 
mortuornm. > Haec dicens, tangit psendoprophetas, 
qui Cbristum natum negabant, ac per hoc non 
resurrexisse carnem : quia qui natus non est, nec 
moritur. Sic antem probat Christnm a mortuis re- 
surrexisse, quia homo fuit, ut dubium non sit ho- 
minem a Deo a mortnis excitatnm ; nt quia peccato 
hominis mors inventa est, Christi justitia resurrec- 
tionem meruerit mortuorum. 

(Vers. 22.) < Sicut enim in Adam omnes morinn- 
tur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. > Hoc 
dicit, quia sicut Adam peccans mortem invenit, et 
omnes ex ejus origine tenuit, ut dissolvantnr (46) : 



(Vcrs. 15.) « Invenimnr autem et falsi testes C i^* ^t Christus non peccans, et per hoc vincens 



Dei ; qnia testimonium diximos adversus Deum, 
qaod soscitaverit Christum, quem non suscitavit. > 
Qni asseril qnod Christnm Deus a mortuis suscita- 
vit, falsns est testis, si non est factum ; virtutem 
lamen Dei praedicat, non utiqne ut inimicus^ qui 
tam admifabile factum virtnti ejns ascribit. Quod 
si veram est, quia excitavit Christum a mortuis, 
qaid hoic dicendnm est (43), qni et testis contra 
Deam falsns est, et opns ejus stultitiam asserit ? 

(Vers. 16, 17.) « Nam si mortui non resurgunt, 
neqne Christns resurrexit. Quod si Christus non 
resarrexit, vana est fides vestra ; adhnc enim estis 
in peccatis vestris. Ergo et qni dormiemnt in Chri- 
8to, periemnt. p Terret ilios, nt qnia nemo sibi 



mortem (quia qui non peccat, vincit mortem; qnia 
mors ex peccato), omnibus qni snnt ex ejns cor- 
pore.. acquisivit vitam, id estresnrrectionem.Quam- 
vis ergo generalem tribuerit resurrectionem, ut 
sicnt in Adam omnes sive justi sive injustimoriun- 
tur, ita et in Christo omnes, tam credentes quam 
diffidentes, resurgant, licet ad poenam increduli ; 
tamen vivificari videntur ; quia corpora sna reci- 
pient, jam non morituri, sed passuri poenam in eis 
sine fine : quod credere noluerant. 

(Vers. 23.) « Unusquisque autem in sno ordine. > 
Nunc ordinem resurrectionis vult exponere, ne ideo 
putarent fabulosum esse, qnia factnm non est 
adhuc in caeteris : ordines illis exponit et tempora. 



male vnlt, doleat illis hoc coepisse credere, quod q qnando faclum sit, et quando fntumm est, nt re- 



eoQtra ipsos est. Quis enim peccata sibi remissa 
noHt andire ? 

(Vers. 18.) < Ergo et qui dormierunt in Christo, 
periemnt. > Addit ad terrorem, qnia charomm suo- 
ram excespm nolunt aestimare perditionem (44). 
Qni enim snb hac spe de saecnlo exierant, sive 
occidi non timnerant ; quia resurgere exemplo 
Christi crediderant, et non est veram, perierant. 

(43) Mfls. Corb., quid hic dicendm est. 

(44) Idemcod.Corb., volunl mUmare perditionis. 
Mox vero, nbi omnes edit. ac mss. longe plurimi, 
Qui enim non tmuerunt, sub hac spe, etc, ms. Vall. 
aptios legit, nt nos in textu. 



surgant mortui. « Initium Christus. > Sicut in Ac- 
tibus Apostolornm testatur scriptum esse in Moyse. 
« Si passibilis Christus, si prior surgens ex mor- 
tuis (Act. xxvij 23), etc. > Prior ergo resurrexit, 
ut forma fieret credentibus sibi (47). < Deinde qui 
sunt Christi, qui in adventum ejns credidernnt. > 
Hoc duplici modo intelligendnm est, quia et in ad- 
ventn ejus secuiido sancti resnrgent^ juxta fideni 

(45) Codex Vall., sed datillis gloriam. 

(46) Rom. edit., et tenuit^ ut omnes ex ^us origine 
dissolvantur. 

(47) Corb. cod., ut firma (ieret credentibus $ihi re- 
surreclio. 



279 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



280 



Apocalypsis Joannis (^poc. xx, 12), sicntet inl63 
prirrio adventu cum resurrexit, multa corpora san- 
clorum resurrexerunt (Matth, xxvn, 52), ad pro- 
tcslationcm victae morlis ac spoliatae. Sub una ergo 
significatione duplicem adventum Domini compre- 
hendit. 

(Vers. 24, 2o, 26.) « Deinde fmis, cum tradiderit 
regnum Deo et Patri, cum deslituerit omnem prin- 
cipatum et omnem potestatem, et omnem virtutem, 
et omnem dominationem. Oportet enim illum re- 
gnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus 
ejus ; omnia enim subjecit sub pedibus ejus. Novis- 
sime autem inimica destruetur mors. > Uoc dicit, 
quia trodito regno finis erit mundi, impleta resur- 
rectione. Quod quidam territi asperilate sermonis, 
dum quasi pie volunt sentire, a proprietale sensus 
declinant. Horrent enim sonum verbi audientes : 
« Cum tradiderit regnum Deo et Patri ; * putanles 
traditioue hac regni, si juxta sonum verbi inlelli- 
gatur, vacuum remanere (48) ; ut si tradit, jam ipse 
non habeat : quasi Pater tradens omnia Filio, eva- 
cuaverit se. Nam et ipse Dominus ait : « Omnia 
mihi tradila sunt a Patre meo {Matth, xi, 27) ; > 
et postea : « Haec est autem vita aeterna, ut cogno- 
scant te solum vernm Deum,et quem misisti Jesum 
Christum (Joan, xvii, 3). » Ecce regnante Filio, 
regnat et Pater. Quomodo autem tradens regnum 
Filius evacuare se crederetur (49), cum dicat ange- 
lus ad Mariam : « Et dabit illi Dominus Deus se- 
dem David patris sui, et regnabit in domo Jacob in 
xternum, et regni ejus non erit finis {Luc. i, 3f, 
33) 7 » Et Daniel de eodem regno dicit inter caetera: 
< Deus cceli excitabit ahud regnum, quod nunquam 
corrumpetur, et hoc regnum erit aeternum {Dan. ii, 
44). » Nemo ergo dubitet Filium semper regnatu- 
rum cum Patre. Traditio autem haec regni est, ut 
cum omnia Filio fuerint subjecta, et adoraverint 
illum ut Deum, destructa morte, tunc Filius osten- 
det illis non se esse, ex quo sunt omnia, sed per- 
quem sunt omnia : et hoc erit tradere regnum D«?o 
et Patri, ostendere ipsum esse, ex quo omnis pater- 
nitas in coelis et in terra nominatur {Ephes. lu, 15) : 
et tunc erit finis. Destructio tamen mortis est resur 
rectio morluorum. 

(Vers. 27, 28.) « Cum autem dicat : Omnia sub- 
jecta sunt ei, nimirum praeler eum, qui subjecit ei 
omnia. Cum autem subjecta illi fuerint omnia, tunc 
et ipse Filius subjicietur illi, qui subjecit omnia,ut 
sit Deus omnia in omnibus. » Idem sensus est, quem 
nunc aperit, ut manifestet quid sit Filium tradere 
regnum Deo et Pairi : hoc autem addit ad sensum, 
quia tradens Pater Filio regnum, non se subjecerit 

(48) Omnes edit. et mss., uno excepto, putantes 
traiilionem hanc regni.... vacuam remanere ; optime 
vero Gorb. ut in contextu. 

(49) Rom. edit., Sedquia ipse Dominus ait..., ap- 
paret quod, regnante Filio, etc. 

(50) Eadem edit., propter univocam auctoritatem^ 
ctc. Secxindo autcm versu legit ms. Corb ,subHmita8 



A ei, sicut Filins Patri se snbjecit ; incongninm est 
enim ut Pater snbjiciatur Filio. Omnia ergo subjecit 
Pater Filio, ut similiter honorificetnr, sicut hono- 
rificatur et Pater. Cum ergo omnia confessa fuerint 
Christum Deum, substrata pedibus ejus, tunc et 
ipse Christus Dominns subjicietur Deo Patri : « Ut 
sit Deus omnia in omnibus. » Hoc dicit, quia cum 
omnium principium et potestatum et dominationnm 
fuerit pressa superbia, et adoraverint Christnm 
quasi Denm, tunc et Chrislns propter unicam an- 
ctoritatem Patris (50), Denm qnidem se ostendet, 
seddeDeo; ntunius principii sublimis et inefiabilis 
anctoritas maneat.Hoc est subjicere se Filium Patri, 
hoc est, Deum esse omnia in omnibus, quia cum 
discit omnis creatura caput snnm esse Christum, 

B Christi autem caput Deum Patrem, omnia in om- 
nibus est Deus Pater, hoc est, ut omnis creatura 
unum sentiat, ut una voce omnis lingna coelestinm 
et terrestrium et infernorum confiteatur unum esse 
Deum {Philipp. ii, 10, 11), ex quo sunt omnia. Si 
autem dixisset : < Ut sit Deus in omnibus, * intel- 
ligeretur in omnibns quidem esse, sed per affectum^ 
aut commnnem sensnm, non tamen ea ipsa ex ipso 
esse. Sed cum dixit : « Omnia in omnibus : > boc 
significavit, quia et ex ipso sunt, et in ipsis est : ex 
ipso, quia ab ipso creata sunt : in ipsis autem, quia 
in omnium confessione nnus est Deus. Non tamen 
sic subjicitnr Filius Patri, sicut Filio creatnra. 

(Vers. 29.) « Alioquin qnid facient, quibaptizantar 
pro mortnis, si omnino mortui non resnrgunt ? Ut 

C quid et baptizantur pro illis ? » In tantum ratam et 
stabilem vult ostendere resurrectionem mortnornm, 
nt exemplum det eornm, qui tam securi erant de 
futura resurrectione ; ut etiam pro mortnis baptiza- 
rentur, si quem forte mors praevenissel : timentes 
ne aut male^ ant non resurgeret (51), qni baptizatns 
non fuerat, vivns nomine mortni tingebatnr. Unde 
snbjecit : « Ut quidet baptizantur pro illis? > Exem- 
plo hoc non factum illornm probat, sed fixam fidem 
in resurrectionen^ ostendit. 

164 (Vers. 30, 31.) « Ut qnid et nos periclita- 
mur omni hora ? Quotidie morior pro gloria vestra» 
quam habeo in Domino. » Dicendo : « Ut quid et 
nos periclitamur ? > discrevit personas, ostendens 
non catholicos esse, qni pro mortuis baptizabantnr. 

D Denique supra dixit : « Ut quid et baptizantur pro 
illis? Numquid et baptizamur pro illis?» Nam et 
Jephte, quamvis in re, quae accepta fieri non posset 
(52), fidelis inventus est, ofiferens filiam snam sc- 
cundum votnm suum {Judic. xi, 39), quod stnlte 
voverat {Ibid. 30, 31), non ergo factum probatnr, 
sed perseverantia fidei in exemplum praefertnr. 

et ineffahilis, etc. 

(51) Codex Corb., timentes ne aut mala sufferret, 
aut, etc. 

(52) Mss. Land., quamvis in requie accepto ferri 
non possit; Corb. , quamvis in retiquis accepta fieri 
non posstt. 



281 



COMMEiNT. IN EPIST. I AD COR. 



282 



Praedicantium pericula et labores meiriorat dicens : A quia qni coelestem justitiam servat, sine dubio in 
« Qoid et nos periclitamur? » et subauditur : nisi hac praesenli (56) perfectus est. 



qnia speramus futuram resurrectionem, sicut supra 
memorat, Securi enim quia post istam mortem vera 
vita sequetur^ pericula non timenl illata ab infide- 
libus, propterzelnm iIIorum,quos quia credidernnt 
se perdidisse, dolent. Sollicitudinem ergo suam 
ostendit, quam habebat erga salutem illorum, pro- 
pter gloriam promissam a DomiQO^ sicut et in lege 
dictum est : <£xalta sicut tubavocem tuam ; si te 
audierint, lucraberis animas illorum (Ezech, xxxiii, 
5). • Ad hoc festinabat Apostolus semper soIHcitns, 
ut gloria illi cresceret apud Deum acquisitae salu- 
tis multorum. 
(Vers. 32.) < Si secundum hominem ad bestias 



« Ignorantiam enim Dei quidam habent, ad vere- 
cundiam vobis loquor. » Propositum Dei ignoran- 
tes ii, qui inter eos convertebantur (57), mortuos 
resurrecturos stultum esse dicebant credere. Ideo 
pudorem illis incutit quasi imprudentibus ; crede- 
bant enim eis qui, ignorantiam Dei habentes, con- 
tra Dei slatula docebant. 

(Vers. 35.) « Sed dicet aliquis : Qnemadmodnm 
resurgent mortui ? Quove corpore venient ? • Hos 
dixit ignorantiam Dei habere, quorum depravatae 
senlentiae verba protuiit, dicens : « Quemadmodum 
resurgent mortui ? quove corpore venient ? » Cui 
congrue respondit, dicens : 



pugnavi Ephesi, quid mihi prodest, si mortui non g (Vers. 36.) « Stulte, tu quod seminas, non vivift- 



resurgunt ? * Hoc est, si secundum humanum sen 
sum (qui videns hoc in rerum naturam non cadere, 
nt caro jam soluta reformetur ad vitam, minime 
credit futuram resurrectionem mortuorum) bestiis 
ofiferri, mori non timui (53), nihil profeci. Sednon 
hoc est, quia certus de promissa vita, non solum 
non timuit, sed et libenter bestiis offerri se passus 
est, sicut inter caetera ait in Actibus apostolorum : 
« Ego enim non solum ligari, sed et mori paratus 
sum in Hierosolyma pro nomine Domini Jesu Christi 
(Act. XXI, 13). » 

« Manducemus et bibamus ; cras enim morie- 
mur. > Hoc ab Isaia propheta dictum est propter 
hos qui, quasi nihil futurum esset post mortem,ven- 



catur, nisi prius moriatur ? > Cum animali homine 
non utique legis auctoritate agit, ut exemplis sua- 
deat, quae si reciperet, non erraret : sed physica ra- 
tione, de qua sibi blanditur, ut non credat resurgere 
soluta et mortua corpora. Ostendit enim mortua 
rnrsum reparari ad vitam et multiplicata ; ut con- 
fundatur error humanus. 

(Vers. 37^ 38.) « Et-quid seminas? Non corpus 
quod futurum est, seminas : sed nudum granum^ 
ut pntatritici, aut alicujus caeterorum : Deusautem 
265 illi dat corpus, prout vult : et unicuique se- 
minum proprium corpus. • Si ergo nudum granum 
seminatur (58), et Dei nutu quodammodoeIemento« 
rum ministerio vestitum resurgit, muta secum ha- 



tri tantum studebant quomodo pecora (Isa. xxii, p bens incrementa utilitatis humanae ; cur non credi- 



(13), sicut et ii qui Corinthios depravabant. 

(Vers. 33.) « Nolite seduci, corrumpunt mores 
bonos colloquia mala. > Significat confabulatione 
malorum hominum everti posse bonum proposi- 
tum (54) ; assiduitas enim pravi colloquii vitiat 
mentem, ac per hoc ab his cavendum. Qnicunque 
enim acceptam fidem custodire vult^ maxime inter 
ipsa initia obstrepentes debet vitare, ut impleat, 
quod utile judicavit. 

(Vers. 34.) « Vigilate, justi estote, et nolite pec- 
care. » Vigilandum monet, ne circumventione pravi 
sensQS capti, et a fide abducti depraventur, mor- 
taorum resurrectionem non credendo. Justos esse 
praecepit, ut non solum terrenam jnstitiam exco- 
lant, sed et ccelestem; qnia terrenajustitia meritum 
non facit, sicut et non facit resnm. Quid enim ma- 
gnnm est aliena non tollere, quippe cum hoc timo- 
ris sit (55) ? Magnum est autem de proprio non ha- 
beoti largiri, haec est vera justitia. £t ut non pec- 
centy subjecit ; unde intelligi voluit non justitiam 
temporalem servandam mandasse, sed divinam ; 

(53) Nonnulli mss., non offerri timui ; at Corb. 
tuiii rinnc locum ita contranit, offerri non timuit, 
$ed cl libenter bestiis se passus cst, etc. 

(54) Rom. edit., everti poHse bonorum propositnni. 
(5t>) Corb. codex, guippe cum non temere fit. 
(.*iO) Mss. Laud. et Vall., in hacprcesenti vita. 

(57) Rom. edit., qui inter eos conversahantur. 

(58) Codex Corb., proprium corpus seminaiur; 



D 



bilesit Dei virtute mortuum posse resurgere, melio- 
rata tantum substantia, nonnumero multiplicatum? 
Qaid ergo requiritur ab infideli, quo corpore resur- 
gant mortui, cum exempla praecedant (59) ad fidem 
hanc melioratae resnrrectionis, non amissae snbstan- 
tije? Quia proprium corpus recipiet, in quo creatus 
est Adam, juxto exempla supra dicta. 

(Vers. 39.) « Non omnis caro, eadem caro : sed 
alia quidem hominis, alia vero pecoris : alia caro 
volatilium, aliacaro piscium. >Cum exeadem massa 
omnis caro sit, unde et quomodo in his tanta diver- 
sitas est, ut una impensa faceret genera diversa ? 
Dicant nunc sophistiB mundietscmtatoressiderum, 
si valent comprehendere quae extra se sunt, cum 
qnid intra se sit, nesciant. Denique omnes mundani 
philosophi, qui mentem suam legi Dei humiliare,ut 
fidem ejus susciperent, noluerunt, diversa semper 
et contraria asserentes, inanissimis disputationibus 
invicem se confuderunt ; quia in nullo horum testi- 
ficatae veritatis signum (60) agnitum est, quod an- 
t«^positurn verbis commendaret doctrinam, sicnt et 

statim veropost, Laud., pro elementorum miniskrio, 
exhibet electorum ministerio. 

(59) Vet. edit. et mss. hic eo dissident, quod hi 
prcecedant, illae prcedicani pr» se ferunt ; at Rom. 
sic habet, cum exempta resnrreciionis prtedicsLni /l- 
dem hanc melioratw non amissce substantiw. 

(60) Cod. Laud., qnia in nulla honm testificatione 
veritaiis signum, etc. 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



184 



Dens decrevit disciplinae nostrae, qaae non verbis 
probatar, aed virtute, cui non possunt verba resi- 
stere. Quemadmodum ergo ex una impensa diversa 
animantium caro est, ita et unius carnis homines, 
diversi erunt dignitate in resurrectione ; ut talis 
miasquisque appareat, qualis fuerit meriti : quippe 
cam etiam hic diversitatem corporum videamus. 

(Vers. 40.) < Et corpora coBlestia, et corpora 
terrestria, sed alia quidem coelestium gloria, alia 
aatem terrestriom. » Goelestia corpora sunt resur- 
gentium, terrestria autem antequam moriantur, aut 
resurgant : ut quia Christus coelestis est, ex eo cor- 
pora coelestia dicantur : ex Adam vero, quia ter- 
restris est, terrestria corpora. 

(Yers. 4i.) < Alia claritas solis, alia claritas 
lunsB, et alia claritas stellarum ; stella enim ab 
stella differt in ctaritate (6i). > Unius naturaecom- 
paratione utitur ad indiscretae substantiae redden- 
dam rationem, quia sicut sol et luna et stellae cum 
sint unius quidem naturae, diversae tamen claritatis 
sunt : ita et homines cum sint unius generis, me- 
rito tamen dissimiles erunt in gloria ; ut claritati 
solis illorum dignitas exaequetur, qui centesimum 
numerum habent, qui ut perfecti essent,primi gradus 
aemuli fuerunt, de quibus dictum est : « Tunc justi 
falgebunt sicut sol in regno Patris sui (Matih, xiiij 
43). > Lunari quidem claritati hi comparandi sunt, 
qui sexagesimam numerum bonis operibus mercati 
sunt, at secandi gradus meritum haberent. Stellis 
autem clarioribus eorum merita comparanda sunt, 
qui tricesimum numerum, tertii gradus dignitatem 
justis laboribus quaesierunt. Sequentibus vero stel- 
lis, quae inter claras et obscuriores mediae snnt, 
peccatores homines coaptandi sunt^ qui de tribas 
nallius gradus adipisci honorem voluerunt. Tetricis 
aatem stellis, et omnium novissimis, perfidorum 
resarrectio similis est ; quia errorem secuti, stellis 
in errorem ducentibus comparandi sunt, sicut dicit 
in Epistoia sua Judas apostolus (Juda i3). Inndeli- 
tas enim non potest claram resurrectionem habere ; 
quia sicut carbo cinere suo coopertus obcaecatur, ita 
et hi perlidia sua erroris (62) tenebris circumdati, 
lace carebunt. 

(Yers. 42.) < Ita erit et resurrectio mortuorum.* 
Exempla dat, ut non sit dubium resurrectionem 

(6i) Codex Corb., Alia gloria solU, alia gloria 
luna, differt in gloria. 

(62) Ms. Corb., perfidia! suat errore, Et infra. 
Exempla dantur, ut non duhiam resurrectionem fu- 
turam mortuorum quis ambigat. 

(63) Vet. edit. ac plures mss., non enim corpns 
animale semper hic habere potest. Spiritum sanctum : 
tunc vero, id est, in resurrectione, semper manebit in 
sanctis. Surget corpus spiritale,quod possit ire obviam 
Christo, Quae quidem verba non aegre deprehendas 
consarcinata esse ex Commentario Pseudo-Hie- 
ronymi in hnne locum. Sed quae ab his ipsis verbis 
asgae ad illa capitis i Commentarii in sequenteni 
epistolam : Manifestum quia pro quo patmur, in 
plerisqae mss. et omnibus edit. Ambrosii leguntur, 
ande etiam nonnihil in suam Paulinarum episto- 



A mortnorum futuram ; nt, accepta ratione, nemo am- 
bigat. < Seminatur in corruptela, surget in incorra- 
ptela.» Seminare estsepelire, ut corrumpatur: resur 
gere autem in incorruptela, jam exsuscitatum non 
posse corrumpi,sed habere claritatem immortalitatis. 

(Vers. 43.) < Seminatur in ignominia, surget in 
gloria. » In ignominia seminatur ; quia dum in te- 
trico ponitur, fit fetidum, et scatet vermibus : sur- 
get autem in gloria ; quia excitatum et lumen erit 
et nullam aqualoris injuriam patietur. < Seminatur 
in infirmitate, surget in virtute. > In infirmitate 
seminatur, quia immobile est, et irregibile : surget 
autem in virtute, 166 quia jam totum unam erit 
ac vegetum. 

(Vers. 44.) $ Seminatur corpus animale, surget 
B corpus spiritale.Si est corpus animale,est etspiritale.» 
Animale corpus est,dum cibis sustentatur,ut vivat: 
spiritale autem,cum horum nihil indigebit, conver- 
sum in vitam. Omnia supradicta hoc sensu dau- 
duntur (63) ; non enim aliud continetor in superio- 
ribus, nisi quod animale corpus moritur, et resurgct 
spiritale, quod neque jam manducet, nec bibat, nsc 
infirmetur, nec sit fetidum, nec tetrum natura. 

(Yers. 45.) <Factus est primus homo Adam inani- 
mamviventem. > Hoc in Genesi dictum est (Gen, n, 
' 7), quia, accepto spiritu flatus Dei factus est homo 
in animam viventem ; officium enim spiritus ani- 
mare est corpus, ita tamen ut continuam vitam non 
habeat, nisi cibis et potus auxilio ulatur. < Novis- 
sinius antem Adam in spiritum vivificantem; > hocest 
C ut jam qui ante f aerat factus in animam, factus est 
in spiritum per resurrectionem, ut mori non possit, 
quia fiet totus vivens. 

(Yers. 46.) < Sed non prius quod spiritale est ; > 
qua animale ex Adam, spiritale vero per Christum 
et resurrectionem mortuorum. 

(Yers. 47, 48.) < Primus homo de terra terrenns, 
sccundus homo de coelo coelestis : qualis terrenu8,ta- 
les et terreni: et qualis coeIestis,tale8 et coeIestes.> Pri- 
mas homo Adam est de terra temporaIls,cui succedit 
niors : secundus homo Christus est de coelo,qui resur- 
gens mori nescit : < Qualis est ille terrestris, tales et 
terrestres ; > hoc est, quia terrenus mortalis est, 
roortales sunt et tcrreni : peccans autem Adam 
mortem invenit, ut omnes ex eo mortales sint. < Et 

D 

larumExpositionem doctorisnostrinomine transtulit 
Rabanus Maurus : eadem, solo prologo excepto, in 
adulterinis illis Hieronymi Commentariis ad apices 
reperiuntur. Hinc in promptu faerit colligere folii 
alicujus factam in veteri qaopiam hujus nostri 
Commentarii codice jacturam vel transpositionem 
librarios e Psendo-Hieronymo sarcire valuisse. Id 
inde confirmatur, quod aiia omnia exhibeat exem- 
plar Corbeiense, sed quae multo conveniant aptius 
cum Ambrosiastri, ut vocant, stylo. Huc adde c[uod 
in tribus aliis mss. ad calcem Commentarii in 
Epist. ad Romanos fragmentum Expositionis ulti- 
morum hujus epistolae versuum Amorosio attribu- 
tum exstat iisdem verbis.quibus legitur in cod.Corb. 
Hnjus itaque lectionem admittendam existimavimus. 



S85 



COMMENT. IN EPIST. I AD COR. 



286 



qnalis ille coBlestis, Ules et CGelestes sint^ > id est^ A rnpti^ et nos immatabimnr. > Sargentibus enim 



qnia Christns non peccavit^ vincens mortem, 
coBlestis est : ita sint et credentes illi : qnamvis et 
non credentes spiritales fatnri sant, sed sicat spiri- 
taiia neqaitia, at sint tenebrosi. De sanctis enim 
nanc loqaitar, qai resargent ad gloriam ; sicat 
enim qai non credant, jam jadicati sant, et qai 
credant, jam coBlestes dicantar (Joan, iii, 18). 

(Vers. 49.) < Igitor sicat portavimas imaginem 
illias terreniy portemas et imaginem hajas coBles- 
tis ; > hoc est, sicat formam ha^aimas mortalitatis 
per peccatam AdsB, servi peccati facti : ita et for- 
mam habeamas vitas per jastitiam Salvatoris, facti 
servi jastitiae, non mandi, sed Dei ; dam ea agimas, 
qaas immortalitate digna sant. 



peccatoribas et impiis, sancti immatabantar in 
claritate, at caro fiat spiritalis cam gloria, qaasi 
plambam, si fiat aaram. Sancti enim in adventa 
Domini sargent sicat saperias (vers. 23) ait : « Ini- 
tiam Cbristas : deinde hi qai sant Christi inadventa 
ejas, > sicat in Apocalypsi continetar (Apoc, i, 5), 
peccatores enim non sant Christi, qai aadiant a 
Domino : < Non novi vos {M^tth, vii, 23). > Qaia et 
in psalmo primo scriptam est : * Ideo non resar- 
gent impii in jadicio, neqne peccatores in concilio 
jastoram (Psal. i, 5). > Ab impiis enim non est qaod 
reqairatar : sed ad hoc sargent, at pereant, viden- 
tes veram esse, qaod cr^ere nolnerant: perire 
aatem est a Deo esse alienam, sicat ait ad Ro- 



(Yers. 50.) « Hoc aatem dico, fratres^ qaia caro ^ manos: < Qaicanqae enim extra legem peccavernnt 



et sangais regnam Dei possidere non possant. > 
Camem perfidiam valt intelligi, sangainem tarpem 
et loxariosam vitam, qaia capiditas haec a fervore 
sangninisgeneratar : at ostenderet non solam incre- 
dalam dignam resarrectionem non habere, veram 
etiam illam qoi desideriis et vitiis carnis obtempe- 
rat. Commonet ergo et instrait, qaa ratione regnam 
coBloram conseqai mereamar. 

« Neqoe corraptio incorraptelam possidebit. > Hoc 
dicit, qaia corraptela et lascivia vitae poenam 
necesse est patiatar. Passionem enim corniptionem 
posait; nam constat atiqae omnes homines immor- 
tales resargere. 

(Vers. 5i.) «.Ecce mysteriam vobis dico, omnes 



sine lege peribant ; et qai in lege peccaverant, per 
legem jadicabantar (Rom, ii, 12) ; > ac per hoc pec- 
catores jadicabant; indigni etenim sant resargere 
cam sanctis, sicat ait : < Neqae peccatores in con- 
cilio jastoram. > 

(Vers. 53 ) « Oportetenim corraptibile hoc indaere 
incorrnptionem, et mortale hoc indaere immortali- 
tatem.» Sopra dixit, <et mortoi resorgent incorrapti> , 
id est, immortales ernnt, non tamen impassibiles; hi 
enim, qoos dicit, posnas patientor pro qaalitatibas 
delictoram saorom, ita at exeant inde soluto debito : 
impii aatem aBtern4 posna torqoentur : ait enim : * Qai 
non credit, jam jadicatos est (Joan, iii, 17). > Unde 
et Isaias propheta ait : < Ignis eoram non exstin- 



qaidem resorgemas ; » id est, tam credentes qaam gnetar, et vermis eorum non morietar (Isa, lxvi. 



non credentes. « Sed non omnes immatabimar. > 
Nanc aniascajasqae meritam in resarrectione si- 
gnificat, qaalis in singalis futura sit. 

(Yers. 52.) « In momento, in icta ocali, > id est, 
cito, sine aliqaa mora. « In novissima^taba, > 
ideo noviuimaf qaia postremam bellam geritar ad- 
versam dasmones, ac principes, et potestates, et 
ipsam diabolam. Hoc enim fiet post annosmille, 
qaibas hic regnabit Salvator, exstincto Antichristo, 
cam Satanas dimittetar de carcere sao ad seducen- 
das gentes Gog et Magog, qai sant daBmones, at 
pQgnent adversas castra sanctoram; nec enim 
temporales homines poterant adversum aetemos 
dimicare. Nam et Joannes apostolus ait : < Vidi 
Michael et angelos ejas in cobIo pugnantes adversns 



24). > In adventa tamen Dommi et sancti resor- 
gent, et qni vivi faerint inventi, obviam rapientar 
Domino in aera, mortem qoasi soporem passari ; in 
ipso enim raptn et mortem et resarrectionem ha- 
bebunt, sicat ad Thessalonicenses idem Apostoios 
scribit (I The$$, iv, 16). Tempore enim Antichristi 
aut apostataB erant, aat rei, aut in latibalis, aat in 
posna positi caeteri gentiles, qaos Dominas [Jesas 
cum dace ipsoram Antichristo in adventa sao in- 
terficiet « spirita oris sai (// Thess. ii, 8), > id 
est, jassa ejus igni exarentur per angelos virtatis 
ejas. 

(Yers. 54,55.) «Cam autem mortale hoc indaerit 
immortalitatem^ tanc fiet sermo, qai scriptas est : 
Absorpta est mors in victoria. Ubi est, mors, vi- 



draconem et angelos ejas (Apoe. xii, 7), > — « qui ^ ctoria taa T ubi est, mors, stimalus taas T > Post 



est diabolus et Satanas (Apoc. xx, 2). > Ideoqae 
bic novissima ttiba ait, qaia non semel cam illo pa- 
gnatam est : qaia et in Antichristo pseadoprophetsB, 
qoi faciebant coram illo signa et prodigia, et ipse 
victor^et hoc loco novissime adversas illam pagna- 
bitar, at jam mittatur 167 in gehennam. Et Sal- 
vator inter caBtera ait : < Nonc princeps hajus mundi 
mittetor deorsum (Joan, xii, 31). > Et tonc ergo 
et freqaenter victas est,8icat Isaias propheta dicit : 
• Quomodo cecidit de cobIo Lucifer, qui mane orie- 
batur (ha. xiv, 12) ? • 

t Canet enlm taba, et mortui resargent incor- 



resorrectionem enim impiorum et peccatoram ab- 
sorbebitur < mors in victoria > . Insaltantis etenim 
verba snnt, dicentis : « Ubi est, mors, victoria taa T 
ubi est, mors, aculeus tuus ? > Victoria enim de- 
victaB mortis resorrectio mortuorum est: mors 
autem diabolus est, cai insultatur ; et contentiosas 
dicitar, qaia per saperbiam, cam impar viribas 
esset, resistebat. Cam ergo superatas perimitor et 
spolia illi detrahontar, saccensetar illi, qai contra 
se pagnavit. 

(Yers. 56.) < Acaleas aatem mortis peccatam 
est. » Aculeam aoctoritatem signiftcat, qaia mon 



287 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



388 



per peccatum aactoritatem accepit, quasi peccatam A nata proficit, et egenis. Per epistolam miltere se 



non esset, diabolas obtorpaisset, et mors non esset. 
• Virtas aulem peccati lex. • Ideo virtus peccati lex 
est, quiapeccatum non imputaretur, si lexnon esset. 

(Vers. 57.) < Deo autem gratias^ qui dedit 
nobis victoriam per Dominum nostrum Jesum 
Ghristum. > Triumphum Salvatoris in nobis dicit 
profaisse ; quaB enim gessit Salvator, non sibi 
ntique gessit, sed nobis. Quamobrem nostra victo- 
ria est ; ideo enim homo factus est, manens 
Deus, ut vincens diabolum, dum peccatum non 
fecit, nobis victoriam acquireret, qui peccati causa 
detinebamur in morte ; ut victus diabolus, occiso 
Gbristo, qui peccatum non fecerat, omnes quos 
peccati causa detinebat, amitteret. Dum autem 
insultat homini, reus factus est, et sic deletum g 
cbirographnm, id est, deleta sententia^ qua teneba- 
tur genus hnmanum in mortem, fieret ereptus, et 
animabus in ccelum inductis ; ut non per potentiam 
illi tollerentur, sed per justitiam a Deo per Domi. 
num nostrum Jesum Christum. 

( Vers. 58.) « Itaqne, fratres mei dilecti, stabiles 
estote et immobiles, abun^antes in opere semper, 
scientes quod labor vester non est inanis in Do- 
mino. » Omnibns quse ad doctrinam ecclesiasticam 
ordinandam necessaria sunt expositis, et aut quid 
vitandum, quidve sequendum sit demonstratis, fixos 
jam illos esse hortatur in bono, et in operibus quae 
fructam faciunt apud Domi6um, semper promptos 
et copiosos : quia per haec quae ex posita sunt, de 



hos, quos idoneos ad dispensationem elegerini, 
dicit : quae epistolae testimonium praebent missis, ut 
cum gralia excipiantur. 

(Vers. 4.) < Quod si dignum fuerit, nt ego quo- 
que eam, mecum ibunt. > Hocdicit, si fuerit copiosa 
collectio, posse etiam se ire ; dignum enim est, et 
sic opus, nt si ipse eat^ multum secum perferal 
ad refrigerium sanctorum. Hoc est, quod significat 
ad Romanos dicens : « Si enim spiritaliom eorum 
communicaverunt gentes, debeut hi in carnalibns 
ministrare eis (Rom. xv, 27) ; * ex Judaeis enim 
erant, de quibus dicit Dominus, quia salus ex Ja- 
dasis est, qui Hierosolymis in magna invidia erant 
apud Judaeos non credentes. 

(Vers. 5, 6.) < Veniam aatem ad vos, cum Ma- 
cedoniam transiero : apud vos autem forsitan rema- 
nebo, aut etiam biemabo, ut me deducatis quocun- 
que iero. * Post omnem instructionem, ut laetos 
illos faceret, adventum suam illis promisit, pro quo 
et omnes admonitiones suas, quibus illos corrigit, 
magis firmat. Qui audit venturum eum, a quo le- 
gem accepjt, sollicitior erit, ne adveniente illo 
erubescat. 

(Vers. 7.) < Nolo enim vos modo in transita vi- 
dere. > Sciens muita se habere, quae ageret com 
illis, non vult ilios per transitum videre^ et ne 
contristarentur, multum tempas se promittit com- 
moraturum apud eos ; quia quae agit, cam provi- 
dentia agit. < Speroenim me aliquaatulum lemporis 



caetero accepturos se boni operis mercedem a p manere apud vos, si Dominus permiserit. > Si 

T\ • *1^** M *■ T^ • * • wv • • • ■ • * B 



Domino, ne pravis colloquiis possent everti. 

168 CAPUT XVI. 
(Vers. i, 2.) < De collectis autem, quae fiunt in 
sanctos, sicut ordinavi Ecclesiae Galatiae, ita et vos 
facite. Per unam Sabbati unusquisque vestrum apud 
se ponat, thesaurizans quodcunque voiuerit : ut 
non cum venero, tunc collectae fiant. > Dominico 
die collectam fieri praecipit, sicutet caeterisEccIesiis 
disposaerat ; ut eo die, quo resurrexit Dominus, 
plebs ejus colligatur >d laudem et gloriam Dei, 
devicta morte : tunc sumptus congregandos ad 
ministerium sanctorum, qui propter nomen Domini 
pressuram patiebantur zelo gentiliumsive Judaeorum, 
qui non sinebant eos praedicare gratiam Dei sub 



Dominut, tunc enim Dominas permittit^ at commo- 
rctur apud eos ; ait permiserit, si dignos se pnebent, 
emendantes vitia quae in eis arguit. 

(Vers. 8, 9.) < Permanebo antem Ephesi osqae 
ad Pentecosten ; ostium enim mihi magnum aper- 
tum est et operosum, et adversarii multi. > Qua 
ciusa remansisset Ephesi ostendit ; invenerat eaim 
illic sitientia pectora Dei gratiam, quibas infande- 
ret mysterium Christi. Sed qniadiabolus inqaietus 
cf^t semper, et his qui Denm desiderant, invidns. 
Adjecit : < Et adversarii maIti;»qaanto enim idonei 
inveniebantur ad fidem, tanto magis nou deerant, 
qui zelarentur, contradicentes et repagnantes do- 
ctrinae Domini. 



nomine Christi ; ut haberent refrigerium ab iis, ^ (Vers. iO-12.) « Si autem venerit Timotheusi 



propter quos tribulantur. Omni ergo die dominico 
jubet coiiigi plebem, et congregari iilos, prout 
voluerint, in dona Dei, et hoc apud se unumquem- 
que reponere quasi iii thesauro : ut veniente Apos- 
tolo, inveniatur ad usus necessarios praeparaturn ; 
quia quod paulatim colligitur, nec grave est, et 
invenitur multum. 

(Vers. 3.) « Cum autem venero, quos probave- 
ritis per epistoias, hos mittam perferre gratiam ve- 
stram in Jerusalem.> Consolatio haec daplici genere 
profectum habebat, sicut et nunc habet : ita ut ct 
sanctis proficeret supra memoratis, et pauperibus in 
Eoclesia constitutis, qua et modo et usibos mi^orum 



videte ut sine timore sit apud vos ; opos enim Do- 
mini, sicut et ego, operatar. Ergo ne qnis illum 
spernat. » Quamvis enim ea praedicarct Timotheus, 
quae ab Apostolo acceperat, et esset idoneus evan- 
gelista, tamen quia non erat anctoritatis ejusdem^ 
commendat ilium ; neab his forte, qui dissentiebant 
in plebe, non, ut erat dignus, reciperetur : et ni- 
hil proficeret adventus ejussaluti illorum. Possent 
enim et gentiles excitari ad seditionem et discor- 
diani plebis, accepta occasione irraendi in Timo- 
theum ; ideo ne quis illum spemat, quia « opnsDo- 
mini operatur, inquit, sicut et ego, > hoc est, ot 
mea auctoritate sasciperetur, qaa erat apostolus • 



289 



COMMENT. IN EPIST. I AD COR. 



290 



eratenlm ipse episcopas. « Dedncite illum in pace, A et meum spiritnm et vestrum. Cognoscite ergo eos 



nt veniat ad me ; exspecto enim ilham cum fra 
tribas. » Tantam meritum Timothei memorat ; ut 
non solum inter eos honorandum illnm praecipiat, 
sed nt apostolnm Domini cum obsequio deducendum 
eum ostendit ; at etiam ipse illum exspectaret cum 
fratribus propter Evangelium Christi. 

< De ApoUo autem fratre significo vobis, quia 
muUum illum rogavi, ut veniret ad vos cum fratri- 
bus ; et atiqae non fuit 169 voluntas ejus, ut nunc 
veniret. Yeniet aatem cum opportunum fuerit. > 
Hoc dicens, et voluntati illorum vel petitioni satis- 
fecisse ostendit, cum votam suum eis exhibuit, et 
ApoHo excusavit : quando cur non iretad iilos, non 
declaraverit; ita tamen ut omnino non excusaverit, 



qui ejusmodi sunt. > Aliud enim esse collationem. 
quam dicit, fieri in sanctos, et aliud ministris Evan- 
gelii reddere 170 vicem, sicut dicit Dominus : « Di- 
gnus enim est operarius mercede sua {Luc, x, 7). » 
Domum enim Stephanae in utroque significat devo- 
tam, et in ministerio sanctorum, et in his qui de- 
serviebant Ecclesiis : ita ut Apostolo proficerent 
cum Fortunato et Achaico fratribus, ut et hi profi- 
cerent, qui erant ex his. Unde dicit : < Refeccrunt 
enim et meum spiritum et vestrum. * Et cum Apo- 
stolus negat se ab his acceplurum, dicit enim : 
* Non infringetur in me gloriatio haec in regionibus 
Achaiae ; » quoraodo « refecerunt et meum spiritum 
et vestrnm? » Sed credo, refectus est spiritus ejus 



sed dislulerit. Potest et sic intelligi, ut per Apoilo B in his, quibus profecerant; sibi enim dicit datum 



tangat illoi, significans ideo noluisse ire ad illos 
Apollo, qoia dissidebant : ut audito hoc> paci stu- 
derent ; et ideo de Timotheo dixerit ; * Videte ut 
sine tifflore sit apud vos, > quia aliqui missi non 
bene fuerunt suscepti : ac per hoc venturum Apollo, 
cum concordes fuerint. 

(Vers. 13, i4.) « Vigilate, state in fide, viriliter 
agite, corroboramini : omnia vestra in charitate 
fiant. » Vigilate, ait, ne circumveniantur in fide. 
VirUUer cigiU, hocest monere, ut forte» sint circa 
ea qaae sibi tradita erant : non ut pueri, qui quod 
seqoantar, ignorant. Confortamini, ut tam voce quam 
opere robosti sint ; quia professio et boni actus per- 
fectos faciant. Ut autem in charitate baec ipsa fiant. 



quod proficit his quibus voluit. « Cognoscite ergo 
eos, qui hujusmodi sunt, » hocest, imitamini. 

(Vers. 19.) « Salutant vos Ecclesiae Asiae. » Ho- 
rum salutatione commonet illos ut efliciantur si- 
miles illorum, qui unius sunt provinciae. « Salutant 
vos in Domino Aquila et Priscilla cum domestica 
sua Ecclesia. » Duas Ecclesias memorat, publicam 
et domesticam : publicam dicit, quo omnes conve- 
niunt : domesticam, in qua per amicitiam colligitur. 
Ubicamque presbyteri solemnia celebrant, Ecclesia 
dicitur. 

(Vers. 20.) * SaluUnt vos fratres omnes. » Reie- 
vat animos illorum, quando omnes hos memorei 
horum ipsorum ostendit. - Salutate invicem in os- 



monel; quia quae cum chariute fiunt, Dei habent ^ culo sancto. » Osculam sanctum signum pacis esl. 



timorem et zelnm ; quidquid enim cum ofi^ensione 
fratris fit, fractum non habet. Provocandisunt enim 
aiiqai ad bonum, non contrisUndi, ut puU si mise- 
ricordiam non facias dehorUtione alterius, aut inhn- 
manus sls, aut alteros notes, aut aiiquid comedas, 
insuluns ei, qui ab hoc abstinet, ut facias illi scru- 
pulam. Omnia ita agenda sunt, ut hortatio sil ad 
meliora, non insulutio, et tunc est pax. Unde dicit 
Dominas, ex hoc cognoscitur, si discipuli mei estis, 
si vos diUgatis invicem (Joan. xui, 35) : ubi autem 
contentlo est et dissensio, amor non est. 

(Vers. 15, 16.) « Obsecro autem vos, fratres, nos- 
tis domum Stephanaa et Fortunati, quoniam sunt 



inquo, ut ad invicem sibi adhaereant sublaU discor- 
dia, docet. 

(Vers. 21.) « Salutatiomea manu Pauli. » Se in 
epistola ista subscripsisse ostendit, et quae verba 
sint subscriptionis, subjecit dicens : 

(Vers. 22.) • Si quis non amat Dominum Jesum 
Christum, sit anathema maranatha, » quod interpre- 
tatur : Si quis Dominum Jesum, qui venit, non 
amat, abscidatur. Maranaiha enim, Dominus venit, 
significat. Hoc propter Jndaeos qui Jesumnon venis- 
se dicebant, hi ergo anathema sunt a Domino, qui 

venit. 
(Vers. 23, 24.) « Gratia Domini nostri Jesu 



initium Achaiae, et in ministerium sanctorum ordi- ^ christi vobiscum. ChariUs mea cum omnibus vobis. 



naverunt se ipsos, ut et vos subditi sitis ejusmodi, 
et omni cooperanti et laboranti. » Achaici Corinthii 
sont, ideoque de his ad eos ioquitur, per qnos pro- 
vocat illos ad hajusmodi opus : sunt enim ex his. 
Hoc enim in Christianis magnum est, quia calcata 
avaritia, de laboribus suis non habentibus largiun- 
tor, imiutores facti Patris Dei, qui in niisericordia 
dives est. Cum autem dicit : < Ut subditi sitis Uli- 
bos, » magis illos horUtur, ut aemuli facti opcris 
hujus, alios habeant ipsi subditos. 

(Vers. 17, 18.) < Gandeo autem in praesentia Ste- 
pban», et Fortunati, et Achaici ; quoniam id quod 
vobis deeral» ipsi suppleverunt. Refecerunt enim 



in Christo Jesu. » Ideo talem subscriptionem posuit 
propter hos, qui dum dissensioni studebant, Domi- 
num Jesum non diligebant ; quippe cum dicerent : 
«Ego sum Pauli, ego Apollo, ego vero Cephae (I 
Cor. I, 13). » Qui enim Christum diligit, non dat 
hominibus gloriam, quia nulla est spes in homini- 
bus. « Gratia Domini nostri Jesa Christi vobiscum ; » 
et subauditur, qui diligitis Dominum Jesom. Et 
quoniam non se invicem diligebant, ideo hoc dicit : 
« Charitas mea cum omnibus vobis in Christo 
Jesu, » ut amare se discerent ea gratia, qua dilige- 
bantnr ab Apostolo, non camis aflfectn, sed in Christo 
Jesu. 



»1 



AD OPERA S. AHBROSU APPENDIX. 



19« 



IN EPISTOLAM B. PAULl AD CORINTHIOS SECUNDAM. 



169 PROLOGUS (64). 
Secundam epistolam Apostolas scribit Corinthiis, 
cnjus haec principalis est caosa : qnoniam in prima 
pro quornmdam peccatis doctores eornm praecipue 
corripuerat, et multum fuerant contristati, nunc 
eos consolatur, suum eis proponens exemplum, et 
docens non debere aegre ferre, quod pro aliorum 
sunt salute correpti ; cum ipse pro aliena salute pe- 
riculis quotidie et morti subjaceat. 

CAPUT PRIMUM. 

(Vers. 1.) « Paulus apostolus Jesu Christi. > Jam 
secnrus de his confidenter se apostolum Domin^ 
praedicat. In prima enim epistola vocatum se apo- 
stoium dicity eis tamen non probatum, qui a tra- 
ditione ejus abducti erant. < Per voluntatem Dei. > 
Ut ratum probet apostolatum suum, Domini voliin- 
tate Chrfsti factum se apostolum dicit : ita enim 
Dominus ait Judaeis, quoniam « quae placita sunt 
ei, > id est Deo Patri, < facio semper {Joan. viii, 
S9).> — £t: « Timotheus frater. » Cum hoc scribit, 
per quem epistolam misit primam ad eos, id est, 
cum Timotheo, ut ostendat eis ab hoc se audisse 
de bona voluntate eorum, qua corripiendos se 
subdiderunt. « Ecclesise quae est Corinthi cum om- 
nibus sanctis qui sunt in Achaia. > Nunc sociat 
istoB sanctis caeterarnm Ecclesiarum^ ut sciant se 
profecisse. 

170 (Yers. 2.) « Gratia vobis et paz a Deo Patre 
nostro, et Domino Jesu Christo. > Quoniam unum 
donum est Dei et Christi, idcirco participes illos 
optat esse gratise Dei qua est et Christi. 

(Yers. 3.) « Renedictus Deus et Pater Domini 
nostri Jesu Christi. » Semper in omni epistola 
mysterii ordinem tradit de Deo Patre locuturus, 
et de dono ejus. « Pater misericordiarum et Deus 
totius consolationis. » Ab ipsa coepit ratione, mul- 
tum enim refrigerii dat eis, qui correptionis causa 
fuerant contristati; audientes enim Dominum non 
soium totius originis patrem, sed et misericordia- 
rum, relevati sunt spe, ac certi facti ad hoc se 
correptos, ut conversi Dei misericordiam inveni- 
rent. Quare autem misericordiarum patrem dixit, 
nisi ut agnosceretur per misericordiam rursum 
regenerare et reformare poenitentes, ut non sola 
sit venia, sed status pristini restauratio? Et ideo 

(64) Non habetur ille prologus in Corb. cod., uti 
jam a nobis observatnm est : verum cum in aliis 
omnibus, et cnnctis edit. reperiatnr, nec exstet in 
Pseudo-Hieronymi Commentario, eum duximus esse 
retinendum. 

(65) Mss. aliquot, coniulens nobis per libBratio- 
nttn, 

(66) In hisce Pauli versiculis quoties in mss. et 
antiq. edit. legitur exhortatione et exhortationein, 



A misericordiarum ait propter diversa peccata, ut con- 
solaretur contristatos causa delictorum : hoc est, 
spem non negare conversis. 

(Yers. 4.) < Qui consolatur nos in omni pressura 
nostra. » Hoc est, quod dixit : < Deus omnis con- 
solationis, qui adest in omni pressura : ut possimus 
et nos consolari eos, qui sunt in omni pressura, 
per exhortationem, qua exhortamur a Deo. » Duo 
genera consolationum induxit : unum quo consolan- 
tur, qui injuste pressuram patiuntur propter no- 
men Christi, ut liberentur : alterum eorum qni 
peccatorum causa contristati consolationem 171 
accipinnt, dum illis promittitur spes emendantibus 
ab his qui, consolati a Domino, erepti sunt de pres- 
sura. 

B (Yers. 5.) » Quoniam sicut abundant passiones 
Christi in nobis, sic per Christum abundat etiam 
consolatio nostra. > Manifestum est quia pro quo 
patimur, ipse nobis adest, consolans nos per libe- 
rationem (65), eripiens nos de pressura interventu 
majestatis suae. 

(Yers. 6, 7.) < Sive autem pressuram patimur 
pro vestra exhortatione et salnte (66) : sive exhor- 
tationem consequimur pro vestra exhortatione, quae 
operatur per patientiam eammdem passionum, quas 
et nos ipsi patimnr, ut spes nostra certa sit pro 
vobis; quia (67) scimus quod sicut socii estis pas- 
sionum, sic et consolationis eritis. » Generaliter lo- 
qnitur,ut quia causa credentium persecutiones patie- 
bantur a perfidis, subjecti injuriis et caedibus, sic 

n iterum auxilio Dei liberarentnr ad consolationem 
credentium, ne scandalum passi a fide exciderent ; 
quia injuriffi apostolorum tentationes erant creden- 
tium, sicut scriptum est in propheta Zacharia : 
« Percutiam pastorem> et dispergentur oves gregis 
(Zaehar. xiii, 7). > Qnamvis futura credant fideies, 
tamen inter ipsa primordia pressurae novellis faciunt 
scandalum : pntant enim inanem esse promissio-. 
nem, si vi oppressum viderint praedicantem. Sed si 
jam firmus est credens, compatitur cum suo magis- 
tro, fidens de spe futura : ut simul consoletur, cum 
quo et compatitur (68^. 

(Yers. 8.) « Non enim volumus vos ignorare, fra- 
tres, de pressura quse nobis facta est in Asia : quia 
supra modum gravati fuimus supra vires, ita ut de- 

T^ speraremus nos etiam vivere. > Ideo passiones 

toties Rom. edit. reposuit consolaHone et comolatio^ 
nem, 

(67) Pro vohis, subjungit Rom. edit., nve conso^ 
lationem, consequimur pro vestri eonsolatione et seh- 
lute, quia, etc. 

(68) Corb. codex, et compatitur, Causa fidei pa- 
tiebantur, ut non gravius ferrent, si corriperentur er- 
rores illorum, Non enim volumus, etc. 



m 



COMMENT. IN EPIST. H AD COR. 



«M 



pressnraram indicat prope nsqne ad mortem illa- A 
tas, at ostendat qn» mala salutis illornm caosa 
patiebantar ; nt non gravins ferrent, si corriperen- 
tnr errores illomm ab iis qni haec tam aspera 
tolerabant pro illis (69). Qnis enim medicornm 
non argfnat snsceptnm snnm negligentins se tra- 
ctantem ; ne cnra medicinae ejns sine efTectn rema- 
neat ? 

(Yers. 9.) « Qnin et ipsi in nobis responsum 
mortis accepimns; nt non essemas iidentes in no- 
biSy sed in Deo, qni snscitat mortnos. > Tantam 
inso]entiam iniqnitatis signiiicat insnrrexisse contra 
Mei praedicatores , nt mortem ante ocnlos habe- 
rent ; deniqne erepti de ipsa pressnra, resascitatos 
se dicant. Sic denim afflicti fnerant, nt desperarent 
de praesenti vita. Sed qnia Dens praBsidia sua non g 
negat in necessitate positis, maxime snis, eripnit 
illos desperantes de semetipsis, fidentes antem de 
Deo. Nimiaenim pressnra deficere se profitebantur, 
nisi adesset Dens. 

(Vers. 10, ii.) « Qni de tantis mortibus libera- 
vit nos, et lil)erat ; in qnem speravimns, quia et 
liberabit, accidente pro nobis etiam vestra oratione; 
nt qaod mnltomm faciebus donnm in nos collatnm 
est, per mnltos in gratiamm actione celebretur pro 
nobis. > Hoc dicit, qnia gratia Dei mnltomm cansa 
consolata est apostolos (70), id est, omnium cre- 
dentinm, qnomm cansa et pressune eis ingereban- 
tar : ac per hoc, quia omnium causa est, cuncti 
Deo gratias referant, cnm cessat tcntatio : aut cum 
oritnr, simnl obsecrentnr. p 

(Vers. i2.) < Gloria enim nostra haec est testi- 
moninm conscientia nostrae. > Hoc dicit, quia de 
conscientia sna praBsnmebant, quae pura erat ab 
omni simnlatione ; quamobrem de Dei auxilils (7i) 
non diffidebant. « Qnia in simplicitate et sinceri- 
tate, non in sapientia carnali, sed in gratia Dei, 
conservati snmns in hoc mnndo : abnndantius an- 
tem apnd vos. » Haec est gloria conscientiae, qnam 
dixit, simplicitas et sinceritas. Et qnia haec de Dei 
doctrina sunt, adjecit : « Non in sapientia caraali, 
sed in gratia Dei, > nt ostenderet non humanae 
sapkentiae, sed evangelicae praedicationi liberam se 
conscientiam exbibuisae. Praeterita refricat (72); 
hoc enim significat , qnod in prima epistola arguit 
focatam praedicationem juxta hnmanum sensum 
aptatam (I Cor. u, 4), cajus praedicatores dupHci ^ 
genere in sapientia caraall accnsat ; qnia et juxta 
mnndi sensnm pnedicabant , ne faciJe offenderent 
homines et qnaestus caasa hoc agebant, propriis 

(69) Corb. cod., qwmiam mala taluiis illorum 
eau$a ab his qui hac tam oipera ingerebant, tolera" 
bant pro illii, 

(70) Idem codex , collata esi aposiolis ; Yall., 
consoiatus est Apostolus, 

(7i) Ms. Corb., simulatione, fidem integram exhi^ 
hens ueo in pradicatione ; quamobrem de Dei auxi^ 
Hu^etc. 

(7S) Gill. in marg. et Rom. edit. in corp. cum 
fiias. qnibnsdam, proBterita replicat. 



lucris carnalibus studentes. Unde Apostolns nun- 
qnam a Corinthiis snmptns volnit accipere ; na bis 
occasionem daret, eo qnod similis eis esset in hac 
re. Hinc est qnod dicit : « Abnndantins apnd voa 
simpliciter conversati, > 172 qnia cnm ab aliis 
acceperit, ab his noluit, ne argnendi eos anctorita- 
tem amitteret (73). 

(Vers. i3.) < Non enim alia scribimns vobis, 
quam quae legistis et cognoscitis. > Ea se dicit scri- 
bere, quae non solum litteris cernerent, sed et 
operibus ejus manifesta baberent : nt probaret ea, 
quae loquitur, gestis se implere, qnibus nniascajus- 
que mens et propositum discitur. 

(Yers. i4.) < Spero autem qnod nsqne ad finem 
cognoscetis, sicut et cognovistis non ex parte, qnia 
gloria vestra sumus, sicut et vos nostra, in die. 
Domini nostri Jesn Christi. > Proficere illos spe» 
rat, ex eo qnod jam coeperant meliores effiei, 
cognito affectn circa se Apostoli, et gloriabantnr In 
eo velot filii in patre charissimo (74). Unde et 
Apostolos gloriam suam videri testatnr in filiot 
obandientes ; et tnnc debere videri, qnando prodest, 
id est, in die jndicii Dei. Hoc dicens, perseveran* 
dum monet. 

(Yers. 15, i6.) « Et hac fiducia volneram prins 
venire ad vos, nt secundam gratiam haberetis : et 
per vos transirem (75) in Macedoniam, et itemm a 
Macedonia venirem ad vos, et a vobis dednci in 
Jndaeam. > Haec fidncia ex emendata est (76) vita 
illorum ; jam enim et desiderare illos se significat, 
quos ante indignnm erat videre. Plenam ergo gra- 
tiam habuissent de adventa ejus ; qaia imago est 
epistola, praesentia autem veritas. Non est itaqne 
otiosnm qnia voluerat ire, et non iit; intelligi enim 
vult esse aliquos inter eos, quornm cansa volnnta- 
tem suam non implevit, nt adhibita opera purifica- 
rentur. 

(Yers. i7.) < Hoc ergo cogitans, nnmqnid levi- 
tate usus sum ? aut numquid qnae cogito, secnndnm 
carnem cogito : ut sit apud me, Est, est, non, non ? > 
Quoniam dixit: < Yolueram venire ad vos, > et non 
iit (77); idcirco numquid levitate usus sum, inquit, 
quia videtur, qni dicit aliquid, et non facit, levitate 
nti ? Ideo ne forte istud de Apostolo arbitrarentur, 
hoc purgat, quia non istud leviter, sed enm consi- 
lio fecit, ut non impleret qnod disposuerat. < Ant 
nnmqaid quae cogito, inqnit, secnndum camem co- 
gito ? > Qui enim secundnm carnem cogitat, tunc 
non implet qnae disponit, quando aut personis am- 
plioribus defert, aut certe Incris aut apparaiibos 

(73) Cod. Corb., n$ arguenUs eos auetoritatm 
omittereni. 

(74) Duo mss., in patre clarissimo, Minime 
male. 

(75) Rom. edit., ut plenam gratiam haberetis et 
per vos transire, etc. 

(76) Nonnnlli mss., Hac fiducia emendata M^etc. 

(77) Rom. edit., et non veni; vet. cnm mss. ali- 
qaot, et non U ; caeteri mss., et non itl. 



M5 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



296 



vincilar, qnod Apostolus semper sprevit. Spiritalis A dicit Petrus apostoius: Quia sumus» inquit (J Petr. 



antem tunc dispositum non implet, quando provi- 
dentius aliquid pro salute animae meditatur ; sicut 
et Apostolus ideo non implevit quod voluerat, ut 
per hoc ipsum meliores efficerentur, scientes ideo 
distulisse eum, quia quidara adhuc inter eos non se 
purificaverant a peccatis. < Ut sit, inquit, apud me, 
Est, est : Non^ non. > Hoc signiiicat^ quia nou 
aiiud egit quam scivit agendum : quia utilitas an- 
teponenda est voluntati. Hic sensus spiritalis est : 
carnalis autem sensus sic mutatur, ut anteponat 
voluntatem utilitati (78). 

(Vers. 18.) « Fidelis aulem Deus, quia sermo 
noster apud vos non est, Est et non. * Hoc est 
quod dicit et ad Gaiatas : « Si quaQ destruxi, haec 



II, 9), genus regale per unctionem spiritalem, cu- 
jus typus fuit in regibus Judaeorum. < Qui et signa- 
vit nos, dando Spirilum suum nobis pignus ; ut 
non ambigamus de promissis ejus. » Si enim adhuc 
raortalibus Spiritum suum credidit^ dubium non est 
quin jam immortalibus addat ad gloriam. Unum 
tacnen opus dicit Patris et Filii, quia et Christum 
dicit confirmare, et Deum. Quem enim confirmat 
Filius, confirmat et Pater : et cum dat Spiritnm 
Pater, dat et Filius : quia utriusque est Spiritus 
sanctus, sicut dicit ad Romanos : < Si quis autem 
Spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom, 
vm, 9). » Quoniam ergo do perfectione hominis lo- 
cutus est, Trinitatis hoc loco fecit mentionem om- 



eadem aedifico, praevaricatorem meconstituo (Galat, g nis enim summa perfectionis in Trinitate consistit. 



II, 18). * Ideo ergo fideiem in se dicit Dei praedica- 
tionem : nam iliud faciunt adulatores(79). Frequen- 
ter enim, ne homines olTendant, quae vera sunt, 
praetermittunt. 

(Vers. 19.) < Dei enim Filius Jesus Christus, qui 
in vobis est, qui per nos praedicatus est, per me et 
Siivannm et Timothenm, non fuit, Estet Non : sed 
Est in illo fuit. * Quanlum ad idoneos praedicatores 
pertinet, hoc debet esse, ut sit apud illos. < Est, 
est, Non, non ; > ut non aliud faciant, quam sciunt 
utile. Quia enlm frequenter aliud volumus , quam 
est utile ; ne voluntas vincat utilitatem, ideo Apo- 
Btolus voluntati suae utilitatem praeposuit, ne iret ad 
illos. < In Christo enim Jesu non fuit, Est et Non^ 



< Ego vero testem Deum invoco in animam 
meam, quod parcens vobis, nondum veni Corin- 
thum. » Nunc manifestat qua causa, cum voluisset 
ire ad illos, dislulit : ut tunc iret^ quando jam prope 
omnes emendatos inveniret. His enim nunc loqui- 
tur, qui videbantur se velle corrigere , sed operam 
non dabant ut hoc implerent. Quia ergo corripere 
illos necesse erat, iter suum in alios convertit (81), 
ne contristarel multos, et hoc fuit illis parcere. 
Quod ut mentibus eorum commendet, Deum testem 
dat ; ne putarent se indignos esse, et contemni ab 
illo : quo comperto, ut praesentiam ejus mereren- 
tur, emendarent se. 

< Non quod dominemur fidei vestrae, sed adju- 



sed Est in illo fuit; > quia nunquam aliud voluit, p ^o^^s sumus gaudii vestri; fide enim statis (82). » 



quam est utile. Semper enim voiuntas ejus cum 
ntilitate est : nec immutatus est, ut faceret invitus, 
sicut homo^ quod est utile : aut ut ambigeret de 
aliqnibusj et mutaret voluntatem. 

(Vers. 20.) < Quotquot enim promissiones Dei 
sunt, sunt in illo : et per ipsum amen Deo ad glo- 
riam per nos. » Manifestum est quia semper in Deo 
veritas est, hoc est, amen, manifestata per Chri- 
stum, post per apostoios praedicata ad gloriam Dei, 
173 signorum virtutibus testimonium perhibenti- 
bos vera esse, quae promisit Deus per Christum Do- 
minum nostrum. Gloria enim Dei est, cum ab illo 
omnia, et per illum et in illo esse dicuntur (80). 

(Vers. 21, 22.) * Qui autem confirmat nos vobis- 



Quoniam fides non necessitatis, sed voluntatis res 
est, ideo dicit : < Non quod dominemur fidei ve- 
strae ; > dominatus enim necessitatis causa est. 
< Sed adjutores sumus, inquit, gaudii vestri ; > hoc 
est, quia sicut in malo opere tristitia est, ita et in 
emendatione gaudium. Hujus gaudii adjutores su- 
mus, inquit, quia volentibus eis emendare se, offe- 
runt commonitiones, ut quod velle coeperant, pos- 
sint implere. 

CAPUT II. 



(Vers. 1.) < Decrevi autem hoc apud me, ne ite- 
rum in tristitia venirem ad vos. » Apertum est quia 
ideo noluit ire, ne forte corripiens paucos, mnltos 
cum,ChristusDominu8est; et qui unxit nos, Deus: contristaret, ipse etiam contristatus ; compatiuntur 
qui et signavit nos, et dedit pignus Spiittum in ^ enim omnia membra unius moerori. 



cordibus nostris. » Christum dicit confirmare gen- 
tes in fidem promissafai Judaeis ; quia ipse est, qui 
fecit utraque unum (Ephes, ii, 14), id est, circum- 
cisionem et praeputium,in uno novo homine faciens 
pacem. Dominus ergo confirmal, et Deus qui unxit 
nos, id est, qui dedit regiam honorificentiam, sicut 

[78) Duo mss., ut anteponat voluptatem utilituti. 
79) Codex Vall., ve hoc faciant adulatores. 

(80) Nonnulli mss. atque Amerb. in corp. et 
Gill. in marg., em di&cuntur. 

(81) Vet. edit. ac mss. aiiciuot, ad illos conver- 
tU; Rom. edit.^ ah illis divertit; mss. vero plurinii. 



(Vers. 2.) < Si enim ego contristo vos, et quis 
est qui me laetificet, nisi qui contristatur ex me ? > 
Hoc dicit, quia non vult eos contristare : sed quia 
peccatis studuerant, necesse erat illos contristari^ 
invito Apostolo : itatamen ut de caetero obaudientes 
facti^ laetificarent eos, qui contristabantur cam eis : 

ad alios convertit. At infra, ubi omnes edil. ac mss. 
magno numero, se indignos esse, codex Corb. legit, 
se dignos esse. 

(82) Mss. Corb., fide enim statis. Sed voluniate 
Deo resisti dicit, non quod dominemur, etc. Est etiani 
hic lacuna in codice Carn. 



297 COMMENT. IN EPIST. II AD COR. 298 

ut qui corripiendo contrisUverat eos, laetificaretur A quibus gravatus absoibeatur a secunda morle. Haec 

enim vera poenilentia est jam cessare a peccato : 



ex his, dum corriguntur. 

(Vers. 3.) « Ideo et scripsi boc ipsum, nec cum 
venissem, tristitiam haberem, a quibus oportuerat 
me gaudere : certum habens, quia meum gaudium 
omnium vestrum est. • Idcirco dicit haec se scri- 
psisse ut postea veniens, non esset unde contristare- 
lur, sublatis vitiis : sed gauderetcum eis, quasi cum 
charissimis filiis; ut quia ab infidelibus tribulatio- 
nibus aflQciebatur, ab his utique gauderet, qui cre- 
diderant. Gaudium enim Apostoli purificatio est 
popuii : ideo enim gaudet, quia vituperatio non est 
in eis, quos simul oportet gaudere. 

(Vers. 4.) « Nam ex multa pressura et angustia 
cordis scripsi vobis per mullas lacrymas, non ut 



sic enim probal dolere se sibi, si de caelero desinat. 

(Vers. 8, 9.) « Prcpter quod obsecro vos, utcon- 
firmetis in illum charitatem : nam ad hoc scripsi, ut 
probarem an in omnibus obedientes sitis. » Quan- 
tum datur intelligi, obedientes hos factos in cajteris, 
probat ; emendaverant eniin quae ad ordinem eccle- 
siasticum perlinent. Unde eliam in hoc vult illos 
esse obedientes, ut confirment fratrem in charitate, 
suscipientes eum in communionem. 

(Vers. 10.) « Si cui autem quid donastis, etego. » 
Manifestum est quia quod jubet fieri, ipse facit : 
nec potesl hoc abnuere, quod eliam obsecrans ul 
fiat, scribit, cum Iiaberet potestatem jubendi. Sed 



contristemini, sed ut cognoscatis quam charilatem g in prima epistola graveejus detulit crimen, ut hor- 



habeam abundantius in vobis. > Manifestum est 
quia, quando hoc afTectu quis aliquem corripit^ ut 
plus iilo doleat peccatis ejus : non utique ut illum 
contristet, corripit, sed ut ostendat illi, quo amore 
diligat enm (83). Quienim non hocaffectu corripit, 
fratrem contristat ; insultat enim, qui non condolet 
fratri. 

174 (Vers. 5.) « Si quis autem contristavit me, 
non me contristavit, sed ex parte ; ut non onerem 
vos omnes. > Omnes hos quos hic dicit ex parte, 
sancti sunt ; duae enim partes in populo sunt, sicut 
in prima epistola memoravi. Hi ergo ex parte san- 
ctomm sunt, quos contristatos in errore fratris 
significat, sicut et semetipsum. Hoc autem dicens^ 



rerent illum omnes (85) : nunc cum recipi illum 
vuIt,orat neadhuc exulcerato animo adversusillum, 
durum illis esset habere cum illo communionem 
Ecclesiaj. Neque enim tanla in eis eral, quanta in 
Apostolo providentia ; ut statim inlelligerent faci- 
endum esse, quod dicebat Aposlolus in causa linjus 
duntaxat: ideo obsecrat ut dimillant illi, signifi- 
cans Deum illi ignovisse ; quia nihilsine Dei Spirita 
agebat Apostolus. « Etenim ego quod donavi, si 
quid donavi, propler vos donavi in persona Chri- 
sti. * Hoc dicto gravat illos; quia si magister pe- 
tentibus discipulis donavit, cui voluernnt, peccatum, 
quanto magis obaudire debent discipuli magistro ? 
Et ut ratum ei, <5ui donavit, ostenderet apud Deum, 



oneravit peccantem, vel eum qui peccaverat. Plus n *'* J^ persona Christi se donasse, quod donavit : 



enim fit reus, in cujus delicto multi tribulantur : ac 

per hoc inquit : 
(Vers. 6, 7.) < Satis est ei qui talis est, objurgatio 

haec, quae fit a pluribus. > Magnum dolorem utique 

patietur, qui delictum suum videt pluribus horrere. 

« Ita ut e contra magis donetis, et consolemini, 
Jie quomodo abundantiori tristitia absorbeatur, qui 
ejusmodi est. > Afllicto homini peccati proprii cau- 
sa (84) subvenire pra^cipit, quia poenitentia, si de 
vero animo est, hoc est, si correptus statim in ani- 
mo doleat, protinus habet fructum. Denique in 
Regnorum libro habetur, quia Achab, cum arguisset 
eum propheta, commotus animo statim meruit ve- 
niaiii (/// Beg. xxi, 27-29). Et David in causa 
Uriae Hethaei correptus quia cognovit se peccasse^ 



hoc est, accepto tulisse Christum, cujus legatione 
fungebatur ; ut factum Apostoli, factum sitChristi, 
sicut dixit : « Quaecunque solverilis super terram, 
erunt soluta et in coelo {Matih, xviii, 18). » Si ergo 
huic pro quo petierunt per Apostolum Christus 
ignovit, quanto magis huic jam ignotum erat, cui 
ut donent (86) ipse etiam hortatur ? 

(Vers. 11.) < Ne possideamur a Satana; non enim 
ignoramus astutias ejus. > Hoc dicit quod supra 
memoravi, quia consolatio debet subsequi fratrem 
delictum flentem ; ne diu contristatus, et contem- 
ptus a charitate Ecclesiae, Incipiat desperare de se^ 
etvidensqui semper in insidiis est snbtilis diabolus, 
mentem ejus (87) vilem effectam, accedat et snggc- 
rat ei ; ut vel praesentibus fruatur, qui de spe futuri 



delictnm ejus deletum csX (II Reg. xii, 13). Ita et ^ praemii dejectus est, et pereat frater possessus a 



Apostoius illum, qui incestum commiserat, habens 
uxorein patris, objurgatum et abjectum, dolentem 
revocari jubct ; ne diu videns se contristatum 
spcrni, desperans de se, daret animum ad mundum 
frucndum, quasi qui locum apud Deum jam non 
haberet. Hoc est enim majori tristilia absorberi, 
desperantem de se converti ad admittenda peccata, 

(83) Cod. Corh., eorripit, ostendit illi quo amore 
ditigat eum. Qui enim, etc. 

(84) Mss. aliquot, afHicto omni proprii peccaU 
causa. 

(85) Codex Laud., ut horrerentillud. 

patrol. xvn 



diabolOj cui ad hoc poenitentia data erat, nt conver- 
sus reformaret se, sicut dicit Ezechiel propheta : 
« Nolo mortem morientis, quantum ut revertatur et 
vivat (Ezech. xviii, 23). > Et iterum : « Converta- 
tur, inquit, et replantabo illos (Ibid. 27). > 

(Vers. 12, 13.) Cum autem venissem Troadem 
propter Evangelium Christi, et ostium mihi aper- 

(86) Mss. Corb., quanto magis huic, pro quo pe- 
tierat Apostolus, cui ut donent, etc. 

(87) Idem mss. Corb.» vili affectu ascenderet, ei 
suggereret, etc. 



10 



290 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



300 



lum esset in Domino, non habui requiem sniritni A slal fragraritom Deo. Qaam ob causara auxiliis suis 



meo^eo quod non invenerim Titum fratrem meum; 
sed vale illis facto, profectus sum in Macedoniam.» 
Troadem se perrexisse significat ad prxdicandnm 
eis Evangelium 175 Cbristi,et cum coepisset pra5- 
dicare, 'fuiase qui caperent verbum fidei : sed qnia 
solatium Titi defuit, intolerabilis erat labor per- 
strepentium causa. Quamvis enim quidam eorum 
aperuerant corda sua ad recipiendum sermonem 
Dei ; tamen impudentia infidelium (88) non minima 
exsistebat, insurgens in Apostolum zelo credentium ; 
et haec duo ab uno impleri non poterant ; nempe et 
fideles instruere, et incredulis repugnare. Ideoque, 
vale illis facto, qui susceperant eum, profectus est 
in Macedoniam. 



tulos praestabat Deus apostolos, ut verba (70) co- 
gnitionis ejus infuderent patentibus auribus, sive 
Juda^is, sive gentilibns^ addito bis sacramento na- 
tivitatis Domini Jesu secundum voluntatem Dei et 
Patris ejus in unitate fidei salutaris ad salatem cre- 
dentium, et perditionem diffidentium. 

(Vers. i6.) < Aliis quidem snmus odor mortis in 
mortem. > Hoc dicit, quia incredulis praedicatio 
crucis Christi odor mortis est ; andientes enim ver- 
bum Dei, sic accipiunt quasi pestem, ex qua oritur 
mors : et necesse est nt juxta fidem illorum fiat 
eis. « Aliis autem odor vitae ad vitam. > Verum 
est, quia fidis (91) sermo auditus Dei nuntius est 
salutis aeternae, et secundum fidem illorum contin- 



(Vers. 14.) « Deo autem gratias, qui semper tri- p get eis. Sive ergo in his qui pereunt, sive in hrs 



nmphat per nos in Christo Jesn. > Hoc est Deum 
per apostolos triumphare in Christo, victores illos 
facere in fide Christi : nt calcata perfidia, tropseum 
habeat fides, dum ex perfidis fiunt fideles, et male- 
voli non proficiunt in prosequendo credentes. 

(Vers. 15.) < Et odorem notitise snae manifestare 
per nos in omni loco ; quia Christi bonus odor su- 
mus Deo in his qui salvi fiunt, et iu his qui pe- 
reunt. > Odor notiti» Dei in Chrlsto, et per Chri- 
stum est* Odorem autem idcirco dicit, quia sicut 
quaedara res, quae cum non videantor, per odorem 
tamen cognoscuntur, et intelligis in loco aliquo esse, 
quod non vides : ita et Deus, quia invisibilis est» 
per Christnm se voiuit intelligiy ut praedicatio 



qui salvi fiunt, Christi bonus odor Deo erant apo- 
stoli : quia sinceriter et sine adulatione praedica- 
bant. Qui enlm non credebant, ipsi sibi laqnenm 
circumdabant his liberis, sicnt dicit Dominns ad 
Ezeohielem prophetam : < Tu praedica : si te andie- 
rhit, lucraberis animas eomm ; sin quo minus, ipsi 
sibi viderint : tu tamen liber eris a perditione eo- 
mm (Ezech, iii, 19). > 

(Vers. 17.) < Et ad haec qnis idonensT Non enim 
snmus sicut plurimi adnlterantes verbum Dei : sed 
ex sinccritate, sicut ex Deo coram Deo in Christo 
loqnimur. > Pseudoapostolos tangrt hic versns, qui 
corrupta doctrina, verba Dei per mafan» mterpreta- 
tionem adulterabant, et tollentes di\inum sensnra. 



Christi (quae ntique invisibiliter, sicut ad nares p poneLant hnmannm. Ex qnibns qnidam aelnni ha- 
odor, ita ad aures pervenit) Deura Patrem insinua- ' --i-*----- ._j-.-— j. /^i._- ._ i 

ret creatorem (89), et Filium ejus unigeuitum. 
Cujus rei legatione fungentes apostoli [sicut dicit 
Dominus ad Deum, l^^ilius ad Patrem : < Sicut me 
misisU in hunc mundum, ita et ego eos mitto in 
hunc mnndum] (Joan, xvu» 18), > odorem notitia? 
Dei et Christi per signa et prodigia manifestarent. 
Vera haec esse de Deo et Christo praedicatio virtu- 
tis testimonio probatur : qu» ideo in odore signi- 
ficata est,. quia cum Deus non videatur, per banc 
quae invLsibiliter operatur, in apostolis esse intelli- 
gitur, nt veritas doctrina) manifestetur. Qui ergo 
recte asserit Christum, bonus odor est Deo, laude 
dignus in eo qui credit^ nec vituperabilis in illo 

qui non credit: qui vero non recte asserit Chri- ^ ^ 

stum, malus odor est. Deo, tam in his qui fidi sunt, *^ cit : < Nnmquid indigemus, sicut quidam, comroen- 



bentes traditionis Jndaieae, n»c de Christo bene 
docehant, idco minus idoneos hos dicit: apostolos 
antem sinceriter praedicasse^ sicnt ex Deo datum 
est, ante Denm, id est, quomodo Deos dedit, ipso 
teste^ in Christo loqnebantnr, non snam qnaerentes 
gk)riam, sed Dei. Hoc est in Christo loqui ejns ho- 
norem et potentiara praedicare. 

176 GAPUT m. 

(Vers, 1.) < Incipimns itemm nosmetipsos com- 
mendare. » Qnoniam pseudoapostolos notat, prava 
eorum commenla designans (92), se antem verum 
prjcdicatorem teslatur; videtur itemm commendare 
se, sicut in prima epistola. Et ne hoc versntra aii- 
qua terreslris lucri gratia facere videretur, adje- 



quam in illis qui difiidunt; pro utrisque enim 
reus orit. Qui enim difiidity idcirco videtur noo 
credere; quia perversum est> quod audit : et qui 
credit, malo credit. ApQatolii& ergo rationem legis 
locutus est, ut sicut in lege qui hostias bono voto 
ofierebat, bonus odor erat Deo et acceptabilis : ita 
et nunc praedicationis virtus doctrinae odorem prae- 



datitiis epistolis ad vos, aut ex vobis?> Hoc dicen», 
suum sensum pnrgat^ et adhuc pseudoaposlolos no- 
tat, quos proprii honoris et quaestns causa circnire 
Ecclesias probat, ad auferendam, non ad tribiien^ 
dam salutem. Ex his erant qnibns dicit Dominns : 
< Comeditis domos vidnarum et pnpillomm ora— 
tione longa orantes, propterea accipfetis majns jti- 



^88) Mss. nonnnlti, iawun mprudentia infideUum, 
f89) Vet. edit. et eod. Corb., insinuareicreaturcB. 

(90) Codex Laud., totus prcestabat Deus. apo^lU, 
ut verbo, elc. 

(91) Edit. quaedam Paris. cum uno ant altero 



mss., quia fidelis sermo; mss. nonnnlli, quiajides. 
sermo : reliqui mss. et edit. melius, quia fides, 
etc. 

(92) Corb. cod., Prata iorum maudata, qmbus 
pseudoapostolos notat, designan^. 



301 



COMMENT. JN KI>IST. 11 AD COlV 



308 



dlciam (Mallh, xxm, 14). . Ili eirm ct res eoram, A :.L}si, ul contemrieutes legem occidciet sccandnm 



ee animas inTadebant: Apostolus antera nec re< 
eoram tangebat, et veritaie doctrinas animas eoram 
salvabat. Non ei^gfo carnaliter, sed spiritnaliter se 
commeiidabal «d profeclnm salntis illornm, nt de 
illo hoc crederent, quod eral : qnla qni de bono 
malesdolil, peecat; ae per hoc commendatio (laoc 
istis magis proiicit (93). 

(Vers. 2.) • Epistola nostra tos estis, scrJfta in 
cordibns nostris. » Epistola Apostofi snlntis indi- 
clom est Recte ergo ait qnod salas GorJnthJonim 
in corde erat Aposloli, et eoram qai cam illo erant ; 
semper enim de salate eornm cogitabant. Cam ergo 
in corde sint Apostoli, et eornm qai cam ipso 
erant, «pistola snnt scripta in cordibns eornm ; 



jns naluraj. Spiritus aulem, id est, lex fidei qune 
non scribitur, sed animo continetur, vivificat reos 
morlis ; convertentes tamen se, nt jastificati, de 
cffitero non peccent. Recte ergo dala fuerat lex, 
ut timor essel peccandi ; sed quia fragile est genus 
huraanum, misericordia Dei data est in praedica- 
tione apostolis ut donatis peccatis, evaderent mor- 
tera credentes in Christo. Haec est praedicatio novi 
Testaraenti, quod promiserat Deus per prophetas. 

(Vers. 7, 8.) « (Juod si administratio mortis lit- 
teris formata in lapidibus, fuit in gloria ; ita ut non 
possent intaeri filii Israel In faciem Moysi, propter 
gloriam vultus ejns; quae evacuatar : quomodo non 
magis adrainistratio Spiritus erit m gloria ? » Ma- 



qfaia qtii semper alicujos memor est, scriptus est g nifcstam cst majorem esse gratiam (94) legis fldei. 



m animo ejus. 

(Vers. 8.) • Qu» cognoscitnr et legJttlT ab dm- 
nibns hominlbns: manifestitl qnia estis epistola 
Chrisli, fflinislrata a nobis. > Apertnm est qula 
cnm dienntiir Cfaristiani^ eplstola Christl snnt, in-* 
dicanles salatem^ qnam dedil Deas in Chrlsfo om« 
nibus hominibnsj seribentibas apostolis ; dam enim 
docent^ terihant. « Scripta non atramento, sed 
SpintQ Dei ifm, » Quoniam qu» promlssa sanl 
0lema sonl ; idcirco Dei Spirila scripta dicantur, 
qni semper esl : temponilia aolem atramento, 
qnod obsolescit et perdil memoriam. « Non in ta- 
halis lapidds, sed in tabalis cordis camalibus. « 
Nnne legem teterem palsat, qa» primam dala In 



qaam legis Mo^rsi ; quamvis enim ad hoc data sit 
lex Moysl, ut prodesset, contempta tamen, facta est 
lex morlis. Ergo quia peccatoribus providere non 
potuit, venit lex fidei, quae hos salvaret, non solum 
ignoscens, sed et justificans eos. Multum ergo in- 
tcrest 177 inter legem et legem ; tanc enim ma- 

culati peccato in vultum Moysi, descendentis de 
monte cura lege accepta fn tabulis, intueri non 
poterant {Exod, xxxiv, 30) ; qula gloriosa facta 
erat facies ejus ne a peccatoribus posset aspici, qnl 
digni erant morte. Quae nunc gloria evacuatar per 
legem Spiritus, cura accepta remissione peccato- 
rtim facti justi, digni sunt aspicere et possunt glo- 
riam Dei, sicut viderunt in raonte Petrus, et Joan- 



Iftpidm tabnlis abolita est, fraclis tabalis snb ^ ^es, et Jacobus gloriam Christl (Matih, xvii, 2). 



raonle a Moyse {Exod. xxxii, 19). Nova autem lex 
in aAiine seribitur, hoc est in corde, non per ca- 
lamam, sed per Spiritnm ; quia fides aetema res 
est, abSplritn scribitor, nt maneat : vetera antem 
praecepla, deficiente mundo, eessabunt. (2aomodo 
ergo difTert lex a lege, ita diiferunt dispensatores 
illiua legis a dispensatoribus legis fidei« 

(Yers. 4.) < Fiduciam autem talem habemad per 
Chrlstum ad Deam. » Quanta dignitas slt In apo- 
stolis^ manifestat cnm dicit : « Fidaciam aatem 
talem habomus ad Deum per Christum. > Vi osten- 
dat veteres non hanc habuisse flduciam ad Deum ; 
quia minor ftiit administratio. 

(Vers. S, 6.) « Non quod suflicientes siraus aesti 



(Vers. 9.) < Sl enim in adminlstratione damna< 
tionis est gloria, mnlto magis ahandabit admini^ 
stratio justitiae in gloria. » Uoc dicit, qula amplins 
est donam justitiae Dei per fidem Christi, qnam 
legis veteris ; quia magis gloria in salute est, quam 
in morte : quamvls jnste damnet, tamen ad laudem 
proficft magis, si indnlgeal ; ut possit reus corri- 
gere se. 

(Vers. iO.) « Nec enim gloriosum faclum est id, 
qaod glorificatum est in hac parte (95), propter 
excellentem gloriam. ■ Manifestum est non essa 
factum gloriosam, quod visnm est in vulta Moysi 
gk)riosum (Exod, xxxiv, 29). Quando enim nulli 
profait gloria vultus ^as, sed magis obfuit, non 



niare aliquid a nobis, tanquam a nobis sit : sed ^ habnit fructum gloriae, licel non sao vitio, sed pec- 



snfficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos 
fecit ministros novi Testamenti, non littera, sed 
spiritu. Littera enim occidit, spiritns autem vivifi- 
cal. » QttaMvli praferat apoBloIieam dignilatem, 
in l>ei lamefi laBdem prorampit, non isttid meritis 
hmiMUiit aserlheiis, sed ejiis grall», qui digname 
esl pro tila hvmaiia saliitarem praediealionem or* 
dinare» quae quos lex vetus reos tenebat, salvaret, 
data remissione peccatomm per JesniB Ckristim 
Donlnmm aoslnm. Lilter» «niai ad hoe date siuit 



(93) Ui de illo hoc crederent . . ma^ profidt, 
dcsunt in cod. Corb. 



cantium ; tamen in hac parte gloria non est. Illa 
autem est magis gloria quae abundat in gratin ; nt 
purificali bomines dono Dei, abstersa caligine^ pos- 
sint videre gloriam Cbrisli. 

(Yers. ii.) • Si eniai qnod evacuatar, fuit in 
glorla, muho mafis qaod permanet, in gloria esl. > 
Non negat gloriam fnisse in lege, vel tn valta 
Moysi, sed non permansit ; quia figura erat in 
Moyse, aob veritas. Ideo adveniente Salvatore, 
cessavit figura ; quia apparoit veritas manens 

(94) Ms. Gorb., majorem em fflonam. 

(95) Rom. edit., quod claruit m hac parU. 



303 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



304 



semper ; ut quantum interest inter imaginem et ve- 
ritatem, tantam intersit inter gloriam vultas Moysi 
et gloriam Ghristi. Ideo sapra dixit : < Propter 
excellentem gloriam. > Illa enim tanta erat gloria, 
quanta debuit credi servo : hadc vero tanta, quanta 
est genitoris ejus ; quia < Dominus Jesus Christus 
in gloria est Dei Patris (Philipp, ii, li). » Sicut 
enijn vespere stella; gloriosae sunt, oriente autem 
sole evacuatur earum claritas ; ita et Moysi gloria 
evacualur, apparente gloria Christi (96). 

(Yers. 12.) < Habentes igitur talem spem, multa 
fiducia utamur. » Spem habere nos dicit videndi 
gloriam, non talem qualis fuit in vullu Moysi : sed 
eam quam viderunt tres apostoli in monte, reve- 
lante se Domino (Matih. xvii, 2). Hinc igitur con- 
jicere debemus, quantum nobis contulerit divina 
clementia, quantumque nos superioris gratiae dono 
ditare dignata est, quam dederat Jndaeis. Judaei 
enim, cum minor esset gloria vultus Moysi, eam 
speculari non poterant : nos vero non Moysi glo- 
riam, quae inferior est, sed excellentem Salvatoris 
gloriam visuros nos credimus. Judaei ergo servi 
gloriam non meruerunt videre : nos autem Domini 
communis gloriam sumus visuri. Ideoque et nos 
vicem reddere, in quantum possumus.. debemas 
benevolentiae Dei ; ut propensiores simus in ejus 
amore, qui npbis fiduciam dedit, abluens nos a 
peccatis, videndi gloriam Dei. Nunc itaque opus 
est, ut crescat in nobis Hducia bonis actibus parata; 
lantum enim videbimus, quantum credimus. 

(Vers. 13.) < Et non sicut Moyses ponebat vela^ 
men super faciem suam, ne intuerentur filii Israel 
in faciem ejus, quod evacuatur. » Quoniam digni 
facti sumus per gratiam Dei videre gloriam Christi, 
idcirco ait : « Et non sicut Moyses ponebat velamen 
super faciem suam^ ne intuerentur filii Israel 
(Exod. XXXIV, 33). > Ideo ponebat velamen, quo- 
niam splendorem vultus ejus ferre non poterant, 
causa peccati, quo sublato, potestas datur videndi 
gloriam Dei usque ad finem ejus ; qaia tandiu non 
revelatur, quandiu relicta lege, convertantur ad 
gratiam fidei, et sic evacuatur indignitas. 

(Vers. 14.) < Sed obtusi sunt sensus eorum us- 
que in hodiemum diem. > Tandiu obtusos dicit, 
quandiu non credunt. Quae obtusio infidelitatis 
causa obvenit : ideo conversis ad fidem acuitur 
acies mentis^ ut videant divini luminis splendo- 
rem. 

< Hoc ipsum velamen in lectione (97) veteris 
Testamenti manet, dum non revelatur ; quia in 
Ghristo evacuatur. » Obtusio, ait, haec in lcctione 
Exodi manet, quandiu credant. Non enim revela- 
tur, nisi credant ; in Ghristo enim evacuatur hoc 



A est per fidem Ghristi aufertur velamen; amotoenioi 
delicto, incipient videre qaod, obstante peccato, 
videre non poterant. 

178 (Yers. 15.) < Sed usque in hodiernam diem, 
cum legitur Moyses, velamen est positnm supra cor 
eorum (Exod. xxxiv, 33). > Manifestum est, quia 
cum legitur haec pars legis, sententia illoram reci- 
tatur, qui sunt sub lege. 

(Yers. 16.) < Gum autem conversus faerit ad 
Dominum, auferetur velamen. > Gonverti ad Domi- 
num, hoc est^ credere in Ghristum ; ut agnoscens 
Dominum, veniam mereatur accipere. Hoc est au- 
ferri velamen, sententiam evacuari^ qoa tenebatar 
reus sub lege. 

(Yers. 17.) < Dominus autem spiritus est. Ubi 
3 autem Spiritus Domini, ibi libertas. > Qnoniam 
Deus Spiritns est, per Christum legem dedit Spi- 
ritus : non litteris utique scriptam, sed per fidem 
animis intimatam ; non quae visibilia doceat, sed 
invisibilia credi suadeat ; quae animus spiritaliter 
colligat, non qua oculus cernat. Haec lex dat liber- 
tatem, solam fidem poscens, ut qoia quae non videt, 
credit, de conditione erui mereatur. 

(Yers. 18.) < Nos itaque omnes, revelata facie 
gloriam Domini speculantes, ad eamdem imagineia 
formamur (98) a gloria in gloriam, sicut a Domini 
Spiritu. > Nos dicit omnes, qui libertatem sumns 
consecuti dono gratiae Dei, gloriam Domini per 
fidem speculantes, ad eamdem imaginem transfor— 
mari, quam speramus : id est, ut similes invenia— 
Q mur, transacta hac vita, imagini gloriae Ghristi» 
sicut dicit Joannes apostolus : < Scinus, inquit, 
quia cum apparuerit, similes ei erimus (1 Joan. 
iii, 2). . 

< A gloria in gloriam, sicut a Domini Spiritn ; • 
idest, sublati beneficio Dei a gloria Moyssis (99) , 
quam reatus causa cernere nequibamus^ transfor- 
mamur ad gloriam, quam credimus dari nobis a 
Domini Spiritu. Tantum enim dabitur gloriae , 
quantum dignum est dare Deum per Spiritam 
suum ; ideo enim dixit : < Sicut a Domini Spiritu ; » 
nt ostendecet talem gloriam dari, quae sublimitati 
congruat dantis. Moysis enim gloria nec tanta fuit, 
nec perennis ; pro modo enim legis et gloriam ac- 
cepit; ita et pro modo legis fidei, in qua Spiritus 
^ Dei est, dabitur gloria credentibus. Tantum enim 
concessit Deus fidelibus, ut Spiritum saum det eis, 
pignus illius gloriae (1), quam promisit. 

GAPUT IV. 

(Yers. 1.) < Quare habentes hanc administratio- 
nem, prout misericordiam consecuti samos, nou 
deficiamos. > Tantam spem dicit habere admini- 
strationis higas, ut non deficiat in pressuris, con- 



(96) God. Corb., Sicut enim per noctem.,. ap^ 
parente Christo in gloria. 

(97) Rom. edit. sola, Hcec ipsa obtusio in le- 
ctione, etc. 

' (98) Eadem Rom. edit., ad eamdem imaginem 



transformamur. 

(99) Nonnulli mss., sublato henefieio Dei gloria 
Moysi. 

(1) Mss. aliquot, pignus illius gratite. 



COMMENT. IN EPIST. II AD COR. 



306 



forUtus fide promissionum. Unde superius dixit : A cum sit imago Dei, corporeum tantum asserunt : 

et relinquentes gesta ejus, solius carnis faciunt 
mentionem, de quibus dixit Isaias : • Obcscavit 
oculos eorum, ne videant: et aures, ne audiant, 
usque in hodiernum diem (/sa vi, 10).» 

( Vers. 5.) * Nec enim nos ipsos praedicamus, sed 
Christum Jesum Dominum nostrum. » Hoc est, non 
nostram gloriam annuntiamus, ne quis nos dicat 
propter nos ipsos evangelizare, ut nobis proficiat 
forte ad tempus : sed Jesum Dominum nostrum an- 
nuntiamus, subjicientes nos virtuti majestatique 
ejus. Quando ergo nullum gravamus, nullum con- 
cutimus, et Christum Dominum nostrum fatemur ; 
quid est ut elati judicemur quasi pro nostra pro- 
pria utilitate praedicare, ut gloriosi appareamus ? 



< Multa fiducia uUntur (// Cor. iii, 12) ; > fidentes 
eaim in his, quaepromissa sunt, quidquidadversnm 
acciderit, tolerant. Quod non humanis meritis de- 
putat, sed misericordiae Dei, quae hominem primo 
abluity deinde justificat, adoptans Filium Deo , 
ut donet eum gloria simili gloriae Filii proprii 
Dei. 

(Vers. 2.) «Sed renuntiamus occultis dedecoris.» 
Ut illins gloriae dignus sit bomo, omnia turpia et 
polluta, quffi fieri et cogitari possunt, amovenda 
docet ; ut non solum de opere, sed et de cogita- 
tione pellantur. InviUntis verba snnt ; sub sua 
enim et suorum persona ad meliorem vitam horU- 
tur, propter snpradicU vitia, quaa in his (2) saBpe 



reprehendit. Possunt et haec occulta dedecoris es- B * ^^ autem servos vestros propier Jesum. > In 



se, quae pravo sensu ad praedicandum meditantur 

ut fallant : unde subjecit : « Non ambulantes in 

astutia, neqne adulterantes verbum Dei. » Ad de- 

decos enim et deformationem ejus proficit, qui 

sttbdola mente confingit doctrinam ad decipiendum 

eorda simplicium ; turpis enim invenietur in die 

judicii Dei. Nam astutia malae mentis, ut id quod 

sibi libitum est, expleat, verba Dei aduUerat, ut 

sensum inverUt. Adulterare est autem verum sen- 

•om per falsum velle excludere. < Sed in manife- 

statione veriutis commendantes nosmetipsos ad 

omnem conscientiam hominum coram Deo.> Hoc di- 

cit , quia in praedicatione evangelica nuUi se fecit su- 

.spectum (3), addens amplius, cum dicit : « Coram 



Untum se servum Christi esse probat, utjubente 
ipso, ministrum se horum in praedicatione testetur, 
ut pro utiliUle horum subjecti sint in ministerio 
Evangelii. Servos ergo dicens, ministros significat: 
sed ut humiliter loqueretur, sic dixit; ut vere 
ostenderet non ad suam gloriam se praedicare 
Evangeiium, sed ad claritatem Domini nostri (7), 
cui obedit, cni servit, sicut et ipse Dominus ait : 
« Ego sum in medio vestrum non ut ministrer, sed 
ut ministrem {Luc. xxii, 27) ; » non merito Iiorum 
quibus ministrat, sedpropter imperiumDomini. 

(Vers. 6.^ * Quia Deus qui dixit de tenebris lu. 
men fulgere, illuxit in cordibus nostris ad illumi- 
nalionem cognitionis gloriae Doi in facie Christi 



Deo; > ut hoc ipsum non solnm hominibus mani- n Jesu. > Hoc dicit^ quia misericordia Dei factum 



festam probet, sed etiam Deo, cui nihil occultum 
est. Testimonium ergo Dei implorat, ut vel sibi 
credatur (4), quia ita praedicat, sicut datum est ab 
Auctore : et Deus hoc modo testis est, dum dat si- 
gna et prodigia fieri per manus ejus. 

(Vers. 3.) < Sed et si adhuc opertum est Evan- 
gelium nostrum, in his qui perennt. > Verum est, 
quia increduli non videnl, perfidia obcaecante, 
splendorem virtutis Dei ; velamen enim est supra 
cor eorum, et obtusio infideliutis, in Judaeis, 
maxime. 

(Vers. 4.) « In quibus Deus saeculi hujus obcae- 
cavit sensus infidelium: 170 ut non pervideant 
lamen Evangelii majesUtis Christi (5), qui est* 



cst, ut nos, inquit, qui fuimus incredibilcs in iguo- 
rantia (8), hoc est in tcaebris, pcr nos daret Deus 
lumen caeteris gentibns. Quantum se adhuc humi- 
liat, ut Dei solius et Christi gloriam prxferat ? II. 
Inminatur enim, ut cognitioncm habeant glorix Dei 
per Christum. Ideo gloriac Dei ait cognitionem, id 
est, non Dei solius, sed et Chrisii, qui est gloria 
ejus; ut significaret non solum Deum cognosci^ 
sed et opera ejus et misericordiam et providentiam, 
qua condidit et salvavit genus humanum, visus in 
Christo per gloriam virtutis suae. 

(Vers. 7.) < Ilabentes autem thesaurum (1) hunc 
in vasis fictilibus, nt excellcatia sit virtulis Dei, 
et non ex nobis. > Thesaurum sacramentum signi- 



imago Dei. > Deum dicit saecu]arium hominum,quia tn ficavit Dei in Christo, quod credentibus manifesta- 

«nalAvrkli OTint Aroa (itlom /7hpiari aonaiia nK/i •&/»«»■•« tiip in/«PArlii1ia vam miM/lQm fOf»fnm naf vnlQniinn • 



malevoli sunt erga fidem Christi sensus obcaecare, 
ne videant veritatem £vangilii majesUtis Christi. 
Uoc ergo illis praestat^ quod volunt. Quia enim 
malevoli sunt homines, et intelligentes verum, di- 
cunt esse falsum, in eo ipso adjuvantnr ; ne pos~ 
sint credere, quod nolunt (6). Christum autem, 



tur, incredulis vero quodam tectum est velamine ; 
quia sicut thesaurus in occulto ponitur, ita et sa- 
cramentum Dei intra hominem, id est, in corde 
humano absconditur. Hunc ergo thesaurum ia ani- 
mo et corpore dicit esse a Deo datum, ut emi- 
nentia virtutis cjus appareat pcr homines prsdica- 



(2) Rom. edit., qtUB inhis epistolis. 

[3) Cod. Corb., nuUum efficil suspeetum. 
4) Mss. aiiauot, ut vel ipsi credatur, 
[5) Cod. Vall. solus, obcacavit erga fidem Christi 

tetuus fidelium. £t cnm mss. quibusdam, hmen 
gloriat Christi, 
(6J Mss. frequentissimi, quod volmt : rectius U* 



menalii, etedit., quod nolunt, 

(7) Corb., Codex, sed per charitatem Christi. 

(8) Rom. edit., qui fiiimus increduli,,. Humilia" 
tur enim ut cogilationem habcanl, etc. 

(9) £adem edit. Rom., Uabcmus autem thesau- 
mn... ut eminentia «(... Thesauro sacramentumf 
etc, 



tM7 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



tores dnntaxtt : nt reooncilietar omnis lingua a prjedicantes, inimicitias sibi exoitabant tam a Ja 



Creatori eao, non ad honoriflcentiam hominnm, 
sed Dei, qai se manifesUt per homines : qai cam 
hnmiles et imperiti essent, accepernnt potesUtem 
a Deo et loquendi magnalie, etagendi. Fiotllia (10) 
ergo yasa dic«ns,infirmitatem natura humanffi signi- 
ficat, qn» nihil potest, nisi a Deo acciperet virta- 
tem, et ad laudem saam Deas per hesc se prssdicet, 
qaas infirma sunt ; ut gloria illi detur, non homini, 
qui ex luto fictas est. 

(Vers. 8) « In omnibos pressnram passi, sed 
non coangustati. » Nunc ostendit propter qaod 
idonei erant praedicatores ; quiasemper illie in ne- 
cessitate adfuit Deus. « Ideo pressnram, > ait, « pas- 
81, sed non coangustati : > hoc est, non permisit 



dflsis quam a gentilibns, nsqaeadmortem. 

(Vers. 13.) « Habentes antem eumdem tpiritum 
fldei, » hoc est, communem spiritnm, per quem 
firmaturfides, habemusvobiscum (14). Ideo enim 
pro ipeis tanta patiebatur mala, nt invicem sibi 
eopularentttr in fide. « Secundum qnod scriptum 
est : Credidi, propter quod locutus sum (Pgal. 
oxv, 10) ; et nos credimus, propter quod et loqui- 
^ tnnr. » Exemplum ideo dedit de psalmo centesimo 
decimo quinto, ut ostenderet ideo se promptum 
esse ad omnia toleranda, quia credit futuram re- 
snrrectionem. Securus ergo de fntara vita, pne- 
sentis vita non habet cnram; quippe com hoc 
^edatur, nt tnnc illa beata vita speretar (15), si 



Deus tanlum nos opprimi, ut crederemas. • Ino- g f^^^ contemnatur. Secnrus ergo quia quod credi- 
piam passi, sed non destituti ; • id tst^ in inopia 
positis adfuit pastor Deus. 

(Vers. 9.) « Persecutionem passi, sed non dere- 
licti. > Verum est, quia oonsulebat eis Deus (11), 
ne satis sibi facerent de bis inimici. « Dejecti, 
ted non perimus, » id est, verberibus prostrati, 
ted obstante Deo non mortificati ; sive enim clau- 
ti, sive vinculati, adjutorio Dei manus hostium 
evadebant. Denique Paulus et Silas cum essent 
dausi^ jam caesi, et pedes eorum jam essent in ner- 
Yo conclusi, alacres hymnum canebant Deo,fortio- 
les iis facti, qui non erant cssi. 

(Vers. 10.) « Semper mortem Domini Jesa in 
corpore nostro circumferentes : 180 nt et vita 



dit, verum est, audet hoc praedicare, utcsteros 
spei laes participes faciat. « Scientes qnod qui sus- 
citavit Dominum Jesum, et nos cnm Jesu suscita- 
bit (16) et constituet vobiscum. » Hao spe dicit la- 
borari propter fldem, quia exemplum precedit re- 
surrectionis Domini Jesu, quid fntari erunt qui 
crednnt ; qnia « sieat in Adam omnes moriuntor, 
ita et in Christo omnes vivificabuntur (/ Cor, xv, 
92). > Adam enim forma mortis est, causa peccati : 
Christus vero forma vit« propter jnttitiaro, quia 
peecatum non feeit, nec dolus inventas est In ore 
ejus. Et quoniam participes hos commanis fidei 
dixit, « resuscitatos,» inquit, «constitnet vobiscum» 
nt unius fidei in una sint domo pacis. Gum enim 



Jesu in corpore nostro manifestetur. » Dubium non q intelligunt qula pro ipsis patiuntur exitia, et ist» 



est, quia in martyribus Christus occiditur, et in iis 
qui pro fide patiuntur aut exitus (12), aut vincula, 
aut verbera Christi passiones sunt ; ut et vita ejus 
|n corpore eorum palam fiat. Passiones enim sunt, 
quas ostendunt meritum ad futuram vitam, quam 
promisit Christus. Unde alio loco dicit : « Cum 
infirmor, tunc potens sura (II Cor, xii, 10). > Et 
iterum : < Per tribulationes oportet nos intrare in 
regnum Dei (Act. xiv, 21). > 

(Vers. U.) «Si ergo nos qul vivimus (13), in 
mortem tradimur propter Jesum ; ut et vita Jesu 
palam fiat in hac mortali carne nostra. > Apertum 
est quod dicit, quia ideo in mortem tradi propter 



solliciti sunt de passionibus horum velut compa- 
tientcs, simul et participes emnt in vita promissa ; 
ut simul contristati, simul gaudeant. Propter iltos 
sic loquitur, qui resurrectionem negabant, quos et 
in prima epistola exprobrat. 

(Vers. 14, 18.) « Omnia enim propter vos, ut 
gratia abundans (17)^ per multomm gratiarum 
actionem abundet adgloriam Dei. > A munere suo 
Deus nullum voluit esse alienum : et quia non 
omnes capiunt verbum fidei, Apostolus Dei volun- 
tatem sciens, persecutiones et pericula pati non ti- 
muit, dummodo omnibus fideliter praedicaret, ut 
plures possent credere; ut abundans donnm Dei 



Jesum, inquit, non recusamus, cum possimus vi- ^on per paucoram gratiaram actionem minneretnr 
vere ; ut vlta qua resurrexit a mortuis Christus, •. ad contumeliam Dei, sed multis proficiens afflueret 



huic mortali carni nostrae prasstetur, hoc est, non 
timere mori propter resurrectionem promissam. 

(Vers. 12.) « Itaque mors quidem in nobis ope- 
ratur, vita vero in vobis. > Hoc dicit, quia pro sa- 
lute eoram morti subjiciebantur ; gentibus enim 



per multorum gratiaram actionem ad gloriam Dei. 
Quanto ergo hic dignus honore est, qni animam 
suam semper morti subjecit : ne donum Dei longe 
aliter proficeret, quam datum est ? Numquid noa 
magna contumelia ejus est, qoi coBnam faciens 



(10) Cod. Corb., Fictilia ergo vata infirmitatem 
naturce humanw significant, quia nihil potest aliquiSy 
etc. 

(11) Idem cod. Corb., Consolahatur eos Deus. 

(12) Rom. edit., Patiuniur aut exsilia ; TeUqudd 
ac mss.,paltiinttir aut exituSj id est, obitus, cosdes, 
eto. 

( 13) Eadem Rom. edit., Semper enim vos qni vi- 



vimus Et infra, hoc est, non tim^mus mori, 

(14) Cod Laud., Spiritum quem firma fid$ hahe' 
mus vohiscum, 

(15) Vet. edit. ac mss. aliquot, prasentm vitam 
non hahet earum. 

riG) Rom. edit., einosper Jesum suscitabit. 
(17) Eadem Rom. edit., ut donum abundam. 



309 



COMMENT. L\ EPIST. II AD COR. 



3i0 



opulenUfflf ac muUos invitans, pancos habet in A Iuti faeriiims, asdincatiin invoniemus in coBlis 

domuni aeternam. Haec domiis corpus immorlale 
significat, in quo resurgentes, semper erimus, cujus 
forma jam in ccelis est in Domini corpore decla- 
rata (20). 

(Vers. i, 3.) ■ Etenim in iioc ingemiscimus 
habitaculo nostro, quod de ca»lo est, superindui 
cupicntes ; siquidcm induti, non nudi inveniamur.» 
Proplerea dicit in precibus ingemisci, ut gloria 
promissa de ccelis possit resurgentes induere. IIoc 
•ergo desiderantes insistunt precibus; ne resur- 
gentesj recepto utique corpore, nudi^ id est alieni 
a promissa gloria inveniantur. Hoc enim opus est 
ut induta anima corpore, Dei judicio superinduatur 
et gloria, quae est immutatio in claritatem. Mors 



summa ? 

(Vers. 16.) « Quapropter non deficimus. » Mani- 
festuro est haec ad snperiorem sensum pertinere ; 
nt enim devotionem snam adbuc propensiorem in 
Dei rebus ostendat, haec subjecit, quibus nullo ge- 
nere deficere se probat quominus id quod Deo pla- 
cilura est, impleatur ; securus tamen de resurre- 
ctione promissa. * El licet si exterior homo noster 
corrumpitur ; sed interior (18) renovatur de die in 
diem. » Pressuris, plagis, fame, siti, frigore, nu- 
dilate caro corrumpitur, sed anima spe futuri prae- 
mii renovatnr^ quia assiduis tribulationibus pur- 
gatur. Proficit enim in pressura, non interit, ita ut 
iccedentibus tentationibus quotidie acquirat ad 



meritura ; quia et corpori corruptio 181 haec pro- 3 ^^.^ ^^1) de terra est. resurrectio vero de coelis; 
ficil ad imraortalilatem merito animae. gj lamen immutetur in gloriam. Alii codices sic 



(Vers. 17.) « Id enira quod in praBsenti est mo- 
mentaneum et leve pressurae noslraei supra modum 
in sublimitate astcrnura gloriae pondus operatur 
in nobis. » Praesentis temporis tribulationes, quae 
causa fidei ingeruntur, momentaneas et leves dicit, 
quia sunt teinporales ; snpra modura tamen in su- 
blimitate aeternum gloriaB pondus operari patienti- 
bus. Parvis enim laboribus magna reddilur mer- 
ces, et pro levi tribulatione supra modum sublimitas 
gloriae pensabitur perpetuaa. 

(Vers. 18.) « Non contemplantibus quae videntur, 
sed quae non videntur ; quae enim videntur, tem- 
poralia sunt: quae vero non cernuntur, aBterna 



habent : < Siquidem exspoliati, non nudi invenia- 
mur : > id est, si exeuntes de corpore Christum 
vestiti fuerimus ; quia quicunque in Christo bapti- 
zantur, Christum induunt (23) {Galat. iii, 27). 
Itaque si in forma baptismi et Iraditionis manseri- 
muS| exspoliati corpore, non nudi invenimur ; quia 
in interiore homine habitat Christus, quem cum 
induti, sive Spiritu sancto dato nobis videbimur, 
erimus digni superindui promissa coelesti gloria. In 
tllum enim decidet proinissa claritasi quem viderit 
signum adoptionis habere. 

(Vers. 4.) « Nam cnm sumus iti hoc corpore, » 



Desiderium ccelestium et Bpirilualium ha- p W est. morlah, . m^m.sc.raus (23 gravati : eo 
.. . ^ nnnd nolumusexui. sedsunenndui ; utabsorbeatur 



sunt. 

bentes, haBc praesentia et terrena spernere pro 
fitetur ; quia ad comparationem spiritualium hajc 
nuJIa sunt. Sic enim sunt hasc ad superna, 
quomodo figura ad veritatem : figura deperit, veri- 
tas inanet ; ac per hoc exire de isto saBcalo non 
metaunt justi, sed gaudent. 

CAPUT V. 

(Vers. 1.) « Scimus autem quia si terrestris 
doratis nostra hujus habitationis dissolvatur, quia 
aedificationem ex Deo habemus, doraum non manu- 
factam, aeternam in coelis. * Haec fiducia dicit non 
tiinendum dissolvi de corpore violentia infidelium, 
aut sorte vitae ; quia praeparata est hujusmodi 
hoininibns habitatio in coelis aetema, ut de tempo- 
rali et terrena expulsi, in perpetuam domum ^ 
recipiantur. Unde et hoc optandum est, sl fieri 
potest ; sed quia hoc optandum non est, ne in tua 
gloria alius pereat; sitamen acciderit (19), libenter 
ferendum est. Terrestrem enim domum camem 
hanc dixit, quia morialis est : ut si de hac disso- 

(18) Hom. edit., Et Ueei qui foris est homo noster 
corrumpatur, interior iamen, etc. 

(19) Mom. edit., jam cwlestis est. 

(20) Cod. ValL, sitamen occiderit. 

(11) Mors enm; ab hisce verbis usque ad, Nam 
eum sumus, etc. nihil reperitur in mss. Corb. 

(22) Mss. aliquot, quicunque baptizaiur, Christum 
induU. 



quod nolumusexui, sed superindui ; ut absorbeatur 
mortale hoc a vlta. > Idem sensus est; ideo enim 
dicit gravatos non passionibus corporis, et ipsius 
mundi tempestatibus, postulationes ad Deum diri- 
gere, ne immutemur victi, et indigni efliciamur : 
sed ut contigerit exitus, perseverantes in fidc, 
induti invcniamnr sancto Spiritu, qui in substantia 
Christus cst. Tunc enim superindui promissa gloria 
poterimus, sl exuti corpore, non despoliati a sanc- 
to Spiritu fuerimus. Sic mortale absorbetur a \ita, 
id est, ut resurgenles superinduamur immortaliiate 
cum gioria ; ne ultra mori possit, aut passionibus 
implicari : et hoc est absorberi a vila (24) ; non 
enim dicendus est absorberi a vita, qui ad hoc sut- 
git, ut poenis agatur. 

(Vers. 5.) « Qui autem perficit nos in hoc ipsum, 
Deus est: qui etiam dedit nobis pignus Spiritum.» 
Hoc quod ingemiscentes poscimus, id est, non ut 
exui, sed ut superindui mereamur, juxta supradiclnm 
sensum, in die judicii Deum perficere dicit ; quia 
promisit (25), et fidelis est, dans hujus rei implend» 

(23) Rom. edit., Nam qui sumus in hoc corpore, 

inqemiscimus. , ^ . , .■ j 

(24) Cod. Corb., Et ipsa morte postulationes ad 
Deum dirigere, ut ipsum corpus non alienelurno^ 
his ' sed ut scmper induamur immortahtale, ne ultra 
mori jwssil, ant passionibns implicart : hoe est 
absorberi a cita. Quis autem perficii, etc. 

(25) Idem cod. Corb., Hoc quod posetmus, %d est, 



3il 



AD OPEHA S. AMBROSn APPENDIX. 



312 



<pignus Spiritum; ipse est enim signaculum ado- A qnando poBnilentia fructum non habel (29). « Deo 
ptionis nostrae. 

(Vers. 6, 7.) « Fidentes igitur semper, etscientes 
.quia inhabitantes in 182 hoc corpore, pcregrina- 
mur a Domino ; per Hdem enim ambulamus, non 
per speciem. » Manifestum est quia per fidem cum 
.Domino sumus, non per praesentiam : ac per hoc 
peregrinamur non fide, sed specie. £t quare, cum 
idem dicat in Actibus apostolorum : < In ipsoenim 
vivimus, et movemur, et sumus (Act. xvii, 28) ; > 
hoc loco peregrinari nos a Domino dicit?Si ubique 
.est, quomodo hic positi, pere^rinamur a Domino ? 
Sine dubio ubique, imo omnia in Deo sunt : sed 
quia sedes Dei in coelis est, et illic semper vidctur : 
ideo hic positi, ubi non videtur, peregrinari ab eo 



autem manifesti sumus ; » hoc enim prsedicabat, 
quod Deus jusserat ; et hoc scire dicilar Deus, 
qaod bonum est. Denique male agenlibus dicil : 
* Nescio vos {Matih, xxv, 12). » — « Spero autem 
et in conscientiis vestris manifestos nos esse. > 
Manifesta erat puritas eoram Corinthiis ; quia 
neque aliqnando in adulatione fuerant deprehensi, 
neque praedicalio illorum displicuerat sanctis, ncc 
ab aliquo illorum quidquam, ut adsolet, occullc 
ejicere tenlaverant ; ut foris simpliccs apud turbas, 
intus vero impostores essent. Ideo conscicntiam 
illorum pulsat, ut ipsi sibimet tesles essent de 
verilate eorum. 
(Vers. 12.) « Non iterum nos commendamus 



dicimur. Quando enim non eum videmus, licet b ^^^^*- * Q"oniam superius veram praedicationem 



•praesens sit, absentes ab eo sumus. 

(Vers. 8.) « Audemus ergo et consentimus magis 
peregrinari a corpore, et prsesentes esse ad Deum. 
Recte ait, < audemus; > habentes enim flduciam 
promissionis Dei, et scientes multum expedire illic 
esse, quam in ssculo, consentiunt et optant exce- 
dere de corpore (26) ; ut requiescant nsqueindiem 
resurrectionis sub altare Dei. 

(Vers. 9.) < Et ideo contendimus sive praesentes, 
sive peregrinantes placere illi. » Id agendum dicit, 
et bonis operibus insistendum ; ut sive in hac adhuc 
irita positi, sive ante tribunal Christi praesentes, 
^laceamus ei. Unde si disciplina servetur, et hic 
et illic ei placebimus, quia qui hic placet, illic non 
displicebit. 



suam obtestans, laudare sc visus est ; idcirco nunc 
eadem signiGcat, non ad laudem suam hoc dicere 
se, sed ad eorum gloriam ; ut gaudeant integram 
praedicationem se addidicisse, his annuntiantibus. 
< Sed occasionem damus vobis gloriandi de nobis ; 
ut aliquid habeatis adversus eos qui in facie 
gloriantur, et non in corde. > Hoc dicit, quoniam 
multi per elationem gloriabantur in se de apostoiis, 
profitentes se ab iis doctos, qui semper cum Domino 
fuerunt; ideoque hic dicit dare se his rationem, 
pcr quam et ipsi gloriarentur adversus eos ; quia 
Apostoius erat, a quo et isti didicerant. (Jnde in 
alio loco dicit : < Nihil minus feci (fui) ab his qui 
valde sunt apostoli (II Cor. xu, 11). * Quod qui- 
dcm coactus dicit, ne silcntium ejus istis obcsset. 



(Vers. 10.) <Omnes enim nos manifestari oportet ^ Qui ergo in corde gloriatur, superbiam reprimit. 



ante tribunal Christi,ut recipiat unusquisque propria 
corporis, prout gessit, sive bona, sive mala (27). > 
.Igitur si judicante Christo, unusquisque nostrum 
facta corporis recipiet ; non utique sine corpore 
adjudicabitur bono aut malo. £t non dixit, facta 
carnis, quia carnis vitia (28) punienda semper : 
sed facta corporis ; spiritaliter, aliquando carnaliter 
operatur. 

(Vers. 11.) t Scientes igitur, timorem Domini 
bominibus suademus : Deo autem manifesti sumus. > 
Quoniam ergo judicium Dei futurum est per 
Christum ad singulorum discriminanda opera, 
idcirco Apostolus suadere se dicit ad bonum sensum 
et vitam ; ut auditores ejus securi sint de poena 



sciens quia humilibus Deus dat gratiam, superbis 
autem resistit (Jacob. iv, 6) ; superborum enim 
mens fructum non facit Deo dignum. 

(Vers. 13.) < Siveenim mente excedimus, Deo : 
sive sanum sapimus, vobis. > Hoc dicit, quia si 
elate vel superbe putatur locutus ; quia laudare se 
visus est, vcrum dicens, Deo hoc remittendum : si 
autem non superbe intclligitur (30), sed ad gloriam 
audientium essc locutus, Corinthiis proflcere dicit ; 
ut tunc sanum 183 sit dictum audientibus, si ita 
intelligatur, ut dictum dst : si autem jactanter 
putetur dictum, velut insanum Deo dimiltendum • 
omnis enim supcrbia velnt insania habetur. 
(Vers. 14.) < Charitas inim Christi urget nos. 



fiitura, et ipse glorietur, in his habens fructum ^ hoc judicantes, quod si unus pro omnibus mortuus 



laborum suorum ; quia quorumdam praviloquio dies 
judicii Dei in dubium deducitur : • Corrumpunt 
enim mores bonos colloquia mala (/ Cor. xv, 33).» 
— « Hominibus suademus, * ait ; ut credant, et 
proTideant ne incurrant, et tunc pceniteant, 

non ut corpore exuamur in perpetuum : sed tU 
recepta iti dte judicii Dei superinduamur immortali- 
tate cum gtoria. Deum conflleri dicitur, quia pro- 
misii, etc. 

(26) Rom. edit., Et sdentes multo magis expedire 
illtc esse quam in corpore. 

(27) Eadem edit., Unusquisque factis corporis.., 
adjudicabitur bonus aut malw. 



est. > Quoniam Christus diligens genus humanum, 
ut eos redimerct, morti se dcdit ; ideo apostoli, ut 
vicem ei reddant, homines ex aliqua parte exhor- 
tantur ad ejus obsequium ; et ut eos attrahant, 
necesse est ut verum se praedicare testentur, aliis 

(28) NonnuIIi mss., Quia camis vita; Corb., 
Quia carnalis vita. 

(29) Codex Laud., quando pcenitenticefruciumnon 
habent. 

(30) Rom. edit., Quia si elaie, vel insane putatur 
locutus... remittendum. Omnis enim superbia velut 
insania habeiur. Si autem non superba,,. Deo dimilr^ 
tendum. Charitas enim, etc. 



313 



COMMENT. IN EPIST. U AD COR. 



314 



prava docentibns ; nec snum meritum taceant, ut A renovata sunt omnia, si animadvertant dignitatem 



malornm doctornm pcenam designent. Non ergo 
elatione mentis haec agebant, sed nt donum Christi 
intelligeretur ab omnibus, et fideliter devoti, ei 
gratiarnm actiones referrent. Propter Christi ergo 
charitiUem (31), quae et quanta dona ejus circa 
diligentes enm sint , non tacent: non jactantia 
cansa, sed ut invitent audienles ad ejus devotio- 
nem: ne mors Christi infructuosa videretur, nonut 
laus apostolorum agnosceretur. Per meritum enim 
et gloriam apostolornm agnoscitur Christi gratia et 
beneficium Dei. 

(Vers. 15.) « Ergo omnes mortui sunt, et pro 
omnibus mortuus est Christus, ut et qui vivunt, 
jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus 



ejus. Novus enim fit his quibus prius homo tan- 
tum videbatur, cum intelligitur esse Deus: nt 
recedcnte infirmitate, agnoscatur divinitas, et ces- 
sante errore veteri, qui introducta multorum deo- 
rum opinione, ab unius veri Dei fide transduxerat 
gonus humanum, revertantur omnia ad simpHcitatis 
professionem, unum Deum adorantia in Trinitate, 

(Vers. 18.)« Omnia autera ex Deo. » Quamvis 
Christns nos redemerit, omnia tamen ex Deo; quia 
ab ipso est omnis paternitas {Ephes, iii, 15) : ideo- 
que necesse est praeferri personam Patris. 

(Vers. 19, 20, 21.) « Qui (33) reconciliavit nos sibi 
per Christum, et dcdit nobis ministerium reconci- 
liationis ; quoniam quidem Deus erat in Chrislo, 



est et resurrexit. » Quia omnes necesse est mori g mundum reconcilians 8ibi,non reputans illis delicta 



causa Adae, pro omnibus mortuus est Christus, nt 
eos a secunda morte liberaret ; ideoque qui vivunt 
in corpore , scientes Christum mortuum esse pro 
se, sint ei subditi, profitentes hunc Dominum. Quia 
enim prodest eis mors ejus, testimonium perhibet 
resurrectio ejus. Igitur hic sibi non visit, qui pa- 
ratus est domini sui facere voluntatem. 

(Vers. 16.) « Itaque nos neminem ex hoc tempore 
novimus secundum carnem. Et si cognoviinus 
secnndum carnem Christum, nunc jam non novi- 
mus. » Verum est, quia Chrislo resurgente a 
morluis, jam cessat in eo carnalis nativitas, cessat 
infirmitas corporis, cessat et passio mortis (32). 
Usque ad crucem enim suspicio fuit infirmitatis in 



ipsorum, et ponens in nobis verbum reconciliationis 
pro Christo, pro quo legatione fungimur, tanquam 
Deo exhortante per nos : orantes pro Christo recon- 
ciliari Deo. Eum enim qui non noverat peccatum, 
pro nobis peccatum fecit, ut nos essemns justitia 
Dei in ipso. > Deus omnipotens genitor Christi (cum 
omnia, quaa per Christum fecerat, errore caduca 
fuissent efiecta, Creatoris sui oblita) Christum Do- 
minum (34) nostrnm de sacris sedibus ad terrena 
venire dignatus est, 184 et factum carne in specie 
iiominis ; ut forma esset hominibus quemadmodum 
sibi Deum crcatorem suum pacificum facerent. Deus 
ergo erat in Christo. Quomodo ? Quasi in vicario 
aut legato, sicut fuit in prophetis, ant aliter ? Non 



Christo : postea antem apparuit esse , quod non ^ sicut fuit in prophetis sic intelligi potest fuisse et 



credebatur, sicut et ipse ait: « Cum exaltaveritis 
Filinm horainis, tunc cognoscetis quoniam ego sum 
(Joan. VIII, 28). » Hoc ergo idcirco Apostolus me- 
morat, nt ostendat qna devotione obsequendum est 
Chriato. Pro salute enim hominum non solum ho- 
minem se nasci non dedignatus est, sed et injuriis 
agi, et mori voluit ; ut intelligentes quam pretiosa 
sit mors ejus, propensius illi serviant, non quasi 
homini vicem reddentes, sed Deo; quia unicui- 
quc pro persona ejus et merilis refundenda obsequia 
snnt. 

(Vers. 17. ) « Quare si qua est in Christo nova 
creatnra, vetera transierunt, et ecce omnia facta 
sunt nova. > Manifestum est quia per Christum 

(31) Propter Christi ergo, ab his verbis usque ad, 
Ergo omnes mortui sunt , hiatns exstat in cod, 
Corb.. ; caeteri autem. atque edil. satis inter se con- 
sentiunt, si transposiiionem excipias, quae sic facta 

est in Rom. edit tacent, ut laus apostolorum 

nosceretur, nonjactantice causa,.. infructuosa mdc- 
retur. Per meritum enim, etc. 

(32) Corb. cod., patsio martis. Hoc non utique 
propter Christum, quem sors non tangebat, humance 
fragilitatiSf sed propter nos, quibus exemplum datum 
est, ut si vestigia ejus secuti fuerimuSf qui pro nobis 
martuus est. Simili modo et in nobis post eccitum 
vita hujus resurgentibus promisso tempore cessabit 
amnis infirmitas et corruptio. Ideo etenim novimus, 
tn^titf, ex hoc tempore secundum camem; quia in 
Christi resurrectiove generalis data est forma incor- 

'ruftUmis et claritatis, ut ita omnibus proveniref qui 



in Filio ? Filius enim naturaliter legatus est Patris 
Dei (35). Unde dicit: « Quia Pater in me est, et 
ego in Patre {Joan. xiv, 11); » Pater enim per id 
intelligitur esse in Filio, quod nna eorum sit sub- 
stantia. Ibi enim est nnilas (36), ubi nulla est dif- 
ferentia : ac per hoc invicem sunt : quia et imago 
et similitudo eorum nna est, ut videns Filium , 
vidisse dicatur Patrem, sicut et ipse Dominus ait: 
« Qui me videl, videt et Patrem {Ibid. 9). * Recte 
ergo dicitur : « Deus erat in Christo : » hoc est 
Pater in Filio, « mundum reconcilians sibi, * non 
reputans illis dclicta eoruni ; quoniam creatura 
peccavit in Deum, nec pcenituit, ut reverte retur 
ad eum : Deus opus snnm nolens perire, misit Fi- 

D Christo obediunt, nosceretur. Quare si qua, etc. 

(33) Mss. aliquol : Qui refonnavit vos sibi ; reli- 
qui et edit. parum admodum discrepant ab invicem 
excepto quod Hom. edit. uilimam hujus loci partem 
in inferiora rejecerat. 

(34) Ita vet. edit. ac mss. a quibns hoc tantum 
differl. Rom. edit. quod haec maluit , Christum 
Dominum.... mittere dignatus est, et camem in spe- 
cie hominis fieii : at ms. Corb. sic iocnm exhibet, 
Christus Dominus nosUr de sacris sedibus venire 
dignatus est ad ten-enaj factus secundum camem in 
specie hominis, ut forma, etc. 

(35) Vet. edit. cum uno aut altero mss., flafnra- 
liter natus est Patris Dei; Rom., na^altter est 
Patris Dex : mss. vero prope ad unum nom» sul- 
fragantur. 

(30) Mss. nonnulli, Ibi enim wnto. 



315 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



3i6 



linm snnm, per qnem praedicala eis remissione A (Vers. 2.) « In tempore accepto exaudivi te, el 

p^catorum, reconciliaret eos sibi per ipsum, per ~ 

quem nos creaverat (37). Sive ergo per Filium, 
sive per servos Deos exhortatur populum ; quia ad 
ipsum omnis snmma referenda est, cujus voluntate 
et providentia Christus incamatus est ad salutem 
hominum redimendam ; qui cum reverti vellet ad 
Patrem, dispensationem acceptam a Patre dedit di- 
scipulis. 

< Orantes pro Christo vos reconciliari Deo. » 
Boc est, quod dixi, qui pro Christo vicarios iledit 
apostolos ; ut pro ipso praedlcarent reconciliari 
Deo. 

(Vers. 22.) cEnm qni non noverat peccatnm, 
pro nobis peccatum fecit. > Deum dicit Patrem 



in dic salutis adjuvi te (Isa. xlix, 8J ; » hoc scri- 
ptum est in Isaia propheta. PraedestinaUm docet 
graliam Dei in tempore Christi ; sic enim decrevit 
Deus afiluere misericordiam suam, ut in nomine 
Christi poscentibus (41) auxilium Urgiretur. 

(Vers. 3.) « Ecce nunc tempus acceptabile, ecce 
nunc dies salutis ; nemini dantes ullam oflfensionem, 
nevitupereturministerium nostrum.» Tempus ade&se 
dicit, quo possint ad indulgenliam proficere pec- 
catores , tempus adesse dicit, quo morbis morUli- 
bus medicina possit infundi ; et ideo se sollicitum 
esse 186 circa aegrorum salutera, ne forte ncgli- 
gentia aliqua medicinae gratia effeclu careret bonae 
voluntatis (42) suae. Fide ergo et vigilantia sua 



peccatum fecisse Filium suum Christum, eum uti- « omnemoffensionemnegligentibu8amputat;nehoruin 
que qui peccatum nesciebat, id est, qui non pec- forte segnitia oflfensionis occasionera pareret disci- 



caverat; quia factus caro non immutatus, sed in- 
caraatus factas est pecc&tum ; sicut qui fit praefe- 
ctus, non amittit quod erat ; sed assumit utique quod 
non erat. Homo ergo factus est Christus causa 
peccati, quem non tangebat sors, neque dignitas na« 
sci hominem. Propterquod autem omnis carosub pec- 
cato est, ideo factus caro, factus est etiam peccatum. 
Et quoniam oblatus est pro peccatis, non immerito 
peccatum factns dicitur ; quia et hostia, in lege, qus 
pro peccatis offerebatur, peccatum nuncnpabatur. 
< Ut nos essemus justitia Dei per ipsum (38),» qui 
peccatum nesciebat, dicente Isaia: < Qui pecca- 
tum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus 



pulis ; ac per hoc liberosse significant ; quia quod 
fialutare est simpliciter omni inslantia praedicant. 
Unde subjecit : « Ne vituperetur ministerium nos- 
trum : » vituperaretur enim ministerium ipsorum, 
si ea quae verbis docebant, operibus suis, ut fierent, 
exempla non darent. 

(Vers. 4. ) « Sed in omnibus commendemus 
nosmetipsos ut Dei minislros. » Dei ministri sine 
adulatione docent, ut ei cajus ministri sunt, pla- 
ceant, non sicut pseudoapostoli, qui scienles non 
se a Deo missos, praesenti ulilitati studebant (43). 
« In mulu patientia. » Patientia est, quaj salvat 
homines ;nisi enim patienlia abusus esset, quomodo 



{I$a. Liii, 9), » quasi peccator occisus est, ut pec- salvasset Corinthios, quos post praedicationem suam 

oAtArAft iii.QtiflcftrAntnr Aniir! nAntn in r.hriotA 7^— ^ ton^:» ,t:»::« •vx^«.,™ ^* :i -i- 



oatores justiflcarentur apud Deum in Christo. Ze* 
lum enim passus est SaUnas adversus Salvatorem, 
videns eum docere homines quomodo sibi propitium 
facefent Deum, abrenuntiantes diabolo : et propter 
hoc occidit eum, nesciens futurum adversus se: 
Christus enim post crucem descendens ad inferos, 
devicta morte ;quia qui peccatum nesciebat, teneri a 
morte non poterat ; quia mors per peccatum inanivit 
infernum (39)i ut mors justi peccatoribus proficeret : 
ut de caetero mors eos, qui signum crucis habent, 
tenere non possit. 

CAPUT VI. 

(Vers. i.) ■ Adjuvantes autem et obseoramus, 
pe in vacuum gratiam Dei recipiatis. > Dnplici 



Untis vitiis morum, et erroribus diversarum se- 
cUrum invenerat involutos, quos patientia sua pau- 
latim ad veram doctrinam revocat? « In pressu- 
ris. » Pressuras pertulit, sciens quid a Deo pro his 
sit promissum. < In necessiutibus. » Necessitos 
erat etiam in pressura positum docere; quia a 
Domino erat missus. < In angustiis. > Spe futari 
angustiatus, perfidorum oppositionibus non cessil. 
(Vers. 5.) « In plagis. > A Judaeis et gentibu® 
c»su8 frequenter, non tacuit gratiam Christi. « In 
carceribus. » Saepe in carcerem raissus contampta 
salute sua, etiam illic donum Dei praedicavit, - In 
perturbationibus. » In Untum Deo devotus eral, 
ut nec perturbatio fiduciam, quam in Deo habebat 



genere Apostoius humanae salutis curam subire (40) rt minueret. « In laboribus. » Laborare non destiti» 
contendit; ut ei Dei providentiae devotus exsisteret, manibussuis; ne cui gravis esset, certus hoc sibi 
et hominibus chariUtis ofiicium exhiberet. proficere apud Deum. < In vigiliis. > Tam sollicitus 



(37) Corb. cod., nos creaverat, ponens in nobis 
verbum reconciliaiionis. Pro Chrieto vos reconciliaH 
Deo. Deum dicU per Chriitum deleyasse apostolis, ut 
illo regresso ad ccslos cum triumpho, invicem tfjus 
prmdicarent gentibus donum gratias Dei, ut sicut per 
Christum^ iia et per apostolos se pradicaret Deus, 

f38) Vet. edit. ac mss. aliquot, justilia Deiinipso. 

f39) Ms. Corb.. perpeccatum inolevit ininfemum. 

(40) Rom. edit., curam se agere: vet. cum mss. 
non pauois i curam subjicere : melius vero alii , 
turam subird. At seq. versu eadem Rom. edit. 
reposuit, chantatem exhiberet, ubi aliae cum mss. 
omnibus cfferunt : charitatis officium exhiberet. 



(41) Omnes edit., ut nomen Christi poscentibus: 
mss. vero partim, ut nomine: partim, ut in nomine 
Christi poscentibus. 

(42) Mss. et edit. hic nihil discrepant, nisi quod 
in edit. et mss. quibusdam habetur, effeotn careret 
et bonoB, etc, plures vero scripti cod. non agno- 
scunt conjunctionera : at Corb. legit, ejfeclum ca- 
peret bonce, ubiclarum est negationem desiderari. 

(43) Corb. cod., prcesentium lites odorant; ab- 
surde. Idem vero cum caeteris cod. et edit., patien- 
tia abusus esset, ubi Rom. patientiam habuisset^ sed 
verba uti et abuti apud auctores frequenter idera 
sonant. 



317 



CX)MMENT. IN EPIST. II AD COR* 



348 



erat circa ofiaciam sibi delegaUim, nt neo nocte A (Vere. 9.) « Ut morientes, et eeoe vivimns. - 



cessaret. < In jejoniis. » Aliqnando Toluntaria, 
aljqoando necessitatis jejania pertulit cansa penu- 
ris, et Deo gratias egit spiritaliter se pascenti ; 
qnia ideo contentas erat, ue ventris causa inclina- 
latnr, 

(Vers. 6.) • In castitate. > Gastitatem sive cor- 
poria, sive Evangelii vindicans, non pancos fecit 
inimicos. < In scientia. » Legis el Evangelii (44) 
scientiam non 'm sapientia hamana» neqae in sima- 
latione asserens Deo se fidelem dispensatorem 
Cbrisli exhibait. « In magnanimitate.» Grandis ani- 
ini erat in bajalandis in/Irmitatibas fratram, et 
is contempta mondi hajas ; onde alio ioco dicit : 
• Mihi mandas cracifixus est, et ego mando (Galat, 



Odio illos habentes, qaotidie putabant non evadere 
minas iniqoitatis : isti aalem, quia Deo propitio 
docebant, aaxilio Cbristi tuti prastabanlur a morte 
prsesonti et futura. « Qoasi tentati» sed morii non 
traditi. » Tentati videbantur, qaando sic tractaban- 
tur, ut cedere putarentar : et quianon vinoebantar, 
morti non addicebantnr. Hio enim addicitur moni, 
qui in iide non permanet ; et morti non haic, sed 
futuras. Potea et de praesenli morte inteiligi ; len- 
tari enim eos patiebatur Deas, nl pressnris 
crescerent merito; non tamen permillebal eos 
occidi. 

(Vers. 10.) « Ut tristes, semper aatem gaaden- 
tes. > Yerum est, quia trislitia h«c gaudiam ope- 



Ti, 14). > — « la benignitate. > Benignus erat, ^ ratur» et qui eos injuriis oontrisiabanl, gandittm 



quia sical argoebat» ita et blandiebatur, ut post 
correptionem leni exhortatione consolaretur. < In 
Spirita sancto. Spiritus sanctus efTagit fictum {Sap, 
ip B). » Qooniam ergo sinceriter docebat, in Spiritu 
sancto Ihi donom tradebat. « In charitate non si- 
mulata. • Simulata charitas in his est qui in ncces- 
sitate (i5) deseninl fratres; unde hic semper neces- 
aitates fratrum suas faciens, simplex erat in chari- 
tate > (De Pcen., dist. 2, c. Ficta charitas). (}ompa- 
Uebator enim omnibus, sicut alio loco dicit: « Quis 
•candalixatur, et ego non uror (// Car.xi,29)?> Uaec 
enim vera cbaritas est, si sua utilitate contempta, 
c||as earam agat, quem diligere se profitetur : quod 
•emperfecil Apostolus 



eorura exaggerabant (46). « Ut paaperes, multos 
antem ditantes. • Qaantnm ad praesentem \iiam 
pertinel, panperes videbanlur : sed spiritales divi- 
lias credentibus largiebantar: egeni in terris, in 
ccelis divites. « Ut nihil habentes, omnia antem 
possidentes. > Hoc fuit in apostolis gloriosum, ut 
sine soilicitttdine el nomine possidendi non solum 
ea, quffi in possessionibus erant, sed et ipsos eomm 
dominos possiderent ; omnia enim necesse eratante 
eorum poni pedes causa virtulum, sicut legimus in 
Actibus apostolorum (Act. iv, 35). 

(Yers. 11.) « Os nostrum patet ad vos, o Gorin- 
Ihii . • Hoc iibertatis cansa loquitur^ el purse con- 
scientiae ; male enim sibi conscia meiu loqui trepi- 



(Vers. 7.) « In verbo veritatis. » Verbum verita- ^ dat, sensum perdit, in verbis errat. « Cor noslrum 



lis mt in ejus doctrina : quia non aiiud Iradebat 
qaama Domino acceperat. « In virtute Dei. > Vir- 
ms in eo Dei erat, quo per signa atque prodigia 
honc idoneum ministrum probabat. «Per armajus- 
tilia a dextris et sinistris. • Liberum se significat 
fuisse a fidelibus et incrednlis. Arma enim justitis 
perimnnl iniquitatem. 

(Vera. 8.) « Per gloriam et ignobililalem. » His 
qni EvangSlium Dei gloriam sestimabant, manifeste 
Inlegmm se et fidelem pradicatorem dicit. Simili 
modU> el eis qui verba divinae doctrinse ignobilita- 
tem et deformationem putabant, fidelem se Dei mi- 
niatmni exbibuit ; dum non teretur, neque pudc^ 
rem patilur ea UUb loqui quae horrent audire. « Per 
infamiam dt bonam /amam. » Etiam his integrum 
ae Dei dispensatorem praBbuit^ qui fidei bonam 
opinionem faciebant, et qui malam ; dum non me- 
mil hano invidiam, sed constans est. 

« Ul sedaclores et veraces. » IncreduJi sedu-* 
ctores eos vocabant : fideles e contra veraces eos 
el simplices pronuntiabant. 186 Nec hoc odio 
eedil, nl superduoat fucum veritati. « Ut ignotl, et 
qui cognoscimur. » Malis ignoti erant, bonis noti ; 
agnoscebant enim in his veritatem. 



D 



dilatatum est. > Eorum cor dilatatur, qui fiducia 
bon» conversationis gaudenl in sese, ant certe fu- 
turi spe (47) proBmii in tribnlatione non angustan- 
lur; quia sicut in hac vita nisi praecesserit labor, 
redditus non seqaitur: ita et in rebus diyinis,si non 
exitia anteierint, prsemium non sequetur. 

(Vers. 12, 13.) < Non angustiamini in nobis, an- 
gustiamini autem in visceribus vestris, eamdem ha- 
bentas mercedis retributionem. > Hoc dicit, quia 
non oberat magistris, si discipuli male verterentur, 
contemnenles vigorem doctrinsB ; quia unusquisque 
pro operibus suis mercedem accipiet ; quia quod ad 
magistros pertinet, non tacuerunt, dicente Domino 
ad Eaechielem prophetam : « Exalta vocem tuam, 
et loquere ad plebem : si te audierint, lucraberis 
eos : si quominusi ta animam luam salvabis (Ezech. 
III, 19). » 

(Vers. 14.) « Sicut filiis dico, dilatamini el vos, 
et nolite jugum ducere cum infidelibus. > Ad bo- 
nam conversationem et spem eoshortalur;utfiden« 
tes et pttrgantes conscientias snas» possint in se- 
metipsis gaudere» habentes fiduciam pur» mentis, 
sicut et eorum magistri, separantes se ab infidelium 
societate in operibus malis. Et bene ergo agendo, et 



(44) Rom. edit. trucidaverat, Legis et Evangeia, estqtuB deserilin adveriitate. ^,.^ ^_^ 
qos umen in aliis omnibus alqae mss. reperiun- (46) Ms. Corb., quia trutttuB gaudium emm 
tur exagge^^abant. 

(45) Gratianos loco cit. ad marg., Ficta charitas (47) NonnulU mss., aut urU fuiur% «pe, elc. 



319 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



320 



fatnra sperando, dilaUri vnlt illos animo; qni enim 
laborat, et futnra non credit (48), sicut infidelis, 
angasti animi est desperatione futnri. 

(Vers. 15, 16.) < QnaB enim (49) participatio jnsti- 
tise cnm iniqnitate ? ant qu8B societas Inmini cnm te- 
nebris ? qnaeve consensio Christi cnm Belial ? ant 
qnae pars fideli cnm infideli ? vel qnae conventio 
templo Dei cum idolis ? > Manifestum est haec quae 
enumerat esse contraria; ac per hoc fugiendum ab 
his docet, quia dicit Dominus : « Nemo potest duo- 
bus dominis servire {Matth. yi, 24). > Lex enim 
justitiam praedicat^ ut fugiatur iniquitas: lumen 
ostendit, quod est veritas ; ut ab ignorantia^ quae 
tenebrae sunt, recedatur : Ghristum in Dei mysterio 
annuntiat ; ut a diabolo, qui se Deum mentiri vult, 
abscedatur : credentibus vitam polliceturaetemam ; 
ut perfidia exuti, ab omni infidelium errore sint 
aiieni : idola prohibuit coli ; quia tempio Dei sunt 
inimica. < Vos enim tempium estis Dei vivi.> Nihil 
tam inimicum homini quam idola ; quia ab unius 
Dei fide cogunt eum recedere. 

(Vers. 17, 18.) « Sicut dixit Deus : Quoniam in- 

habitabo in illis, et inter eos ambulabo, et ero illo- 

rum Deus, et ipsi erunt mihi populus {Levit, xvvi, 

12). Quapropter exite de medio eomm, et separa- 

mini, dicit Dominus, et immundum nolite tangere 

{Isa. Lii, 11); > — I et ego suscipiam vos, et ero 

Yobis in patrem, et vos eritis mihi in filios et filias, 

dicit Dominus omnipotens {Jerem. xxxi, 33). » In- 

terim primae causae spnsum explicemus : 187 ut 

cujus personae verba sint, declaremus dicentis: 

« Quoniam inhabitabo in illis, et inter eos ambu- 

labo, et ero illorum Deus, et ipsi emnt mihi popu- 

lus. » Haec verba Christi snnt ; hoc est enim, quod 

inter caetera Jeremias testatus est dicens : < Post 

haec in terris visus est, et inter homines conversa- 

tus est {Baruch. in, 38) ; » hic enim habitavit in 

nobis,dicente Joanne apostolo : < Et Verbum caro 

factum cst, et habitavit in nobis {Joan, i, 14). » 

£t quia Deus noster est, dicit iterum Jeremias : 

< Hic est Deas noster {Baruch. in, 36). > Et quia 

populus ejus sumus, dubium non est; Ecclesia 

enim Christi est. Ideoque separari nos vultab omni 

contaminatione ; ut suscipiat nos in filios, sicut 

dicit : < Filioli, adbuc modicum tempus vobiscum 

sum {Joan, xiii, 33).» Et quia omnipotens est,puto 

ambigi non debere. Si enim, sicut ipse dicit, < quae- 

cunqne facit Pater, eadem et Filius facit similiter 

{Joan, V, 19) ; » hoc est Filium omnia posse, quae 

potest et Pater. Si quid non potest Paler, non po- 

test et Fiiius. Sed idoneus est Filius, qui dicit de 

Patre : « Apud Deum autem omnia possibilia sunt 

{Matth, XIX, 26). > Hoc testimonio et nos ad pu- 



A ram vitam exhortatns est, et Dominum nostmm 
Jesum jam olim Dominum nostram (50), et susce- 
pturum nosin afiectu charitatissuae,praedestinatum 
ostendit. 

CAPUT VII. 

(Vers. 1.) < Haec ergo habentes promissa, cha- 
rissimi, mundemus nosmetipsos ab omni inquina- 
mento camis, perficientes sanctitatem Spiritus in 
timore Dei. > Manifesta snnt, quae dicit ; inquina- 
mentum tamen carnis multifarie intelligendum est. 
Ideo etenim non dixit, ab inquinamento camis : 
sed ab omni inquinamento ; ut tota vitia camalia fu- 
giamus ; omne enim quod lex prohibet, caroaie est. 
<Ut perficiamus sanctitatem spiritus in timore Dei.> 
Sanctitatem sic perficimus spiritus, si in timore 
B Dei recta sequamur ; ut sub nomine Christi a pec- 
catis nos abstinentes sancti simus. Qui enim sine 
.'professione Christi a vitiis se cohibcre videntur, 
sanctificati sunt juxta mundum, non secundum Dei 
spiritum ; quia secundum Deum hi mundi sunt,qui 
fideles sunt : caeteri vero, qualesvis sint, immundi 
sunt. Quidquid enim sine Christo est, immnndnm 
est, sicut dicit ad Titum : < Quia infidelibns nihil 
est mundum ; inquinata est enim eorum mens et 
conscientia {Tit, i, 15). » 

(Vers. 2.) < Capaces estote nostri. Nemini no- 
cuimus, neminem gravavimus (51), neminem cir- 
cumvenimus. » Considerare vult illos quae dicit ; 
ut receptis bis in animum, conferant secnm vera 
esse, quae loquitur ; et spernentes hos quos tangit, 
P omnem animum transferant ad eos quos vident 
vero afiectu se diligere. Pseudo enim apostoli erant 
qni et nocebant illis, corrampentes sensus illoram, 
et gravabant sacculos eoram circumventione aer- 
pentinae astutiae. 

(Vers. 3.) < Non ad condemnationem vestri hoc 
dico. > Hoc est, non vos abjicio, sed ut corrigatis 
moneo ; qui enim aliquem condemnat, non illi di- 
mittit. < Praedixi enim jam vobis, quod in cordibus 
nostris estis ad commoriendum et ad conviven- 
dum. > Ex praedictis vult iilos cognoscere, quoani- 
mo loquatur ad eos. Quos eniro participes vult ha- 
bere et ad praesentes passiones pro Christo, et ad 
fnturam vitam, non utique ilios abjicit; sed ut par- 
ticipatione dignos se faciant exhortatnr. 

(Vers. 4.) < Multa mihi fiducia apud vos, multa 
mihi gloriatio de vobis : repletus sum consolatiqne, 
superabundo gaudio in omni pressnra nostra. » Fi- 
ducia haec de primae epistolae correptione est, quam 
quia non aspere susceperunt, fiduciam dederunt ad. 
monendi se; visi sunt enim velle corrigere se, 
unde gloriatur. Pro his animum etiam suum con- 
solatum ex hac parte pronuntiat, in tantum ut in 



D 



(48) Omnes edit., et quidam mss., qui enim ope- 
ratur, laborat, et fiitura non credit ; aptius reliqui 
ross. omittunt operatur ; e quibns Corb. tantum 
subjungit, angustatur animtu ejus desperatione, 

(49) Rom. cdii,, Qu(B fortiojustitiWf etc. 

(50) Rom. edit. soia, tpse dicit, quod quaeunque 



facit Pater, eadem et Filius fadt similiter : hoe e$t, 
quod Filius omnia potest, quce potest et Pater, Pa- 
trem vero omnia posse testis idoneus eH Filius.,. 

Hoc prophetoe testimonio et^Jesum jam oUm Do* 

minum nostrum, etc. 
(51) Rom. edit,, nminm eomtpimuM, 



»1 



COMMENT. IN EPIST. U AD. COR. 



^ 



-omni preMnra superabundare se gaudio obtestetur ; A bilis. Potest et sic intelligi, ut foris pugaae, id 



Tidens enim esse spem in his, pro quibus angustias 
patitor^ gaudet, cum tribulatur ; certus mercedem 
86 aDeo accepturuni acquisits salutiseorum. 

(Vcrs. 5.) • Etenim cura venissemus in Macedo- 
niam nnllam requicm habuit caro nostra (52). » 
Pressuras et csdes memorat, quas patiebatur causa 
ercdentinm, ut magis provocet eos ad charitatem. 
«NoIIam, inquit, requiem habuit caro nostra;» ut 
compaterentur eis, certi quia pro salute fidelium 
animas suas traderent usque ad mortem. Ante- 
qnam digereretur enim tribulatio et corporalls in- 
jnria, altera \eniebat ; ut requies patienti non es- 
set. Nam quoniam sensu bruta est omnis caro, 
idcirco 188 nnllam requiem hanc habuisse vel 



es 



in publico a perfidis fierent contra fidos, dum furo- 
re pleni resistebant veritati : cujus rei nuntius (o.J) 
intus timorera generabat, ubi erat Apostolus. Quis 
enim homo non timeat angustias ? Sed quia in Dei 
rebus propensior erat, timorem bunc spe supera- 
bat. 

(Vers. 6.) «Sedqui consolatur hum]lesDeus,con- 
solatus est nos in adventu Titi. » Quoniam Deus 
suorum non est immemor, sed semper dat eis in 
tribulatione solatium, acceleravit adventum Titi, 
ut refrigerio esset positis in fervore. Magna enim 
consolatio est patientis, si secum habeat condo- 
lentera. 

(Vers. 7.) « Et non solum, ait, in adventn ejus, 



habere in passione significat : animam autem, B sed etiam in consolatione qua consolatus est ipse 



quanqnam ipsa patiebatur in corpore ; ex hac tamen 
parte requiem habere, qua sperat pro tribulationi- 
bus his, quas pro fide irrogantur aperfidis, daturum 
Deum mercedem. Denique in ipsa pressura Deo 
hymnos canebant. 

(Act. XVI, 9 et seq,) • Sed in omnibus afilicti fui- 
mus, > Juxta historiam, Domino vocante, intrave- 
runt in Macedoniam : et cum non pauci credidis- 
sent, invenissentque solatium Lydiae mulieris, qus 
cum omnibns suis credidit ; tunc factum est ut 
spiritum pythonem, id est, divinum fngaret de an- 
cilla quorumdam, qui videntes perdidisse se non 
minimum quaestum, quem puella referebat divinan- 
do, concitavemnt seditionera Paulo et Silae, et tra- 



in vobis. » Plus addit ad consolationem ; quia au- 
disse se a Tito significat conversionis eorum prom- 
ptam voluntatem (54), in tantum ut Titus qui dolo- 
rem habebat inobauditionis eorum, consolationem 
acciperet de poenitentia illorum. Quantum afibctum 
haberet circa eos, ostendit Apostolus (55) ; ut nec 
ima carceris, nec plagarum dolorem computaret 
gCissi corporis, neque nervum, quo pedes ejus con- 
clusi erant : sed audita correctione eorum, laetare- 
tur, et immemor factus passionum, Deo gratias 
ageret pro eorum salute, sic hoc flestimans quas| 
remunerationem tribulationum. < Annuntians nobis 
vestrum desiderium. > Nuntidvit Titus desiderium 
habere illos emendandi se ; addiscentes enim qnae 



xerunt eos in forum ad magistratus : qui multas C promissa sunt bene viventibus, incitati sunt ad de- 



eis plagas imponentes, miserunt eos in ima carce- 
ris, ita ut pedes eorum in nervo concluderent. Haec 
est pressura quam ' passi sunt in Macedonia. Et 
hinc est nnde dicit : < Nullam requiem habuit caro 
nostra. > 

< Foris pugnae, intus timores. > Pugnseerantcor- 
pori, dum caedebatur : animo timores. Illic enim 
timor est, ubi intellectus est ; sed timor hic propter 
cos erat qui crediderant, ne passione ejus scanda- 
Iizarentur. Nam sibi quid jam limeret, qui patie- 
batuT? praeterea cum dicat in Aclibus apostolorum^ 
non solum ligari, sed et mori paratum se pro no- 
mine Jesu Cbristi (Act, xxi, 13). Videtur ergo totum 
hominem afilictum in carne significasse, ut ex parte 



siderium horum. « Vestmm fletum. > Correpti fle- 
bant, dolentes quia peccaverunt, nec excusare nisi 
sunt ; unde Apostolus gloriatur in his. < Vestram 
semulationem prome;» addicentes enim charita- 
tem Apostoli erga se, coeperunt iiium defendere 
contra adversarios. 

(Vers. 8.) < Ita ut magis gauderem; unde etsi 
contristavi vos in epistola, non me pcenitet. » 
Manifestum est non debere pceniteri ex hac re, 
quam secutus talis efiectus est; quoniam severius 
in prima epistola corripuit errores eorum. Non, 
inquit, me poenitet aspenus scripsisse; quia hoc 
causa poposcit. 

(Vers. 9.) < Et si poeniteret, video quod epistola 



spiritus qui homini dalur, ut maneat, quia impassi- j) illa, etsi ad horam contristavit vos, nunc gaudeo. > 
bilis est, afiligi potuisse minime intelUgatur : sed Hoc dicit, < quia si me poeniteret, > inquit, propter 
Qt homo totus ex parte corporis et animae afilictus charitatem ; « quia vos contristavi, » consolatio 
in carne dicatur ; ex parte vero spiritns impassi- succederet gaudii (56) ; quia profuit quod vos conlri- 



J52) Mss. Corb., earo nostra, Numquid sensum 
«( caro, ut sine animo patiaturf Sedper carnem 
totum hominem signilicavit, sicut ei Salvator : Spi- 
ritus, inquit, promptus est, caro tero infirma, Quia 
enim erat et Spiritiu tanctus in eiSy non poiuit di- 
cere: Nullam requiem habuit spiritus noster, quia 
est impassibilis, Sed ad comparaiionem ejus totum 
hominem camem dixit, sicut ad soHs clariiaiem 
stelloB ienebrosa sunt, quia spiriius latus erat, 
sriens illos per tribulationem proficere, Sed in omnt- 
6iu aglicti, etc. 

(53) Cod. Corb., significasse, Potest et sic «fi(el- 



ligi, ut foris pugna, id est, in publico a perfidis 
contra fidos esset dissensio : cum strepitus ejus rei 
nuntius, etc. 

(54) Nonnulli mss., eonversiones eorum prompta 
voluntate ; aliqui, promptam voluntaiein. 

(55) Idem mss., Quantum affectum se habere circa 
eos osiendit Apostolus ! 

(56) Rom. edit.> Etsi pcenituisset, videns ^uod,,, 
Hoc dicit : Etsi pceniiuisset, propter chantatem, 
quia vos contristavi, nunc gaudeo : quia consotatio 
succedit gaudii, * 



353 AD OPEBA S. AMBROSII APPEXDIX. m 

stavi. < Non qnia eontristati estis, sed quia contri- A ego {siipra, cap, u, vera. 10). * O&londit enim nott 

stati estis ad pcenitentiam ; contristati enim estis magia- horum causa, qui peccaverunt, scripsiM 

secundum Deom. • Idcirco 189 gavisum sedicit; se remitti illis debere, sed magis propter EcclaL 

quia cum pudore contristati sunt, non cum ira. 

Qui enim reprohensus pudorem paiitur^ corrigera 

se promiltit : qui vero irascitur, pejorem se futu* 

rum ostendit. < Ut in nulio detrimentum patiamini 

ex Bobis. » Ut omnia, inquit, nostra eifectum ha- 

beant in vobiSi etiam quod conirisUYimas vos» 

pro vobis est. 

(Yers. 10.) <Qu» enim secundum Deum est tri< 
stitia, poenitentiam ad aalutem staJbilem operatur. » 
Hanifestum est quod qui tristis est, quia peccavit^ 
secundum Deum tristis est ; dolet enim quia fecit 
quod odit Dens. Hoc ad stabiiitatem salulis pertinet. 
• Tristitia autem bujus mundi mortem operatur. » 
Hoc dicit» quia sicut secundum Deum tristitia vi-* 
tam operatur , poenitet enim, et sperat Dei miseri*- 
cordiam : ita secundum mundum tristitia mortem 
operatnr. Detectus enim peccator tristis estqua.si 
puniendus^nonbabens a qno speret misericorduim ; 
et 81 forte ad pmsens defuerit, qui vindiceti Dei 
tamen judiciom evadere non poterit. 

(Vers. li.) < Ecc* enim boc ipsum sacundum 
Deum contristai) qvantam in vobis perficit soUici^ 
tndinem. > Yerum est quia qui posnitet, sollicitng 
eat, ne denno pe«cet. « Sed excu&ationem^ » Hecte, 
qnia pcroilentift non habet excnsationeroj sed con- 
fessionem^ < Sed timorem. > Ostendit timorem (57) 
in peccatore» qui delicti eans* veniaia postulat. <Sed 
deaideriwn. > Desident refmtnAri ae« qii se scit 



siam; quia in uno male agentc multi sunt, qui 
confundantur : et in unO eontumeliam anl fraudem 
patiente, multi sunt qui indignentar ; quia si pati- 
tur aliquid unum membrum, compatiuntiif omnia 
membra. < Sed ut manifestaretur soilicitudo nostra, 
quam pro vobis habemus coram Deo. > Emendando 
injustos, et poUutos sanctificando, et £Gclosia> re- 
conciliando, totius populi sollicitadinem ae habera 
demonstrat, secundum quod supra memoravi. 

(Yers. 13.) <Ideoet consolationem accepimus. • 
Accepisse se, ac per hoc et darediciteonsolatiooeiD. 
Accepit autom, cum didicit corrigere se veJJe (59), 
^ quos arguebat, ut per poenitentiam se reformarent : 
dat autem, dum eos revocat ad Eccleaiam ; n« 
diu contristati desperarent de sd, et ad puhliGam et 
funestam vitam deolinarent. c In consolationeatttem 
nostra, magis magisque gavisi sumus supar gaudio 
Titi (60); quia requievit spiritus ejus in omnibus 
vobis. » Correplos per primam epistolam audiensse 
velle corrigere, consolationein accepit. A Tito autem 
addiscens quia dolorem paterentur erroris sui,auctus 
est in consolatione, gaudio repletus ; quia voluntas 
eorum in opere coepcrat approbari, Tito hoc idoneo 
teste cum lactitia animi refereate. 

(Yers. 14.) < Quoniam m quibusconque de vobis 
gloriatus sum, non sum confusus. » Antequan^ 
pergeret Titus ad Corinthios, audivil ab eis, id eat, 
ab Apostolo, et qui erant cum eo, honam voluntatein 



faetum per peooatum deformem. < Sed ^mnlatio- ^ ^sse Corinthiorum in emendandis vitiis; acper hoq 



nem. > Selum incipit pati bonorttm apenun perfi 
cie&dommi qni intelUgit pro sa esaOi quod corripi->^ 
tsr. <Sed vindictain^» Necesse est ^t qnis viudicet 
eum, cujus erga se sentit affectum * et in seipsnm 
vindicat, qui se causa delicti afiligit. < In omnibus 
castos vos exhibuistis esse in eo negotio. i Qnando 
omnia qn» ad profectum melioris spei perti- 
nent, meditati videntur, selnm habentes Apostoli 
et praeceptoris sui in omnibus officiis humanaB 
conversationis, duca fide, probos se videri con« 
tendunt (58). 

(Yers. i%.) < Igitnr at » scripsi vobis, non pro- 
pter eam qui iniqi\a varsatos est. » Iniqae versatum 
dicit iliumy qui inGastttm admiserat: nec non 



regresso, et eadem referente, non utique confusaa 
est Apostolus, sed alacar factus est ; quid^ non 
aliter invenerat Titus, quam audieratab eis. 

< Sed quemadmodum omnia vobis in veritate 
locuti sumus, ita et gloriatio nostra apud Titum 
veritas facta est. » Exsultans in spiritu baec scribit 
Apostolus, sic gaudens in his ; ut efficaciam eorum 
tam vcram probet, quam est et praddicatio ejaa 
190 ad eos, in correptione duntaxat. Yeritas eniQi 
arguentis in eo ipso tunc videtar essa manifesta, 
si ii qui arguuntur, incipiant emendare (61) se ; 
dum enim correpti iaunatantur, testimoiuaffi par-* 
hibent arguenti. 

(Yers. 15.) < Et viacera illius abttndantios In 



etiam hos taogiti qaoa injuria et fraudcs fratribua ^ ^ot)is sunt. > Animum at aifectnm Titi dicit e^ 



in prima epistola fecisse significat (1 Cor^ vi, 7)% 
< Sed ncque propler eum, qui inique tractatus est. » 
Hi inique traetati sunt; qtiia fratfibns oontraria 
passi sunt. Hic sensus est, quem in capite cpistoIdB 
memorat, ubi dicit; «Si cni aliquid donasti», et 



in eis, quia vidit profectnm iilomm ; saacti anim 
animus in omni bono est. * Reminiscentis omnium 
vestri obedienliam, quomodo cum timore et tre- 
more excepistis illum : » Scientes Corinlhii ab Apo- 
stolo esse missum Titum ad se, qoi in tantia vitiia 



(57) Mss. Corb , Sed indignaiianim, Non indi-» 
Qnaiur qui correpkki eQnfiMur. Sed iiinorem, etc. 

(58) Idem coa. Corb., ducem fidei, proui posseni, 
videre CQUkndutkt. 

(59) Omnes edit. et mss. nonnulli, cum dicit eor-- 
rigei^e velle; Rom., se velle, quos arguebat , cod. 
Corb., dieit cum ios se correxisse quos arguerat: 



reliqni melio», enm diei$f ato. 

(oO) Rom. edit., gaudio repUH simhiu 9up§r eoi^ 
solatione Tiii. 

(61) Cod. Corb.^ ad eos gui in eorrepiione dun* 
iaxat proliciebant,.,^., si qwe arouuntur, indpiuni 
emfndari. ^ 



m 



COMMENT. IN EPIST. 11 AD COn. 



m 



ab ipso jam faerant correpti, territi snni in ad- A illos hoc agere, ut nec tlmeret, cui offerebatur, 



venta ejus. Et qnia vitam suam cceperant emen- 
dare, sollicitt erant obaudire praeceptis ejus, ut 
legreMua, animum Apostoli mitigaret eis : qnamob- 
rem Titnm laudasse significat, nam in Tito Aposto- 
lum reveriti sont. 

(Yers. i6.) «Gaudeo quodin omnibus oonfido in 
yobJs. » Nonsoluminbonavoluntateeommlactatas 
est, led et in operibm bonis, quibus qnae pecca- 
verant, emendalnnt. Ideo, < in omnibus, inquit^ 
eonHdo in vobis. » 

CAPUT vni. 

(Yera. I, f .) « Notain autem vobis facimus, fra- 
tres, gratiam Dei, quae data est in Ecclesiis Macedo- 



accipere; qaia non utique boc anirao oflerebant, 
ntivtlimentes praepositos suos, vitia eorum pale- 
rentur, nec arguerent ; quia munera excaecant 
oculos, et vim auctoritatis inclinant. Dantes ergo 
se Deo, dum emendant vitia : deinde fratribns, 
dum oiTemnt aumptus, contristari debuerunt, qni 
ante prope quam Inciperent, perfecti esse voluernnt 
Horura igitur exemplo in vitat Corinlhios ut ea qune 
coeperant, bac exhortatione aacti, mente sedula 
consnmmarent. 

(Vers. 6.) « Ita ut rogaremtis Titum, quodquem- 
admodum ooepit, ita consumet \n vos etiam 
gratiam istam. » Quoniam Titi afTectum sciebat 
sincemm circa istos, nec non hos obedientes ei, 
niae, quod in muila probatione pressune abundat g idcirco per ipsum etiamad hocopusexhortari iltos 



gaudlnm ipsorum. > Quoniam Maoedones devoto 
animo percepernnt verbum fidei,idcirco eis gratiam 
datam a Deo dieit, ut in tribulatione Pauli et Silae, 
qiAm supra {eap, vii, vers, 5) memoravi, scandalum 
non paterentnr : sed in exsultatione mentis accipe- 
rent cottfidentes de spe promissa, ut probatos eos 
homm passionibns demonstrarent. « Etquod profun 
da panpertas illoram abundavit in divitiis simpltcita- 
tis eorum.' Votumeoram praedicat, quia cum tenui 
(62 j essent substantia facultatum, animus ipsoram 
dives inventus est in ministerio sanctoram ; pura 
enim oonscientia operati svnt^ non nt hominibus, 
sed nt Deo placerent. 
(Vers. 3.) « Quia testimonfo illis sum, quod pro 



facilins posse signiflcat, ut quomodo in cxtcris re- 
bus exhortationis suae habuit fractum in eis,haberet 
etiam in hac gratla, ut ad mlnisterium sanctorum 
promptos eos faceret : jxt qula jam v^ia emenda- 
bant, hujus largitatis fractum haberent. Qui enim 
ad hoc dant, ne arguantar, nulium fractum hujns 
rei habebnnt. 

191 (Vers.7.) < Vos autem quemadmodum in 
omnibus abundatis fide, et sermone, et scieQtia, 
et orani sollicitudine, et insuper iila quae ex nobis 
ct vobis est (64) charitate facite ut in hac quoque 
gratia abundetis magis. > Exhortatar illos» ut glo- 
rientur de his apud coeteras Ecclesias, Haec est enim 
probatio emendiationis eoramj, si prowpU aint ad 



viribus, et supra vires voluntarii fuerant. > Quan- p ministerium sanctorum 



tum dignnm fuit, et Deo plaeitum, qui vires il- 
loram seivit, in focultatibus dederant, ad ministe- 
rium. El quia ex toto eorde Deo se dederant, am- 
plinsvolebant oflsrre, quam eoram vhres admitte- 
bant. 

(Vers. 4.) « Cum multis precibus orantes suscipi 
in pratiam el eommunionem ministerii, quod fit in 
sanctos. > Tam sinipliciteretdevotoanimo obtulisse 
illos ministerium, quod ultra vires eoram erat, 
praedieat : nt eum laerymis deprecantes offerrenl. 
nt vel sie cogerent aceipi a se, quod accipiendum 
non videbatur : quia plus erat, quam poterat eo- 
rani snl)Staotia ; ne forte eis postea egestas boni 
operis poenilentiam suaderet. Sed qnia tales se 
oslenderant, ut puro animo jam prxsentia postpo- 



(Vers 8.) < Non seeandum imperinm dico, sed 
propter aliorum sollicitudinem, et vestrae cbaritatis 
bonum animum coraprobans. » Manilestum est quia 
non imperat,sed exbortatur; ut penuriam patieutibus 
mittanl sumptus, et releventsoincitudinemiriorum 
bonum animum suura Deo et hominibus ostendeq- 
tes, pro quare sine dubio mercedem accipient. 

( Vers.9. ) «Nostis enim gratiam Domini nostri Je- 
su Christi ; quia propter nos pauper factus est, 
cnm dives esset,ut iflius inopia vos divites essetis.> 
Pauperera Christum dicit factum ; quia Deus nasci 
dignalus est homo, virtutem potestatis sua3 humi-' 
lians, ut hominibus divinitatis divitias acquireret; 
utsicut dicit Pelrus apostolus (II Petr.i, 4) »,,divi- 
nsB essent consortes naturae. Homo ergo factus 



neilles, fulurrs se promfssionibn^ confidentia fidei ^ est, ut hommera in Deum assumeret,sicat scriptum 



eonfimiarent, acciii ab eis lisnm est ; neboni cor- 
di8 gfratia frvetrim mitterel. 

(Vers. 9.) < £t non nt speravimus ; quin imo 
semetipsos priinum dederunt Deo,deinde nobis per 
Tohintalem Dei. > Idcireo, inquit, ab his aceipi 
debuit ; quia prius emendantes (63) errores pristi- 
nosei vitae vitia ac moru , ultra quara sperabatur, 
Deo 86 devo^enmt. Visom est enim simpliciter 

(62) Mss. nonnulK, detrnuissent tubstantiam. Lege 
de tentn esaeni sitbntaiiifa. etc 

(6 ») Corb., ab Uis aciibus ab fuit, qui priusemen^ 
dantas, etc. 



est : « Ergo dixi ; dii estis (Psal. txxxi, 6). > IIoc 
modo exhortatur, ut largiendo quasi pauperes fiant, 
prosit paupertas eorum, sicut Christi paupertas 
profuit nobis ; et Christus quidem nosUri» non sui 
causa, pauper factus est nos autem» ut nobis pro- 
ficiat. 

(Vers. 10, 11. ) < Et consilium in hoc do; hoc 
enim vobisiitile esl, qni no» tamlvfla faeove, sedet 

(64) Rom. edit., et illa qucs ex vobis m nos est, 
Quidam mss.» qwe e» twow •» «oto» ¥i i» Aa^ 
ete. 



327 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



328 



velle coepistis ab anno priore : nunc ergo etiam A et qui modicum, non minoravit. * Hoc in Exodo 

facere consummate ; ut qiiemadmodum prompta est 

voluntas in vobis veHe, ila sit et perficiendi ex eo 

quod habetis. > Hoc dicit, ut voluntas illorum in 

opere appareat, si vera est, secundum vires; ut 

tantum det, quantum potest et vult animus, ut 

munda fiat conscientia : non in simulatione, nt ho- 

minibus placeat, et mercedem apud Deum non ha- 

beat. 

(Vers. 12.) « Si enim voluntas prompta est, se- 
cundum facultatem acceptabilis est, non secundum 
quod non habet. » Quoniam Corinthii ad hoc opus 
ministerii provocantur, hoc eis indicitur^ ut non 
plus tribuant , quam possunt ; ne plus forte offe- 
rentes coacti, non voluntarii^ gravati viderentur 



legitur {cap. vi, vers. 18). Plus enim sancti habent 
in spe futuri saeculi et magis quam ii qui in hoc 
tempore videntur divites; et tamen aeqnabuntur 
illic utrique, nt sicut beneficio horum sanctorum 
inopia sustentatur,ita et beneficio sanctorum divites 
fiant hi in futuro saeculo, in quo videntnrpauperes. 
Non enim totos se dederunt Deo, 192 ut hic pau- 
peres, illic essent divites ; sed ex hac parte quia 
hic divites sunt illic pauperes, sanctornm suffragio, 
qui hic positi, jam illic mente sunt, ditabnntur. 
Non enim qualecunque meritum est de justis labo- 
ribus ministraresanctis. 

(Vers. 16, 17.) « Gratias autem Deo, qui dedit 
hanc ipsam sollicitudinem pro vobis in corde Titi, 



sine mercede futuri, quia qui coactus aliquid facit, d quoniam consolationem quidem accepit (67). > Deus 



mercedem non habet. Ecclesia enim Macedoniae 
ultro obtulerunt cum precibus, ut probarent tota 
se voluntate hoc facere, ut plus oiTerrent, quam 
poterant, ideoque acceptabile fuit. Quanto enim am- 
plins obtulerunt, tanto plus accepturi sunt. Nam si 
tantum quis det, quantum vult, aut polest, acce- 
ptum est ; judicio enim videtur hoc facere : ac per 
hoc tantum det^ quantum potest et vult animus^ ut 
rei hujuspossit habere mercedem (65). 

(Vers. 13, 14.) « Non enim ut aliis refrigerium 

sit (66), vobis autem angustia. » Vernm est, quia 

sic dandum est, ut non egestatem praestet dantibus. 

« Sed ex aequalitate in hoc tempore. > Dicit hoc, 

Qt quantum habet, ad tempus dividat cura sanctis, 



qui justus est, sciens Corinthios velle proficere, Titi 
afTectnm incendit circa eos, ut adimpleret exhorta- 
tione sua voluntatem iliorum in opere bono : qui 
videns profectum illorum consolatus est, laelatusque 
in eis. < Cum sit autem sollicitior, volnntarius pro- 
fectus est ad vos. » Hoc est, videns proficere illos 
circa bonos actus, sollicitior factus est circa affectum 
iliorum ; ita ut voluntarius proficisceretnr ad eos, 
qui prius etiam rogatus se excusarat ab eis propter 
vitia illorum. 

(Vers. 18, 19.) « Misimus autem cum illo fra- 
trem nostrum, cujus laus est in Evangelio per om- 
nes Ecclesias : non solum autem, sed etiam ordi- 
natus est ab Ecclesiis comes peregrinationis nostrae 



non enim plus exigitur, quam sibi debet retinere. q |n hanc gratiam , quae ministratur a nobis per 
'^' ' ' ^ ■- Domini gloriam (68), et sollicitudinem nostram. » 

Istum commendant, quia iguorabatur ab his, ut 
scirent in qnanta jam essent boni opinione, ad 
quos tales viri mittebantur : ut congauderent cum 
eis, augentes eos in fide operationis Dei, ad cnjus 
gloriam soUicite hoc agebant vicarii Christi, 
ut conditor Deus coeli et terrae agnosceretur in 
his. 

(Vers. 20.) « Devitantes hoc, ne quis nos vitn- 
peret in hac plenitudine, quae ministratnr a nobis.* 
Qnoniam de ministerio agebatur, ideo hoc subjecit; 
ne negligens circa curam pauperum vel sanctorum 
judicaietur, si hoc segnius ageret. De hac enim re 
constituerant inter se apostoii, ut memores essent 



Quia, « Diliges, inquit, proximum tuum sicut te 
ipsum {LbvU, xiXy 18). > Unde Zacchaeus: < Ecce 
dimidium, inquit, bonorum meorum do pauperibus 
{Luc. XIX, 8). > 

« Ut vestra abundantia ad illorum inopiam, et 
illorum abundantia fiat ad vestram inopiam. » Hoc 
est quoddicit, ut quia juxta tempus sancti inopiam 
patiuntur, deserentes omnia mundi, et se in divinis 
solis operibus constituentes, ut doctrinae atque ora- 
tioni insisterent ad profectum multorum, ii qui cre- 
diderint, quique artibus aut negotiis insistunt, aut 
certe facultates paternas habent, ministrent sancto- 
rum inopiis : et iterum sancti illic ubi divites sunt, 
et isti inopes, communicent eis, quasi vicem repen- 



dentes ministerio illorum, sicut dicit Dominus: ^ pauperum,quod adGalatas significat(Ga^t. ii, iO). 



« Quandiu fecistis uni ex minimis istis, mihi fe- 
cistis {Matth, xxv, 40). > 

« Ut fiat aequalitas, sicut scriptum est. > Haec est 
aequalitas, ut quia isti in hoc tempore ministrant 
sanctis, reddantur illis vices in futuro ; debitores 
enim sibi faciunt sanctos. 

(Vers. 15.) < Qui multum habuit, non abundavit; 



Cum ergo invituperabilis esset in omnibus Aposto- 
lus ; ne in hac causa indiligens judicaretur; idcirco 
hoc se praemonere significat, ut hoc opere impleto, 
in omnibus sollicitudo ejus et providentia appa- 
reret. 

(Vers. 21.) < Providemus enim bona non solnm 
coram Deo , verum etiam coram hominibus. » 



(65) Cod. Corb., accepturi sunt Si enim f)oluntas 
prompta est, secvndum id quod hahet, accepta estj 
non secundum quod non habet. Ipse sensus est, quia 
si tantum det quantum vult et potest, acceptum est. 
Judicio enim f>idetur hoc facere , ac per hoc rei hujus 
habere mercedem. 



(66) Rom. edit., relaxatio sit Tertio autem versu 
^et. edit. cum mss. nonnullis, Sedex (equitate. 

(67) Hom. cdit., exhortationem quidem accepit. 

(68) Eadem edit., Domini gloriam^ et promptiiu^ 
dinemvestram. 



m 



COMMENt. L\ EPIST. II AD COR. 



330 



Providet bona coram Deo, dum quod jubet Deus A anno priore. . Posl Macedones Achaia, id est 



circa mmisterium sanctorum vel pauperum, fieri 
docet : coram hominibus vero providet bona; quia 
tales mittit ad hoc opus exhortandum, qui probi- 
tate sua non faciant eis scandalum : sed provocent 
eos, ne bona doct.ina Apostoli per improvidos mi- 
nistros ejus in vituperationem caderet. 

(Vers. 22, 23.) « Misimus autem cum illis et 
fratrem nostrum, quem probavimus in multis saepe 
soUicitum esse, nunc vero mnlto soHicitiorem, 
muUa fiducia vestri, sive per Tilum qui est socius 
meus, el adjutor in vobis, sive per fratres nostros 
apostolos Ecclesiarum gloriaB Christi. » Titum ideo 
socium suum vocat, quia et ipse episcopus erat, 
cui ministrum dedit notum in omnibus Ecclesiis 



Ecclesias provinciaj Achaiae (non omnes, quia et 
Corinthii Achaici sunt) praeparaverant se aemula- 
tione ducti Macedonum, ut ministrarent sanctis. 
Quo dicto plus exhortatur Corinthios, cum dicit 
illos paratos ab anno priore, sed exspectarc jam 
hoc, ut dividerelur nnnislerium illorum pro unius- 
cujusque necessilate. * Et vestra anmlatio pro- 
vocavit plures. • Post Macedones Achaiani paratam 
dicit, deinde ut ct Corinlhii fiant parali secundum 
promissum suum, caelerae vero Ecclosioe aemulatione 
Corinthiorum, dum audierunt illos prius multis 
erroribus fuisse implicatos, post aulem corrigentes 
se, bonaj voluntatis eflectos (71), incitati sunt ad 
bonum opus ; quia si ii qui post acceplam fidem 



ipsius provinciae : quibus addit et Tertium fratrem, fl male versati sunt, hanc cceperant habere volunta- 



probatum in multis operibus bonis atque sollici 
tum. Per Titi autem relationem (69) referentis 
bonam volnntatem Corinthiorum et caeterorum 
roissomm^ quos apostolos Ecclesiarum glori» Chri- 
sti appellat, sollicitiorem se factum ostendit videndi 
illos, et exhortandi ad ministerium sanctorum. 
Fidnciam enim accepit, audiens meliores esse 
factos Corinthios. Unde satagebat ad eos, ccrtus 
quia obaudirent bona opera facere. 

(Vers. 24.) « Ostentationem ergo charitatis ve- 
stne» et nostrae pro vobis exsultationis demonstrate, 
in ipsis in facie Ecclesiarum. > Commonet eos, ut 
in his quos mittit, dilectionem suam ostendant ; ut 
bona quae de ipsis audierant, vera probarent. Sic 
enim ostendebant profecisse se monitis Apostoli, p 
si missos ab eo cum honore exciperent ; ut caeterae 
Ecciesiae agnoscerent vera esse bona quac de eis 
dici cceperant. Provocat ergo animos eorum, quia 
de quo bene sentitufy solet se meliorem prae- 
bere (70). 

CAPUT IX. 

(Vers. I, 2.) < Nam de ministerio quod fit in 
sanctos, supervacuum est mihi scribere vobis ; scio 
enim promptam voluntatem vestram, pro qua de 
Tobis glorior apud Macedones. y Et haec oblectantis 
verba sunt. Superfluum enim esse dicit scribere se 
de ministerio quod fit in sanctos, ut de his bene 
sentire 193 videatur : superfluum est enim si 
commoneas eum quem scias facturum. Sed ut dili- 



tem ; quanto magis isti, in quibus haec vitia non 
sunt reperta ? 

(Vers. 3.) « Misi autera fratres ; ne gloria nostra, 
qua vos praelerimus, inanis fiat in hac parte ; ut 
quemadmodum dixi, parati sitis. » Hos fratrcs me- 
morat, quos supra, id est Titum, et quos ei ad- 
junxit adjutores, qui impensius exhortarentur eos 
ad promissioncm implendam in ministerio sancto- 
rum ; ut non solum litteris, sed et facie ad facicm 
oblectarent eos crcbris admonitionibus ; ne exsulta- 
tio apostoli, qua in splendore animi eorum gloria- 
batur, evacuaretuf. Sajpius ergo hoc , memorans, 
sollicitudinem suam circa eos ostendit, nolens illos 
confundi. 

(Vers. 4.) • Ne cum venerint mecum Macedones, 
et invenerint vos imparatos, erubescamus nos, ut 
non dicam omnes vos, in hac parte. * Manifeslum 
est quia si non hoc inventum fuerit, quod testifica- 
tus est de his, et ipse embescat de ipsis, et ipsi 
amplius confundantur ; qui nec propterea quod 
testis eis exstitit Apostolus, id agere nisi sunt, quo 
verum illud facerent vel propter tanli viri perso- 
nam. 

(Vers. 5.) « Necessarium ergo existimavi rogare 
fratres, ut praecederent ad vos, et praepararent pro- 
missam benedictionem hanc vestram paratam esse : 
sed sic quasi (72) benedictionem, non quasi cir- 
cumventionem. > Ut sollicitudinem suam adhuc 
manifestet, rogasse sc dixit fratres, per quos admo- 
gentiam suam ostendat, necessarium est ut scribat ^ niti adimplerent, qaod promiscrant et non inipie- 



et ut hos promptiores faciat, et quid de eis caeteris 
praedicet, manifestet. Superflua enim solent majo- 
rem parere sollicitudinem ; nam et Dominns non 
dnbitans de amore erga se Petri apostoli, tertio 
dicit ei : < Simon Joannis, amas me (Joan, xxi, 
17) ? > Quae trina repetitio quasi superflua videtur, 
aed prodest ad perfectionem monitionis ; ut sciat 
magna se cum diligenlia dcbere curare, quod fre^ 
quenter mandatur. < Quoniam Achaia parata est ab 

(69) Nonnulli mss., Per TiH aukm revelatio- 



(70) Corb. cod., sese mUorm dd>et prtebere. 



bant. Cum supra Titum dicat voluntarium profe- 
ctum, hoc est, non illi fuisse cxtortum, sed mox ut 
audivit, libenter amplexus est ; ut videatur volun- 
tarius ad illos profectus propter spem illorum : 
nunc non ideo sc rogasso hos significat, quasi no- 
lentcs ire ; sed suum affectum probat circa iilos, 
quando volcntes ire insupcr rogat ; ut sine aliqua 
mora fiat, quod et illi volunt, et hic precatur. Hoc 
ergo agit cum his, ut in promissione sua fideles 

(71) Quidam mss., bonce voluntatis ajfeciibus, 
72) Rom. edit., benedictionem hanc vestram : $ed 
sic eam paratam esse, quasi, etc. 

ii 



331 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX. 



m 



sint, et se ideo commonere propter existimationem A peribns largitor, justitia manet in aeternnm ; quan- 



illoram, non circumvenire; sed nttantnm offerant, 
quantum non poeniteat. 

(Yers. 6, 7.) c Hoc autem dico : quia qui parce 
seminat^ parce et metet. > Parcum avarum signi- 
ficat, cui extorquetur, ut inferat ; poenitet enim quia 
promisit. Hoc de tarditate illorum colligiti qui olim 
promiserant, et diu deliberabant. Huic parco parva 
messis est ; quia cum dubitatione seminat ; nescit 
enim prodesse quod facit. < Qui autem in benedi- 
ctione seminat, de benedictione et metet. > Hic in 
benedictione seminat, qui bona voluntate sub spe 
futurae retributionis hoc agit. « Unusquisque secun- 
dum propositum cordis, non ex tristitia aut neces- 
sitate ; hilarem enim datorem diligit Deus. > Docet 



to magis ejus qui ministrat sanctis? Pauperes 
enim possunt dici| qui publice (73) egeni sunt : 
sancti enim discernuntur ab his ; quia hi servi Dei 
smiti insistentes orationibus et jejuniis, puram vi- 
tam agentes, sicut et Anna prophetissa (Luc. ii^ 37), 
qnae non discededat de templo, jejuniis et oratio« 
nibus serviens dle ac noctCi omnem mundi curam 
postponens. Misericordia ergo haec, jnstitiaappellata 
est ; quia sciens qui iargitur^ omnia Deum coromu- 
niter omnibus dare, qnia sol ejus omnibus oriturj 
et pluit omnibus, et terram omnibus dedit : idcirco 
dividit cum iis qui copiam terrae non habent ; ne 
beneficiis Dei privati videantur. Justus ergo est, qui 
sibi soli non detinet, quod scit omnibus datnm : et 



illos tunc prodesse hoc in futurumi si laeto animo g justus [non solum hoc in tempore, sed et in a)ter- 



fiat. Ex his enim qui inferunti hunc elegit Deus^ 
cui retribuatur, qui devoto corde operatur, quasi 
thesaurizans apud Deum, quia qui invitus facit pro- 
pter prssentem pudorem, ne aliis inferentibus tur- 
pis inveniatur, mercedem non habet. 

(Vers. 8.) < Potens est Deus omnem gratiam abun- 
dare facere in vobis. > 104 Dei potentiam adesse 
illis exoptat, ut sicut in emendandis vitiis et do- 
ctrinse veritate compungit corda illorum ; ita et in 
hoc faveat cceptis illorum, nt abundent in omni ope- 
re bono per gratiam Dei. « Ut in omnibus semper 
omnem sufficientiam habentes, abundetis in omni 
opere bono. > Hoc dicit et optat, ut in omni re sem- 
per sufiicientes sibi sint Dei nutu, nec indigeant iis 



num (74) ; quia in saeculo futuro hanc habebit se- 
cum in pcrpetuum. 

(Vers. 10, ii.) < Qui autem subministrat semen 
seminanti : et panem ad edendum ministrabit ; et 
mulliplicabit semen vestrum, et amplificabit fru- 
ctum justitiae vestrae ; ut in omnibus locuplelemini 
in omni simpIicitate.»OmniaDei suntet semina^et 
nascentiaDei nutu crescunt,et multiplicanturad nsus 
hominum : Deus ergo qui haec dat,ipse et jubet de his 
communicari eis qui indigent ; ac per hoc non po- 
terit,qui tribuitjuxta Dei voluntatem, Dei nulu nou 
augeri incrementis hujnsmodi ad amplificandam 
fructum justitiae ; danti enim addit, nt eo ampliua 
(75) habeat, unde largiri possit. Haec est justitia, ui 



quae ad salutem necessaria sunt. Si ergo snfficien- p quia Deus dat, retribuat ex co et homo ei, cui deest 



tiam solam sibi eligant, poterunt in Dei opere abun- 
dare ; illud enim sibi retinendo quod sufficit, caetera 
in usus sanctorum vel panperum impendant necesse 
est : et hoc erit abundare in omni opere bono. Li- 
cet enim exigui hominis parvum sit, quod tribuit, 
abundat tamen, quia recto judicio fit, et non solum 
quaeritur quantum, sed et de quanto, et quo animo 
detur. Denique illa vidua in Evangelio {Luc, xxi, 
3) de parvo laudata est, et qui multa mittebant, 
laudati non sunt. Illius enim parvum multum est ; 
quia plus misit quam poterat ; divites antem minns 
miserunt, cum plus possent; ac per hoc modicnm 
illius, quae ultra vires suas misit, plus inventum est 
quam divitum multum ; quia de eo quod abnndabat 
eis^ miserunt. Qui ergo tantum dat quantum potest, 



Hos enim vult ministros esse eorum, qui potiora 
eligentes, copias praesentis teroporis spernunt, totos 
se Dei rebus obligantes. Untcuique enim secundum 
bonam voluntatem Deum praestat auxilium ; sancli 
enim qui nihii \oIunt hic possidere, nisi victum ha- 
bere et vestitum, hos qui hxc habere volunt, tulores 
illorum Deus esse disposuit ; ut qui bene el simpli- 
citer eis ministraverit, aroplificelur Dei nuta ; ut 
habeat nnde largiatur semper, et ad pncsens loca— 
pletatus, et in futurum. Semel eniro semtnans, bis 
metet ; ac ut si fnturis consulit (76) spebus, nolii 
eos subjectos habere, sed magis se eis inclitiei ; 
quia a Deo hujus rei accipiet mercedem. Si enim 
ad praesens humiliari eos sibi voluerit, spem fuiuri 
amittit ; hic enini accipit mercedem operis sui, hoc 



recte facit : viduam tamen illam ante se habet; non simpliciter agens, sicut dicit Dominus : « Anien 



quia haec omne quod habuit, misit. 

(Vers. 9.) « Sicut scriptum est : Dispersit, dedit 
pauperibus, justitia ejfts manet in aeternum. » Hoc 
in psalmo scriptum est centesimo decimo prirao, et 
per exemplum addit ad curam paupemm ; ut in 
omni opere bono abundent. Si enim hujus qui pau. 



(73) Omnes edit. et quidam mss., ^t puhlicani 
egeni sunt; rectius alii mss., qui publiee, etc. 

(74) Mss. nonnulli : hte ergo estqui.,,, etistius 
iustitw noH solum in tempore manet, 

[75) (Ms Vall., additur, ut epenus ampUus, etc. 

[76) Non pauci mss., <i fuiuru ipeciebut; Laud., 



19* 



dico vobis, perceperunt inercedem suam {Matih, vi, 
16). » 

(Vers. iS, i3.) < Qnae operatur per nos gratiarom 
actionem Deo (77). Quoniam mysterium officii hu- 
jus non solum supplet ea quae desunt sanctis, sed 
et abnndabit per multorum gratiarum aotiones in 

rebns eoneulit, 

(77) Vet. edit. et mss. nonnulli, si qui$ operatur^ 
Rom. edit. cum caetcris mss., quce operatur, At in 
se<}uenti versu ms. Carn. soiuS; ministerium sacri^ 
fic%. 



333 



COMMENT. IN EPIST. 11 AD COR. 



331 



DeO| per probationem minislerii hujus, maguiiican- A 
tes Deum in subjeclione confectionis vestrae in Evan- 
gelio Christi» et in «implicitate communicationis in 
illos^ et ipsomm orationes (78) pro vobis deside- 
rantium yos videre, propter superabundantem gra-' 
tiam 195 Dei in vobis. Gratia autem Deo super 
inenarrabiii dono ejus. > Hoc dicit quia quicunque 
operatnr per dispensatores doni Dei hoc opus unde 
gratiae agantur Deo, ab iis qni necessarios sumptns 
accipinnt sub nomine Cbristi^ non mendicitati sub- 
jecti, sed Deo, de cujus bonis ali se norunt : non 
tantnm ab eis grati» iilis referuntur, sed a reliquis 
fratribus, qui pro his gratias agant Deo, commen- 
daates facttim ipsorum Domino; nt paucis tribuen- 
tes, mnltomm obsecrationibus Deo commendentur. 



(Vers. 2.) < Rogo anlcm ut nori praesons audoBm 
per eam fiduciam, qua existimor audcre in quos- 
dam, qui arbitraatur nos secundum carnem ambu- 
lare. > Idem sensus est, quem ut diincidet, repetit ; 
orat enim ut tales iiios inveniat, ne cogatur irasci, 
sed ut requiescat cum eis. Hic ergo aperuit, quod 
supra sij^^nincavit ct adhucin subjectis pienius mani- 
fcstat, hanc esse coufidentiam, qnaiii bic fiduciam 
dixit,dataB (80) sibi potestatis a Christo, cujus vica- 
rius cst; ut vindicct in eos qui, sub nomine Christi 
agentes, non obaudiunt, ut corrigant in quibus 
rcprchenduntur. Hos dicit qui non recipiendo spiri- 
talia, quae ab Aposlolo dicebantur, sic eum existi- 
mabant, qnasi carnalia loqueretur, quas recipienda 
non essent. Ideodicit: «Quiaarbitrantmr nos secun* 



Probantes enim mentem eomm in hoc opere, ma- g ^^^ carnem ambulare ; > quiaqui spernit spiritalia, 
gnificant in eis Dominum, cujus spe firmati, obe- P^tat illa carnalia (81). 



diunt Evangelio Christi in subjectione mentis : no 
velint eos sibi humiliari, ut prsebeant quae necessa- 
ria sont sanctis. Et hoc erit in simplicitate gratias 
agcre communicationis illoram, commendantes se 
orationibus iiiorum et desideriis eorum. Quis enim 
non cupiat oculis videre necessitatibus suis proptcr 
Dei nomen subjectos? Denique Dei dona vocantur; 
Deoenim dat, quihis ministrat; quiaquijubet fieri^ 
ipsi inipatatur qnod datur. Gratias autem Deo in 
his agentes, et super ineffabili dono ejus. Donnm 
enim (79) Dei est, qnod incitat homines ad bonum 
opos; spes enim promissa lacessit ad ministerium 
supra dictom. 

CAPUT X. 

(Vers. 1.) < Ipse autem ego Paulus obsecro vos 
pcr mansuetudinem el modestiam Christi, qui ad 
faciem quidem humilis sum in vobis : absens vero 
coDfido in vobis. > Hoc est, quod nunc dicit, quia 
talis est absens, qualis et praesens. Nec enim humi-' 
iis erat ad faciem adulatione aut subjectione alicu* 
jns rei, qui constantiam suam sic zelabatur, nt ali- 
quando ctiam a Jicitis temperaret, ne inclinaretar, 
Unde dicit in alia epistola : «Omnia mihi licent, sed 
e^o sub nuUius redigar potestate. Esca ventri, et 
venter cscis : Deus autem hunc et has destraet 
(/ Cor, VI, 12, 13). » Ideo crgo absens obsecratur, 
et fijfxlestiam Chhsti interponit; ne praesens durior 
inveniatar causa viroram eorum, quam est in epi«- 



(Yers. 3.) « Nam in carne ambnlantes» non secnn- 
dum carnem militamus. > IIoc est, in corpore posili 
spiritalitcr vivimus : spiritaliter enim vivit, qui facit 
quod placet Deo. Hicergo secundum carncni militat, 
qui desideriis carnis obtemperat; omnis enim crror. 
caro dicitur. Christo autem ipsemilitat, qoiobaudit 
ei in iide et disciplina. 

(Yer8.4.) «Atmaenim militiaenostraenoncarnalia 
snnt, sed fortia Deo. > Ideo fortia, qnia incorrupta ; 
omnia enim carnalia corrapta sunt. Arniaer|^oideo, 
quia repugnant vitiis, signum habentia imperatoris 
sui Christi, qui hostis est vitiorum; sicut enim im- 
perator per milites suos vindicat suum regnum : ita 
Q et Salvator per nos scrvos suos dt- fendit unius Dei 
professionem etdisciplinam. 

(Yers. 5.) « Ad destractionem niunltionum, cogi- 
tationes destruentes,et omnenj alllt«»'JIncm oxtollcn- 
tcm seadversus cognitioncm Dei. » Arma spiritalia 
fides est incorruptse praedicationis. Pcr hajc Deiis 
vincit principes et potestates, qucs coustat ut sibi 
usurpent imperium,extoIIi c^mlra fidem Christi, co- 
gitationibus se hominum inscrenles, ut avoccnt eos 
a Dei 196 dominio, quas cogitationes destruit ve- 
ritas fldei. Munitiones ergo principes dicit et pote- 
states, et spiritalia nequitiae, qui se cxtollunt, et 
armant infidelium animo5 ad contradicenduni Cliri- 
sto : contra quos pugnat Dei lex, dissipans consilia 
eoram. « Et in captivitatem redigenles omncm inicl- 



stola ; vX eomponentes se, qui adhuc non emenda- 1^ lectum, et perducentes ad obcdientiam Christi (Si) 

veranl, mollirent sibi rigorem Apostoli:ut mo- " ' " ^" -^-^j:-— . *. .. 

deratos eos inveniens, pressa sevcritate laetaretur in 
eis. Confidentiam itaque fiduciam severitatis signi- 
fjcavit, quam forte in epistola tantnm habere puta- 
Latur, non tamen prassens facie; quia in prima 
epiatola severas, et nimis rigidus videtnr ; et ideo 
couHHonet ne eadem severitate praesens utatur, sicut 
aon spcrabant. 

(78; Rom. edit., eommunwnis vestras in ipsoi, et 
in outnes^ et in ipsorum oratione, etc. 

(79) Hom. edit., Gratia autem Deo super ineffa- 
hxh dono. Donum enim, etc. 

(80) Nonnnlii mss.i hanc esse eonfidentiam dixH 
datce, etc. 



Captivat intellcclum, dum contradicentem ratione 
vincit : et ad fidem Christi, cui prius repugnavcrat, 
humilem et mansuetum indncit. 

(Yers. 6.) • Et parati in omnibus vindicare om- 
nem inobedicntiam, cum impleta fuerit obauditio 
vestra. » Manifestum est quia vindicat inobcvlicn- 
tiam, cum illam condemnat per obedicntiam (83), 
tunc illam destruens, quando eos qui resistunt, per- 

(81) Ms. Corb., putat illi carnalia plarrre, 

(82) Rom. edit., intellectum ad ohedientinm Chri^ 
sii, Captivat inteUectum. Ai continuo postlialMMir 
in ood. Yal., dum contradicitj dum rationrm nucit. 

(83) Yet. edit. ac mss. noii pauci, obauLhlio no^ 
stra, Quod vero sequitur, in coa. Corb. sic iegitur ; 



335 



AD OPERA S AMBROSII APPENDIX. 



3^6 



ducit ad fidem ; ut perfidia ab iis a quibas defende- A (Vers. 12.) « Non enim andemns conjnngere aat 



batur, damnetur. 

(Yers. 7.) «Quae secundnm faciem sant, videte.» 
Nnnc valt eos quae palam sont, considerare^ id est, 
ea qaae dicturus est ; quia sant aperta dijudicare. 
Dicit ergo : « Si quis confidit se esse servum Christi 
(84)^ hoc cogitet iterum apud se, qaia sicut ipse 
Christi est, ita et nos. » lis loquitur^ quoram tangit 
superbiam, qui de se praesumentes inflatione animi, 
minus quam dignum erat, de Aposlolo sentiebant, 
quasi non cgerent prseceptis ejus. Quos commonet ; 
at si de se confiderent, quia erant servi Christi, non 
ntique debercnt de Apostolodabitare;sed et de eo, 
quamvis impar sit, vel simiiiter sentire; cum utique 
magis praeferre sibi debcrent magistrum gentiaro. 



Sed hic illos humilitatera inse docet, aeqaans se il- -d *^ . ,® , Jl ^^« ' * u a * 

, . . ^ . 7 ,. " potestate, quanta concessa est ab Aactore, 



lis ; cum esset vas electionis, et magister gentiam 
in fide et vcritate. Hoc vult ergo illos considerare» 
quod ulique clara luce videtur ; qaia de Apostolo 
nemo credcntium non plas aestimet^ qaam de se : 
quanto niagis nemo minus quam de se debeat aesti- 
mare ? [loc ergo contestatur et docet ; ne elatione 
mentis bonae vitae meritum perderent. Qui enim scit 
se aliquid esse, humiliet se, at amplior fiat. 

(Vers. 8.) < Nam etsi aliquid amplias gloriatus 
faero de potestate nostra, quam dedit nobis Domi- 
nas in aedificationem, non in destractionem vestri, 
non erubescam. > Nnnc significat, qaia superias se 
humiliavit, ipsis se comparando ; cum si se eri- 
gat (85), non erubescat; quia a Domino accepit 



confparare (86) nos ipsos qaibusdam, qai se ipsos 
commendant. » Hi sant qui se ipsos commendant, 
qui, non accepta potestate, dominari volant, nomini 
sao vindicantes auctoritatem. Qai enim mittitar» 
non sibi, sed ei a quo mittitur, vindicat potesta- 
tem : per quod etiam ostendit se a Domino dis- 
pensatorem electam. Sic ergo non conjangit se» 
aut comparat iis qui non missi praedicant, dam 
nihil ultra concessam praesumit (87). 

(Vers. 13.) < Sed ipsi in nobis nosmetipsos men- 
sarantes, et comparantes nosmetipsos nobis, non 
immensom gloriabimur : sed secandam mensarain 
regulae quam partitus est nobis Dens, mensuram 
pertingendi osqae ad vos. > Tanta se oti dicit 

nec 



mensaram egredi. Idcirco non superba erit, inqoity 
gloriatio nostra ; quando non transgredimar ter- 
tninam datae potestatis. Gloriam pro aactoritate 
posuit, qua atcbatur in correptionibus 197 pec- 
catoram ; at salvos eos faceret. Nec tamen gloriari 
se dicit in extollentia potestatis, sed ad aedificationem 
illoram. Ostendit enim potestatem, de qaa si glo- 
riari vellet, non iilam puderet (88) ; qaia data est 
illi a Domino. Sed hic sic illa utitar» at non glo- 
rietnr , nisi in profecta credentiam , corripiens 
constanter vitiosos ; ut glorietur in salate illorani, 
ut potestasdata saluti proficiat,nonelationi. Duplici 
ergo genere non se in immensum gloriari testatar ; 



««« ^. A- * t ^ « j. et quia secundum datam potestatem, sicat dixit.ot 

potestatem praedicandi, at salvet, non at perdat ^ . ,. , j- .• • * ' 

!.h.n^:.„tn/Q: .,.. J. «„; « n^mSn. ^;.± ..* C quia non ultra quod praedicatio ejas personet, via- 

dicabat sibi auctoritatem. De his enim confidebftt. 



obaudientes. Si ergo hic qai a Domino missas est, 
inclinat se, comparat se inferioribus ; quanto 
magis ii, qui nallius erant testimonii, comparare 
se non dcberent, non dicam praeferre, majoribas ? 

(Vers. 9.) < Ut autem non existimemur quasi 
terrere vos per epistolas. > Ule potest videri ter- 
rere per epistolas, qai neqae aactoritatis alicajas 
est, neque praesens fiduciam habet argaendi : absens 
autem ideo audet, quia praesens timet. 

(Vers. 10, li.) < Quia epistolae quidem graves et 
fortes sunt, praesentia autem corporis infirma, et 
scrmo contemptibilis. Hoc sestimet qui ejusmodi 
est, quia quales sumus verbo per epistolas sd^sentes, 
tales sumus et prxseates in opere. > Ideo non se 
alium esse absenlem^ quam pxaesens est, probat; 



quos ipse fundaverat in fide Christi. Partitum eniiii 
dicit nnicaique, ad quos in praedicatione dirigere- 
tar : ut singuli proprias aliquas civitates haberent, 
de qnorum fide gloriarentnr. Dei enim nutu Macc- 
donibus praedicare advocatns est hic Apostolas : ot 
at Corinthiis evangelizaret, a Domino admonttas 
est. lis ergo aadenter loquitur, quos ipse fandavit 
et ad quos Dei nutu perveoit : caeteris non tali 
fidncia; qaia in aliena regaiaerant, hoc est, in parte 
alterias evangeiistae. 

(Vers. 14.) < Non enim quasi non pertingentes 
asque ad vos, superextendimus nos : > hoc est, noa 
quasi non pervenerimus usque ad vos, superexten* 



quia non erat pracsumptor. A Domino enim pote- ^ dimus nos in praedicatione ; sed destinati^ Deo 



statem acceperat ; cui enim non est data potestas, 
absens potest audere, praeseus autem pudorem 
patitur. Ideo Aposlolus non erubescit, dum corri- 
pit; quia fiducia poteslatis hoc agit. Haec propter 
hos loquitur, qui non missi praedicabant adalantes ; 
quia se ipsos commcndare volebant. 



Manifesttm est, qui vindical obedientiam, condmnai 

inobedienliam, 
(84) liom. edit., confidii se esse Christi, 
(So) Eadem Uom. edit., cur si seeriyat; unus ms., 

si se corrigat, 
(86) Roiu. cdil., audemus conferre,aut comparare. 



mittente nos,ad vos pervenimus. Saperextendi (89) 
autem, est ultra extendi quam conceditar, sed noa 
oltra ; quia mensuram dedit Deus, qaam servarent 
evangelistae ejns, quam hic se custodire testatar. 
Ideo enim hoc ostendit, at sciant qnoniam a Deo 
ad lios directus est; ac pcr hoc ol)aadire illos 



(87) M«s . aliquot, ultra co^mnsum prcesumit, 

(88) Nonnulii mss., non solum puderet, 

(89) Vet. edit. cum mss. quibusdam, fwn quasi 
non missi pervenimus ad vos in prcBdicatione, sed 
destinati a Deo miltente no$ ad vos. Superextendi, 
etc. 



^ COMJfENT. IN EPIST. II AD COR. 

debere monita ejiu ; ne contemnentes, Deo a (mo A ^„„.- 

miMiB est, resistere viderentnr. "■•'«""»"» meamt sed et palimini me. . Incipiens 



mlssDfl est, reslstere viderentur. 

(Vers. 15.) • Nam usque ad vos pervenimus iu 
Evangelio Christi, non in immensum gloriantes in 
alienis laboribus. . Hic manifestius apparet, quod 
dicit, quia ipse illos fundaverat. Ideo tanta fiducia 
ad hos ioquitur; nec enim labore alterius acquisiti 
fiierant ad fidem, sicut in alia epistola ait : . In 
Christo enim per Evangelium ego vos genui (TCor. 
IV, 15). . Non ergo extra mensuram gloriatur, qui 
in labore sno gloriatur. 

« Spem vero habentes crescentis fidei vestrjc in 
vobis magnificari. . Quia fructum iaboris sperat 
quaesitae fidei eorum, idcirco non negligenter hoc 
agere se profitetur, ne taediis et molestiis cederet • 



qnia magnificari se credidit apud Deum si auRean- t> -^ detractio niioium est, et lans filioruin g 
tnr in fide anditores ejns, sicut dicit Dominus : ^*""? ^^ ^^*^''- "'' *3>- '^''«'"«s erg» vult 



tur in fide andilores ejus, sicut dicit Dominus : 
« Pater, sicnt misisti me in bunc mundum, et ego 
misj eos in hnnc mundum, et pro eis sanctifico me 
ipsum (Joan. xvii. 18, 19). . Hoc dicit, quia testi- 
moninm magistri est m discipulis obaudientibus ; 
unde ait : 

(Yers. 16.) « In vobis magnificari secundum 
regiilam nostram in abundantia, et ut etiam in 
regionibus, quae ultra vos sunt, evangelizem. » 
Lsetior de fide eorum, ultra eos praBdicaturum se 
neccssario profitetur ad augendam gloriam praedi- 
cati«>nis ; ubi adhuc non fuerat praedicatum. « Ut 
non in aliena regula praeparatis gloriemur. - Mani- 
feslura est quia vir prudens non in his confidit. 



vera de se ipso narrare, 198 insipientem se' 
dicit, quia a.l laudem ej„s videtur pertinere. 
Propter quod dictum est : . x\on te laudent labia 
tua, sed proximi tui (Prov. xxvn, 2). . Sed hic 
dolore compellitur propter hos qui cuin de eo 
bene pra» cateris sentire deberent, indigne sentie- 
bant. 

(Vers. 2.) * Zelans enim vos Dci zelo; paravi enim 
vos uni viro virginem castam assignare Chrislo.- Qua) 
locuturus est, amore eorum dictiirum sc ostendit; 
ut non magis ad laudem ejns proficiat, sed ad 
profectum horum : ut discant quemadniodufn pa- 
renti suo in Evangelio faveant ; quia >ituperatio 
patris detractio filiorum est, et laus filiorum gloria 



neqtie gloriam sperat, qu» in aliorum laboribus ''^^'ontaminata servaverunt, excludis ab hac gloria 
constant (90). Ideo et Apostolus non audet in hos ^ ^^"^^*» ^^^^ omnes apostoli, exceptis Joanne ct 



constant (90). Ideo et Apostolus non audet in hos, 
qui aliis prjedicantibus credidemnt; ne in alienis 
laboribns gloriari videretur ; sed hoc innititur, ut 
eis praedicet, quibus non erat annunliatum, ut 
gloriam labore suo quaerat (91). 

(Vers. 17.) « Qui autem gloriatur, in Domino 
glorielnr. . Hoc dicto significavit ipsam confiden- 
tiam et gloriam Domino dandam, cujus gratia est ; 
iit qui in potestate evangelica confidit, Deo auctore 
eonfidat ; ut quaestus omnis negotii divini Domino 
in lacrum veniat. Sed qui non accipit potestatem a 
Deo, non potest in Domino gloriari ; quia gloriam 
— Miin qnaerit. 

(Vers. 18.) « Non enim qui se ipsum commen- 



^ o^ ..... eos 

essem lide;unde et corruptores fidei zelatur ah 
his, ut in die judicii incontaminatos eos assignet 
judici Christo. Hinc est, unde ei in Apocalvpsi 
Joannis legitur : . Hi sunt, inquit, qui cum inu- 
heribus non sunt coinquinati ; virgines enim per- 
manserunt. Hi sequuntur Agnum quocunque vadit 
(Apoc, XIV, 4). » In mulieribus erroreni significn- 
vit ; quia error per mulierem coepit, sicut et Jezabel 
mulierem dicit propter uxorem Achab, qua) zclo 
Baal Dei prophetas occidit (/// neg. xviir, 40) ; 
cum intelligatur idololatria, qua corrumpuntur 
mores et fidei verilas. Nam si mulieres intelligas, 
ut ideo putes virgines diclas, quia corpora sua 
incontaminata servaverunt, excludis ab hac gloria 



Paulo, uxores habuerunt. Et vide au conveuiat 
accusare Petrum apostolum, qui primus inler 
apostolos est, quanto magis inter cajteros ? 

(Vers. 3.) « Tiraeo autem ne, sicut serpens Evam 
seduxit astutia sua, sic sensus vestri corrumpantur 
a castitate (92) qua; est in Christo Jesu. - Ostendit 
qua causa cogitur vera de se protcstari ; ad hoc 
enim gloriam sibi datam profitcliir, non ut se 
laudet, sed ut illos defornict qui sub nomine 
Christi contra Christum praedicabant, a quibus 
Corinthii seducebantur ; et verilas haec his marris, 
quam ei proficeret. Hoc cnim egit, ne aiuliaiUur 
seductores, quos diabolo comparavit propfer astu- 
tiam malitiae eorum ; quia corrumpere lidolium 



dat, et probafus est: sed quem Dominus commen- *'^"^ malitiae eorum ; quia corrumpere lidolium 
dat. » Verum est, quia ilJum Dominus commendat ^ ^^^^» * veritate Christi conantur. Hoc ergotimens, 
et iHe probatus est, quem dignum habet. ac mittit' ^^™^®^ sollicitus de eis est, ne violentur. 



et Hie probatus est, quem dignum habet, ac mittit' 
at praedicet donum ejus; quem autem non mittit^ 
non illum commendat. Ipse aulem se commendat.' 
qui non missus praedicat ; ac per hoc idoneus non 
est, sed praesumptor et reprobus. 

CAPUTXI. 
(Veri;. 1.) « Utinam sustineretis pusillum impru- 

(90) Codex Corb., quibus aliorum lahor constat 

( 91) Omnes edit. et mss. aliquot, lahori suo quw- 
rat ; mss Corb., labori m) ac^uirat; reliqui demum. 



(Vers. 4.) . Nam si is qui venit, alium Christum 
praedicat, quem non praedicavimus : aut alium 
Spiritum accipitis, quem non accepistis : aul aliud 
Evangelium, quod non recepislis ; recte patere- 
mini. » Quare ait : « Recte pateremini, » si alius 
vobis Christus praedicatus fuisset, aut si alius Spi- 
citus vel aliud Evangelium Iraditum vobis fuisset, 
cum dicat Galatis : c Si quis vobis C93) annuntia-- 

labore suo qucBrat. 

(92) NonnuIIi mss., corrump^tntur a r/isfitate Dci 

(93) Mss. Corb., recte pateremmi. jsq^^ ^^^^ ^-^.^ 



339 



AD OPERA S. AMBROSTI APPENDIX. 



340 



verit, prffiterquam quod accepistis, anathema sii A reus non est apud Denm! qpi autem scientiam 



[GalaL i, 9) ? » Si Galatis perversum erat alipd 
accipero, quam ab apostolis fuerat traditum ; quo- 
modo Corinthiis rectum erat, si alius Ghristns prae- 
dicatus illis fuissct ? Sed sciens Apostolus nnnqnam 
alium Ghristum quam hunc, qui crucifixus est, 
praedicari ; idcirco ait : * Recte pateremini, > si 
vobis alins potior Ghristus ab iis, qui vcniunt, 
praedicatus fuisset. Galatis autem anathema dixit, 
si aliud audirent, quod non utique majus esset, sed 
contrarium. Porro autem (^'i), inquit, si ipse 
Christus praedicatur ab iis, qui a nobis annuntiatur, 
et hoc Evangelium ; qui causae est, ut nos inferiores 
habeamur, cum nihil amplins ab illis addiscatur ? 
Superius de pseudoapostolis loquitur fidei cormpto- 



ribus, hoc loco autem de veris pnedicatoribus ; 3 tolica. 



Dei non habet, reus est ignorantias ; quia non licet 
ignorare, maxime quod pertinet ad salutem. Quam- 
obrem Apostolus, spreta eloquentia, id agebat, 
nt fides teste virtute acceptabilis esset ; ut non 
fidem eloquentia commendarct, sed virtus, cui 
cedit eloqucntia. < In omnibus autem manifestus 
8um vobis. > Manifestum se dicit esse Gorinthiis 
in omnibus ; quia non ignorabant etiam loquendi 
habere illum peritiam, et hoc scientes alii favebant 
in eo, quo istum inferiorem nesciebant : ideoqiie 
commotus loquitur, quia hoc pejus erat ; ut cum 
scirent illum in nullo deesse, humiliarent illum cx- 
teris ; cum vidissent per eum non solum impleri 
praedicationem, sed et signa et prodigia fieri apos- 



quia plebs Gorinthiorum variis erroribns fluctuabat, 
nt aliqui faverent pseudoapostolis, qnidam eis a 
quibus compositis verbis eadem audiebant, qns ab 
Apostolo audierant : alii autem apostolis favebant, 
quia cum Domino fuerant, apostolum suum Paulum 
deformantes, quia in carne non viderit Dominnm. 

(Vers. 5.) « Existimo enim me in nullo inferio- 
rem fuisse iis qui valde §unt apostoli. » Non vult 
gratiam Dei inferiorem in se videri ; quia simililer 
docuit, et eadem fecit, quae faciebant apostoli, 
qui propensiores videbantur (95) ; quia priores coe- 
pcrant docere, et fuerant cum Domino : unde ma- 
joris auctoritatis esse putabantur ; cum hujus apo- 
stoli electio insigni probata fuerit testimonio,et ipse 



(Vers. 7.) « Aut numquid peccatum feci, me ip- 
sum humilians, nt vos exaltemini ; quoniam gratis 
Evangelium Dei prsedicavi in vobis ? > Quoniam in- 
flati erant, eo quod sumptus ab eis accipere noluit, 
et propter hoc alios ei proponebanl ; idcirco « num- 
quid peccavi, > ait ; quia me humiliavi, ut me indi- 
gnum ad accipiendum judicarein ; quia inde mihi 
irascimini, cum hoc non peccati sit, sed gloriaj ? 
Itaque sic se humiliavit, cum id quod sibi debeba- 
tur, non exigit. Debitum enim erat, ut sumptus ab 
iis acciperet, quibus praedicabat Evangelium Dei, 
sicut Dominus instituit, dicens : < Dignus est ope- 
rarius mercede sua (Luc. x, 7) ; » sedut ad utilita- 
tem eorum proficeret, refutavit. Duabus enim ex 



amplius (96) caeteris laboraverit et Dominum in q causis oblatos sumptus refutavit ; ne et pseudoa- 

• ^vMAv^l^ ^«.MMM «>:<l/««4' />4 l/%An4na ttm* A« . «« • -l* • ; x^^ _~! ^^.v ^ Jt ^l^'..:»^ 



templo orans viderit, et iocutus sit ei. 

(Vers. 6.) < Sed et si imperitus sermone sum, 
non tamen scientia. > 199 Hoc non ad apostolos 
pertinet, quia non erant eloquentes^ utpote sine 
litteris , plcni tamen Spiritu sancto : sed hos tangit, 
quos praeferebant Corinthii, causa accurati sermo- 
nis ; cum in religione vis sermonis necessaria sit, 
non sonus dulcis (97). Quomodo tamen se humi- 
llat, ut imperitum se esse dicat in sermone ? Et ubi 
est illud, quod Festus ait : * Paule, inquit, Paule, 
multae litterae te faciunt excordem (98) (Act. xwi, 
24) ?» Hoc ergo dicens, non se loqui nescire voluit 
intelligi : sed propter eos qui non per fldem, sed 
per eloquentiam commendari volebant. Et in eo 



postolis similis inveniretur, qni non ad gloriam 
Dei, sed ad suam utilitatem praedicabant, ut non 
occasionem acciperent depra^dandi ; alio eniin non 
accipiente, non potest alter multum expetere : et 
ne vigor evangelicae potestatis torpescerel; qui 
enim a peccantibus accipit, arguendi auctoritatem 
amittit. Sic ergo exaltantur^ cum ideo ab eis non 
accipitur, nt correpli emendentur, a morte elevati 
ad vitam. 

(Vers. 8.) « Alias Ecclesias exspoliavi, accepto 
stipendio ad ministerium vestrum. Et cum apud \os 
essem, et egerem, nulli gravis fni. » Onerat eos ; 
ostendit enim non solum noluisse se accipere ab 
eis, sed et ab aliis accepisse, et eis ministrasse. 



tamen se dixit imperitum quod non habet crimen; jy Et ut multum hoc ostendat fuisse, non parum, ait : 
in eo autem quod acquirrit salutem (99), etcujus « Alias exspoliavi Ecclesias ad ministerium ve- 
ignorantia non caret crimine, non se imperitum strum. > Non parva ergo significat se in eos impen- 
pronuntiavit ; quia qui imperitus est in sermone, dis8e;cumenimdicitex«poWaw,multaacceptaetdata 



quod rectum sit alium Christum, aut alium Spiritum 
recipere, aut aliam prcedicaiionem ; quippe aum ad 
Galatas dicat : Si quis vobis, etc. 

(94) Idem cod. Gorb., anathema sit. Hoc est 
autem : Recle pateremini, si aliud audistis quod ad 
nobis dictum non est : aut si alius Christus major 
ab eo quem nos prmdicamm, annuntiaretur vobis : 
aut pottor Spiritus datus erat colore persuasionis ; ui 
prcBponeretis nobis tales prcedicatores. Porro autem, 
etc. 

(95) Rom. edit., qui potiores videbantur. 



(96) Vet. edit. et mss. aliquot, electio cum tostt— 
monio sit, et amplius, etc. 

(97) Non sonus dulcis. In omnibus autem. It-a 
mss. Gorb. in quo quidquid inter haec verba me— 
dium est, omititur. 

(98) Vet. edit. cum mss. non paucis, te faciunt 
cxiorrem. 

(99) Ita edit. Rom. et mss. nonnulli : vet. autem 
cdit. cum aliismss. multo pluribus^ quod noncaret 
crimine, et acquirit salutem : rectius Laud. snblata. 
negatione legit, quod caret crimine. etc. 



.y'^-JS^:L\.i 



m 



COMMENT. IN EPIST. II AD COR. 



3^3 



significat, non extorta. Unde snbjecit: «Accepto sti- A 
pendio; » stipendium estenim,qiiod miiitans accipit 
ad samptns, \ice mercedis. Roborem ergo incnssit 
eis ; qnia non ntiqne dolo refatavit, quando ipse 
eis mmistravit, et nt per hoc ministerinm, quod 
promiserant, facilius implerent, scientes se esse 
debitores; ut non valde gloriosum jam sit ministe- 
rinm eomm, sed debitum; ne vel indesejactarent. 

(Vers. 9.) «Et cum apud vos essem, et egerem, 
nulU gravis fui. » In tantum eis proficere voluit, 
ut egestatem snam consolaretur propter eorum sa- 
lutem. Passus enim egestatem contentus fnit^ ne 
illi aliquod scandalum paterentur. Qui enim dat, 
putat se exaltari, et jam se non patitur argui (1). 
< Nam indigentiam meam suppleverunt fratres, qui 
venerunt a Hacedonia. > A Hacedonibus semper B 
accepit ; quia prius vitia sua correxerunt. Et sicut 
a Corinlhiis accipiendum non erat, ne illis in scan- 
dalum proficeret j sic iterum a Macedonibus acci- 
piendnm erat, ne bene seminantes fructum amitte- 
rent. 

(Vcrs. 10.) « Et in omnibus sine onere vestro 
me ipsum servavi, et servabo. > In eo semper se 
permansurum dicit, ut sic se corrigant, propter 
pseudoapostoloSi qui occasionem quaerebant deprae- 
dandi eos. 

200 < Est veritas Christi in me, qaoniam gloria 
bac non infringetur in me in regionibus Achaiae. » 
Hortatur omnem Achaiam, ut ministrent sanctis : 
sibi autem non permittere, ne coeptam gloriam 
non impleret ; gloria est enim a licitis abstinere, n 
maxime ad aliorum salntem. In Achaiae ergo regio- 
nibus noluit uti, in caeteris usns est : et amplius 
promittit sub testimonio Christi, dicens in eo se 
mansurum ; ne aliquando ab Achaiae regionibus 
acciperet. 

( Vers. ii.) « Qaare ? Quia non diligo vos ? Deus 
scit. > Reddita ratione etiam Dei scientiam testem 
dat dilectionis suae, quam habebat erga eos; quia 
non ideo nolebat accipere, qnia non illos diiigebat; 
S3d ideo magis, quia amabat eos, ut hoc ipsum 
prodesset illis, sicut dixi. 

(Vcrs. 12.) « Quod autem facio, et facturus sum; 
nt amputem occasionem eomm qui volunt occasio- 
nem, nt in eo quod gloriantur, inveniantur, sicutet 
nos. » Gloria pseudoapostolomm in pecuniis erat |> 
accipiendis. Idco Apostolof hoc refutavit, ne illis 
similis videretar; quia nisi hoc ab Apostolo fnisset 
vitatum, major occasio illis data fuisset accipiendi, 
aut magis extorqnendi; quando in hac re formam 
ab Apostolo datam ostenderent. 

(Vers. 13.) * Hujusmodi enim p^veudoaposloli sunt 
operarii, subdoli, transfigurantes se in apostolos 
Christi. » Subdoli sunt, quia avaritiae causa, non 
religiosa mente neque missi praedicabant Christum, 
nomen sibi apostolicum usurpantes. 

(1) Codex Vall., ei inde sepatiiur argui, 
(z) Mss. aliquot, puiarent sublimes hoc eoncepto, 
quia nikil, etc. 



(Vers. 14.) < Nec ntique mimm, ipse enim Sata- 
nas transfiguratur velut angelas luminis. > Mani* 
festum est quia frequenter multos fallit Satanas, 
ostendens se illis quasi angelum Dei, ut decipiat 
eos. Unde Jesus Nave soliicitus, quae sivit quis 
esset qui ei apparait (Jostie, v, 13). £t Apo- 
stoli in navi perterriti putabant phantasma esse. 
(Jnde Petrus apostolus dicenii Domino : < Nolite 
timere, ego sum (Maith. xiv, 27) ; » non facile cre- 
dens, ait : < Si tu es, jube me venire ad te super 
aquas (Ihid, 28), > ut si firmiler posuisset pedem 
super aquas,sciret veram esse quia non erat phan- 
tasma, quod apparebat. 

(Vers. 15.) « Non ergo magnum, si et ministri 
ejus transfigurantur, sicut ministri justitiae. > Mi- 
nistri justitiae apostoli sunt, quorum se hi socios 
mentiebuntur, ut deciperent audientes. « Quorum 
finis erit secundum opera eorum. > Sine dubio, quia 
judicabuntur hujusmodi secundum animi sui ne- 
quitiam; quia non propter Deum, sed propter suum 
ventrem simulant se ministros Dei. Finem tamen 
illoram secundum opera iilonim dicit : ut sicut 
opera et cura ventris interit, ita et hi interire in* 
telligantur. 

(Vers. 16.) « Iterum dico ne quis existimet me 
insipientem, alioquin velut insipientem accipite me; 
ut et ego modicum aliquid glorier. > Supra (cap. ii, 
vers. 1) jam dixit : < Utinam sustineretis pusillum 
imprudentiam meam ! > hoc nnnc repetit ; semper 
enim proponit quod postea multis interpositis pro- 
sequatnr. Quod ergo supra proposuit, modo incipit 
enarrare ; nam vera dicturas, velut insipientem se 
dicit, quia videntur ad laudem ejns pertinere. < Ut 
et ego modicum, inquit, glorier.Modicum hocdixit, 
quia in verbis, non in sensu est. Non ergo vere ad 
gloriam suam haec loquitur, sedvultiilis ostendere, 
quia quos putant g1oriosos,nihii plus ab hoc habent; 
ac per hoc si putantur hi gloriosi, et ego, inqnit. > 
Ideo insipientis hoc esse dicit, ut ad laudem suam 
aliquid prosequatur, se autem coactum hoc loqui. 
Dolet enim ei, ut illos putarent sublimes hoc con- 
tempto, qui nihil (2) plus ab eo haberent. 

(Vers. 17.) < Quod loquor, non loquor secundum 
Deuni. > Secundum Deum non loquitur ; quia ad 
camis tnmorem haec pertinent, nec de inflatione 
apud Deum surgit gloria ; quia apud Deum humi- 
litas gloriosa est. « Sed quasi in insipientia in hac 
snbstantia gloriationis. > Non plenam dixit insipien- 
tiam, sed ex parte ; veritas enim est. Sed quia ele- 
vatio vitiosa res est ; ideo, quamvis vernm sit quod 
dicitur, quasi insipientia tamen est nnumquemque 
laudare se. Plena autem insipientia est, si se falsis 
quis laudet (3) ; ille enim superbus de vero est, hic 
stultus de falso; substantiatamen gloriationis inhaC 
causacarnalis est ; quia sicut flos feni, ita decidit 
gloria ista. 

(3) Rom. edit., sise falso quis laudetAtemm non 
multo post nonnuUi mss. iegunt carnalitas est, ubi 
alii et omnes edit., camalis est. 



343 



AD OPERA S. AMBROSII APPENDIX; 



344 



(Vers. i8.) « Qnia multi gloriantur secundum car- 
nem, el ego gloriabor. * Hoc dicit, quoniam aliqui 
ex Juda?i3 credentes praesumedant sibi quod es- 
sent filii Abrahae. Hoc est secundum carnem glo- 
riari, nobilitatem sibi carnis vindicare. Inde enim 
sibi defendunt generis praerogativam ; quiafilii ejus 
dicnntur,qui 201 Deo crediderint: <Cum anima qusB 
I peccaveritj ipsa moriatur (Ezech. xviii,20). >Si ergo 
haec gloria est, mquil, et ego gloriabor ; quia et ego 
filius sum Abrahae. Sed nihil prodest filium esse 
Abrahae apud Deum* ; quia fides est quae salvat, non 
propago generis Abrahae. Ideoque gloria haec carnis 
est gloria, ut puta si dicatur nobilis filius hominis. 

(Vers. 19, 20.) « Libenter enim sustinetis, insi- 
pientes (4), cum sitis ipsi sapientes. » Insipientes 
appcllat, qui de carnis circumcisione gloriabantur : 
et quia a Corinthiis portabantur^ nt gloriosi vide- 
rentur; ideo Apostolus ctiam se sustineri ab his 
vult ; ut et ipse hoc se esse ostenderet, quod erant 
hi, et non tamen gloriari ex hac parte secundum 
Deum ; unde gloriam hanc insipientiam vocat.Glo- 
riari enim se dicit atcundum carnem ; sed hoc stnl- 
tum esse profitetur, ut et gloriam hnnc inaniret et 
se coactum in laudem carnis erupisse docet. Igitur 
insania est haec. Nam quomodo prudentes sunt, qui 
saepe reprehenduntur ? nonne plus sapit insipientia 
Apostoli, quam horum prudentia? Hic enim sapiens 
sustinet imprudentes, qui patientia sua (5) suffert 
eos, ut possint prolicere ; ne provocans eos aut 
adjiciens, pejores illos faciat, aut certe in illis pro- 
ficere non potuerit; suam modestiam custodit. Ho- 
mm in Corinthiis nihil est. Quomodo ergo libenter 
sufferunt imprudentes^ cum ipsi sint sapientes ; 
nisi quia non sic vult intelligi, sicut sonant verba ? 
Hoc in sensu et pronuntiatione est ; quia eadein 
quidem verba non eumdem habent sensum^ aliter 
pronuntiat (6) ; ut aliquando confirmet, aliquando 
neget, quod dicit. Hi enim ut prudentes, insipientes 
sufferebant falsos aposlolos. < Sustinetis cnim, si 
quis vos in servitutem redigit : » Hoc verum est ; 
quia redigebantur in servitutem, non per prudeu- 
tiam, sed per stuUitiam ; ut famularentur pseudoa- 
postolis. < Si quis devorat. * Nec hoc falsum est ; 
quia contenti erant devorari res suas a falsis docto- 
ribus. c Si quis accipit. » Accipere est aliquem dolo 
capere ; ideoque significat hos capi a dolosis ma- 
gistris, et ferre quod non expedit (7). « Si quis ex- 
tollitur. » ExtoUentia superbiaest. Hos ergo tangit, 
qui superbi erant, male taxantes Apostoluc ; et his 
non displicebant. « Si quis in faciem vos caedit. »In 
faciem caeditur, in cujus os injuria irrogatur. Nunc 
hos signilicat, qui eo quod essent de genere Abra- 

(4) Quidquid intercedit inter haec \erhsL,8Ustitietis 
insipientes, et alia illa, ironia est hcec, in cod. Corb. 
desideratur. 

(ujNonnuIIi mss., qui sapientia sua. 

(6) Mss. aAiquol, habent sensum aliter pronuntiata. 

(7) Ila vet. edit. et mss., exceplo Corb., in quo, 
et jieri, quod non expetit; Rom. edit. sola, at ferri, 
quo non expedit. 



A hae, obtrectabant eis,quod essent incircamcisi, se 
praeferentes, hos humiliantes. 

(Vers. 2i.) « Secundum ignobilitatem dico. • 
Ignobilitatem dicit hoc, quod supra (v. 18) ait : 
« Et ego gloriabor secundum carnem. » Non enim 
dicit ad laudem pertinere, quia infirmus non erat, 
in quo se jactabant, quos occulte tangit. Unde et 
adjecit : « Quasi nos infirmi fuerimus in hac parte.» 
Manifestum est quia non erat in hac gloria infir- 
mus, in qua se praeferebant (8) credentes Judaei, 
quos hi paliebantur, quasi Apostolus eorum in hac 
re esset dissimilis; quia et ipse erat de semine 
Abrahae, ac per hoc infirmns non erat in hac glo- 
riacarnis (9). Inflrmi autem hi judicabantur, qui 
applicati fuerant generi Abrahae. Isli enim quasi 

g infirmi in eo quod illi se praeferebant, eo quod es- 
sent Israelitae, in hoc ipso volunt se sufferri. Ut 
ostenderet in hac gloria carnis non se esse dissi- 
miles et infirmos (iO), cum de sua causa loquitur, 
subinducit et Barnabae personam socii sui, Unde 
et in prima dicit epistola : « Aut ego solus etBar- 
nabas non habemus potestalem hoc operandi (/ Cor. 
IX, 6)? » Non ergo minores erant in hac gloria, in 
qua se Judaei jactabant, sed non inde plaudebant. 
Denique dicit. « In quo quis rudet ? In insipien- 
tiam dico, audeo et ego ; » hoc est^ non fuisse in- 
^rmum in gloria, qua se jacUbant Israelilae ; nec 
quidem in hac re prudentem indicari ; prajferre 
enim se noljint prudenles. In insipientiam ergo se 
dicit audere in eo quod audent ii qui se jactant 

-, eo quod sint filii Abrahae ; ut gloriam eorum ina- 
niat : imprudentem se pronuntiat ; ne illi pruden- 
les viderenlur in hac parte, aut nobiles. 

(Vers. 22.) « Hebraei sunt, et ego : Israelitae sunt, 
et ego : semen Abrahae sunt, et ego. * In his pa- 
rem se eorum, de quibussupra significavit, oslen- 
dit; ut delractiones eorum, quibus indignus ab 
his judicabatur, falsas ostenderet. 

(Vers. 23.) « Ministri Christi sunt, et ego velut 
insipiens dico, plus ego. » Vera de se dieens, insi- 
pientem se pronuntiat, ut inlelligatur coactus in 
laudem suam prorupisse. Nam qui sponte ea refert, 
202 quae ad laudem ejus proficiant, imprudentem 
se non dicit. Ostendit ergo quae sint, quae faciant 
illum ministrum Christi magis esse, quam sunt re- 
liqui pradicatores. Occasione enim inventa^ om- 
nium tangit personas, etiam apostolorum, dolens 
quia Dei gratia minor in hoc judicabatur; cum 
eadem operaretur quae caeleri apostoli, ei fidei 
causa majora exitia toleraret. Unde et in alia epi- 
stola dicit : « PIus illis omnihus laboravi (/ Cor, 
XV, 10). . 

(8) Corb. cod., in qua se prmferebant J«d4Bis, 
guia et ipsi erant ex semine Abrahm, sed non inde 
plaudebant. Denique dicit : In quo quis audet, etc. 

(9) Mss. nonnulli, inlimi non erant in Imc gloria 
camis ; Laud., gloria Ckristi. 

(10) Quidera mss., ut ostenderent.... dissimiles «C 
infirmos; nonnulli, ut ostenderet.... dissimilem. «f 
infirmum ; reliqui et edit. ut in textu. 



D 



3i5 



COMMENT. IN EPIST. II AD GOR. 



316 



< In laboribns plnrimis. » Ideo in plaribns ait A qnod aliud fait pericnlnm in mari ? Sed hoc est 



laboribns, qaia et illi laboraverant, sed non tan- 
tam. Hic enim a mane osqae ad qaintam horam 
Tictam manibas qasrebat^ et ita exinde asqae ad 
decimam horam dispatabat pablice tanto labore, 
at contradicentibns saaderet. « In carceribas aban- 
dantins. > Apertam est freqaentias istam missam 
faisse in carcerem qaam illos. • In plagis sapra 
modam. > Ideo sapra modam^ qaia altra qaam 
oportait. Nam et illi caesi sant, sed non tantam. 
« In mortibas saepias. > Yeram est, qaia hic fre- 
qaentias pericnla sastinait, qaam caeteri. 

(Vers. 24.) « A Jadaeis qainqaies qaadraginta, 
ana minns accepi. > IIoc dicit, qaia qainqaies 
flagellatas est a Jadaeis secandnm legem Moysis, 



pericnlam, qaando in mari, hoc est, in navi, mili- 
tes cogitaverant omnes castodias occidere ; ne qais 
enatans effageret. Qaod pericalom centario prohi- 
bait inferri, ne Paalas occideretar, at eam vivnm 
Romam perdaceret. < Pericalis in fictis fratribas. > 
Falsi fratres ii sant, de qnibas dicit ad Galatas : 
« Propter sabintrodactos aatem falsos fratres, qai 
sabintraverant explorare libertatem nostram, qaam 
habemas in Christo Jesn {Galat. ii, 4). > Hi enim 
partim Christiani erant, partim Jndaei, in nentro 
perfecti, qai zelo legis Apostolo invidiam excita- 
bant, eo qaod, praedicato Christo, legem jam ces- 
sare dicebat. Deniqae his perargentibas, Timotheam 
compalsas est circamcidere. Fictas ergo Christia- 



accipiens plagas triginta novem, sicat scriptam est B nus ^^> q^i semalatione legis perseqnitar Chri- 



in Denteronomio {Deut, xxv, 3). Qaod per quinqae 
ergo vices factam est, hic sammatim refert. 

(Yers. 25.) < Ter virgis caesas sam. > Hoc a gen- 
tibas passas est. « Semel lapidatas sam. > A Ja- 
daeis lapidatas est in civitate Lycaonia {Act. xiv, 
18). « Ter nanfragiam feci. > (2ai omni tempore 
legitar navigasse, adversis procellis facile fuit ter 
nanfragiam facere. • Nocte et die in profundo ma- 
ris fni. > Hoc factum est, quando missus est Ro- 
mam (Aet. xxvii, 12 seq.), cum appellasset 
Caesarem. Tanc desperatione vitae in aito, hoc 
est, in profundo maris fuit, mortem ante oculos 
habens. Sic enim scriptum est in ipso loco : « Ita 
at desperaremus nos etram vivere (// Cor. i, 8). > 



stianam : et hic est falsas frater. Si enim tantom 
Judaei erant hi, et propter Judaismam fratres eos 
falsos appellat, qaid opus erat iterare ? Jam enim 
superius dixit : « Periculis ex genere. > Sed se- 
cundum carnem non sunt falsi fratres, in Christo 
autem falsi sunt ; qnia non tota mente Christiani 
sunt. Fuerunt et alii falsi fratres, sicut Demas et 
Hermogenes (// Tim. iv, 9). 

(Yers. 27.) « In labore et molestia. > Yerum est 
quia potest esse labor sine molestia : sed hic ideo 
addidit : « Et molestia, > nt laborem 203 ipsum 
exitiosum ostenderet (12). « In vigiliis multis. > 
Multae fuerunt ejus vigiliae : sed aliae volnntariae, 
alterae ex necessitate; in pressura enim positus, 



(Yers. 26.) « In itineribus saepe. > Nunc alia q necesse erat ut vigilaret Dei quaerens auxilium : 



memorat pericula, ut terra marique pro Cbristo 
vexatnm se secundum camem ostendat. « Pericu- 
lis, ait, fluminum. > Si itinerum pericula recitat, 
quid est ut dicat : « Periculis fluminum ? > Sed 
hieroe iter faciens; quia utique imbres assidui sunt, 
egredienlibus fluminibus incurrebat periculum. 
« Periculis latronum. > Cum in civitate diabolos 
eam occidere non posset, latrones illi excitabat in 
via, cum nihil ferret, quae latrones cuperent. « Pe- 
riculis ex genere. > Judaeorum dicit persecutiones, 
qni fratres ejus erant secundum carnem ; dolebant 
enim, quia deserta lege (11) ad Evangelium Chri- 
sti se converterat. « Periculis ex gentibus. > A 
gentibas persecutiones passas est propter myste- 



et non solum diebus, sed et noctibus doceret, si- 
cut dicit in Actibus aposlolorum. « In fame et siti 
{Act. XX, 31). > Fugatus frequenter a Judaeis per- 
sequentibus, necesse erat ut famem pateretur et 
sitim per inopiam. « In jejuniis saepe. > Saepios 
jejunavit, ut Dei adminiculo protegi mereretor: 
jejunat enim, qui dum habet quod edat, absti- 
net (13). « In frigore et nuditate. > In frigore fait 
et nuditate, quando naufragium passus est. Deni- 
que ignem fecerunt, ait, et refecerunt nos, propter 
pluviam imminentem et frigus, Barbari in insola 
Melitae {Act. xxviii, 2). 

(Yers. 28.) « Praeter illa quae extrinsecus sont, 
instantia mea, quotidiana sollicitudo omnium Ec- 



rium incarnationis Domini nostri Jesu Chrisli, et n clesiarum. » Sollicitudo haic, quam dicit quotidia- 

onius Dei praedicationem. « Periculis in civitate. > 

Usque adeo periculum fnit in civitale^ ut per fe- 

neslram eifugeret manus insidiantes sibi (jict. ix, 

2o). « Periculis in deserto. > Periculnm hoca Jn- 

daeis fuit procuratum, quando eum, factis insidiis, 

in via volebant occidere {Act. xxvii, 43). « Pericu- 

lis in mari. > Jam supeiiud dixit : « Ter naufra- 

giom feci, nocte et die in profundo maris fui ; > 

(11) Sic Rom. edit.^ cum mss. nonnullis; vet. 
edil. cnm aliis mss., quia spreta lege ; Corb., quia 
adcersa lege. 

(12) Ms. Corb., et molestia. Hic ideo addit, et 
motestiam ; ut laborem ipsorum gravem ostenderet. 



nam, de traditionis usu (14) descendit, nt omnibaa 
diebus commi^sum sibi populum instmat : iUa 
autem quae supra memorat, superindicta sunX, ne 
cessitate cogente. Dies enim ad opera datusest^ 
nox ad requiem : sed quia instabat necessitas, nt 
omnibus succarreret, etiam noctu docebat. Se eniin 
afiligere non dubitabaty ne Dei gratia esset ia 
otio. 

(13) Non panci mss., qui non habet quod eM» ^ 
ahstinel. ,. 

(14^ Ita plerique mss.; alii vero, et yet. edit., 
detractionis usu; cod. Yat., de traetwnii mti; 
Rom. edit., de dispensationis usu. 



347 



AD OPEP.A S. AMBROSTI APPENDIX. 



348 



(Vers. 29.) «,Quis infirmatur, et ego non infir- A insidias tendentes Apostolo, implere volnit per po- 



mor ? * Gompali se dicit omnibus, et condolere eo 
affectu, quo provideat vulneri medicinam. Hoc 
autom ideo prosequitur, ut ostendat qua cura com- 
missam sibi Ecclesiam tueatur et regat, ac per 
hoc in nullo se minorem debere judicari cxteris 
apostolis; quippe qui secundum quod dcclara- 
Tit (15), plus illis omnibus laboraverit. Majore 
enim invidia laborabat apud Judaeos pro ceetoris 
apostolis ; quia cum persequeretur Ecclesiam, su- 
bito immutatus, factus est defensor ejusdem, testi- 
ficans atque coniirmans quod Ghristum, quem prius 
Qt hominem mortuum sestimabat, de ccbIo secum 
]0cutnm audierit (Aet. ix, 6 seq, ). Cujus testimo- 
nium necessario multi sequerentur, scientes eum 



tentiam, malamcogitatibnemeorum, ut jpse si pos- 
set, eum comprehenderet, et nt Judaeis placeret, et 
ut diligens in ofiicio sibi credito viderelur, si eum 
quem publice perturbatorem audiret, cansa quietls 
interficeret (18). Hoc inter ipsa primordia, tunc 
quando apparnit illi in via Dominus eunti Damas- 
cum, incensi sunt Judaei, videntes eum, qni vincl js 
credentes in Ghristum venerat 204 perducere in 
Jernsalem {Act, ix, 2 seq.), pradicare sectam, 
quam venerat condemnare : et sic factum est ut a 
discipuhs per feneslram per murum in sporla de- 
missus effugeret. Quod quidam indigne faclum di- 
cunt ; quia non Dei auxilio liberatus est. Scd qnod 
ab hominibus fieri potuit, quid opus erat, ut Dci 



de persecutore non utique sine ratione factum de- g suffragio liberaretur; cum Dei suffragium tunc sit 



fensorem. Hac causa excruciabantur Juda)i, et qu»- 
rebant enm semper* interficere. < Quis scandaliza- 
tur, et ego non uror ? » Scandalizari est carnis 
pati desiderium, quantum ad hunc locum pertinet. 
Et quia etiam inviti solent scandalizari, illecti 
forma aut pulchritudine corporis, aut propriaB car- 
nis calore : Aposlolus necessitatem humanae natur© 
considerans, uri se dicit : nt consulat talibns, com- 
patiens infirmitati eorum : nec hos condemnans, 
sed commonens in humilitate sermonis; ut spe 
promissi praemii repugnent stimulis carnis ; ne quis 
eorum, qui eum audiunt, desideriis carnis victi, 
dcsperantes de se, putantes jam non accepto ferre 
Denm, si corrigant, et in iisdem manentes, depe- 
reant. 

(Vers. 30.) « Si gloriari oportet, in iis quae in- 
firmitatis meae sunt, gloriabor. » Hoc dicit quia si 
gloriandum estChrisliano,inhumilitate gloriandum 
est qua crescitur apud Deum. Unde alio loco dicit : 
€ Guminfirmor, tuncpotens sum (// Cor. xit, 10),» 
hoc est, cum hurailior profratrum salute(16), tunc 
exaltor. Hinc gloriandum est, non de carnis pro- 
genie, quia est quis ex semine Abrahae. 

(Vers. 31.) « Deus et Pater Domini nostri Jesu 
Christi qui est benediclus in sgecula, scit quod 
non mentior. » Deum testem dat, ut quae dicit, 
facile credantur ; et propter eos duntaxat qui eum 
non ut verum apostolum honorificabant. 

(Vers. 32, 33.) « Damasci princeps gentis ArethtT 



necessarium, si humanum auxiiium deficiat ? Qno 
facto non sibi dicit expedire gloriari, quia praesentls 
vitae gaudium fragile est; si enim non evasisset, 
martyrium fecerat. Sed quia fugiendum in perse- 
cutione mandatum est {Matth. x, 23), data opera 
effngit, nec enim debet aliquis exspectare ut in se- 
metipsum peccetur. Ergo gloriandum dicit, quia 
evasit : sed non expedit, inquit, propter superbiam: 
quia de humilitate crescitur,etauxilium Dei mitibus 
proficit, non elatis. Prajterea quia gloriatur mor- 
tem se evasisse, quae pro fide infertnr, inane videri 
significat (19) pati pro Christo ; ideo non expedit 
gloriari. 
(Vers. 2.) « Veniam autem ad visiones et revela- 
Q tiones Domini. ■ Nunc bslensurus est, quo sublatns 
est : ul proinde quanta et qualia sint ne, sicut 
quaj illi ostensa et dicta sunt, possint intelligi : 
quibusdam videbatur, minor cajteris apostolis cre- 
deretur. « Scio, inquit, hominem in Ghristo ante 
annos quatuordecim, sivc in corpore, nescio ; sive 
extra corpus, nescio, Deus scit, raptum hujusmodi 
usque ad tertium ccelum. » Utrumque confirmavit, 
quia utrunKiue possc fieri non negavit : ut et sine 
corpore rapi potuisset, el in corpore. El forte qui- 
busdam videatur non inagnum esse, si bomo Chri- 
sti raptus est usque ad tertium coelum ; cum in 
terlio circulo dicatur (20) luna esse. Sed non ita 
est, quia ultra omnia mundi sidera raptus intelli- 
gitur : et ideo magnificum et mirabile est quod 



regis custodiebat civitatem Damascenorum, ut lue j. narrat : significal enim supra firmanientum, in 
u._j-__* . .* _._ ^ ._ - , lertium numero coelum de spiritalibus coelis ra- 

ptum semetipsum. 

(Vers. 3^ 4, 5.) « Et scio talem hominem, sive 
'in corpore sive extra corpus, nescio, Deus scit, 
quia raptus est in paradisum, et audivit arcana 
verba quae non licet homini loqui. Pro hujusmodi 

expedit mihif pro non est opus mihi. At Rom. cdit., 
rejecto eodern textu post mferiora illa, si humanum 
auxilium dejiciat, ibideni orditur cap. 12. 

(18) Roni. edit. sola^ perturbatorem audiret quie- 
tis interlicere. 

(id) Eadcni edit. Rom., inane videtur significare. 

(20) Codex Corb., cum m quarto circulo dicatur. 



comprehenderet : et per fenestram in sporta de- 
missus sum per murum, et effugi manus ejus. > 

GAPUT xn. 

(Vers. i.) « Si gloriari oportet, sed non opus 
est mihi (17). > Princeps Damasci videns Judaeos 

(15) Amerb. edit. cum mss. aliquot, secundum 
quod claruit. 

(16) Cod. hs^nil., pro salute mundi ; Vall., pro 
salute fratris. Idem vero cod. Vall. post pauca legit, 
qua estquisque ex semine AbrahcB ; ubi ca?teri, et 
edit., quia est quiSf etc. 

(17) Ita plures ac potiores mss. a quibiis alii et 
vet. edit. non recedunt, nisi quod prreferuiit, nan 



3^9 



COMMENT. IN EPIST. 11 AD COR. 



330 



gloriabor. > Bis se raptum dicit, id est, primo hinc 
asqne ad tertium c<Blam, deinde in paradisum 
coelestemjin qno latroni dixit Dominns, quod futu- 
rus esset cum eo in paradiso, inquit {Ltic. xxiii, 
43), Patris ; illic ubi (21) et civilas Dei dicitur esse 
Jemsalem matcr nostra {GaL iv, 26). Quid ergo 
minun si post resurrcctionem corpns jam expia- 
tnm atque tenuatum factum, iramortale fulurum 
credatur in coelis, quando non dubitat Apostolus 
adhuc mortale corpus potuisse levari in cojIos, 
et tolh* in paradisum Dei Patris cojlestem ? Pro hu- 
JQsmodi homine, id est, qui tam dignus est Deo, ut 
hoc experiretur, gloriari se dicit : et non vult aperte 
dicere quia de se loquitur, ne laudare se videa- 
tur. Et Joannes apostolus, cum de se sciatur loqni : 
«Hic est, ait, discipulus, quem diligebat Jesns, 
qui et recubuit in ccena supra pectus ejus {Joan, 
XXI, 20) ; » ne gloriose de se effari videretur. « Pro 
me autem non gloriabor, nisi in infirmitatibiis 
meis. » Sic de se non gloriatur, dum non aperte 
de se profitetnr. In infirmitatibus sane, inquit, mcis 
gloriabor. Exponere enim pressuras passionum et 
infirmitates angustianim, non videtur gloriosum, 
sed flebile (22). Idcirco se in his gloriari dicit, 
sciens tamen quia ad profectum perducunt remu- 
nerationum ccelestium (23). Quid enim tam glorio- 
snm in futnrum Christiano, quam exitia pro Christo 
illata sibi narrare ? 

<Ver8. 6.) « Nam et si voluero gloriari, non ero 
«taltus ; nam veritatem dicam. > Hoc dicit, quia si 
meritum suum profiteatur, quod habet apud Deum, 
non erit imprudens ; vera enim loquitur. Ergo si 
quis pro meritis suis, qus sibi ostensa sunt^ lo- 
qnitar, non est utique stuUus : si autem tacoat, 
est etiam prudens. Sed qua causa hic non palam 
glorietur, nunc subjicit dicens : « Parco auteni, ne 
quis me existimet supra id quod videt in me, aut 
audit aliquid ex me. » Ostendit igitur qua causa 
non aperte glorietur : Ne quis me existimet, inquit, 
nltra gloriam meam tcndcre, quam limes merito- 
Tum admittit. Hos signiiicat, quos obtrectatores 
hskbebat causa legis, sicut supra memoravi. Nam 
ntiqne meritorum gloriam bonum est non tacere ; 
nt invitentur credentes. 

205 (Vers. 7.) « Et ne sublimitate revelationum 
extollar, datus est mihi stimulus carnis, angelus 
Satanse, ul me colaphizet (24), ne exlollar. » Deum 
bonis meritis providere testatar, dum permittit 
tentationibusbonosdeprimi, non solum ne laborum 
snorum fructibus abdicentur, verum eliam ut au- 
geantur his ad cumulum possessionis seternsD. Hoc 
ergo remedium datum est Apostolo, in injuriis 
pressns, animo non possit extolli pro magnitudine 



A revelationum quia otiosum pectns necesse habebat 
in iis quse viderat, extolli. 

(Vers. 8, 9.) « Propter hoc ter Dominum rogavi, 
ut discederet a me, et ait mihi : Sufficit tibi gratia 
moa ; nam virtusin infirmitate perficitur. » Sliimili 
diaboli, quos perfide (23) mentibus inferens ad no- 
cendum Dei servis instigat, ut cessarent ab co, ter 
Dominum deprecatum se fuisse, et non impetrasse 
testatur : non quia despeclnm se dicit, sed quia 
inscius contra se petebat, ut cessarent ab co tenta- 
tiones, per quas perfectior se fiebal. Ideo a^l Ro- 
manos dicit : « Nam quid oremus, sicut oportet, 
nescimus {Rom. viii, 26). » Unde hoc dicit sibi re- 
sponsum, ut sufficeret sibi gratia Dei^ qua aut vires 
tolerandi addebantur, aut tempus pressur» al)l)rc- 

•Q vhibalur ; ut devotio dum infirmitate pressura) acci- 
dentis non frangitur, probata videatur. « Liben- 
tissime itaque magis gloriabor in infirmilutibus 
meis, ut inhabitet in me (26) virtus Christi. » Aper- 
tum est quia tunc gloriandum docet, quando inju- 
riis humiliatur. A Christo autem virtus tolerandi 
praebelur; ut quia prius aspera;, ac per hoc fasli- 
diendae injuriae videbantar, poslea libenier susci- 
piendae; utChristi auxilio lenirentur. Libenterergo 
caedi se dicit, dummodo a Christo curetur, sciendo 
plus addere medicinam Christi ad salulem, quara 
infirmitas detrahit sanitati. 

(Vers. 10.) « Quapropler placeo mihi in infirmi- 
tatibus, in contumeliis ; cum enim infirmor, tunc 
potens sum. » Verum est, quia tunc vincit Chri- 
stianus, cum perdere putalur : et tunc perdil per- 
fidia, cum se vicisse gratulatur. Piaudit ergo, cum 
iili insuitatur ; et surgit, cum premitur. 

(Vers. 11.) « Factus sum insipiens, vos me coe- 
gistis. * Compulsum se dicit, ut quid esset, osten- 
deret. Et non utique stuitus est, qui de se vcra 
loculus est ; sed inclinat se, ut manifestet quia non 
voluntate merita sua ostendit. « Ego enim debui a 
vobis commendari. ■ Manifestum est, quia hi debue- 
rant testimonium ei perhibere adversus obtrecta- 
tores ejus, apud quos Ecclesiam conslituit, ct si- 
gnorum prodigia apostolatus ostendit; ut, hoc 
tacente, illi eum defenderent quem palrem habebanl 
in Evangelio Christi. « Nihil enim minus fcei, quam 
illi valde aposloli. » Valde, hoc est nitnis, sicut 
quibusdam videbatur; nam hoc eranl, quod et 
apostolus Paulus. Hoc ergo dicit, quia minor non 
cst neque in pracdicalioue, ncque in signis faciendis, 
apostolis pra3cessoribus suis, non in dignilate, sed 
tempore. Nam si dc tempore praescribendum pula- 
tur, ante coepit Joannes praedicare, quam Chrislus; 
et non Christus Joannem, scd Joannes Cbristum 
baptizavit. Num ergo sic judicat Deus? Denique 



D 



(21) Rom. edit. sola, cum eo in paradiso : HHc 
vb%, etc. 

[22) Codex Corb., sed debile. 
23) Nonnulii mss. remuneratione caslestium. 
(24) Poet voces ut me colaphizet, Rom. edit. ju- 

gulaverat ne extoUar. 



(25) Rom. edit., in infirmilate consummatur. Sii' 
mufos quos diaholus perfide ; vet. edil. ac njss. nobis 
suffragantur, nisi quod illae habent cum cod. etiam 
nonnullis, stimulos, et mss. aliquot, perfidis, aul 
perfidicu mentibus. 

(26) Rom. edit. sola, utpnvtendai in me, elc. 



AD OPERA S. AMBROSn APPEXDIX. 



361 



prior secntns est Andreas Salvatorem, quam Petrns ; 
et tamen primatum non accepit Andreas, sed Pe- 
tms. Qaare ergo apostolus quibnsdam non videba- 
tnr ; cnm eadem posset per Dei gratiam, qnaa et 
apostoli ? Ideo dolet, et compnlsns ostendit, qnid a 
dignatione Domini (27) mereatnr. Hinc est nnde 
non solnm minorem se non esse coactas est profi- 
teri, sed et plns omnibns laborasse. His ergo dispU- 
cebat (28) j et non videbatnr esse apostolns qni aemu- 
latione paterns legis praedicationem ejus respuebat, 
quasi inimici traditionis Moysis; quia eam jam 
cessare dicebat^ apostolis magis faventes, et istum 
his humiliantes ; quia illi non tam constanter con- 
\ tra legem aliquid asserebant. 

(Yers. 12.) « Et si nihil sum^ signa tamen apostoli 
facta sunt in vobis in omni patientia, signis, et pro- 
digiis, et virtutibus. > Sic se humiliat, ut erigat ; 
patientiam tamen primam memorat, quia diu iilos 
portavit quasi impatientes segros ; ut adhibita me- 
dicina signorum atque virtutum, curaret vulnera 
erroris illorum. 

(Yers. 13.) < Qnid est enim quod minus habuistis 
caeteris Ecclesiis, nisi quod ego ipse non gravavi 
vos ? Donate mihi hanc injuriam. > Adhuc per hu- 
militatem se commendat (29) ; ostendit enim non 
206 minus illos aliquid habuisse caeteris Ecclesiis^ 
sed et amplius ; Evangelium enim Dei gratis his 
praedicavit, quod nullis concessum est Ecclesiis, 
dicente Doraino : « Dignus est enim operarius mer- 
cede sua (Luc. x, 7). > Si ergo pro bono opere in- 
juria, inquit, dignus sum, ignoscite mihi (30) : 
omnis enim stultus boni accusator est. Ut hos er- 
go imperitos ostendat, veniam ab his postulat ejus 
facti, de quo laude dignus est. 

(Yers. 14.) « Ecce tertio hoc paratus sum venire 
ad vos, et non vos gravabo. » Ne forte hoc inter 
initia fecisse putaretur ad commendationem suam, 
post autem mercedem evangelicae praedicationis 
velle accipere, ostendit in ea se voluntate durare ; 
ne factum suum postea emendare videretur, et 
esset quod ab obtrectatoribus reprehenderetur. 
« Non enim quaero quae vestra sunt, sed vos. > 
Ostendit ideo se nolle accipere ab eis, utlUos ipsos 
lucraretur ; ut intelligentes quia pecuniae praeponit 
eos, tandem cognoscerent affectum illius erga se. 
« Nec enim debent filii parentibus thesaurizare, 
sed parenles filiis. > Patrem se eorum significat, 
sicut in prima epistola dicit : « Per evangelium ego 
vos genui (/ Cor. iv, 15). > Carnales tamen paren- 
tes sunty qui filiis thesaurizant ; nam spiritales 
a filiis dignum est ut accipi aut sumptus ad 
suatentandam vitam praesentem. Non enim ma- 



A gnum est ut, spiritalia tradentes, consequantur 
camalia. Hic autem in tantum probat se noile ac- 
cipere, ut transferat causam carnalis patris ad spi- 
ritalem ; ut non solum non ab his accipiat, sed et, 
si potest ficri, ipse illis tribuat, sicut jam su- 
pra dixi : « Alias Ecclesias exspoliavi, accepto 
stipendio ad ministerium vestrum (J/ Cor, xi, 8). > 
Hoc dicto tangit eos, ut intelligant qnantus sit et 
quid ii mereantur, qui tanti apostoli providentiam 
neglexemnt. 

(Yers. 15.) « Ego vero libentissime impendam et 
superimpendam, et ipse impendar pro animabus 
vestris. > Nnnc aperte afTectum et charitatem, 
quam circa eos habebat, ostendit ; quando non so- 
lum sua pro eis impendere, et propensius impen- 

B dere paratum se dicit, sed et seipsum pro salute 
animarnm eomm etiam mori, sicut et apostolus 
Joannes dicit : Quia exemplo Salvatoris pro fra- 
tribus etiam animas nostras debemus ponere (/ 
Joan, III, 16). < Plurimum vos diligens, minus 
diligor. > Provocat eos ad amorem quia ipsi plus 
illum deberent diligere, maxime per quem didice- 
runt viam salutis, per quem et acquisiti sunt Deo, 
ex perfidis facti fideles, et ex contaminatis pari- 
ficati. 

(Yers. 16.) « Sed esto, ego vos non gravavi ; sed 
nt astutus dolo vos cepi. > Omnia quae possent ex 
adverso proponi, non tacet^ ut se purget per om- 
nia ; quia nihil per circumventionem agit apud eos, 
sed in simplicitate, sibi semel prospiciens, his da- 

Q plici genere; ut et apud Deum provideret eis^ et 
hic censum illorom non quaereret : sibi autem hoc 
sufficere quod a Deo promissum est in futuram. 
Forte enim suspicarentur ideo illum contempsisse, 
quia parva erant, quae offerebantur^ ut majora con- 
sequeretur ; ut circumspiciens merita sua, non pe- 
curiam refutaret (31), sed numerum indignum sibi 
aestimans contemneret. 

(Yers. 17.) « Num per aliquem eoram, quos misi 
ad vos, circumveni vos? > Hoc est, quod dicit, quia 
quos misit, non illis hoc intimarant, nt, si vellent 
pacatum habere Apostolum, dignam quantitatem 
personae illius offerrent ; quia ideo noluisset acci- 
pere, quia minus quam dignum erat, oiTerebatil^. 
Quod compositum Apostoli astutia intelligerent; ut 

-. qnod egit, non per contemptnm, sed per avaritiam 
egisse probaretur. 

(Yers. 18.) « Rogavi Titum, et misi cum illo fra- 
trem. Numquid avaras in vos fuit Titus? Nonne 
eodem spiritu ambulavimus? nonne iisdem vesti- 
giis? > Apertum est quia quando ab iis quos misit, 
nihil tale dictum aut factum est; una eoram sen- 



i27) Mss. aliquot, ad agnitionem Domini, etc. 
28) Cod. Corb., His er^ displicebat, et non vt- 
debatur ; et tstum hi humiltantes erant, qui apostoli- 
eam prcedicationem refutabant. Et si nihil sum, etc. 
(29) Idem cod. Corb., se exaltat; ostendit enim 
nonminus illos aliquid habere, et tunc prodit perfi^ 
diam, eum se vicisse gratulatur, Plaudit ergo cum 



ilii insultantur habuisse eondigna cwteris Eeclesiis, 
dieente Domino : Dignus est enim operarius, etc. 

(30) Rom. edit., injuria dignus sum, donate, tn- 
quit, fioc estj ignosHte mihi. 

(31) Ita mss. at edit., excepto cod. Corb., ubi 
habetur non pecuniam reputaret; et Rom. edit., 
ubi, sed munus indignum, etc. 



353 



COMMENT. IN EPIST. Il AD COR. 



384 



tentia probatiir in bono^ ezclosa auspicione ava- A rant poenitentiam, sicut quidani qncs significat non 



riti». 

(Yers. 19.) « Iternm pntatis qnod excnsemus nos 
apnd Yos? > Hoc est, qnod dicit : Olim de nobig 
dubitastis, arbitrantes (32) quia non simpliciter 
agamna vobiscnm. A pseudoapostolis enim exagi- 
tabantur, qnia volentes depraedari eos, tergiversa- 
tione boc agere Apostolum asserebant, qu^^si nt 
plns possit accipere. • Coram Deo in Christo lo- 
qnimnr : omnia antem, charissimi, pro vestra 
sedificatione. > Sic cupit illos verum et bene sen- 
lire de se, ut et ratione et testificatione satis illis 
faciat ; qnia non nt sibi prosit, talem se probet : 
sed nt ad aedificationem eorum 207 proficiat; 
ut vel sic amorem illomm circa se provocet^ 



egisse (35), nnnc agerent ; nt veniens sine tristitia 
esset cum eis. Cum cnim dicit : < Et Ingeam mul- 
tos ex iis, qui ante peccaverunt, et non egemnt poB- 
nilentiam, > probat quosdam ex his egisse pceni- 
tentiam, qnosdam non egisse. Quod Novatiano 
adversum est, qui dicit fomicatores non posse 
peragere poenitentiam, et recipi in communio- 
nem. Hic probat peregisse, ac per hoc rece- 
ptos esse in pace Ecclesiae. Tres ergo formas pec- 
catorum probat, cum fornicationem^ et impudicitiam, 
et immnnditiam nominat. 

CAPUT XIU. 
(Vers. 1.) » Tertium hoc venio ad vos. » Snpe* 



dnm non gravat censum illorum et anctoritatem q rius praeparatum se dixit, nnnc jam ventumm si- 

-. •. ■«• m m • . J^ • _^ « m.* .a* m.1_*A. 



potestatis in argnendis vitiis non inclinat. Sine 
dnbio enim prodest ei, qui corripitnr, nt emendet : 
si praepositns ideo oblata refutet, nt libere argnat. 

(Vers. 20.) « Timeo enim, ne, cnm venero, non 
quaJes volo^ inveniam vos. > Qnoniam non omnes 
adhnc qnos in prima epistola corripuit emendave- 
rant se, in quibus fuerant vitiis reprehensi ; ideo 
cum anctoritate vnlt videri iturns ad illos, ut ter- 
riti corrigantnr ; nt tales illos inveniat, quales vult. 
« Et ego inveniar a vobis, non qnalem vultis. » 
Hoc dicit, ut Ules se praebeant, nt conveniat eis 
cum ApostolOj nt invicem congaudeant sibi. Ille 
enim invenit aliquem, qnalem non vnlt, qui se 
Ulem facit, nt discordet ab illo. < Ne forte sint 
ioter vos contentiones, aemulationes, animositates, q 
dissensiones, detractiones, susurrationes, tnmores, ^ 
seditiones. » Nnnc errores memorat, qnos in sn- 
periore epistola reprehendit ; qnando personis de- 
fereates, et altemm alteri praeponentes dissidebant 
ab invicem. 

(Vers. 21.) «Ne ileram, cnm venero, humiliet 
me Dens apnd vos, et lugeam mnltos ex iis qui 
ante peccavemnt, et non egernnt poenitentiam 
snper immnnditia, et fornicatione, et impndicitia, 
qnam gessemnt. > Hoc praemonet^ nt non illos 
tales inveniat, qnales dndum invenerat cum vitiis 
diversis opemm immundomm, vel magis nomi- 
nam ; qnia omne opus sine crimine est (33), sed 
inordinationis nomen facit crimen. Tunc enim est 
illicitnm, cnm aliter fit qnam concessum est. Illis 



gnificat. < In ore duorum vel trinm testium stabit 
omne verbum. » Hoc sccnndnm legem dixit (Deut. 
XIX, 15), ut aliqnis duobus aut tribns testibns, ant 
purgetur, aut condemnetur: ita et hi tertio adventu 
Apostoli, ut pnrgati inveniantur, commonet. 

(Vers. 2.) « Praedixi enim et praedico, utpraesens 
secundo adventu, et absens nnnc scribo iis qni 
ante peccavemnt, et caeteris omnibns, qnia si ve- 
nero iterum, non parcam. » Pridem se dixisse 
significat praesentem, nt corrigerent se; ne cum 
pudore corriperentur ; et nunc itemm absentem 
se eadem dicere contestatnr; nt post secnndam 
correptionem, si se non emendaverint, parci eis 

non debeat. 

(Vers. 3,) < Qnomodo probationem qnaeritis ejns, 
qui in me loqnitur, Christns ? » Probationem quae- 
mnt Christi loqnentis in Apostolo, dum praeceptis 
uon obediunt, volentes probare, si ansit vindicari ; 
ut per id intelligatur esse fidae anctoritatis (36), nt 
de caetero timeatnr. Qui enim magistmm contem- 
nit, emendari se quarit. < Qui in vobis non infir- 
matur, sed potens est in vobis. » Potens est in his 
C^iristus ; qnia videmnt in nomine ejns mortuos 
excitatos, daemones fugatos, paralyticos conva- 
luisse, surdos andisse, mutis re^ditum effatum, clau- 
dos cncurrisse, caecos vidisse.Haec omnia virtutis 
sunt, non infirmitatis : denique hac causa attracti 

ad fidem sunt. 

(Vers. 4.) « Nam etsi cracifixns est, ex infirmilate 
nostra, sed vivit ex virtute Dei. » Verum est, quia 



ergo peccantibus, se humiliari dicit ; quia incipit, ^ propter peccata noslra cmcifixus est Christus ; ut 



nt pins paler, peccata filioram deflere. Quis enim 
pater non gandeat, bene agentibns filiis ? Sic iterum 
necesse cst lugeat, si prave versentur (34). Ideo 
admonet, nt si qui praeteritarum fornicationnm, 
ant alterins immnnditiae vel impudicitiae non ege- 



(32) Codex Laud., dttbitatis quod excusem arW- 

trafUes, etc. 

(33) Ms. Corb., qnia omne opu$ bonum stne cri- 

mine est, 

(34) Idem codex Corb., si pereertaniur. 

(35) Vet. edit. cum mss. non pancis, quos signi-- 
peategisse* 



mortem destrnens, credentes sibi liberaret ab ea. 
Infirmari ergo se passus est propter nos, ut mor- 
tem vinceret nobis. Descendens enim ad inferos, 
qni omnino peccatum nesciebat, et qnasi peccator 
occisns, chirographum Adae delevit ; nt de caetero 

(36) Mss. Aliquot, esse fides atictoritoiw. Scquenti 
autcm vcrsu Rom. edit. reposuerat magistrumcon- 
Undil, et quffidam Paris., ad ^9»}^''?'^,T1^t1 
nbi vet. edit. ac mss. melius, ^^ »",^^*?^„f^^^^^ 
pretandum vero emendan, qnasi esset cornpi ei 

castigari. 



m 



AD OPERA S. AMBROSU APPENDIX. 



3S6 



defuncti sub ejns nomine, 203 a morte non lene- A testas non est data contra veritatem,. nt argnant 



rentur, sed haberent fiduciam emidi ad coelos- 
Propter infirmitatem ergo nostram occisus revixit 
virtute Patris ; ut discipulis probaret qu» docuerat 
esse vera, exemplo in se oslenso. « Etenim nos 
infirmamur in illo. » Hoc ad apostolorum perso- 
nam perlinet, qui eum, id est Christum, prae- 
dicantes infirmabantur ; dum injuriis agebantnr, 
claudebantur, cajdebantur. « Sed vivimus cum eo 
ex virtute Dei erga vos. > Manifestum est quia si a 
perfidis infirmabantur apud credentes : non erat 
haec infirmitas, sed profectus ; quia hinc potentio- 
res fiunl fideles, dum infirmantur. Illata ergo uiors 
a perfidis (37), vita est erga credentes ; virtute enim 
Dei resurgent, ut vivant cum Christo. 



bene viventem : sed pro veritatc, ut vindicent in 
eum qui inimicus est legis. Ideoque cessabit po- 
testas, si quod bonum est fecerint. Unde et ad 
Romanos ait : « Vis non timere potestatem ? Bo- 
num fac, et habebis laudem ex illa (Rom. xiii,3). > 
Cum ergo non timet bonum operando, evacuata 
est apud eum potestas ; hoc est quasi reprobum 
esse; quia hoc in eo cessat, unde probatur pote- 
stas. 

(Vers. 9.) « Gaudemus enim, cum nos infirma- 
mur ; vos autem forles estis. » Hoc est infirmari, 
non exercere potestatem : hos autem optat fortes 
esse ; ut bene agentes vitia vincant et prohibeant a 
se vindictam aut correptionem. « Hoc et oranius 



(Vers. 5.) « Vos ipsos tentate, si estis in fide : g et vestram consummationem. * Petit orans ut in 



ipsi vos probate. » Invicem ut se fratres discutiant, 
precipit; soUicitiores fiunt enim, si secum in^icoin 
conferant. Tentationem ergo hanc probatiom^ni 
voluit intelligi ; quia omnis probatio tentatio est ; n ^n 
tamen omnis tentatio probatio. Si enim Deus tcntarc 
dicitur, probatio est : si aulem diabolus (38) ton- 
tare dicatur, tentatio est ; quia evertere nililnr. Et 
homo aiiquando tentat, ut probet ; aliquando, ut 
capiat. « An non cognoscilis vos, quod Chrislus 
Jesus in vobis est, nisi reprobi estis? • Hoc dicit, 
quia si probare vos invicem nescitis, non cognosci- 
tis quia Jesus Christus est in vobis, et hoc cst rc- 
probum esse, nescire religionis et professionis suae 
fidem. Qui enim fidei suae sensum in corde habet, 
hic scit Christum Jesum in se esse. 

(Vers. 6.) « Speroautem cognituros vos quia non 
sumus reprobi. » Provocat eos ad scientiam fidci, 
hi rectae vitae. Cum enim ccBperint scire apostoU 
sui certam auctoritatem el meritum apud Deum, 
poterunt et circa se esse solliciti. 

(Vers. 7.) « Oro aulem Deum ne quidquam mali 
faciatis : non ut nos probali appareamus, sed ut 
vos quod bonum est, faciatis : nos autem, ut qn si 
reprobi simus. » Eo affectu quo semper orat pro 
eis, ut a malis temperent. « Non ut Uos, inquit, 
probati appareamus, » id est, non ut in auctoritate 
videamui*, vobis peccantibus. • ?ol Mt •... - 1 
bonum est, faciatis : nos autem, ut 



rp- 



simus. * Quid est hoc?Orat Apostolusul reprobus 



co perficiantuBj nec peccent consummali in vir- 
tute bonaB vitae, etincorruptafide. 

(Vers. 10.) « Idcirco hac absens scribo, ut non 
praesens durius agam. > Apertum est quia ideo absens 
commonet, ut correctiores (39) illos inveniat, et non 
illic positus increpet cum pudore; ut erubcscat, 
qui peccat, in coelu fraterno. < Secundum potesta- 
tem quam Dominus dedit mihi in sedificationem, 
et non in destructionem. » Haec potestas est, quam 
superius optat esset otiosam, his bene agentibus : 
si quo minus, exercere se in hac^ ut aedificentnr 
correpti, non mortificali peccatores. Non enim 
destrnuntur, qui arguuntur, ut corrigantur : sed 
aedificanlur ad vitam. 
Q (Vers. 11.) « De caetero, fratres, gaudete, perfecti 
estote, consolationcm percipite, idem sapite, in 
pace agite ; et Deus pacis et dilectionis erit vobis- 
cum. » Gaudium hoc de emendatione erit^ unde ct 
poteril provenire perfectio : sed ante erit conso- 
latio, ut spe futurorum deserant praesentem oble- 
clationem. « Idem sapite ; » hocait, propter veterem 
discordiam ; ut jam 209 unum sentiant. « In pace 
agite. » Si concordes fuerint, habebunt pacem. 
« Et Deas pacis et dilectionis erit, inquit, vobis- 
cum. » Deus pacis est Christus qui dixit ; « Pacem 
meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. xiv, 
27). > Ipse est et Deus dilectionis ; quia iterum ait ; 
« Novum mandatum do vobis, ut diligatis invi- 
cem. Et in hoc, inquit, cognoscent omnes quia dis. 



sit? Non sane : sed hoc ornt, ut, his bene agcn- _. cipuli mei estis, si dilectienem, qua dilexi vos, ha- 

i;i.__ _ J.__w. -^._ ^^Jl M. _ _• ! 1 • •-' 1 •... /w t>t t\%'\ «1'j. 



tibus, dum non audcrent corripere, quasi Imrni 
lientur, et humiliati vel reprobi appareant, i'rol)ali 
enim a Deo videntur, dum judicant pcccaloios, 
aucloritate concessa. Si ergo quos judicent, non 
sint, ccssante in his auctoritate, quasi rcpri)l3J 
videntur. 

(Vers. 8.) «Non enim possumus aliquid ad^cr.uis 
veritatera, sed pro veritate. > Hoc dicit, quia p.)- 

(37) Corb. codex, In tales ergo inors a perfi- 
diSf etc. 

(38) Ms. Corb., si autem diabolus tentnt, cverlii. 
Annon cognoscitis, etc. 

(39) Nonnulli mss., ut correctio ; quidam, cor- 



buerilis invicem {Joan. xiii| 34^ 35). » Alia tamen 
pax Dei, alia mundi est ; quia et maligni et spurci 
liabent paccm (40), sed damnationem ; Christi enim 
pax libera est a peccatis. Perfidiam ergo fugit, 
dolum spernit, factis malis repugnat. Haec Deo pla- 
cita e