Full text of "Patrologiae cursus completus"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at |http : //books . qooqle . com/

I^arbarti Bibinits Scf)ool

ANDOVER-HARVARD THEOLOGICAL
LIBRARY

MDCCCCZ

CAMBRIDGE, MASSACHUSETTS

aift Of
Dr» Charles Plckering
Dec, 20, 1879

PATROLOGIiE

CURSUS COMPLETUS

8ITB

BIBUOTHBCA UNIVEUSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OBCONOMICA,

Om SS. PATRIIM, DOGTORDM SCRIPTORIIQDE .
EWSIASTICORH

QUI AB mSQ APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII IH TEMPORA

floruerunt;

RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUiG

EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICiE TRADITIONIS PER DUODECIM

PRIORA ECCLESIiE S^CULA ;

iUXTA EDITIOKES ACCORATISSIMAS» INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM

DILIGBNTER CASTIGATA ;

DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTI0NIBU8QUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;

OVNIBUS OPERIBUS NON NISl POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUiE TRIBUS NOVISSIMIS SyECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS,

DETECTISy AUCTA; "^

INWCIBUS PARTIGULARIBU8 ANALVTICIS, SINGUL08 SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI

SUBSEQUENTIBUS, DONATA ;

CAPITUUS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISP08ITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUX PAGINARUM MARGINEN SUPERIOREX
DISTINGUENTIBUS 8UBJECTAMQUE MATERIAH SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ;

OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRTPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN QRDINE AD TRADITIONEH
ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; v

DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA : ALTERO SCIL1CET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID
UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO

SCRIPTURifi SACRifi , ex quo lectori comperirb sit obvium quinam patres et in

QUIBUS OPERUM SUORUH LOCIS 8INGUL0S SINGULORUM LIBRORUH dCRlPTURiE
TEXTUSCOHHENTATl S1NT.

EDITI0ACCURATISS1MA,CiSTERISQUE OHNIBUS FACILB ANTEPONENDA, Sl PERPENDANTUR : CHARACTERUM NITIDITA8,

CHARTiE QUAL1TA8, INTEGRITAS TEXTU8 , PERFECTIO CORRECTIONIS. OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS

TUH NUHERUS, FORMA VOLUHINUH PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER

SIHILIS, PRETII EXIGUITAS, PRiESERTIHQUE ISTA COLLECTIO, U!«A, HETUODICA ET CHRON0LO6ICA,

8EXCENT0RUH FRAGMENTORUM OPUSCULORUHQUE HACTENUS HIC ILLIC SrAndG&UH , PRIHUH

AUTEH IN N08TRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OHNES iETATES , LOCOS, UN^UAS

FORMASQUE PERTINENTlBUS, COADUNATORUH.

SERIES PRIMA

m OUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUK ECCLESIifi LATlNiG
A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM. •'*""«-

ACCDRANTE J.-P. ^IGNE Cttr^ttttW ^m^^UXOXm. IN SINGULOS SCIENTI;E

ECCLESIASTICjE ramos, editore.

TOMUS PRIMUS.

PARISIIS. cxcudebat migne,

/W Ylk DICTA : D'AMB01SE, PR&S LA BARR1ERE D'£NFER,

OD PETIT-HONTRODGE.

\\ \y-^,

^\ ::

I I
.Vx. ^- t

I 1

QUINTI SEPTIMII FLORENTIS

TERTULLIANI

PBSSBYTEftl GARTHAGINIENSIS

OPEEA OMMA

CUM

SELECTts PRiECEDEWTIUM EDITIONUM LECTIONlfitJS

VARIORDMQUB COMMENTARIIS.

PAiftS PRiMA»

LIBRl AB ADCTOftE NONDUM MONTANiSTA SCRIPTI, INTER QUOS INTEGER
DE ORATIONE L13ER EX RECENSIONE MURATOlUi.

4CCKDV1IT PLURBS DIVBRSI ARGuMbN^ bbfilbRtAtl^tf^ $ic. ^AMBLII, DIU NICOL. LB NOURRT^
6OTH0FR. LUtfPBRy JOH. A. NOESSBLT, LIUR. MOSUBIlf, NBG NON BT PERPETUUA

siaiwaTi BAimtGAMPi ifi. APOLoeBnccM cDmmbntihIui.

»0«

tOMUS PRIMUS.

PAkiisns

fiXet^DEBAT MIGNE,

Itl fU DICFA : b^AMfiOISE, PRfeS LA BAIOU&RE 0*B9fP£it^
4d pbtit-montroiigb* ^

18U

CONSPECTUS TOiroS OPERIS,

OPERA OMNIA Q. FLORENTIS S. TfiRTULLIANI,

IN DUAS PARTES DUOSQUE TOMOS DISTINCTA.

9pat$ pxma

Opera a TertuUiano catbolico scripla coniinens.

SERIES PRIMA.

LIBRI APOLOOETICI.

SERIES SECUNDA.

LIBRl POLBMIGI.

ApologeUcusproCbrislianis. De Oratione.

Disserlaiio Mosbeim in Apol. De Baplismo.

Libri duo ad Naliones. "^ "

De TestirooDio anioue.

Ad Martyres.

be Spectaculis.

De looiolatria.

Accedil ad Scapulam liber.

Disserutio D. Le Nourry in

Apoioget. libr. II ad Nat.

etlibr. adScapttlam.

De PceQitentia.

De Palienlia.

Ad Uxorem libriduo.

De Cultu Foeminarum lib.ll.

^t^ ^ecunba

Opera a Terlulliano montanisla scripta continens

Quibus prstermitlitur liber de PRescriptionibus adversos
baerelicos.

8CRIES PRIMA.

LIBRI DOOMATIGI.

De Corona Mililis.

De Fuga in Perseculione.

Ad?ersus Gnoslicos Scorpiace

Adversus Praieam.

Adversus Hermogenem.

Adversus Marcionem lii)ri V.

Adversus Yalenlinianos.

AdversusJudsos.

])e Aniroa.

De Carne Cbrisli.

DeUesurrectione Camis.

SERICS SECUNDA.

UBRI MORALES.

De velandis Virginibus.
De Rxhoruiione CastiUtis.
De Monc^mia.
De Jejuniis.
De Pudicilia.
De Pallio.

APPENDIX AD OMNIA OPERA

APPENDH PKIMA. — Carmina. — Adversus Marcio-
nem lib. V. — Ad Senatorem. — Genesis. — Sodoma. —
De Jona et Ninive. -« De Ligno viiae.

APPENDIX II. — Le fragment in^it.

APPENDIX III et IV. — Les fragmenU d'ouvrages
traduits en grec ou perdus.

APPENDIX V. — Les notessur le trait^ du Baptdme ai
de la P^nitence, avec la Dissertation interaiUiru plac6e
cntreles deux trait^

Indices.

ELENCHUS RERUM

QDiE IN HOC VOLDMINE CONTINENTDR.

PRPfaUo in TerlQUianam.

Yiu Q. S. F. Tertuiliani , carthaginensis presby-

teri» auctore Jac. Pamelio.
Dissertatio de yera aetaie ac doctrina scriplonim

qu» supemunt Q. S. TertuUiani, auctoribus D. Go-

thofredo Lumper et Job. A. Noesselt.
Paradoxa Tertuiiiaui, cum antidoto Jacobi Pamelii.
Proverbiales formuiae toto opere boc Tertuliianico

conientae, auctoribus B. RJienano et A. Hoyo Bru-

g^nsi.
Apologeticus adversus gentes.
Job. LaurenL Mosbeim de slaie Apologeiici Tertul-

liani, initioque persecutionis Severi disquisitio.
Ad Nationes libri duo.
De Testimonio Animae liberadversus genles.
Liber ad Martyres.

Liber de Spectaculis.

Liber de Idololatria.

Liber ad Scapulam.

Dissertatio in Q. Septimii Florentis Tertulliani Apo-
logeticum, duos ad Nationes libros et unum ad
Scapuiam, auctoreD. Nicoi. L. Nourry, presbytero
et mouacho ordinis S. Benedicti » e congregatione
S. Mauri.

Liber de Oratione, cum notis Panciroli et Maratorii»
variorumque.

LiberdeBaptismo.

Liber de Pceuiientia.

Liber de Patientia.

Libri ad Uxorem duo.

LibrideCultufceminarum duo.

^
-D

PRiEFATIO.

OiWES laiinae lingu» Palres , scriploresque ecclc-
siaslicos iterum, favenle Deo, almaque Yirgine Dei-
para, in iucem emiilendos aggressuri ; cum tanlo
caufsoc clirislianae tesllum agmini, quis poiissimum
pncirec aniesignanus, perpensa iemporum , rerum ,
opcrnm raiione , quxreremus ; adfuisset quidem in
prompiu, e primis Ecclesia; incunabulis, melioris
Dolx vir ac sanctioris ominis nomen ; praeslantior
vero pondere ingenii ac docirinarum copia nemo,
prxterliuncnostrum QUINTUM SEPTIHIUM FLO-
RENTEM TERTULLIANUM.

Laiidandum quidem Ingenium , damnanda' vero
li?Rresis, ac sane lugenda longioris tanti viri viuc
pars uttima , majorqiie , in foedos errores impensa.
Al cum aliera pars et melior in fidci certamina stre-
oue fuerit erogala, huic igilur, attentis saltem tem-
porum raiione ac aetatis jure, primas liabere paries
iDdolgealur. Ilunc merito suum occidcntnlis Ecclesia
sibi vindicel primiim assertorem. Ilujusce proinde
magni Dominis umbra ac patrocinio defensa, exo-
riatur ei crescat iiova hxc omnium, quibus adolevil
Caiholica Traditio, lcstimoniorum series inlcgra, ex
omnibus magnis, minimisve concinnaiida scriptis,
quae ab Apostoloruro a^tate ad ultimos Patres in orbe
chrisUano, fldei tuendae caussa, prodiere et super-
sont ; concta jam edita iterum editura ; deficientibus
dc die in diem aut raro occbrrentibus veierum libris
snfficicnda ; diu a multis enixe dcsiderala; jamdudum
Dontiata ; sero , quo providius, inchoaia : ardua
qoippe res et tanlx molis ; indefesso tandem moli-
ininc, perpetuaque opcra, adsit modo bonus dexterque
Deos , finem ad usque ultimum pcrducenda.

Nobis vcro talia auspicanlibus fclix fauslumque
sit,ilIod primis itifixum vestigiis relegere, illud a
Tertolliano misdFe lapso edisccrc » nultum nempe
lldd screndx aut servandae unquam fuisse necessa-
riom feracissimi ingenii subsidium , ncc ut firmum
stet et inconcussum Ecclesix fundamcnium, sufful*
deodam esse ab bominom imbccilli mano et caduca,
hznceolumnam ac firmamentwfi veriiaiis (I )• Enim aUud
fmndammium nemo potest ponere , prater id quod
posilum e$i, quod est CIIRISTUS JESUS (2). Firmum
fundamentum Dei stat, habens signaculum hoc: cogno-
Vfl Dominusqui sunt ejus, etdiuedat ab iniquitate omnis
qui nominat nomen Domini (5).

£a esi Interca hujusce qui primus occurrit testis
▼aria ac dubia indoles , ut nonnulia de recto illius

(!) ITim. III, ! 5.
h) I Cor. III, 11.
(3)llTim. II, 19.

TsaxuLLUifi I.

A usu ac vcrn aucioriiate prxfarl non supercrir. AI i
enira alia quoc dc eodcm disserenda sunt pro virili iii
islius opcris decursu diccnl:

Praeibil nempe PAMELIUS Seplimianos annalcs
pcrqiiatuoret viginti fastus consulares contcxliiriis.

Subinde quas cujuslibei Iil>ri occasio, aetas, auctori-
tas , quot sint et quandonam sive ante, sive post siis«
ceptum ab auctore mont^nismum conscripii, discrle
disputabunt Job. Aug. NOESSELT et D. Golhofrcdus
LUMPER.

Tum Tertulliani Paradoxa , cum eorum aniidolo ,
iterata ejusdem Pamelii opera recensebontiir.

Una succedentB.RHENANUSsimuI ct ANDREAS
B IIOYUS Brugensis , In explicandis qocc frcqiieniio-
res usurpat TertuIIianus Proverbiales formulas, undc
lux non minima in toio opere suffiinditur.

Deinde rara admodum ac pererudita in li!)ros Apo«
logeticos dissertatione D. NICOL. LE NOURRY nr-
dua quaDque Septimianse doctrinsc momeiita qtiain
uberius et plcnius exponet.

Inlerini subnecliiur brevis et luculenla LAUR.
MOSHEMIl dextate Apologclici, initioque pcrsccu-
tionis Severianx disquisitio.

Interca decorrlt integerrimns TertuIIiani textus
prxccdeniium edilionum Rkenam^ Pameliana: ^
Franekanw , liigaltianas^ Parisiensium, VeneHe^ Hal-
lensis, Wiceburgensis variis lectionibus illiisiratiis ,
multorum prajtcrca ncmpe JUNll, LATINII, WOU-
WERH , SALMASII , CIACCONII , SCALIGERI ,
SEMLERI, RITTERII, LEOPOLDI corrcctionibus
castigatus, ncc non et adornatus amplissimis RIIE«
C NANI, PAMELIl, PANCIROLII, LACERDiE. AL-
BASPINiEI. HAYERCAMPI, MURATORII, D.COR-
BINIANI TlIOMiE et variorum commeatariis.

His tot et taliom virorom cora peractis ad cumu*
lum , utiu dicam, accedet copiosissimus Tcrtut-
lianse latinitaiis index, praecipua CH. GODOFRED.
SCHUTZH opera digestos. ^■^^-r,

Unde jnm nemo non vidct qoam exigoa novis edi-
toribus provincia remaneat » et qoam sit nihil pro'
pemodom de suo pcnu addendum , nisi forte iis di-
cenda sint tom quu! supra suscipienda decrcvimus,
de Tertulliani usu et aucloritalc » nec eliam in iis
siliimet omnino relictis , eximia nempe et brcviori
^ occurrente de eodem argumenlo dissertaiiuncula
D* Corbiniani Thoms ; tum qtixnam fuerint ad
usqoe tempora nostra pnccipoi in literaruio orbe
in Tertollianom impensi labores » qoos iterom a doc-
tiss. Ceillerio, Lumpcr, ScUram et Scbcennemann »
diligenter iovesiigatos accepturi sumus; tum demum
coronidis instar , uberius in boc prooemio supercrit
[Une.)

rn/EFATio.

indigitare qooDam reram ordlne , librorum scrio , A aliquandiu saliem io orihodoxss fidei grcmio con-

siiierint, idcirco omnem illis fidem abrogare ncc par
nec (as est : qainimo in quibus cam CathoHcis con^
spirani , in iis eo major •pcnes ipsos fiducia est »
quod hinc et indc collusionem fieri et amice con«
]urari nemo sanusexistimabit.

His caibolicis rei Patrisiicsc positis critcriis, nunc
deveniendum est ad propositum noslrum ; nunc aequa
lance ac firma aestimandus est QUINTUS SCPTI-
MIUS FLORENS TEUTULLIANUS, toi vciustarum
disciplinarum periiissimus ; philosophica, bistorica,
Juridica, oratoriaacpoeticacrudilione potens;multa
suscepiam ante fidem forensi laude florens ; floren-
tlor cl accepta fide, utpote lolius Chrisiianorum causscCi
coram imperatoribus, in orbis Romani foro, defcnsor
Quxlibet alia co major evadit auctnritas» quo pro- £ ei patronus ; xrx a Chrisio Domino secundae ac Apo-

disseriationum accessione » Mcctionum coliaiarum
varictaie, commentariorum ubcrlale ac delcciu , ap-
pendicum et indicum culminc Uxc nova edillo sit
ab aliis sccemenda.

ARTICULUS PRIMUS.

DE ACCTORITATE TERTULLIA5I.

^ Auctoritas in eo qui potestalem habens alios do-
cet, recle a duplici capiie deducitur, uempe tum ab
ipsius scieniix a^slimatione » tum ab ejusdem vera-
citatis fiducia.

UnictsoUDeosumma auctoritas est, quippe cui
soli summa sit veriiasin CQgnoscendo, et summa in
diccndo veracitas.

piorad illam accedit ei perfeclior ejusdem paniceps
efTicilur.

Uinc nobis Catholicis nulla sub sole major, imo
maxima incoelo etin,lcrra, ncc alia ac Dei ipsiuscsi,
Ecclesiae docentis potestas, quae verbo vtr(ti(tsDei(ijL,
in quo sunl omnes thesauri sapientioi et scienti<c abscou'
diti (1 ),quac iafalUbili nec unquaro ad consummaiionem
sxculi delicienda Spiritus Sancti assisicnlia, niiilur,
regitur ac connrmatur.

Porro omnibus Catholicis qui sese Ecclesiae legi-
timos filios probare. sludent , necesse esse docet
B. Yinceniius Lirinensis, ut sanciorum Patrum fidci
inb9ereant,adglutinentur,immoriaiilur(2). Eam vcro,
conseDliente tota Tradiiione , legem ad assensum

siolorum proximne prxco ; primus Ecclesix Latina;
testis et vindex, imo unus cujus vindicix ad nos pervc^
^ncrint ; insignes Africanx fidei primitisc ; virorum apo«
slolicorum alumpus; magister et ipse martyrum, pon-
lificum et dociorum ; Romse^ad sacra provectus, Car«
thngiuiquein presbylerii albo adscriptus ; arcanorum
scicntissimus ; omnium suae aclatis iixreticorum dc-
bcllaior^imo Montaui evcrsor egregius; et tamen (uii-
nam absit !) montanisia, haereticus, hxrescosquc capul
emortuum, Ecclcsit^e tandem jam non homo!...

Cui cum loi successere vices, multiplex eju? csse
dcbet aeslimatio, alipque cvadii prout aMam ipso
tantum a se diversus induil pcrsonam. Ac antc omnia
in eo, haud secus ac in cxtcris Eccicsise docioribus»

Patribus prxsiandum ponil, ut quidquid non unum q nonnullius est prelii crudilionem profanam a sacra

aut duos tantum, sedomnes pariter uno eodemque
consensu apcrte , frequenter, persevcranicr tenuisse,
scripsisse, docuisse cognoveris, id tibi quoque intci-
ligas absque uila dubitationo credendum.
f Patribus vero sigiilatini sumpUs nuila alia com-
pclitaucloritas, nisi privata , ex variis dignoscenda
indiciis, quorum aUa unicuique sunt quasi propria,
aiia vero deforis desompta.

In iis autem ipsis consideranda sunt sive quse ad
intcllectum recle insUtulum , sive quac ad snnam vo-
luntatem pertinent ; hinc nimirum corum ingcnii vis,
docirinarum ubertas , loquendi modus ac consueiudOy
unde luio credi potest quod non decipianiur ; iilinc
autem roorum probitas, vitacque sanciilas, qua omnis
rfepeUitur suspicio an dccipiant aut decipcre v^linl. D

Adhaecquasi intrinseca auctoritaUs signa acceduni
tum diversac lemporum, iocorum, dignitatum, cselc-
rxque in quibus auctores scripserunt circumslantiae,
tum potissiinum tanli prelii judicium quo Ecclesia
scriptores quosdam tiiulo tacito vel soiemni , speciali
vel specialissimo probat et dijudicat.

No vero amovcantur aut respuantur scriptores
quotquot ecclesiasiici , qui summos ac legiliroos
sancUtatis apices nondum fuerint adepli, ncc rectum
fideitranaitemindeciiiiabiiipede triverint; cumenim

I) Ilcbr. I, 3.

•f ) Col. 11, 3.

o) Vinccnt. iiirin. CQmmouit. If, ^O.

suppeIlecUii,scriptorcm privatum ab auctore caiholico
vel montanista, rem mcrc literariam aut hisioricam a
caussa dogmaUca seccrnere.

At quid caussx cssct cur in' lioc opcris mcre
patrisUciprooemioac primo limine diuin Seplimii pro*
fana laude morarer ? Paiicis igitur absolvam qualis sit
rhctor, grammaticus, dialccticus, scu formx cxcuUor
literarix, qualisve sit philosophus , philologus ,
anUquitatuin indagnlory liisloriarum tennx, juris
pcrilus, omni scienUarum genere cxercitaUssimus.

Porro quid dc ipsitis diccncl^ disserendi ct
argumentandi gencre senUendum sit, paulo infra
habcs elcgantcr et diserte a docUss. D. Lumpcr
cxplicatum (!).Pauca tantum adderejuvat, nedelica-
lissimus Icctornc politioris minervscstudiosiorsalebris
Tortullianoc latinitatis offcndal et hxreat. Primus
fcrc omnium TcrtuUianus dogmaia traditurusac mys-
tcria hucusque hUo sermoni prorsus ignola, proindc
novas intrudere formulas ac inaudita vocabiila, sal-
tcm alio scnsu usurpala poiuit , imo et debuit.
Nasccbaturacpropemodum in cunis vagiebat laliniias
iUa ecclesiaslica, quae suos ab iuilio liabuit modos;
suas sive in soluto scrmone, sive in rhy thmico modulo
legcs, apprimc tractandis coelesUbus sacramcntis ac-
commodatas, habuit, sanxit, ac servavit. Quibus autcm
cfformnndis ac pcr ora liominum evulgandis haud exi-
gua cst Tcrtitlliani laus mirum iii modum profulsso ;

(1) Vid. infr-, I. i, col,8J>— »6.

** PRiEFATIO.

praserum plures quos peperit Afrlcana Ecclesia
clarissimorum virorum in liis tempeslaiibus fera-

cissima. duce Cypriano, sni, ut ait, magistri merentis-
simicullore assiduo, se surfmqueorationem ad Ter-
lulliani diciionem certaiimeffinxerunt.

Jlaud abs re erit obiler animadveriere quemdara
defectumsobiissc.postejusa recla fidediscessum Ter-
lulhani ingeniam. In libris, ultima, ut videiur, ajtale
«Min fjEce monianlsmi exaratis, aui asperior fit et
inaqualior, impolenli abreptus loqucndi prurigine, ac
inquieu pngnacitate ; aut obscnriori sententia. velut
de industria, sese obvolvit,necnisi perintricata Ioq„i.
inr aenigmata ; qux prxsertim vitia in libro de Paliio, et

operum'Ioci.s colligi polesi, libros sacros nostra
aptale a pseudocrilicis e numero canonicorum
ejeclos, inier sacros divinilusque inspiralos ab co
connumerari (i).

AlsusdequeveriilurTerlulIianiexcgeticiaucloriia?,
modo fides sit ejus ediiori novissimo, ac procacissimo
oblrectaiori,J. SaIom.Semlero,qui, prajfracla fronte,
asscruit hunc scriplorem oculis suis manibusque nunquam
usurpasse gracum uUum codicem Evangdiorum aut
Epf5/o/flnim, aliorumvesacrorum Bibliorum, nec un-
quam grxcos codices , uipote adulieratos, adbi-
bere voluisse; — hunc eumdem, grajcorum codicum
libentissime nescium , laiinos libros corrupisse et
auxisse glossis senteniiisque inlcrpolalis, adbucdum

adtyyr^ilv.i^r ' Z ".-..."u.vuci-c««o,ei «u^,„c giussis senicninsque mlcrpolalis, adbucdum

''^ZZ! T^ ^uarum primu, ei Ls auclor cJlTs

tamdcm in pejus mutationcm forsan reperlre esl,
curo, vel oblita incomptse inconcinna>que dictionis
asperitate, rem penitus ac sententiarum viscera in-
trospidcs. Illa Apologetici, Prascripiionura, libro-
rnmque de Orationc, Baptismo ac Pocnitenlia raajes-
las ac grandis eloqnentia . Interdum acerrima ac
laconica breviiate tcmperala, in inconditam ac
dimoentem facundiam, obvia quajque. vel insulsa.
Jaciiiantem, nec scnrrilitatem aui peiulaniiores jocos
ttspemaniem dilabitur.

Sed cnmhacc, ntdixi, ad profanam criticen potius
qnam ad dogmaticam Tertulliani aucioriiaiem fa-
cmnt. buc demum vcla damus. haud alio, nisi inviii .
Jam abripiendi

€sC tUe TertuUianus (2). Scd qusenam, amabo, fidea
buic innovandi prurigini adeo pelulanti, ut idem au-
deal profileri latinos omnes scripiores nunquam ia
hisceprimis S(bcuUs librosgroBCOsconsuluisse, omnes
una conjurasse ut novasglossasiuvitisGrflecorumcodi-
cibus, suis libris ex consulio insererent ; ejus vero
Jatin» translalionis pr/ma fnrVia etrecentia rudimenta
ab ipsius TerluIIiani leropore, nisi ab ipsomei oriri ?
Sed quid eacommeraorem, dum in hac eadem disser-
taiione Terlulliani oblreclator eo audacia; devenerir,
ul, discussis tam longi lemporis tencbris, itaenim ba-
bet, ipse adeonovus ac praeposterus homo, inauditara
ab omni retro anliquiiate deprehenderit quamdatu
conjuraiorum lam grajcoram quam latinorum, Rom;»

Pftr ArnHiimn.^ . . w»ju.a.u. uu. luiii grajcorum quam laimorum, Rom;»

riL Sr '' *"^"'' ^'^'^^"' (*^' ^""^^^- ^ degentium, socielaiem, cx cujusofflcina clam prodiero
firoasuiamquaeversalur nrfihiicnnno „o ^. m.iH'» Tn.iM!i;««: n ' o.._ .. .. *^ . '"

•girous illam quaj versalur in rebus non a naiura pa-
»ela«lis ac bumana facultaie cognoscendis, scd divi-
nitusmanifesiis ac sanciissimo codice (cui ctvene-
randa accedit Tradilio calholica). comprel.ensis.
Not,t.a harumrerum variis consiat disciplinis, nempe
Theologia Exegetica, Dogmi^iica. Poiemica . Mo-
«iis, Symbolica, Catechelica . nomiletica , una
cum Ilisioria Ecclesiastica.

PoiTo com his fere omnJbus titnlis commendatur
Tertullianus, hine pi-acipua desumenda sunt propria
qwi ac pecuharia ||ictoriiaiis signa.

Tenullianns. utaVerboDei initium faciamus, illi.is
«topretationi. ac Exegclics scicn.iaj suam affcrt
^bolam minimc aspernandam. Sive enim catho

multa Tcrlulliani, nonnulla Ciemenlis Alexandrini,
omnia Irenxi opera. plane supposiiilia et spuiia? Ilasc
qu» cum primum prodierint, porlentis similia raerito
habita fuere atque ab ipsis Gerraaniie viris doclissimis
irapeiiia ac profligata (3J. salis est, ut reprobata deri-
deantur. exposuisse (i).

Magna autem assurgit dogmalica TcrtuIIiani catho-
lici auctoritas ; ncc interdum monlanislae aspernanda.
Triplicem enim quousi fuere patresincxponcndafidc
modum, nerape lum symbolicum, quo gr.ivissima
lidci dogmata, connexa paucis, continuo reciianlur;
lum polemicum, ad refellendos Gentiles, Juda:os, aut
hsreticos accommodaium ; tum discursivum sea
catccheticum, qui pro christianorum fideliuin usu,

liens hWo «, , • ™ *^'^'"°" ♦^•""="'«"'=""1 . q"' P™ cnristianorum fideliuin usu

wieru „!:.•»"'*"'• '?"'P*'" ''<><="'■' Scripturam D modo unum, modo alierum explicat docirin» pun
«vtcris novique Testamenti insnirainm r..:o^« /o^ /.i..™ ^: . .- j :.i »r . *^..

Wleris novique Testamenii inspiralam fuissc (2)

^e^nZ f ,?'"'■'' '"*'«■"«''■««» q»am ejus diviiii.

«em «dorat (5): nec eam adorando traditionem auferf .

moet ad eam.seu ad Apostolos etdiscipulos Domin

T^Zl^l T ^"'"'"^* -'erpretationem aperto
oecbrai (4). Quamvia Bullibi ex professo de canono

ctum , mirum in modum idem Nosier coFnprehendil.

(!) Cf. Gottefr. Lumper. Ilist. TheoL Critic. de vita
tcnptis atque doctr. SS. PP. i. YII, c- C, art. i [
p.^2etsqq. '

{"^) Dissert. de varia et incerl. indolehor. libror. ad
opp.TeituU. ed. HaltBMngdeburg. rurs. rccusa 1828.
t. V, pp. i 70-51 3.

0) BibL Pairisiic. cdiu nor len Ift-^i ^ 7 « j« ^^^ C.i.loh. I)an. Schumann Obss.in vetcrib. Ecclet.

(1) Cr f d^ CuiH, f^ «<>▼• len. 1831. c. 7, § 46. tcrmor. spec. III ei IV sa^cuL de interpolation. quibus-
erJr^iil^l/r^:!'^^^^ ^^^h <^±m Dc ^at^odiaN: I^^if^^a^^-o Perp^^afftica:^^^^^^

Adv. Marc. cap. 6. iol^kf i^i. VcaD fcnt i« ''
Ub. deAmma, cip. 2, col. 648. *^' * ^^^

(3) iJb. contr. JUrmog. c. 22, i. II, col. 217.

W Seorpiae. cs^ i%, t. fl, col. 140\

— ... ^^»r... *. . M .M b«»M»MUf<ci/ jfLivvrtun amtciis ConjC"
ctura. Hannov. 1776, 1777, 4".--C. W. Fr. Walchii //e
authentta libror. Irena:i contra /. SaL SemL in novv*
CommenU. sociei. reffiajGoeiting. T. V, parl. H, p 3.
(4) Cf. qux infra obiler pcrsirinjyunlnr l. Lcol.^s!

l%'%u'' ^' ' ^""^' '"^^' ^^^' ^^'' ^^^' ^^*' ^*^'

15 PRifiFATIO. fG

Nara Crcs fidci formulas liabel, unam camque brc- A opcra vclcrum cdilorum iicrum rcccnsila, aJ fronlcm
viorcm in libro de Virginibus velandis (l),ailcranrlon- bujusce lomi affixa.

giorem in Prwscriptionibus Hmreticorum (2), lcrtiam el
rccenliorem in lib, adversusPraxeam{Z).

Primus inler Latinos, quoslibel nascentis Ecclesix
liostes polemicis ci apologeticis scripiis aggressus
cst. Adversus cnim gcntes scripsiiseptem quos inscri-
psimus Apologeticos libros, nempe duos libros ad
NationeSf el Apologeticum magnum, liunc ad prxsi-
dcs, illos ad plebem direcios; item , de Tesiimonio
animcB, scn Apologeiici capul 17 ubcrius iraclalum;
cl Ubrum ad Scapulam, quo de injusla ac crudeli per-
sccuiione conqueriiur et Cbrisiianorum viriulcs lau-
dibus cffert : quibus accedunt, ad Mariijres npologia
dc martyrii gloria, ad Christianos de Spectaculis

Alieramanctinlcgrior.nec salis celebranda Tcrtul-
linnilaus, moralis nempe ac paroeneiica, ei muiiis ejus
desumcnda libris, ad mores chrislianos pertincntibus.
Quorum duplex esi scries : prior ante susccplum ab
auctorc montanismum , posterior ab eo jam monia«
nista descripta^ Porro in utraque ad vivum exprimilur
viue cbristianae speculum sive in cjus fonte pereniii,
oratione privata ei publica (i) , sive in cjus flucntis
uberrimis, sacrameniis nempe(2), sivc*in ipsius acii-
bus communibus (3) aut prscstantissimis (4) , sivc in
riiibus limrgicis qui ei extcrnam formam cfficiunl (5),
sive in vitandis ubi periclilaiur aniQia chrisliana
mundi, carnisve illeccbris (G), aut su5;cipicndis undo

cihnicorumfugiendisdebortatio, adomnessiveChristi B ea reviviscitopcribus(7),aulobeimda qun glorificatur

sivc dcorum cullores de Idololairia et grandi hujus
criminis gravitale.

Jusiini philosophi, Ircnxi martyris et aliorum quo-
ruin nomina ipse prae se fert, vesiigia insecutus, Judxis
Mcssiam a propbetis pracdictum advenissc demon-
strat (4);omnesquehacreiicos,tumgeneratim in Pra:^
tcriptionibus ^ ne ipso quidem Montano excepto, ju-
gulat , tum speciatim , singulari quasi ceriamine »
confodit. Hinc eniro inconditam Gnoslicorum caicr-
vam dccies exagiut, vincit et contundit-<5), ncc hanc
aciem, ut videlur, nisi hoste fuso fugaloque, vel cme-
ritus veteranusquc miles, deseruit. Praxcam insupcry
qui Dcum unum,scd non trinum, asserebat,nec non ct
Montanum, ad quem roiserabiliterdefecit, oppugnavit

roartyrii crucnta palaestra (8). Equidem iu bis trac-
tandis frequentius ultra limites legitimos abripitur ri.
gidior montanistae asperitas; at cauie erroii latenti
in noslris libris provisum^ est. f*nrtcrca nonnisi
cfrervescenlis ingenii , ad magna exciianiis ac com-
muncm hominuro modum exccdentis, itnpclus ple-
rumque notandus est.

Ilabeas igitur vclim Tertulliandm cx suis lantum-
modo scrij)tis ac solo peculiari penu commcndaium*
Commendant eum procierea hacc prisca quibus scribe-
bat lempora, primus inter Afros, inter Latinos primus
post Pontifices Romanos, qui agnitus saltem sit et
3ervatus ; fausta doccntium et discipulorum tempora,
cum in novo Chrisiianorum semiiie ferveret calidior

in hoc elegantiori ac pulchellorf^ Pcenitentia libello: ^ Cbrisli et martyrum sanguis, cum arf/iMcrfMm Apo</o/o-

sophistarum dcmum insulsa philosophomcna de Anima^

cxplodit. Iloc indefesso labore ac perpetuo ccrta-

roinc, decerlavit TcrtuIIianus : curoque, aetate pro-

veciiorac vulnere insanabili afflicius, in Montani pai*

tes desciisset , ncduro nilnl 'ab iropctu remitleret ,

acrius sesc ad praelia accinxit ac sibi dixisse visus est:

Vx mihi si non dimicavero !

Primus iteruro hic latinis auribus dcdit auscnlian-
dum ac luculento scrmone concinnatum de re dogma-

rum vox sonaret ac reprwsenlarelur faciesj cum authen*
(icw eorum literm patam recitarenlur (9). Commendant
eum et urbs patria ac Ecclesia cujus primus fuit, qucm
noveriinus, sacerdos; Carthago, ut aemula Roma
viclrix, sica fide devicla, uta Pctro Roma, sica Petri
discipulisacquisiia;nova,si vis, atsuoruro infantium
jaro felix roateret exsultans; quam roodo nobiles
partus orbi renuntiarunt , tum Martyrcs Scyllitani ,
tum Pcrpetuae, Felicilatis etsociorum.agmcn, quorum

lica in spccic disiincta tractalum. Adeo vero in hisce *Septimiusnosterfuitcoaevus,imo,utquibusdaropIacett

doginattbus seorsim sumptis, excelkiit, ut, ausiro di- l^^^i^ ^^ encomiasies (10). Ecclesiahxcdiu sanctitate

cerc , decurreniibus in immcnsum annis , niliil florens et doctrina virorum sibi a%crtuIliano conti-

ndhucdum prodiisse qui Tertulliani libros de Oratione^ nuo succedentium, haud secus ac si hicNoster eorum

de Baptismo^ de Pmnitentia, de Pa/tcitiia, caetcrosquc ingenia excilaverlt, manus ad pr.xlium docuerit, or-
qiios dogmaiicos inscribendos ccnsuimus, superasse D ^tnes ad aciem instruxcrit, eisqiie novum, veluti belli

rocrito cxistimctur. tcsscrnm, Indiderit, effinxeriiquecloquium, in loto

Inlerea Iiaud iiificias ibo vcl 0}tima Tcrtulliani deinceps occidentali orbe chiistiano evulgandum.

scripla binc ct inde plurimo sphalmate laborarc» Commendant cum et viri sanctissiml quibuscum

roulta labc venenosa foedari. Quae cum optimo ct sa*
lutari antidoto aliquatenus sanata , videas veluny ex

(l)Cap. I, t. II, col. 888,

2) Cap. 13, t. II,col. 26.

3)anp.2,t.lI,coI. 156.

4) Cf. G. H. Scharffenbcrg comment, Academic,
de JustinOf Tertutliano et Cypriano ado, Judmos disput,
Lund. Goth. 1820, in-V.

(5) In libr. Scorpiac^ adv, Cnosticos, ado. llermo*
gen.y adv. Marcion, y;—adversus V alentinianos; — de
tarne Christi; — de Resurrcctiotie carnis.

simul dcguic , aut conversatus est , aul necessiiaie ,

{i)Lib,de Oratione,

(2) Lib, de Baptismo^ de Pmnitentia^ de Encharist,^
lib. de Coron. Milit,, de Matrimon.^ lib, ad Uxor.

(3) De Patientia, de Cultu foeminar.
h) De Virg. vel.

(5) De Orat.

(6SDe Spectac.

(7) De P(B9itent.t de Jejun,

Ad Martyr,^ Scorp.

De Prmscript. cap. 36, t. II, coLid.
Cf. Dissert, J. A. Noessclt, tnfra, 1. 1, co/.85,f</7.

(8) Ad

(9) De

(10) Cf

17 PRifiFATIO. ii

slutliurumve siinilium commercio junctus, Ircnaeus A Dei olecreto , ui kaec nova tot vulneribus adolescens

Ecclesia , Judxis tandem , Elbnicis ,

quem venerabundus meminii\ Cniusque Hippolyius-
que » ejusdem Ireuxi discipuli , Clemens Alexan-
drinus coxvus , Origenesque quem Romx forlasse
obvium habuit, summi demum episcoporum Epi-
scopi, qui inlegerrimam ipsi inslillavere docirinain,
quam tolam Romsc cum sanguine suoAposloU profu-
denint(i). Cummendant eum et sexcenii quos pne
oculis habuit auctores cujuslibet generis , sacri et
profani, historici, pbilosophi, poel», juris omnium-
que disciplinarum perili, quorum volumina nocturna
manu versavii et diurna , ac in omnibus suis labcllis
pnefixit tesiimonia. Commendant eum et postcri,
sive ab ipso proximi, sive novissimi, tum conge-
neres cjos africani, quorum dux D. Cyprianus, Sep-

Judxis undem , Elbnicis , Gnosticis
triumphatis, se huic offensionis lapidi impingeret,
ac dum tanti animi subsidio recreari mererelur; eum-
•dem lapsum amiileret, infensum sustineret, reluclan-
tcm ac per quadraginta annos in mairis sute gremium
insultaniem lugeret. Nec jam quxrendum est, ut mul«
lis placuii, an plus Ecclesiae profuerit quani nocuerir,
magis vero an sibi ad viiam, necne profuerit. Ecclesice
homo non e$tf ille tot laboribus defunctus, tot cetta-
roinibus redux ! Uiinam vero melius confidamus his
piis ideniidem per opera ejus respersis precibus, ac vo«
tum cjus adimpleamus, cum diceret caiechumenis :
Igilur, benedicli, quos gralia Dei exspectal , cum de illo
sanctissimo lavacro novi natalis ascenditiSf et primas

limii libros peliturus , dicere consuevit : Da ma- B nianus apud Matrem cum fratribus apcritis , pelite d$

gistnim(2); lum nostrates, quorum praeco Cl. Bossue-
tius Heldensis, quotics TertuUianum cxcitat, in has
Toces aut similia : Magnum mumy virum gravem^
auctoritate, pondere potentem , crumpere videiur.

Ilagnum igiiur Quirti Septiiiii Florentis Tertul-
LiANi nomen : at quanlo majus, ni velut futgnr^ de ccelo
cecidisset ilie Africanai Ecclcslx Lucifer, qui mane
criebatur; nisi m terram corruisset, qui vulnerabat gen-
tes; nisi dixisset in corde suo : Ascendam super altitudi"
nem nubium (5) ! Ut enim Saian, iia hic fulgure supcr-
bise dejectus, cccidit, semelque Iapsus,ansurrexcrit,
nemovel audet percunctari. De Salomone quscrilur;
de Origeiiedisputatur; dcTertuIlianosiletur. Diuturno
tJinen scnio conlabuii, nccei defuil longum poeuitendi
spaiium. Mansissc vero misere pervicacem, ac velut C sacra, aut profana. 5acra ejusdem doctrina ad (idei
uno iciu quo ruii dclirantem ad usque octogesimum
ferme xtaiis sux annum, imo per quadraginta ct

Patre^petitede Domino^ peculia^ gratias, distributiones
cliarismatunifSubjiciente: Petiteetaccipietis, inquit, Qua^
sistis enim^ et invenistis ; pulsastis, et apertum est vobis.
Tantum oro^ ut^ cum petitiSf etiam Tertulliani pecca"
toris memineritis (i).

ARTICULUS n.

DE USU TERTULLIANI.

Quod modo ad dignoscendam veram Tertulliani
auctoritatem, hoc ad rectum antiquissimi hujus Patris
usum acrius omnino judicium requiri arbiiramur.
Ilerum igitur dubet in ejus scriplis considerari tum
auctoris nunc calholici , nunc montanislad condiiio,
lum librorum doctrina aut eruditio, utraque vero aul

anipliusannos,stetisse infensa in Ecclesiam ira fero-
eeniy ac lela vel dcGciente manu minitantem, ultima
ejus scripta niniium suadent et revlncunt.

Ecquis ergo inscrulahiiia Dei judicia non reformi-
det, non horreat? Quis ad hunc finem cessurura
fore tam faustum Tertulliani inilium exisiimassei ?
Dato sub ineuntis s^tcuU ortum Apologelico,habitisque
e.-cieris pro caussa christiana concionibus, conlirmatis
indc confessoribus aui ad lauream mariyribus eveciis,
dcfervente persecutionum acstu ac respirantepaululuin
£cclesia, tandem quadraginla ferme annis ad pacem
composiLi , jam novus rerum ordo oriebatur et ju-
eundior temporum facies ; jam, suspensis auribus, sive D Nourry, dissert. inTeriuU,Jipolog. libb. ad Nat. et lib,

(I) DeBaptismo, cap. !20, uliima verba. Ea est ja«
diciorum de viris summis non raro varietas, ut cum
ad coelum usque exlolluntur ab his , ab UUs depri'
manlur ad imum. Ita fere accidit Tcrtulliano nosiro;
sicut enim non desunt iliius conlemptores, ita vendi-
ces et laudatores nactus est plurimos, eosque per-
quam liberales. Fuere quibus omnia ejus opera qunp,
supcrsunt in monianismo scripla videntur ; dum alii
eum ad sccleralam Montani coinmunionem delapsum
esse negant. Quin non defuere qui Tertulliaoum cele-
brant a martyrio, quod sub Decio susiinuissedicitur.
De his ei aiiis ad Tertulliani hisioriam, auctoriiaiem-
que pertinenlibus cf. •Magdeburg. cent. III, cap. 12;—
Joach. Zen\%r&y\i ExercitatiOjdelapsu Tertutl. adMon-
tanistas, Argent. 4704, 4'; — Timanni Gessellii Uist.
sac, et Eccles. N. T. p. 299; Petri Alixii Diss. de vita et
scriptis Tertulliani, Paris. 1680, 8";— De la Motte, Hist.
deTerlult.et d^Origene, Lugd. 170l.ln-8';— NicoI.Lo

geiites,8ivcChristiani, evangelizaniibus paccm, evan-
gelizanlibus bona assenlabantur. Quod aulem in Gal-
liis IrcnUius, in iEgyplo Glemens, in Latio Uippoly tus,
lioc in Africa, hoc in toto Occidente Terlullianus vide«
Latur acturus : adco ut, devicta piebc, devincercnlur
et nobiles sapienlesque , et ab iino ad sunmumi
xdificaretur Ecclesia condereturque orbis christianus.
Haeceral, ni fallor, egregia pars cui desiinahaiur Ter-
tullianus. Quid plura? cccidit, adinfernum detractus, in
profundum iaci (4). Hoc erat ergo in investigabiii

(i) Prwscript., c. 36, t. II, col. 49.

f 2) S. Hieronym. De Script. Ecclcs..

(5)U.,ltlV,12, 14.

(4) Is., XIV, 15.

ad Scajp. infra, 1. 1, cot. 705, »^7.— Joh. W. Hopfmanu
Diss. Q, S. F. Terlulliani qux supersunt omniain mou'
tanismo scripta videri^ Viiemh.1738, ln-4*; — ^J. A. Noes-
Sell, Dissert. III, de vera cetate ac docirina scriptorum
quoe supersunt Q. Sept. Ft. Tertulliani, Hal. 1757;—
ejusd. trescommentat.ad hist. ecctes. pertinentes^\\^\.
1817;— Jo«.Anl.Cantova de Sepiimio et S.Epiphanio
diweri. II, Mediol. «785.8^— H. Chr. BaUonstedt Tcr*
tHtliansGeistesfaliigkeiten.ReligionsKenntnisseundtheo'
%ie,incomm6M«.,Helmst.,i785,in-8%— Aug. Neau-
der Antignostikus, Geist des Tertutlian. und einleit. in
dessm Schriften., Berol. 1825;— Fr. MCInster Primor^
dia Ecctesite Africanoi, Havn. 1829, in-4';— G. Jos.Ile-
fele, Tertullian als Apologet. in Drey et 0//. Tubingcr
Theolog, Quartal^scltrist. an. 1838;— J. A. Moehler.
Patrologie oder chrislliche Litercergeschichte^ Jieraus'
gegeben von D. F. X. Ileiihmagr.,*Regensb« tMO. .

PRiEFATlO.

dogmala, erudliio rero ad ea>j« lanc in Eccksia A Hxc ergoEcclesiauna,aposlolica,caiholica,sancia,

agl solebnni, scu ad res disciplinx referenda est

Ne in immensiim hsnc prxvia monita crescant, non
nostrum esl hxc sigiilaiim dccurrere, nec ad amussim
omnia ab eo recle aui prolerve dicia recensere, quaj
fiive ad exegesim sacram , sive ad dogmaiicam, mo-
ralemve iheologiam, sive ad rilus moresve Eccle-
8ia>, temporumque ac opinionum liisloriam speclani.
Nonnulla lanlum pryecipua doclrin» Tcrlulliane»
capiia, gravissimaque ejusdem errala, summatira in-
digilanda sunt , ac excilanda insigniora ejus operum
loca, quaj polissimum in exegelico, dogmatkOy moralh
liturgko ct ascetico usu veniunt, quo ad ea plenius
inlrospicienda sese alacrior accingal quisquis rei pa-
tristico! studct , ac prxsertim junioribus iheologix et

immortalis ac visibilis, seu Romana, cui jus compctil
docendi omnes genies, suam ab uno fonte , yerbo
Dei nempe, sive scripto, slve tradiio, doctriuam acci-
plt. Porro ad eam jure proprio periinet tum traditio-
nes dignoscere, confirmare et sancire, tum Scripturas
earumque inspiralionemy inierpretationemet cano*
ncm slaiuere. Ubi enim apparueril esse verilatein eC
disciplitKB et fidei christianoSy Hlic erit veritas Scriptura'
rum et exposilionum, et omnium traditionum chrislia*
narum (Lib, de Prcescripl», cap, 19, l. II, col, 51).

Pauca addere est iis qux aniea de Scripturarum
inspiraiione , plenitudine adoranda^ aposioiica inter^
pretaiione ac legitimo canone, ex Tertulliano diximus;
tantummodo , eum debere esse librorum sacroruni

palrologisc canilidaiis tuiior cxpeditiorque via paieal. B «<«^»» "^ haeretici, parabolis abulenles, non effingant

Anie omnia illud plena voce praedicai Tertullu-
Nus, lotum iidei chrisiianae aedificium in finnissima
veriiale hislorica, ac veneranda iraditionis auctori-
tate siihsislere. Haec sunt enim ineluctabilia facta,
quibus, vclutxneacatenaac aurea, tota res christiana
pendcl : Deus Pater miltit Filium suum in hunc
mundum, ut Ecclesisrm christianam xdificct. Jesus
Chrislus ad hnnc eumdem fincm miitit Apostolos
suos, el docet illos veritates omnes qua: huic sedifica-
tioni fundamenium suppediiant el incrementum,
Apostoli acceptam a Domino doclrinam tradunt om-'
nibus ud quas mittuntur Ecclesiis. Ecclesix istae
tenent firmissime illam Aposlolorum doctrinam, ac
cxleris communicant, quae Apostolorum neminem

ipsas materias doclrinarjim^ nec igilur ad eas pro-
vocetur, nec in his constituatur certameuy in quibus aut
nulla, aul incerta vicloria est, aut par incertoi (Prwscr,
19, t, n, coL 3i): examinandun^ in primis esse cujusmt
ScripturWy a quo^ et per quos, et quando^ et quibus sit
tradita disciplina, qua fiunt Christiani ; Deum permi*
sisse, imo voluisse eomodo dispositas Scripturast ut hce»
reticis materias subministrarent^ qui sine Scripturis esse
non possunt (Ibid. cap. 39, co/. 53). Prxterea in
Tertuliiano notatu dignus atque percelebris habelur
locus de Apostolorum literis authenticis, in quem viri
perdocti varia commeuii sunt (ibid. 56, col, i9) (i).
Nec omiltenda quae passim disserit lum de LXX In-
terpretum versione (i), tum de antiquissimis Biblio-

viderunt. Et omnes isi» Ecclesia), invicem coadu- C ^*""^ ^»^»"*^ translalionibus, jam nunc in Occidentc

naiie, unum idcmque corpus in uniiaie cjusdcm do-

cirinac , ejusdemque fidei consUluuut. Quis porro

Ecclcbiiun hanc, columnam immobilem veriialis,

descrci, ut ampleclalur sectas ab eadcm scjuncias?

Hoc cst cclebcrrimum Terlullianae prxscriptionis

argunicnium, palmare lelum toilus polemicas chri-

siianic, pulcherrimnm sane ac inviclissimum quod

usquam inler disceplantcs fuerit usurpatum,

Itaque, inquit magims ille vir, tot ac tautas Eccle-
si(c, uua cst illa ab ApostoUs primtty ex qua omnes
{Pra^scr, c, 20). — Apostolos Domini habemus auclores,
qui nec ipsi quicquam ex suo arbilriOy quod inducerent,
elegerunt; sed acceptam a Christo disciplinam fidelitcr
nationibus assignaverunl (Ibid,, cap, 6). — NuUa jam
gens Dei extranca esty in omnem terraniy et in tcrminos D
orbis Lvangelio coruscante (DeAnimay c, i9). Innocen-
tiam aDeoedocti^ el perfecte eam novimuSyUt a perfeclo
magistro revelatamy ct fideliter custodimusy ut ab incou'
temptibili dispectore mandatmn (Apolog.j c. 45).JY<?c
dispeclore tamen deficict hcec secta qnam tunc magis adi^
ficwri sciasy cum ca;di videlur{ad Scap*, c. 5). Plurcs ef-
ftcimur ^ quolies metimur a vobis : semen est sanguis
Chrislianorum ( Apolog.f cap, Ad, 1. 1, col, 553 A.).

At memento claves ejus hic Dominum PetrOy et pcr
cum EcclesicB reliquisse (Scorp., c. iO). Ilabes liomamy
unde nobis quoque auctoritas prccsto est. Isla quam felix
Ecclesia , cui totam doctrinam Apostoli cum sanguine
suo profttderwU l (PrQSScript,^ cap, 56, (. il, col, 49).

vulgatis, majorique, eadcmve ac grxcorum codicum
auctoritate receptis.

Ilis autem positis Ecclcsise fundamentis, idem ui
obiler subvcrtat caducas hxreticorum acdificationes,
nunc eorum in vcrbo Dei facinora ac Scripturarua
cwdes exprobrat, nunc hteresimetidoloAtriamet prc-
fanam philosophiam parum inter se difTerrc osiendii,
nunc hxreseoscharacleresa vera Ecclesia alienos om-
nino dcscribit ( Advers. Marcion,^ lib. V, cap. 17;
lib, lY, cap, id de Prccscript., cap, 7, 17, 57, 40,
41,44); omnesque uno prxscriptiouis argumcnio
si ve prxsentessivc futuras, ipsumque Montanismum ac
Tertullianismum insanabili vulnere confodit et op-
primit.

Nec tanlummodo, utvoluit in recenti opere Nean-
der (3) , in Gnosiicos, imo et in omnes hxreticos, ne
novissimis quidem protestantium seciis exce) tis, in-

(1) Vide Pamel. nott.ad loc rt/aMIug. Grolii tract.
de veritate Christ. Retig. lib. III. notat.; Dodwel,
dissert.,t,\,l ii;Bichard. Siiiion. //is(. erit.duN.T.
ch. 4, p» 40; Nalhan. Lardner* Glaubvurdigkeit der
Evangelischtn Veschichte^ part» il, eap. 27. § 8,
p. 501-508. Lumper. De vita et scripiis Tertuliiani, in
Hist. Theol, crit. litter.SS. PP. t. Vll, p. 257-462.

(2) Gf. Christ. Cellarii Dissert. XIII. de LWInter^
pretib.; — Simon de Magistris, Dissert. iubjunctas edi"
tioni Septuagintavirali version. Daniel^ ex codiee Chi"
giano;Lnw}^. loc. citat, p. 666. e< iqq. Adisis Inlra
D. Le Nourry Dissertat^c. 6, orl. 2, 5, p* 787 ef i^^,

(5) Antignostikus. Geist. des TcrtuHiaQ. a« c» i*

PRiEFATIO,

viclc rakl id gcnus argumcnuiidi. Eadcm eiiim pr» so A ad cximium opus D.Le Nourry { mf. cap. 0, co/. 853-

ferunl crrorum capiia neoicrici ac vcleres hccreiici ;
ab uniiaic ac aucioriiate EcclesiaB apostolic» deHciuui;
sprela iradiiione, ad Scripiuras solas provocanl; ca«
Donem pro libitu explicant ac disjiciunt ; nec nova-
ruro sectanim aniesignani plura ac olim ^ive Marcio
sive Valenlinus signa legitimas ac divinae auctoritatis
exkibent; nec ante nec post eos successionis aposio-
licae vesUgium volamve habent; praeterea eorum
docirioas respuunt simul et Ecclesia Eomana, et
omnes in orbe terrarum, sive apod Graecos, siveapud
Asiaticos Ecdesia; (1).

Subinde, ut ad Tertullianum redeamus, recitanda
foret una ex tribus Odei formulis, quas Sepiimius Ji-
bris inseruit» aut saliem -conferenda, nisi premerent
prooemii angustix, cum Odei symbolis quos irenseus, B
Gregoriusque Tbaumaturgus et alii edidere.

Paucis agemus cum Septimio de Deo ejusque at-
Iribulis , cum uberrimam ac copiosissimam disserlat.
D, Le Nourry, infra damus ; buc igitur velim adeasac
videas quonam seituplici argumeulo Dous esse pro-
l)etur a Tertulliano ( eap. 7, arl. I, col, 804 et sqq.) ;
quonam sensu dicatur bominibus cogniius , quamvis
sit invisibilis, incomprehensibilis , inacslimabilis ;
quae bujns veri Dei et vivi scientia, sapientia et ^ter-
Ditas (col. 809 et $qq.); quid sibi vult vox illa Septi-
mii toiies agitata, Deum corpus esse, etsi Deus spi-
rilus est {cot. 811 et sqq.) (2). Itcm luculenter
asserit Tertullianus Deum non esse nisi bonum
{Scorp. 5) ; seque ac Dei bonitalem , ejus tuetur |u-
stiiiam contra Marcionem ( lib. II, c. 11), ei&i dicat G
booilalcm esse Deo ingenitam, jusiiliam vero acci-
dentem, seuquoad eifeclum.accommodaiam creaturae,
peccato posteriorem (Ibid.): hinc Deum ex niliilo om-
nia creavissc , ncc aelernam esse materiam, adversus
Ilermogenem egregie contendit {Coutr. Hermog.^ cap,
idelsqq.).

t^ Perspicue adeo ac exacte loquitur Tertnllianus de
Triniiaie divinarum Personarum et caruni consub-
stanlialitaie, ut nihil amplius desidcrari queat*^ dis-
tinguit quippe clarissimc, seque ac nostrl ffivi ihco-
logi ct doctores, tres divinas personas, el de qualibet
cnrum prxdicat actualcm C!^istentiam in unitale
unius ejusdemque naturae; ex quibus sane consiilui-
lur catholicx Ecclesiae doctrina circa hoc mvslerium.

(Cf. iib. ado. Hermog, cap. 45, 1. II, col. 237. Adv. D rcctionis.

867), qni cgregie conlundit pcr\icaccs Marcionis,
Apcllis, aliorumquc gnoslicorum adinventioncs.

Idem adamussim ea qux de angelis et dacmoni-
bus habet Tertullianus, explicat ibid.» cap. 10, col.
868-891.

Teriullianus, de homine disserens variis suis in
scriptis^, primotrndit hominem facturam esse Dei
creatoris, constarc ex duabus substantiis, corpore ac
anima, ad similitudinem Filii et Spiritus factum opus,
et imagincm Dei, totius universiintis possessorcra
essc, atque in hoc ab ipso Deo cxsiructum fuisse, ut
Dominus esse posset, dum fit a Domino (lib. lY. adv.
Uarc, cap. 37 ; lib. V, cap. 17 ; adv. Praxeam, cap.
12; de Spect.^ cap. 2; de Resurrect. cariiis, cap.3,6}.

TertuUianus, etsi quibusdam, carptim ejus scripta
libanlibus, vidcaiur de homine et anima duriori ac
pinguiori minerva philosophari , si penitus mens
ejus introsplciaiur, merito ardua ac subtilissima
anthropologise ac psychologlte arcana acuiissimo ob«
tutu penetrasse sesiimabitur (1).

Platonis enim instar, parlem nnimac distingult du-
plicem, unam quidem intelligentem ae sapientiic sc-
dem, alternm vero coicara etintciligentiai expcrteiu
( >^(xoy et AXovov); animam aulem a spirilu dislingui,
sensu gnostico, negat : Siseparas spiritumet animam,
separa et opera ; agant in discreto aliquid ambo, scor-
sum anima, seorsum spiritus; anima sine spiritu vivnt,
spirilus sine anima spiret...Ergo duo non erunt^quce
dividinon possunt { De Anima, cap. 10, t. II, col.603).

Cum anima idem sit nc spiritus, ncccs!>ario scqul-
tur animx propriclatcs casdcm csse ac propriciaies
splritus; hinc animam esse simplicem, a corporese-
paralam : tam duas res quam diversas ; nec proindo
impingendum cst in id quod et ab eo appellelur CQr-
poralis et effigiala , seu In specie et re subsistcns ;
aliunde conOietur eam Dei flatu naiam, naturacliri-
stianam, substantia simplicem , liberam arhiirii, ra-
tionalcm, immortalem, non cx graiia, ut omnesrer<
me veteres, sed cx natura sua ; eam vero posi prne-
scntcm hanc viiam, vel dolcre apud infcros, vcl gau-
dere in coelis ( Ibid., cap. S8). Elsi nlio loco doceat
animara, anie universalem resurrcctionem ncc pu-
niri, necgaudere; insuper quxdam peccatn postmor*,
tem illico nobis luenda fore sub expectatione resur*

Praxeam^ cap. 2, cot. 156 ; cap. 3, cot. 157 ; cnp. 4,
col. 159 ; cap. 8, cot. 159; cap. 11, co/. 106;cap.l3,
col. 167; cap. 13, co/.168; cap. 26, co/. 188; cap. 30,
i:o/.195;cap.3i, col. 196. )

De Filii vero divinitate, gcnerali<me, consubstan-
lialitate, filiatione, xternitate, de Ghrislo Deo ct bo-
inino prophetarum vaticiniis prsenuntiato, in Ju-
dsa carne indulo ac conversaio, mortuo, ad vitam
regrcsso ac in coelis ass^fnplo , iterum remittemus

(1) Yid. J. A. Mochler Pa/ro/o^. oder christlichc Li-
lenBrge^cliichle, f . 11, p. 354, vers. gatUc.Paris.K^k^b.

(2) Cf. Nai. hhx.Bxst.eccLsxc.H^art.SWh t^ \\\.
— Canlova inditsert. de Septimiiel Epiphanii ant!ir(h
p0m^rphimo* Mfdiol, 1773, in-8^

Carnem ipsam hominis mirum in modnm gloriA-
cat Tertullianus, nec qucmquam Torsan ex pairibus
reperias qui do ca insigniora diserit. Quodcumque,
inquit, timus exprimebatur^ Christus cogitabatitr homo
futurus... iia limus ille jam tunc induens imaginem
Christi fuluri in carne^ non lantum Dei opus eral, sed et
jngnus (Do Resurr. CSrn. c. 6, t. II, col. 802).

Rursus eamdem carnem a peccato recrcatnm et
cum anima rediviva rcsurgcntem,his adumbrat dcli-
neamenlis : Cum anima Deo allegUur^ ipsa { caro )
estf quas cfficit, ut anima aUegi possit. Sdlicet caro

(1) Vidc haic luculenler exposiia in opcre jam lau-
dato J, A. Moehler. Patrolog. t. U,p. 361« vers, gtUl.

IS PRiEFATIO. ^ U

fibluitur^ ul anima emaeuhlur. Caro ungilur » ut anima X fudei , quia pudendum ett, El mortuut est Dei Fiiius»

cousecretur, Caro signatur , ut et anima munia"
inr, Caro tnauui impoiitione adumbratur , vt et
anima spiriiu illuminclur. Caro corpore et sanguine
Christi vescitur, ut et anima de Deo saginetur ( De
Resiirr. Carn. 8 ). Sequitur animam nubentem spi-
titu carot ut dotale mancipium , et jam non animce
(amula, sed spiritus, beatum connubium, si non ad-
miserit adulierium ! ( Dc Animd, 41 ) Carnis de-
muin cuin Ciiristo ovanlis triumpLum splendidc
dcscriliit : Uic ( Jesus Clirislus )... carnis quo'
que depositum servat in semetipso , arrhabonem sunu
moi lolius, Quemadmodum enim nobis arrhabonem spi"
ritus reliquit, ita et a nobis arrhabonem carnis accepit^et
vexit in ccelum pignus totius summo! illuc quandoque

Prorsus credibile estf quia ineptum est ; etsepultus, re*
surrexit. Certum est^ quia impossibile (De Carn. Clir.,
cap. 5, t. II, col. 765).

Hscc saiis sunto, ul quanlum in exponenda fide do-
gmaiica prodesse possil Tertullianus innolescat. Alia
pcrplura sunl dogmata quac, ab eo eadem ubertate
asserta ac ul)crius a dociissimo D. Le Nourry com-
mciita, babes in bujusce tomi decursu iterum in lu-
cem prolata*

Quam egregie recieque Septimiiis intellexerit yeram
sinceramque opcrosx et praclicac (idei nostrx no-
tionera, niliil mngis nobis ostendit qunm ampUssima
disciplinae liiurgicse descriptio, confertaque Telerum
rituum copia, in omnibus ejus scriptis diAusa. Cum

redigendw, Securi cstote^ caro et sanguis ; usurpastis et B maiimi pretii sint qu9C hanc primorum sxculorum

coslum et regnum Dei in Christo ( De Resurrect. Carn.
c.51. t. !I, cul. 869).

Nec in boc animx inlegroe cl iimocux, quam in lapssc
ac maculatx staiu describendo infeiicior. Originale
pcccalum admitiit, docetque egregie quomodo quam
late et primigcnia labes serpserit ac omnes in-
fecerit : Auima hominis velut surculus quidam ex mo-
irice Adam in propnginem deducta et genilatibus foemi'
na; fovcis commcndala, cum omni sua paratura pullu-
lubit , clc. (Dc Aniin. 19). Salanam pronuntias,,. per
qucm homo a primordio cifcumventus ut prmceptum
Dci cxcederetf et propterea t/i mortem dalus, exinde
totum genus de suosemine infectum, sua: etiam damna-
lionistraducem fecit (DeTesiim. Anim. 3, t.I, col.618).

disciplinam aique consuetudines exhibent, siogula nlTc-
rcmus quam accuraie liiurgica documenta, qiix in
Seplimii scriptis memorantur.

Ei ut a bapiismo ordiamur, veiustus bic doctor
tradit primo ioco laboriosa opera ante bapiismum
suscipienda, crebrasorationes,jejunia, geniculationes
et pcrvigilias, cum confessioue saliem occulta om-
nium rctro peccatorum ; deinde qusc ad coUationem
iKipiisnii pcriineant, trinam immersionem, et trium
sanciissimoe Trinitaiis personarum iavocati^nero,
poslrcmo q u» subsequantur, uempe uuclionem post la-
vacrum, impositionem manuum et, ut piuribus merito
visum est, coUalionem SpirilusSancii per confirraa-
tionis sacramentum, imo et Eucharistix participaiio-

Audiamus nunc eumdem Christi orium iu terris G nem (Cf. lib. de Baptismo),

quasi novo cantlco concinentcm : JNove nasci debebat
nov(e nalivitaiis dedicator,,, Hcec est nativitas nova, duni
homo nascitur in Deo , in quo homine Deus natus esl^
carne anliqui senmis suscepta , sine semine antiquo, ut
illam novo semine, id esl spiritaliter^ reformaret exclu-
sis antiquitatis sordibus expiatam (De Carue Cbrisli,
c. 17, t. II, col. 781). •

TertuUiano apparuit humanitaseibenignilas Salva-
loris in carne, vcrbum caro facium, tauquam omnium
fidci mystcriorum principium et finis, novx creatio-
nis fastigiuin et fundamentum, unicum mundi orien-
tis mediiulKum, unde omnia iu nos bona derivanlufy
quo cuncia quse Deum religant et bomines, remeant
ctconncctaatur. Hinc Septimii vehemens et acrior

Teriulliaaus pecuUarem Iractatum de Poeniientia
concinnavii, pulcbrum adeo ac eiegantem, uieum
nonnullt ausi siut ipsi perperam abjudicare ; in quu
omnes Poeniteniiai ante vel post baptismum publice
privatimve pcracta^ ritus affectusque apprime descri-
bit, uii aliquatcnus videre est paulo infra, ubi de exo-
mologesi, q\ix cum provolvit hominem, magis releval;
cum squalidum facil, magis mundatum reddit ; cum ac-
eusat, excusat; cum condemnal^ absolvit. ( De Poenil.
c. 9, 1. 1, col. 1244. )

De EucharisUa disserens Terlunianus tradit Chri-
sUanos summo mane conventre consuevisse ad my-
stcrium hoe celebrandum; laicos de praesidentium
manu sacramenlum sumpsisse; in propriis mantbus

impciusquo in admirationem Ycrbi incaraati rapitur, ^ accepisse; in proprias domos intulisse, ut j<^'uni, sub

quo cujuslibet hoc magnum pietatis sacramentum vel
lcviter impugnantis impiosausus carpitet retundit:
quo insanire videlur, prx nimio iu Christum natum
et passum stupore : Sed jam hic^ inquit Marcioni,
responde^ inlerfeclor veritatis : nonne vere crueifixu* e$t
Deus? nonne vere morluus , ut vere crucifixus? nonne
vereresuscitatus?,,. Parce unicce spd totius orbis. Quid
destruis necessarium dedecus fidei? Quodcumque Deo
indignumest^niihiexpedit. Salvussum^ sinon confun-
dar de Domino meo. Qui mc/, inquit^ confusus^ fuerit,
cbnfundar et ego cjus. Alias non invemo materias con^
fusioniSf qucB me per contemptum ruboris probenl bene
impudentemjit feiidter stullum, Natus est Dei FiliuSf non

una specie participarent ; recens bapUzatos sive in-
fantes, sive adultos, eodem beneficio donatos fuisse.
llierarchiam Ecclesiasticam a laicis distinctam,
variis instructam ordinibus, quibus sua sunt munia,
suaque propria nomina, apud hxreUcos disturbalam
aut penitus exsUnctam , incoacussam vero et ab
Apostolis ad usque novissuna tempora peremii suc-
cessiotie apud Catholicos servatam, Tertullianus pas-
sim profitetur, ac pnesertim in aureo illo de Praseri'
ptionibus libro, quem forte adhuc caiholicus con-
scripsit, jam vero monUuista edidit, in quo haereUcos
sui temporis suggillat , quod ordinaUones eorum te-
merariae, levcs, incoASUntes, quippe cum alius bodit

»5 ' PBiEFATlO. 16

episeopus, cras alius : liodic Diacoms, c|ui cras Lec- A raiam , fnnocenlia inlegram / casiitale mundam,

agape coronatam, cum pompa operum bonorum, in-

tor ; liodic Presbyler, quicras laicus. (Ibid., c. il, l.ll,
col. 56, 57.)

llalrimonium, cum Apostolo vocat magnum sacra*
meRiuM \:kijuxiammehiam et fornicationem docet re*
putari conjunetiones oeeullas, nec prius apud Ecclesiam
profeuas^ nec ab episcopo^ presbyteris et diaconis mo»
noganiis poslulatas (De Pudicit., c.4, 1. 11, col. 987).
Cuique illud notuui : Unde sufficiamus ad enarrandam
feiicitatem ejus malrimonii^ quod Ecclesia conciliat et
eonfirmat oblatio et obsignat benediclio, angeli renun-
tiant, Pater rato liabei? (Ad Ux. I. II, c.9, 1. 1, col. i502).

Hsec demum dc prece sive privata, sive publica, de
sacris syn.ixibus, ac Domlnica ccena TertuUiaous
liabct : Cbristiant orabant, coelum suspicientes , cx

tcr psalmos ct bymnos deductam ad Dei aliare, om-
nia a Dco impelraturam, Christiani mactabanl.

Slriciius ac festino pede cujusnam sit usus Tertul-
liani iii re morali et asceiica, ut proraisimus, carpi-
mus. lilicoac primo explorandum forel quinaro qua-
lesve fuerint Cbrisiianorum mores. Ea disciplina
palientioB divinoe agere noSj inquit Nosier, salis mani^
festum esse vobis polest, cum tanta hominum multi-
tudo, pars pene major civHatis cujusque^ in silenlio
et modestia agimus, singuU forte noli magis quam
omnes;nec aliunde noscibites t quam de emendatione
vitiorum ( Ad Scapul., cap. % t. I, col. 700).

Jani vero quanta Cbrisiianoruin cburiias qux vcl

pansis maiiibus, in airisii cruci afflxi modum ac for- B ctbnicos in admirationem rapit : Yide, inquiunt, utin

vicem se diligant^ et ut pro atterutro mori sint paratiUpsi
enim etbnici ad occidendum allerutrum paratiores(X\iO'
log. 59, 1. 1, col. 47i). Quanta conjugum cbristianorum
casiitas, et caelibum multorum integrilas, et virgiiium
innocenlia ! Quid enim insigne prceferimus, nisi primam
sapientiam^ qua frivola humana: manus opera non ado-
ramus; abslinenliam^qua ab alieno temperamus ; pudici-
tiam.qnam nec oculis contaminamus;misericordiam^ qua
super indigentes ftectimur ; ipsam veritalem, qua offen"
dimus; ipsam Uberiatem, proqua morinovimus (lib. I
ad Nation., c. 4, U I, col. 961). Cuinam inauditum cst
quam invicte Tertullianus cum Christianorum mori-
bus conferat philosnpborum praestantissima cxem-
pla modestix , sequanimilatis , fidei , simpliciiaiis

inam , capiie nudo, vultu voceque demissa , ad orien-
tem convcrsi ;anteoraiionem manus abluere, penulam
depooerc, plcrumiiue soliti ; alii inter orandum assi«
dentes, alii subconspectu Dei,angelo adhuc orationis
staoie, stare et ipsis reverentius xstiinantes; alier*
uis dcmum Psalmorum cantibus et hymnis sese re*
'crcajites, ac posi prccem osculum pacis non subtra-*
liexites ; siue monitore» qul voce prsciret, seil de pe*
ctore atque intimo cordis affectu deprecanles ; die
solis cuiii la^litia conveiiientes ; tumsacrorumlibro*
ruui leciioui vacanles ; scripla simul Propbeiarum,
commenlariaque Aposioiorum recitanles ; admonilio-
nempncsideutisaudientes; tum castigaiioneselcensu-
ramdivinamexcipientes, a commuuicatione orationis

e( coovenlus ct omnis sancti commercii delinquenii« C (i4po/o^., cap. 46)? Cacieras inler Cbrisiianurum

bus relegatis. Episcopi bis syuaxibus prxsidebant, et
eorom auctoriiate, presbyteri etdiaconi,probait elc-
cti^ seniores nuncupati ; a quibus nec de aliorum ma-
nu, in lempore victus, eliam antelucaiiis cceiibus,
Eucbarisiix sacramentum sive sumendum, sive rcser-
vajidum, ut domi sumerenl, excipiebanl. Eraut et
pru.'ter diem solis, jejuniorum et staiionum dies, qui*
bus proliiius orabant , genua flcctentes cum reliquo
liumililatis more, ad aram diutius, accepto corpore
Domini, stautcs. Erant et borx di.ei solemniores,
oeiDpe teriia, sexta, noiia, priCler lcgitimas orationes
quoe ingresbu lucis ct noctis debebantur , cibura
ct lavacruin prxire solebant, vigiliisquc noctis inter-
cidcbant; cacterum nibil omnino prscscriplum cst,

viriutes maxime emicuit tam sedula quam durajc-
juniorum observanlia, qua non minus quain aliis
virluiibus ab etbnicis discrepabant. Nec iis sa-
tis fuit non solum publicis in calamitatibus, sed aliis
etiam diebus lam severa ausleraque jcjunioruin oli-
servatione iram Dei placare, sedin sacco ctiam, ait
TeriuWlmn? fetcinere volutanteSyinvidiaccelum tundimus
{Apolog,, cap. 40 ). Huc referenda forent pulcborrima
quae in libris specialibus concinnavit Nostcr de oratione^
de patienliw virlute, de vano muUerum cultu ci orna^
mento, de iliicita spectaculorum frequeniia, de xdolola-
tria et variis ejusdem speciebus, de mariyrii pnc uin-
nibus excellentiori magnaniinitatc.
His, coronidis instar, adnectantur sclccta cx Tcr*

nisi omni in tempore et loco orarc. Nihil vero cele- D tulliani operibus ascetica documenta.

brius quam cuni coena fit quae A^ape dicilur ; non
prius discumbitur quam oraiioad Deum prxgusietur ;
cditur, quantum esurientes frugique capiunt ; bibi-
tur, qoantum pudicis utile est. Pest coenam, aqua ad
manus ablucndas porrigitur, lumina ad usque lucem
diei accendcbantur ; tum renioia inensa, unusqnisque
ad bymnum aiiquem, aut desumptum ex Scriplura
ftaocta, aut dcproprio bigenio elicitum, iu toiiuscon*
sossus et coroose niedio canendum, provoca.ur : tum
precibus graies Deo rcferuniur, e( inde disccdilur
ad eamdcui curain inodcstise et pudicitise, qui non
taiD ccenam coenavcrint, quam disciplinaiu. Ilanc
boetiaiD de coi;de devotam» lide pa&iam, vciitato cu«

Christianus Deum timet, non homincs. — i Nos ,
qui sub Deo omniuin speculatore dispungimur, qui-
que SBiernam ab eo pcenam providemus, merilo soli
innocenli» occurrimus, etproscientiaeplcniiudine, ct
pro latebrarum ditficuUate, et pro magniiudiue cru-
ciatus, non , diuturni, verum sempilerni, eum timcn-
lcs,quem tiinere dcbebitet ipse,qui tiincnies judicai:
Deum, non proconsulem timcntcs (In Apolog.t cap.
45, 1. 1, col. 500 ). I

Deusad poenitentiamimpellit.^-^iBomin csi poenite-
KC, an non? Quid revolvis? Deus prxcipit. At enim illo
non praecipit tantum, sed cliam hortaiur. Invitat prsc-
ukifs ^utcm ; jurans, etiam vivo diceus, cupit crcdi

PR^FATIO.

sibi.O bealosnos, quorumcaussa Deus jurat! mi- A dus. IJ quoquc (lcsidcrium paiiciilia lempcraudum.

ficrriraos, bi nec juranli Domino credimus.(L»6. (/e
P(emL,cap, 4, /. I, col. 1253). »

Peccatorem ad $e revcrlenlein Deits benigiie susci •
pil. — iQuis illenobis inielligcndusPaler? Deus sci-
licei, lam Pater nerao; lam pius nemo.ls ergo le fi-
lium suum, cisi acceplum ab eo prodegeris, elsi nu-
dus redieris, rccipiet, quia rcdisti : magisque de re<
gressu tuo, quam de alterius sobrictate Ixtabitur.
Sed si pcenitcat ex animo.... si porcos, inimundum
rclinquas pecus, si patrem repetas vel offensum , De-
Uqui, diccns, Pater, nec dignus ego jam ^ocari tuus.
Tantum relevat confessio delictorum, quantum dissi-
mulaiio exaggerat. Confessio enim satisractiouis
consilium esl, dissimulatio conlumacix ( Ibidenif
cap. 8, /.I, coL\UZ)

f Exomologesis prosternendi et humilificandi homi-
nis disciplina est, conversaiionem injungens miscri-
cordi» illicem. De ipso quoque babitu atque victu
maudat, sacco et cineri incubare, corpus sordibus
obscurare, animum moeroribus dejicere , illa quae
peccavii, tristi Iraclatione muiarc; cxlerum pa-
sium et potum purxnosse, non vcnlris scilicet, sed
anima caussa : plerumque vero jejuniis preces alerc,
ingcmiscerc, lachrymari,el mugire dies nociesque ad
Dominum Deum tuum« presbyteris advolvi, et cbaris
Dci adgeniculari, omnibus fratribus legationesdepre-
caiionis su» injungere (Jbidem^ c. 9, (.1, col. 1244).»

Ridendapoenitentia, quce delidas non abjicit.—ikd'
jicilo ad sumptum, conquiriio aliilium enormem sa-
ginam, defxcato scnectuiem vini : cumque quis inter* d
rugavit cuinam ca largiaris; dcliqui, dicito, in Deum,
ct periclitor iu xternum perire. liaiiue nunc pendco
ctmaceror et excrucior, ul Deum rcconcilicm mibi,
quem delinquendo Ixsi (Ibid., cap. il, col. 1216 ).i

Christiano mundus est instar carceris. — iSi recogiic*
mus ipsum magis mundum carcercm esse, cxiissc vos
c carccre, quam in carcerem^ introisse, inlclligemus.
Majoics tencbras babet roundus, quae bominum prx-
cordla excxcant; graviorescatenas induit mundus,qujc
ipsas animas bominum constringunt ; pejores immun*
diiias expirat mundus,libidines bominuui.riures pos«
trcmo mundus reos conlinet,sciIicci univcrsum bomi-
num genus. Judicia deniquc non proconsulis, scd Dei
suslinet (Lib. ad Marlyr., cap. % t. II, col. 6i2).i

Exemplo Cliristi conlcmnenda diviliw. — cOnmipene D
in loco de contemnendo «xcuio Scripluris dominicis
commondtur. Nec major ad pecuniae contemptum
exborlatio subjacct, quam quod ipse Dominus in nuU
lis diviliis invcnilur; sempcr pauperes justificaiy di-
vites pracdamnai. Iia detrimenium palientias fastidium
opulentix prscmiiiisiravit : denionstrans per abjectio-
ncs diviiiarum, Ix^suras quoque earum compuiandas
non cssc (Lib. de Paticnt.^ cap.l^ t/l^col. ISCO). »

Cardemorte ainicorum non doleiidum. — c Gum con-
stct dc resurrcctione mortuorum, vacat dolormcnlis,
vacat et impaticnlia doloris. Cur crgo doleas, si per«
iisse ncn credis? Profcclio est , quam putas roorlem.
Mon €$t lugendtts, qoi antecedit, sed plane desideraii-

Curcnimimmoderateferasabiissc, quem mox subse-
queris? Cxlerum impaiientia in bujusmodi etspci no-
sira» roale omlnatur, cl fidem praevaricatur. Et Cbri-
sium Ixdimus , cum evocatos quosque ab illo, quasi
miserandos, non xquanimiler accipimus (Ibidem^
cap. %cot. 1261).!

Patientiw eneomia. — < Saiis idoneus patientiac se-
quesler Deus. Si injuriam deposucris penes cum, ul-
lor esl; sidamnum, reslitutorest; si dolorem, medi-
cus est ; si moriem, resusciiator est. Quanium paiicn-
tiae licct, ut Deum babeat debitorem? nec immerito;
omnia enltn placita ejus luetur, omnibus mandaiis
ejus intervenit. Fidem munil, paccm gubcrnai, dilc-
ctionem adjuvat, bumilitatem inslruii, poenitcntiam
B exspcctat, cxomologcsim adbignat, carncm rcgil, spi-

riium servai, linguam frxnal, manum continel, lcn*
tationes inculcat, scandalapellit, mariyria consum-
mar, pauperem consolatur, divitem tempcrat, iiifir-
mum non extcndit, valcntem non consumit, fidelcm
dcleclal, gentilem invitat, servum Domino, Dominum
Deo commendat, foeminam exornat, virum approbal;
amatur in puero, laudatur In juvene, suspiciiur in
sene; in omni sexu, in omnl aelatc formosa cst(/6i-
dem, cap. 15, col. 1270). i

Adversusspectacula et //«ca/rfl.— i Impudicitiam om-
nem amoliri jubemur. Hoc igitur modo etiam a ibca-
iro separamur, quod est privaium consistorium iin-
pudicilix, ubi nibii probatur, quann quod alibi non
probatur (Lib. de Spect., cap. 17, 1. 1, col. 640). i

Sceiiici semper infames. — i Arcenl sccnicos bonoribus
omnibus simul et ornamentis...Quanta conressioest
roalsc rei, cujus auctores quam acccptissimi sine nota
non sunt! > (Ibid., cap. 22, col, 654.)

Comadiis Chrisliams vetitum interesse, — c An illo
rccogilabit eo tempore de Deo, posiio illic, ubi nihil
cst de Deo ?... Pudiciiiam ediscet, attonitus in ml-
mos? imo in oroni spectaculo nullum magisscanda*
lum occurret, quam ipse ille mulierum et virorum
accuratior cultus, ipsa consensio, ipsa in favoribus aut
conspiratio aut disscnsio, interse de commercioscin-
tillas libidinum conflabellant. Nemo dcnique in spec-
taculoinetmdo priuscogiiat, nisi videri et videre....
Avcrtat Dcus a suis tantaro voluptatis exitiosx cu-
tiidilatcm (Ibid.^ cap. 25, co/.6o6). >

VercB Cliristianorum voluptates in hoe sceculo. — i Jam
nunc si putas dcleciaroentis exigere spatiuni boc,
cur tam ingralus es , ut tot et talcs volupiates a Deo
contributas tibi satis nonbabeas, nequerccognoscas?
Quld cnim jucundios, quaio Dei Patris et Domiiii
reconciliatio ? quam veriiatis revelatio? quam crro-
rum rccognilio? quam tantorum retro criminum
venia? Quae major voluptas, quam faslidiuro ipsitis
voluptatis, quam sseculi totius conleniplus, quam
verfl libcrlas, quam conscientia integrn, quam viia
sufnciens , quam mortis timor nullus? (Ibid.^
cap. 29, col. 659). i

Mati sacerdotes Judtcis pejores. — iProb scelus 1 Sc-
mcl JudaBi Cbristo roanus intuleruQt; iali bnpii Bacer-

SD PRAFAm 50

dotesqiiotidiecorpusejas lacessunt. manus prxci- A orcdimus, non esse, quod ulira crcdcre dcbcanuis
dendx! Yiderintanjani persimiUtudinem diclum sit : ( Jbid,^ cap. i7, /. II, col. 20). >

Si le manus tua tcandalitat, amputa eam, Qux magis
ampulanda, quam in quii>us Domini corpus scandali-
zatur ! > {Lib. de Idololatria, cap, 7, 1. 1, cot. 669. )
i Muiier christiana ^homimbus placere negligit, imo
horret. — i Perfectae, id est cliristianae pudicae, appc-
ijiioncm sui non tantum non appetendam, sed etiam
cxsecrandam vobis scialis : primo, quod non de iii«
tcgra conscientia venit studium placcndi perdecorem,
qucm naturaliier invitatorem libidinis scimus. Quid
jgitur in le excitas malum islud ? quid inviias, cujus
te profilcris extraneam ? tum quod lcniationibus vianr
aperire non debemus, quse nonnunquam ( quod Deus
a suisabigal) inslando pcrficiunl/, cerle vel spirilu

De Clericorum continentia, i Quanti igiiur el quanlaj
in ecclesiasiicis ordinibus de conlineniia censcntur,
qui Deo nubere maluerunl, qui carnis sux honorem
instiluerunt, quique se jam illius pudoris filios dica-
vcrunl, occidenles in se concupisceniiam libidinis
et loium illud quod inlra paradisum non poiuit ad-

WiJll' Indeapud nos plenius alque insiructins

pracscribilur uuius csse matrimonii oporlcre qui ad-
leguntur in ordinem sacerdolalem (De Exhorl. Cast.
t. II, c. 7, coL 922, c. 13, col. 930). >

Homo imago Dei per liberum arbilrium. — i Non
facie bomo ad uniformera Dei expressus esi ; sed in
ea substantia quam ab ipso Dco traxil, id cst anima»,

scandalum pcrmovcnt (De CuUu Fmi. lib, II, cap. 2, B ad formaniDei respondenlis ei arbitrii sui liberlaiect

l.l, coL 1517). >

Fucos adhibere, quale crimen. — f^on supergrc-
diendum in ornando corpore ullra, quam quod sim-
plices et sufficientes mundilix concupiscunt , ulira
quam Doroino placere ; in iilum enim deiinquunt, quu)
cutem mcdicaminibus ungunt, genas ruburc niacu-
lant... DispUcet illis nimirum plastica Dci : in ipsis
redarguunt, reprebendunt arlificem omnium. Reprc-
liendunt enim cum emendant, cum adjiciunt, uiique
abadvcrsarioartifice sumentes addimenta isia, id cst
diabolo. > (Uid., cap. 5, col. 1327.)

Imafjo muUeris christiana:, — cProdile jam vos, medi-

camentis ei ornamenlis eistructoe aposloiorum

capul mariiis subjiciie, ct satis ornalae crilis; manus

potestaie signalus est. Hunc slatum ejus confirmavii
etiam ipsalex.Nonenim ponerelurlex ei qui non ha-
beret obsequium dcbitum legi in sua poleslale : ncc
rursus comminaiio mortis transgressioni adscribere-
tur, si non ct contemplus legis in arbiirii libenaicm
homini depuiarctur... Sedet alias quale erat, utiolius
mundi possidens bomo, non in primis animi sui pas-
sione regnaret, aliorum dominus, sui famulus(Li&.If,
advers. Marcion., cap. 5, 6, t. II, coi. 290, 291). >

Deus amandus ut Pater, timendus ut Dominus.'^
I JuslitiaDeipIenitudocstdivinitalis ipsius, exbibcns
Dcum perfecium, ct patrcm ct dominum : palitm,
clemcnlia ; dominum, discipiina ; patrcm, poicstuic
blanda; dominum, scvera ; palrcm, dillgendum pic ;

lanis occupale , pcdcs domi figite , ct plus quam in G dominum, lintendum neccssarlc : diligcndum, quiu

auro placebunl. Ycstiie vos serico probilatis, bissyno
sanciiiaiis, purpura pudiciiiae. Taliier pigmeutatic ,
Deum liabcbitis amalorem (Ibid., cffp. 15). >

Christianus voluplales mundi (ugsre debet. — i Tu pe-
rcgrinus mundi hujus, civis supernoe Hierusalem....
Nihil tibi curo gaudiis sscculi, imo conlrarium dcbes.
Sa^culum enim gaudcbit^ vos vero iugebilis. Et felices
ait iugentes...» Omnia imaginaria in sacculo el nihil
veri (Libn de Corona militis, cap. 15, t. li, col. 90). >

Adversus veritatem nutla pra^scripiio. — t Verilati
ijcmo prajscriberc polest; uon spaiium tcmporum, non
patrocinia personarum, non privilegium rcgionum.
Ex his enim fcre consuciuilo iniiium ab aliqua igno-
rantia vel simplicilate sorlila, in usum per successio-

malit poDnilentiam pcccaloris , quam mortem; ci
timcndum, quia nolil peccatores sui jam non pocniicn-
tes. Ideo lex uirumque diffinit : Diliges Deum, et imc'
bisDeum. Aliud obseculori proposuit, aliud cxorbi-
taioii. Ad oninia occurrit tibi Deus, idcm percuiions,
sed et sanans, morlificans, scd et vivinc.ins ; Iinmi-
lians, sed et sublimans ; condens maia, scd el pacpni
facicns{/6/d., cflp. 13 el 14, co/. 300, oOI). >

Hucusjjue bonum csse ac peruiilcm TerluHiani
Qsum ex omnibus qux de ejus doctrina congessintus
enixo probare voluisse vidcmur; j^m vero crimini
Dobis meriio foret, ni ad pravum usum praicavcndum
nihilconsilii addcremus. At, qucmadmodum qunnlum
prodcsse queat cjus doctrina siatulmus, iia cx cjus

neracorroboralur,ctiiaadversusvcrilalemvindicatur. Derroribus inferchdum csl quam noccrc possini,

Sed Dominus noslcr Christus veritalem se, non consue-
indinem cognominavit ( Lib. de Virginibus vdand.,
cap. 1,MI, co/. 889). >

Non ex personis fides probanda^ sed personas ex
fide» ^ f Pfon ea persomt probamui fidemt $cd ex fide
pertonas; nemosaplens est, nisi fidelis : ncmomajor,
nisiChristianus : ncmo autem chrislianus, nisi qui ad
fioem usque perseveravcrit (De Prmscript. advers.
UcereL cap. 3, /. 11, col. 15 ). i

Noh alia quwrenda scienliay quam Jesu Ciiristi. —
4 Nobiscuriosiiateopusnon est post Christum Je-
8um,'iiec inquisiiione post Evangelium. Cum credi-
miiSy nihil deiideramus ultra credcre. IIoc enim prius

quam acri judicioejusscripla seccrnenda sinl. Porro
alla communia habet paradoxa cum Monianistis, aiia
vero adeo sibi propria ut hcrcsiarcha inde evascril,
ac horum errorum assccIasTertullianislas, cx auc-
tore nuncupatos, protulerit.

Cerlum indubitatumque cst Tcrlullianum non so-
lum erroribus ac deliramentis Monlanistarum sub-
scripsisse, verum eliam eadem ardcnlissimc propi-
nassc. Isliusmodi sunt omnia quibus suum Paraclilum
passim et procaciter vcndilat; quibus secundas nuplias
non solum damnat, sed insupcr cnormllatcm vocai
omni crimine majorem ; quibus illicitumesse,urgcnie
j[^rsccuiloni9 acslu , tum fugorei tum sese pecunia

51 PRiEFATlO. i 52

rcdimcrc ducet. Al refugit aiiimua rcfcrre inju- A aliorum » maximequc ipsius Ecclesise respicicas auc-

lorilatem! quam cito privali cujuslibel ingenium

rias quas evomuit doctor ille proicrvus contra
Dei Ecclesiam ; quibus Calholicos impeiit, quos pas-
sim appeliat Psycliicos^ id esl animales homines
ac carualcs. Eosdem arguit quod , agapes cele-
brando, ventri indulgerent et impudicitiis opc-
ram darent , confessoresque in carcere deienios ad
interoperantiam compellcrent. Prxcipuos liabes Ter-
tulliani montanistac errores, e quibus ansam arripuil
ipsc prodendiodium suum, animumque crga Gatboli-
cos infensissimum.

Pervenimusaderrores qui Tertulliano baeresiarcbae
proprii sunl ac peculiares ; ac ne in immensum pro-
traliamur, ad Pamclii, Rigaliii, cxlerorumque com-
mentatorum notas infra subjicicndas, lia^c niinutaiim
pcusnnda remiitimus. Notabiliora promere sufficiat. B
Ac primo loco, virginem Deiparam virginitatem in
partu amisisse audet profiieri. Tum de anima, eisi
nonnuUa benigne explicauda censemus, multa nullo
pacto cxcusauda remanent, uti, exempli caussa,
qux solemniora et omni modo corpulentiie debita ,
ea quoQue ades&e aoirox , ipsam ex proprio
scxu distingui, vel inasculiuo scilicet vel fccminino ;
irinam. sicuti et corpora , per longum , lalum
et profundum , dimensionem habcre ; corporis hu-
mani spccicm ac ligurum prsc se ferre ; non esse
qualilatis inanis ct vacusc , sed qux tencri possil ,
acrei culoris ac lucidam. Notabiliter inSupererrat
Tcrtullianus,cum docet Ecclesiam ibi etiam haberi,
ubi sunt duo vul trcs, licet laici : ubi tre$, Ecclesia

subverti queat ! quam pronus ejusdcm in errores
lapsus! quam verc de Tertulliano in sui Coramonitoril
cap. 18, pronuntiaverit B. Yincentius Lirinensis :
TerluUianuM cailiolici dogmatii , id e$t mivertali$ ac
veiuttte fidei parum tenax, ac di$erlior muUo quam
felicior^ muiaia deincep$ senteniia, fecit ad extremum
(piod de eo bealu$ confmor HUariu$ quodam ioco scri-
bit: Sequenti^ inquit^ errore detraxit scripli$ probabili^
bu$ auctoritatem.

ARTICULUS Ifl.

DB LITERIRIIS TERTCLLIAM ANNALIBOS.

Modo perpensa, utul fieri licuit, Teriulliani mul-
tiplici auctoritate, atque datis, qux ausi sumus ac
potiora duximus, de rccto ejusdemusu consiliisjam
ex boc ordine rcrum minime dcclinarc videmus, cum
quinam fuerint in eo virorum doctorum impensi la-
bores, siveadcodices transcribendos, sive ad edi-
lioucs proferendas, sive ad texlum in recenlibus
linguis iransferendum , sive ad quxdam rei Tertul-
lianas puucta sigillalim enucleanda, iudccursu sac-»
culorum , singulis volventibus annis, rccensere sum-
maiun aggrediamur. Nibil euim magis osiendit qu:im
toi.virorum in eumdem auclorcm operosa ac indefessa
semulaiio, quanti Teriullianum fcccrit omiiis rclro
antiquitas ac recensior eruditio , quanta fucrlt ejus
aucioriias, qualive diligenlia ac prudentia quisque
ejus scripiis usus fuerlt. Praehabiiis eadem iu ro

eit, ticet taici! horribilis sane proposiiio. ex qua fu- C ""''"'• '"'' P?'*"'" i"'":: T^T" ^"."'"t ^''"'"

nemann rara admodum Bibliolheca hislorico-hteraria.

ncstiora bene multa pro Ecclesia consequuniur.

Silcntio prastereo alios errores quos non solus ipse
propugnavit , sed ct alii ex vetusiioribus, cxicroquiu
iu renoudum ab Ecclcsia definita : ex.gralia,rebap-
tizandos esse ab hxreticis bapli/.alos : item eo refertur
opiuio millenariorum, et descriplio paradisi quem in
Apologet. cap. 47, appellat locum divinac amoeni-
taiis, rccipiendis sanctorum spiritibus deslinatum, et
maccria quadam iguex zonac a notitia orbis commu-
nis segregalum. Quibus addendum venit quod habet
dc angelis apostatis, qui hlias homioum cognove-
runt (1).

Illud autem portentum xquare videtur, inquit
auclor quidam vitoc Tertulliani, virum hunc scilicet,

libcniius, pro morenostro ac jure, uientes, primo
de codicibus manuscripiis , quorum notiiia ad usipie
nos pervcnerit, pauca libabimus; tum edilionuni ,
vcr^ionum ac commentalionum amplam scricm ad
singulos annos, quantum licuerii, referemu$(I).

§ L DE CODICIBUS TERTCLUAMI.

iPost antiquissima Cypriani,Lactantii,Ilitarii, Eu-
sebii, Rufini , Ilieronymi, Augustiui » Vincentii Liri-
nensis , de TcrluIIiani libris, Ingeuio, auctoritatc lcs-
tiinonia , nulla subinde pcr plura sxcula remancut
ejus vcsiigia, obrulusquc videtur subceleberrimoCc-
lasii papx dccrclo , qui indislincla cjus opera intcr

,,....,. « . ... . T\ apocrypha amaudavit. Excitus landem cx iis apo-

sublimi iiigenio donaium , fidem conciliare poiuissc D ^ /'^ ,. . , _„ ^.^,:, ^.^^

° ' ^ cryphoruin teiicbris, rursus in luccin prodiit cuca

hiijusmodi erroribus, ob visiones mulicruin qiiibus
fl?que ac saucti Spiritus revclaiionibus omnimodum
fidem prxstabal.

Uinccuiuprxlaudatoauctoreconcludendum est (2)
jam nos aTerluIIianolapso admoneri quam lubrica res
sit hominum intellectus» de se nimium praesumcns,
sibi uni omnia tribuens , nimiumque credens , uec

(l)Hdccct alia TeriuHiaiil paradoxa infra repe-
ries cum autidoio Pamelii, et alibi aliis commentalo-
runi notis sanata; ab erroribus quibusdam pcrpe-
ram ipsi imputalis TerluIIianum vindicat Lump.
Diblioth, histor.critica PP., t.VIUc.H.p.^OOsqq.

(^) Corl)ini:tni Thouia: disscrt« fiuai., op. eit.f
p. lOi.

fausta Caroli Magni tempora , cum ex immani bar-
barorum coUuvie croersa renascerentur studia liic-
rarum. Qusc imprimis floruere Lugdunl, in vetusta
eruditionis ac eloqucniiui Gallicx sede , ncc p.'\ruui
favisse archiepiscopi lugduneuses, Leidradiis iuicr
quos ct Agobardus, memorantur. Porro Tertullianutu
pne omnibus in deliciis habuissc Agobardus cxisii-
mandus est , quippe cujus exstant 'plures iniiiiu-
scripii codiccs noinen cjus pnc sc .ferenies, .Iliac
Igilur : ^

(i) Qu.xdoctissimxSchoenemanni notiliscaddcnda
censuimiis, b.TC uncinis prasfigenda, curavimus, cu-
tera novis tauturo titulis, autalio distinximusordinc.

Srtculo nono.

* f r fnlcr anu. 8U ci S40. I. Codex Aijobardi
piior,. niembranac, liieris uucialibus niiuusculis
clcgaulibus ac nilidis csaratus , 20i fol. in-4"
compactus » Tetostaic nimia lacer ac diuturno udore
marginnm corrosus ac lancinalus, extat in Biblioib.
reg. sub num. 46^. Jam prope manibus absquo
pcriculo iraclari non poierat , cum nuper eximius
ille codcx tandem recenii opera resarcitus esl , nec
salvis tamen pluribus foliorum frustulis pcUucidis,
in quibus aliquot cmicabant grammata quac nunc ,
margine deftciente , vel obsianle opaco liniminc ,
cxtinguunlur. In V folio, sub litulo recentiori manu
ac lilcris quadralis inscriplo, hxc vctusio caractere
leguninr : libeb oblatcs ad altarc s. stephani ex

VOTO AGOBABDl EPI. In COd. fol. VCrSO, HIC SUNT TER-

TDLLiANi LiB. xxiii. Sequitur indcx islc : ad natioses

LIB. I. IT. AD NATIQNES LIB. II. DE rR^SCRIPTIONE HE-
RETICORUM LIBER I, DE SCORPIACE : DE TESTINONIO ANlMiB
— DB CORONA— DE SPECTACUlis LIS ( iic) DE IDOLOLAtfia
LA («f)— DK CENSO ANIMiE— DE ORATIONE— DE CULTO
FEMINARUII — IT. DE CULTU FOEMINARUU — AD UXOREM
— rr. AD UXOREM — DE EXHORTATIONE CA5TITATIS —
DE SPE FIDELIUM — DE PARADUSO — DE VIRGJNIBUS VE-

LANDis — DE CARNE ET ANiMA. lo alicra columna ejus-
dcm folii : de carne xpi de patientia — de paeniten-

TIA^DE ANIMB SUMMISSIONE— DE SUPERSTITIONB SiCCULI

— LEGE IN xpoiHT. Porro dcficil codex in libro rfeCarn^
Clmsli , ad baec cipitis X verba: item cum prcesumant
uott carim $ed animoe nostrce. — Nibil exlal de se-
qucnlibus libris, nec ullum verbum, dc qualuor pnc-
ccdljnlibus in indicc memoralis. In operimenio mem-
br.nnaceo ac rubro, aureis lineis ct lileris dislincto,
lcgilur : JACOB. cothofredus. i. c. domo parisibn-

SIS REGIiE PARISIORUM BIBLIOTHECiE. Hic Cnim iu-

signis esi codex quem primus iracta^il Gotbofre-
dus, c quo primus duos ad Nationes libros edidit,
quemquc his edilis regice bibliolhccjiD. dono di-
cavii.

f II. Codex Agobardinusttk superiori diversus, in Bi-
bliolh. Liigduno-H.ilava. ab Ilavercampio laudalus,
scd non descriptus. Vido infra ilaverc. praefalione
ad Apologelic. coL ^O sqq,

Sseculo decimo.

PRifiFATIO. 51

A tincl. Cf. Il.tncl. caialog. p. S4S. Eo usus csi ad
siinm edilionem Rigaliius.

f V. Eod. lemporc, Codex llarlwus caraclcris ele-
ganiia haiid Puteano detorior , nequc centum annis
receutior, judiec D. Lc Nourry, qui cum acccpit ab
Achiiic Ilarlxo, Parisiensis senatus prxsidc, in eoqiic
bonns ct malas deprehendit leciiones.

f VI. Eod. lemp. Codex Augustas^Taurinensis, cui sc
oifendisse testaturMabilloniusinltiner. llalic. t. l,p.8.

f VII. Eod. lemp. Codex Colberiinus prior , qucm ,
jubenrc abbale CoIberlino,aCaroIo Duchesne, accepii
D. Le Nourry, cui ab annis circiler 700 visus csl
exaralus.

Sxculo duodecimo.

B « VIII. Infra ann. i050. Codex Morbacemis in cujus
finc manu recentiore scribitur : Orate pro domno ab-
bate Morbacenci , qui alius non est ac Darlhol6mxus
dc Andclo , anno i455 monastcrio prxfectus. Varias
ejus lectiones sedulo D. Nic. le Nourry decerpscmt
cumque GOO vel 700. abhinc annis scriplum du-
cebat.

SoK^uIo decimo*lcriio.

f IX. Codex Colbertinus recentior , delalus cx urbc
Tuielcnsi anno i687 a D. Stcphano Baluzio, noialus
in Colbert. bibl. n* 5271, olim in Regia 5973, nunc
i689,baud 400 annis recenlior judicio D. Le Nourry.
Continet in priori partc Didymi de Spirilu S. tracta^
tum, D. Cypriani epp. et opp., et postcriori partc
Q Apologeticum Terlulliani.

Sxculo decimo quarlo.

f Ab annisl462 ad i500 sallem referendi sunt co-
diccs quos in uberrima Hirsaugiensis abbatinc biblio-
tbcca vidit J. Tnthemius, ac meminil libro de Script,
ecclesiast,y ubi de Tertulliano. Ibidem memoraiur
adhuc extare liber de Exstasi^ qui desideraiur.

f Anno il8i , pridie idus januarii scribebat An^
gelus Politianus de Teriulliano epistolam haud sccus
nc si ejus libros, quotquot eiiamnum habemus, in
nianibus babuisset.

4 X. Ad annum il92 prodiit codex biblioth. regim
Parisiensis, olim nnm. 43i3-3. nunc n. 26i6 prxso
fcrens, haud amplo volum. 50 fol. mcmbranac.

f lILClrcaann. 900. Corfex Claudii Puteani, carac- D constans, niiida ac eleganti caracterum reccntium

lere pulcherrimo, elegantibus uncialib. 80 fol. in
forma i^ compactus, asservaius in biblioth. regia,
olim n* o97i , nunc 1623 nolaius , solum Apologeiic.
libr. continens , quem in manibus babucre ac con-
snluerc D. Nic. Lc Noorry el Rigalt.
Sxculo undccimo.

f IV. Circaann. iOOO. Codcx Petri Pitlm, ex carac-
tenim forma a D. Nicol. Lc Nourry el aliis VV. DD.
imdecimo sacculo adscriptus, olim ex Pithoei schedis
RR. Patnim Oraiorii Jcsu coHcgio Trecensi dono
daius, none ia biblioih. urbis Montispessulani asser-
valus,mcmbranac.,in'r,omniaTerlolliaDi opcra con'

forma , ad usum equilis cujusdam Bariholomxi
Chaici, archigrammatei ducalis Mediolan., transcri-
plus ab Hieronymo Waradco ; textus optimx notx ,
licet recentior, Post varias rerom ac dominorum vi-
ccs, ut constat ex notis primo foiio affixls, penes An-
tonium Faur sub num. 178 iuit.

f Saeculo XV adscribunlur TertuUiani quasdam de-
clawationeSf quas in catalogo bibrioth. Bliddtehill sub
n. 2377reperitHxneIacin6eruitin sua mss. biblioth.

Codices aetatls incertas.

f Xl.Codex veius ignotosundeApoIogeticosprimum
exscriptus est.

85 PRiEP

' € XII, XIII. niwingiensh ^i Palerniacensh primlA
fucnintcx quibus , Tertullianus , Rhcnano obsletri-
canle, prodiit.> Etiamnunc servantur in uri)e Schlelt-
sladt, ex ipsamet D. Rhenani biblioth., Tcrlulliani
scriptaquaedammss. membranac. Cf. Hxnel. p. 437.
XIV, XY. Gorziemis et Fuldensis, quem posihac
Fr. Modius diligentius excussil, plurimum Ter-
tulliano emendando profuerunl.

XVI. Gagnm Codicem^ ex quo plcniorcm TcrluHia-
num dedit , ignoramus.

XVII. Briiannicus casnobii Mashuriensis a Joli. Le-
lando cum Gelenio communicatus , plane egregius ;
qui usquedum non habebanlur libros Terlull. prac-
buit, aliis contra qui jam exstabant, cnrcns.

XVIII. XXIV. Codices Pamelii ; ires Vaiicani car-
dinal. Sirlet jussu in usum ejus collali , duo monas- B
teriorum'S. Amandi et S. Bavonis in Belgio; unus
Anglicanus, qui penes Joh. Glementem fuit.

XXY. Codex Dongarsu , quo usus est Heraldus.

XXYI. Codex quem Salmasius ad librura de Pallio
pcrpoliendum adbibuisse professus ^est.

XXYII, XXVIII. Godices duo membranacei in bi-
bliotheca Lugduno - Balava n. 324 , 376 exislentes ,
quibus liber de Pallio comprehepditur , ac usus est
Havercampius.

Insupcr variantes lectiones , quas e variis libris
mss. F. Ursinus collegerat, notemus, quas post
Wouwerium Rigalttus in usum vocavit.

f XXIX. Codex VaUcanus, coniinens cum chronico
V. Bedae multa alia e quibus fragmenlum Teriul-
liani de exsecranidis Diis, primo cdiium ann. 1630 Q
a J. M. Suaresio, biblioihecae Yalic. custos, ncc jam
nbhinc recusum, ilerum in hac noslra cditione datum
T. II, col. 4114. Godcx ille, inquit Suarcsius, literis
longobardicis scriptum ante septingentos vel octo-
gentos annos scripius videtur.

€ XXX. Codex AmbrosianuSy e quo Muratorius eruit
uUimam partem tractalus de oraiione , vetusius qui-
dem, eodem judice, at nuilibi ab eo descriptus, nec
tiUi affixus xtati. >

Perperam Terlulliani nomine inscribuntur duoco-
dices Parisienses, quorum alius in biblioth. regia
num. i656,alterin bibl. S.-Gcnovef. num.69lasser^
vatur, neuter vero ve! oiinimum TertuUiani babet
vcsiigiuin.

§ II. DE SIN6ULIS ED1T1«N1BU9, VERSIONIBUS, AC VA* D
BIORUM m TERTULUANO COMUENTATIONIBUS.

Sxculo decimo-quinto.
1483.
Q. Septimii Florcntis Apologelicns adversus gen-
tcs. Impressum Veneiiis per Bernardinum Benalium,
s. a. nota, foL Gharactere eleganti gaudet , literis ini-
liatibus minio adpictis. Singulatim quidem hic Tcr-
tiiUianilibellus in bibliotheca Rcgio-acad. Goelt. exslat
ct memoratur in biblioth. Pinelliana t. I Pair. Lat.
n. 083. Sed,ni fallor, ad Lactaniianam editionera
ab eodera Bern. de Benaliis factam ct a Fabricio com-
memoratam pertinet ; quam , quia forte rarior sit ,
nolim conlinuo cum Bunemanno in dubium vocare ,

\TIO. Sl

et insunt indicia , quse attcntom observatorem adver«
tere possunt in hujus libelli babitu veluli capitam ta«
bula ipsum praecedens , quas sic exscripta est , ut fere
in reliquis Tert. Apologelici cum Laciantio ediiioni-
bus exscribi solet , in dimidia fere parte paginse se-
cnndac folii primi ; tum ipsius anni nots defcctus ,
vix obvius in hujus loci et typographi editionibus , de-
inde quod post subscripiionem suhjicitur : Sermo de
vila oBlerna {I), qui pariter cum sequentibus Lncianiii
edit. quae Tcrtulliani Apologeiicum adjunctum lia-
bent , plerumque prodiit. Possunl hxc saltem exci-
tare YY. DD. ulcuriosius de his, ubi Iicet| dispi-
cianl.

U93.

Uediolani per Dldericum Scinzinzeler, fol. Q Septi-
mii Flor. TcrluUiani Apologeiicus adv. genlcs. Cat,
BibL PinelL p. laL 682 , tom. I.
U94.

Veneliis, cura el expensis nobilis viri Domini Ocla*
viani Scoli 3lodoeliensiSt\^^k,(\u'\nio idus octobris pcr
Bouctuni Locatedum : Q. Scpt. TerluUiani Apologe-
ticus, cum Laciantio.

ISOO.

Parisiis, ap. Jo. Pc/i^ 4^ Tertulliani Apologeiicus,
cum Lactahtio, si conjeclurae fidere licet.;

Sscculo dccimo sexlo.
iliOI — 1600.

Gum Lactaniio iterum iteruroque prodiit Tcrlul-
^iani Apologelicon : 1502, Venet. fol. ; 1509, Venel.
fol. ; 1509, Paris. 4« ; 151! , Venet.hl; 1513. Pa*
ris. 4": Florent. 8*, ap. PhiL Junt. Juntinnc exempla
seorsum eiiam reperias. Yid. Gat. Bibl. Pinell. PP.
lat. » n. 681.

1515.

Venetiis in cedibus Aldi et Andrece soceri, mense
aprili 1515. In fronte : Tertcllianus. Prajmiituntur
prajicr Jo. Bapt. Egnaiii Yen. ad Gasp. Contarenum
Palricium Yenet. et philosophum praecipuum epist.
dedicatoriam , Hieronymi vita Terlulliani , et capi*
tum labula.

1521.

ED. PRINCEPS BASILEENSIS I. Operum Tertul-
liani, Bas. apud Froben. foL i Opcra Q. Seplimii Floren-
tis Terlulliani, inler latinosEcclesiaescriploresprimi,
sine quorum lectione nullum diem intermitlebat olim
divus Cyprianus, per BEATUM RIICNANUM Selctsu-
dienscm e tenebris erula atque a situ pro virili vindi-
cata, adjectis singulorum librorum argumentis et ali-
cubi conjecturis, quibus veiustissimusauctornonnihil
illustratur. Quorum catalogum proxima pagina repc-
rics. Fioruit sub Gaes. Scvero Periinace et Antonino
Caracalla, valde vicinus apostolorum temporibus,
circa annum a Ghristo passo 160. Quarc boni consu-
lenda sunt hujus scripu , si alicubi varient a rcceptis
horum temporum dogmatis , cum omnes synodos an-
lecesserit , apostolicis illis exceptis , quarnm in Aciis

(1) Ad verbum inscriptus : Itcm sermo de vita wler"
fifl, caput 47.

ta I>Ri£FATlO.

Lacascomm«mioiL€ftude,1ecU)r, ei hune libi ra*A

im. im.{\) 1SS6.

rum ac novuni ih^saurumpara, ac vale. i Iii c^alco, fo-
ho ante indicero proximo : Ba$iU<B apud Jo. Trobe-
mum: mense Julio. An. 1521. Opera quoe in hoc
volumine contincntur , quorum calalogum pagina li-
luli adversa pnebet , iioec suol : de Palieniia Uber ; de
Came Chrisii ; de Resurrectione camis; de Prwscri-
plione harelicorum ; Adversus omnes hcereses ; Adversus
Judmos ; Adversus Mqrcionem libri Y; Adversus Her»
mogenem; Adversus Valenlinianos; Adversus Praxeam;
de Corona mililis ; Ad Marlyres ; de Pmitenlia ; de
Yirginibu* velandis ; de Habilu muliebri ; de Cullu fce»
minarum ; ad Uxorem suam Ubri II ; de Fuga in persc"
cutione ; ad Scaputam ; de Exhorlatione caslitatis ; de
Monogamia ; de Pallio ; Apologelicus adversus genlcs.

Oas. np, Frobcn. f. repeiitioncs primoe.
1539.

ED. BASlLEENSISII.£asi7e(S.f.'0peraQ. Scptimii
Florenils Tertulliani Garthaginiensis , inter laiinos
Ecclesioe scriptores primi , sine quorum leciione
nullum diem intermittebal olim divus Cyprianus, per
Bcatum Rhenanum Seletstadiensem e tenebris erula,
atque a silu pro virili vindicata, adjectis singulorum
librorum argumentis, et nullibi non conjeciuris , ac
nuper coliatione Gorziensis exemplaris ex Medio^
matricibus oblaia, non solum longeemendadora factai
vcrum ctiam pro re nata novis ac retextis annotatio-
nibus exposila illustralaqae. Quorum catalogum
proxima pagina rcperies. Floruit sub Cess. Severo

Ceperat edendi Tertullianum consiliura Rhenanus , B Pcrlinace , et Anlonino Garacalla , valde vicinus

cum forte in codicem vetustum Paterniaci (Pwierliu'
gen) ccenobii Transjurani incidisset, mox adju(us
ciiam codice Hirsaugiensi (Hirsehau). Utruroque ta-
roen tam corruptnm et mendis plenum , simul scri-
pturam ntrobique tam similem deprebendit , ut aher
ab altero descripius videreiur, et ni semel vixdum
inscripti libri,dum Frobenii praela vacarent, typis
excudi coepii essent , omnino ab dpere destitutum se
fuisse affirmat. Secutus ergo in profligando laboro
boc cst, ut tquando ioca mendosa deprehenderel ^ el non
subvenirenl exemplariaf sciens religijose esse tractanda
auctorum scripta non secus ac res sacras , nihil muta-
rel , sed conjectwas , qum tum in mentem forte vente-
bantf in marginibus adjiceret , quarum nonnuUw , m-

apostolorum temporibus , circa annum a Ghristo
pnsso 160. Basile^c 1539. mense martio. De hac
secunda editione,audiamus, qUiic ipse Rhenanus liieris
praeAxis, datis Seietstadii sub cal. mart. 1539,
scribil : c Ilerum damus Terlullianum , sed crocnda^
tiorem, quam antehac. Ctijus rci caussa, quod colla-
tionem ejus codicis, qui Gorzix in Mediomatricibus
asservatur diligentia ac dcxieriiale Huberli Custi-
nei — adjuvante Dominico Florentinosodali peractam,
cura jurisconsulii D. Claudii Gautiunculac Ferdinandi
CiBsaris a consiiio, tandem nacii sumus. Nec vero
tantum proAiil illa , quamquam multum profuit ,
quantum momenti altulit ad cxactiorem casiigationem,
quod deprehendimus subinde groccissare Sepiimium

quit, nec miki muUumarrident^ verum cupiebam tecto- G figuris et coiistruciionibus grsccis utcntem. Apparct

rem dubitaturum adjuvare. Quod st non ubique successitj
non est idcirco damnandus conatus.t Pergil: c Utinam
mifd copia fuisset exemptaris quod in Goniensi coenO'
bio servatur^ id abest ad tatium milUarium ab urbe
Mediomatrieum, el Uem ejusquod apud Futdam exstat
vet ^u$ quod e$se Ronm ferunt. Sed spatiis iniqui
Ump^ exctusi, non poluimus ea nancisci, Quamquam
vere&r mhit nostris esse emendatiora, quando codices
quibuM usi $umu$, Eirsaugensis el Fatemiacensis, tam
ctmstanter per cmnia consentiebant , ex diversis altati
Ifibtiotlieas , ei non uno lempore descripti»^ Sed liujus
eonferendi laborem aUis committemus.*

Prster argumenla , singulis libris una eum annota-
linncolis prxmissa , praefixit Rhenanus vitam Ter-

sanc nostrum auctorcm inlcclioneGraccorumvelerum
qui plurimi id temporiselsoli intcr sacros inierpreles,
habebantur assiduo versatum, ut imbibilam et im«
pressam memoriie Grxcorum dialecl6n ciiam la-
tinescribens interoblivisci nequirel. Nos hujusmodi
tropos indicavimus, et quidem sxpe crassius, modo
apertius; nam voluimus adjuvare studiosos. Jam
dedit retexendarum aimoiaiionum ansam coUatioiiis
istius opportuniias, ubi Icciio posierior a priore non-
numquam evariat. Hoc quoniam erat indicandum,
aliam etiam expositionem mutata vcrba desiderabant.
Non licuit adcsse Basilca dum edilur opus. Yerum
Sigismundus Gelenius, homo magni iu literis judicii,
et eruditione summa pracdilus, in recognosccndo

tulliani, itemque disputationem, sub nominc admo- D opere vicariam operam in officinn prxstitit , qui

nHionis ad tectorem de quibusdam TextuUiani dogmatis ;
subjnngnntur vero Definiiiones ecctesiasticorum dog^
matum, postbacGeoDadio adscriptae, et index denique
dictionom sententiarumque ac dogmatum. Inscripsit
opos principi Stanislao Turzo, Episcopo Olomuiicosi.
Abartiftcio typographico bsec editio est satis insignis,
tun cbaractere magno et nitido, tum figuris vcl
oisblematicis, vel mythologicis et historicis ligno
iinpressis, quae partun margines tituli, itemquc pri-
mae dedicaiionis, et deinde ipsius textus paginam
I»imam cingnnt, partim literis initialibus majoribus

mcrita laude non cst fraudandus. > — Hnnc novao
ediiionis pncfationem excipiunt Proverbia aut Pro-
vcrbii specicm referentia, quibus passim in scriplis
suis utitur Sept. Tertullianus a vulgo maximam par-
tein descripta, tum rcpetiia ex priorix^diiione epistola
nuncupatoria et vlia Tertnlliani. Admonitio dc qui<
busdam TcrtuIIiani dogmatis ad calcem recessit, deQ-
nitiones cccles. dogmatum penitus omissae sunt.
Index novus etprorsus alius est. Ad margines textus
dicia et sententiae insigniores diligenter notatx.

(1) In Cat. Bibl. Mus. Britt., t. II, landanlur :
Opera — cum annot. B. Rbenani et Fr. Junii ! Basi
1628 f. inopic \ ScuoENEMAeiiN,

PRiEFATIO. 40

adv. Valenimmnos acccssU A cliarlanini ac (yporum elcgnnli.i intcr nirKlissimas

Adno(ationibu9 ad libr

tabula ligno impressa, doc(rinam eoruin in cfrigie sis-
tcns. Tandem qui singularem libellum supe-
riori cdilione coristituerat , trac(alus Advenus oni^
' nes liKrelkos^ tanquam parlicula pcrperam avulsa
libro de Pracscriptionibus faic ad corpus suum
rediil(l).

1545.
ED. PARISIENSIS h^Parisiis fol. per GACNiEUM.
Accesserunt Gagndci opera XI (2) libri TcrtuUinni :
de Trinitate lib. 1, de Animx tcstimonio lib. I, de
Anima lib. I, dc Spectaculis lib. I, deBapiismo lib. I»
contra Gnosticos Scorpjacum lib. I, de IJoIola*
tria lib. I, de Pudicitia lib. I, de Jejunio adversus
Psychicos lib, 1, de Cibis Judaicis epistola', de Ora-
lione lib. I; ex quibus de Trinitate ct de Cibis Ju- B gata Parisiis. >
daicis posthac Novaiiano vindicati sunt. Unde vero
Gagnaeus nacius sit hos libros, cum ipsius editionem
oculis usurpare non contigerit, dicere non habeo, nec
reperire quidem potui quemquam, qui hujus edi(ionis
notiiiam dare opene duxisset; in Cai. Bibl. Thotiianae
1. 1, p. I, p. 62, boc anno et ioco, forma iiem
roaxima memoratas invenio editiones duas, unam
TerluUiani opera ex recogn, Beati Rhenani , ap,
Carolum Gwllard , al(eram per eumdem ap. Hu-
gonem et haredes Mmonis a Porta. U(ra harum Ga* •
gnaei sit, an utraque nescio.
1550.
ED. BASILEENSISIII. Basilex. fol.iQ. Septimii FIo-
rcnds TerluIIiani Carthaginiensis Prcsbyicri, aucioris

numcrnri debel hxc cditio. In BibIio(heca Bnluziana
hujus exemplaris Apologciicuscum cod. ms. collatus
erat.

1561.
ParitilSf apud Andr. Wcchelum. i^, Q. Sept.
Flor. TertuIIiani liber de Prxscriptionibus ad-
versus hxreticos, cum scholiis Jo, Qmniini lledui.
1562.
ED. BASILEENSIS IV.— Basilew, fol. Ropctiiio
cdiiionis a. 1550. In finc : Bas.in o/f, Frob, pcr Uier.
Frob, el Nic, Episcopiuw, mense sepiembri.
1562.
I VERSIO GALL1CA I. Tractal. Terlul* De Prwscri-
plionibus hcereiicor, per Aubertum de Maccrc, cvul-

1563.
c VERSIO GALLiCA I. Lib. De Corona MiUiis per
eunidem , ibid. >

1566.
ED.BASILEO-PAR!SIENSIS.Pflri«ii« apnd Audci-
num Parvum{i),sub intersignio Lilii aureiyta ad D.Jaco*
6um. Accurata Gelenianaercpetitio. Tomis duobus 8*"«
In (ine cujusque : Par. excudebat Andreas VVechelus.
1566. Index Gelenianus {ab J, G. confectus quid
sibi velit, nescio) ad tomi cujusque con(ciita cst
refonnatus.

1574.
i VERSIO CEiiiiA!«iCA I. Q. S. F. Ter(uHiani cer(:p,
ju?ta'« ct necessbri.i) Pr;escriptiones adversus omnes

anliquissimi ac dociissimi scripta, et plura quaw an- c hajrescs in gcrmanicumidioma a Laureut. Albcrlo

te, et diligentius per industriam bene literatorum ali-
quoi ad complures veteres e Gallicanis Germanicisque
bibliotbecis conquisitos recognita codices, in quibus
prxcipuus fuit unus longc incomiptissimus in ulti-
mam usque petitus Britanniam : non omissis accuratis
Beati Rhenani annotaiionibus. Calalogum au(em
aperiet versa pagina. Accessit et index copiosior,
Bas. 1550. Iii fine : BASiLEiE apud Hier. Froben.
ET Nic. Episcopium, anno 1550, mense hartio. I
Curavit hanc editionem Sigismundus Gelenius, cujus
jam in Rbenani secunda partes laudnvimus. Exhibet
pneter libros supcrioribus editt. Basileensibus vulga-
tos eos quoque* quos Parisiensis rccens produxeral,
sed e codice Briltannico, in quo singuli isti iibri

Franco translat. ct excus. Dilingx. i
1579.
ED. PAMELIANA— ANTVERPIENSIS L fol. i Q.
Septimii Flor. Tertulliani Carthaginiensis presbytcri
opera, qusc hactenus reperiri poluerunt omuia. Jam
postremum , ad exemplaria manuscripia collalionc
facta, quam accuratissime recognita, aliquot etiam li-
bris auctiora ; nunc primuro in capKa, et certo ordine
habita, quanto (ieri po(uit leroporum ratione, in quin-
que tomos distincta, cum Jacobi Pamelii Brugensis,
theologi, arc^idiaconi AudomaropoIitani,argumentis
et adnotationibus toti operi intcrjectis; quibus tum
loci obscuriores explicantur, tum quidquid ad anii-
quitatem ccclesiasticam spectat, illustratur. Abeodem

cxstabanl, ex antehac cditis tamen modo illi tres : de j) Pamelio recens adjecu TertuHiani vita, Scripturarum

Resurrectione tarnis, de Prascriplionibus adv, hmr, et
de Monogamia, repcriebantur. — Prxterea Apologe-
lico accessit comroentarius Fran, Zephyrini Floren-
lini,nunc primuro cditus, Repetiia etiaro bic invcnies
Rbenani^ epistolam nuncupatoriam, vilaro TcrtuIIiani
ac proverbia et adroonidonero de dogroaiibus. A

(l)OronlbusGatholicls innotescat ncces^e estRhe-
nani animadversiones censoria Inonisitionis Hispanue
virgula notatas fuisse et Roroae a S. Pio Papa V li-
broruro prohibitorum iudici inscriptas, proptcr li-
beriores hujusce editionis animadversiones super Ec«
clesix ieges» ritus et institutioncs. Edd.

(i) XV nuroerat Paroelius in Ep. dedic. ed. 1579.
ad Ponu Ed. pneflxa ; perperaro. Scuoenemann.

ciiatarum index locupletissirous , alinque Prolego-
mena. > Adjutus est nuc(or novac hujus recensionis,
Jacobus Paroelius (a Pdmete), iroprimis {Iribus mss.
membranaceis codicibus Vaticanis, cardinalis Sirlcti,
Bibl. tum Vaticansc praefectl, cura jussuquc codici
cxcusocoroparatis.Habebat etiam libros mss, monas-
teriorumS.Aroandi acS.Bavonis et Anglicum codiccm,
quipenesJo.Clcroenteroangluro erat; necnon Latiui
Latinii Itali et Jo. Ilarrisii Angli,ab ipsiscum co com-
rounicatas conjecturas variorumque denique lioroi*

(t) Hale h£c ap. Robert. Steph. prodiisse Sandio
dicuur.ScuoEN.

** PRiEFATIO. . 42

nnm ilocfonim varin.s observailoncs Qiiibus admini- ^\ {%0,

ED. BARRyEANA.— Prtmiis apud3lich.Jutimnimad

cii!!:^ taiidiin sane profecil, ut loca innumera casii-
g.issc, liiulca siipplcssc, ^quxdam ciiam supcrflua,
qna! ex inarginc in conlcxlum irrcpseranl, non injuria
rcsL-idissc sibi vidorclur. Priinum ciiam in capiia
libros onincs dislinxit, argumcnlaqiie nova ad capi-
liiin disiinctionem coinparata ct ipsius Tcrtiilliani
vcrbis conscripta addidit. Dcinde totum opiis in
qninqiic toinos parlitum cst : qiioriim priino ron:i-
noutur libri advcrsus Gciitcs ct JmLTOs/, sccundo
Parxniclit a ; icrtio scripta advcrsus II;crcscs ; qnarlo
Pcenintacum Fragmenlis opcrum, qu;cdesidcrantiir ;
q:iinlo deniquc ea quoB adversus Ecclcsiam scripsit,
cl alicna qu;cdani ; libroriitn in singulis partibus eo*
dcm quo coiiscripti putaiitur,ordiiie liabiio. Admoni-

' nwtit, divi llilarii sub insigni stell(e coronalo!, i Opcra Tcr-
Iidliani ct Arnobii qiiotquotabinleritu vindiciri suiii-
nsoruin virorum indusiria potnonmt, ciimv, tduni
cxcmplariiim tumrcccn'iorumcoII;»lionc rc^iilut;», lo-
cisScripiuncnuctacf illiistrabcoinmcniarii<,qu:rnli:is
auctoribns siibobscinii ct difncillimis non hicmI.o-
c:cni luccm arn-rro poicninl. Omnia slmlio cl labi.ie
Ilenali Laurentii dc h Barre. Addiiis indicibus rniis>.i-
inis ct amplisiiinis.i l.i liisc : i Exciidcbai rclnjs Lc
Yoirrier, rcgius iii Maibcmaiicis Typograplius, Aiino
sal. Iium. M. D. LXXX. niensc Junio. > («) Primus
Laureulius Barrams id cgit, nt, qiio; passij» lu
scriplis variis YY. DD. inipiiiuis Bcroaldus, Alcinlus,

tioncm eliam dc Tertulliani dogmaiibus seu erroribus p Ciinilus, Turnebus, YcMianius , Iloiomanniis Cuja-

cius, Scaligcr ad cmcndanduni cxplicanduiiive Tor»
lullianum conliilisscnt, coiMpilrcrct, ct cxccrpta iin.i
cum suis adnolalionibus Rbciiani commcniaiiis alli-
ncrct; ubi vcro illi dcliccrcnt, in libris scilicct post
Rbcnanum additis, de siio proferrct : iu co t.iincii
lectoribiis molcslus, quod sna nnsquam a Rlicuant
aliorumve distingnercL Rht^nani cpistolam nunciiDa-
toriam itcmque adnionilioiiem de quibusdam Tcr*
tuliiani dogin.itisrepeli enravit, vilini Tcitti liani de
siio addidit, pra'tcrea ampliim pr.cfixit nuiornm.tpio*
rum fide annotatt. conFcriplo: siini, caialogum. Niin-
cnpaYit hiinc ediiioncm pncccptori siio Dc L i Bigne
Th. D. Qiiod exleniain facicm spcclat, ailni(uluni
niiida est editi), adornaiaqne s;it'S coiinn<uIo anno(a«

ca qiiani Ri.enaniis conscripseral, longe lucupletio-
rem ct ortline alpbabelico confeclani cum Antidoto,
iit vocat, cdidit {a). Ordo vero contentoruin bic cst :
V Dcditatio ad Pontif. Max. Grcgorium XHI, dala
Duaci ips;i Exallationis Crucisdiei579; T Dedicatio
altcra ad Pbilippum 11 Hisp. regcm script. ib. eod.
14 seplcmbr.: 5** Indiccs libroruin qiiovis lomo con-
lentorum et auclorum codicumqiie, qui Tcrtulliano
easligando iisui fucre , notitia ; tuin 4° vita Ter-
lulliani pcr Paineliiim, ct 5** Paradoxa TertuIIiani
cum antidoto Pamelii; G" Tcriulliani jitrisconsulti
romani legum rescripta ; tandcm 7° Imliccs in Ter-
tuirianum, ctim locor., tum aliorum auctor. ab eo
cit:Uor., lutn rerum. — Qui quarto lomo coinprehen-

duntiir, li! ros poclieos et fragmcnta scu indicia po- q lionibus siib tcxtu dispositis divcrsis quofiuc typis
lius libronnn deperdilorum apud alios auctores aut cxprcssis.

ipsuin TnrtnUianum obvia primus hic Pamclius opc-
ribns Ter:ull. inscruit. Ad pocmala quod attinet,
jn libris advcrsus Marcionem et carmine de Judicio
Domini TcrtiiHiano vindicandis, Ge. Fabricii (in
poetis cbrisiianis ), in carmine dc Sodoma vcro
Sixti Sencnsis (Bibl. Saiict. lib. lY) aucioritatem
sequebatur ; Geuesin antcm ct ad senatorem qiia! cum
Sodoma carmine Cypriano ornn assciucrat, proptcr
orationis siiniruudimmi, Tcrtulliano nuucdemum ad-
judieavit ct denno rccensuit. llxc excipiunt Grxco-
riim opcrum fragmenta : ad amicuin philosophum de
Nupiiarum angustiis sen de Virgiuiiate; de Fato; dc
mundis et immuiidis Aniinalibus ; de Circnmcisione ;

1582.

YERSIO GEr.NANiCA I. Libri De Vaiicntia a Lnci
Maio, Smalkalac;e , in 8*.

1583.

Ed. Pameliana-Paiusiensis I. — Parisiis siib sculo
Basilieiisi sol. Paincliana rccusa. Iluie dcmum cdi«
tioni acccssisse videntur : (6) Proverbiates Fornmla:
Vpcris Terttdtianici contenta:^ brevibus sclndiis illua-
tr;it:c pcr Andrcam lloyum Brugenscm, cui banc
curam ipse Pamelius injunxcrat, ut pr^efixa lloyi ad
Pnmclium epistola, data apud Atrebaies Kal. Januar.
1585, nos docct. (c) Utrum vcro et c}usdein lloyi in
Tertullianum Pamelii op. restitutum Epigramma,

de vestibus Aaron: de Trinitate; dc censu Animxj^quo singiilorum librorum, qui hoc quiniiuopartiio
adversus Hermogcnem ; advcrsiis Appelletianos; dc ^ opere continenlur argumenta ex ordine iudicin-

Paradiso; de Spe ndeKum ; dc Ecstasi lib. sex; ad-
versus Apollonium ; Aliorumaliquol etfalso in^^ripto-
rum. T. V. contincntnr : de Exhortaiione Casiit;itis ;
de Monogamia ; de Fuga in persccuiione, ad Fabium :
de Jcjuiiiis adversus Psycliieos; de Pudicitia ; Nova-
liani de Trhiitate; ojiisdem de Cibis judaicis; cjusd.
epistolarum de vcra Circumcisione ct vero Sabbato
nolubc.

(a) Piinm qnidem cditio Pamciii ad manus non est,
neque lypograph )S ct Bibliopolas, apud quos prodiit,
indagnrc poluiiuus, scd desumta hxcsuAt ex ed. Par.
1598, ciii nux insupcr acccsscre, suo lo o commc*
pioruntiir. Schoeneu.

Xertillu?(i I.

tur , hac deinum ediiione accesscrit, an olim jani
fuerit vulgatum, nescio. Rujus exemplaris apolii-
geticus cum cod. MS. collatus exstabat in Bibl. Balu-
ziana.

1581.
Ed. Pameliana * Antverpiensis II. Antvcrp. apnd

{a) Inter rcpctiiioncs Pamelianns sine cdiloris no-
min^ Caveus hiudat; per|)eram. Scuoenem.

(b) Sandius edit. I*arisiensem bujus aiini ciim No-
tis Uhenani et Jiinii P. laudal; qua lidc, aflirtnare non
ausiin.

(f) Scilicet cx edil. ii)98. Parls. milii in \m j.tdi-
canuum fuiti ut semcl jain prolessus buin. S:uoEi\Eii.
{Deux*)

45 PRiEFATIO. 41

PlanilH, foL cadem repelila; fn Cal. Bibl.' Lei- A lemporis liisloriam contexere voluissc ). IIxc in

dcns. ( Liigd. Bal. 716. ) scribilur : TciluIIIani
Op. ex emend. Jac. Pamelii cum coll. codicis
ItfS. Agobardi per Jo. Merceriura. Anlverp. 1581. f.
1585.
Ed. Pameluna Parisiensis II.— Pflrmis, ap, Mkli,
Sonnium, f. 0* S^Pt* Flor. Terlulliani opera omnia,
ad excmplaria MSS. collalionc recogniln, aliquot
ctiam libris auciiora, ex editione ct cum annotalio-
nibus Jacobi Pamclii : accedunt ejusdcm Terlulliuni
viia, aliaque prolegomena. Cai. de la Bibl, du Roy,
7. L p. 365. Nonsuccurriijamjam, ubi laudaia inve-
nenmTerlulIianiopcracumnoit. Jac. Pamelii Paris.
apud Mich. Somnium. 1548. quod liinc consiat crro-
rcm esse typograpbicum.

1594.

{ V^RSio GALLiCA II. Lib. Dc Corona Militis per
Florimundum Remond ( Louis Richeomc ) Burdig. >
1595.

Lugduni Balavor. ex off. Planiiniana. 4. (Sic in
Gat. Bibl. Leidensis ) et 8. ( Cat. de la Bihl.
du Roi. p. 564. 1. 1. ) Q. Sept. Flor. Tertulliaiii
Liber de PalliOy ex cditione et cum nolis Francisci
JuDii.

1596.

ED. HEIDELBERGENSIS. 1. - neidelb. ap. Com^
meUnuni, f. a Rhenano, Pamclio, Juiiio emendata. Lau-
dant Sandius , du Pin, et Cave.
1597.

ED. PAMELIANA-FRANECKERiE l.—Franeckerw Q
cxcudebat iEg. Radaeus ord. Frisiic lyp. Q. Septimii
Florentis Tertulliani Carihng. Presbyicri, aucioris
antiquissimi quae adhuc reperlri polucrunl omnia :
ex editioiie Jacobi Pamelii Brugensis. Quibus seorsim
additae sunt annotationes Bcati lUicnaui Sclclsta-
diensis, auctae censura inquisitionis Hispanicx : (a)
itcmque castigationes ac notse perspicuse et breves
FnAMCisci JuNU Riturigis , lum ex MSS. fidc , et
Latini Lalinii Viterbiensis , aliorumque symbolis
comportatae , tum conjecluris gravissimis utquc
lectissimis accuratse. Communes praelerca indices
nccesserunt locorum Scriplune sacrx, alionim aucto-
rum iiemque v^rborum et rcrum lociiplctissimus. Pa-
mclii textum atque ordinem Junius religiosissime ser-

fronle gerunt : ad Q. S. FI. Tertulliani opera quae
exlanl omnia casiigationes et notsR, quam maxiine
in lam vctustum ei gravem scriplorcm neri potuit,
perspicuac et breves (c) . In quibus tuni omnes ferme
omnium sscculi nostri doctissimorum hominum
lectiones, emendaiiones, inierpretaiioncsquc neccs-
sarix ex MSS. Gde et conjecturis probabilihus adu-
nantur ct adscribunlur suis auctoribus; iis etiam
expressis, qux non visx sunl planc rejiculcc : tuin cx
coliatione cxcmplarium loci quam plurimi ad vcri-
tatem rerum proprietaiemque vefborum de peniiis-
simcc anliquitatis tencbris proferunlur supplcti, cor-
rccti, illustraii atquc confirmati. PostRhenani nnno-
tationes accessit varianlium lectionum in librum Apolo-
B gcticum et adversus Judceos indiculus, quas ex MSS.
mcmbranarum praesertim MS. Fuldensis collaiione
Franciscus Modius Brugensis olim observaverat, ct
posteaqiiam diu apud M. Yelscrum Augustanum dcli-
tuerant, ab eo cum Gnsp. Schoppio Franco, tum
juvcnc, communicalx crant, qui Junio landcm cns
transmiserat. Laudnt imprimis Juiiius. mullas Pamc-
lii cincnd.itioiics Fuldcnsis MS. auctoritatc csfc
firmatas. CoIIalio quidem ipsa ad ed. Rarrici 1580,
Pnris. (a) facta erat nec mutata a Junio, scd paginx
tantum novae cditionis sunt adscripioe. In Bibl. Lei-
densi exiant duo li. e. cxemplaria, unum mami Jose-
phi Scaligeri notatum, allcrum cui a Dominico Baudio
adscriptoe sunt castigalioncs Jusephi Scaligcri cx
autographo (b),

1597.
. Ed. Pameliana-GENEYENSIS I.— CcHCUtr cum noi.
Pamelii (Sand. Du Pin, Cave),

1598.
Ed*. Pameliana-PAHISIEXSIS IR-^Pansiis apud
Laurentium Somnium ma Jacobwa in Circino aureo,
M. D. XCYIH. Vide liiiilum cd. 1579, cui bic insupcr
addiia : c Acccssere ct loci ex conjcclura Lati.m
Latinu Yilerbicnsis rcsiituli, clcrudila in lib. de
PalUo JoANNis Mercebii Antcccssoris Biluriccnsis
Commcntaria. Catalngum totiusoperisinvenict lecior
posl cpi!)toIas dedicalorias; et in singulis tomis
praTaiuiiciiIns dc librorum ordine. > — Lnl. Latinii
eincndaiiones f. conjecturae post edit. Painel. a.
1583. conscriploc ( Prxfalio ipsius d. Romx KaL

vavit, nisi quod tomo quarlo fragmenU et indicia p Novcnib, M. D. LXXXIIII. ) et scorsim cdiix erant

deperditorum lihrorum penitus omisit. Annotariones
item Pamelii omnino absunt. (b) Post textum seorsim
primnm ipsius Junii, deinde Rhenani animadversiones
subjectae snnt. Ac istte quidem, quibus etiam Junii,
adOrdinesBelgii F. dcdicatio; data Lugd. BaLa. d.
Kalend. Martia^ 1597, cum vita Tertulliani ab ipso
recens conscripta prxfigiiur (de Pamelio enim judi-
cat non vicam eum Tertulliani, sed curiosam illius

(a) In Calalogo libr. cxpurgator. Madriti 1584, jus-
suCard. Gasp. Quiroga Archiep. Toleiani. gcn. inquis.
llisn. edito. Scboeneh.

(b) Pcrperam laudaiur a Fabric;o — cum noiis Rlie-
naiii, Painclii el Fr. J«inii, (Dei, SS. wo Ver. Rel.
LMt. p 215. ) Sr.noENF.M.

Romsc io8I, pcr Francisc. Zannctum ct rcpetilx
poslca suntnccuratiusaC.MacroinLatiniiBibl. Sacr.
ci P^f. p. 191. Codices quidem non liabebat, uic-
balur tamen codicum ab aliis laudalorum varieutc;

(a) Qux brevcs et perspicua? ipso Junio visnc sunl ani-
madvcrsioncs.cxdemetScaligcrocasligaiioncdigiiis-
siin.T , ct Schocncmann mera: hariolaiioiics habit;c
sunt. I Dociissimus Grctserus cdidit vindicationem

Suorumdam locorum Tertullianicorum a Francisci
unii CalvinistsD dcpravalionibus. 1n opp. Greiz. t.
Y, pars V, p. 505, edll. Ralisbon. 1735. f. • Kdd..

(b) llaiic cdiiioncni Rcnalum Laurcnlinm Lutetire
Parisior. 1580, Barnco aiclore cdidisse Juniiis scri-
hil. Tu >idc suo loco a nobis dicta. ScnoEMiM.

43 PR^FATIO. 46

iiL-uiU quoqnc cl P. Ciaconii Tolclani quccdanT partim A saiis pra?dicabo. Quanquam valdc voluisscm diulius

apud me dclituisscnl, donec illis ab ingcnio nosiro

cxingcnio, partim exCod. Valicano. Caelcrum lypo-
ffum cl charta) uilorc admodum baec eruditis com-
meudatur.

4599.
Ed. Pameliana-Heidelbergensis U. — neidelb,
apud Commelin. f. Repclita Pameliuna Du Pin.

1599.
ColonicB ^apud Arnold, Myliunu 12. Q. Sept.
Flor. TerloUianus iiber de prap.scripllonibus adver-
sus Hxrelicos, ex ed. et cum annotaiionibus Jacobi
Pamclii.

im.

c Yeesio gallica II. Iterum edita lib. De Corona
per Gumd. Florimund. Ad calcem tract. ejusdem de
Anticbristo et Antipapissa Johanua. i

SiECULO XVn, 1601 — 170O.

1600.

Pariiiis per Ambros. Drouart, 8. Tertulliani liber
de Pa1!io cnm interpretatione gallica et notis latinjs
Edm. Richerii. ( CaL de la Biblioth. du Roy.
p. 3M.)

1601.

Ed. Pameliana-Heidelbergexsis in. •— Beidel-
hergce. f. c. notis Pamelii. Sand. Cave. Eam-
dcm hoc anno Genevic prodiisse Dupinius adno-
Uvit.

1601.

Colonicc Agripp, in-12. Trcs gravissimi perpelu»
Catbolica; Gdei constantijc testes. Tertnllianus de
praescriptionibus. Vincenlius Lirinensis adversus C
profanas omiiium haerescon novaiioncs. Edmundi
Campiani oblati certaminis in causa Fidei rationcs
decem. CfitaL Bibl. Regalis Cartlmice S. Martini.

Neapoli 1764. f.

1602.

ff In libnim de Prasscriptionibus nolas cdidit Juslus
Calvinns in Hbro Moguntise edito sub hoc litulo : Prce-
scriptionum advenui hcereticos perpetuarum tractatus
tex. I

1603.
f Theodori Pelreii confcssio TcrluHianica cl Cy-
prianana in IV libr. digesin. Paris., in-8°. i
1603,

dccentior culius accessisset. Scd jam spoiiic currcn-
tem incitavil nescio quis clamor, ulh;T}c publicare fc-
siinarem, quo satisOerct curiositati illorura, qui pali
non polcrant , hunc exilem et fugicntcm glorioloe
splcndorem ad nie perilngere. >

1605.
Cracoviw , in off. Andr. Petriconii. Q. Sept.
Flor. Tertulliani de Prxscripiionibus adversus
onines hsereiicos liber, distinctus in capita et bre-
vibus notaiionibus, ex Jacobi Pamelii commenlariis
illustratus.

1607.
Ed. PAMELiANA-FRANECKERiB. III. — FraneckeTCB f.
B repeiiia ed. a. 1597. Sand. Genevw f. c. not. Pamelii.
Du Pin.

1608.
Ed. Pameliana-Parisiensis IV. — Puri$. f. repe-
tilio Pamenanae, Paris. 1598. Sand. Fabr, Cave. Cat.
Dib{. Barber. Mus. BritL

1609.
Ed. Pameliana-Antverpiensis in. — 'Apud Com-
melin. f. Repetiiio Pamelianac. Anlv. 1583. Fa*
bric.

1610.
Eo. Pameliana-Parisiensis V. — - Parlsiis. f.
eadcm laudante Oudino p. 218. T. 1. Commcut. do
SS. Rom.

1612.
Francofurti ad Moenumy lypis Kichterianis. Joan-
nis a Wower emendationes cpidiciicaB ad Q. Sept.
Flor. TertuUiani opera. Cal. de la BibL du Roy.
p. 365.

1612.

f Yersio gallica 11. Tract. Prxscriplionum , Bro3-
soco interpretCiParis. in 8*.>
1613.
Lutelice Parisiorum. Ex off. Plantiniana^ apud lla*
drian. Perier^ via Jacobea. Q. Septimii Flor. Tertul-
liani Apologelicus. Dcsiderius Hcraldus cx antiquis
libris emendavit, comuienlario libro illustravit, ct
duos digressionum libros , quibus ejusdem' Tcr-
tulliani et aliorum scripiorum plurima loca qua

Francof. 8. lo. a Wower, Emendaliones Epidicticocr ^* cmendanlur, qua explicaniur ct illuslraniur, adjccit.

ad Q. S. FI. Tcrtulliani opera. i Jo. a Wower
lecim : Tolus hic libellns non tam in specicm, quam
usam paratus eniendaiioncs promiltit, quibus Ter-
lulKaiii opera inflnitis mcndis liberanlur, eas exem-
plo Tcierum Epidicticas iuscripsi ; quia spccimen ct
*p«atuO«^jtta majoris opcris ; cui me , quam pri-
muin per rerum mearuni varietatcm licebit, accin-
gani. Beneficiiim tamen illarum, ne quid errcs, non
tam mihi, quam Fulvio Ursino, eruditissimo viro,
«iebcs; cx ipsiuscnim libro, qui in Biblioibcca Vaii-
cana asscrracur, ea excerpsi, et ne fidcs mca apud
te Jubia istius libri usum mihi conccssit doct. vir
Roniofcuft Raynaldus, cjusdem Bibl. pr.Tf., cujus crga
Bie 4iumaaitatem ci sinsulnre siudium nunquam

M. 3linucii Felicis Octacius. Desiderius Ilcraldus MS.
Rcg. ope emendavit et nolas addiJii ( Minucii F.
libro peculiaris tamcn lilulus pnrligitur, qucm suo
loco Vide). lu emcndando hoc Terluliiani libro usus
cst Heraldus duobus codd. MSS. allcro Pulcani
patris per filios lamcn ipsi communicato, allero Jacobi
Bongarsii. lllum ctsi jnm olim adhibucrat Jacobus
Pamclius lamen aliorum libronim prxsidio dcstilu-
lus, non spicilegium, scd messcm inlegram Heraldo
reliquisse videbatur. Prxter codiccs islos adhibuit
ctiam librum Cujacii manu noialum, qucm Bongarbii
cura naclus erat ; unde, quoc cx re esse vidiTcntor
laudalo aucloris noniinc deprompsil. i 1n Conmioi?-
lario uo?tro,i inqnil, <!iocicmpcranien!um scqui stu»

ihiiimi?» ul ncquc cn quoe mcil.ocriicr cruiliiis satis A Jacobccn, sub scufo solorL Q. Scpt. Flor.

clara sunl, illustrarcmus, id cst, soli acccndcrcmus

facem, neque ea qux liomiiies, alioquiu eruditos, sed

aliis sciemiis occupatos morari possint, prorsus incx-

jdicita omtttercmus. Llbri istius ea mixtura est, ul

mn modo ad liumauioris cruditionis studiosos, sed

ad tlieologos prxcipue et jureconsulios adeo ipsos

ejus Icclio pertiueat ; argumentum auicm, el qua; in

co dispuiantur, ea sunt, ut omnium qui a sxculi fer-

mcnto sibi cavere voiiint, manibus libcllus bic vcr-

snri debeat. Hscc igitur fecerunt , iit nonniilla quas

absqiie caussa bac forent, prorsus omisisscm, quan-

doqiie altigerim , sed attigerim tantum , et qunnlum

ad lucem satis esset. Sed et quia morcm istum inole-

vissc vidcmus, ut dictionis aut ritu^ alicujus ci moris

47 PRiEFATlO. 48

TerluIIinni
libcr dcP.illio. Claudins Salmasius rrcrnsuir, cspli-
cavit, nolis illustravit. Noiarum libcr lilulo pccidiari
gaudct. Ac dc bis satis quidem cousiat ; id modo no-
tare juvat, pr.rter vcicres editioues cod. manu e\a-
ratum satis vetustum et optimx noia; iuspexissc Sal-
masium ejusquc scripluram (qux cum prima cl sc-
cunda Rbeuaui in omnibus fcre conscntirct) ubique
ridcliier cxpressam exliibuisse. Dcdicavit librum cdi
tor pniri Benigqo Salmasio in sup. Dtvionensi curia
rcgio consiliario. Contra lianc Salmasii editionein
eodem a. Rhedonis ap, Ivonem Halccium typogra»
plmm juratum prodiit Antonii Kerkoetii Aremorici
( Oionys. Pelavii cx S. I. ) auimadversorum liber ad
Claudii Salmasii notns in Tcrlullianuni de Pallio. Cui

vetcris occasioiie bomiues paulo longius «xcurrnnl B opposita confulatio animadversorum Autonii Kerkoe*

fixpissime, et multa tracteni, qute ad scriptorem,

qucm prx manibus habent illustrandum, faciant plane

nibil ; ct cousueiudini salis faceremus, ct incommoda

tamen, quae inde sequaiitur, effugcrerous, placuit ea

qux crant praeier ra i^^rov in alios libros rejicere;

quibus ideo Digressionum nomen dedimus. Aique

corum priore, qux ad bumaniorcm litcraturam

perlinebanl, complexi sumus; posteriore quoc ad

rituum ccclesiasticorum illustrationem. i Epistola

dcdicaioria ad Nic. Brulardum, Francios Cancel-

lariuin, propter tcmporum istorum casus lcctu digna.

Data est Luteiise Paris. a. d. Kal. Dccembr. i613.

Iliijus libri cxemplo, quod Bibl. liegio Ac. possldel,

varietas lectionis Codicis MS. Baliol. Oxon. adscrip-

ta cst.

1614.
Parisiis apud Jo Liberlnnu 8". Q. Sept. Flor. Ter-

tulliaiii liber de Pallio, ex ediiione el cum interpreta-

lioiic notisque crittcis et bistoricis Theodori Marci^

lii. Cnt. de la Bibl. da Roy. T. L p. 364. n. b. n.

462. Ibid. n. 465. el Cat. d^une Dibt. a Ulr. 776. t. L

p. 557. sic quoquc laudatur : Satyra de paUio c. in*

tcrpretatione familiari sive glossaria et notationibus

reliquis Theodori Marcilii.

1616.
Ed, Pameliana-Parisiensis VI. — Paris. f. Pa-

incliana Paris. repctita. Sand. Cave.
1617.

Ed. PAMELIANA-COLONIiE 1. — CotouicB Agripp.

tii ad Claudii Salmasii noias in Tcrtidlinnum de PaU
lio, auctore Francisco Franco 1. C. Middelburgi 1625,
et cum mox iterum prodiisset: Antonii Rcrkoetii Are*
moriei Mastigopliorus sccundus, sivc EHencbi confuta-
tionis,quam Claudius Salmasius sub cmcntito nomine
Animadversis Kerkoetianis opposuit, Pars secunda,
Parisiis 16i3, rcsponsiim est codcm auiio, Parisiis
Refutatione nlriusque Elenclii Cerco Petaviavi, auctore
Francisco Franco I. C. ctcoiitra dciiuo cmissus :
MasligophoTUS tertius [. Elenchi confutationis Salma-'
siance Pars III, ibid. eod. a. Ad Tertulliaiiiini ex hac
coiiviciorum mutuoruin colluvie parum fructus rc-
dundavit.

16241630.
C « EDITIO L\ CEUDiE IMPERFECTA. Q. Sepl.
Flor. Tertulliani presb. Carlhag. opcra, argumentis,
explicationibiis, et noils illustraia, autbore J. Lcd*
DE LA CERDA Soc. Jeso, cum indice locupIeiissimo«
Parisiis , sumptibus Mich. Sonnii , via Jacobxa, sub
scuto basileeusi, toin.' 1, ann.1624; t. II, ann. 1650.
Quorum priorlibros scxdccim complectitur, eoscilicct
ordine, de Pallio lib. I; Apologetic. lib. 11: de Testi-
monio Animw^ lib. III; Ad Scapuianiy lib. IV; de Pos*
ttitent. lib. V; de Orat. lib. VI ; ad Mariyras lib. VU ; de
Pa/f>w(.lib.VIII; de Spectaculis, lib. IX; de Idololatria,
lib. X; de habitu muUebr.^ lib.XI; deCuUu faeminar,^
lib. XII; ad Uxorem, lib. XIII et XIV ; de Coron. mi-
/f/ts, lib. XV; de Veland. Virgin. , lib. XVI. Nihil do
cditoris opera, nec de TeriuIIiano prxvium occtirrit;
fol. apud Antomum llierat. eadem acsuperior. Sand. I> prxmiltitur tantum epislola niincupatoria Clariss.

Fab. Cave. Mus. DriU

1620.

i IIERM. RATIIMANI Tlieosophia priscorum pa-
trum Trrluiliani ct Cypriaiii fidei anliquaj et viLc
verc cbristian» ccrta ct salularia Iradens docuraen-
In , e monumentis eorum propriis rcddita ct rccitau
ycrbis. »

1622.
f Iii libr. de Prxscriplionibus notas cdidit Albaspi-
no^us anncxas ipsius obsiTvationnm Ecclcsiaslicar.
libb. II. Paris., 1622. Ileliiistad., 167:2. >
1622.
Lutetia: Parisiorum, sumpt. b. llier, Drouart via

Heroi D. Ant. de Ui Cerda, Atanconis, Poci, Olmillo-
rum toparcbac, Piozii ejusque arcis despotx, MoDce-
nali ac iratri suo amantissimo. i^ tomo altera pro.*!!-
gitiir dcdicatio Excell. Dynast. Gaspari de Cuzman^
Comiti dc Olivarcs, etc; qucc iitiene uniccin laudibus
patronorum ila occiipantnr, ut vix semcl Tertulliani
nomen in iis appclletur. In Ptom.quinquc, libri scqq.
continenlur : De Prascripiionibus adversus lueretico$
lib. L De Daptismo adversus QuintiUam lib. II. Da
Anima lib. IIL De Carne Chrisli adversns hwreset
qualuor lib. IV. De Resurrectione Curnis lib. V*
CaBteri Tcrtulliani libri dcsidcraniur , (lolenduin-
que est imperfectam rcmaiisissc hnnc cditioncin

rRiEFATIO.

iiiiquo supcrcilio pleriimquc (Icspectain. In utroquc A iinm$, uin bcis admodum pauci$, nunquam $Hpre$$a

toiii. cilito icxius capiiiLus a P.imclia cilitionc nccc-
juis, nec non ct quain plurimis seciionibus distingui-
^ur. Cuique libro prxniiltilur breve .irgumeiiinra
nimis jejunum ; singulis vcro copiiibus litnlus, sum-
maril iustnr, locuplelior: siugulis autem scciionibus
subjicitur explicaiio iu qua tcxtus ir<t/Mtp/>x9r/xwc evol-
vttur, completoque capite subcunt aniplissimc-c nota:,
eo obertores quo amplius crescit opus, in verborum et
orationis illusiraiione plurimcc, pauciorcs in reritin
ac dogmalum indagatione, in utroque parumper pro-
liiaD, neullqnam vero omnino superfluae. Ad calcom
tom. 1. adduniur in libr. dc Pallio exercitalionci in
quibus Saliiiasii libcr ad strictos judicis apiccs defer*
tur, ia quibnsdam probatur, in muliis damnatur, in

libri veteri$ $criptura. Dicitur nonnunquam lincc cdt-
tio a. 1624 facta ; unde utriusque anni notain divcr-
sis cxemplaribus inscriptam esse suspicamnr. Uirum
vero et quomodo ab hac Genevensi editione diversa
sil, qux eodem anuo (1625) AureliopoU impressa
circumreriur, dicere non ausim. Hujus ed. exempla-
ri iii Bibi.Leidensi qusedam sunt adscripta a Salmasio.
1626.

Lugd. f. TertuII. de Pallio cum comni. de la Cerda.
16i8, 1619 (a).

Lulelice^ typi$ Rob, Stephani apud viduam Orwarii
Vareimm. 8". Q. Sept. Flor. Tertulliani libri IX. cx
cudice MS. Agobardi in Bibl. Reg. obvio cmcndati
et observaiiojiibus illuslrati. — Nic. Rlgattius, ciijiis

oiniiibus doclissime pensatnr. Haec laudure juvat qui- B nomen hic siletur, borum opusculorum editionc fu-

busconcliidit Rev. Auctor : c Mibi sxpe contigii piae
meditanti ejus lectiones, gaudere, quod Scripturam
sacram ita integiam babeamus et iii corruptam, ut
ncmiiii sit dubitandi locus, quod nisiessct, ct Saltna-
8io jrel alteri iradcretur, quot commutarenty dele-
renf, iransfcrrcnt, cum in uno Tcrlitlliano iia sint
v.irix circa liticram Ipciioncs. — Raro in bibliotb.
rcfertissimis occurrunt diio isii Lacerdui tomi, rariiis
secundo primiis sociatur. Unde niuitns incunlc admi-
scrunt mcndas fabricaiorcs catalogorum biblioth.,
iino ct patrisiicac bibliograpb. auclores peritissinii.
Sic eniin in cnl. bibliolli. B;trberinaii t. I et H. ad
aiiii. 1621 rcfcruiitur. Sic falso asserunt Oudinus,
comm.de Scripi. Eccl. t. 1, p. 218, Tcrtull. opcra
omma, ei Fabriciu$,\n del. s. s. de vera rclig. cbrist. ^
p. 215, pleraque duobus voluminibus a. 1624 et to-
lidem iierala via a. 1650 prodiisse. Dc Oudini errorc
jaro admonuit /Hi/7. bist. eccles. IIsxcul. p. 69 etde
errore Fabrtcii Schoenemann. Bibl. Patr. lalin. 1. 1,
p. 56. > Sic dociiss. Scbocnenumn, errorum istius modi
rigidus exactor, erravit et ipse in dcscribendo quem
Don viderat tom. I, in quo Xlll libros tantum conti-
Deri, haud ita firmus asserit.
1625.

Editio prucceps libror. ad Nationes.

Venetm.ap. Pelr. elJac, Chouet, in-4*. Q. Sepl. Flor.
Tei tuHiani libri duo ad Nationes» ad exemplar Ago-
banli, Lngdunensis episcopi , cum notis, labore ct
studio Jacobi Gothofredu — Ipsa lisec editio ad ina

turis suis egrcgiis de Tertulliano meritis prxluderc
voluit. Sunt auiein libelli isti novem sequentes : de
Oratione ; ud Uxorem /. 2 : de Cultu fceminarum I.
2 ; (6) de Exhorlatione Ca$titati$ ; de Corona ; de
Prce$criptione hcereiicorum el Scorpiace. Codex Ago-
bardi libros XXIV complexus fuerat, nempc, pi\c-
ter novcm illos, etiam librut^ I et II ad Nationcs,
DCC non de Te$timonio animce, de^Spectacuti$, de Ido-
lolatria^ de Cen$u animce, de Carne Chri$li : et qn.u
bodie Tertulliaiii scripla desidcramus, de Spe fide-
lium, de Paradi$o^ de Animce $ubmi$$ione ct de Super*
siitione $asculi. Inscripsii bxc Tcrlulliani Rigaltius
Card. Armaitdo duci Ricbelio.
1650.

c Fragmentum cx libris Tertulliani de execrandi$
gentium Diis^ erututn e Biblioth. Vaticana, studio Jo-
sepb. Mar. Suarezii. Rom., 1650. Paris., cod.ann.8''. 1
1652.

I Joh. Crojus specimen conjecturarum in quoidam
loca Origenis, Irenxi. TertuIIiani, el Epiphanii edidit
Oxon. in-8'.i

1631.

ED. RIGALTIANAI. Lutetice, $umptibu$ Mathuriui
Du Pui$, via Jacobcea, $ub $igno Coronce. f. c Q. Sept.
Flor. Tcrlulliani Opera ad vetustissimorum excm*
plarium (idem locis quam plurimii emcndata, Nico-
lai RigaltH I. C. observationibus et notis illuslrata.
Cum iiidice glossario siyli Africani.» — Quid nova liac
omnium Tcrt. operum recensione, quac et nunc etiain

nns non esL De cod. qui Agobardi dicitur, antiquis- ^ principaium tenet , effecerit , aut efncere salieni

simo sane et horum librorum quidem haud dubie
unico, quem fidei su£ diligentixque testem Regiae
Bibl. Parisiensi postea donavit editor, Rigaltius in
pcoxima Tertulliani editione scribit , paginas com-
plures ndeo foede fuisse vciustaiis injurla, seu potitis
barbarorum incnria corrosas corruplnsquc, ut lacu*
nx sxpenumero etiam in sua editione occurrant, de
qolbus sine codicis intcgrioris ope explendis pror-
sus desperal. Sunt autem, pcrgit, el praster lacuna^^
alia qucB ip$iu$ antiquarii manu$ haud raro pecca-
v/ly quorwn cerle nonnulla conjecturi$ no$tri$ emendari
widesmiur. Sed Hs tamen absque vcteris $criptura! ve<«
l^at mate credi non difliiemur, ue(fuc id nobi$ ^mmi^

volucrit Rigallius, ipsius puto verbis, etiamsi paulo
pleiiioribus, audire sil pretium, c Tertulliani , 1 in-

(a) In Cat. de la B. du R. p. 564. titulus ita con-
cipitiir: c Tert. libri IX. seu tractatus varii locis
quam plurimis cmendati, ex bibliotheca regia cditi.
ex rccensione et cum observationibus Nicolai Rigat-
tH, 1028. > Anni iiota sic qiioqne diversimode passini
exscribitur, ut in exemplaribtis sic eam reperiri ne-
cesse sit. Diserte enim in editione Opp. Tert. Rigal-
tiana a. 1641, dedicatio Rigaliii ad ducem Uichelium
ex novem libror. editione a. MDCXXIX. repeti di-

Cilur. SCHOENEll.

(b) Neinpe libellos de Habitu muliebri et Cultn foc •
mtnarum codicis laudati aiicioritate in unum duoruiu
lihrorum iraciatutn redcgii. Schoencii«

5i PR^FATIO. H

quit, f scripla Irgonlibus ,' ciiam haud mcdiocritcr A lamen spcrncndis, scrupuloso calculorum diligenliai
liueralis, occurruni difHcilia ngn pauca sermonis et reliclis, ul sit olim ingens cumuli summa. Obscrva-

tiones adjccimus illuslrandis aliquot- locis obscurio-
ribus, prisci moris jam longa oblivione dclcli, aut
eruditionis alicujus recondiuie vesligiis indagandis.
In quo, si nonnulla paulo licenlius posiia aut disqui-
siln censeanlur, ut sunt illa fortassc de criminum
occullorum castigatione, deque forma Dominici vul-
tus ac dc luccrnis pcr diem nccensis, ea sic accipi
debenl, lanquam Septimianis opinionibus despicien-
dis nnimndvorsa ; minime autem arguendis caiboli-
corum senteniiis aui iroprobandis Pairum Seplimio
posicriorum decreiis {a). Imo scntentias et decrcta
ipsa palrum in Eccle.^a rccepiissimorum" semper
opposuimus Tcrlulliano, ut qui Africanis isiis vclut

ficriplurrc. Nom jcrmonis quidem Africani superbia
doclrinam ferme omnium doie pntslans lcciores sibi
posccbal nd nulum aucnlissimc sngnccs. Posleaquam
voro in longe alios incidit, muiari coppil, a quibus
non poluit capi et spurias dictiones pro legilimis,
aduheric manus inverccundia sparsil. Scripturic au-
tem nniivre ruinn, auctoris verbis semel inlcrcepti.«;,
ut obirilo corpore, scnsum una quasi ipsum ci men-
tem proflignvil. Sic pessimi correciorcs emcndalis-
sima pcrdidcrc. Nnm quis essel qncrelnrum modus?
aut quid in tantic calamilnlis casn tara veicri non
despernndum? Hocc pesiis llomerum jampridem iia
|)crsuaseral, ut Arnlo quwrenti : c ubi locorHm ba-
berelur lliadis prislinic copia ? > Timarchi filius Ti- g salebris offendunlur, slalim habeanl quo rcferre pe-

mon cum rcspondisset : quxrendam essc in exem-
plaribus anliquis, addiderit : sed nondum corrcclis.
jDira nnlio lam foBde Seplimii noslri libros adco quo-
que jnmpridem vexavil, ut jam fa!si velustas longi
lcmporis pracscriplionem obstruat vcriiali. Quod si
veierum librorum appellcs fidem, ciiam vclerum li-
brorum fide falsissim» lccliones adferuntur. Nam
sunt et libri veleres depravalissime correcti ; neque
iilla spes rcducendoc unquam veriiatis, nisi lam ve-
lercs nanciFcnntur, ut sint omni correciorum anii-
quiiatc vclusiiores. iEias avorum laudabiles Rhena-
ni operas vidit, tribus edilionibus clabornlas. Cujus
viri fidei, judicio, erudilioni, diligenliie, si parlium
siudia meliorum cxemplarium commercia non invi-

dcm tulo possint. Notas eliam inlexuimus variarum
lectionum ambiguitati pensilandac, veritaii eicploran-
dai, conjecturis nonnunquam explicnndis aui confir-
niandis. Denique Africani slyli glossas complurium
inter sese locorum compnratione concinnavimus,
interpretandi ralione cenissima. Glossas diximus
Gracco vocabuIo,quo Fabius tradidit linguac secrelio-
ris voces minus usitaias significari. Porro brcvio-
res Observaiiones ac Notas plerisque haud sa-
tisfaciuras scimus, nec propicrea culpam dcprc-
camur. Afer iste lectorem non admiuit nisi jam
^ruditum. > Ilscc Rigaltius in disputatione, inscrip*
la : de Teriulliano el ejus scriptis dequc variis eoritin
editionihuSf el quid hac nostra prastetur, quac una

disscnt. is procul dubio praistilisset, quod istam no- q cum ^epistola dcdicatoria ad Armiindum Duc, /?/V//g-

l)is Iiodic opcram valde levaret. Scqucns nnlns Ful-
vium LVsinum lulil, qui codiccs inspcxornt longo
mcliorcs Rhennninnis, conlcnlus cxccrptns indc Icc-
tiones cdiiionis Pamclinnai marginibus adnolassc,
scd nc possessoribus quidem excmplniium nomiuatis,
FuIvinniP lccliones, in librura ampliss. doclissimfque
Tolosnlium Archiepiscopi Car. Monclialli exautogra-
plio iransfusx, nobis hoc ctiam profucrunt, ut earum
edilioni, EjMcticis Wowerii Notis accurata:^ fides
cliam apud ausleriores constnre debent; imo ct
Schoppinnis iUis ox Fuldcnsi cl Yalicano in Apolo-
gciicuin ci ndversus Juda^os excerptis ab Junio pu-
blicalis. Quorum ccrle fidem co magis refcrt ubi-
quc teslatissimam, quod et mulla sunt et pra^clara

Vnm ex ed, IX tibrormn a, MDXXIX (sic) tcxtui pnc-
mittilur. Hanc testimonia vetl. de Tertultiano subsc-
quuntur , et series Tertulliani operum quw hoc voln-
mine continenlur. Itcm ex quibus quccque et quotics
sint codicibus notabiliter cmendata, Id quod nd miui-
mtim quatery ad summura ducenties quinquagies ( in
Apologetico ) in plerisque trigesiesy vigesics, septun-
gieSy sed et octies ccnties, centies trigesieSf inlerdum
omnibus fere ctausulis fnctum dlcilur. Libcr de VaHio^
scribii, emendatur omnibus ferelineis^ juxta ed, doc-
tissimi Salmasii ad vetusta exemplaria accurntissimam
prcBterquam sex aul septem locis, Texlum excipit In-
dcx Scriplurarum sacrariim ; tum subjuncia sub litu-
lo inccrti auctoris carmina Tertulliano olim adscribi

nobis inde nolala, qu3C huic edilioni plurimum iri- p solila, adversus Marcionem l, V de Judicio Domini

buant lucis et ornamenti. Uxc erit apud postcros
jclncis nosiroc gloria?. Cui dccus acccdii ingens com-
perlo tandcm codice , quem ex voio Agobardi
cpiscopi Lugdunensis ad S. Slephani altnrc ohlnlum
fuisse Icgimus. ilunc cerle Hbrum ad exemplnrin illa
nondum correcta dcscriplum fuijsc , probabunt ejiis
ope restitula nilore prislino qunm plurimn, qmr sin-
gula indicare tocdii sane fuissci molcslissimi, prelii
vero nullius; nam hxc ipsa Tcriullinims nvidc rece-
pit» et sua, qu9c male avulsa fuerant, lam bcno hodio
cohocrcnt, ut avclli unquam poluissc non credas. Iln-
quo summas recuperatorum colligi sat crit, ut imlc
constet, quid pro^stare siinus paraii. Sic lamen, ut
DOtQbilia landem comprehcndanlur! minuiioribus nco

GenesiSf Sodoma: deniqiie Indcx rerum mcmornbi-
lium. Obscrvationum libcllus peculiari litulo gaudct.

(a) His verbls excusai Rigaliius liberiores opinioncs
quas in annoialionibussuis aliquotics inseruit cum iii
Cyprinnum, tum inTcrtullinnnm; veruin nescio uiium
eo sntisfacUim fuerit omnibus ; fnteiidum esl cniin ,
qnnedam esse loca in quibus sniis leslalur se ex suu
polius quam aucloris menie loqui ct in quibus etinni
abcrrnt a re, nt annotaiioiies scribnt nli<|unndo ho-
dierno Ecclcsiac usui pariim consciiinueas.lLec Dupi-
nius et paulo post: lili (Rigaltio) exproliratur quod
coiijeciuris fuerit aiidncior nec saiis adcuraius ad
Auciorein suum aniiquis manuscripris recognosccn -
dum et landem suas , aul aliorum coiuextui coujc-
ctura» nulla mauuscripiorum nixus auctorltale. £vd.

B3 PRiEFATlO.

ciqiie acce^sit Index glouanm TerlulUaui cgrogio A
consilio ct judicio coiireclus. Elegantia et nilore ty-
poniro, si(|uidem prima cd. non inferior sit sc-
cundsB, quam coram inluemur, admodum commen-
daiur lixc edilio, cui bibliopoke honestate haud exi-
gnus ntilitatis cumulus accessit cditis plurimorum
Yt. Dd. in TertuII. adnotationibus singulari toIu-
mine tiluloque comprehensis : Jacobi Pamelii Brug.
TheoL etc. Argumenta et Annotationes in Q. Sep. Fl.
TertuUiani opera^ quibus adjeeta sunt annotaliones di*
versorum. Omnia texlui editionis V. CL Nicolai ili-
CALTH /. C. respondentia. Par. sumpt. Math. du Puis^
m Jqc. sub signo Coronw. i655. Pra^ier ea qux Pa-
nielias in Terluninniim composuit adnoialioncs, ar-
gumenta, Tiiam et cet. qune longe majorem voluminis
partem (usque ad p. 781.) occupant, exhibenlur
bic Latim Latinii conjectqne e( emendationes, Jo. "

Merceri adnotaliones, Edm. Richerii, Theodori Mar«
cilii.loannis a Wowcr ei Gabrielis Albospini Aureiian.
Episc. notsc et emendationes. Quibus omnibus nccom*
modatus est index apprime utilis. Qiiod in tiiuto po-
nitor, hasce adnotationes lextui Rigaliinno rcspon-
dere, numeris paginarum iii margine observationum
adnotatis elfectum esl, ila lamen ut liber de pallio
et Apologeticus, qui in Rigaltianis plane alii facti
comparent, ad Pameliannm recensionem denuo ex-
cuderentur. Yolumen hoc notarum seorsim venit in
Calalogis quam phirimis ex. c. In Catal. Bibl. Tot-
tianw, Bodleianw, Firmiance el D'Estr4eSy T. I.

I Yersio galmca I. Apotogeiiciy studio Ludovic.
Gyrii, Paris. iii-ia'. i

i636.
f IIerm . BATHMAxi Thcosophia sub hnc nova inscri*
plione: Theologia speculativa el praciica ex pairibus
ab insigni qtiodam theologo collecta ei publici juris
facia. Wilemberg. >

4639.
f Versio hispamca 1. Libror. Tertulliani De Pa-
tieniia, de testinwnio animce^ ad Scapulam, etc. cura
Josephi Pellecicr , Barcellonrp. >
1639.
f Pagahini gaubfntii Salebrrc TcHulIianicc cum
cjnsdem comparntionc dogmatum Origcnis cum phi«
lo^ophia Plaionis. Flor., in-4". >
1639.

IGi!.
Ed.Rjgaltiana H. Lutetia', sumpt. Math. Du Piiis
ctc. f. Observationibus et Notis atque ctlam Clossario
auctior, cujus excmptum cum frequent. coll. CodJ.
MS^. impr. Agobardini in Dibl. Baluz. exlabat. Post
hanc repeiitam esse Rigaliianam Parisiis, 1641. 46,
50 cl 5S. Oudinus afflrmat.
1611.
c Paganini gaudentii opuscula iria, quorum ulii-
mum de philosopliicis opinionibus veterum Ecctesia:
Patrum, multa de Tcrlulliano quxrit. Pisis., in-4'*. >
1644.
I Yers. msp. II Matriti. f. Tcrtolliani liber de Pa-
lieniia cum commenlis Orii. Cat. Bibl. PincH. T. /.
V. 89. >

1644.
c Yersiohispanica ih Libr. adScapulam, interprcle
Pcl. Manero , Gsesar August. >
1615.
II. Yersio galltca. Librnm de Poenitentia cnm
aiiis Patrum de hac materia traclatibus gailicc veriit
Anioniiis Arnaidus et Paris. eviilg. inter ejns opp. ,
l. XXVIII, edit. Paris., 1779.
i6{6.
< Yersio GALLiCA II. Apologciici studio LuJov.
Gyrii, in-12. >

16i6 — 48 — 50(fl).
Parisiis ap. Mich, Solg. via Jacobwa sub siguo
Phmnicis. fol. Tomi III. Tertullianus redivivus, sco-
liis et obsernationibus itluslralus. In quo utriusquc jn-
tis forma ad originem suam rccensetur. Et Avilw pie-
C talis Amaloribus inquirendi norma proescribitur. Aiic-
tore P. Georgio^ Ambianate^ Minorita Capucino, Pa-
risiis apud suos Professore Theologo. Facete Rigsl-
lius grandc hoc Cnpucini opus respiciens in pra^ra-
lione noiis inCypr. pra^missa scribit : Quod ad Tcr-
(hllianum allinct, vix est, ut redivivus unquam :ih
ullo morialiuin dici qucni, qui jam sit horrendis vrl
grandium commcntariorum sarcinis obruius cl con-
Irilus. — Anlcquam aulem ad ipsa TerluIIiani opot a
acccdat scoliis siiis ci observatiouibus illiisiramla,
pracmiltil vimlicias Teriullianicas, quariim prima
parle de TcrluIIiani patria, educalione, sludiis aliis-
qiie ad vilam ejus naturalcm speclanlibiis agit. Iii
Fecunda parte intcr alia disquirilur, qulbus molivis
nd Christiannm nJem adducuis fiicril ? an staiim a

Yersio OTSPANiCA libror. de Palicntia, do Tcsti- D convcrsione baplismo initialusfnciil? aii cl uxoreni

monio nnimx, ad Scapulam, etc, cura Joscphi Pol-

lecter, BarccIIono}. >

1610.

f Yersio gallica I. libror. de «raiione. Pnris.,
12*. — De Patientia, ibid. 12, auciore Ilobierio. >
1640.

r Yebsio gallica ik Libro De PalUo cura' Titrc-
villi, Paris. >

1611.

Lutei. Paris. c. insigni magnce navis. Fol. Tomi II.
Q. Scpi, Flor. Tert. opera, argumentis, explicatio-
nlbus, noiis illustrata, auci. Jo» Lud. de la Ccrda.
(Vid« Ed. prim. )

ad fidcm iraxerit? an EccIesiiC Doctor, an Snccrdos,
an Monachus, an Marlyr fucrii ? Tcrtia vindiciarum
p.Trs de Tcrlulliani doclrina ojnsque scriptis lani
apologcticis quam polemicis el pnra^nclicis ngit. Iia
aulein dc doctrina ejus sc agcrc profilclur, ut cjiis

(a) lUi jam Ccillier p. 5i6. T. II, ct Cat. Bibl.
Chigianm v. Ambianns. Scd varianl in annorum in-
dicio VY. DD. Fahric. ( Del. p. 213. ) I61G cl 48,
Dupinius 1618 ci SO, prorerl; quarc ulrumque sc|;ii
pl.acuit. Mahi Saniliiis quasi repclitam a. 1650 hnitc
ediiioncm Inudat, nisi ncgligcniius hor scripseril, riiui
divcrsas cdiliones signilicare vcllet faclas, a. 1618.
P. Georgii eta. 1650, allam Bigaltian» sc. ropciiiio-
ncm. ScHOEiNE».

rR.€I'AT10.

enorcs iii Loiiain pai lcin inlerprelaii niialiir. Ha^c A Secunda, paciiice, ct absquc conlCiilidsa conlrovcr-

" sia, lacito clium advcrsarii ciijuscunn|uc noiniiic nii-

do vcriialis, el pielaiis S. Patri Augustiiio, dcbitu: iicc
non lolius opcris cx ejiis scnlcntiis lectissimis conlexii
ab onini xmulationis injuria tutandi rcspecin, diluit,
Aipliabetum crnTuin pcrperam im;iuiaiorum Au-
gusiino, Tcrlulli.-iiii in omnibus sanis iliustralori, in
pervcisis correcturi. Ubi tota cjus d(»clrina, niaximo
Ycro de Pra-destiiiatione, gratia, el libcro Ai*biirio, '
non privata unius auctoris, sed Catbolica, ct ad
S. Scriplur», Palrum, Conciliorum, SS. PonlifKum
cl TiiJentiiKC quam maxiiiie Syiiodi et Coiisiilu-
tionis Iiiiioccnlii X. in quiiique Proposit. Censura ,
regulas, exactc reducta ; cl per S7 quu^slioiies ci:-
lio^e discussa, orlliodoxa prursus esse couviiicitur.

ct plura supcr liac edilione Juigius in Ilisl. Eccl.
Sce. !f, p. 71 sq.

IGSO.
Lond. 8. Teriulllani opuscula varia. — inter Franc.
Rous Mella Palrum p:ig. 293 — 468. Cat. BuneaK.
1651.
« Tcrtiiliiaui opp. poelica edidil Andreas liivinus ac
%|'Ost Panielium, Junium Cartbium breves noiasaddi-

dil, Goib., 8. >

i6j5. ,

i IIEUM. UATIIM ANl Theosophia tor cdita sub novo

nuininc: Mcdulla P;i'.rum, lioc csi Conseiisus hairao-

niaciis Palruui lidci a:itiqu:c ct vii.x vcrc Cbiislia-

n» , ccrlis per locos theulogicos porismatibus consi-

gnatus, cerl:i ct ^alularia conira adversarios quosvis ^ Tcriia pars erroneas, bxreticas, durioresque senleii-

iradens dociuncnt:!. In (iue additur Theologia Prac

lica c TcrtiiHiani ci Cypriaui propriis verbis connr-

inata ct luci cxi o/iia csi a M. Ilcrm. : Raibniaiino.

Wtcmbcrg. >

1656.

.Lngd. But. ex off. Jo. 3laire. 8. Q. Scpt. Fl.

Tcrtulliani libcr de Pallio. Claudius Salmasius anle

inortcm rcceiisuii, explicavii, notis illustravit. Ac-

cedit vera ad vivum ejusdem clTii^ies.

1657.

( Argenlorati. 8. Tcrtulliani opcra, opcra Boccle-

ri.) llaSmdius. Oudinus conlra hujus ioci cl anni

rrpeiitionem Rigaltiaiue forma non indicala comiiie-

niorat.

16o8.

Parisiis a\i. Jac. Dallin sub signo S. Stephani cl

Thomnm Joty sub signo scuti llollandiai, via Jaco-

bwa: fol. Tomi III. Terlulliani Oinniloquiiim Alpha-

lieiicum Uatiouale Tri|>artitiim, sivc Tertuiliani o|«c

ra omnia in novum ordiucm, bactenus inlcutauim

et facileui, omnilms niriusqiic fori Oratorihus, Uc^

ruin bujnnnaruui diviiiaruniquc Professoribus ac

5criiloribus ntilem, disposita, exposiia, illustrata

opcra IValiis Cnroli Morcan Au^jusrmiani Ordinis

Kicuiii:»ru:ii CcMiiiiiuiiil. Uiluiice:is. ConvenUis Ue-

giii:i! M:iig iriia', iii siihiirliiis S. Gcriiiaui Paris. Quid

iiovi pr.i:siilcnt Atiibor iu hoc opcrc.bummam Thco-

lojiia! sciioI:is;ic.c, Po>iiiv;e d Moralls cx Scriplura

S. Pairihiss cl Tcruilliasio cl Auguriiuo inaxlmc de-

tlasTerlulliaiii a sana cjus dociriua separatas, ordino
pariter aipbabciico conlestas evolvit, cxpiicat elCa-
tliolica S. P. Augustini dociriua dissolvil. Cumgc-
mino secundas ei tertiac p:irlis proprio iiidice ; allcro
locorum sclectioris scriplurx ibidem explicatoe , alic-
ro rcrum notabiliorum. Secundns el Tertius Tomus
paliunlur omnia saua ejusdem Terinlliani Opcra in
locos communcs ordinc novo et bactenus iiitentato,
non laiiuim aiphabciico, sed etiam rationali exac-
tissime disluicla, brevibus scboliis ad siugula qiix-
quc obscura, ad lilcram exposiia, et ubique per sele-
ctiorcs ex Mcdulla S. Scriplurje, Conciliorum, Pa-
trum.etS. Augustini pra!serliin, nullibi pneterinissi,
aliorum item probalissimorum autliorum cujusque
C disciplinx* locos illustrala. Cum tri|)licc indke locu-
plcrtssiiiio in iiiie lomi tertii collocando; quidem
Scripiurnj sacnr. explicalic ter millies el amplius locis,
rcnini ac verborum, concioiium. Dc Operis iiiscri-
ptimic (/i), dispositionc, utiliiate, soIidiiate.curiosiUile
ct intanla rcrnm diversariim abnndanlia,conjiinctaquc
bievitaic pcrspicua : ncc iion Taljcllai EmblemariCiC
froiiti opcris lmposit:cexposilione,(6) Synopsi quoque
viiaiTcriuUiani et Auguslini,deque symboliciseoruni.

isla bujtis ediiirnis virlulesad sex imprimis capiia
rererl (cl lribiis<|ui»Icm rcli(pias carere disorte affir-
mat, ncc quariam ciscuicederc vidctur), scil. : quod
texui sii cmendaiior, ScripUinc S. loca iii ipso texui
divcrso cbaractere sint di^crcta , ad niargiiiem iioii
capila sobiui libri SS. a.Tcrtull. laiidaii sed vcrsus
vvivUv r. iii|.lc( leiitc, scqueii^ pagiua iudicabil. - ^ eliam singuli :.d originale deni|0 collaii adscripti.
**'!"•** '..;,.. . ' r •. D Ar2unienla,fluibusaliaicditl. laborenl. Iibrispr.di\a

Titiilos II cl III Vohiuiims Iiaud miiius prolixos oinil. ^^^ j M _ . defecUiiim nomine decla-

liiiius, cl si .iumntam rerum, quns de novo contulit
Author ad illustrationem Terlutliuni pag. alieia Toiiii
priiiii exbibila. dcscripiam dcdcrimus, saiis ciiique
dc iiigcnio cditoris constahit. Iia vcro lixc soiial :

i Opiis lioc uovum triiiarlitum tribus tomis ab.-ol-
viuir. Priiiius bic Irc? partcs complcctitur. Priiiia
qiiiileni oinnes lihros Tcrtulliaiii, iu ordiiicm alpha-
bclicuin digcslos, profcrl, siipplcns qualuor defectus
iKilahilcs iu oiunibus hacteiius ediiionibus prxter-
iiiisM>&, in pricfarmncuia pramiilleuda notaios. {n)

(fl) Qualc.4? equidcm ncc ilicto loco repcrire po-
lui, ncc e specialiori, ad qiiein indo rciniilit lccto-
res, prxfationc ceriior facius sum : quoniam vero in

rasse Morclluni suornm sane bonorum cognitiono
satis bcaiiim, puto. Schoenem.

(a) Omniloquium, iiiquit, hoc opus inscripsi : lum
quod iiullam prorsus in eo sentenliam vel lineam ex
boc solo opcrc, magnam in omni causa dicendi, Ter-
lullianiprajiermiserim : tiim qiiod scribendivc copiam
cuiruin«|iie oralori, scriploriquc prospexerim. Scuoen.

(fr) Adriscraiil Parisienses imagines Augustini (cu-
cullaii) el Terluiliam ( c. Pallio) sere impressas el
litiilo opcris gencrali prajbxas ciim subscriptione :
Duo iuAfrica ingenii monstra toliusque Doclrince et Elo-
quentice Genii de palma certantcs. — Cachinius ipsis
insuUasse, Moi-ellus inquit. Ilinc vero incumbere $ibi
exisiimat Tcrtulliano conformari el sicut illc pro
Pallio suo, pro Augustini BardocucuUo ct sacco apolo-
geticum scribere. SciiOEiNcii.

pniEFATIO.

ac ilis.«iyiulioIicis proprielaiibiis cl El.»gil5. : *lc iisu A iiolis illiislrali habcnljur. Prxtcr cn, qunc Parnciiinis

kiiidcm cl praxi loiius Opcrts lial)el , ipiain niienio
cxaniiiict Lector» ut sibi ncccssariam, Prxfationcm
gcneraleni , post nnncupaioriam cpistolam iniuic
diatc subsequeiitcm. i Rcstat , ut ad ilia, qiix' in
texiu prxstiiisse profiietur, paulispcr animadver-
tanius ; scd ei Jiic verbis ipsius defungi llcebll. ha
Tcro poUiccliir m textu innnmera etiam in emendatio-
ribus editionibus menda correxisse ; .virgularum^ punc-
lorum, acccntuum defectus, intellectum obscurissimi
authoris obnubilantes supplevisse ; cacographias qnam
plurimas emendasse ; ul si Typographi cura Autogra-
pUi purgatissimi soUicitudini responderit^ et corrcctori
vigilantissimo parueril, nihil futumm sit, quod in hoc
textu censoris oculos, severissimi licel, arguendum os-

cdil. pricmiilunlur, viia nempe Terlulliani a Pamc-
lioconscripla, l^aradoxa illiiis ciiin anlidolo, prover*
biales rormului lolo opere conienla;, cx Rigaltiana
acccssit JMr/fV/Mm dc Teriulliano, clc, et scries opc-
rum a Rigaliio iiisiiluia , tum rccens Priorii diss. .
qua TcriuUiaiii viia, opinioncs etcrrorcs expcnduntur.
1664.
c flerm. Ratlimnniii Tbcosopliix edit. quarla novo
inscripla iitulo : Aurifodina Patrum theologica^ tum
speculativa, tum praciica, certis per locos theologicos po-
rismatibus consignala ; ccrta ac salutaria contra adver-
sarios qnosvis tradens documenta, a multis jamdudum
dcsiderata ; jam nunc vero aU insigniori quodam et de
Kcclesia Christi quam meritissimo theologo publici juris

tcndat. Jam hac salis crunl, ncc lameu nimia, ut B /-oc/a. An ob fucumemptoribus faciendum, an obgra-

spcro, pro larilalc inolis hujus charlacca;. Inscripsit
opus Poiuponio de Bellicoie Cquiti, et supremi se-
natus Parisiensis principi.

1662.

Ed. Pameluna-Rothosiagensis l'. liothomagi. f. Q.
S. Fl. TertuUiani opera oinnia, elc, cura Jac. Pam.
argg. etaniiotait., Latini Latiui conjcctiiris, eic, re-
pcliia. Cd. 1597. «

16G2.

f Le Ceuie de Tertullien, p.\r de Fayollc. Paris,
iii 4'. *

1664.

Ed. Paiielio iugaltiana PMOMU—Lutetiw Parisio-
ncm, impensis societatis typoqraphicai Ubrorum officii
ecctesiastici. Q. Scpt. Flor. Tcrlulliani Opera ad ve- C
tusiissimoriim cxemplarium Pidem sedulo emcndala,
diligciilia Nic. Rigaltii 1. C. jcum cjusdem adnolalio-
nibiis inlcgriscl variorumcommcntariis, seorsim an-
tcn editis, Ph. Priorius argumenla ct Notas in libros
oiui>es dc iiovo adjccit ct Disscrlalioncni apprimc
u:ilcin couciunavil. Acccduut Novatiani tiaclatus, de
Triuitaleet Cibis judaicis, cum Notis , ul in Editionc
Painclii. Texliis est Rigaliia!i:c sccund:c, cujus eiiain
nolx omiics, liim qnas ad calcciu apposucral, iniii
rx, qua^ ad not:is in Cyprinum eraiil adjcctai, prrc-
lcrea vcro Jac. Pamelii ad!iolniionc»selecia*, B, Rhc-
nani^ Franc. Zcpliyrii,Cabriclis Albaspin:ci, Ludovici
ilc la Ccrda dociiorcs ubscrvaliones, luiii Saliiiasii in
L. de Pallio poliores, nec non Mcrcerii, Wowcrii

vcm exoriam in Germania controvcrsiam Raihmaii-
iiianam, excogiiata fuerit ha;c tilulorum varielas, dc-
lctumque aucloris nomcn, haiid liquet ncc qucmquam
nunc ignorare pigel. »

i665.
f Yersio GALLiCA libror. dc Pallio, de Paticntia ct
exhortatioiie ad liiartyrcs, interprcte Mannesiero. »

\m.

c lAhrnm Admartyrcs galliceinlcrprelatus esiPauI.
Colomcsius, Rupell., iu-8''. i
1675.
BruxeUis, 4. Terl. liber dc praDScriplionibus conlra
lioireticos c. schol., ct notis Christiani Lupi.
1675.
Ed. Pamelio-Rigaltiana PmORii u. — Lutetice Pari-
sior.ap.Petr. le Pef/;,subsigno Crucisaurcae.Er/mwii-
dumCouterot sub s. boni Pasloris et Carolum Augol sub
s. Leonisaurei, in via Jacobea. Repelita a. i66t, a
pluribus mendis quoi in prascedentem irrepserantexpur'
gata. Acccssit Carmen de Jona ct Ninive.
i675.
€ DE LA MOTTE. llistoire de Tertullien el d'0-.
rii^ene. Paris.,- 1675. — Lugd., 1702, in-b^ »
1680.
< Petiu ALLIXII de Tertulliani vila ci sciii.tis.
Paris., in-8*. »

1680.
I Natalis ALEXANDRI disserl. dc Docirina Ter-
tulliani et de sacramenlo confirmaiionis , in cjnsd.

aliorumquc illiislraliones ei corrcciioncs, denique ip- ^ Hisl. Eccl. Y. et N. Tesi., 1. 111. sxc. H. art. VIII,
sitts Philippi ie Prieur , qur ciiram hiijus edilionis p. 293. Venet. 1778. »

gc>sil, noto! ct drgii:i:enta in libros omncs acces-
&«Tunt. Consilium, quo societ.item sibi instilut:im cs-
sc bibliopohu fatentur, ut latiiios Patrcs ac velcres
SS. Ecclcjiiaviicos crudilorum homiuum lucubratione
illnsiralos cdcreiit, siuccssu cariiisse dolendum cst.
Naiu lucc cdiiio profecto lum ordine et distribuiionc
Dotnnim, qu:c tcxttii characlcre ininori coliiinnis sc-
ctis subjicluiuur, tum cliarlariim ct lyporuin niloie
oniuiiim lilcraioruiu plaiisum mcruit. Priorii Notoi
parTiqiiidcm pretii sunl, laudaiida tanien, qiiam ad-
omandie cditioni pricsiiiit, Jiligcntia. Novaliaiii ira-
ctaio» cx rcccnsieuc Pumcliana et cju^dcm lanlum

1682.
i Carmcn de Jona et Ninive , cum animadx . Ju-
rcl, Barthii, Gronovii, ad calccm PaulUni Petricorii, ^
editum a Chr. Daumio. Lips., in-S**. »
1682.
€ Versio germanica I. Ub. ad scapulam, iuter-
prclc Abrah. Uinckehnanno. Luncb., 1682, in-12, ab
codcin vcrs., libr. ad martyres, in-12. *
1685.
I Versio GALLicA 111. Traci. de Praiscript., inter-
preic D.neberto, qui ct iractatus de velandis virgirubu^,
dc habilu ornatuque reminaruro gallice vcrtit Paris.»

S9 Pil.^FATIO.

mo. A

Cunlabngice^ ex olf. Jo, Hayer imp. Uem, Dickin^
son el Ric/i, Green. 12. Q. S. Fl. Tert. Apologelicus ct .
ad Scapulam libcr, accessil M. Minncii Felicis Ocla-
vius. — Apologelicus ad edir. Heraldi, capit. argu-
meritis ex ed. Lacerdsc additis, liber ad Scapulam ad
cjusdem La Cerdae cd. exscripti suni.
1695.

Ed. PAMEtio-RiGALTiANA Priorii III. — Repciila
esi h. a. edilio RlgaUio-Prioriana ( CeiUier).

1G99.
i I E. SAL. CYPRIANI Diatriba acadcmica qua ex-
pendilur iliud TerluUiani : Hmrelicorum Pairiarcha
Philosophi, in4'. Helmsl. >

SiECULO XYIII

1701.

Ed. Yeneta i.^Venctiis. f. Q. S. Fl. T. op. c. va-

riorum nolis seleclis ad voluminis cnlcem. — Fabricius

(Del.p.m) ex PfaffilOrigg. jur. Eccl. p. 244,

non admodum emendalam esse narrat.

1701.

I Sal. CYPRIANI Commenlat. de Doclrina Ter-

lulliani Evangelica inter ejusd. dissert. varii argu-

mcnli.-Coburg. >

1702.

€ JoH. CROYL conjeclur. in quacdam loca TertuII.

Oxon., in*fol. >

i 170i.

Amsterd. chez Thom. Lombrail, 8. Apolog^lique dc
Tortullicn, ou Defcnse des Chreiiens conlre les accu-
saiions des Gentils. (radiiile en frangais pnr Lof(!5 ^
Ciry, avec !c lcxte lalin .h c6le ; ddilion augmentee
d*uiie Dissert. crilique toucbant TerluUicn ctses ou-
vragcs. — Versio \mc Ludovici Giry ( in Senalu rc-
gio Paris. advocaii, 16C5), ab anno ii»de 1G36, ali-
quoties prodiitabsque lextu laiiuo.
1703.

I Anonymi Disseriatio , quri ut verum genuinum-
quc Tertulliani opus vindicalur calalogus hircscon
libro prxscripiionum Siibjectus. — Memoires de
Ticvoux, fcv. 1703, p. 133 (auciore P. Tournc-
ininc?)>

1704.

1 Jo. joAcn. ZENTGRAV. Excrcil.
Terlulliani ad Montanislas, Argent. iii4\
1705.

dc Lai)su

1711.

c J. HENNiNGi DOIIMERI Disserlaiioncs Juris cc-
clesiasiici antiqui ad Plinium Secandum et Terluliia-
num. Lips., in-8°: >

1713.

Patavii, 4. TertuIIiani liber de Oraiione comple-
tus cum nolls Guid. Panciroli et Ludovici Anlonii
Muratorii. — In Muraiorii Anecdolis, l. II, p. 1, 5fi.
Ex Codice Bil)fiolb. Ambrosianaj Mediolani. Noias
Guidonis Pnnciroli jtjiiscorisulti olim celeberriini
Kcgiensis, ex Comm. plenioribus in oninia T. opera
in biblioihcca P. Joh. Bapi. Caltanei, Franciscani,
lum laientibus, ut. salivam populaiibussuismoveret
ad deliclas isiJis tnmdiu negleclas in luc:5m proferen-
das cdidit.

B 1714.

iLaur. BRORSON dcInfanlariisapudTcrtuIIianum
ad Nationes, Lib. I, cnp. II, Ilafu., in-4". i

1714'!715.
€ Versio gallica II Apologeiici cura Vassoulii, cum
notis. Paris., 10-4°, npud Colombat^ bis cdila anno
17l4etseq. In ulraque praimitlitur egrcgiadechrisi.
Relig. Apologetis ac jn spec. de TerluHiano; noi;ic
haud conlemnenda?, praescrlim historicaj. >

1715.

TertuIIiani poemata inter opp. vcti.poelar. laiinor.
editacur. Mich. Maitlaire. Lond. 2. in-f*

1715.
€ D. NICOL. LENOURRY Disscrt, in TerlulI.Apn-
logelic. duos ad nationes libr. ct unum ad Scapulnm
in apparatu ad Biblioth. Max. PP. II, p. 1574 1590.
Paris., in-fol. >

1715.

c AiiGiTSTi HEUMANII Emendnlio libri Terlullin-
nei de Pra?scriptionibus, in aciis Erudilor. Lipsicns.
anno 1715, p. 299-305. >

1717.

I Anonymi expositio de : Caligata militia in lihr.
de idololatrin, cnp, XiX ( nouvcau recueil dcs pio-
ces fugitives de.l*nbbe Archimbaud, t. IV, p. 110
119. Paris). >

1718.

Lugduni Bat. apud Isaac Severinum, Q. S. Fl.
T. Carth. Pr.xsb. Apologelicns ad Codices MSlos ol

Adam RECIIEMBERGII Disscrl., an Hccreiicornm ^ editiones vetercs summa.cnra recognilus, cnstigauis

cmendntus, ut ^l perpctuo Coinmcntario, in quo non
modo variorum auciorum, sed et plnra S. Srripiunu
loca siriclius vcl uberius explicanlur, clncidnnlnr,
etillustrnnlnr, sludio et indusnja Sigcberli Havor'
campi V. D. ministri, qui pnelcr Argnnicnta capilu!;\
indiccs eliam locuplclissimos ires adjccit ; cum fipn
ris et nummorum typis (prxfixn eiiam effigioeTcrlnl •
liani cum cpigrammalc). — Prieslantissima hujrts
libri TcrtuHinnei cdilio. Qnippe edilori anliquaniin
rcrnni cogiiilionc abnndanlissimo cl curiosissimo «i-
innl obligcral apparntus v.nlde locuples. Elcnim, pr c-
lcrediiiones fere omnes, adhibuil Codices Membran.
Biblioth,Lugd, Bat, duoSf quorumalter, p. 531, altcri

Patriarchce Philosophi ex illo TerluIIiani advcrs.
Uermogcneni, cap. VIII. Lips., in-4*. >

1708.
VenctiiSj 4, scx tomis, Tertultianus pradicans per
Michaclem Vivien. — Fabricius menlionem facerc de
eo dicit. — Epheineridcs Paris. ( Jotirnal des Sav.),
1708, Febr,, p. 408. Sed nullam ibi libri mentioncm
invcnire poiui.

1710.
* Versio ANGLICA L Terlulliani, simul clJusiiniac
Minucii fclicis Apologell. el Vincenlii Lirincn-
sis commonilorii, cum prolegomcni» ac nolis, au-
ciorc lieemo, Lond.i II in 8%

61 PRJIFATIO.

p. 376. Cal. Blbl. Lugd. B. memoralur, lum vamu' A

(es Lecllones Codids Fuldensis a Mddio exscriplas el

cum cdilione Junii, a. 1597, primum vulgatas, cx

isto aulem lempore nulli forc nisi Goiliofrcdo cogni-

las el a Nic Rigaliio demum in usum vocatns, sed i(a

ul qusc ipsi placuerinl iude desumpserii, neque ullam

reliquarum, quae salis inulise eranl, in noiis suis

mentioncm fecerit, quare saiis fecundum Ilavercam-

pio spicilegium superesset; prseterea CoUalionem Co-

dicis Agobardini, diversi ab illo, ex quo magna scri-

ptorum reliquorum Terlulliani pars olim fuitexcilaia,

sed nolae salis bonae et nuUi anle ipsum editorum

Tert. inspccli. Collalio vcro facla a Josia Mercero

( Agobardi), 1G25, ad cxemplar cd. Pamcliante ex-

lat in Bibl. Lugd. B. p. 71 ; eamdem a Panlo Colo-

mesioadoram cd. Rigallianic descriplam possidcbal B

Franc. Fabricins, Lugdunus Tbeologus, qui Haver-

campii usibus illam cessit. Quoninm aulem aliquan-

lum jam operas proccsscranl , antequam ea submi-

nislrareiur, priorem IX capp. diversilas, ut el intcgra

MS. membr. secundi L. B. collolio, quieopusculo jam

ad exlremum progresso obvencrat, addendorum loco

prsmissic sunl. Naclus erat insuper Jos, Scaligeri

dliquot conjecturas edit. Junii adscriplns , aliasque

emendationes ex veslutis Codd, ejusdem cdilionis

excniplari a Petro Scriverio adjectas. His lamen co-

piis Havercampius Rigaliianum lextum confirmavit

magis quam novam rccensionem procudii in cxpli-

candis vcro vcrbis illustrandisqne, quie ad bistoriam,

ritus elreiigiones antiquas pcrlinenl, insigni doclrina,

eaque cum judicio lemperala, est versalus, illud im- q

prtmis dclcxisse gaudet, quod bis idem Iioc scriplum

b'c illic paullum in verbis et oratione immulaium

Tcrl. in publicum emiserit. Promittil et rcliqnos;

quos adversus Gcntes variis litulis composuit Terlul-

linnus, libros, nolulis ct nliorum illustrnlos, in Iiis

librns ad Nalioncs innumer.s iocis emenilalos, u:ia

cnm Prolcgomenis erudilis, in quibus omniao dc vila

cl scriptis ejns uberius dispiilaturus sil : qure cur lu-

ccm non adspexerinl ignoramus. Niimnii ct alin rrre

espressa, pro raore, quem luncad unum oninos cru-

dili sequebanlur, ornaiui poiius quam usui sunl. Ab

illis vero ducla dedicalionis occnsio ad Gualicrum

Blockiura gazopbylacii ornntissimi possessorcm.

4719.
f Anonymi adnolationes in librum de Oraiione
Terlul. — (Memoircs de Trdvoux, ann. 1719,
p. fiO^. — Joumal des savanls, ann. 1719, dec,
p. 663. ) »

1721.
f Lacr. MAGALOTTI leltcra sopra un pas<;o di
Tertulliano* (in letlcre scientifice cd erudite del comte
MagaloUi, p. 192-198. Firen/.e, in4\ ) »

1722.
€ Yersio AXGLiCA I. libr. Prmcripiion,, cura Jo-
scph Bcrly, cum notis. Oxon., in-12. >

1722.
% kw. GRETETertulliani Tcstimonium dc A-ttoOjw-
rti Christo & Tiberio decrcla defensum. Vilemb. ,
in r. I

1722.

f Chph. AHEUMANNI Episiolae quibus emcndaniur
aique illustraniur capul I ct H Apologeiici in cjus
Poecile, 1. 1, p. 2o-33, 197-212. Halic, in-8^ i
1724.

f JoH. Laur. MOSIIEIM Comment. cbronolog. bist.
de'aitate Apologetlci Terlullianl et initio persecutio-
nis qhristianorum sub Severo. Helmst., in-4% et in
cjus disscrt. ad Histor. eccles. perlinent. t. L •
1729.

€ Versio GALLiCAlV,tract.dePraescription.prodiil.
Paris. in-12 (Journal des savants, l. LXXXYHI ,
p. 499). V. Versio. eod. anno prodiisse memoranl
Epbemerides irivultianrc, mense mart. i
1729.

I Locus in Terlulliani libro de Praiscriptionibus
advers. Hjer., cap. XLIX. Job. Harduini cura, inlcr-
prctaius ( Memoires de Trdvoux, an. 1729, m. mai ,
p. 842).i

1730.
€ D. REMiG. CELLERU 0. S. B. Hisl. g^n^ralc des
aui. ecci^iast., etc, t. H. i
1753.
c AnonymiobservaiionesinTertullianum clCypria-
num in Mlsccllan. observat. in auct., vol. III, 1. 1.
Arastelodam., in-8% p. 45-54. i
1733.
« IV. VERsio GALLiCA libr. ad martyres edita a CrtM-
bere, Paris, in 8°. i

1735.
< JoH. HENR. BLUMEMBACII de Senolusconsullo
Q. Seplimio Flnrcntc Prcsbylcro et jureconsulio
Tcrtullianis liber, Lipsiie, in-4°. i
1758.
f JoH. wciLL. HOFMANNI disserlatio Q. Scpiinili
Flor. YerluUinni, qux supersunl, omnia in Monl:.-
nismo Scripia videri, Vitcmbergoe, in-4^ i

1759.
I Cbph. a. HEUMANNI observationes crilicai a<l
posicrinra Apologeiici cnpiia in Miscell. Groning. ,
t. II, fasc. 3, p. 479— 485.1
1741.
« Chr. L(KRERIProgr. librum TertuIIiani de Poe-
nilcnlia ipsi vindicans. Allenb. 1741. i
17^3.
D « JusT. CAR. WIESENIIAUER Dispntatlo de Jurc
consulio et Q. Sept. Flor. Tcrtulliani. Hildesia». i

1741.

Ed. Veneta II. — Venetiis, typis Gasparis Cerardi, f.
Q. S. FI. Terl. Opera. — Rccusa Priorii editio, vide
lit. ed. 1675; in bac vero nOvissima cdilLone Vcncla
ndditur Sigebcrti Havercampi Commentarius in Apr;-
logeticum. — Splcndidiim arlis opus. Nolce lcxiiii
sul)jiciunlur. Apologeticus c. comm. Ilavcrcampi a
mendis quibusdam expurgato, ut ibi additur, peciillnri
tilulo ornnius est adjeciaque in cnlcc Jo. Lnur. Mos-
liemii Disquisilio cbronologlco-critica de vcra aitalc
apolog. a Teriulliano conscripti ; iniiioque persccu-
lionis Severi ; Inscrlpia viro clorhi. Sigcb. Havcr-

C3 PRiEtATIO. Ci

campo. — Dolciulum est lol operarum viiiis haiic edi- A 1769-76.

lionein esse maculaiam. Ed. IIai.f.nsis \.—Hal(e ap. Salmn, ap. Jo, Chr. llm-

*^^*- rfe/.» 6 voll., Q. S. Fl. Tcrt. Opera recensuil jo. salomo

€ J. iiAnx. CIILADEN deSialionibusvcll.Clirisiia-
iionim. Commeuiarius ad illusir. maximc Tertullia-
Dum comparalus, Lips. 1744. >
1752.

f D. coRBiNiANiTIIOMiE. O.S. B. observaiioiies el

nolas iii ttactatum dc Prwscriptiombus. Salisburg ,

iii 8^ >

1755.

I J. E. mii. WALCll de Aposlolorim Itteris authen-

tlcis a TerluHiano commemoratis. Jcn. 4. >

17o5.

€ b. coRBiNiANi TIIOM^. 0. S. B. obscrvationes

SCMLCR. — Ab iiiilio seorsim quinquelibri adversui
Marcionem prodierunt, quibus tanquam tomo priino
reliqui, quatuor volumiiiibus , suntadjecti, scxtusiii*
dices cum glossario Tertulliani pncbet. Cditioncm
librorum adversus Marcionem Iiaiid quidem alia de
causa aggressuscrat Semleriis, quam ul Academicis
studiis libro prx aliis Tertuliiani Insigni et forma
descriplioncqtie facto parabiliori inscrvirct, nec ope-
rum cdcndoium consilium ralioncm scmel initam
niutavit. Textum rcduxil Rheiiunianum, edilionis
primje, sed suo partim ingenio, partim suffragamibiis
edilt. reliquis emendatum, varietate in dubiis, rarius

ctnotaoin libr.TertuIliani de Bapiismo el Pceniteiitia, B conjcciuris subscriptis. Ad manus erant praiter Rhe

nani primam,ParisiensisGagnxi, an 1560,in-8.Pamc-
liana 1597. Franckcrana Fraiic. Juiiii ejusdem loc.
etcom. Rigaliii prima cum Veneta novissima, pros-
lerea Lat. Latinii Bibl. sacra et prof. et Wowerii No-
ix Cpidicticx, an. 1603, tom. 11, complectitur ple-
rasqiie scripiioiics polemicas : de prmcriptionibut
hoiret. adversus Hermogenenit Valentinianos, Praxean^
Jud(eos, contra gnosticos adv, psysichos, t. III, exhi-
bct libr. de velandis virginibus, de habitu muUebri, de
cultu fvsminarum, ud vxorem I, II, de exhorlatione
castitatisy de monogamia, de fuga in persecntione, ad
Scapulam, de Hesurrectione carnis, de carne Christi ;
tom. lY, de oraiione intcgrum cx cod. Ambros. sup-
plementis a Muralorio in Anecd. proposiiis, de Tes'i'
^ monio anima;, de Pcenitcntia^ ad Martijres, de Patientia,

Salisburg, in-8*'. >

1756.

f Yersio iTALiCA 1. Tcrtulliani opera omnia
catbolica et moralia italico sermone reddita a do-
mina Selvatica Bargini, nobili Pisana, habentur typis
edita Romae apud Nicolaum et Marcuin Pagliarini.
Nonnulla alia opera, scilicet adversus Judceos; de
Prasscriptiombus; contra Uermogenem, abeadem illus-
tri foemina in italicum sermonem iranslata , edenda
promitiuntur : nuin autem edita sint , ignoro. In
Florentiiiis literasiis foliis Icgiiur a CI. V. Bottari
iialico scrmone reddita ea opuscula quorum versio-
ncm D. Bargini omiserat {Lumper ex Argelato et
Paitonio dc Yulgarizatori biblioihecu). >
1756.

i J. GE. GCRCT Pr. inquemdamTcrtidlianide ler-
raruiu moiibus locuin. Onold., iii-4*. >
1757.

« JoH. AUG. NOCSSCLTI Dissert. de vera ?piate
ac doctrina scriptorum qux supersunt Q. Scptiinii
Flor. Tertulliani, llaloc. Cjusd. III, diss. ad Hlst.
Cccl. pertin. 1817. >

1758-59.

< AuG. IlCDMANNI^ppcndix ad variasannotationes
in TertuHianum , cum analysi uccuraliore libri do
Pr.TScriptionibu&in act. Cruditor. lipsiens. Supplem.,
t. VI., sect. 5. >

1758.

< Chh. w. franc. WALCII de Pompis Satanx ad
Tertull. de spectaculis, Gotiing., in4^>

1759.
<C. GE. SAM. BCRNIlOLDProgr.TcrtuIlianiApolo-
geticus ab iniquiore reprehensione viudicatus. Cr-
lang., in-^^ >

1762.

< Jo. DAN. YAN HOYCN.spec. annot. ad Tcrlull. in
Musxuin critic. H, 26. >

1764.
4 C. A. BCGCR Cp. qiio sensu Tertullianus Deum
dixerit corpus, Lipsia?, in-4'.>
1766.
i Ef. WKRNSDORF de vcste PalmaUi ad TerJul-
fiani .\polojjel., c. 50. Willcnib., in-r, >

de Spectaculis, de Idolotatria, de Baptismo, de AmHrn,
de Corona militis^ de Pudicitia, lom. Y, Apologeticum,
ad Nationes I, II, de Pallio Cuml Scmlcri Disscrl. iii
Tert, de varia el incerta cjus librorum indole ; Sextus
denique cum prxfatione Semleri Indices hcorum
S. S. in Tcrl. opp, occurrentium, rerum el tenlen-
tiarum memorubilium , latinitalis Tertullianew, qui
perpetui commentarii viccm su:>tinere possil. A
tonio inde quarto omnem editionis curam gcssit, pran-
fatus ctiam est Clirisi. Godofred. Schuizius, Celeb.
iiunc Acnd. Icncns. lilt. hiiui. ct Cloqu. Professor,
qui cum jam siipcrioribus voluminibus oper.nm iii
colligenda lectionum variciale navusset ct hic ab iii-
cepto niliil dcscivit, iiisi quod potiores tanlum eligon-
^ das varietnlesleciioniscenscret, inuiilibus, quo eiiani
Fraiic. Junii hariolationum partem refcrt, omissis.
Ubi Rhenani ed. dedceret, Pamelianam seculusanii-
quam ubique lectionem, nisi, cum omnlno ferri noii
posse videretur, expressit. In libris vol. Y, comprc-
hensis Apologeticum ex Ilavercampi , de Pallio c\
Salmasii cmendatione, libi*os ad Nationes ex Rigaltii
Auctorilate proposiiit. Utiiiam , vero cum reliquis Ci.
Semleri in Terlull. dissertationibus, nova^ luci racc:n
pneferentibus» ct ista, qnain Schutzius prumisorat
bistoriam operum et cdiit. Tcriulliani, accessissrt !
— Non curiose satis Censor Goett. huic edilioni pro-
priam esse iii(|uit descriptionem librorum per capiia,
quippc quac a Puinelii iudc tcmporibus scmper obtinuit.

1770.
€ J. cim. WEr%N'bDOr»F Projrr.

IR/feFATIO
A

C(5-

]unibx' doino simpiici, nd loc. TcriuUinni advcrs.
Yalcutiiiianos, cnp. III, Helmst., iii-r. i

1772.

f ff. A. ZCIBfCHProg. deTertuliinniscntcniia dc
Columba in Christum dcvolanie, Gcrx, in-4''. i

074.

I Encelb. KLUPPFEL. Mens Tcrlulliani dc indis-
HilubiiiUtenintrimoniiin inridelitaie contracli conjnge
alteratro ad Gdem Ghristi coiifcsso. Frib., iu-i*. i
1776.

cChr. F. ROSSLERI Bibliothek d. Kirchenvxtor in
Ubersetqungcn u. nuszugcn, a. i, f., t. lil. Lips.i

1770—77.

c Jo. DANiEL. SCHUMANN Ohss. invctcrib. Ecclc-
siac Scripioribus snc. III ct IV dc inler) ollnlioni-
bns quibiisdam codicis,N. T. TcrluIIiaiio pcrperain
arflictis conjcctura. Hannov. in-4". i
178U.

Ed. WiRCEBDRCENSis. Wirce&Mr/yi in off. llbr.Staheiia'
tirt: Q. S. F.Tertullinni opera oinnin, 1. 1, II, ciinm sub
ttt. : Opera omnia SS. PP. lutinorusn , vo). 1, 11. Ediior
cclcb. OBEBTHUB scculus est cdilionem Haleiiscm,
scd ita ut compararct cdiiioiiem Pnmclinnam, Pnris,
1008, rccusam etvarianlcs illius lcclioncs parlim in
cnlcc subjiceret, parlim, raro inmen ct circumspccte,
Htaniemendarei. Quod rccil in voluiuine sccundo, ut
ipse ratelur paOllo Iiberiai,substiiuendo, vel ex Parisitta p
cdiiione, vel ex varietatibus leciionum ab Halensi edi-
tore collectis, binc inde vel voculas alias, vel, rarius
tnmen, iniegras etiam sentcntia>. Pneterea ordincm
librorum chronologicum ex Noesselti anclorilalc ado*
piavil, hac lainen cauleln, ul libros contra Mnrcionem,
non nliis inierjeclos, prouii viri illius Chronologia
cxigebnl, scd conjunclos unn serie, seque imincdinie
excipiciiies publicarct. Addidit eiiain Carmina Tcr-
tiiltiano olim tribui solita, conlrn Uarcionem scilicet,
c/« judicio Dominij de Genesi, de Sodomaf de Ligno vi-
/0?, a Pamelio practcrmissum, ei ad senaiorem.
1780.

c In Collecl. Poelar. Veii.,edit.Pisauris,t. Y, Pro-
«lienint carmina omnia Tcrlnllinno ascripta. i
1780.

c CoR.coD. SGHUTZ cxplicatlo locl Tcrlulliaiii (de
PrxscripliORibus XYI-XYH) , dc cvcrsione blomachi
aotcercbri ex congressionc scripturnrum. Jcn.iin-r.i
1780.

i Versio ANGLiCA I. Tertulliaiii libri. ad Scapulam

op. D. DALRYMPLE. Edimb. i

1781.

c D. p. DOMiN. SCHRAM o. s. b. analysis opp. Tcr-
luUiam in suo inagno opcrc, 1. 111. i

1783.

i Jos. A!«T.CANTOVA dc ScptimioelS. Epiphanio

clisserlt. IP Theol. crilic. iii quibus anthropomor-

|ibjsino neutnimlaborasseostenditur.Mediol., iii-S**.!

1781.

€ Cnn. COD. SCiiUTZ Irog. dc r*ogiila fidc; npiid

Tcrlnllinnuin. Jen. i

1781.
In Assisi 8. Osscrv.tzioni sopra rAnalisi de libro
dcl!e prcscrizione di TcrtuIIiano. — Prajccdil euni
vcrsione ilalich textus latinus Painclii cx cd. Fra*
ncckcrnna, 1597 (mcndose scriplum 1007), el Vn-
riniitibus LL. Rigaliii nd Ycnetam, 1744, Libcr illc,
ad qiicni hn^c obscrvationcs spectanl, prodieratTiciui,
1783, 8*, de ulroquc OElrichsius nostcr, ul pulo, lc-

ctgrcs moncbit.

1785.

c H. cnR. BALLENSTEDT.Tcrlullians Gcislcs fiihi-

gkoilcn, Rcligioiis Kenntnisse u. Theologic. E. Vcr-

shuc. in-8% Abhadll. Hclmsi. in 8\ i

1790.

< C. CHR. BIRGH dissert. quosdam cx Q. Sept. Fl.

Terliillinni collcclos alqne illusiratos locos ilieolo-

gicos sisicns. Ilavn. in-^l'. i

1791.

c J. c::. ARN. OELRICHS commcnlnrii de Scriptori«

hus Ecclcsiai laiinx prioruui YI Sxculoruni , cnra

Arn. Herm. H. Heercn, in-S". i

179i.

c Versio rispanica Apologcim Rcligionls chrislian»

amiqux,*interprctc Eni. Ximcncs dc Uiicia, 5ladrid.

in.4«. I

1792—97.

cCh. troccott. cotlied SCHOENEMANN in Bi-
blioih. historico-literaria PP. lalinor., l. I, p. 2-53. i
1797.
c Versio cerhanica apologetici sub titulo : Dcs Q.
Sept. Fior. Tcriullinnus vertheidigung D. Chrisll.
Snclie gcgcn d. hcidcn. a. d. l. Francof., in-^**. auct,
j. F. Kieuker, i

1799.

c D. GOTFRED. LUMFER 0. S. B. hislor. Thcol. dc
vita, scriptis atque doctrina SS. PP. , t. YI, dc vita
ct scriplis Tcrtulliani. i

SiECULO XIX.
1803-1820.
c Jon. HATTB. SGHROEGKHH Ghristl. Eirchen-
gesch. Lips. XXXV, d. 5, 3I7.i
1820.
c G. H. SCHARFENBERG. comment. acad. de
V Justino, TcrtuUiano et Cypriano adv. Judxos dispu*
tanlibus. Lund. Goth. 4"*.

1821.
Tcrtnll. opp. MedioL (J. A.Moehicr., ex operepo3«
thumo Palrologii& oder christliche liticraergesclii-
chte H.)

1822.

. c Versio callica IV. Apologet. Tcrtullinnl, inier-
prcte D. Meunier , prior. S. Marlini in campis in
siiburbio cabillonensi, opiiinx nouc ac majoris famai
digna, diu post. auct. obitum edita. i
1823.
f J. A. GOENENGommentat. de Tertuiliano, Ghri-
siianorum ei Rclig. Ghrlst. advers. gcntcs ApoIo«

gcin — in Annal. AcaJ. Rlicno - Iraject.

4824. •

4825.

Ta. NEANDER AnlignosUkus, Geisl des Terlullia-
nus und Einleilung in dessen Schrifien , mit ar-
chaeologisclien und dogmenhisiorischen Uuiersu-
chungen, Berl., in-S". i

4825.

€ Yersio gallica. V. Apologet. ct Praescripiion.
adv. hxT. interpreie de Gourcy, Paris, iu-8*, ac-
curaiis afgumenlis, eiiguis acpaucioribusiii tcxtum,
frcquenlioribusiu lectiones varias notis adornata.5
4827.

I Terlulliani Apologetici edii. nov. cum varr.
Lectt. jos. iGN. RITTER. Eberfeld, in-8'. »
4827.

lA. RDPH. GEBSER Biblioih. lai. VelerumPoelar.

Cliristianor. hnx. Prseter primum lomum nihil ulte-

rius prodiit. >

4827.

c Versio gallica YL Apoiogeiici Tertull. auct.
J. Fr. Allard human. liter. olim professor. ncc hujus
Gonditionis immemore, sive in prxvia dissert. de
laudibus Terlulliani, quem Tullio et Demosthene
longe eloquentia prxstantiorem habet ; sive in notis
ad calcem rejectis, quas, Sepiimii plerumque oblitus,
in quosiibet obvios novatores pugnaciter immiltit. i
4827-4829.

f Ed. Hallensis II. Hal(e 3lagdeturgic(B apud JoA.
Chrisl. Hendei, itcrum prodiit in tom. VI, ed. Semler.
Vid. supra.

4829.

iFr. MUNTER Primordia Ecclcsiae Africanae, llav-
niac, in-4% p. 428. i

4829.

c Iii coileclionc selecla SS. Ecclcsia^ Patrum com-
plccieiite exquisitissima eorum opp. cura A. B. Cail-
lau et M. N. S. Guillon, prodiere libri TeriuIIiani,
fere omnes exccptis tantum sex pnriim editis, nempe
dc Auima,de Fuga in pers., dcPndicilia, de Jejunio,
de Exhortat. casiit. de Monogamia. tom. VI, VO. >
4352. .

f Versio gallica I. Libri de Testimonio anim(B, qui
cl ipse cxteris Tcrtull. scriptis elcgantia prxstantior
baiid imparcm nactus est primum intcrprclcm, in
AnnalL Philosophice Christiance, ann. 4832, mcnse

MFMIO, 68

Ann. 1825- A optimorum libror. fidem edita, curanle E. G. Gers-
dorf. in medium posuit ac publici juris fecit libros
Tertull. fere omnes, in duas classes distmcios, ct
suos tom. scilicet l® Libr, ApologelicoSf ad Martyrcs,
de Spectacul. de Idolol. Apologet. ad Nat. lib. II, de
Testim. Anim. de Corona mil. de Fuga in perscc.
Scorpiace, ad Scapul. 2®Libr. ad ritus el mores Chri"
stianor. pertinenles deOrat., de Patient., deBaptismo,
dePoenit., ad Ux. lib. II, de Cultu foem. lib. H,
dc Exhort. cast., de Monog., de Pudicit., de Je-
juniis, de Virginib. veland., de Palfio. — Prodiit
hxc editio selccia Lips. 4839. 2. tom. in-42, re-
cens. E. F. Leopold. Phil. d. aa. m. in gymn. An-
naberg. Prsecept. ordin. Laudanda sane «i recensio,
obtcxius castitatem, et editio ob charlar. et lypor.
B nitorem, nullo vcro commentario, lectionum tantum
varietate adornata.

4839.

c E. F. LEOPOLD Uebcr die Ursachen der ver-
dorbcnen latinitat bei dec schriftstellcrn nach dcm
Zcitalser d. K. Auguslus, hauptsxchlich bei den Kir-
ciicnvxicrn, niit besonderer bcriicksichiigung des
Tertullian inserta V. S. V. Iligenii Zcitscbrifl. f. d.
hlst'.»r. TiicuJ., viii. VIII, p. 4 e. sqq. Lips. >
4842.

f Noviisimam ac amplissimam, qux hactcnuspro-
drcrit, Tertulliani operum fcrc universorum versio-
ncm Gallicam nupcrrime cdidil D. De Genoude , in
8ua chrestomatbia Patrisiica, cui iitulus:les Peresde
rEglisetraduilsenfranQiiis, t. XII, Paris, in 8% ifujus
C autem vcrsionis , qnae duos et viginti prsecipuos Tcr-
luUiani libros continei, auctor csl II. DENAIN de
Septimii nostri studiosis bcne mcritus, nolarum ta-
men omnino expcrs, et omnis commentarii mole
expeditus, elegans poiiusquam fidissimus intcrpres,
qui africanoe loqucloe asperiiatem splcndenli ornavit
seimone, egrcgiaque interdum el ad vivum expressa
inlerprclalionc rccreavit.»

4813.

His igitur deductis per mulia reiro s.iecula Htera-
riis Tertulliani annalibus (inem qualemcumque impo-
nel haic nova PARISIENSIS EDITIO, quam post tol
aliorum et lantorum labores ideo confidenter aggre-
dimur, quod niliil nisi alienum ac mutuatum praj-
stamus. Ut enim cx iis qux hacicnus opcra Tcrlullia-

Junio, fascic. 24 , ubi interpretis anonymi nomen, D "i clucidarunt nihil duximns omitlendum ; iia nihil
iniqiio jure lecioribus abscondiium, merllo deinccps
ia indice detegitur, D. nempe Melcii. du Lac db

MONTVERT. I

4834.
Tertulliani libridePra^scriptionlbusadv. hxret. de
Diiptismo, de Pceniientia, deOraiione, seorsim edili
siinl, praemtssa pracfatione germanica , sumptibus ac
lypis Aloys. Attenkover, 4834, in-8^.
4838.
G. JOS. HESELE TurluUian al$ ApologeL in Drcy
ct all. Tubinger Theolog. quartals Schrift. — P. I ,
p. 30.

4859.
Bibliothcca PP. occlesiasticonun latin. selccln, .nd

novi , vcl inauditi adserendum iibcnler profiteniur.
EquiJem in hoc nosiro, quodcumque sit , opcre
describendo lectorem diu niorari noluimus ; quxnnm
inmcn liuic cditioni accesserini atlditamenta, qualis-
ve textus reccnsio polior liabeatur , undenam peiicri-
mus pcrpeluos commcntarios , pnulo fusius diccndi
animus est acnecessilas incumbit.

ARTICULUS IV.
De nova editione ParisiensL

Coalescithajc edilio poslea cx tribus pariibus seor-
cimordiiiandisacdcscnbondis, ncmpc lum cx prole-
gonicnis qiiibusdam , lum ex piurimis appcndicibus

.PUiEFATIO.

inlcr quns liinc el inde decurrlt inlcger TeriuUiani A effasas noljis incumbal agere gralci» hencvolenlissinio

'"" -:--^.^ I ---.•. ~ 1.^ ^^ .-t^ Y. J. D. Malou, professori Theol. DogmaliciC in Uiii-

Ycrs. Lovani-nsi el ojusdom Acad. Bibiiolli., cujus

icxtus , varieiate leclionum ac mullo commcnlario
illusiralus.
In primo limine conscrvare ac lypis inamandare

religioillduximuS TERTULLIANI VITAM rEIl VIGINTI ET

QUATUOR ANNOS a PamcUo concinnaiam, brevibus lan-
tum hie illic resjiersis annolaiionibus, ac scdulo re-
censa censalarium fastuum serie, in praecedeniibus
editionibus. mire disturbata, truncalis, inaudilisve no-
luinibus horrida, nec ctiam nuncpurgata labe quadain
perpetua, nnius nempe anni anterioritate , qux e ve-
tusta consularium Fastuum cbronotaxi in Pamelianam
rccensionem inoftenso pede transmissa, hinc absque
magno rerum lumultu ejici nequivisset.

in his igilur Pameliaiiis nnnalibus manent plura im-
perfecta , hiulca , conjectanea , erronea ; quibus
rcsarciendis necessarium subsidium pra^slat erudi-
tissima J. Aug. Noessell dissertatio de vera iCTATE

AC DOCTEINA SCRIPTORUM QU/E &l)PERSUNT Q. SEPTI3JII

opc ac coinilalc b:r.e graii accepimus miinuscula ,
quibus et tu , candide lecior, grato simiiiter animo
utere, amato, et fruere.

Nunc tandem redeuntibus ad operum Tertulliani
corpus, Iria iterum secernenda occurrunl : textus
nempe, variae lectiones, et commentarii. Porro inte-
gerrimam, castissimamque textus recensionem pro-
palare enixe cupientes, praieuntibus VV. CC. Lum-
pero, Schoenemanii, Walcbio, qui omnium optimam
duxerunt Edition. Pamelio-Rigalliamm Priori, ann.
1661, hunc babuimus editionis nova; fontem penc
omiTem et unicum ; nec lamen accuratam caelerarum
editionum collationem negbgenies, septem prxci-
puas, nempe Rhenani, PameUi»RigaUii,Parisiensem,
Venelam , llalensem ei Slahclianam conthiuis mani-
bus , noslra dum orirelur , habuimus. Uuibus ac«

TERTULLiA.Ni, cx Itistorta tlieolog. critica de vita , sm- ccssit, pro omnibus in ca editis libris, splendida ac
ptis ac doctrina SS. Patrum D. Lumper excerpia; " reccnlissima recensio, siudio E. P. Leopoldi LipsiaQ

quorum opus commune ut iibenier edimus, leciori
bns pergratum fore raii , ita penes ntrumque. siarc
nonnullas eorum subdubias opiniones conteslamur.

Qnai subinde occurrunl tertulliani paradoxa cum
antidoto Pamelii^ proverbialesque fomvhJF. a Beato
Rhenano ei Andrea Iloyo Brugensi cxplanal», eas
ut in coiteris, sic et in nostra edilione habes, nec in-
Ocias ibimus nospotius pncscriptioni cuidam ac prio-
rum ediiionum exemplo , quam patenti commodo lo-
cum fecisse.

Daia deinde Apologetica, itcrum ei quae de pro-
pria ejus anate ac specialius de Severiance persecutionis
imiio disquisivit J. Laur Mosheim , ab editione Yene-
ta secunda detraximus.

At nihii plenfus, integrius et amplius usqiiam de
TertQlUano elaboralum est, quam quod publici juris
fecil in suo tanla; molis ae doctrinae Apparatu d. ni-
col. le mourrt monaeliUB Bened. e congreg. S. Maur.;
qoi tres quidcni libros tanturo indagaturus, iude laxa^- q
lis vclis, in aUissimam totius TeriuUiani doctrinam
invehitur, loca scopuUs, offendicuiisve invia confiden-
lcr inquirit ac tuto Ulustrat, suum tanto dociori (ide- .
lissimum restiiuit sensum, suam in> multis crimini-
bas falso imputatis caussam vindicat, vera iudigitat,
crrores increpat , conspuit spuria, verosimilia con-
jicit, nec uUi audaciori figmento , vel favente optimi
cdiloris aucloritate, tetmu$ censor et asper indulget.
Porro eo alacrius in lucem iterum proferenms, quo
rarius , et quaestu difficilius est amplisbimum illud
rei patristicx trium priorum sa^culorum armarium.

H;£C sunt qu» utiUora duximus pra^viaTertulliani
nostri liroina ac pene dicam Propylea. Qux cum
pertransieris , tutiori pede penetralibus ipsis succe-
des. Quo jam te mecum pervenisse videaris velim , ut,
ssdificii prxcipui taniisper oblitus, continuo remotis-
sioias invisamus appendiculas. Quinque ergo reperics
in calce reposilas, coronidis inslar, divcrsi argumenli
appendices. Quarum prima babcl carmina sive genui-

daia , ut bibUothecx Patrum,,curanie £. G. Gers-
dorf » insercretur. s

Quinimo eas fere omnes TertuUiani recensionqs
cuin Priorii textu reprajscnlandas curavimus : conti-
iiuos eniin subnexuimus variautium leclionum indi-
culos, ex optimis codicibus, cditisve volumitiibus
quam diligentissime colleclos. Ilinc si manu tanlum-
modo obvia quajlibet folia evolvas , binc inde vcliui
exciiatos vidcas codices Agpbardinos, Lupduno-ba-
tavos', Fuldenses, Valicanos Pamelianos, Ambrosia-
iios , WouwerianoSi LaliniauoSj Gclesianos, ac idcn-
lidcm passim editiones Rlienani, Pamelii, Rigaliii ,
Franeckera), Parisiorum, Venetam, Halenscm, Wi-
ceburgcnsem, Lipsiensem, Leopoldi, etc. Erunt for-
tasse qui longa noslra in his perlegendis iastidia de*^
digiiati y mirabuntur ac forte dolebuni nosmei in de-
licaluias ac molestas tricasmisereimpegisseaclcclo-
rcs perperam adduxisse.Erunt auiem etalii plures et
uquiores, qui cum audiendus sit post tot saecula
rcdivivus Tertullianus, vesana libraiiorum ac cor-
rcctorum receniium liceutia miris inodis disturbatus,
nihil esse inane ac insulsum ex iis vel miuimis qu;e
tanii viri vocem puram putam elicere qiieant,'nobi'
scum merilo arbitrabunlur. Alqui rem paulo attcn*
tius consideranU sxpc sxpins illud accidet, ni fal-
lor , quod ei ex vocula quadam , in leclionibus va-
riantibus limide rejccia, lux ainplior forsan quam ex
abundantiori nota suboriatiir.

Quibus nibilominus adminiculis necesse erat ad-
dantur dociissima ac fclicissima inicrpretum et com-
mentatorum adTertuUianum explicaiidum tentamina.
Nec solas ncc omues Parisiensts notas usurpavimus;
omissis nonnuUis quibus vei plerumque brevissima
lectione varia suppletum cst, vel quibus obnitebaiur
recta ftdes cathoUca, alias ex iisdeui fonlibusacPrio-
riiis, nempc pracipue ePamelii ubcrrima copia hau-
simus. Quam frequentius licuit , spccialcs quoruiu-
dam (ibrorum aduotaliones, plcniores plcrumquc ac

na,sive supposiiiUa , quac Tcrtulliani noinine circum- l^ pcnilius auctoris sensum introspicientes, pr;c om-

[

feruntur, exiguo quidem, utpoto exigui momenti
coromentario illustraia. Secunda autem fragmentum
quoddam exhibet diu per mulla sxcula in codicibus
vaticaiiis obruturo , landem annura circa i650 a Joh.
Maria Suaresio, bibiioih. vatic. cusiodc, edilum,ite'
rnnique a duobus saeculis oblivio obrutum aul dospe-
cium. Tertia autcm nonnulla deprebenditquaj grajco
ore Septiniios dixit, translulit , aut exaravil, auicismi
for&an peritior quam latinai urbanitatis. Quaria
demum quas penitus amissa desiderantur opera re-
censei, aut eonun spicas dccerpit,aut spuriaresccal.
Tandcm Quinta suppeditat cximias D. Corbiniani Tuo-
MM AD?iOTATiO!«ES iu duobus Scpiimii de Bapiismo et
Poenitentia libris , opimas sane ac ubcrrima substan-
tia confertas, paulo tardius nobis transmissas quam
ui kCM» loco succcdani, tcinporc lame i sat opporiun:>
pt egrcgiuin 0}icri penc aik^oiuto (incm iinpoiianl ac

nibns colligendas duximus. Hinc prxlcr animadvcr-
siones Corbiniani Tbomx hi libr. Bapiismi cl Pccnilen-
lia! modo laudatas, magnam partem pcrpetui in Apo-
logeticam llavercampi commentarii , remoia scdulo
indigcsta quadam classicorum auclorum professoria ct
hxretica ructatione, accepimus. Hinc in arduo Pallii
Ubro acuiissimi Salmasii proverbiales cliicubraiionos
Iranscribendascuravimus.HmcprimipostMuratorium,
egrcgias rjus ac Panciroli noias in Orationis Ubrum
dimidia parte adauclum ex ejusdem rarissimisAnec-*
dotis dcprompsimus. liinc demum excitaia a Semlero
in D. Ircnaium , aliosquo Patres lite inipia de coium
scriptorum o.-igine, palmare ejus argumcnium susde-
quc vertendum fon arbitraii sumus,dummodo, alieu-
tis binc et indc TerliilUani ct lrc!ia*i locis siiiiiribus
sole clarius ostcndcrimus i oii soli m opera Iren.ii
grrca scd ct eorum vcic^cpi K»U «a.n iulert)ieiaiiy«

PRiEFATIO.

ijcin Terlulli:mo prncluxi;>sc ac prolnilo lom;.oril)us A r ini r.rrulis infra in ilisscrf. D. Lumpcri pcrpcnsis

suis pntivissc.

ll;rc igilurerunl diversa hujus cdiJionls liinc illinc
acccpla rneinbra. Quanani vero rolioiic in corp is
cocaiit, ac inler se connocianlur, p.ncis rcnianct
pr.rrarnlum. Mirum csi quolnplici loruin nriiine ct
iilnoruni serie unaquniqno Torlulliaui odilio ilivisa
aul poiins disjccia fucril. Alii icmpora pro Ijhilu su.)
inoiionlcsac slatucnies, ordincincliroiKdogiouin assc-
(|ui siuduerunl. Iloc in animis sil)i pr.rcepissevidenlur
La Ccrda, et Obcriliur. Alii , ui Khcnanus ct Ki-
galiius, vcluslorum codicum indices (pial •scunupie
in coruin instruonda ediiione diicos babncie. Alii
nec (emporum, iiec codicum babiti raiioiie, \el
ntraque pcriiiixta, Pameiii cxcmplo, rcruni (piadam
Theologica synibesi deductariim ordincni assuni-
pscre. Alii detnum,ct praecoiterisomnium novissimus
i. S. Semlerus, nibitsibi proposuisse videntiir nisi
oinnia Septimii sive^calbolici sive Monl:mist:c scripla
ila ex indnstria misccre ac conbindere, iit prom:scuc

ouiifcrcl , j.U!) oii:iin niinimo ab oniiiio chiont;logi(0
iios rocossissc dfprehon<!c!.

TorUilli.iiius!, susceplo nioniaiiisino , sihi aIi(pio
inodo consiitil; nutic onim in aoioiii, iil anica, cuni
o:;inihus advorsariis ctiiigrcditur, miiH; foivn^i studio
quasi dolciilus dc riiihus -ic moribns concio-.em ha-
bcl. Ilinc sccumhe opcrinn pariis sori(»s: (irior coaluit
oxin:inincia POLKMICOUUM LlliROiiUM inolc, ni-
iniriiin de coron.v militis, de figa in PEasECL iio.nk,
advcrsus psyrhicos , adversus gxosticos sc(.iipiaC'5,

ADVERSLS PRAXEAM, ADYERSUS IIERMOGENEM, ADVi:R:>U5
BIARCtONEU, ADYERSUS YALENTlNIANOS. ADYERSUS JLD.EOS,
DK ANIMA ADVERSUS PUILOSOPUOS, DE CAR.NK CHRISTC
ADVERSUS QUATUOR n.ERESES, DE RESURRECTlM.NE C\R.M5
ADVEIISUS MARCIONISTAS, ALIOSQUE GNOSTICnS. llOiU SO-

(Jat) inlordiim illo iinpiigiiandi fcrvido :oslti, :inimos
rot rqasse volnisse videlur ciim postorioris sciici LI-
ni\OS MORALES descripsil, de velandis \i gimdus,

DK EXIIORTATIONE CASTITATIS, DE M0NOGAH>A, DE JEIU-

ab uno ad nUimum una eademqiie Montanislioa U nhs, de pudicitia , de pai.lio. txlat ad..iio insignc
farraginc foedari ccnseanliir. Nobis igitur elsi religio Tcriuliani opus, imo maxiiiium ac colebcriinuin , li-

sumnia futnra sit veterum ediiionum ludincm in
iisu acccptum, oinni ope conservare , nunc iii hoc
muUarum sibi obstrepenlium Tertulliani edilionuin
tumuUu , neccssc fuit novaui scriem, panim obroiK)-
logicam, parlim syslematicam , compoiicre. Uinc iii
duas dividendos esscparles.Scp'imii iraciatus abiimlc
suadetvita ejusduplex, aliera Pide inlegra, alicra
haircsi conlaminal:i. llincduos dislinguore est loinos,
quoriim prior conlinet scripia ab Aucloro adbuo ca-
Ibolico, poslerior scripia posl susceptum ab. eodcin
Monlanisn^um exarata. Riirsus, cum iii uiraque viiaj
ejus vice idem modo adversarios suos persiringal,
modo suos ad bonos inores cxciiei, pars uliaquc
operum ad duplcx gcneralc caput rcduocnda vcnil.
Jlinc in prima parle serios prior LIBKOUUM APO-
LOGETICORUM, neinpc apologetici , lidrouum ad

MATIO.NES , DE TESTIMONIO ANIM.C , AD MARTYRES, DE

BER ncinpe PR^ESCRIPTIONUM ADVERSUS n^RETlCOS OM-
NES, (ie ciijus a:laic acrilor , iil iiifra vidorc osl, iii-
ter cruditos disceptatur : quorum lilcs cuin non nobis
silcomponore, mediaminter utramqueconlendentium
ncicm%taiioucm elegiiiius, mediumque kuio libro lo-
cuin ailscripsiiiius, nompo , inier orihodoxi Torhillia-
ni ct r^jusdem montanisl.it opera,.in fronte poslcrio-
ris tomi, ut duodeciin polemicis iibris pra;fulg(.'ul ac
veiiii untosignaiius pixeal.

Qiixcuinulcuin.|ue tandemexpo.silafucrinl, ponihis
cxp!icala tola mente noslra tuin dcTcriiiUiani auciori-
talo vora ac rccio usu, tuiii de insiituli iioslri origine,
suhsidiis ac raiione, iinem dcmnin prierandi r.K'iontos,
diximiis. — Dcuni vero iterum ileruinque , ui iiicho-
aulcs, ilaet alisolvciues opus, cnixe rogainii.s do|>rc-
caniurquo, almamquc simul Dciparam virginciii, Mt-
(jviorum liomnmmqne milrem ac delicias^ cunctani-

spectaculis, de idololatria, quibus , appcn»hois q (|ne iriumphanlis Eoclorix-splcndeiiioni coronaui, co

iiislar, libellum aucloris Montanistx ad scapulam, ob
rerum connexionem siibjunximus , quippe in iis om-
nibus libris TcrluUianus caussic chrisliaii:c palroiu n
se prolitctur ac gcntes, gcnliliaque inscctatiir. Posie-
rior vero ejusdcm parlis sciies libros exhibct Terlul-
liani caibolici DOGMATICOS, in quibus toliis cst in
expouendis riiibus, ac discipUnis Cbristiaiiorum ,
nempoDE oratione lib. i., de baptismo lib. i, ununi

DE POENITENTIA, DUOS AD IIXOREM, dc CULTU FOEMINA-

BUM DDOS ; hunc vero ordiiiom, quisquis cum tenipo-

psodic quo inanum do labula luliinus, cuHoruin, tor-
rarumquc anibilu fesiivo cr.ncclobraiani in palroci-
iiiuiii ac (uielum advocamus, obtestamurqnc ut bioc
novissima diuUni oj)cris priniordia, Dco opiimo ina-
xiiiio accepia sint, Koclesuc matri Iiaudingiaia, qua.il
pluribus uiilia, nobisque iii xlcrnum [irofuiura.

ScribebaiurParis.,Kal.Nov.,anno M. D.CCC. XLIIL

SBr

VITA Q. SEPTIMII
FLORENTIS TERTULLIANI

GARTHAGINIENSIS PRESBYTERi;

AUCTORE JACOBO PAMELIO,

QUiE EJUS ^TATIS VIGINTI QUATUOR ANNORUM HISTORIAM CONTINET.

§ I. Expomiur prm\aconlrover$ia Ja p/^.— i . lEft- A Terlyliano editoruin mcniinerit, falsus videtur GuU"

TULLUNi vitani Deo auspice deseripturis , qui (quod
lueiDoratu dignuni est) sub Arro Roiiiano Pojitiiice
S. Victore, Imperatore iteni Afro sibi cognomine
SeptimioSevero, Afer et ipse Qorult ; duae occurruut
conlroversise, eaequ^ difliciilimae. Prior, dc Teriulio
Console, Tertulliano iio^tro, Tertyliano JG. et
S. Tertullino Murtyre , e quibiis quatuur bailuciiia-
tiooe quadam unuiu CiinAcere quidaui cotiati sunt.
Altera, de tempore ct xute Auctoris, qua Odei Sa-
cramentis novus Cliristi Tyro iiiitiatus est.

rndui Gesnerus, duin illi prxterea adscribil legum
Rescripia ex Libris, de Senalusconsultis, ac ad SC.
Libunianum et Orphitiauum. Aique in bis satis con-
seiitiuiit Dociiores. Vcrum an idem sit ille Tertylia-
nus cum nosiro boc Tertolliano, adbuc sub judice
lis eiit, praeseriim id assereiitibus qiiibusdaiu ningiii
iiominis et eruditionis JG. Nos cerle, saivo saniori
judicio , diversuin ceusemus , tum quod ille juxta
Ycriorein ex Paiideciis Floreiitiiiis lcctioneui, tesie
Augustino Justiniaiio , ubique Tertylianus vocelur,

2. AeprimOf de TertuUo cofisu/f,TERTULiANO noitrOt B iioster vero Tertullianus, tuiu quud etiani Fraiicisc.

Teriyliano JC. el S. TertuUino Mariyre. — Adpfio»
reni quod attiiiei, iuiprinus refellit Rbenanum cor*
rupU lectio apud Reginouein, qua: casiiganda etiam
apud Hermanuum Coutraaum iii Chroiiicis, ut pro
TertuUiiio Martyre, quem recensent Martyiolugia ex
Actis passiouis S. Stepbani Papae pridie Nuiias Au-
gusii, TERTULUAifUM legerit. Deiiide uun miuus bal-
lucinati sunt bactenus, qui Tertullum Ronianum Con-
sulem cum Jurecunsulto Tertyliano coiifunduiit , oc-
casioiie Senatuscousulti Tertulliaiii , ad quod coin-

Ualduinus datis ad me litieris styluni, et orationeni
dissfiiuilem coiifessus sit, tiini denique, qiiod tctnpora
non satls cunveniant. Si enini cuiii Dernurdino Rulilio
Tertylianum suos edidisse Libros dicamus sub luipc-
rto Uadriani et Aiiloiimi, quum tiadriauus Iiiip.
obierit an. U. C. DGCCLXXXX. et Severus Inip. sub
quo ooster Teatullianus, pruiium coeperit iniperare
aniio U. C. DCCCCXLV. et sic iniercesserint anni
LV. oportebit bunc fuisse aetate quiiiquagenario ma-
jorem, quum ex JC. Cbristianus factus est, maxiine

pliva RescripU sunt ediu , quse recitanlur D. L. 38. q si respoii&a ilia illi atu*ibuamus, qux iiouuisi iu auc-

T. 17. et Cud. L. 6. T. 55 (I). Nequc eiiim reperiri
poterit aliquis Goiisul TerluUianus, seu Tertylianus,
sed Q. Fiavius Tertellus cuiii Licinio Sacerdole aniio
U. C. DCCCCX. ad cujus relatioiiem jam aiiiea, im-
peranie lladriano Augusto, dictum Senatusconsultum
pubiicatum est. Uipote quum D^ dicto Titulo lib. II.
D. Pius decreveht , in quadam facti S|)ecie cessare
Senatusconbultum Tertulliaiium , quod proinde eo
consut esse auiiquius ; Tertylianus vero JC. sicuti
mox latius, sub Alcxuiidru liuperalore inuliis post

toritate magna constituii dare soleut JG. cujus
tamcn conirarium ex S. Hieronynio coustat, qui nie-
dia illuiu asiate, quum aiilea diu Pre:»byter fuisset,
ad ba*rebiin scribit deiccissi;. Siii vero, juxu alios
(quoruiii supia secuti suuius senientiain) sub Ale.\an-
dro luip. cuiii caeteris JC. quorum responsa iii Pan-
decus reiata suiit, jam iuce chirius esi, eumdem non
esse. Nam nuster Tertullianus aiite Alexandrum
aiinis plus ininus ixi. Chiisti iidein auiplexus, eo
tcmpore si adbuc supersies fuerit, iii bxresi voluia-

aaiiisclaruit, cuiu aliis plerisquePapiiiiani di^cipulis, ]^ l[^iur. Neque vero arguiueiiia conira seiitlentium

qui Juri dicuiido operam dedere, cujus Consiitutiuncs

e\ Libris Qiix^stiunuin et Libro singiiluri de Cas-

treiisi peculio, iie quid bic desit, pust Vitam banc.

Aucturis nostri subjecimus. Qua: sola: quum super-

siut ; nec quisquam alius iibrurum aliurum ab boc

I (1) Vid.ad calcem illias dissertatioms Painelii Responsa
Ter^iiani JC. qiia; extant in libr. Digeslor.Cf. Joh. Biu-
Aen&ach de SenaiuKOiMdlo Q. SepUtitio Flor. preibylero
ei JarecoHsuUo TeruUiums ii>. Lips., 1735. iu-4".-- Jusl. C.
WleseDbauer dapitf. deJweconsuUo ei (?. Sept.Flor. Ter-
iMUmus, Uildes. 1743. 4. Maiau. bb. iV. epist. U. Valent
17», ui^*. £«>»•

TBBTULUiNI. h

Unti sunt ponderis , ut iu partes suas me potueriiii
pcrtrabere< Quod eniin Ulpianus (qtii locus forussis
occasioneiii huic dedrtconuroveisiie) D. L. 58. T. 17»
ad SC. Tertulliaiiuiii lib. i. Rescripti memiiiit linpe-
raluris et D. Patri» (id est Aiitunini et Severi) ad
Tertulliaimm queuidam ; iiiiprimis aut Juuius , aut
Ovinius juxta MS. cud. Teriulliauus ille prainoiui-
iiaiur, quum nosier Q. Septiiiius Tertullianus
ai)pelleiur, deindc PaudecU Floreuiin» Tertul-
. ium leguut, furussis eumdetn , qui eitam dxtus

(Deux.)

PRiEFATlO.

p.cin Torliilliano pr.tluxissc uc prolnilo lonij.oril)us A runi c.»>iiiis infr.i in disscrf. D. Lumpcri pcrpcnsis

suis praMvissc

n;rc igilurerunl diversa hujus cdiiionls liinc illinc
acccpla nicmbra. Quanani ycro rnlioue iu corp is
C'>c:niL, ac inler se counccianlsn-, p:ucis renianct
pr.Tfivulum. Mirum csi <pioluplici ri-nini ordinc cl
iibrorinn serie unaquaiquo Tcrlu!lia<!i odilio divisa
aul polius disjccfa fucril. Alii ictnpora pro libilu sui)
nifiicnlcsac slaiucnies, ordincnicliron<doijicuin assc-
c|ui sinduerunl. IIoc in auiinis si!)i |)r.r(epissevideiilur
La (Jcrda, el Obcribar. Alii , ni Klicnanus cl Ki-
g:»!lius, vclnstoruni codicimi indices c|ual i.scunique
in corum insirnenda ediiione duccs babucre. Alii
nec lemporum, nec codicum babit) raiioi:e, ^el
nlraque perniixla , Pamelii excmplo, rcrum qiuulam
Theologica synibesi deduciarum oidiucm assuiu-
psere. Alii deiiium,et praicalerisomniuin novissimns
i. S. Semlerus, nibi^sibi proposuisse videnlur nisi
omnia SepUmii sive^iibolici sive Alonl:inisl:e scriptu
ila ex indiistria miscere ac conrundere, ui prornrscue

initfcicl , j.U!) c(i:iiu ininimc ab oiUino cliioii(;logi(o
iios rocossisse doprcbontlei.

Tcrluili.iiius!, stisceplo inonlani.snio , siiii aliqiio
modo consiitil; nuiic onim in aoioin, nl aiiica, ciim
ouinibus advorsariis congrcdiliir, nniu; bin-n^i stiuiio
quasi delcnlus de riiibus 'ic nioribus concioi.ciii b::-
bcl. Ilinc sccundie opcrnin parlis scrics : f.rior coaliiit
cx in:.iiincia POLt.MICOUUM LlliaOKUM molc, ni-

inirinu DE CORO.N.V UILITIS, DE FtCA IN PERSECtllOXR,

advcrsus p.syrbicos , adversus gxosticos sc(.rpiac«':,

ADVERStS PRAXEAM, ADVERSUS IIERUOGENEII, ADVERsUS
BIARCIO.NEU, ADVERSUS VAI.E.NTlMANOS. ADVERSUS JUD.EOS,
DE AMUA ADVERSUS PnitOSOPUOS, DE CARNE CURISTC
ADVERSUS QUATUOR H.ERESES, DE RESURRECTIM.NE C\R.MS
ADVKIISUS MARCIO.MSTAS, ALIOSQUE GNOSTICOS. llCill SO-

dal) iiilordiim iilo impiignandi fcrvido a*stu, nniinos
rot iQasse voluisse videiur cuin postorioris sc^ici Ll-
DUOS MOUALtlS descripsil, de velandis m .gimdus,

DE EXIIORTATIO.NE CASTITATIS, DE MONOGAM>A, DE JEIU-

ab uno ad uUimum una cademque Monlanislica U nhs, de pudicitia , de pai.lio. txtal ad.iuo insignc

farragine foedari ccnseanlur. Nobis igilur etsi religio
sumnia futiira sit veterum ediiionum ludiucni iii
usu acceptum, oinni ope conservare , nunc in boc
muUarum sibi ol)Strepentium Tcrtulliani editioniim
tumuUu , neccssc fuit novam scriem, parlim obrono-
logicam, parlim sysiemaiicam , compoiicrc. Hinc in
duas dividendos essoparles.Scp'imii iiaciaius abimilc
suadei vita ejus duplex , aliera fide inlegra, alicra
hxrcsi conlaminai;!. Uincduos distingucre csl loinos,
quorum prior conlinet scripia ab Aucloro ailbuc ca-
Iholico, postcrior scripia post susccptum ab. eodcin
Monlanisn^um exarata. Uursus, cum in uiraque viiaj
ejus vice idem modo adversarios suos persiringat,
inodo suos ad bonos morcs cxcitei, pars uliaquc
operum ad duplcx gcncr.dc caput rcduocnda vcnit.
llinc in prima parte seiios prior LIBKOUU.M APO-
LOGETICOUUM, ncmpe apologetici , lidrorim ad

NATIONES , DE TESTIMONIO ANIII;E , AD MARTYRES, DE

Tcrtuliani opiis, imo maxiinum ac coleborinium , m-

BER nCinpC PR^ESCRIPTIONUM ADVERSUS lliCRETICOS OM-

NEs, ilc ciijiis ;ci:iic aciilor , iil iiifra vidoro «'sl, in-
ter cruditos disccptatur : quoruin liles cuin noii iiobis
silcomponore, mediaminter utramqueconlendcniium
acicm%taiioiicm elegnnus, nicdiuin(|ne buic libro lo-
cuin ailscripsiuuis, nompo , inier oribodoxi Toriullia-
ni cl ejusdem montanist.i: opera, Jn froiito poslcrio-
ris loini, ut duodeciin polemicis libris prxfulgrat ac
velut antcsignanus piaceat.

Quxcuinuicumine landomexpositafucriiit, pcnilns
cxp!icatatotanientenosira Uinidc Tcrlulliaiii aiiciori*
talo vora ac recto usu, tuiii Uc inslilnli nosiii origiiic,
subsidiis ac raiionc, finem dciniun pnefaudi f.ioioutcs,
diximus. — Deum vero ilerum iterumque , ui iiiclio-
auics, llaet absolvcnies opus, cnixc r(»gainus, dcprc-
camiirquo, almamque siinul Dciparam virgiiicin, f.w-
(jdormn hominuiuqne mstreni ac dcUcias^ Ciioctaiii-

spectaculis , DE IDOLOLATRIA , quibus , appcuilit-is Q (mc iiiiiinpbanlis Eocloiia: splcndoiitom coronaui, cii

instar, libelium aiicloris Moulanislx ad scapulam, ob
reruin connexionem subjunximus , quippe in iis oin-
nibus libris TcrluUianus caussie chrisliaii:c patrorun
se prolitctur ac gentes, gcntiliaque iiisccialur. Posle-
rior vero ejusdcin parlis seiios libros exbibct Terlul-
liani calholioi DOG.MATICOS, in quibus toius est in
expouendis ritibus, ac disciplinis Ghristianorum ,
neinpt^DE oratio.ne lib. i., dc baptismo lib. i, unum

DR PCENITE.NTIA, DUOS iD UXOREM, dc CULTU FOEMINA-

bum doos ; bunc vero ordinem, quisquis cum teinpo-

ipsodio (|uo manuin do tabula luliiiius, cuHorum, tcr-
laniinque ainbilu festivo c«;ncolcbraiam in pairoci-
niuin ac luielum advoc^iinus, obtostamurquc ut li;cc
novissima diiilini ojicris priniordia, Dco optiiuo iiia-
xiiiio accepia siiit, Koclesuc inalri liaud iiigi ala, qna.ii
pluribus uiilin, nobisquc iii xlcrnum profuiura.

Scribeb3turParis.,Kal.Nov.,anno M. D.CCC. XLIIL

VITA Q. SEPTIMII
FLORENTIS TERTULLIANI

GARTHAGINIENSIS PRESBYTERi;

AUCTORE JACOBO PAMELIO,

QUiE EJUS ^TATIS VIGINTI QUATUOR ANNORUM HISTORIAM CONTINET.

§ I. Espomiur pnmiacontrovenia duplex, — i. lEft- A Terlyliano editorum mcniinerity falsus videtur GoU"

TDLiJAivi viuni Deo auspice descripturis , qui (quod
niemoratu dignum est) sub Afro Rouiano Pontilice
S. Victore» Imperatore item Afro sibi cognomine
Sepiimio Sevcro, Afer et ipse Qoruit ; duae occurruut
coniroversia;, eaequ^ difftciliimae. Prior, dc Tcriullo
Consule, Tertulliano iio^tro, Tertyliano JG. et
S. Tertullino Murtyre , e quibus quatuur bailuciiia-
tione quadam unuiii ciinficere quidaai coiiati sunt.
Allera, de tempore ci xtate Auctons, qua Odei Sa-
cramentis novus Cliristi Tyro initiatus est.

rndua Gesnerus, duin illi prxterea adscribit legum
Rescripia ex Libris, dc SenalusconsuUis, ac ad SC.
Libunianum ct Orphitianum. Alque in bis satis con-
sentiunt Dociiores. Vcrum an idem sit ille Teriylia-
nus cum uostro boc Tertolliano. adliuc sub judice
lis Ciit, prxsertim id assercnlibus quibusdaiu niflgni
noininis et eruditionis JC. Nus cerle, salvo saniori
judicio , diversuin ceiisenius , lum quod ille juxta
Ycrioreni ex Paudeciis Floreiiiiiiis lecliuneni, leste
Augusiino Justiiiiaiio , ubique Tertylianiis voceiur,

2. iirprtmo, de TertuUo consule^lEKivukm noitro^ B iioster vero Tertuluanus, tuiii quud etiani Fraiicisc.

TenyUauo JC* el S. TertuUino Mariyre. — Adprio-
reui quod attiiiei, iniprinns fefellit Rbeiianum cor*
rupta lectio apud Rcginouein, qua: castiganda etiam
apuU Uermanuuni Conlractum in Cbroiiicis, ut pro
Tertulliiio Martyre, quem recensent Mariyiolugia ex
Actis passiouls S. Stepliani Papae pridie Nuiias Au-
gusii, Tertuluamum legerit. Deiiide nun miuus bal-
lucinaii sunt bactenus, qui Tertullum Runianuin Con-
Bulem cum Jurecunsulto Tertyliano coufundunt, oc-
casione Senatuscousulli Tertulliaiii , ad quod com-

Ualduiiius datis ad me litieris styluui, et orationeni
di&fiinilem cunfessus sit, tum denique, quod tctnpora
non satis cunveniant. Si eniiu cuin Dernardinu Rulilio
Tertyiianum suus edidisse Libros dicamus sub Iiiipc-
rio Uadriani et Anioumi, quum Uadriaiius Iiiip.
obierit an. U. C. DCCCLXXXX. et Severus Jnip. sub
quo oosier Tertullianus, piitnum coeperit inipcrare
anuo U. C. DCCCCXLV. et sic intercesserini anni
LV. oportebit bunc fuisse aetale quinquagenario ma-
jorem, quum ex JC. Cbristianus factus est, inaxiine

plura Rescripta sunt edita , quse reciiantur D. L. 38. q si responsa ilia illi attribuamus, «lux iiouiitsi in auc-

T. 17. et Cud. L. 6. T. 55 (1). Nequc enim reperiri
poterit aUquis Cousul Terlullianus, seu Tertyliaiius,
sed Q. Fhvius Tertellus cutu Licinio Sacerdote aniio
U. C. DCCCCX. ad cujus relationem jam aiiiea, im-
perante Uadriano Augusto, dictum Senatusconsultum
publicatuiu est. Uipote quum D^ dicto Titulo lib. II.
D. Pius decreverit , in quadam facti specie cessare
Senatuscon^ultum Tertulliaiium , quod proinde eo
constat esse antiquius ; Tertylianus vero JC. sicuti
mox latius, sub Alcxandru liuperatore inuitis post

toritale magna constituti dare soleut JG. cujus
tamcn conirarium ex S. Uieronynio coiistat, qui nie-
dia illuin setate, quum anlea diu Pre:»byter fuissei,^
ad ba*rebiin scribit deiecisse. Sin vero, juxia alios
(quoruiii supia secuii sunius senientiain) sub Alexan-
dro Inip. cuin cxleris JC. quoruin responsa iii Pan-
decus rclaia suiit, jam luce clarius est, euiiidem non
esse. Nam nuster Tertullianus aiite Alexandrum
annis plus iiunus ixi. Cbristi tideui aniplcxus, eo
teuipore si adbuc supersies fuerit, in bxresi voluia-

anhisclaruii,cuui aliis plerisquePapiniani di^cipulis, ])[imy|.. ^eque vero arguiueiiia conira sentientium

qui Juri dicuudo operam dedere, ctijus Consiitutiuncs
e\ Libris Quxstiuuuni et Libro singulari de Cas-
treiiBi peculio, ne quid bic desit, pusl Vitam banc.
Auctoris nostri subjccimus. Qua: .sola: quuin super-
6iut; nec quisquaui alius iibrorum aliorum ab boc

i (I) Vid.ad cakem illios dissertationis Pamelii Responsa
Tertyiiani JC. qiWB extani in libr. Digeslor.a. Job. Blu-
nen&acb de Senatu$coiiiuUo Q. SepUnno FU>r. preibytero
ei JurecoHwUo TeriuUums Utf. Lips., 1735. iii-4".— Jusl. C.
Wlesenhauer dapia. deJweconsuUo ei Q. Sept.¥U)r. Ter-
tmaumu^ Uikies. 1743. k. Uaiau. bb. iv. epist. u. Valent
1792, uir^: £i>»-

Tbbtuluani. I«

tanti sunt ponderis , ut in parles suas me potueriiii
pcrtrabere^ Quod entin Ulpianus (qui lucus lorlassia
occasioneiii huic deditcontroveisi;e) D. L. 58. T. 17»
ad SC. Tertullianuni lib. i. Rescripli meininit Iinpe-
raluris et D. Patris (id est Antunini el Severi) ad
Terlullianuin quenidaiu ; iiiiprimis aut Juiiius , aut
Ovinius juxla MS. cud. TerlulIianus itte pnenoini-
iiaiur, quum nosier Q. Septhiius TEnxuLLUNus
appelleiur, dcindc Pandectai Floreniin» Tertul-
ium leguut, furtassis eumdem , qui eaum d.ctus
ificuac.)

«3 TERTULUAM VITA. 4«

O» FlavHU TerittUus, c«imT. FtaviofJem«nteCon»u- Aeusqaispiam objccil : Iia a Toga adPalUum? Cui

. < r- *

laium gessii anno Severi iii. Aliera vero raiio, qua
polissimum niiuntur illi, quod Juris verl)ariink rcli-
nenlissinius atqnc adco JG. Romantts Aierit , vel
Eusebio tesle, nosier TERTULLIANI^S, non magis
convincii » (|Ham si dicainM^ « CaRcitium Oralorem
quoia introikcit leeutt eoUaqiieateoi in suo Oeuvio
Miiiulius Felix, eumdem esse cum Cxcilio Cypriano
nostro, quMl i4er4|ue Oraldriftai Mefeuefit. Au4
*(quod ad infttiluUm focit magis) si Sepiimium Sere-
rum Imp. eumdem essc existimemus cum Saplmjio
allcro Scvero , quod ulerque Afcr el Historiciis
fuerit, quorum ilie suam, liic AlexsMKki tiQp. viiam
conscripsil. Aut dcniqiie, si Septimium illutn cujtis
versus extant apud Criiiitum in Jaiii laudes , aut

inler cxiera respondet : M ego jam iUi etiam diviuai
tecim ac djitciplknm comfiieMium confero. Caude Pal*
iium etetmlta, melior jam te Piiiloiophia dignata est^
ex quo Christianum vettire coepitti {Lib. de Paii. c. 5.
Ibid. e. 9. Ibid, c. 5). Y#rum bq# perinde inteliigi
polest , quid sibl velitit ejnsdcm Libri verba : ^ed
vanum jam antiquita$, quando curricuia nostra coram.
QuanSum ufortuandi QfH% smcuium ^iud t Quantum
nrbium aut produxH aut auxil aut reddidit prmentis
ImperH triptex «tr/iis, Dea tot Augu$ti$ in unum fa^
vente! Quot cen$u$ tran$cripti ! Quot populi repugnali !
Quol ordjnet iiimtrali ! Quo$ barbaM e»eiu$i ! Bevera
orbi$ cuitissimum huju$ Imperii ru$ cs/, eradicaio omni
aconito ho$tiiilati$ et cacto ,et rubo $ubdoi(e famiiiari-

Quinlum Septiwinm Romaiium , qui Dy<Uis Cretensis B /oiM, eonntum et aniannm tuper Aieinoi pometum et

de bello Trojauo UUnoi sex Latitms fecit conAmda-
inus cum «osiro SEPTIMK) TERTULLIANO, quod
aiubo ei Afri et Poet» fiierint. Ad quoruin fortacsi»
disiinctionem, Auetor no&ter. Q. SEPTIMll FLO-
RENTIS TERTULLIANI CARTUAGINIENSIS appel-
lationes Libris prsOxit suis (1), aob contenlus dua-
bus illis SEPTIMtt TERTULLIANI, quemadinodum
reliqui post eum scripiores Afri, Minolius Felix, Cae-
cilius Cyprianus, Lactaaiius Firmianus, llarius Yic-
torinus, et Aureliua Augiistinus.

I 11. Jk iempore quoadlid$mc(mur§ute$t Iektvl-
LUNUS HOiter, -* 5. Porr6 (quod ad aHeram pertinel
controversiaro ) de tempore quo ad ftdem eonversns
esl TERTULL1ANUS noster, m:^ muUo se diffl

Midwro$etum. Id quidem Rhenaiius, Magdeburgenses,
aliiqiieeum secuti ita interpretantur ; ot per Tripiicem
imperii mtutem, inteHigant Severum Augusturo , et
Pescennium Nigrum, ac Claudium Alblnum Caesares,
quorum illi ab excrcitibus in Pannotiiis et Oricnle,
bic in Gallia Cxsar dictns esl. Sed ipse sib: conira-
dicil Rhenanus , quum fatetur iiivito Sevcro id hc-
tum de Pescennio, tt utrumque ab ilto hostem jtidi-
catum, et e vivis sublatum postea. Non poterit igiiur
iu lania irium Cxsarum sinHiliale accommodarl iliud:
Dto tot Augu$ti$ in unum ftivente^ muHo vero minus
illud : eradicato omni aconito ho$tiiitali$. Imo quum
illa iriiim Caesanim variis in Proviiiciis delectio con-
tigerit staiim initio Imperii Severi, minime convcnire

cultas offert. Quosdam qui dapuisse putant eirCc^^ potestcumverbisseqnentibus : Quot cen$u$ tran$crip

annum Christi nati clx. fefelUt illud Auctoris Lib. de
Monogamia , anNti circiter glx. exhdo producti4 {de
Mon4>g, IIL); verum illi quomodo computandi sint a
passo Cbristo , an potius ab »tate qua Apostoltis
Paulus Epistolam scripsit ad Corimliios primam ,
infra latius ad annum Domini ccxim. Muho iHique
reciius Eusebiiis, Ven. Beda, Freculpbus Lexoviensis,
Martjnus Polonus, ConMdus a Lichicnaw Abb. Ur^
spergensis, Vinoenliua Bollovacensis, Hermanus Con-
^ractus , et Trithemius , circa annum plus minus
Chrtsti nali cc. TERTULL1ANUM clarutsse scribunt.
Aiqui de anno, quo Christo nomen dederit, silent
omnes preter ipsum TERTULLIANUM, scd verbis
longe obscurisslmis. Illud quidem perspicuiim esi,

ti! etc. quot barbari excium! Quorum postremum
majorem scrupulum injicit, quod inde constat, non
nisi post exciu$o$ barbaro$ hunc librnm conscrlptum,
id est, post devictos Arabas, Parthos et Adiabenos.
Quoditaqiie, in Argumento et Annotatioiilbus noslris,
ad annum fere quintum retulimus Imperii Severi ,
ad annum tcrtium poiius applicari oportere postea
depreltendimus, quum anno qunrio a Severo deficere
Albimis coeiierii, et anno quinto inierfecius sil. Ita-
que Imperaniibus tunc una Severo Aiiguslo, Antoni-
no ejus filio, etdicio Albino, pacato }am Imperlo,
utpote devictis jam ac occisis, et Juliano, qui occiso
Pertinace illud invascMi, et Pescennio Nigro.
4. Et vero de Albinolmperiiconsorteconscnliiint

stalim a baptisnio consoriptum ab eo Librum de Pal- ^ omnes. Nara juxia Fastos Consulares, staiim post

lio, ea nempe oceasione , quod , quum pro more
Cbristiano Toga dimissa Pnllium indutus esset, ami-

(1) SicpraeterlibrosmstoSijamAngelusPoHlianus aucto-
rem oostruin signavil lib. iv. eplsi. v. de Nomlnibus. Sic ip-
semet auctor nostcr^dc Virgiinbus veiandis^ c. uliiiiio: Hcee
cum bona pace iegentibusuttiitalem consuetudini prceponen-
tibiis, pax etgrfitiaa Donmo nostro Jesu rednndetjCum SE-
PTIMIO TRRTUILIANO cufushoc opu$cuiume4 Siinills
esi clau:»ulalib ri de Baptismo : faninm oro ut cum petitis etiatn
TERTVLLIANI peccatoris mefttineritis. Similis esi clau-
sula lil>ri de exhortatione caUitatis. Memento in oratiottibug
tuis TERTULLIANI exhortantis, Ita ediL Paris. Frank.
Venetau. Rigaliiiis aulem ultima baec verba omisil ; binc
ab alia roanu lulsse adjecta, duUo tamen faventc iiisto, tuna
Salom. Semler, lum E. F. Leopold visum est prorsiis indur
biuin. Cf. Lumper. bist. theol. crit. SS. PP. pars vi. can.i,
aru 1. noL b. £dd.

acccptos oinnes Imperii tiiolos, D.CLAUDIUS ALBI-
NUS AB IMP. CiBS. L. SEP IIMIO SEVERO AUG.
CiESAR APPELLATUS EST : et anno scquenti
Consulatum iniit Scverus cum Albino , qui jam inde
etiam SEPTIMIUS dictus csl, quantum apparet, in Se-
vcri gratiam. Qui eo etiam honoreillum prosecutus est
ut nummosejiis imagine (teste Sparttano) insigniri jus*
serit,quietiamnum (l)extant cum inscriptionibus tam
(«raecis quam Latinis apod Generosos Domiiios Marciim
ei Gnidonem Laurinos WatrefletlToparchas, cum aliis
compluribus» quorum infra tiet mentio. £ quibus pro

(1) Sciliret clrca anmun 1^9, qoo primuoii edita felt 9
Pamelio Yita baec Tertullianl.

TERTULUANI YITA.

noslra sentcniLa raciunt , jam posl occisum Nigrum A nostram auspicabimur a primo Severi anno , et TEU-

publicaii Uli : IMP. CiGS. D. CLAUDIO SCPT.
ALB. COS. 11. MONETA AUG. CS. MCT. AUG. auf
MINERViE PACIFERiE SiECULO FOECUNDO;
aut denique : PEL1C1TAS; qtix omnra pertinere
Tidentur ad illud, eradicato omnl ocoitif» koitH^tath.

5. De Anionino auiem Sevcri iltio , qtiod eliaiH
Jam inde Cxsaris titulo Insigmttt» fueril, dno sunl
quae conjecturani conttrmairt nostram, tum texi.de
inorflcioso Testamento Cod. 1. 5. quam rescrtpsenml
Scverus et Antoninus Kal. Julits Falcone el Claro
Cr>ss. quorum Gonsulatus incidit In i. annum Seve-
ri ; lum Ii;pc numismatis hiscripiio r IMPP. WVJCW
Pll AUGG. (cum Scvcri efflgie et Atrtonkit aJhuc
pneri iuiberbis) VH^TORIA PARTHiCA HAXI.HA.

TULLIANI jam Christiani ab anno illius tertio«
dutnmodo quaedam prsemiserimus de ejus appellaiio-
nibus Q. SEPTIMII FLORENTIS TERTULUANI
CARTHAGINIENSIS, et proinde de ipsius gente, fu-
mitia, stirpe, parentibus, patria, inslilutione, studiis
et scripcis adolescentix, viiae staiu, et setalCi quum
Severus Imperhim uiiit.

§ Itl. De ^u$ prcenomine, nomme^ eognonune et agno*
mine* — 6. Porro Q. (quod auclori nostro iribuerunt
]am olim Yincentius Dellovacensis, Trithemius, Poli-
Itanus, ct MS. eod.) Prsenomen esse, norunt Anli-
quarii omnes, fortassis quod quinto loco natus esset,
utpote quum Prsenomina aut ab eventu, aut ab avis,
proavis, seu atavis fere usurpari a Romanis soleant

Qux adeo rcfcrri poiesl ad rHud : quot ^arbari extlit' Jf, (in quorum locum hodie successerunt propria cujus-

qne nomina) quale esi et illud : QUINTA SEPTIMIA,
quod Inter prarnomina feminarum ab Onuphrio re»
censetur. SEPTtMII, gentis est appellatio, quae apud
Romanos primum Regia, deinde plebeia, postremo
Consularis fbit et Patritia. Imprimis enim invenitnr :
SEPTiMIUS MESIUS iEQUICOLARUM REX , inde
in variis Marmorum inscriptionibus, parlim inter
Epigramroata aniiqux Urbis, pariim In Orihographia
Aldi Manutit, feminnrum appellatinnes : SEPTIMIA
ANNIA, FL. HORATIA SEPTIMIA OCTAVILLA,
SEPt. FELICISSIMA EURESIA, SEPT. SECUNDA,
SEPT. EXORTA, et Ordinis Mitliaris virorum (quse ad
iiistitulum magis faciunt) T. SEPTINItJS FELICIS-
SIMUS COHORTIS II. el L. FLAVIUS L. F. SEPTI-

« / sicul ct isla : L. SEPT. SEV. PERT. AUG.
IMP. II. ARAB. PAR. ADIAB. COS. II. PP. SC.
Haxime consenticnte Spartiano in hxc vcrba posl
Nigri ctcdem : Deinde circa Arabtam plura gessii^
Parthis eiiam in deditianem redmtis , necnon $l Adia^
' benu, qm omnet ctm Pe$eenmo §€n$erant, Atque ok
hoc rever$u$, Arabieus, Partkicus^ Adiabemcu$, appel^
tatus e$t, $ed triumphum re$puit^ ne tfidarotur de dvitit
triumpkare vietoria, Insuper ei Eusebio ( seu puiius
B. Hieronymo, qui multaad Laiinos pqrtinemia Chro«
nicis ipsios interseruit) qui bellum Judaicum, Sama«
riticumqueacParihicumcxdi Albini prxponit; quefB*
admodum etiam Orosius, Joannes Zonaras, ei
Hugo Floriacensis. Nec obstat, quod Herodianus

dilatum adhuc scribat beUum Parihicum, tum quod Q MIUS AFER OCTAVf ANUS C. V. TURM. U. EQUIT.

fldes major baberi debeai Latino quam Grseco scrip-
tori, qui nuHum bistorise ordinem observavit, tum
qiiod Sparlianus fiostmodum iierum profeclum scri^
bat in Arabas, Parthos , et Adiabenos, et beilo con-
tra eos confecto triumphum egisse , eumdcm nempe
de quo infra anrio Severi x. Pr^sertim,* quum extent
et Marmorum ei Nummorum inscriptiones, in quibus
Ims Parthicus nuncupatur. Altera anni xi. ejusdem in
Arcn Septintii Romx : IMP. CiES. L. SEPT. M. F.
SEVERO. PIO. PERT. AUG. P. P. PART. ARAB.
PART. ADIAB. PONT. MAXI. TRIB. POTES. Xf.
COS. III. PROCOS. ET IMP. CiBS. M. AUREL. L.
F. ANTONINO AUG. PIO FELICI. TniB. POT. VI.
CX>S. PROCOS. P. P. OPTIMIS FORTISSIMISQ.

ROM. X. VIR ST. LITIBUS JUDICaNDIS ; ei L. SEP-
TIMIUS ANTIGONUS MIL. COH. VI. PR. et T. SEP-
TIMIUS C. F. SER. TIYIA TR. MIL. deni |ue L. SEP-
tlMlUS SEVERIANUS, ct SEPT. CARITO Y. P.

Consularium dcnique virorum sub JutioCxsarc Angu-
stoP. SEPTIMIUS, TrajanoCa)sareSEPTIM!US AGNI-
DINUS Y. C, AGENS PER HISPANIAS V. C. P. T.
VICESACRA COGNOSCENS, sub Marco Imp. SEP-
TIMIUS SEYERUS, sub Imper. Ycro L. SEPTIMIUS
SEYERUS, M. SEPTIMll GETM F. postmodum
Iiiipcralor, sub ipso lilo Severo D. CLAUDIUS SEP-
TIMIUS ALBINUS, cum iUo, uli supradiximus, Cnes.
appellaius, P. SEPTIMIUS M. F. GETA illiusfraier,
Q. SEPTLMIUS PLAUTIANUS Anlonini lilii ipsius

PRINCIPIBUS. INSIGNIBUS EORUM YIRTUTIBUS ft socer, ei (mirum de Antonino ejus filio majore natu,

DOMl FORISQ. S. P. Q. R. Anni xv. altera : L.
SEP. SEY. AUG. IMP. XII. PART. ARAB. PART.
ADIAB. AA. X. PROFECTIO. AUG. quantum appa-
ret, in Briianniam. Qu.irum priori partim etiam expli-
caUir illud : qw>t populi repugnaii! Quemadmodum
el iHud : quot ordines Hlu$trati ! de Ordinibus^empe
seu Lcgionibus Militaribus, pcr inscripiiones annorum
Seve. u. Hi. ac iv. isias : IMP. CiES. L. SEV. eic.
TRIB. POT. H. IMP. IV. COS. II. PRQCOS. P. P.
Ordo CLUS. et : YIRG. DIAN. SACR. PRO SALUTE
IMP. U SEPT. SEV. ctc. TRIB. POT. IH. IMP. Y.
OrdoaUS. ac : IMP. CiES. etc. IMP. YIII. TRIB.

POT.)V« LeG. VU. CLU9, V^\mm nibiloauou»

quod SEPTIMU appclbiionem praeiermiserit.) P.
SEPTIMIUS SEYERI AUG. F. GETA LMP. CiES.
AUG. De quoruin genie an fueril, eiiam ipse Afer
Aucior nosier non iia consiat, ipse inlerim sibi
ipse, lib. de vel. Virg., cap. ull., num. 140, liis
verbis id nominis tribui l : Pax et gralia a Domino
no$lro Jesu redundet, cum SEPTIMIO TERTULLU^
NO, ciytf« koc opuuulum e$i; hinc»eia Laclaniio
Insiil. divin. I. 5. c. i. el a B. Hieron. i88. Epist.
ad Fabiolam, SEPTIMIUS TERTULLIANUS appella-
tur ; quibus etiam conseniiiftit Trillicmius , Politia-
Dus, ci MS. excusique liactenu^ codices omnes.
FLORENTIS cognomeo f famiUam quid^m c^rtam

TEUTILLIANI VITA.

gentis ScpUiniac sigiiiOcal, sed qux apudRoraanos A Vadiani, qui inCharla Palesiinoc patnam illi assi-

fuit incoguita ; attribuilur tamen auctori non modo in
excusis, sed et MS. cod. ac jam oliin a Triiheroio et
Puliiiano. TCRTULLIANI noniiiie praeier aiios qui
lllius meniionem faciunt scriptoresomnes, non modo
verbis jam citatis, sed eliam hisce seipsuin appellat,
Tantumoro ti/, quum petiiis, eliam TCUTULLIANl
peccatoris memineritis^ et, Memento in oralionibus tuis
TCRTULLIANI ad hac cxliortaniis. Quod videtur
derivalitiuin a Terlullo, siculi Oclaviani ab Oclavio,
et Sepiimii a Septimio, et sUrpciu signiiicare famiiias
Fiorenium. De qua fonassis esi quoe extat Moniuui
ad S. MauriUum, ac Mediolani ad S. Yictorem poria
Yercellensi hxc inscripUo : C. SARTORIUS L. F.
OVF. TGRTULLL\NUS VCTGRANLS LGG. Xl.
CURATOR CIVIUM ROMANORUM
seu MUNGOTIARU. iloc saliem coostat ex Cusebii
Chronico etB. liicroa.Cal. Scripiorum Cccles. TCR*
TULLL^NUM nostrum Afrum fuisse centurionis
Proconsularis filium ; quod eiiam aflirmant B. Isi-
Uorus, Yen. Bcda , Nicephorus » Freculphus Lexo-
viensis , Marianus Scotus, Ado, et VincenUus Bello-
vaceniis.

§ IV. Cujus (uerii, qualisve ejus insli{uUo ^ /i/«
terarum periiia ac scientiarumf — 7. Patriam Cartha«
ginero indicat agnomen CARTiiAGINICNSIS : in quo
etiam illi consenUunt, quum dicunt ProvinciiB Africce^
CivitatiiCarUtaginiensis^ sicuU et B. Optatus Mileviia-
nuslib. I. adv. Parmehianum, etnoroinaUm Nicepho-
ntSy quum Carthagine in Africa orium scribit. Quid ?
quod ipse Auctor id saUs -siiperque indicet (1) in- G
ttio Libri de Pallio : Principes ( inquit ) semper
Africag, viri CarUiitginienses vetustate nobiles^ novi-
tate felicet.,. Tamen et vobis habitus aliter olim..,.
Vobisvero post injuricBbeneficium.,.^ poslGracchi o6-
KiBna oiiitta..., post trinas Pompeii aras^ et loitgas
Ceesaris moras : ubi mania StatHius Taurus imposuil^
solemnia Sentius Saiurninus enarravitf quum concordia
juvai^ Toga oblata est.,, Pallium tamen generaliter ves-
tram , tnimciiior^s etiam , denotatis, Equidem haud
miror prm docmnento superiore, Nam et Arietem itla
dicitur Cartliago^ studiis asperrima belii^ prima omninm
armasse, Quum tamen uLimarenl tempora patrice (cn
patriam Carihaginem .vocal) el Aries jam Romanus in
muros quondam suos auderet^ stupuere illico Cartha-
gimenses ut novum extraueum ingenium, Tantum a^vi
longinqua valet mutare vetuslas, Sic denique nec Pai-
iium agnoscitur, lixc paulo prolixius, ob opinioncm

(i) Scripsisse videtur Eusebius TcrlulliaDum fuissc Ro-
manum et Dobileiu, Hi^t. Eccl. lib. ii, cap. 2. T«(<Ya tc^ouX.

"im^ t6v« PMsuiiev; vi|iAV( iJkpiSftHUK* flcvi{P ^> ^XX» lv^^o< , mI tAv |id-

^vra iid Ki|M}« U|Mep6v. Quod tradit 'tertuUianum Rouiau «rum
legum fuisse peritum, quosdam ad a^edeodum induxtt, eum
auciorcm fuisse JurisconsuUum, et revera quidam est Ju-
riscoDsulUis ejusdem noininis ; at coaslat aliuin esse a no>
stroTertulliano, nec iradii Eusebius fni&se Jurisconsultum,
sed legum Koiiianarum periiuui. Qiiud dc ejus Patria et iio-
biliLate stibjicit Eusebius, defendi neqiiit, ni de Romanis
Scriptoribii!^ caiiatiir, ei sensus sit, Tcrtnnianum unum
fuisse ex Clarissiinis latinis auctortbus. RufiHus boc sensu
liunc Eusebii loeuin accepil verlendo, inlcr noJros ScriptO'
res admodtm clmis.

gnat Municipium quoddam juxla Aras rhleuorum
fratrum.

8. Alqui TEATtJLLiANi qualis felix fuerit instU
tutio, Libri ejus adversus Gcnies testantur , qui (B,
Uieron. teste Epist. ad Magnuni) cunciain seculi con-
tiiieat dibciplinain, e quibus vcl solts constat omnes
iliuin Auciores evolvisse, liistoricos, Poetas, Gram-
maiicos;de Jurecon2»ultis vero rcs notior est quaro
ui probatione sit opus, de Medicis et Philosophis idip-
siim ex libro de Anima colligcre est. Quonim omniuni
Catalogum in suas classes distribuium reperiet Lec-
tor inier Indices nostros, (am Grxcorum quam Lati-
norum. Hinc a Lactantio diciiur in omni gcnere litte-
rarum periius, ab Eusebio icgum et rerum Romana-
MOGUNTIACI, B rum pcritiaclarus, a B. liier. at^riset vehementis in-
genii vir quo nibil eruditius, nihil acutkis, a B. Augu-
stino diseriissimus, qui buccis soiianiibus orationem
iuflaverii, a Nicephoro eloquentia adinodum pollens,
acris et ingeniosus admodum. Qux omnia laiius niulio
prosequiturViucentiusLirincnsisM Hic (inquit) apud
Latinosnostrorum omnium facile princeps judicandus.
Quid eniin hoc viro doctius? quid in divinis atque hu-
manisrebusexercita(ius?NempeomnemPbilosophiamt
etcuncias phiiosophorum seclas, auctoresassertores-
que sectarum, omnesque eoriim disciplinas, omnem
liisturiarum et studiorum varielatem mira quadam
mentis capacitate complexus est. Ingenio vero nonne
tam gravi et vehcmenli cxcelluii, uti nihil sibi pene ad
expugnaiidum proposuerit , quod non aut acumine
irruperit, aut pondere iIliserit?Jam porro orationis
snx laudes quis exequi valeat? Quuc t;inui nescio
qua raiionum densitate conserla cst, ut 'ad consen-
sum sul, quos suadcre non potucrit, impellat, cujus
quot peneverba, totsentenlixsunt, quot sensus, (ot
vic(orix\> Qiianquam iiilerim experientia ipsa convicti
faleamnr necessc sit, quod de eo scribit Lac(antius,
paruni esse facilein, minuscomptum, e( multum ob*
scuruin, ei juxta B. ilieronymum, crebrum quidein in
sententiis, sed difncilcm iii elo<|uendo, ut non mirum
sit, siylum ejus ct aliorum etiam Afrorum facile po-
tuisse discerni a Ncpoiiano (uti in Viia ejus (esiattir
idein B. Hieronymus), Minutii Felicis dico,B. Cypria«
ni , Ariiubii , Lac(antii, Viclorini. Obccuriutis vero
siyli pixcipuani c^iusam annotavit alicubi Riienanus,
^ qiiod cx Grxcorum Auctorum assidua lecdone adeo
Gr^ccas loquendi foriiiulas inibibcrit, ut ctiain Latine
scribens, illarum oblivisci neiuirei. Etvero scripsisse
euiii quxdani in adolcsccniia, atqite adeo an(e (Idcm
Chri.s(i siisceptam, idein B. Hieronylnus locuples
teslis esl. Nam c cst (inquit lib. 1. adv. Jovin.) hujiis
loci nupiiarum aiigiislias dcscribcre, etquasi in com-
mnnibus locis Rheiorico exuliare sermone. Certe et
Tebtullianus, ^umii adhuc esset adolescens, lusi( in
hac nia(eria. i Cujus libri argumen(uin et tiiulum idem
Epist. 22. ad Eusloch. recenset : < Si tibi placet (iii-
quii) scire, quot molestiis virgo libera, quot uxor
astricta &il, legas Tertullia.nuu ad Amcuii Philo-.
soram.iQuo fl( u(cas(i(atcin, quam (o(o uix lcnipore

49 TEHTLLLIANI VITA. ^ ^

nsqae adco c mmrmlatam luibuU, cilam jam indcnb A nauuniur Chriuiaui (I). Apitd auclorem vero quaDdam

illo obscrvalam censeamus. Alquer adeo non (am suo
qaam aiiorum noniine, cxcmpli graiia, diclum iutel-
ligimus illius Auctoris : < Ego me scio neque alia carne
aduUeria commiiiise, neque nunc alia carne ad conti'
nentiam eniii. Lib. de Ucvir, car, cap, 59.»

§ V. De fjus conversatione in gentiUsmo , de con^
jugio, 9. Coiijugium inmen itiiisse Tertullianuii ex
Ltbris diiobus ad Uxorcm prrspicuum est : fortassis
qiiod nondum siihlalnc essenl Papi.-^, Poppaca et Julia
lege^, qiix libcros siiscipi cogcbnnt (u(i ipse ratetur)
et cxlibes ci nrhos veiabant ex testnmento solidum
c pere ; de quibiis per Severiim Imp. sublatis infra
Intius. Qnaruin legum conslitulio prnescribens ma-
frimonii certnm rctaicm , ulpote juxla Platonem anni

ad annum hunc periinentia reperire est. Imprlmis de
csede Imper. P. Ilelvii, P. F. Pertinacis occisl ?. Kal.
April. illud Apologclici : Unde qui (audbui ex-
primendis ; akestricam exercent f Vnde qvd armati pa^
iatium irrumpuni , omnibus Sigeriis atque Parthemig
audaciores? De Romanis, ni falior (Apoi, e. 55.), ut-
pote qui in foribus palaiii ab armatis Praetorianis
militibus interfectus sit , factione Laeti praefecii prae-
torio ejusdem , cujus jiissu Commodus Imper. non
multoantMNarci^so athleta , cum quo illesolebac
in palacstrica exerceri, strangulatiis fuerat. Deinde de
Impcr. Caes. Pescennio Nigro , qui occiso jussu Sena-
tus Imper. Cnesar. M. Didio M. F. Commodo Severo
Jtiliano Aiigusto, exante diem Kalendas Maias Impe-

XXXV» noslram confirmat conjocturam, quod ante 0- B riiim invaseral, illod ejusdem loci : Piane ejBBteri or^

dines pro auctoritate reiigiosi ex pde mhii hosticum (ad^
versus Ccpsaretn) de ipso Senatu , deeqmte , de castrii^
de paiatiis ipsis spirant. Unde Cassii et Nigri f Quorum
prius ad Avidium Cassiiim refertur , qui ex familia
Cassiorum G. Julii CiKi. inicrfectorum , et Antonino
Pio et Marco ac Vero Impp. principatiis exiorqnere
conatus fuit ; alterum ad Nigri conspiraiionem adver-
sus Severum Imp. Jam et soiemma Cmsarum (qualia
etiam Kalend. Juniis in aiiguratione nova Severi , qui
antea Idibus Maii ab excrcitu Imperator dicius fuerat,
cclebrata sunt) ibidem in haec verba describit : Cicr
die iceto non iaureis postes obumbramus , nec iucernis
diem infringimus f et pniilo post : Ipsos Quirilcs^ ipsam
vemacuiam septem coliium piebem eonvenio r an aiicui

dem matnmoniiim contraxerit , qiianquam lamen li-
b^rorum ejus nulia uspiam menlin. Scribitnr autem
a Triibemio apud Cartli.iginem|nliquot annis Rhetori-
eam gloriose docuisse ; postea et Oratorem fuisse seu
caiisarum Advocalum mox comprobnbimus. Jtire-
contulttim etiam fuissc constat ex variis quibus uli-
tur phrasibiis et JC. vocibus. Fortassis Romas
prTcepiore usus cst Serbidio Scaevola , et sludiorum
collega Severo Imp. ct iEmilio Papiniano : o^tate
Uimcn minor Sevcro , qiii naius fnlt anno Dominl
cxLvi, ut qiiadrngcnarius fiierit inilio Imperii illiiis.
Inde enim ad flnem usque Imperii ipsitis et filii ejiis
Antonini Caracalla; , sub quibus Auctor floruit , anni
eniciiinlur xxiv. aut circiler ; et sic simul £onsii-

tuunlnr lxiii. acLilis Tertclliani , a quo anno (qucm ^ Casari suo parcat itia iingua Romana f Testis est Ti-

ditnnctcricum vocant Medici ) decrcpita o^ias , ad
qiiain nsque vixit , exordiri solet. Pro quo facit quod
B. nicron. el Nicephorus post miediam aetatcm in hae-
resim Montani Inpsum scribunt , nempe nostra qui-
dcm scnieniia circa annum aetaiis ejiis quinqtingesi-
mum lertium , anno Severi xv. lolo ante obitum
dccennio. Verum de his pltis snlis. Jam ad Ilisloriam
pergnmus annorum illorum xxiv.

Anno J. C. cxciv,

10. Anno igittir Domini cxciv, C. SOSIO FAL-
CONE et C. JULIO ERUTIO CLARO COSS S. Vicio-

beris , et schoim bestiarum. Jam si pectoribus ad trans-
iucendum quamdam specuiarem materiam natura ob-
duxisset, eujus non prmcordia inscuipta apparent novi
ac novi Cmsaris scenam Congiario dividundo prmsi-
dentis etimn iiia hora , qua acciamant : De nostris
annis tibiJupiter augeat annosf Hoc enim indicant He-
roJianus I. 2. inier cxicra scribcns Milites Praeto-
rinnos reiiciis armis pompanim habiiu latireatos pro-
cessisse ; et Spariianus ac Fasii Consiilares , dum 50.
postquam iu urbem venernt die, exanle diem Kal.
Jtil. profeciiim scribunt Severum in Oricntem conira
Nigrum lyrannum , dniis prios plebi Congiario , et
Donativo Militibus ; deniqiie et hax numismatis in«
scriptio ; IMP. Ci£S. L. SEPT. SliV. PERT. AUG.

rip, F. Felicis Afri, Romani Pontificis an. viii. Imp. ^ COS. LIBERALITAS AUG. quo periinct etiamquod

Cscs, L. Septimii M. F. Afri , P. Perlinacis Au-
giisti anno i. Tertulliaiius adhiic ethniciis catisarum
patronum agcbnl Cnrlhagine ; quod comprobatiir his
ipsius verbis qu?c sub Pallii persona de se scripsit
jnm Chrisiianus factus : Ego , inqtiit , niiiii foro ,
ftihii campo , nitfii curim debeo , «»/«7 officio advigilo ,
nuiia roslra prmoccupo , nulla prmtoria observo , can^
ceiioi non adoro , subseiiia non contundo , Jura non
eonlnrbo , causas non eiatro. Ptus togm imsere Remp,
quam ioricm {De Paii. c, 5.). Cefte cihnicum se fuisse
ipsc faieiur, agens de judicio extremo , vita et igne
aetemis , et snscltatione dcfunctorum : Bmc , inquit i
ff ms risinms aiiquando^ de vestris fninm, Fiunt ^ non

pra^ termiltilur : focos et tiioros in pubiieum educere ,

(l) fpsemet suis diserie teslatur TerluHianus verbis se
unacum ffentilium su|)erstitionibus libiilini inserviiikSe. in
libro de Resurrect. cap. 59. : Ego me scio, neque aiiacarne
adulteria commisisse, neque nunc aiia carne ad continen'
tiam eniti : quoeliam leuipore spectacnlis delectabalur, de
quibus, nuUoy inquii {Tert,, de Spect, c, i9. ), non impiere,
quam meminvtse , id est, pauca de iisdem dicere, quani
eonun, qus vidi, meminisse ; ac libro de pcenileutia se
omnium peccatoruin maximum fuisse fatelur, lapsisque
poenitentiam "suadens, att {Idem de Potnitent. c,A, et
c.\%): eam tu peccator tnei simiiis { hno me minor, ego
emmvrmstantiam inMiciis mean^ agnosco) pomitentiam ila
inxaae, ita amplexare, ul naufragus aOcm tabutm pdens.
Cap. vero 12, ae vita in viiiis transacla : Quid ego wtra do
istts (id est, de popnitenlia), peccator ommum ncimvm cm
^, nec utii rei nisi pmitentim nalu^t

81 TERTIJLUANI VITA. 82

vkaiim epnlari, civUaUm tabernos habilu obole facere^ A tonino Imp. consorle ab initio ; ({Uffi exlant Cod. Lib.

vitto luium cogere. Ad bune prDelerea annum pcrtincre
censeroiis iilud lib. ad Scapulam : !pie etiam Severu»
pater AtUonini Chrisiianorum memor fwt. Nam et
Procutum Chri$tianum^qui Torpacion cognominabatur^
Euhodite proeuralorem, ^ttt eum per oleum atiquando
euraverui^ veqmuvit^ cl in palalio iuo habuit uique ad
mortem.ejui : quem et Antoninui optime noverat Ckri^
itiano lacU educatui {L. adiScap. c» 4.)* Nam morbum
iUi gravem contigisse iniiio Impcrii , ei J^o Lampr.
TCl inde paiei , quod quum (ilii sui id aeiatis noii ba-
berent ut impcrare possent , Sevcrum id in ani-
mo habuisse scripserit, ut, si quiil sibi forte bumtni*
tus accidisset, Niger Pescennius et Claudius Albimis
succederent ; ^orum iUe occisus fnit anno seqnenti

8. T. 14. 1. 1. 1. 6. T. 2, 1. 2. lib. 2. Tit. 1. 1. 2. Hb.
2. T. 24. 1. l. ct Iib.8. T. 16. 1. 1. Ad bunc annum
pertinere censemus , cujus ex Eusebio supra memi-
nimus, bellum Judaicum et Samariticum, dc quo etiam
Freculpbus Lexoviensis, unde et Judaicura (cognomcu)
ei oblatum ruisse. Quo videturex parte respiccre Au-
ctor de Judxis agens : Ditpeni ( inquit ), palabundi ,
et cceli et toli iui extorret vagantur per orbem , tine /lo-
mine^ tine Deo Rege, quibut nec advenarum jure terram
patriam tattem venigio ialutare conceditur ( Apolog.
e. 21.). UndeconjiciobelliiiliJis occasionem, quodJu«
dxam vellent repetere , quia illis ab lladriano Inip.
interdic(um fueral. IIuc etiam rcfcrendiim quod scri<
bit Niceph. Eccl. hist. ). 5,cap. ^. Severi itflferii

Kl qiium (ttcuti infra latius) anno ipsius 4. Antoni- B initio $aiit bono toco rei nottras fuere , in dietque fidd

mis annum agens 13. C^es. Aug. appellaius sit ^ opor-
tebit h«e referre quod d^iliius ficribit «ducntione
Aucior. Cui simile est illiui de tilo SfNirtiani : c Si
quaiido feris o^jectos damnatos vidit , flevit^ aut
oculos averiit. Se|»t»nnis puer, qtium colUisoreni
suum puerum 4>b Judaicam religionem gravius ver-
berftlum audis«et, neqoe patrem suum, neque pa-
trem puert, neque auetorem verberua diu res^xit.»
Chrii^ano vero tacu educaium , ex eo ccnfirmatur,
quod Lugduni nalus sit« ubi vigebat fldns Qirisiiana.

Anno Domhii cxct.

1 1 . IMP. CiES. L. SEP. SE V. PERT. AYG. IL ET
D. CL AUDIO SEPT. ALBIiNO Ci£S. U. COSS. anno 9.
S. Victoris Rom. Pont. et ipsius Scveri II. adhuc
Carlhaginc causannn fuisse advocatum TERTUL.
verisimilc est. Ad hunc auiem anoum rclTerri debec
illud ipsius lib, ad Sciipulam : Sic et circa Majeaatem
Imperatoriiinfamamur, tamen nunquam AlUniani nce
Nigriani vetCatnani inveniri potuerunt Chrietiani; ted
iidem ipti qui per Gemoi eorum in pridk uique jura*
verant^ qui pro talute eorum hottiai et fecerant et vove*
ranljiotlei eorum iunl reperli (Ad Scap. %). Uocenim
anno Imper. Cucs. C. Pcsccimius Nigor Justus August.
occisus est .npud Cyzicum , sive Isicum juxKi ilero-
diaiium , quo facio mox Severus eos Senatores occi«
dil qui Nigri paries secuti fuerant et cum Nigro
miliiaverani Ducum aut Tribunorwn nooMue , alios-
que omnes cxcopiis MiliiibHS , quos impunitate pro^
posita rcccpii ; Aniiochciiis prlvilegi^*ci ^eapoliia-
nis jus civiiatis eadem de causa ademit. Aliquot
dcinde Barbarorum Reges (juxta Onuphrium), qui
Nigro fuerant auxilio , a Severo vreii snnt ; tjuare
ipse IMP* II. lU. ci UII. appcliatus est : q^ios onmes
Nigrianos Auccor noster appetfat. Qaod po^tren^m
couflrinat nosiram scnl. dc Arabibus, Paribls ct
Adiabenis hoc anno devictis ; at<|iie adeq, tm feni-
nent inscriptiones Nummorum ci Marmorum aiuiqu»
supra ciutac ; ct ptoinde ttliid Anctoris : barbariex*
c/iMi {De Pait. c. 2.). Et vero Cunsiauliones htsCoss«
editai titulB Seveii et Antonini Augg. dat» v. Ksl«
Manri , xi. K il. Maii , Nonis Julii vi. Kal. Oct. et xu
Kul.Novemb. conrirmaiii quod supradiximusdeAn*

profetsio augmenta iua cepit , eorum quos recensuwvii
Eccletiaiticorum doctorum tcripiit atqne doctrinii eam
provehentibui , idquein mnximis qnibusque polittinwm
urbibui, nimirum Atexandrice , Antiochioe , Mli(e , et
per Paltettinam omnem , Ephen , Cmtarece , et Occi-
dentem vertut , Theaatonicas , Athenii , CoritUhi , in
Gatliii:, et Romce maxime. Univenes enim multitudinct
et domui totas ad (idem accedebant , quidvit facere ct
pati paratm , quam ut qwdquam conlra religionem no*
itram agerent aut novarcnt, Qua occasione eiiam rc-
censendi hic veniunt, quorum tum ille, tum Eusebius,
meminerunt ; hujus xtatis Ecciesiasiici scriptores ,
maxime quum ipsorum scriplis ct doctrinls haud
dubie acceptam debeat suam conversionem Aucior
noster. Apud Alexandriam Demetrius Episcopus 12.
ac Presbyteri Panthcnus et, ejus diseipulus Clemeiis
Aiexand. An(iochiae9. Episc. Serapio, Hierosolymo-
ruin 54. Cordius, Cxsareai Pahcstinae Theophilus,
Ephesius Polycrates, Poiilicus Palinas , Bcrillus et
bachiliis Corinthii, in Africa Carlhagine Agrippinus,
Lugduni Calliarum S. Irenaeus , Romae deiiiquo
S.Yictor Pont. Atque adeo hincconfirmaiuriiostra ex
MS. cod. lectio apnd Auct. Quales ergo Leget itfas ,
quat advertum not toti exercem impii , injntti , turpet,
trucet, vani, denmiei ; qitui rmliui iPiut , nutiut
Verut impreaitf (Ibid.c. 5.) nempcusqiiead id tcm-
ponsquo Afologeticum edidit.

Anno Dominl cxcti.

• § VI. Quandouam,\quave occasioM ac quibui momentit
Chrittianusevaieril.'^ 12. Q. FLWIO TERTULLO
SCAPULA et T. FL.AVIO CLEMENTE COSS^S. Victc
ris Rom. Pont. anno x. etSeveri iii. TERTULLIANUS
fldei Christianae, mea quidem senteniia, nomen dc*
dit (1), Imperio ]am prorsus pacato, cum Severoi im-

{i| Btnc lic. Pamelii sententiam Petrvs Allixius tn
dissert. de Tertull. vita et scripi. Paris 1680. et TiUemon-
tiiis, m^moh-es, l. III. art. 2, p. 87. rejiciuni. Quidam, ut
reTen U. P. Berti, Diaseri. Htst. toni. 2. secul. 3. dtssert.
4. { 2. p. 413. ad fidem cbrisUanam coDversum jKiiaiii
circa ea tempora, quibas scripsit llhmm de Palho, posl an-
OBm scilioet i08. Sed phira ettam TefiuUiaoi ooera asiea
conscripia qu» nostram ab eo professam tidem exhibent. Ad
annum 196Tertairiani conversionem refert Fabricius, ad
arauim 170 Oudiiras^ad amram fS5 Cafcus, tuesitaiites taraen
et solis conjecturis innixi. Yide Lumper, ibid. Edd»

TERTULUANI VITA.

pmMtbos AirimifiO e|as iilio et Clavd. Albino Cxsa- A 1- de Pallio c. 2 , et ejusdem Apolog; cap. M , quo et

ribiffi « <|^oll adeo THpfex Imperfum vocai verbts su-
pra cttMis , qoo Leciore^m remiitimus ; comptura eBim
iliic Kp ett u i H nr qiift dd tmnc aimiim pertrnent. Id
taimn nen initio , sed snbhQjus anni finem : eradkato
irnn mmlti moMio hin^liMH ( Ad Scap. c. 3 ; Apohg.
c. %i) , vtpoce posl excidinm Byzamimnn, qux orbs ,
HerMhraov Zomhh et llichaete Glyca lestibus, posi
triemm obsidfoiiem , ceepiam anno i. 9eteri , adherc
▼ivence Nigro , tandcm fame <»pu est , et rit>eriate
Mmri tdempta Permtbiis ( qui muUa a Nigro passi
ftierani), adjudicata est , etiam moentbus eversis , in
viei formam redacia. Cujus etiam Aiict. meminrt :
Ctelhity inquit , Lapelia m exilu ByMantmo^ OkrisHam
gaviUle.ttxelanunni (Jbid. c, i9.). (kcasfonem sviaB con-

ad Annoiat. nosiras Lectorem reinitlimus.

i5. Hic duntaxat addemus, alludere illum inier
ccelera ad iuem maximam Roiuae el in miiliis Pro-
vinciis , ac lerroB molum quo corruit Smyrna urbs
Asiae , qux rccensel Euseb. in Chronicis sub Marco et
\ero Impp. et fulmen qnod sub Gommodo in Capito-
lium ruens Bibliotbecam inOammavil , el bella ejus
aeiatis civilia , quorum jam meminimus. llem ad fa^
wicm, de qua \, ad Scap. in hoec verba, {L, ad Scap, c.
3.) : Sicut et sub Hilariano pra^side, quum de areis se«
pulturarum nostrarum acclamassent : Atece non sint ,
arewipsorum non fuerunl ; messes enimsuasnon egerunt.
Denique ad portentum , de quo ibidein : Nam et sol
ille in conventur Vtfcensi , extrncto pene lumine adeo

versroiiiA ipse, quanlum «pparel^indical ex leslimonio ft portentum fnit , ti( non potuerit ex ordinario deriquio

aliciijiifi l>ei qiii a CKristiMiis adjitratns dje m im c m se
coidiiebttiir </M., e, M). tia^e l^/fmonni ( inqnit )
Deorum ^ettritrum Chriitiattos facere con$ueoerunt , qua
plurimum ilH$ credendo , M Ctirieto Dormo credimup.
ipti Huerarmm noetrarum fidem aecenUunt , ipsispei n(h
tira /ideniiam iedificmH (i). Neque tamen inde solmn-
modo , sed et tx ide scriptnrnrum sacramm , qttamm
fidem dii sue testimonio approbont. Maxime quod illa*
ruin auctoriiatem ( vel ipso tesie jara (Jbriatiano )
summa Mtiqnitas vindicaret , atpote quum : omnes
substantiae , mnesque materias , origines , ordinet , ve^
noi tetermi eujusque stgii , geiHet etiam pierasque ef
iir^^a, insignet kittoriarum tausat tt memoriarumy ipsat
denique effigiet litttrarum^ indicet cnttodmque rmum ;

hoc pati , positns in suo hypsomate et domicilio, {L, de
lestim, animcB cnp.l,), Et vcro, scriptaquoqiie inulto-
riim a Cbristo Patrum adv. Genles conversioni cau-
sam dedisse seniimns, ad qu» alludit alibi : Nonnutlif
inquit , quibus 7le prislina litteralura, et curiositatis la"
6or, et memoricB tenor perseveraverit , opuscula penea
not condiderunt , commemorantcs et contestificantes in
tuggillationem et originem et traditionem et tententia*
rum argumenta per quce recognosci possit, nihil not
aut novum,aul portentosum, suscepisse ^ de quo non
etiam communes litterm ad su/fragium nobis patrocinen^
tur, li quid aut erroris ejecimut , aut aquitatis admisi"
mus, (L. adv,Valent.c, 5.). Inler quos commeraorandl
Quadratus, Arislides, Anaxagoras, Melilo, Tlicophi-

jpios Deosyipsa tempta et oracuta et tacra unrut Pro- ^ lus Anliochenus , ApoIIinarius , talianus , Cleinens

phelm Mogtd scrinium tecuiit aHquotanteverterii. Qapm
etlam iUarum Majestatem divtnam praedictionttm ve-
riCas comprobaret : Quidquid enim , inquit , ir^(ifr,
pngnunHabainr, Quodterravorant urbet^ quod intulat
maria fraudant , quod eecterna atque imema belia dHa-
niant , quad regnit regna eompultani , quod fames et
tuet , ti iocaiet queeque tiades^ H frequentiee pierumqnt
mortium vattant , tt quod etiam oficia tempofum et eiC'
tnentorum munia txorbitant^ quod et montirit tt portenti^
naimraiium forma tmrbatary, providenter tcripia mmt
(Nempe Maiih. 25). Dum patimur^ ieguntur ; dum r^
eoffnotdmutf probantur, De ^ofbus omnibus latius et

(1) Qatm oracoli responso tribnit Pamelius Tertulliani
conversronem, eam mioni GeorgiusAnibianensis, uterque

Alexand. et Apollonius Senalor , denique ab Auct.
alicubi cilati Jiistinus Philosophus et Martyr^ Miltia^
des Eccles, Sophista , et Irenceus omnium doetrinarun^
curiosissimus expiorator, Quibus omuibus evolvendis
et ante et posl Odem susceptam ipsum allaborasse ,
vcl ex Apolog. paiei, in quo subinde illos ad verbum*
fcre imilatur. His omnibus adminiculis ad Ghristi 0-
dem conversus et jam inilialus , quum pallium Chri-
slianum indulus (sicuti antea etiam aliigtmus) incon-
siantiae notareiur ab amico , quod a Toga transisset
ad Pa//iiim,Oraiionem babuii Carthagine (quam LIB.
DE PAL. inscripsit ), qua et Paliii veiustaiem , 8im<-
plicitalem , facilitatem, libertalem sine cura , Pbilo-
sophicam gravitaiem et sanctiialem commendat ; eC
UMam ^^bodoraior ^^ testfnionio tresD vilio sibi dari non debere variis exempUs ostendit.

pra^ipuas lobet eruere umusce rei causas, nempe
1*» invictam roartyrum in cruaelissimis lormentis consian-
tiam. Qt^meM^\a% tantam tderantiam spectant^ m ati-
qmo tcrupilo percustusj et mqmrere accenaitur, qitid sit in
cauta^ ei ubi cognovent verttaiem et ipse stalim sequitur.
Lrtier ad 8(^ul. cap. ulllm. t* Poiesutem eorunndeni &ia^
pendam iu d«mone:» eorumque biuiulacra el oracula. Quid
ttio opere manifealius? qmd hac probatione liddius ? sinqjli-
cieasreritatitinmedioest : etiam de rorporibus tios«rofwr-
perio excedtmt inriti et dokntes el vobis pra^semibns erube-
teeraet. Aidogcl. XXili. S» Meliim judlciorum divlmmim.
Ad itiam distiplinam, all In l.bro de Anima u. netu prwdi-
aiJudkH iransvotmmis. Ouibusel addas velim, quae supra
in Pavoeito, aocturiuiem scripiurarum, divinamquc |)Tae<ii-
ctionam nu^e^atem veriute com|>robaiam, imo ei iinperii
calanittates eo maj:ps saivientes quo vesanior in chrislia-
ooa InmauHas grassaretur, ac demom rerum vi graves non
seonsacverborum acumme Apologeticos sermdhes a pluri-
bns qu^«a Eccle.si« lempesuie florcbanl docioribus evul-
gatos. £dd.

quod habitum verterit. Qua occasione et libidinum
varia genera , quibus naiura muteiur, el Matronarum
culiumiiidecentetn insectatur, et fori Judicum ei mili-
tutu vitiis , tuin ambiiioni el gulje cauterem adigit.
Atqui his Coss. data Constitulio Severi et Antonint
V. Idus Martias, quas extat D. Lib. 9, Toin. i. lib. u
iterum conOrniat nostram senteniiam de Antouino ft«
lio lutperii conssorie.

Anno Domini cxcvit.

§ Vll. Vnde suam hanterit omnimodam diicipiihiH
dmstitmtetcieniiam. — i4. C. DOMITIO DEXTRO II.
£T L. VALERIO MESSALA THRASEA PRISCO COSS*

TERTULLUNI VITA.

S. Yicloris Papac Romnnl anno ii. ci Sevcri iv. TER- A teribus Graecis (ranslalis codicibus, quos incorrupios

TULLIANUS j«m Chrisiianus quibus se occupaiio
nibus loium dcdiderit, scripla ejus, dequibus poslea,
x>lussalissaoconfirmanl leslimonto. Ex quihus impri-
mis consiat ita versaium fuisse in sacrarum lcctioue
liKerarum, iia mcmonx omnia et singnla scriptura-
rum lora commcndasse, ul vel uiiica periodo subinde
complura complcxus sil ; siculi ex Srripiurarum In-
dicc nosiro, coilatione cnm Aiictore facta , facile est
depreliendere. In illis auiem citandis cdiiionem se-
quilur ubique 70. Inicrpr. quod ad yelns Inslrii-
mcntum attinet, qtiod per Etdram (vel ipfo lestc)
eomtat rettauratum (L.de Hab. mul. c* 3. Apolng. c.
18)', idqiie non in Pcntateucbo Moysi duntixnt,
aliisque libris bisloricis , sed el in Propbetarum va-

simplicitas temporum servavit et probnt. Postquam
aulcm discordia animis dissidenlibus et lisereticis
perturbamibus torquere quacsiiones coepenint, muha
Immutata sunl ad sensuni bumaniim , at hoc conluic-
retur in lilieris , quod boinini viderctur. Unde et ipsi
Graeci diversos codices habent. Illud aulem veruni
arbitror, quando et ralio, et hisloria , et aiictoritas
observabntiir. Nam hodie qux in Latinis reprehen-
duntur codicibus, sic inveniuniiir a veteribus posita ,
TERTULUANO, Victorino, ei Cypriano. i Hactenus
ille. At qui versabatiir prxterea noctu diu(|ue Auc-
tor noster in perscriitandis non ifKMio quos supra ad-
duximus Apologiarum pro iide Cliristiana Auctori-
bus, sed ei aliis baiid dubife Scriploribus Ecclesiasl.

ticinlis : Qffo< enim ( inqiiit ) «iijrimut pra?dicii/or£s, B p|^|^|. ^p^llQ,,;mi,ggiiji(^,P^„i^( q Yl^iQP^yii Griuci»

Propheim de officio preefandi dicuntur. Vocet eoriim ,
itemque virtutet , quas ad fidem Divinitatit edebant ,
in thetaurit litletarum manent, nec istcB nune lalent.
Ptolemceorum erndUitt. {qucm Philadelphum tupemO'
minant) et omnit litteraturie tagacistimtu^ quum ttudio
Bibliothec. Pitistratum ( ut opinor ) tBtuularetur ; inter
ccetera memoriarum , quibusaut vetustas , aut curiositas
aliqua ad famam palrocinabatur, eas suggestu Demetrii
Phaierii Grammaticorum tunc probatissimi^cui prcefectU'
ram mandaverat^ libros a Judais quoque postulavit, pro^
priat sdlieet atque vernaculns Lilteras^ quas soli habe»
bant» Ex ipsis enim et ad ipsos umper ProphetcBpero-
raverant, sciUcet ad domesticam Dei gentem ex patrum
gratia» Hebrcei rctro, qm nune Judtei. igitur et litterce

omuibus; Pbiloiiem dico, Josephum (qiiem vocat
Antiquitatum Judaicarum vernaculum vindicem ) {Apo^
log. c. 19. i, de Praise.adr. hceret. c. 3i. /. adv. Vateut.
e. 5. carnu cdv. Marc. c. 9. /. de Prcese. adv. haar,
e. 58. I. I. Apolog, c. 3o.), Appiotiem et llcgesippiim,
Juda'os, Clemeniem Roinanum, acS. Polycarpuin
( qiiorum illuin /lofiionoriim a Petro , hunc a Joanne
Smymeorum Episcopos ordinatos agnoscit ), S. Igna-
lium Autiochenum, S. Dionysium Areopag. Galliarum,
Papiam nicrapoliianum Episcopos ; Agrippam Ca^*
torem , Dionysium Corinihiorum , Plinitum ac Phi-
lippiim Cretenses Episcopos ; Musnnum , Modcsium ,
Pantbeniim Alexandrinum , Rhodonem Asiannm ,
Serapionem et Proculum quemdam , quem vocai e/o«

HebrtBce, eteloquium. Sed ne notiUa vacaret, hocquoqui C quentice Christianas dignitatem, de qiio posiea latius ;

Ptolemceo a Judceis subscriptum est, Septuaginta duobus
Interpr. induUis;quos Menedemusquoque philosophus,
Providentias vmdex de senteniice comniunione suspexit.
Affirmavu liac vobis etiam Aristceas.lta in Grcecum stylum
ex aperto monumenta reliquit. Hodie upud Serapceum
Ptolenuci Bibliothecas cum ipsis Hebraicit Litieris exhh
bentur. Uiiae paulo prolixins citaviiiius, adversus eos
qui auctoritaiem 70. Interp. clevare non vereiitur (1).
In Novo vero Tesiiimenio non lain L itinis Tr:in:»laiis,
quam Grxcis vcteribus codicibus nsuin Auctorem,
Grjece doctissinium , ex versione ejiis peculiari,ab
aliis omnibul multuin subiiide diversa , manifestum
fit; quam adeo discrepanliam in graiiam Professo-
rnm sacrarum Litterarum iibique aunoiaviiniis.
Quam jam olim etiam indicavii B. Ambr. sive quis- ^
quis Auctor est Comineul. in Epist. Pauli nd c. 5«
Rom. c Constat(inquit) quosdam Latinos olim de ve-

(t) DisscrUlionem de varialet inceria Indole librorum
TerluIUaDi Job. Stlomo Seniler, vir lantisperGonsUii audax
ac trilae via: iion nibil iin^tiens, ad calcem su» eUilionls m
luceiii protulil, ac imprimis viiiere cst quo auimi iiiipetu
haec sltiuere audeat, nom^ e TertuUianum nec adhibuisse
groicoscodices, nec adUibere volmsse; toiuiii vero m eo esse
ul suaiu latinani cuilibei extranese lcctionem antepouat,
quasi grceci libii istojam tempore fuerint |)er baereiicos de-
pravali ; eoque facilius id in laiinoruui mcnie b^esisse, libris
neittpe latinis accedere praeciputin praestantiam ; poliorem
vetustaiem, quod exemplaria laiina antiqulus «tia prima
habeant initia el receutia rudimenta ; imo et superesse
vanas novas interpreuiiones et glossas qtiarum primus
el cerlus tuclor est TertuUianus, ab iUoque in omnes

Sextum deniqtic Appionem, C:>ndidum , Arabiantim,
Maximtim, et Heraclitiim. Quibus adjicio primos illos
caiteros. Poni. Rom. in Petri eathedra successores ,
quorum exkint Decrctalcs, qiiorunique ciim Lino
et Qeto Aucior meminit , Anaeletum , Evaristum ,
Alexandrum, Sixlum, Telesphorum , Hyginum, Pmm,
Anicetum, Soterem iiem (quein« qiiod occasio sese noli
offf*rrel, fvrsp.iermisM) H Etentherum , quem Benedic-
tum nuncupai. Qtios onines Gncce scripsisse , ex eo-
demstylo Latino, qui inlerpretis cjusdem vidctur,
ceni^eo ; ut poie , qui meliiis Grxce noverint , sicul
eiiamS. Iren. quam Latine. Quo lit, ut (vel Rlieuaiio
annotanle) iieino mirari dclieaiY.rxcam Auctoris lo«
quendi consueiudinem, quum eiiam si qiii in Latinaiu
linguam translati essent , mallet ex fontibiig biberc
( quod aiunt) quam cx lacunis. Atqui hoc primuiu
anno quidam scribunt Idtb. Maii die Natalitio Impe •
rii a Severo Imp; appellntum Cxsarem Aiig. filium
ejus Antoninum aptid Yiminatium, priusquam in bel*
lum contra Albinum proficisceretur. Yerumiamen
etiani ab initio Aiigtistum olini fuisse nuncupaium ,

codices latinos dimanavisse. t't ut sit, sedulo cavendum est
a diipUci queiii sibi | ruponit auctor iste scopo, vulgalaui
iiempe sacrorum libroriitii lectionem diffamare, pneieret-
que tsserere ex una eademqtie ofDcina quoMtam prodilsse
velerum libros, Irenaei videlicet, aut Clem^^ntis.nec jam
salis esse causa; cur eos diversis aucloribus , iitpote ab
uno confectos, dividere ampliiis perscveremus. Vid. Tcr-
tull. opera receus. Semler, Ua|«, 1828, t. v, p. 18^211,

TERTULLIAM VITA.

patet es Reseriptis praceedentiom annorum nomine A Hf. ejiis designavimus, maximequod B. Damasius in
SeTeri et Antonini Augg. Conspintionis inlerim Al- ^ * ""

bini adtersus Severum lioe anno fnctse meminit ciiam
Auctor in hacc vcrba, Unde Comi, Nigri, el Albim.

Anno Domini cxcviii.
S Vlll. Quandonam.el m qm rerum tempestate
earmina qucedam U^veriL — 15. T. SEXTIO LA-
TERANO ET M. MARIO M. F. CUSPIO RUFINO
COSS. S. Vicioris Rom. Poiilif. anuo 14. Seve-
ri Imp. V. TERTULUANUM verisimilc cst memo-
rbc exercend:e graila conscripsisse Carmine GE<
NESIM ETSODOMAM, imo mca scnieniia inie-
gram sacrornm Bibliorum Y6teris Tesiamenti liis*
loriam ; ut pote quum et prius illorum muiihim sit, et

Poiit. sedisse Victorein scribat a Con^^ulalu Commo*
di v. et Glabrtonis ( quibus Coss. xui Kal. Aiig. da-
ta osi prior ejus Episi. :id. Tlieoph. Alcxand. ), usque
adLaterantim et Rufiiium. A Kal. auiem Juniis dicii
consulalus, quo die creatiis Pont. usqiie nd v. KaL
Augtisti anni sequeniis, conficiuntur anni i2. mensis
I. dies ^. Is <licia 2. Epist. discrepantiam Arrornm
in Sacmnenlis increpans , mihi videtur :td < elebrita-
tem dici PasclisB alludcre (quam Epistola priori dio
Oominica celebrari dcbere, juxta qui>d et pr%dcces-
sores sni staiuerunt, mandavcrat, qnxcumqne incide-
rct a XIV. Luna primi mensis, usque ad xxi. in qiio
fortassis iniiio Afri qnidam cum Polycrale Asiano
conlrariam scquebantur consiieludincm , qnaitqnain

ex initio posierioris satis videatur eliam <lcscripsissc g postea tn unum conscnserini. Nam de Blaslo b:iTeii-

orbis aniversi diluviuin ; alqne adeo etiam Carmen
iliud AD SENATOREM EX CIIRISTIANA FIDE
AD IDOLORUM SKRVITUTEM REVERSUM , ei
libros quinque ADVER. MARC. drmlne, ac DE
JUDICIO DOMINI librum. Hnc vero anno ad xuKal.
Manias Imp. Caes. D. Claudius Scptimitis Albi-
nos Augustus praelio ab Imp. Severo victus etoccisus
est, idqoeapud Liigdunum; qiise quod illiim anlea
Tecepissel (llerodiano teste) ct direpta etincensaest;
in qna expeditione , uti ex variis luscript. constat,
.Imp. vni. IX. et x. appellatus est. (^no jamjam expii*
gnato , omnes imprimis Galliarum , Hispaniarum ,
Britanniaeque proceres qui illum juverant « deindc
Romam reversus amicos cjiis undiqiie conquisitos ,

co quarlodeciniano, sic Anctor : Ett prwterea /i/i
omnibus etiam Blastus accedens , qui latenler JudaiS"
mum vult inlroducere ; Patcha enim dicit non aliter
custodiendum^ nisi secundum legem Moysi 14. mensis.
Quis autem nesciat, quoniam Evangelica gratiu evacud'
tur , si ad legem Christum redigit ? (L^ de Prcesc, adv.
hcsr, c. 53, /idPr.22. /. de Jejun. c. i4. /6. c. 15.) Ad
eamdem observationem pertinei illud ejitsdem : Pas-
cha celebramus annuo circulo^ mense i ; aU|ue adco
eiium illud : Aguntur praHerea per Grtecm illas certis
in locis ConciUa ex universis Ecclesiis. Id cnim etsi
gencralim-loqtiatur, exisiimamUs potissimum inielligi
de Conciliis patilo ante celebratis Palestinrc a Tbco-
pliylo Caesaricnsi, Ponti a Palma, Corinthio a Bacby-

et inter cosSenatores -40. Severus inierQci jnssit, C lo, et Ecclesiarum apnd Osroenum, Alexandriii

4um et eos omnes qtii in Pertinacem conspiraveranl:
Qoos adeo Auclor Albinianos appcllat verbis siipra
citati<:. Ad ann. Domini 195. et per aliqiiot annos per-
durasse hanc illonirti inquisilionem signiflcat : Sed el
epn nunc^ inqtiit, seelestarum partium socii aul plausO'
€€B quotidie revelantur , post vindemiam parricidarum
racemalio supersles ; nempe, quantum apparet, ad
iriumpbnm usqueParihicum, atque adeo novum Se-
Teri annum, qtiemadmodum ibi latius. Alibi etiam ad
Senatores occisos alliidit : Nento non , inquit , etiam
komini* causa pati potest quod in causa Dei pati du-
biita. Ad hoc quidem vel prcesentia nobis tempora do^
€mmenla sint ; qnanlis, qualesque persona inopinalos ,
Natalibuset Dignitatibus etCorporibus^ etaiatibus suis

quoqiie a Theopbilo, deniqiie Asiano, in quo scribil
Niceph. bist. Eccl. I. 4. c. ult. Patrcs dictam scn-
tcntiam B. Vicioris Concil. Romani sccutos cssCg
cui eiiam consentit Concil. Galliarum sub Ircnxo.

Anno Domini cxcix.

§ IX. De libris adversus Judwos in hicem editis, —
16. T. HATYRIOT. F. SATURNIO, ET C. ANMO
APP. F. TREBONIANO GALLO COSS. S. Zcpby-
rini Papse Romn&i. ac Severi Imp. vi. videlur nobis
coiitigisse discrepatio illa TERTULLIANI cnm Juda^o
quodam , ctijiis occaslone scripsisse se signiOcat li-
brum ADYER. JUD.EOs. Promme flrcWii, inquit ,
(/. ad, Jud. c. I. ), dispUtatio habilaest Chrislianoet

e^atns referuni^ hominis causa : aut nb ipso^ si conira ^ Proselylo Judceo. AUernis vicibus contentioto fime

I fecerintt aut ab adversnriis ejus si pro eo steterint.
(Ad, Sc. €* 2. Apolog. c. 55. /. ad. Marc, cap. ult.)
Fuit auteni diciorum consuhim alter Lateraiius tan-
lopereamicus Scvero Imp. ul illi magniriceniis^iimas
aedes Ronue a^lificaverit , qiias etiamnnin Palaiitim
Laieranenfte appellamus, quem posiea scrihit B. Hic-
ropy. Epilaphio Fabiobe, Ca*.sariano obiruncatum
gladio, fortassis Anionini Caracallas, qtii in plerosque
anatcos patrts sui animadvertii. Atqui ctim bis Coss.
scrtpfa sit Episl. ii. S. Yicloris Rom. Pont. ad Arros
Episcopos data Kal. Sepiemb. et Epist. S. Eleothcrii
Decessoris ejiis. v. Id. Julii Materno et Bradua Coss.
secessario hunc annuin, non pr.rcedentcm \\u Pon«

ulerque diem in vesperam Iraxerunt. Obstrepeniibus
eliam quibusdam spectantibus , singutorum. nubilo quo»
dam veriias obumbrabatur. Placuil ergo^ qvod per cott'
centum disputationis minus ptene poluit elucidari, tii*
spici curiosius , et leclionis siylo qua^sliones relraclaias
terminare. In quo inier c.nelera annoiandum vcnil ,
quod dc dilatatione (idei per nniversum pcne orbem
jam ab ea neialc pnlchrc dcdncit. In quem enim , in-
quit, alium univers(e gentes crediderunt , nist Chrislnm
qui jam vemt?... Parlhi, Medi^ Elamitce, eic. {ibid.,
e, 7.), sicnli legilur Act. 2. et cwterce gentes^ ut jam
Getulortim varietates^ et Maurorum mulli fines, llispa* '
niafum omne^ tcrmim^ et Calliarum diversw nalioHei^

id r tEKTUUIlNl VITA. 60

el Brilannorutn inaeema Romants loca, Christo vero A et Imperat. Congiario iterum populo dato et Donativo

subdita, et Sarmatarum, el Dacorum et Gernumomm, et
Scytharum, et abditarum multarum gentiumf etjpromn-
ciarum et insutarum multarum nobis ignotarum, et^quce
enumerare minus possumus ; in quibus omnibus locis
Christi nomen quijam venit regnat? Est ei illud de fini
bus Imperii Rom. lum temporis memoria diguttm :
Gernmni adhuc usque Hmites transgredi non sinunlur.
Britannice intra Oceani ambitum conclMW sunt, Mauro-
rum gens, et Getulorum barbaries a Romanis obsidentur^
neregionumsuarum fines excedant.Quid de Romanis di»
cam, qui de legionum suarum prcesidiis Imperium suum
muniunt, nec trans istas gentes porrigere vhres regni sui
poisuntfQmd ipsum ailingil de Germanis Herodianus,
lii&t. 1. 2. dum Severum electum dicii per exercitus

militibus, in secundum bellum Arabicum, Parthicum
ei Adiabenicum profecto ( de quo supra laiius ) An-
tisiites Romani Sacrorumque Pont. religionem
Cbristiauam iniiio snmpto a S. Victore Poni. perse*
qut pergereni, TERTULLIANUS «i imiiaiionem
4didnmi qoi ante se id focerani^ etprsserttm B. ius*
m HiH. APOLOGIlTICUM PRO CHRISTlAinS
Komamnisit, kn q«o> vei Lttciauito ieste, plene liane
caosam peroravit. Jam Miie iamen discessum sAum
mulias Leges a Severo ei eniendaias ei pttbiicttas vel
«pse auctor indicai : Nmne^ Ikiqttti, et tos quotidieex-
perimenlis illHminantibut tenebrae anliqmtatis , totam
Utam vHerem et iquaientem sgtvam Legum novis Prin*
cipalium Hescriptorum el Edictorwn seeuribus imncatis

ouHies, quiproripisDanubiiliheiiiquecoercendisbar-B^iciPiftlti? JSonne vaniseimas Papias Leges { Hbl ^U

baris excubantes Rom. iuebanlur Imp. Ei vero bunc
aiiuuiii i. coilocamus Poiiiir. S. Habuiidii Zepbyrini
llabundii F. naiione Rouiaui, quod defuuao S. Yic-
iore, postquam sedes vacassel diebus H. ipse creaius
fueril 4. Idus Augusii, his ipsis Coss. vel Oamaso
tesie , qui sedisse enm scribii iemporibus Severi ei
Aiiloniui, a Consulatu Saiurniui ei Galli, usque ad
Praesenteiu ci Exiricatum Cousules. Quoniodo inieriiii
nojDdum inccepia persecutione Cbristianorum quinta
ihier Martyres S. Vicior collocetur , difficttlute noa
caret, qux ei Ekisebium ei alios Cbronographos mo-
vit » ut in aniitim %. et 9. aut. 10. Severi q^% Ponli-
ficaium proiendani. VerHm dicia mea et S. Damasi
de utriusque temporibus «eutentia confrmatttr per

ludii ad Legem Papiam P<ifipmm , ita dictam a suis
latpribos M. Papio M. F. M. N. Muiilo et Q.Poppso
Q. F. Q.N. Secuiidifio (k)ss«),^« ante tiberos suscipi
eogunl^ quam Julim mutrimonium contraki , post lantce
auctoritoHs sentctulem » heri Severus constantissimut
Ccmrum exclusit? (Apol. c, 4.). Qux diciarum legum
abolitio quomodo Severo possii aturibui ei ifimeR
postea Cousianiiuo Imper. iribuatur, biius iu Anuo-
iai. ad buiic loctmi nosiris traciavimns; inquibus si
placeat conjeciura nosira de 1. 1. D. de Siupro ^.
aduii. qua defiiiiiur etiam in sponsa sluprum et adul-
ierium accusari ei vindicari posse ^ oportebii eam
Legem bis Coss. iatam fuisse. Ci vero pro bello se"
cttudo Paribico nondum cempleto ( quod bis Cosa.

UU UiriUdlfUC lCIU|IUIIUa9 «CUU/lltMl uvuiitu«ai>m i^m ^

Episi. Decrei. Zepliyriiii daus bis ipsis Saturnino ei ^ Cassiodorum etiaui iuccBpium tradii )facii Auctor,

Callo Coss. priorem 12. Kal. Ociob. posteriorem 1,
Idus Novemb. ei in priniiiiva Eccl. non fuii insoUtum
persecutionem a populo Rom. aui prxfeciis Urbis im-
tium sumere. Quid 1 quod de boc lempore id diseriis
verbisAiiclor asserit: Sedet clarissinuiSf inquit, fcemi-
nas et cLarissimos viros Severus sdensbujus sectm ene ,
fiofi modo non /o^l, twtim et tesHmomo exomavitt eS
populo furenti in os palam restilit {Ad Seap. c. 4. Apol.
c. 1. 2.). Aiqui anie annum sequentem oportei kitam
fuissa legem Divomm Severi ei Antonini , ne quit
absens pqnialur» c^jttsfti meoiio lib. I. ff.de ftequin
reis ; nam ad cam iiaud dubre alivdit in ha^ verba
Aucior ; Quid Itk , inquii , Legibus deperit inguore»

dum iiiier bosies linper. Romani enumerat Mauros ei
MarcomannoSi ipsosque PaHiios(lbid. c. 57.).Iierum
vero Christianae fidei dttaUiiouem bis verbis cdcbrai :
hestemi sumus^ et vetra omma compievimus^ urbes^
hmUaii casteHu^ municipia^ conciliabula^ castra ipsai
iribus^ decurias, palaUunh Senatum^ Forum; ei paulo
aiiie, quod anno prgecedenii diximiis de populari per-
iectttione eonfirmai : Quotie^ inquil, eHam prmleritoe
« vobiSt 9U0 jure nos immicum vuigus invadH iafndHmt
£t incendOsflpsk BacckanaUum furtiOy nec mortuis por^
^t CkriHiam» , ^'n iHes de tequie sepultww, de asglo
quodam mortis^ jmn alios, jam nec lotos^ avdlant, disse^
tent, dis^ant {Ib. e. 57.). Eodem perdnei ilbid : nec

gno dominanUbus , ti audiatur f An hoc nmgis ghriabi' j) uUi magis ihpostuUtores ChHstianorum quam wigus, H

toiies ciiau ab Auci. popularis vox illa : Christianos ad
(eonem. Complura suni alia in Apologetico mernorait
digna ; sed ne liic prolixiores simfis, ad AnnoUi^ nos*-
iras {iccioreiii remiuhmus. Hic dnniaxai «ddemus oe^
casionem persecuiionisoriam ex falsiscahmifiiis, qoas
pulcberriitte ref«Ui, poiissiimim iribus ioftmiieidiiv
•angoinis Iramani pabttli, ei incesii : DicimM\ inquii^
aceleratiseimi Oe sacram. ntfaniicidU^ et pabnio inde, H
post convivium incesto; quod eversores iuminum eanee^
knones sci^ tenebrarum, tum et Hbidinum impiarum
inverecundkmi procurent(ibid.ye. 7.).

Anno Domint cct.

tur potestas earum^ si inauditam damnabuni teritaiemf
et rursum : quando nec Uceai indofenoos M tnammoo
onmino damnari.

Anno Domlni cc*

§ 1. De Apologetico^ TesUmonio anhncB et Faio^
adversus gentes, ac de Tcrtuluani sacerdotio , U^
brisque inde oborlis de Pcdnitetuia^ de Oratione, de Cir"
cumcisione^ de Veslibus Aaron^ de Mundis et immundis
animalibus, de Trinitale^ de Baplismo.--^ 17. P. CORN&-
LIO ANULLINO 11. ET M. AUFIOIO. M. F. FRONTO-
NE COSS. S. Zepliyriui Rom. Pont. anno ii. Severi
Imp. vii. quum» Imp. cum filiis suis Antonino et Geu
ante discessum suum dcclaratis Cacsaribus Augustis.

18. Tl. CLAUDIO SEYERO (nonaulemseverolmp.

el TERTCLUANI VITA. «|

HJ.Bl qnMsmnw WCle)ETC. ACFIDIO VICTORINO A sive Agrippa episcopo, CujuS neminit 8ub M. Anrel.

COSS. S. lephyrini Papai Romani anho iii. Severi viii.
quanquamlmperalore abscnleadhuc inexpedilionePar*
thica et Adiabei^ica, Arabibns el Persarum Rege Abagaro
iD dediiione anno prxcedenli receptis,persecuiio Chri-
stianorom Romx aliquantulum cessare videreiur, for-
tassis Apologetici |sui adminiculo; videns tamen
Tertvllianus et se et alios Scriptores Apologiis suis
pro Cliristianis nihil aut parum profecisse ad conver-
sionem Geniium; alio genere scripli eos aggressus,
ab ipsa anima adhnc cthnica adversus idola testimo-
nium flagilat; aique adeo librum de Testimonio
Animje: tnscripsit. In quo urget nias vuTgi voces : Quod
Deus dederit; Si &eutvolueril; Benedicat te Deus ;
Deus videi omma ; Deo commcndo ; Deu$ reddet ; et,

imper. Eusebius et Niceph. sub M. Anton. Philoso-

pho Irapcr. Zonaras, sub Antonino Vero Uspergensis

faulores, qui ibi apud Episcopum illas Ecclesias Asia» com-

mendalum Ibant; quosinter haud duWe bic Tefwmanus

ipse fuit); et hmresin intulil (jam Terlullianus lutat Ro-

manam Ecclesiam ipsam io ha?resin incidisse ; ilaque ab

ill^ ipse secessit). Paraclelam ftrgavit , et paifera cfifdfi-

xit. t^ Addit Inculemer paulo post : « £t nos quidem postea

agmtio Faracieti alque defensio disjunxit a Psyclticis »

«ic, ut opinamur , non otwcnre Indicai TenuHraims , qnod

antea cum isiis Romaais in coojunctione ecclesiasiica vixe-

nt, quos hic nominal Psychicos. Ex islo igltur loco |)otult

Hieronymus sd htsioriae instar reperh^ irtvidia et conttme'

tns Clertcomm ronmtw Ecclesite faaum esae, ni Terlullia-

nus ad MonianisUis ipse transierit ; nec euim ulla spccies

nisioriaB accuraiioris apud alios scriptores superest, quae

pepsuadeal nobis Hkronymum talia atiunde ac«!epi9SP.

lllud expeltere, fugare, signiGcat non obsciire , contwnelia

afrectum luisse ecclesiastica , seu loco atque ordrae sacro ,

Presbyleriscilicet, huncscriiHorem motum alque dejecium.

#v i., . *. ... «•. ••> 1 .... *^reM>yieriscuicet, nunc8cnf»toremmol«malquedejecium,

Veus inler nosjudicabtt, Fit mihi mullum vcrisimile B » romanis ClHricis, sic milius loquilur Hieronymus; ab i|»so

ho€ etiam anno conscripium librum de Fato , cnjns
fragmentnm unicnm cxtnt, ct lamennbtpso Auciore
commemoralnr in haic verba : Potesiatcs enimvero
prtptunt : secundum nos quidem^ inqiiit, Dominus Deus^
el Dtabolus annulUs ; secundum communem autem opi"
nionem et protidentia, et Fatum^ et necessitas , et arbi-
trii Rbertas, Nam luec el Pliilosophi distinguunt^ et no$
ucundum pdem disserenda suo jam novimus titulo»
Atqui in bunc annum etiam rejicimus statum vitae
novam Aucioris, quo in Presbylerorum ordinem (1)
allectus sit, forlassis ab Agrippino Carlhaginiensi
episcnpo (2). Eum enim alium fuisse ab Agrippino

(1) la TertnlKani ^ttldeffl scrimls imlhis est locos, et
quo coDciudi possii, eum in Ecdesta catiiolica fbisse Pree»

byterum. Locumquideiu proferunl exlib.de aniiiiacap. 9. r r'?" ^l"*"^*" .<^f" "«c , .

tibi «iclor de sorore ctas&un hi exiasim rapi, ac nropbc- «»«w^«t; novissiroe m pen^etiiom <lisckHam rele^ati, ve
«..-^ ^it.^ 1 — :...- ^i.- i.__ .:_. i.A — K^ oena doctrinarum suariim disseniinaruui. Postmodiim Mar

enim Episcopo Romano id factum esse, aericorum studiis
iHHirobls, fa«:ile intHliginms («). Forte hanc causamposlea
Iicet diligeutius excuiere.

Hieronymum per Eccksiw Presb^terum , tniefligere ro-
mtnm Ecclesi« Piesbyterum, vel ex Eusebii illa narratione,
Lib 2. Up. 2. salis certum est. Ita enim ille de Teriul-
liaiio scribil : fuisse eum Tav ^vrc% w t^,^ Tuqi«fCv. Sed el
elaTissime ipse TtrtulHmms scritoit, Homae se vixisse {b) :
«Jpemmarum quoque nobililalem vidimus Romce , de
fastidio Parihorum et Medorum capleronmKjue gf nUiiuni
SiiorBm coram matroois erubesoeiilem.» Lobct a^ere hoc
loco alias senlentlas , qua id comprobant, Tertullianum in
E.cclesra Roraana vixisse Clericum. Huc maxime pertinet
iHe loctts (TOTlulUan. De PraB6cript. Cap. 30.) : « IJW tunc
Marcion , Ponticus Nauclerus , Slolca studiosus ? ubi tOiic
valentimis, Platonicae sectator?Nam constat neque ad-
«o olim tuisae iilos Antouini fere principatu, et in
^tbolicam primo doctrinam credidisse apud Ecclesia*Q
mmanensem; donec sub Episcopatu Eleutheri Bene-
*cu, ob tnqiiietam semper eorum curiosiiatem, qua
ftatres quoque viliabant, semel et iierum ejecii. Mar-
cion quidem cum ducentls Sesteriils suls , qnw Ecclesim '

tare soliu, kKioiuir. Ex quo loco eiici, 4uaiK|uaiuope-
rose, possel, Tertallianum prx*dicasse ( quod utique tunc
non Disi Episcoponmi, autsahem Presbyterormnfuerat) fn
Ecciesia, sed aoa&isi MoDiaiiUiaruBi, in qua uimirum iaeile
idjiiris erai, prophcUse dona jaciantibus, el Tertulliano
fimimt, quippe in timis viri, aTias cel€l>ratissirei, nometi
feroMs tola Ecclete iUiiis audoriias jaui ioculNierai.Verum
1>. Hieronymus Terlulliano Presbyterale munus ila a^se-
Terat, ul noHns sH amptins dnbiiaodi locns soper.

(2) Ei€ porro Teriuinaauj^cumdiviiMS bumaiiisque littefte
apf.cime exceHeret, Presliyier deindeest ordinatus, Ro-
wmax an C^aribaginerfsis Ectlesi», hiter se veteres (lissi-.
dent, oeque receotiores criUci conveniuai; posi Ceille-
rium (Rem . Ceil lier. 1. 1 Hist. g6n6r.,desauteurs, p. 576^
Semierus communem heic defendit ot)tnionein, qnod scili-
«ei BmusB sA aUedus iaier Pre^teros se^eaUbus eK
ratiooaro momeuUs ( Semler. lom^. opp. TerluU. disser.
tat. 1. ioTertril. $1 pag. tn^W): ternOHmns, uft
9rnM,Hieraiiyiim6,4tt^ ad medinm atatem Presbuter

£^clen<r(Arrican£?an YeroBomanse?Komanx' nutamusw *-.« ^ - ^x . t--,

iK sfcittm phirrtms fllnsinibimns ) pemimsit ; pos^awo ^ STn^^TiS?" •' i? '?''^* ^ ^*^^"*' ^^^H
mvkHu er cmhmeiik Ckricwum »miuw djckma: ( scili- D f ^' S^»^JLfia"« ^*^»^"^ ?""* ^i P»"'"*
- ^^^«y ctitus, alqiie ab isla Ecclesia expulsus), ad MonUan !;iJ!^i^t^i^i"^-V*I''?_ 1"$^'"*^".' ^^'"S '
^togw» dehpgfss est , etc. Hsec narratio Hieronymi videri
era^BO poiesi hisieriam Insl non ignotoiii involvere, etsi
vertiosius atque accuraUus eam describere noluit, Nisi
qvMem pmemos talia Hieronymiim ipsmn conjeclurisTc-
penase, ei vartis borum scriptoram locis; ut e libre
fg»'*2|^'WJ«B»' «b iiiiUo, e quihus sentenliis videri pos-
w^qtKia Tertuuiamis Honue et ipse tum fnerit, cum
f^^tiem Romam ei Asia venteosde Memmtistis talia epi-
M^ Romano narravU, ut hic statuerit, esse e re Romaiia
Societatts ecdesiasticae, si nihil commercri porro cum Mon-
CaiMiB ooBiiiiaelm-. ScHbit certe Teriullianus ( TerlulL

comra Praieam. cap. 1.): «EpiscopumRonianuin, agtioscen-
temjam proiihetias Montmn. PriscWy Maximillw, et ex ea
gy^y ? p«e« EcclesHs Asi«^ et PlirygiaB infcrenlem,
falsa de itJtis prophetis el Ecclestis eorum asseverando, cl
praB^^r«n efos apctontates defiendendo , coegit et litte-
rmfmm reeecme jam emmm ei a proposito redpreodo-
nmi d^^»Daiam concessare. Ila duo neffotia diaboli Pra-
xem Bmae procuravit : propheUm exputit ( i. e. Montam

cron pcDiiilentiam confessus , cuin condiUoni daise sibi oc-
«urrit» iia pacem reoef^toros, si capteros cfiioqoe, quos
perditioni erudisset, EcclesitB (.scil. Bammw^ resiilueret ,
taorte praevenius e^. » Hic salis palet, curo, qui hapc tani
accorate aoiret, firiase nomte ipmm ; fiiisseinter Clerlcos,

aui rebus isUs sic gesUs interfueranl. Nempe si adhuc
omae tuis set, c um bimc librum scripsii, Tnam senlenUaro,
apod Eocleaiam Bnmumensem non sic perscri|)5issei , quasi
ipse non sil apud isiain Ecdesiam ; fuit igiiur jam Ronut
expulsus, Ci vixit iii Africa. Id clarius paiel ex capite 36.
hnjus ejusdem Libri : ^rercmre EcctesiasapostoHeas — pro-
xima est Achaia. Habes Corinthum — si auiein Italiae adja-
ces, hu^es Komam ; xiMe nobis ^worytrc auoioriias iraesto
esu Nempe Africanos describit , lailna Kngoa otenies. —
Ista Ecclesia (Romana) — videanius , quid didicerli , quid
docoeril,cum Africanis quofjueEcclesHs coittesserarit.r^mc
est longe darissimam , scriptoreni jam tn Afriea versari ,
cuiu hsec scribit ; eum igitur anlea ofiortel Hoin» fuisse, iu
isu Ecdesia Romanensi , iiiter Clericos ; neque enira scire
felas eociesiastticas inierlores res alqne hlslorias potuerant
aiii. nnam rjh^iri Ifiiinc lyiftfVAPiu <:•■•■< ai >nt"")f]ia alia t

— --I ^, v,~.w -w...,..^,.. .,v,.,«u roultum ver-

sauim mter alios Clertcos facile prodiint. Hat: SemUms
wt) Presbyterattt Tertullianl Romano. Dupinius, Scbroec-
Irios opposnam propugnanl senlentiam. Sed, oi mllM vide-
tor, nec homm critloonfm sat flmia: stquidttm unice
fnnititiir testhnonlo PraedesUnali aoctoris, cujus apud t»le-
rosqoe emoncttoris nrariscrHlcos,propier mnumeros errores,
vtx oHa eat aucioriias. Vernm nosira f»armn interesi, an
itom» vel Canhaglne . vel ui mavnll Cl. io. Gcorg. Wal-
clfms {Jo.Georg. Wulck. nist. Eccl. Secl. !I, Cap. I, pag.
64o.), nuUJQscert» Ecd esiae liieril Presbyter.

(fl) Cum Hieronymns isiiim Cttatogum scni^erit seriiiB,
istam in Romaooselericos senteBtiam,' sine ver« historisB lu-
ce, ipse scripsissc videtur, ut se uklscerelur ab eis, qiiorum
maligna judicia, postPamast mortem,ipse experius fuerat.

(b) De culiu feminar. libr. 1. cap. 6. Hislods Jam osos
esi CCTtfwr (Histoire g*n6rale des autenrs eccl^iasiiques,
Tome a. pag. 57«J cootraPriedestiirjolam, qui Tertullianum
adversus Montmustas scripsisse dicit, presbyteruiu Cor-
thagtnensem.

«S TERTULUANI VITA. 04

Abbas; inde Diihi videtar, quod B. Cyprianus Eplst. A intcr Prnlegoinena latius.Porro hocannocliain opnr-

70 ad Januar. ex antecessoribus snis Agrippinum

ruisse signiricct, ct B. Angustinus lib. 2. conlra Do-

natum cap. 7. ipsum B. Cypriani prTdecessorcm

nuncupei. Maxime cum alia esset ab Africa iEgypti

provincia, in qua Alcxandriuus ille episcopaium age-

bat, et B. Cypr. Episl.7i.nd Quintuni scribal Agrippi-

num bont-e memoriaevirumcum suis cocpiscopis (quos

etiam antccessores suos nuiicupat Epist. 70 ), dccre-

tum de hxreticis baptizandis fecisse. Et vcro staiim

accepto saccrdotio continuisse Auctorem a mairimo-

nii usu pari consensu ciim siia conjugc, mihi fit vcrisi-

mile ex consueludine Eccicsix laiinnc, jam iiidc a

dccreto S. Clcmenlis PP.iiiiaxime cum propendere co

videanlur hoec cjus ad (JKorem vcrl^a : Ne me putes

propler caniis lum integritatem mihi reservandam de B

contumeUa dolore suspectumt insinuare jam hinc tibi

viduitalis consilinm ; iiein : Tempus, iiiquit, in coUecto

esl ; superest ul qui matrimonia habent, tanquam non

hahentes agant. Quod si habentes, oblitterare debent

quod habent^ quanto magis non habentes ? (Ad Vxor,

c.\. c. 5. el 6.) Certe id multis eo lempore fuisse

usitatum ibidem indicat : Qnol enim sunt^ inquii, qui

statim a lavacro carnem suam obsignant f Quot tVem,

qui consensu pariter inter u matrimonii dtbitum

toUnnt? Voluntariislspadonibus^ pro cupiditate c(e-

kstif salvo matrimonio\ nbstinenlia toleratur (DeBapt.

c. lo. /• I. ad Scap. c. 3. ) (i). Jam vcro Presbyier

faciiis, potestatis sibi coiiccssae ct de absolveiidis

Pcenitentibus. et de sacrificiis oflerendis baud imnie-

nior, libros de PcEiffTENTUETDEORATiONEConscrip-C Deinde sanguinis Christiani effusinni itnputnt por*

tet contlgisse, qiiod scripsit lib, ad Scapulam anno
seq. Ccetervm et imbre anni prwteritit quid commerueril
genus humanum apparuit ; cataclysmum seilicet et retro ^
fuisse propter incredulitates et iniquitates hominum.
Forlassis ct illud : Et ignes qui snper mosniaCarthagi»
nis proxime pependerunt per noctem^ quid minati sint ,
sciunt qtu viderunt^ et pristina tonitrua qwd sonarint ,
sciunt qui obduruerunt. Omnia Imc signa sunt imminen'
tis ira Oet , quam necesse est, quoquo modo possumns «
ut et annuntiemus et prcBdicemus^ et depreccmur to»
calem esse. Unirersalem enim et supremam suo tem*
pore sentient^ qui exempla ejus aliter interpretantur.

Anno DomiAi ccn.

§ XI. De aliis bona fide tcriptis ad Scapulamt
ad mariyraSf de Patientiht de Prcescriptionibus ad"
versus hasreticos. — i9. L. ANNIO FABIANO,
ET M. NONIO M. F. MUTIANO COSS. S. Ze-
pliyrini Pontificis Romani anno ni. Severi Im-
per. IX. quum Scapula vir Consularis Ordinis,
Pracses Cartliaginis , ct proinde Africx Proconsul,
noiidiim adliuc dccreta ab Iniperaiorc persecuiione ,
imo fortassis Rom» prohibita , crudelius tamen
c:uteris Carthagine grnssareiur in Christianos, librum
AD ScAPULAM scripsit Tebtullianus ( Ad Scap. c. t.
Jbid. e. 5. Jbid. c. 4.). In qiio imprimis benevo-
lenliam capuit a Christianorum innoceiitia , et non
soliim oraiione, scd ct sacrificiis suis pro salute
Imperatorls, ex quo jam Presbyienim fuisse constat.

sit, quibus et pocnitendi roodum tum Catechumenis ,
tum Christianis Lapsis, et quos rilus servare debennt
in sacrificio fideles, pnRscribit. Possuntetiamin hunc
anniim rejici scripia, quorum B. INeron. mcminit ho-
die desiderau : De Circumcisionb, deVestibosAarox,
DE MuNDis ET ImmuiidiH Animalibus ; denique de Tri-
ifiTATE ; fortassis eliam liber db Baptismo graecus ;
uipote qui videalur cunscripins posi Coiicilinm Agrip-
pini. Nnm ejusdem fuisse argiiinenti Aiictor indicnt :
Sed circa h<ereticos inne, inquit, quid cusio^iendum
sit^ digne quis retractet. Ad nos enim editum est. HtB'
retici autem nuilum habent consortium nostros discipii"
na^ etc. Seddeisto plenius jam in Grceco digestum
tst. Venim de hoc et Agrippini, et ipsius Paradoxo

tenta ejiis teniporis c( eiitium Byxantinum, qiiorum
ante mentionem fecimus, et exempla punitionis
afTert, tum Valgii Saturninit Hilariani, et ipsius
Scapnlce in Africa ; luni Claudii Herminiani in Cap^
padocia^ Pcrsecuiorum fidei Chrisiianse. Post hxc
hortalur ad dissimulationem ab hiijusmodi causiSt
exemplis tiiin Severi et Antonini Impp. supra adduc-
tis, M. Aurel. Imp. in expeditione Germanica; tura
Prxsiduro et Pruconsulum Serviiii Prudxntis sub
Aiitoiiino Vero Imp. Vespronii Candidi siib Imp.
Commodo, Cincii Severi, qni |>o$tinodum a Severo
Inip. intcrfectus est* Apri quoqiie et ArH Antonins
(liica Lampridio Arius,ab aliis Brusius Praeses
appollatur) qui snbAnton. Imper. Consulet fuerunt.

(\\ rcrfM/(fi»iiMairiinonlumsupradubiUiionpmposilumD Deniaueconnueritiir quod,quum a primordto manda^
i. KemconUciuoUQli jnindiximus, Ibri ejiisad uxorem, .... J • . -j u .-^. —

- tum stt gtadw tenus ammadvertt^ei id observareiur

a PrasidibusLegionis et Mauritanite, jussu ipsius Sca-

pulae etinm cremarentur Cliristiani. Qiio periiiict ct

illud Apolog. Sarmentilios et Semaxios appellatis ^

quia ad stipitem dimidii axis revincti sarmentomm

awbiiu exurimur. Lbi elinm reccnset illud dnmnnlio-

nisgcniis, qiiod ad Lenonemdamnata fuit Christ. poiiut

qnam ad leonem ( Apol. cap. ult.). Idcm libro AD

MABTYRAS in carcere constituios, quem eadem

lcmpestnie conscripsit , prxtcr gladium et summam

ignitim poenam, addit etiain : trucem rabiem bestiarum^

et omne carnilicis ingenium in tormentis (Ub. ad

Mart. c. 4.). Ubi etiam fnemioit coQSuetudinis, qua

csu

usque ad haoc xlalciu cunseryali. An aiitem Saceriiotali
anunBre fungereiiir eo lemiore , quo ad contiueniiam in
viduitaic servandam iis liliris uxorein liortatus est, inter
se scriplores dissidenl. A niarilali aulem offlcio eum tunc
oinniiio non abhoiTui>se, lia>c \erba iudicaiit : Facultatem
contittenlice^ qtionttun posmnns , diliganms : qnam primmn
obvenerit^ imbibanms^ ut qttod in Matrimonio nonvaltnmuSf
m vidtulale secternur (/. I. ad Uxorem. c. 7. ). Et sane non
«^xisset : quod in matrmonio non valtunm . si perpetuam
in eo coiitiuciilimn sibi iitjuuxiss«*nt , ut bene oliservat Cl.
Satmiet Basnagius {Annal. poHiico-eccles. , t. II. p. 215.).
Quarc contint^nti» vinculis, tuiic temporis Presbyleros
iiondum adsUrictos fuisse, nonnutli conteiidunt : sed quam-
vis id vcrum csset , quod adhuc non coastat ; inanitcr la-
men TerttUliani exeiuplo cum Dallwo Novatores iriumpba-
rent , caibolicx Ecclesise insuliantes , quod Sacerdotibus
conliiientiara pr»cij;iat. Nam cum moribus magis, et usu ,
quam legibus continentiflD disciplina ioducta ruerit , uno ,
8ut altero ejus «tatis exemplo nuUateuus iinpuyiiatttr.

W TERTULLIANI VlTA, 6S

pacem in Eeclma noti habentet, oi potc lapsi, aAimiiaius» quanquam ordine lcmponim non saiis

Martynbu$ in careere exorare comueverunt (c, i. ),
quam ctsi sub Gnem vitx jam lixrelicus non probct ,
hiEcclesia pemiansit usque ad B. Cypriani temporn,
juxta quod tractavimus in Yila illlus latius. Eadeiu
omnia Martyrum supplicia rcpelit libro DE PA«
TIENTIA ( L. de Patient. c. 13. /. ad Scap. c. 3. ,
i. de hin. mult. c. 7.) , quem etiam hujus persecuiio-
nis occasione conscripsit. Ubi Tugam quoque iii per-
secuiione patieniiae bono impuiat , atquc adeo non-
dDm Montanistis.addictus fuit, cx quorum sentcnlia
librum de Fuga in persccutione contrarium postea ,
sed fnisira scripsit. Et vero sub Scapula damnalum
luisse ad t>eslia$ S. ManUiuni Adrumeticum , diserlis
Terbis atlestatur Auctor. Porro Ronix hoc anno

observalo, quein nos adeo^ quantum fieri potuit,
expressimus. Iniprimis Judai$mi i. heereticorum ge-
nera quatuor , Doiitheum Samaritanum , SadducteoM ,
Phttrisa!o$ et Berodianot. Deinde eos 2. qui ex Evau"
geiio hmeticiettevoluerunt (C. 46. hoer, 1.2.5. iO. ^t
il), in universum nuniero xxv. Simonem Magum,
Menaudrum^ NicolaumX^rintltum et Hebionem (C. 46.
har. 3. et 4. et cap. 47. hasr. 6. 7. 8. et c. 48. hosr. 6.),
qui sub Apostolis suas sparseruiit liscrcseis , alque
adeo sub Tiberio, Claudio, Nerone, ei Trajano.
Item 3. Saturninumet BatHidem^ Ophitat, Caineot^
Sethoilat^ et Carpocratem^ sub Aposiolorum discipulis
usquead Hadrianumlmperatoreni. 4. \aientinum dcin-
ceps , ejusquc assechis Piolomwum ac Secundum ,

ftiisse Auctorem ex illis vcrbis apparct : Gemmarum B Beracteonem , et Marcum ac Colorbatum , quorum

quoque nobilitatem tidimut Romee , de fattidia Partho*
Tum et Medorum , cmterorumque gentitium tuorum
eoram matronit erubetcmtem , nisi quod nec ad o$ten-
fionem fere habetitur. Latent in tingulit tmaragdi , et
tfflindrot vagina tucs totat gladiut tub «inti novit , et
in peronibut unionet emergere de luto cupiunt. Quud
factum inierprcuniur in triumpbo Severi Impcr. de
quo in Faslos Con^ulares liujus niini sic rclalum iii-
▼enimus : IMP. CiES. L. SEPTIMIUS M. F. SEVE-
RUS, PIUS,PEIIT. AUG. ARABICUS , ADL\BE-
NICUS, PARTIIICUS, MAXIMUS, PONT. MAX.
TillB. POT. Vin. COS U. P. P. I ROCOS. IMP. XI.
ET IMP. CiES. M. AURELIUS, SEV. AUG. F. AN-
TONLNUS, PIUS FELIX, AiJG. TRIB. POT. IIL

coryphxum illum tn Catholicam primo doctrinam apud
Romanentet erediditte tub Bygino Papa, Antomni
fere Principalu Ir.idit Auctor, et tub Epitcopatu
Eleutheri ob inquietam tanper curiotitaiem , una cum
Marcione temit et iterum ejectum ate ab Etctetia
(!bid. c. 30. c. 49. hcer. i2. 43. 14.50. hasr. 13.
Ibid. c. 51. ha:r. 16. 17. 18. et 19. 6. Ibid. c. 52.
hopr. 20. 7. Ib. hcer. 21 . c. 53. hwr. 22. 23. 24. ac 25.
9. Ib. e. 3. 10. Ib. c. 30. de Spect. c. 27. Ibid. l. de
Idot. r. 25.); sectatores vero cjus sub Piis Punt. et
linpcr. 5. Cerdonem deindc ejusque discenlem Mar*
cionem , illiusquc ex discipiilis magistros Lucanum et
Appellem, quorum prior curo Vatcutiiio coepit, Mar-
cioii ct alii siib Aniceto, Soterc, et Eleuibcro, Impe-

COS. DESIGNATUS IMP. UNA DE ARABIBUS, C rantibusPioct Aurelio. 6. 7a/faRiim post hxc, qucro

PARTUEIS, AOIBENtlS Q. ET REGE ARTBANO,
IRIUMPUAUUNT. Cujus triuuiplii eiiam nicniiiie'
ruiit Sjiartianus el llerodianus. Facii pro hac iiosirn
•eotcuiia, quod etiam morem in Triumpbis usiia-
tum describat Auctor tanquaiu lestis oculatus :
Bominem^ iiiquit, te etu etiam triumphant in itlo
iublittuttimo curru^ admonetur. Snggeritur enim ei a
tergo : Retpice pott le, hotninem te memento (L. Apot.
C.35.).

Anno Domiiii cciii. *

20. IMP. CiES. L. SEPT. M.F. ARAB.ADIAB.
PART. III. ET IMP. C«S. M. AUREL. SEV. AYG.
F. ANTONIN. .AVG. COS. Sancii Zephyrini Papae
R«>flUkni anno iv. ipsius Severi Imper. x. aut ccrle
praKOdeiitl, jam grassaiiiibus non sobim aiiliquis, scd
et rcceniioribus aliquot liaeresibus vct in ipsa Africa,
edtdii TERTULLI.ANUS ver» aureum illud opus DE
PRiESCRIPT. ADVERS. HiERETICOS, utpolc quod
Mte alios omnes scriptum ejusdem argumenii libros,
ex Uis Aucloris vcrbis coniitat : Sed nunc quidem ge^
neratiter actum ett a nobit advertut hmreteit omneit ,
tertit etjuttit et necettarHt prcstcriptionibut repellendat
et tattaiione tcripturarum» De reliquo , ti Dei gratia
eumuerit^ etiam tpedaliter quibutdam retpondebimut ,
{L.d€ Prtetcr. adv. hcer. c. 43. n. 293 et 294.).ln eo sub
flneai Caialogum bxreiicorum rcccnset, qui ad id
teiDporis Ecciesuuu dilacerarunti Beatum Ireoxum

eiiMm scholam suam erexisse scribii Clemens Ale-
xaMd. sub aunum xii. Auiouini Pii. Quidtquod Cata»
phnjgat quoque , iu quorum bxTCsim poslCH incautus
iiicidit, hmeticot noniinaitm appcllet, 7. quorum
quidam dicuntur xara Proc/um (dc quo infra laiius),
atii secundum AE^chinem, quibiis non modo h.-cresiin,
scd et blatphemiam impingit, qua in Apottolit dicebanl
Spiritum tojictum fuitto; Paracletum non fuitte^ el
Parncletum.plura,meliora atque majora in Montano
dixitte, quam Chrittum in Evangelio protulitte^ de
ciijus leiiiporibus luox iatius 8. Biattum denique,
de quo supra ; Theodotum Bytantium ac Theodotum
Coriarium Meichitedechianum sub S. Victore Ponti-
fiec , ci Coroiuodo linperatore , et Praxeam de quo
po.itea, ac Fic(arfiim qui illius bxresin corroborare
coiiatus est. Fit eodcm lib. eiiam iiientio ex Apost.
Paulo alioruiii hxreiicorum , nempe 9. Phygelli el
Bermogenit , Bymenoei et Phileti. Item 10. Nigidii ,
netcio cujut , et Bermogenit. Scd de boc qiioque
paulo post iaiius. Porro ad eodem anno indictam
persecuiiuncin Cbrisiianorum a Severo luip. alludit
Auctor in hxc verba de Ampliiibeatro loquens :
42. Iltic quotidiani in nos leonet expottulantur^ inde
perteculionet decernunturt inde tentationet emittuntur.
Item illud : Scire votunt tciticet temput pertecutionit ^
et locum tribunalit^ et pertonam prastidit. Aliaque
coroplura iii lib. quos iiifra reccnsebimus. Hic dun-
taxat probaviffluSy non in anuum yu. aut xi. sed in

«7 TERTULUANI VITA. 6S

hunc, poiius X. imperii Sevcrl anniim referendum A Excur$u$ (U in MoaimimunCquenitctipUs prtma
diclae persecuiionis iniiiuro

Imprimis B. Hieron
Cal. Scripl. Ecclea. in Origeoe el post eum Sophro-
nius ac Nicephorus GraBcu» scribuni , x. Severi Per«
linacis anno adversus Ghrisiianos persecuiione com**
moia* Leonidem ipsius Pairem , Ghrisli mariyrio co-
rouaium ; ille vero iuter primos raariyr.as recenseiur
ab Eusebio hisu Gccles. lib. 5. qui Alexandrix, ubi
maxime perseculioabundal, passi sunt. Deinde Judas
ad hunc usque annum Ghronographiam perduxii;
quod insiare putaret advciitum Auiichri&li ob hanc
pcrsecuiionem gravissiraam. Denique disertis verbia
Spartiauus signi/icat, nou iiisi posl Gonsulalum cuni
filio in Syria inliiun ( qui in hunc annum incidit )
Alesandriam proreclum, peregiinaiione ea suscepta

lacmii TERTULLiiifns. — ^. Pagus quidam essa
diciiur in Mysia Phrygiae, qux nuncupatur Ardabam»
iibi ferunt <|uerodam Montamm nomine {Lib,
de Prwscr, ofiv, Imr. c* 52. tor. 21), qui nuper
ad fidem venerat, Grato tum Procoiisule Asiae »
primum losatLabili quadam aainu cupiditate in
primatu ambiendo incensum, siioul atque adiUim
diaboio ad se patefecerat, spiritu quodam maligoa
abreptum , et de repenle Durore et mentis insania
ciagitatum, peregrinas quasdam voces fuadere, et
contra quam Ecclesias consuetudo ex traditione e^
succcssiooe Apostolorum derivata poslulabat pro-
phciare ccepisse. Quas elsi adulterinas voces quidam
agnoscenles , ne deincep^ iia garriret, increparent ,

proptcr roligiouem Dei Serapi^lis : in quo (ioquit) ^ iuier quos Episcopi Zoticus Comanae sive OsirenuSi

iiinere, Judxos fieri sub gravi poenaveluit; idem
etiam de Christianis sanxit. Qua persecutione passi
sunt quam plurimi mariyres Alexandriac sub La>to
prccfecio ; ac in iEgypto, Libya et Tliebaide sub
Aquila lyrauno, in Galiiis denique SS. Irenxus , An*>
deolus, Benignus, Andochianus, et Tyrsus* Porroad
huiic annum referunt plerique inscjiptionem illam :
M. AGRIPPA L. F. GOS. m. FECIT, IMP. CiES.
M. AUR. ANTON. GOS. PANTHEON. VETUSTATE
CORRUl^TUMGUM OMNICULTU RESTITUERUNT.
Quod nunc adduccndum putavimus ad memoriam
Ecclesiic.

Aiiuo DoBiini cciv.

ct Julianus Aparoe^e, et Martyres quoque Gajus ei
Alexander cum illo seosu ejusque iosanis vatibus
Maa^milla ei Pn^i7/a,quas autea meretrices eodem spi«
ritu d;cmon impleverat, ad extremum usqiie spiritum
communicare recusarent : pauci tamen ex Phrygibos
illi cceperunl adhaerere, et-Theodotus ille, de quo
supra, ejus commentitix Prophetix quasi procura-^
lionem suscepit. Qui inde io Galatiara, Pontum ei
Asiam, progressi, eiiam Alexandrum queradam sibi
adjuDxerunt convlvio farailiariter a Maximilia excipl
solitum, Alcibiadem quemdam et Tberoisionem, qui
falso se confessores ei Marlyras Cbristi jaciitabant»
Idque ( vel B. Ilieron. cum illis consentienie) suIk
Imperio M. Aurelii Iqiperaioris initio Pontificatuft
§ XII. De Bapii$mo adver$us Quiniitlam, — 21. P. G s. Elauibcrii. Nam ad huncex Gailiis litleras tuleral

SEPTIMIO M. F. GETA , ET L. SEPTL\l|0
PLAUTI ANO U. COSS. S. Zephyrini Pontificis Roin^i
anno V. Severi Imper. xr. ctsi pcrsecutione jam vi-
gente , non tamen destilit TERTULLIANUS a scri-
bendis advcrsus haereseis libris. Inter quos primo
' loco collocandum censeraus DE BAPTISMO ADVEU-
SUS QUINTILLAM, utpote quem scriptum consiat
anleqnam aliqiio modo ad haeresira propendere cce*
pisset, ex eo quod faciionis fuerit Montanistaruni
Quinlilla^ a qua diclos Quintillianos ex Epiphanio
illic dednxiraus. An aliud quid adver$u$ Montanwn
ipsum scripserit Auctor, non aBque probari polesti
sed verisiraile fit, tumex illius B. Augusiini verbia
lib. de b;cres : i Ad Cataplirygas transiit, quos anio
dcstruxit, » tuin maxiine ex Nicepli. lib. 4. cap. 3i.
qui tradit Auclorem ad siauim mediaraque xtatem
in Ecclesia Gathoiica Presbyierura plura adversus
Bioniani dogma conscripsisse, postea vero in illiii^
delapsuin errorem , plures rursus libros pro ilio
composuisse. Qui quuin Montani haereseos historiam
lib.ejusdem c. 18. 20. 22. 25. 24. ei25. late iractet,
ex Apollinari Uierapolitano, Rhodone, Miliiade, Se-*
rapionc et Apoilonio, qui adversus illum scriptjs
siiis dispularenl, secutus Euseb. lib. 5. cap. 5. 4. 14,
15. 16. 17. et 18. nos (pueier ea qii« ad lib. de
Prjcscript. advers. haeret. annotaviraus)eara, iili pro-
missis saiisfaciamus, in compendium hic rcdigCQdam
putavimus {Ub, de Bapti$, n. 2.).

B. Irenaeus, a Lugdunensibus cum liueris S. Atull ,
aliorumque Martyruin tum adhuc carcere concluso-^

* rum , in Asiam ei Phrygiam roissus, uti judicium Ec-
clcsiae Gallican» de Pscudoprophetia illorum eo
perrerret. Idem etiaro, mea quidemsenteniiay Aoma*
nu$ Epi$copu$ Utterae pacis^ pmdmumwm emrwm
auctoritate nixus^ Hti$ recu$avit {Tom. 5. Ub, ad
Praxeam. c. 1.). An ad hoc cooperalus fucrii Praxeas
tunc adhuc Gatholicus, penes auctorem fides esto*
Gerte non solura Roraae et in Galliis Episcopi , sed
eiiam qui Asiam incolebant saepenumero et mul-
iis in locis in unum convenientes , Propheiiam
illorum falsam explorarunl, detestabilem ostende«
runt, et Montanistas commnnioDe privarunt. Et

^ vero Montanus Insanxque ejus prophetides in Juda
mortem suspendio interierunt, non Martyrio ; ei
Alcxander ille Ephiesi ab iOmilio FroniiDO Proconsule^
propler latrocinia in judicio condemnaius, quum
falso se Martyrem prxiesuissei , ne a suis quidem «
qui latro, recepius csi. Deniquc Theodoius ille sub-
lirois in ccelum a dxmone eIatus,Sinioni^ Magi insiar^
de repenle praeceps debpsus, ita misere viiam finiit.
Atqiii de erroribus MoDiani, in quos posiea Auctor
incidit , inter paradoxa ^us latius. Porro hoc anno
anteKalendasJunias, ad quas iiicipiebai annus xi»
Severi censeo accidisse quod scribit Auctor : Agonae
i$to$ » contentiosa $olemnia et $uper$liUo$a certamina

(iremrum el retiiiQwm n voh^p^aim qimi0 flrii^

TERTULIUW VITA.

iiiud i{BCulam cetebret , eliam Africm liquit, A^^Auc AHbri AD (JXOREM duo* Nam quum priori a nu-

Carthaginem singuUB Mtate$ gratulando inquielant do^
nalam Pglhico agone post stadii senectutem {Ibid» tib.
ad CHOst. c, 6.). Naiii eoperlinere videlur ilia niiromi
Telus iiiscriplio ; SEVEU. PIUS AUG. PONT.MAX.
TRIB. POT. X. sive : ANTON. PIUS, una ex par(e,
et ex aliera : INDULGENTIA AUG.SC. INCARTHA-
GINE ; ileni ei Grxca illa : AT. KAI ZEOYAPOS
HEPT. ILAPTAT MHTPOnOAIOS; ulpole qua signilicc-
tur iosiiiuios iudos iilos Gariliagine a Severo et An-
tooino Impp.

Arbo Don^i ccv,

§ Xlll. De quibusdam sublestce (idei libris ,
de Speclaculis , de Idotolatria^ de Habilu mutusbn et

ptiis secundis tantum debortetnr, et posteriori saltem
nupiias cum Geniiiibus interdicat , apparet eos con-
scriptos anie lixresin Anctoris, fortassis Roniae, quo
fre(|ucnter discurrere solet saltem ad abseniem , et
quantum apparct a valetudinario, quippe qui priorem
admoniiionem tanquam jam moriturus Ltgatum ac
Fidei commissum nuncupet.

AlOfO DOMJNt CGVU

24. IMP. CiBS. M. AUR. BASSUNO SEV. AUG.
F. ANTOMNO AUG. H. ET P. SEPT: SEV. AUG.
F. GETA COSS. S. Zepliyrini Romani Poniincis vii,
Severi linpcr.xiii.quum hoireses variae grassarentur in
Africa ad scribejidum adversus eos serio se contiilit.

de cvltu [emkarum , duobus ad (Jxorem , adversus B Inter quos primus occurrit liber ADYERSUS APEL-

Apetletianos , adversus Bermogenem ^ de Uaieria
Deo cowterna^ de Censu animce ex eadem tjiarena, ad*
versus Vatentinianos, de Anima, de Spe fidetium, —
as. L. FABIO M. F. SEPTIMIANO II. ET M. ANNIO
II.F.LIBONECOSS.S. Zephyrinl Papge Romaninnno
Ti. Severi linper. xii. partim occasione dicti Pythici
'agoais, aliommqne certaminum Carlhagine exhibilo-
mm, p«rtim quod jam indicii essent Ludi Secu-
hr«6 Rofuac, ad quos per prsecones convocarc sole-
baol omnes, utpote qtii aec speciali nec spcclandi
ilenifii foreiit, ut Christianos ab ea profectione de-
terreret , scripsit TERTULL. et Graece et Laiine in-
sigiiem ittmn Kbrum DE SPECTACULIS ( Lib. de
Specl, n. i et ddnceps.), quo pulcherrime dnducit ,

LETIANOS, elsi ho(Jie desideralus, id est, Apet'
lis disciputi Marcionis seciatores^ dc quibus Auctor :
Adhuc , inquit , in secuto supersunt, qui meminerint
eorum, etiam proprii discentes et successores ipsorum;
ne postcriores negare possint. Eodem aiico conscriplos
putainus nbros ADVERSUS IIERMOGENEM duos»
DE MATERIA DEO COiETERN.\ unura, DE CENSU
ANIMiE EX EADEM MATERIA allerum. Qui quo
tempore disseminarc suas haereseis coeperii, nou
ita constat ; aitamcn ex parie id significare videtur
B. Hieron. Catal. Script. Eccles. dum contra Hcere*
sin Hermogenis primum scripsisse tradit Theophilum
Antiochenuin. Qui, eisi sub liiiper. Vero floruerit ,
eidem tamen supervixisse, ex ejus lib. 3, ad AutoIy«

qttidquid td 4. Spectaculorum genera pertinet, ab Q cum cotnprobaiur, ubi annos ei mundi, et Rumani

Ktdolatria suam habere origiiiem, aique adeo Cliri
atiaiiis interdicta. Certe hoc anno ociavorum Ludo-
nim secttlarium a Scvero celebratorum non modo
memlneruni Censorinus lib. de Die n.iiali, et Dion
et Herodianus, quoruin hic eos vidisse se scribit, sed
diam, testibns Fastis Consularibus : LUDI SiECU-
LARES OCTAVI EX. SC. FACTI, et invenilur liaDC
nimimi inscriptio : M. AUR. ANTONINUS PIUS AUG.
SiECULARlA S.ACRA SC. Exisiimant etiam Arcum
Seven Iriumphalem. qui etiamnum extat, ea occa-
sione hoc anno erectum , Politianus et Onuphrius,
eujvs inscriptionem habes supra, qiiorum uterqne
bniftsiroe etoriginem et oinnes riuis Saecnlariuin Lu-
proseqnitur. ]&t vero tam lale de oinnibus Lu

Consulatus, et Ca:sarum usqne ad obituin Veri Imper.
comput.1t. Proinde sub Commodo potius Imper. cr-
rores illura suos sparsisse censeiuus; qui tamcn
aeiate Auctorls adhuc vixeril , vel eo leste in \\xc
verba : Hos (inqnit de Marcione, Valcniino, et Apclle
loquens jam morluis y ut insigniores et frequentiores
adutteros veritatis nomiuamusMwterum Nigidius^ nescio
quiSf et Hermogenes, et mutii alii^ adhuc ambutant
subverlentes vias Domini (L. de Prcescr. adv. Iiaer. c.
30.). Eivero in Africa Hermogenem floruisse lcsiis
est Philastrius lib. de Haeres. cui auctor addit tanquam
Magislrum aliquem iVf ^icitum.. Quum cliam snpcrcs-
sent adhuc \ atentinianorum hmeticorum examina^
ducibus praiter primos illos supra adductos Theotimo^

domm Spcctaculls in illis exhibcri solitis Auctor ^ila:tom'co,A/exan<iro et Prodico^ B. Ireiia*um imitatus

iractat, m alio Commeniario Lectori curioso non sil
opos, maxime si consulat et Annotationes nostras.
Eodem pene tempore conscriplum constat librum
fHR IMLOLATRIA , utpotc in quo et hujiis libri ac
persecutionts meininerit (Lib. 2. de Idot. c. 13. n. 164^
l^.i.ad Vxor. c. 7. n. 44. /. 2. ad Uxor. e. i.), cl
Solemnia CocsTrum ad Llololatriam periinere astruit,
slcuii etiam multa alia, in quibus direcie consistit
yolorum culius. In eumdem quoque annuni referi-
iMS Ubros,DE HABITU MULIEBUI et DE CULTU
FEMINaRUM, quorum priori nimiuin ornatum, po-
sleriori magis capilli el cutis curam superfluam
reprebeiHfii. Videotiir eodeoi aouo «liam conscripii

ad verbum pene , LIBRUM conseripsit ADVERSUS
VALENTINIANOS. De prioribus sic Auctor : if tt/iii»i
circa imagines Legis Theotimus operalus est. Ita nut-.
qnam Vatenlinus : et tamen Vatentiniaui, qui per Vaten*
linum. Solus ad hodiernum Antiochice Axionicus mc'
moriam Valenlini integra custodia regularum ejus
consolalur {T. 3. /. ad Vatent. c. 4. n. 52. 33. ac 34.
Ibid. t. de carit. Christi c 15. n. 127, Ibid. c. 16.
n. \ 31 .). De tertio in hxc verba : riam, ut penes quem"
dam ex Vatentini factione tegi^ primo non putanl terre-'
nam et humanam Qiristi substanliam informaiam (Ib»
e. 17. Tom. 3. /. adv.Cnost. c. ut.). De quo vero
loqu^itu: 8uW^<^H ; {muper arffumvmmii /iMiiw H.

tEKTULUANI YlTA.

f»ma mgeHii hcerelieilocum $ibi feeil Alexauder ille. A mus conscriplum foiise occasione eorotn, quic vl-

...... . ft J* «1 •• O n ..l...^ 2.. ^M^m^Al^^ Vt «lA^A ■•!■

El rursum : Sedremisso Alexandro ^uin $w$ fyl/o-
gumis (Ibid. L adv. Prax. c 3. Ibid. L de Privs. adv,
har. c. 21.). Deiiiquc de posiremo duo coucurrunt
loci : unus : Quod si jam tuitc Prodicus aut Valenlinus
adsislerel ; aUcr : Quum alius Deus infertur adversus
ereatoran, tune malequum p/urei, secundum Valenti^
nos el Prodicos {Ib. L adv. Valent. c. 5. Ibid. iib. de
Prms. ad hcer. c. 5. Ibid. c. 5i. hcsr. 52. n. 327. iib.
de .\nima cap. 55).Neque enim ibi legi |K)ssc Proclos,
quod erai in exciisis codicibus , prxlerquam quod
8U0 loco comprobaverimus, vel eo convincitur quod
Proclus seu Proculus non Valenlinianus fueril , sed
Monlanisia, a quo dicii xv.x» Proclum quidam Mon-
tani seclatores ; quum aniea adiiuc Caiholicus ad-

disse scribit S. Pcrpeiuam in paradiso. Ct vero uti
in liac Cbrislianoriiin per Ariicam quoque persecu-
tione animos fidelibus addcret, ccnsemus eodein pene
tempore scriptum libruin de Spe Fidelium. Quan*
quain interim verissimum coniperiainus illud Prover-
bii, qudd Error uiius alium trahat, utpoio quum
paradoxonsitulriusque libri illius aiguinentum» et
liaud paucas prxterea reperire sit opiniones non satis
sanas in dicto libro de Aiiima» de quibus inter Para-
doxa Auctoris cum Aniidoto latius. Hoc unuin hic
addimus , scriptum illum librum , De Onm Stato
ANiiiiB, vel ipso teste , qui adeo etiam Commenia"
rium animas nuncupat , utpote in quo tractetnr qiiid-
i|uid olini a Philosophis et ab hxrcticis de Aniina

Tcrsus Valentinum scripscrii. Et vero quiiin vocei B IractaUim fuit, ut neque Philosophis nequc Tbcologis
illum Auclor virginis unectw ei airistiano! eloquentice a^w ho<*»c coramentario sit opus.

digmtatem, videmur iiobis atiigisse primiiin quod
aiiiiit lapidem offensioni», in quem ipse inipegit, duni
partibus Moutani favere coepit ; seductus, quanium
apparel , admiratioiie quadam luin virginis lenecim
Proculi, queni tunc senein fuisse o|K>rtui(, uipoie vel
eodcm testc contemporaUm hasresiarcharum Vaien-
tlnianorum, tum eioquentim C/iris/tanc? , quam in
scriptis ejus dcprebeudit : parum memor miser ilie,
quid aiitea scrip!»isset, forlassis hujus tanti viri oc-
Ciisione : Soientf iiiquil, ffiiino/i«f ti(t etiam de qui*
busdam personis ab hmcst captis cedificari in ruinam :
Quare iiia , vei itie, fidelissimi , prudentissimi et tfst-
tutissimi in Ecciesia^ tn iilain partem transierunt? Quis

Anno Domini ccviii.

§ XIV. De iibris Montanismam jam redoientibuSt de
Carne Cliristi adversus IV. hareses^ de Rcsurrectione car'
m<, adversus Marcionem V, de Corona MiiitiSy Scorpia"
cum adversus Gnosticos, advenus Prdxeam.— 26. S. Ze-
phirini Romani Ponlilicis ix. Scveri linp. xv. M. FLA-
VIOM. F. M. N. AFRO ET Q. ALLIOFABIOCATUL*
LLNO MAXIMO COSS. scripium fuisse a TERTULUANd
libruin priiiiura adversus Marcionein ex hisce verbis
constat. At nunc quaie est ut Dominus a xii. Tiberii
Ca^saris reveiatus sit , substantia vero ad xv. ;aifi Se-
veri imperatoris annum nulia comperla sft ? (L. de

hoc dicenSf nonipse sibi respondet: neque prudentes , C Besur. car. c. 2. cap. 45. /. e. adv. Mar, 1. 15.

ncquc fideies^ neque witatos cestimandos^ quos hmreus
potutrtnt iinmtitare? Quid igiiur^ si Episcopus, si Dia-
conus, si vidua , si virgo^ si Doctor^ «t eliam Marlgr
lapsus aregnia fuerit^ ideo hareses veritatem videbun^
tur obtinete ? Ex personis probemus fidem , an ex fide
personam ? AWoqtti cerie non esl verisimile iu tam
ab»urdain lixresiii lapsum iri Auctorem, iiisi ex tali
qiiapiam occasloiie, fortassis eiiam ex freqMitatioue
ipsius lamiliarl, dum subinde Roaiam inviserei ; nam
BouiaB Proc/tttnliabiiasse posteu deducemuSt maxime
quuin aniea blasphemiam dixerit, Paracietum quein
Cliristus piomisit, in MonUno priinum apparuisse,
et tamen iu sequentibus scriptis non vereatur iili
nomcn Paracleti frequeiiier ascribere.

Anno Domini ccvii.

25. NUMMIO SENECIO ALBINO ET FULVIO i£MI-
LIANO COSS.S.ZephiriniPapju Runiani vni.Seveil
Iiiip. XIV, plerique passas scribunt Perpctuam et Feli-
ciiaiem, idque juxta Ven.Bedam die uaialiSeveri,quem
assignaiit Martyrologia Usuardi et Roinanum Nonis
MartiiSy illis praiterea annMmerantia Revocatum, Sa-
turninum ei Secundiolum « simul pjssos in Maurita-
nia civiute Thuburbilaiiurmn. Q lum aulem Perpetum
fortissimm Martyris eolibro meminerit Aucior, opor-
let non ante scriptum fuisse libruni de Anima , quem
scripsit Adversds Philosophos et IIjsreticos. In quo
etiam alludit ad libram db Paradiso. Quem conjici-

To. 3. lib. de car. Christi , c. 7. ) Atque adeo hoc
teiiipoie simul cditos fuissc oportet libios de Carne
Cbristi Adversus IV. HjEREses db Resurrectione
Car.niS , ET ADVERSUS Marcionem quiiiquc ( Lib. de
Res. car. c. 2. Lib. 5. ad. Murc. c. 10. it. 450. /. dc
Cor. nuiit.e.ult.)t ulpotc eodem scriptosicmpure.Nam
siciit ctiani alibi dixiiuus , libro de Carne Christi ci-
tatur libcr quurlus advcrsus Marcinnem » libro dc Re-
surrcctioue carnis n. et ui. adv. Murc. ei l.i.adv.Marc,
allegaturliber de Resurrcct. carnis, quo fit utexisti-
mciii priiuum scripios adversus Marcioiuim quatuor ;
liitermedios deinUe duus iilos ; et postrcmo adversus
Marcionem quiutuni. Porro si hoc anno, uti Onuphrius
tradil, celebrata sint Dcceiinali^ Autonini Iniper.Severi
*^ filii , fortassis prasoccupata anno iniegro ob disces-
suni in bellum Britannicum, quem Cassiodorus bis
Coss. accidisse scribit ; boc etiaiii anno scriptus est
LiBER DE CoRONA MiLiTis ; sId aiiiio scqucnli (quod
mihi niagis fit verisiuiile ex iila nuinini inscriptioiie

AnTONINUS PlUS AUG. COS. 111. VOTA SOLUTA DeO)

utruuique contigcrit , illuc referre potcrit Leclor ,
dumiiiodo uobidCiim sentiai , ante expeditionem Bri-
tannicain. Ad quam pertiiiet eiiam inscriptio supra
posiia, cum efTigie Equitis maiiu jaculum teuentis :
pROFECTio AuGG. naui utruuiquc filium secum duxit
Scverus , a quo qumn P. Septimius Gcta anno pri-
mum sequenti Imper. Cxs. Aug. sit appellatus el
Tribumtiam poiesiatem accepcriti sicuti Fasiiba-

n TEimjLLfANI VITA. 74

bciii G»nsulares, confimialur dicla nos(ra conjeciura. A cribai : In prmuuiiarum est mediui ardor , ipta ca-

nicula per$eculionis ab isto sciticet ^nocephalo (ubi

Conciliari quidem possunt inscripliones et fasii con
sulares cum Oiiuphrio ei aliera quadain Inscriplione
ubi appellaiur Anioninus Aug. Tiib. Pou x. Cos.
III. desig. ut dicatur coeplus ejus annus x. Iiis€k)s$.
ad Kal. Maias, et fiiiitus anno sequenti Kal. Maiis :
scd nos ad annuin sequeniem referre maluinius , ne
hlc prolixiorcs simus.

Anno Don^ini ccix.

27. S. Zephirini Papae Romani x. Severi Imper. xvi.
lmp.CiES.M.AUIlEL. SEVERI AUC. F. ANTONINO
AI3G. m.ET P. SEPTIMIO SEVER. AUG. F. GETA
COSS.Postoelcbrata Deccniialia Antonini Rom caTER-
TiJUJAiio scriptum ceiiseinuslibnim de Corona Militis.

aui Sevcrum Impuraiorcm , aut piitiiis urbis Romae
pr;crecluin iu absentia illiiis jam in Briianniam pro-
fccli , inlelligil) ; aUos ignis, alios gladius, atios beslics
Cttristianos probaverunt , aliis fuslibus insuper ct
ungutis deguslato martyrio , in cdrcere esuriunt*
Porro Severum propierea absentem in Britannia
diximus , quod expediiionis BrilanniciB hoc anno ,
uti antea probaviinus , facioc meminerint Eiiseb. in
Chronic. Oros. lib. 7. cap. 11. Paulus Diaconus lib. 8.
cap. I. ante eos Sparlianus , llcrodianus , cl Dio in
Sevcro. Noiidum cnim Briianiiiam Romanis paruisse
ad id usque temporis , eliain ipse verbis bis supra
eititis indicat : el Britannorum inaccessa Romanis
Roina5CBini5criptumapparetexverbi8illis:£ni6c«cfleB /ocfl, Chrislo vero subdlta (/. adv. Jud. c. 7), utpole

Romamcommilitones ejus^ ei ad Dec^nnalia videlur rc-
ferendum illdd libri rrontispiciuiii : Proxime facta est
LiBEiAUTAS Praniaii/issiinorttm Imperatorum; cui sub-
jicienda putavimus quse sequuntur , eo quod occa-
slonem scripti hujus libri indiccnt, utpote in quo ,
contraquam alii niussiiabani , Christianis coronx
Bsom inlerdictum deducit. Expungebanlur , inquil ,
ift emlris Milites taureati, Adhibetur quidam illic ma-
gis Dd Mites ; iolus libero capite , coronamento in
manu otioso. Singuli designare^ etndere eminus , tn-
frendere comimis. Murmur tribuno defertur , et
pergonM jam ex ordine accesserat. Statim tribunus :
Cur [inquit] tam diversus Imbituf Negavit itle cum
canerissibiitcere. Caussas expostulatus^ Christianussum,
retpondtf. Sufragia e^ande, el res amptiata, et reus
ad Preefectos. Ibidem penulas posuil^ speculatoriam de
pedibus absotvit, gtadium reddidil (naiii mililaria om<
iiia insjgnia in exautoraiione mililum cxui solere, vel
ex Herodiano lib. 2. maiiifestum est , iiiitio Iiiiperii
Severi)* El nunc ruuatus sanguinis sui spe, donativum
Chrisli in carcere expectat^ Exinde sententi<B super
ilto , nescio an Clirisiianorum (non enim alice etlmico-
Tum) , III de abrupto el proecipiti ei mori cupido^ qui
de habiiu interrogutus Nomini negotium fecerit. Ncc
Tcro omlllendum. illud : Plane superest , ut etiam

Lucio Britaniiiarum Bege paulo anie ope S. Elcuiheri
Papae ad fideiii converso, iiem etiam illis : Britannias
intra Oceani fines conctusce sunt.

Anno Doinini ccx.

S8. S. Zephyrini Romani Poniilicis xi. Scveri Imper.
XVII M. AURELIOCLAUDIO M. F. POMPEIANO. ET
LOLLIANO AYITOCOSS. Romae ndbuccxisiens Ter-
TtJLLiANUS, scripsisse mihi videtur librum de Velandis
yiRGiNiBus , quem Grxce qiipque scripiuin csse his
fatetur vcrbis : PropHum jam negoiium passus mcm
opinionis , Latine quoque ostendam virgines nostras
velarioportere, {Lib, de Vel. virg.c. i ). De qiio argu-
roento anno sequenti laiius. Scripsissc ctiam verisi-
mile e:»t paulo post, jam Carlbagincm reversum,
librum ADVERSUS PKAXEAN , de quo Auctor :
Iste , iiiquit , prtmiM ex Asia hoc genus perversitatis
intutit Romos ; tu>mo et alias inquielus , insuper et
de jaclalione Marlyrii inflatus ob solum et simplex ei
breve carceris tcediunu Fructicaverant avenie Praxeante
hic quoque (nempe in Africa) superseminatce, traductas
dehinc per quem Deus votuit (quantum apparel , Ze-
phyrinum Papam , utpote de quo tale qtii tradat B.
Opl.Milevil. 1. 1. conlra Panneiiian.), etiam evutste ti-
debantur. Denique caverat pristinum doctor de emen*

mortifria reeusare meditentur. Mus»iani deniqne tam ' dationesua, et manet chirographum apud Psychicos ,
bonam et tongam sibi pacem periclitari, JSec dubito apudquostunc resgestacst, exinde silentium. Avenw
qiuosdam seripiuras emigrare, sarcinas expedire , fugce vero illce ubique tunc semen excusserant. Jta atiquaudiu
etccingi de civitate in civitatem. Novi et pastores eorum jy per hypocrisin subdola vivacitate tatitavit, et nuncdenuo

in pace leones , tn firatio cervos. Sed de quwstionibus
coufesmonum atibi docebimus. Denolat eiiiin ibi aiit
librum de Fug.i in persccutione, aut quod magis pta-
eet^ScoRFrACO^t.AnvERSus Gnosticos. (Lib, adv Guost.
et c, 1), iiempe Prodicum Scorpianum et alios Vatenti'
nianos Martyriorum refragatores ^ qui jam iii Arricam
imiiiipere coeperant: (de quibus videat Lector Aniiut.
fiostras) [i6id. c. i.]. Furtassis etiam Rom» scriptuin.
Ib 60 enim et de quastionibus confesmnum, id esi , quod
confiCeri Christum neces!»e sit , latissime deducit, et
persecmionem omnium gravissimam , qii:r. dicia oc:
caskMie po>t loogam iiacem (iitpote quiiin Rom;c et
in Afirica ad id teniporis pauci leguniur sub Scvero
passi marlyres) recriiduisse videtur, his verbis des-
Tertulliani I.

erupii (adv. Prax.^ c i.). Ex quibiis verbis satis pa-
tel , et revocasse suam ba;resin atiquando Praxcan
dispiitaiione aliciijus eniendaium , scd iteriim* rclap-
siim dcnuo crupis^e , cl diiiii hic bbcr scril>erctiir ,
adliuc siipervixi>se. Qu:inquam inlerim , si veriiiii sil
quod addit de Muntani prophetia cjiis ope expulsa ,
qiiandoquidem illum floruisse constct siibS.Eleutliero
P;ipa , oportoat jain scnem fiiissc Praxenn. Noscerte
vixdutn in eo quod diciuin est , Auciori fidem adbi-
bcndani puiamiis ; tiiin qtiod S. Pacianus hsec vera
scribat de h;creticis calapbrygibtis : c El primum
lii pluribiis niluiitur Auctoribus ; nnm piiia Graecus
Blastus ipsorum est ; Theodolus qiioque el Praxeas
vesiros aii<iuando ducueruiit : 1 tum, quod ipse Au-

{Trois.)

7« TERTULLIANI VITA. Tt

euir , praMerquan qnod iUk sui^iiagiat tanqiiam A (quam prezelaelita in saaeib agsio^eU ittea.6. Hie^

diacipoles BJmlimi , elT/MMfoliim , d JhroaMm » oum

ITtclertiiO , Hlie qui MMttidiiiM JSsekmem pfOHMnHa'^

bmu^r eamdem toreeio aiivilMk , el Ik>c hbvo im-«

pugnat.

Anno Domini ccxi.

& Zephiriai Papai Romani xik Severixvui. M. ACI*
yO M. F. 11. li FAUSTKiO. ET G. CJISaNia G. F.
TRIAKIO RUFINia COSS. cempleiiim fbit, quod
scribunl posi Auctorea supraciutos .Gassiodoriis iii
Glirenieo, ei Ven. Reda kislov. Eedea. lib. i. cu^ ^.
de Severo , quod mllum erebri& lurrtbus eommum*
mm ia Britmima , pev ee»ium et ampUna millia pas*»

roAjFmiia Epist ad Damae. d6 prodigo el Crufi Uiis)/
eedet eoAHimdiarttm lomenelatiir^ ipae MdiieefeU
NoB Itaque^ ai quid m re ioterta ditiaare Ueeat^
coijieimus TertiUiiamNN^-poal ebilutt AgrifpiAi» in
eblinendo EpiscafaUi GarLbaginiensi repulsam pas-f
amn tetaaais invidia Glericefum qiMumdam Ecele?
six Romanse , a quibus proind^ eliam eoMumeliie
arrec(us , ad partes Montani desciveril. Gerle fomi-
tem illis invidiae administrare potuerunt loci aliquot
in libris praecedenlibiis : qniboa taeite qttorumdam
Glericoruui, fbrtassis Romoaorum, viiia reprebendit»
Bon aiiter atque poslmodum Bi. Hierenyma ei Paa-
lim> accidil eadem de cansa {L. de Sped. e. 25.);
Imprimia de ft-equeBtalioiie spcetaeiilomim : Sed Tm^

suum de mavi ad meve perdnxerlt, ul panem pro-t B ^im^, inqiHi, vod/lireiifv , wl mweiio m a iKv (nempo

viaciae frtfviae. pravltia veeeplam a Cftleris iseerei

seeuriorem , proqyo faell ctiam Vex Sevevi el Anto-^

nini Augg. Eboraci laia hoe CoiMidaiii Non. Maii ,

qu£ extat God. lib* 3. Tit. 3SS. Ub. i. Gerte tunc

primum legunlur Inscripiioncs quibus appellalur Se-

verus BRITANraGUS MAX. TRW. POT. XyilL ac

Anionlmia BRITANN. TRIB. POT. im. IMP. ».

G(^. HI. dentqne et ilh : P. SEPT: GETA PIUS

AUe. BRIT. TRIB. POT. m. COS. If. rnio ex bnere,

et ex adversa parie : VICTORrii: MRITAN. Uipme

quum tertius foertt dunlaxat isie annus, ex qno

Geia Tribonitiam potestatem crnn caeiefi» Imperit

insignibus acceperat. Porro boc fere anno conligisse

aHqwis de devo) olrviijifv Pre^iMm w el ne e MK intep
efemhmthme modov, ^e ^ a m fvcnm^emmiiitaveiiif ;
VI qmtm e tkie k e fvwl, i/le dicliiiw eil iwpfimtlMiMhrei
neii vfsv ; peteni vl de mieericerdia mtaorj 4e/ame m
memu ur eoemH e$ ff m nyaf rviiarKMnim. Aowloi Dvavt
o fw'f imtimii eeiupmiis emUoeee cupidimem. Qimlv eel
ei^m^deEcekeiaDeiin Eotleeiam dJMJfoktenderdf de ead»
(qued emm) iii rermim f %iUu memm qmmadBeeeimm
emndeme, peetm odmm imukmdahielrienem defadtftre?
e» are ^ Amen in emmmm peoiederie^ §ladia$ori
imiimoniHm r edder e f «> «Immc^ eliia ommme di-»
cere, nisi Deo CkrislofL do IdoL c. 1. {L, de Cor.
miHL I.). Iiem illud iii Aritfieet Maloram ; Tom ,

ccnsemus , quod de TERTULLIANO scribunt D. ^ inqull , die od ham paelem eelae /kiei poreaokH in^

Hicron. Sophronius GnlaL Seriptor. Ecct. ac Nkeph
lib. 4. cap. 12. ac 31. quum usqne ad medfam aeia-
tem m EccK Gatholica presbyter perinensit, ad Mon-
tnni dogma delapsuin. Verumtamen magna est diffi-
culias , quomodo scrrbat B. Rieron. id foctum invidia
et coDtumeHis Glericorom Rom. Ecchac Sophronius :

5>Wv« x«i iK^v}Xoextff/Mls tOv x>)}pixAv f^ h 'Pea/x>?

iMXi/i9ioci , et interpres Ntcepliori : c propter Glerr
Romani mvidiam ; i pnesertim quum do co nusquani
conqneraiur Auclor etiam in Hb. adver. Ecclesiam
scriptis , maxiine quuin causam illam reticens Vin-
ccntius Lirinensis , etsf B. Ifieron. posierior , non
nliqd dicat , quam TERTULLUNUM Galholici dog^
matis et vetuste fldei parum teiiacem, ac disertlorem
muho quam feHclorem , mutata sententia in errorem ]|Rvm ^tto? oir^nef negal^ dmn oeiendie^ nemo pro^

gemene Ckrielianmis ak IdoHe im Eeeiee km wmeeo , kie
manikue adoraro, fnm ferio mherms Bemet mioeammf
nmnue adiinooere cwpoei Aomm», fvo; dttiMMiia ver-
pora confermu, thc koe mffkU, Farameil^ekakaliie
manikue acfipiant tfuod oo n m mi n a nt, eod ipem Iradaul
ahk quod eo nlam ina o e rmU , Mt^ H n me in. ordinam
Ecckt^aslicum Ariifiem idolemm. ProA eeetue ! Semei
Judofi manue Ckeklo kduierunt , ialt ^imrii^ eorpue
efus hcmeunt. B mamee pressemdendmi Rvrsum iliud
de Pastorihus In perseeuiione fugieBUbiis : Pleiiv
v«pvi¥fi nl vlifmi marl^ia recuearo medilolue , qui
PropkeHae ejuedem Spirilus eaneti eoepuk : nem H
Paetores eiiam eorum m paeo ieonm, ks prmiko cerom^
Denlque de velandia Virginibue .* lihnn

delapsum, magnam feisse in Ecdesia tentationem.
Quem Ipiilatur Abbas Trithemius. .

3^. Est quidam qui fnvidla [causam ftiisse pu-
let Auctorl eloquentiam. Rhenani conjecturam, quan-
tumvis suspeciam,sequuiitiir ctiam Gatholici quldnm,
qui suspicanlur ilfum quom iniiio Ibvere coepissel hxresi
Montani,staiim Eccleslae communione privalum prius
quamsetotumdcdcret,qiiarecommotus iHe prorsus in
Montani parles transierit. Verum non video quomodo
Excommunicationem Ecclesiasticam , quam Auctor
divinam censuram et fiuuri judicii prajudicium nppel-
hl{Apolog,c. 39.), B. veroHieron. Epist. ad Heliod.
c ante diem judlcu jiidicinm qiio ejectus de Ecclesia
rabido diemonis ore discerpitur, i nou solum invidias

^avffl, nffi aHqui iaks quake oirgineo ipem. Taieo
enim ocuh vohnt virginem vieam , ftmlif kokel virffo
qum videri volol, htvicem se eadem ocuhrum genera
deeiderant. Ejusdem hkidink VfV vidwi vl vi*
dere {Ibid. I. de Veland, virg, cap. 2.). Auetor
commentarii S. Ambrosio aecripii hi Bpial. Pmilt
videtur interpretarr mvidliam illam , quasi foieset
ipshis Aiictorls in Gienim Romamim. Sic enlmt iRquitf
Per mvidiam charitaiem comimpeoieo, seieniiam
ad nihitum deduxerant. Nam et TenuHiamis et Nova*
tianus non parvfe semntim ftiermil; aed qme per xe-
him cbaritatis fosdera perdlderunt, in sebiama vertii
ad perdiiionem soi bviereses ereavermil. Ex quibus
verbis lit eiiam verietmillor mea eonjeciyra ex eot

77 TERTULUANI VITA. 7«

quod ob repulsam Episeopalus nom. io gcbismd ^kW^^ ie^qumm. {l. 4$ Jejmi. «, i3. (. df

/"^N in iMrj«#. i;. S. ) iltiui) qpufu eoRtra Ecelo-

lixresim iaciderU Noyaiiauua. ^ro ai eieoittT
municaitts fueral jo$ris$imis profeeio dc causaia, etiani
fana^sis in abseiiieiTi eam MilU aenieuitam B. Zo?
pbjriniis Pbmifei. Primum eniiu in lib. omiiibus
scriplis cUra 14. imperii Sevori AMUim, Parnd^A
Bom pf^hetxm fregHmiir ^ &^^u$ tM»cU etiam
IKmiani verbis jam eiuiii memiiHl, siemi eiiam imi«
UemPrepheijidh subinde, modo Prmilkm, modo ifo*
ximkkm signirieans; ei simiiiier de Ext0$i babelnoi
paMca, locis ciiaiis mter Paradoia AncioHs {L. a4
Pnix. <;. 1). DeUide PiffckUo^ ^Qjue« id esi «ni*
«ia/#f app^are caipii CaiboUeos» lumadvers. Hare.
tuin advers. Priman , sicuii eiiam ibi luiius. PosirCf
luo omnia iUa simul coojuiigeos lib. adv. Prax^n «

$iam scripium asseraql, ubi svfire. B. lliero^ymMS,
^pbrof^usei Nicepborus, veri)»imile fii F4^>miiUum
Ronnmum fuisse Presbylerum. Cerie qiu>d aUqup mi^
iii&icrio Ecclesia^iico fuodus , colligere est ex verbis
Ulis ; &ed quum if» Auctgree , id e$t , Di^ni^ Pret*
byleri et Ej^ecQj^, fu§iuut, quamodo Imcm miMgere
fKUerit ? Quibus iuierim quando ( conirAquam seoii(
Aucior ) rugere liceat , iu Annoiatiooibus liostris la^
lius. MemlBii m eo eiiam HutilU mctiwmi Martyrie;
porro 01 sttb Severo baud dubie referri dehei , qood
scribuoi Euseb. ei Niecpher. de Origeuis prima perr
seeuiione max'^ma apud Alexaodriam , aniequam 9^%
ipsc casirarct. Aiqui ad inicUeaum Auc^oris facUi

Ihmamim Episcopumt qunuium apparei, Eleuiiierium j^ ubi dtcii : Maledicium eue mita o^r&O^iv ()4um Cm*

c:iUinMii.'inir, ianquam qui agooscens jam PrepheiioM
J/oA/oni, Priicee et MaxHH{U»f es ea aynitione paeem
EccleeiiM Aeiat et Pkrygim inferre paratue fuerit^ ititf
praxeas faUa (perperam inquit)^^ ipiis Prophetie e$
EccktHe earum asseeeramlo, eoegiiset tinerm paMs re»
vocarejam enussas, et a propotito reeij^endorumi cha-*
rismiUum coneessare, Ei insuper di^oU negatium prov
curaste dicit , ^iii prophetiam expulii, et paracieiHn^
fugaeit, Cerie rpse Aucior Excommuuicaiioiiem ia bai^
reiieos approbat non uiio in loco (S^or^. ad^^
Guati. c. I .).

Anno Doniini ccxii.

f XVI. De uitimit TertuUiam . monUmtlm Ubrit^
ike Fuga in pertecmionet de Exhariatione cattitatits
de Monogamia^ de Jejuniit arfMntii Ptyekieatf de Pn>t ^
Oiciiw , de Ey/oft, advertiu ApoUomum Septimum. ^
31. S. ZepJiyrini Paps Romaoiuu. U. Aurclii AotOr
nirii Bassiani Pii Felicis Augusii Briiannici Germa-
nici Imperii i. Q. EPIHIO L. F. RUFO LOLLIANO
GENTL4N0. ET POMPONIO BASSO COSS. conscrip-
lom ceiisemus TERTULLIANI librqm DE FUGA
IN PEIISECDTIONE. Idijue anie decessum Impcr.
L. Scpt. Severi Penin. Augusii qui eoanuo pridie No-
nas Febr. Eboraci mocrore magis (]uani uiorbo mor-
tous cst ( in boc adeo puniius a Dco juxia OrosiMiq
lib. 7. cap. n.) nondum clapso anno Imperii sui iS.
ot poie qiium ab Idibiis Maiis auni Domini 194. ad
dictam usque hujus anni diem compuianiur duniaxai
annl 17. menses 8. dles 21 ; quo (ii ut bunc anni. ■•

tarm uuucupare (i. Apalog* e, 54.); id qnod Uie re«
censoi Herod. lib* teriio de riiu observaio m rela?
iione Severi Imper. post moriem in Divos per fiUos
Romas facia , po&iquam ciiiores ci Britan«ia fecum
ullati io urnaalabasiriBa juiuillum, auitorca juii^
$pariiamim , io sepulcnim Anioniiii suni Ulati. Ilio
pro^icrea praQtereundum non puiavimus , quodiittum
pridie Non* Febriiar. perierii Severus^ casiigari «|e<*
bcreai ieges dm Codieis, altera lib. 6. TU. 45. 1. 1«
ui iegaiur v. Kal. FobruaiU , pro , Janujirit : aliera
eju$dom 1. Tii. 37^ libt 3. mi soU Aoloiiiuo Aug»
ascribaiur, non 8evoro ot AniOQ. Augg. utpoio
qnum \^ aU. vi. Kal. Maii , diu posi iUius obitum ,
maximo qimm exte^ iei^ Anionini soUus Kalend,
Maii» laia^ ei ^\» plures bia Cess. lal».

AoaoDominlcGiiii.

38. S. Zephyriai Romani Poniiieis xiy. Antonini.
Imper* n. M. PQMPONIO M. F. ASPRO R £T ASPRO
COSS. sive duobusAspris, quibiis Coss. Leges Anio-
nioi variflB dats legumur (quorum soniorom cumdenr
Ulum censemiis 4e qno supra ad anmira ccii ), solns
Autoninus ( tesiilitts llerodiino ci S; nrliano), fratre
Gela ad pectus siinc matris inlcrreclo p<>siqiinm init^e-
ravUannum unum, diosSlTaescpulto in septisonio
(qiiod a so|)tom zonis ccnli iia dieium Sevcros , vel
Euseb. tesie, sediBcaverat ac in Divos relaio), Impe*
rium usurpavit, Insupcr et alios plnriinos , qimnium-
vis palri sibique nniea carissimos , neci Iradi Jossit »
inier quos eommemorandi veniunt Papinianus Ule ,

Anton. faciamus , aut saliem anie rediium Anionin P ejus ae Juliani et Tertylianl JG. pneceptor , Inris

ex Britanniis curo fraire sno P. Sept. Geta Felici Au-
gosto Briianiiico Imperii consorte , adbuc durante
liftrsecuiione {L, ad,Scap,c.L)^^mm ipse^uipoie/aru
CftruffoRo imbuius, sicuii supra ex Auctore diiimus]
TdSeveroSulpiiioiesle (Sacrm Hitt, /t^. 2j, cessare
lecerii , utpoie qui scribat ab obitu Severi ad Decioiq
usque pacem Ecclesiis fuisse , praptcrquam quod ^
Maximino in Episcopos saeviium fuerii ; quam adeo
longam pacem appellai D. Cyprian. |ib. de Lapsis.
Qoanqnam inlerim edicia Severi adliuc aliquandiii
▼^ioilsae ei his Auctoris verbis viJeanlur : Nisi fort^
in Sema$uontuUa ei Prindpum mandata coiiionibut

Asylum cognominaius a Sparliano , ei SamnuHilcas
Serenus, cujus libros plurimos extare ille scribit ,
Gordiani posiea Cssaris p«dagogus. In hune annum
referimus librum TERTULLIANI DB EXIIORTA-
TIONE CASTITATIS , utpoie quein Nicephorus, lib.
quario, caplte 54, inter eos recensei, qui coiilra Ee-
clesiam eatbuUcam couscripii sunt , ei in quo eo de-
meniiae) videtur venisse , ut apud tret eHam laicot, ut-
pole Montanum et insanas ejus Propbeiides Priscam
et Maximillam , esse^Ecclesiam existimct , qnemod-
roodum laiius idipsum aUbi inculcai (Li6. d^ £xAor.
cattit* c, 7. Ub. de pudic, c. %\ .):Huic etiam anno np-

7«

TEUTULLIANI VITA.

plicamus Jiftpuiaiioncnvillam Caii ScrSploris Eccle- A elx, quorum scnleniiic acccdimus : sed quia illc pri^

slasiici advcrsus Procjum, cujus mcmincrunl Euseb. '" '^'^ ^*"' ^ '"^ "'^'"^ ' ''

lib. seiio, capilc decimo quarlo : Beaius Ilieronymus,
in Caial.scr.eccl., cilalius in haic verba Niceph. loco
jam cilalo : t Floniil, inquil, sub Zcphyrino Romas
Episcopo Caius, AnloninoSevcri niio imperanie. i Is
ndversus Pn>clum Monlani propugnalorem disseria*
tioncm copiosissimam babuii elcomposuii, icmcrariaj
audaeix, quod novain iniroduxeril Prophciiamiillum
redarguehs el confiiians.Quani quidem nos aliquando
cxisiimavimas ansam dedisse Auciori ad Montani
parlcs defiGiendi ; quod verisimile fil in Proclum liac
disputationc convicium, nec re-ipisccnlcm,a Zephy^
rino Excoininunicaiionem laiam fuisse, cl omnes cjus
asseclas, intcr quos haud dubie Auclor , nipote Mon

mummariyrio afTcclus fuit cum Aposlolo Pciro (uti
jam dictum esi), ccnseinus ab co tempbre mimcrandos
quo Epistolam scripsii priorem ad Coriuihios, ab anno
nempc Domini circiler liv. Imprimis enim scripiam
Epistolani ulramque ad Cf^rinthios, postquam ab ipso
ad fidem essent conversi, ex eisdein lil nianifcstam ;
qu£ ^ conversio contigisse pulatur anno Domini 51 ,
quum ibi h:csi( ad anniim ci menses sex. Dcinde si
Eplicsi scripta sit ( siculi quidam et rectius habenl
Grxci codices) ex historiis Peregrinationis Pauli satis
patei dicto anno , qui incidit in duodecimum Claudii
Imperatoris, Ephesi i|iuin hubitasse. SivccxPhilippis
( qnod phircs pra* se fcrunt el Lntini ci Gncci codi«
ces), ccrlc anno 55. Per Philippos iier fecisse, post-

tanistarum xarat Proclum seclalor, non eorum qui B quain Epheso discesserat , sub fesium Paschae , tes-

sccundum iEschinem dicebaniur , contra quos cfgit
libro adversus Praxean. Veriiin jam antea illuni de-
flcere coepissc , inio contrn Ecclcsiam scripsisse ,
cx snperioribusmanifestiiin fit. ForUssis eliam hoc
lemporc contlgii Origenis discipiili Clementis Alcxan-
drini et Ammonii Romaiia sub Zephyrino profectio ,
cnjus mcmincrunt Euscbius et Niccphorus , quoruni
llle lib. 6. cap. 12. causam iUius cam scribit , quod
in optatis iUi cssct aittiq^iissimam illam Ecclesiam
inviscre. Quo tempore etiain alii Ecclcsiastici scrip-
lores ab UUsenamemntur, Berillus Arabiae Bosirenus,
Hippolytus Juxiaquosdam Porluensis, Alexandcr pri-
innmCappado€iae,deinde Hicrosolymorum Episcopus,
quibus intcrscril B. Hicr. ctiain Miiiuiium Feliccm ,
qui Apologeticum Aucloris pcr multa imitatus est.

Anno Domini ccx v.

35. S. Zephyrini Pupse Romaiii xv. Anlonini
Imper. ui. IMP. Ci£S. M. AUREL. DIYI SEVERI. F.
ANTONINO AUG. BRITAN. GERMAN. lUI. ET P.
CCUOP. F. BALBINO II. COSS.ipsc Antoninus Imp.
Tdb. poicsl. XVI. deBritannis iriumphavil. Quoanno
a TERTULL. scriplum exisiiinamus ciiam adversus
Ecclesiam librum DE MONOGAMIA. Iii eo inter
caetera sic legilur : Quum magis nune iempus in col-
lccto faeium «tl, annis circiter clx exinde produclis(L,
de Monog. c. 5.). Qnos qiii a Pas.<iionc Domiiii compu-
landos voiueril, toia via abcrnire ex soperioribus plus

laniur Acta Apostoloruin cnpite vigesimo. Et vero sic
inleUigi dcbere Auclorem , vcl ex illis dictis verbis
coHigitnrquae lcgeraifere i. Cor. VII, 29 : QMtmi nunc
tempus in coUedo factum sit, Atqui in hunc annum
hoc inctdere, non in xv Severi ( uil quidam eliam
viri erudili conjecturam facinni ), ex eo perspicuum
est , qiiod illc idein sit ciim anno Domini ccviii, ad
qiiein proinde abeo quem diximus, non nisi anni cly.
conflciunlur, nec uUcriiis extendi possnnt, qnod anno
priinum5l. fidei catholicae iniliati fuerint Corinlhii.
Porro fuit hic aiiniis nobiUtfltus Consulatu Irinm Im-
peraiorii Ordinis virorum ; nain praHcr Anioninum
cl Dalbinum, qui qnarliis ab illo imperavU cum Pu*
pieiio,etiam suffecius fuit ex Kalcnd. Maniis M. AN-
^ TON. M. F. GORDIANUS , qui posiea Impcrat. Cacs.
Aug. appellatus , a B:iIbino interfcctus fuit , siculi
nirsum ex Kalend. Maiis P. Helvius D. Perlinacis
F. P. N. Periinax paiilo posl occlsiis ab Anlonino.

Anno Domini ccxv.

34. S. Zephirini Romani Ponlihcis xvi. An-
lonini Imper. IV, SILlO MESSALA ET Q. AQUI-
LIO SABINO COSS. Impcrator ex ex|>cdilionc Gal-
lica , ciijus Spartiaiins incniinil, Roinain rcversus,
a vcstis lalaris gencre indc allalic, quain plebi dis-
tribuit, ut co vesliiu sese salut.irot, Caracalla
nuncupatus est. Hoc fere anno sciipium cciiseinus
a TERTULLIANO ciiuin advcr^us Ecclcsiain 11-
brnm DK JEJUNIIS ADVKRSUS PSYCHICOS

saiis manifestum est, etiamsi , juxta erroneum calcu- (^. ^^ j,.„„, ,^ ,^ ;^,.^ ^ ^3'^^.^ ^ ^^ j ^^ „^

lum Auctoris a passo Chrislo usque ad devastalioncui
Hierosolymorum anni duniaxal conipiilareniur 23,
quos aUienumcranl 25; quia iisquc ad annum pr^sen •
icm non soluin 160, scd pr4»ducti essenl 188. Stint
ciiamquiabAposioHs hunccompntum ineant, eo quod
prjemittalur : post Aposiolos; in qua senteniia et no^
fuimus , quum Annol.'itiones nostras in cum scribe-
reinus locum. Verum SS. Peirus et Paulus priinum
passi sunl anno Ncronis nlliuio,<|ui in aniiuin incidil
Chrisli 69, a quo adhuc non nisi coinpuiantur anni
i46. el S. Joanncs Evangelisia vixit ad Tr.ijanum us-
qq^, mortuus primum anno circiler 100, unde noii
plurcssunt anni qiiam \\\. Propius accedunt qui
ab Aposioli Pauli xiatc coinpulant aniios illos circiKr

imprimis fit verisiinile, cuin Proclo rcliquisque Mon-
tanislis postdiciamdisputalionem, cii:imTeitullianum
a Papa Zephyriiio cxcoinmunicaluin fuisse, ex vcrbis
inquam illis :Dum quaqua exparie analhemaaudiamus,
quialiier annuntianiHs, Deinde varia luin fuissc cclebrjr-
la pcrCrxciasconcilia, ila tcslalur : Aguiiiur prteterea
per Grwciasillas cerlis in locis Coucilia ex universis Eccle-
«11*5, per quce ei aliiora quosque in commune trttciantur^
el ipsa reprassenlatio toiius nominis Cltrisliani magna ve-
neratione celebratur. Conventus autcm ilH stationibus
prius et jejunatiombus operali. Quae maxime conlra
Montnnisias convenisse, vel inde inilii colligcrc vldeor,
quod etiam in Episcopos quosdam ea hasrcsis-canccris
in inorem scrpcrc coepisse videatur, cx his Aucloris

TERTILLIANI VITA,

irerbis

eiiam Spiritatibus ; nnm spiriiales Moniani as^eclas

Fsycliicis (iia Cailiolicos caluuiniose appellal) opponit

{Jbid, c. i5.).Porro si vera sii leclio apiid i)calum Hie-

ronymom Epistola quinqtiagesima quarti ad Marcellnm

de Monlanislis, quod illi tres in anno Quadragesimns

faccrent, quasi Ires passi csscnl SalvaKircs ; incipil ab

illis nonnibil dissenlire Auclor in duariini duntaxal

observa(ione,siculi ex bis vcrbis eliani juxia MS. cod.

maiiiresluin fil : Duas^ inqiiis, iii anno hebdomadas Xe*

TopkagiarutH, ncc totuA, exceptis Subbatis el Domimcis^

offcrimus Deo^ abstinentes ab iis, qum non rejidmuSf scd

differimus. Veruni de lioc laliiis in Annoialiunibus

noslris.

Anno Domini ccxvi.

Ha:c erttnt exempla^ et populo, et ephcopis A P. F. ANULLINO COS. ceitseiniis scriptosTERTUL*

LIANI LIBROS SEX DE ECSTASI, el ADVERSOS
APOLLONIUM SEPTIMUM {Inter fragmenta), quos
etiamadversus Ecclesiam scriplos leslanturB.HIerony*
niuSySopbroii.et Nice|)lior. Nec obsiat quod Apolhnium
collucetBeaiusHieronymusCatal. Script.EccIes. antc
Auclorcni,quia, qtiod alias facere solet, nullius iinpe-
ratoris ascribil lempora. Euseb. quoque Eecles. his-
tor. lib. 5. cap. 17. ciposieumNicepborus,eumiu(er
eosquidcin rccensct qui adversus Motitanum scripse-
ruiit, sed aliquandiu posleaconscriptunisalisindicant
illa verba : c Porro Apollonius scriplorEccIesiablicus.
qnum ea quas Calaphryguni H.xresis noroinnt» cst ad-
liuc in Pbi-ygia vigere viderelnr, Libruin separatiin ad
palronoscjiisdem confutaudos conscripsit. Deindecon-

55. Saneti Zepbyrini Roinani Ponlincis xvii. ^ vincii illud ejiisdem : Idem iste Apollonius in eodem

Libro commeinorai, quod quadragesimus jam aniius,
in quo quidem ad lioc opus scribendum seconlulit,
agebalur,ex quo Monianiis conlictam ct cominenlitiani
propbetiam incoepcril. i Atqui ab initio ponliGcatus
sancti Eleuiherii, quo Mimtanus hasresimsparsitsuam,
uti supradictum est, ad hunc usque intercedunt anni
XL11. Sedit enim Eleuiherius post consulalum Cethegi
et Clari (utpote crealus pridie Idiis Maii, qunm exstct
illis consulibiis Epi tola Decrelalissancii Suteris Papx
data X. Calend.Junii) usque ad Matemum et Praduam
consules» derunctiis vii. Cal. Junii, id est ab anno Do-
inini ci.xxu. iisque ad aunum clxxxvi. per anuos xiv,
dies xui Sanctus Yiclor, ut supra dicluin esi, aniios

Aittonini imper. V. AIMILO Li£TO ( quein paulo
post ab Antoiiino inierrecluin scribit Sparlianus )
£T ANICIO CF.REALI COSS. co ipso quo Anto-
niiius in expediiione Gcrmauica (lesle Sparliano)
juxta Rhetias innltos barbaros iiiterfecil , inde
potissimum GERMANICUS .tppellaliis , pnlntur scri-
psisscTERTULLIANUS librum DE PUDICITIA {Lib.
de Pudiat. c, 7. et cap. iO. ). In.quo scutenliam
saiicii Dainasi in Pontificali dc vasis vilreis ad
sacrificium ordinatis a sancto Zepliyrino,cunfirmant
lixc illitts vcrba : Ci<t ille si [orle patrocinabilur Paslor^
quem in calice depingis ; niaximc qucd scquilur ; At
ego ejus Pastoris scripluram haurio qui frangi non

poiest; rrangi eiiiiu racillime possuut calices viirei; ^ xii; mensemi, dics xxviii; cum S;incli Zcphyrini
quos eiiam dcpiiigi tuin solitos esse, liiiic fil in:ini- xvin lieiitannixLii.

fesium. lUcetiam in lioc a Montauislis dissenlii , quod
quum, leste B. Hieron. Epist. supraciiaui, M uilanus
seusissetnon posse renovaripcrpocniientiainLapsos,
atque adeo illum ciim Novatiaiio conjuiigat; Auc-
lor duntaxal inoechiscirornicatoribu5i (lisi pcrperam,
et contraqtiain antea scripserai libro de Poe:iil.) pa»
cem Ecclesi;c neget, 0|)ptignaus cx propobilo illud
Zephyriiii (quem Pontificein Maxiinum eliatn jaiii lioi-
rcliciis el Episcopum Episcoporwn appcllal) : Ego et
fm£chi(e el fornicationisdelictapoBniteniia functisdimitto
{Ub. de Pudic, c, \ .). Atque hoc est niea qitidetn scn-
tentia qtiod de illo scribit B. Augtist. lib de IIxtcs.,
poslmodumabsC:il;iphrygibusdivisunisuaconventicula

Aiino Domini ccxviii.
§ XYII. Quonam uilimo tempore floruerit. — 57. S.
Zephyrini Papx Roinani xix. Anlouini vn. uirius<|uc
ultiino, BRUTTIO PR J:SENTE ETMESSIO EXTIU-
CATO COSS. nos ctiam histurix iiosiroi Terlullianica;
fiiieni imponimus. Ntm quod certo veliiiius assercro
postca non supervixisscT^RTULLIANUM.qucmTri-
themius srribit vixissc usiiue ad seitectatii et scnium,
scd quod sallem a scribeiido destitcrit. Scntiebainus
artqiiaiido, quum in illuin Annoiaiiones scribercmus,
LibrumdeJejuniis, subS. Calixto papa edilum fuissc,
quod Jejuniorum meiniwerii citra illos dies quibus ablalus
estsponsus (Lib, deJejnn. c. 15« n. 78. ibid. c. i ), id est

propagasse, fortassis qitod jaiii deruiictis illis qui D extra quadragcsiiiiatii, existimaiites alludi ad jejuni.i

xscTa Proclum ^ciijus ipse sectator) dicebaiilur, obiine-
rent palinam illi qui secundum iEschinem. Utpote
contra quo» lacite scriphcrit libruin adversus Praxcan
de Patre et Filio non eisdem. Disseiisisse etiatn illuin
aniioiavhnus deduabusduntaxal Quadr.igcsiuiis. Qiia-
re falluntur, qui cx eo loco coiligitnt euin ad caiholi-
cam Ecelesiain rediisse, inaxime quuin B. Aiigust.
causam baTes. duplicem assigiiat , tuin quia Iraiisiens
ad Cataphrygas coepit secuiidas nupiias damnare, turo
quia sua cooventicnla propagavit.

Anno Domini ccxvii.
36. Sancii Zcphyrini Pap:e Romani xviii. et An-
tonioivu Q. AQUILIO SABINO. II (ad quem Ulpianus
Libros 51. Dtgestonim scripsit) ET SEXT. AURELIQ.

iv.Teuiporum ab illo iustilitta. Scd ubi penitus inspe-
ximus, poiest rcferri aiitad id quod sequitur : Etsta-
tionum semijejunia interponenlet (neinpe feri:» quarl»
ei scxLv. ad lioraiii usqiic nnnani) ct inierdum pane ct
aqua victitantes ^AUl ad jejuuiuui Sabb.ai, quod Romo:
celebrabattir cx siaiuio, non in Africa (ciijus eliaiii
paulo posl meminit) aut ad jcjunia Poenilentium eliani
Caiechutitenorum, dc quibus ipse in h£C verba anle
bxresim : Ingressuros baptismunif oraiionibus crebris ,
jejuniis et geniculationibus et pervigiliis orare oportet
{Lib. dcBaptis. c, 20), aut dcnique ad jejunia in Vigi*
liis Festiviiaiuin Ecclesiasticaruin. Atqiie adeo placct
B. Hieronymi,So|»hronii ct Niccphori senieniia quinon
sub Macrino aut lleliogabalo, sed sub Sev«ro princiftt

85 TERTULLIAKI VlTA. 81

ct Anlt^iiino Camalla floruissc et scripsisse leslaniur A (|uam post hxresim, sedqnam anleaadkuc Caihoiicui

hntic atittorenr nosirum ; nmxime qunm sub S. Ze^
pfy^iH^d Pmaiffce omnts iWttta clamlsse scHbant, non
sub C;ktixlD ; prtfcl^ nnum aliqnem neoicricum , qm
lameh eutti Jaih antea snb Adriano Coesare eumdcm
ftMTatietMi TeHylianti JC. Porro posinemum ftiissc
htMm attnum AntoniniCaracalloc Imp. non eequentem
(ull Ca«M<mi8 habet), patei ex Fastis Consiilaribus
temetnlatforHMtii, fn quibns slcseribitur : t floe anno skd
vt. tdus Aprtf. OIP. CiEB.M. Aureffus OtVi Sex-crl ntlos
AAhmtntkS Augtislus Brltaonlcihb Gcrmahicud Occisttd
esi{Affoiog. Hp. 15.). Quumenim (thqvilt Spartianus)
vdfei lierom Pnrthh belhim Inferre aiqrte hybeniare
Edesstjp, atqite Itide Carms LuAi I>6i graiia (d^ qttt^,

ediderat, ncmpc lib. de Poeaiicntia, ex quo mulia ip^
sum dcscripsissc alibl annotavimus. Certe si ita erc'
ditum fbissct, non tanioperc hoeresim hujus boui viri
depbrasset S. Vinccntius Lirinensis, cujus interim
Vcrba Antidtti loco, ne quis forle ex eo scandalizeiur,
addcnda putavinuis : f Fuit iste qnoqoe ( alludcns ad
OHgeiiem, de qu6 ilnillia scripserat, qui a flne impe*
rli Scveri ad Decinm bsque supervixit) in ficclesia
magua t^nti^tlo. Scd de hoe nolo plura dicere ': hoc
tantom comAiemorabo, quod contra Mosis praecepium,
eiurgeiltes in Gcdi6sla novelias Moniani furias ei iu-
sarta llla insanarum mullerum novltli doguiati& som-
nia veras proplietias asscverando, nieruit ut de se

qmyd insUI^ addh, ad hitelhectum fhtU AtM^torl^, qnl g quoqtic ct spripiuris suis diceretur : Si surrexerH in

artcnbi 9lauuln)n Lui^am rldcl) venisscl, die Natalis
sttl ipsls M^.ilcnslbtis, insidiis a Miacrim^ Pncr. PVxt.
piMftis,qiM po$teum ihvasit lHiperlum,interemptttsest,
^ eodem taitien fn Deos t«lnttis, ei teiApto t\ it^dll-
calo, et SAtiiti addiifs. iConfintiatnt h.^ttte!fl fteiitcntiav
qt^ itolfijftBXli^H les^ Antonlnoet Adxidtttt) Coss. sed
Aittonlnt At^. tiioh) duae Pttipseiite et Extl^hrato Coss.
«Itetn lib^. IX. Cod. data vin. Kaf. M.trt. ^ftet*Allb. vm.
nt.38.lib.5. ^fc:if. Hartiis panh) ame t>bllttni. Impe-
ravit prcfnde a pl-idie NonasFebr; annl ftottthtl ccxii.
ttsqoe ad dktmn dicni, annos vii. nienscs ti. diis iv.
Atqui S. Zcphytlno Pap.i^, quem ci S. Oamasus et
afH omnes his consulibus viiam fliiii^ scribunt, noii
possnnt plnrcs anni irlbol qiiam xix.ct dfcs XVT. qtiod

merfio titi propheta, eic. noM audie* verba prophetos
rffras. Qnare i Qaia, inctoil, tentat vot Dominm Deti$
l^ifer, ^(ram ttliigatis ettnif an non, His igltur tot ae
lantis caeterisqtie ejusmodi eccIcsiasticorOm exemplo-'
trum molibus, evidenier advcHere, ac sMundnm Dcu*
leroiiomll feges luce darins iiitclligere debemns, quod
si quindo aliquis ccclesiasticus maglster aberraverit ,
id tentationem nostram id fh;rl providentia divhia
patiatur, uimm-diligamus Deum, an non, in toto corde
tX in lOta anima no.^tra. >

§ IVflt. DeTertulUamiiis.-^ 39. Denique coronidis
vice, noit prxiercnndum, quod cx B. August. didici-
ttius, durasse adhuc.ad sua osquetcmpora TEtlTUL-
LlANfSTAS Hoereticos, el tum primum in Caiholicam

11 IV. idns Aognsti annl Domitii clxXXix. usqucad vn. ^ Ecclcsiam translisse. Qnlbns eiiam magis, qnam ipsi

Kaf. Scplenib., quo dcfunclus esi, totidcm com-
puteiitur.Quem quum Eccfesia inter Marlyres celebret,
oporiet. ni absenie jam AnionitiO, Ireruttt per Potiii-
ilces idolomm excitata finsrit IXotnx, et forias^is a
Macrino conthtuata (qui prolnde ellam post annum ,
nienscm i. dies aliquot, a Dco c&de punitus est )
Chrisiianorum perseculio, sed quia localls duntaxat,
non computaia tib hlstoricis.

Ac finierit. — 58. Cifcterum eliam ' hle adjleien-
dum pro historias verifatc, frustra qnosdaminum
dcnuoad Caiholicam fldem rediisse opinarl. Nam iin-
primis M ex S. Angustino coIHgi uokt posseadannum
abhinc secundum ostendimus. Deinde iiUer MaHyras
minitiic compuiandmn TERTULLIANOH, sed Tertul-
linmn> supra in ipsis aiisplciis annolavimbs (t(b. de

Tertulliano, censemtis impuinnd.im absurdissimam
illam baeresim (|Ua dieebaitt ^nimas hominum pessimas
posl mortem in ddi^monas convcrli, inaxlme quum
Astatepriinum Augusiinl pOslDonatistas.ctJovinianislas
colIoccnnBir fTertulIianisias, qui id seiiserint, tum ab
ipso, tumaS.fbidorO, Honorio Augustodunensi, Rlia*
bano et Gratiano in Catalogis h.ierelicornm : c Tcrtul-
fianistae (Inquit ille ad Quodvulldeum, lib. de Ifxres.)
a TerttillianOf cojus leguntur opusciila tiiulta eloquen«
tissime scripta, usque ad nostrum tcinpus paulatim
deflcientes, in extremis reliquiis durare non potue-
runt (sic enim casiigamus) in urbe Carlliaginiensi. Me
enim Ibi posito ante aliquot aiinos, quod etiam te mc-
tnlnisse ikrbitror, onuii cx p^rte consumpti sunt. Pau-
ci^simi eiiamqui remanserunl, iii Catholicam Iransie^

Poenit. in caUe Argninenti ei sms quibusqud totis), De- j) rUnt; suanique Basllic^m, quo^ nuuc etiam noiissima

ni()ue S. Pacianus ad Sympronianum contraNovatlanOS
iiihil proels facii : c Tertulfianus, inquit, post haeresln
(ciiam addendum censuimus) vesier est : nain muHa
iiide sumpsisiis. Ipsum Epistola sua, et ea ipsa quain
Catholicus edidit, audies confitentem, posse Ecclesiani
peccata dimilterc. > Neque eniin loquitur de epistola ,

est, Catholiex tradiderunl. i Quod utinam IHoruin
exemplo, jam quoque in nostro Belgio (1) fatiscenies
nosirx tcmpcslails Iiocrctici, propedicm faeiant, Deo
auxilianle, cui honor, potcstas ct gloria , iii sxcufa
sxculoriim. Amen.
(1) l^aecde C0£tIs et cOncWibus pius pnesul.

TERTYLIANI JC. ROMANI

• RESPONSA QUiE IN LIBRIS DIGESTORUM EXTANT.

EX LIB. I. «UJSSTIONtJM OGTO.

D. Lib. I. TiL 5. tU Leg. Stnatusqnx e^ns. L 27. «sitiiiini esl teiiiper, q«asi %x^ fegifk» indsse credi

aporiet, ut ad eas qooqne persoiu» et ad cas rcs
Ideo, quia aniiquiores feges ad posieriores irahi , pcrtincaot, quae quandoque simiies erunt.

M DISSERTATIO DE ifiTATE AC DOCTftlNA ^RIPTORUM TERTULLIANI. M

D. IM. 9. TH. 8. fte napiir. vet amUt. hmred. tilf. M. A rtiiles fecisset t^amefiloni , delnde postea vivo e6,

juxta MS. cod. Batd.
Si servus ejDS qui capere non potest, hxres insti-
luiar, ct anteqnani jussn Domini adeat hseredilt-
tein. inintnrt swB alienatnsqne aH, et niliil in frandeai
le|ls ractum sit , ipse admiiiiiur ad hseredltMeiii. Sed
et si iiaTfeni ctpere tantnvn possH Dotnimis eiol,
eadeA dkemda «nnt de parte quam We eapere non
potest% flihtl enfm hneitst, de nnlveiso qntttaiur
^oid capere non posi^t , an tfe pnrtkme.
D. tM. H. Tff. t. mqmr. fM4 nmlt. poiwts. i. tt.
Sl aliquam rem possideam, el eamdem pnMca con-
ducam; an «nittim posMssfenem? Mnltum refert iti

el adhnc avo quoqne snperstUe, nascereitnr el posthu-
mos, non rumpiiur ejus testamentum,qwa cnm id quod
nasceretor, In potestate ^ns non pertenh^t; non «i-
detur snus hxres agnosei , ac ne avo qnfdem suo
hunc nepotcm posthumnm, cnm vivoifioiiasceretur,
suum heredem proiintfs adnasd. Et ideo nec avi
festamentum rumpi, quohiam licei Sn pMeltate avi
protinus esse inciperet; tamen anteccdemt eum i-
litis. Secnndnm qntt 8i fllhus fsmifias milcs lesu-
mentnm fecerit, ei omiserit postbomttm per erro-
rem, qoem non volehat adhseredatum, detnde posthu-
mus post moriem avi vivo adhoc fllio, Id esi patre suo.

his qnld ^auir. rrfmnm 6a1m mfm, ucrmn sciam naius ftierii; omnimodo nimpet illins tesiamemum

me possidero, an igaoreiilir et ntnmi qnnsi non meam
rem conducam, an quasi meam. Etsclfmf memn es^^e,
nnmm qnasi proprietstis respectn , an posse^sionis
lantnm. Nara et ti rnm mfam «h possldeis, ei ego
emam i le posaessionom efns rei , vel stlpiiler, utilis
erH ei empHn et itipiiHnin, ei B«r|iiitur m <t preca-
rlum , ei enndnctln , speeiainer p^^saessionfs soHot
condooendtt , ^ precario roganto ammQS inierve*
niat.

El LIRRO SINGULARI DE CASTRENS1 PECULIO.
D. Ub. 29. TU. 1. Dt temm. mil. L 23.
Idem ctsi paterramilias roiles de Gastrensibus

Sed si qnWem p^gann jam illo Ibcio natos sil, nec con-
mlescet rtipium. Si vero militante adhnc natns fue-
rit , mmprtiir. Deinde si voiucrit raium illnd esae
pater, cnnTaiesM sic, qtiasi dentio fectom. Sed et si
Vivn avo nascatur posdiuinus, hic iion iwnpctt con-
tinuo patrls testamentnm. Si superTiterH post mor«
tem avi vivo Mm patrc, mmpet; qiiod novus
llli mme pilmom haeres adnasdtor. Itn l«men , ul
nunqnam possiH dvoitim slmtrt lestamenta mtn|f6re, et
avi,etpatrfs.

D. L. 49. TiL 17. De caslr. pecul. L 4.

Miles praMipna hahere dehet ^m 'tilii aeevm in

rebus duniaxai tesuius arrogandum se dederii : si ^ (^ra conccdente paire. Actfoimm» petBeooiionem

vero missus jam hoe IbeeHt, fton valet tesiamcntum
IMeqi^ ti§. 55»

Si filius familias miles fedssei leatamemoni more
mUitiae« deliide poel moriem patris posthumus ei na«
soeremr, «tiqiie mmpitur ejnt tostameuinm. Verum
•i perseverasBOl ia et votontate» m veHel adboc illud
tes i a a ie nnw i vaiere, valiturom illud , quasi ruraom
aiM iacium : si modo mililaret adhuc oo lompore
quo nagceromr iili poslbumas. Sed si ttlios (amilias

que castfenBtomYeram semper ilins eliam invito pa-
tre liabei^ Si paierfiimfiias mihtiiB vel posi miesiiinem
arrogandtmi se pneimerK : videndmn eril , ne huic
quoque permissa inlelligatur earum rerum admiuis-
traiio, qoas ante armgaiionom ia caotris aequisiorit :
quamvit eonatiltflioBe» princiftles de hia loqmmtur^
qni ab inilio quum esseul filii ftmiftias, miii^vteriit»
quod admiti

19 i^^tvUtU

DE VERA .ETATE AC DOCTRINA SCRlFrORtJM

QDJB SUPERSUNT Q. SBPT. TERTULLIANI (1).

GONSPECTUS DISSERTATIONIS.

ARTICULUS I.
D» Tertulliaii iaKeBin, Ufk» «i eiialiauitfofie. 89

ARTIGeLUS H.
0e libris Tertulliani , quorum et aetas, cl olrlhodoxia

(I) Auctore P. Gotlefrklo Lumper, mooadio benedicUoo
ihiperiatis nionasterii ad S. Georgium Hercyuiae Silv£, p. t.
Vttl^gs prtoro. H«c dlsKfiatio acdpttar ei tom. vi, operis
cni tkalus : Mkioria i kea to gk^hcrUica dt ififM, ecriplk atque
doctrma eanclorum pairtmt, aliorumque tcriplorum eccU-
^Mtmmn irimn pnorum mculorum ex viroinm doclisd'
mmm UurarHi momtmeniie coUecta

D constanu 96

§ i; — Ratio InstituU Ibid.

§ 2. — QuAstiones qussdam unlverso propo'*
nur.tur. 97

§ 3. — Quonam anno Teriullianus ad moniani-
sias dereceriiT^Uirum, his rclictis, se deuuo
ad orlhodoxos recei^rit ? 98

§ 4. — Quoraodo TerluUiaAus mootanixans a
Monianisla discerni possil. £t biijus discri-
ininis viudicix adyersus Hoffmannum. 99

87 DISSERTATIO DE

§ 5. — Prima classis librorum, qui sunl lem- A
|)orc prioris vexationis christianoriim sub
Scvcro Auguslo scripti. iOl

g 0. _ De ipsa hac vcxationc disputalurjita iit
dcinonstreiur, lalein cxtilisse ante Scvcri
cdictum, qiiain in rem proposilis Blosliemii
argiimentis alla nova adjiciuniur, et initium
coDpisse A. P. C. N. CXCVII. Ibid.

§ 7. — Quaecaiissx hujus prioris vexationis. 104

§8. — Iniilumvexationischrisli.nn.exan. quo
pcriit Albinus demonslratur ; hunc vcro an.
CXCVll. interfectum e sc |trobatur primo
ex ordine l^elli qnod Scvcrus cuin Pescennto
Nigro gessit. Ohitcr quxdain notac in num-
mis Sevcri explicantur, el Moshemii ralio-
nes emeiid.intur. l\)5 B

§ 9. — Albinum aniio CXCVII. interfeclum
fuisse probalur seciindo a tempore expugnati
Byzaiilii. iOJ

g 10. — Prob.iturtertio,cxahno,quoCaracallii8
Caesaris digniiatem e SCto accepit. 109

§ li. — ElocoquodamTertiilliiiniadScapulam,
qui ciiin atto Spartiani con^ertur, ostenditur
annoCXCVII.Iniiium cepissc priorem hanc
vexatioiiem cliristianorum. Ibid»

§ i2. — Idem demonstratur ulterius ex xtale
Apologetici Tertulliani, cxterommque libro-
rum qui cum anlecesscrunt. iiO

§ 13. — iElas ipsa librorum hiijus generisdeft-

> nitur, ila ut liber ad Martyres an. CXCVII.

sit exaratus; HoffmauDi conjectur» explo- q
dunlur. iii

§ 14. — Libcr de Speclaculis an. CXCVlII. con-
scripjus. Dubitationes Tillemontii, IlolTmannl
et Dupinii solvunlur. ii3

§ 15. — Liber de Idololatria eidem anno asse-
ritiir. Tillemontii et Hoirmanni conjeciurae
dispelluntur. ii5

§ i6. — Apologeiicus an. CXCIX. compositus
demonstratur. it7

§ 17. — Libri duo ad nationes anno CXCIX.
scripti. i20

§ 18. — Liber de teslimonio animae eidem anno
"* asseritur. iii

VERA iETATE 8S

§ 5. — Liber uterque de Cultu feminaniro si-
mul editus o<tendiiur contra Pamelium et
Tillenionlium. . iSO

§ 6. — Aiino quidem CCI. aut CC.H. i32

§ 7. •— Liber de Fiiga in peraccutione Tiiidica-

tur anno CCII. Ibid.

§ 8. — Examinalur popularis sententia de li-
bro ^orpince libris TertajHani ad Marcio4
nem postcriore, deque cjus adversus hunc
libris deperdiUs disputatur. i35

§ 9. — Scorpiacen anno CCIV scriptam esse
conGcitur. i35

§ iO. — Libri V qui supersuiit advcrsus Mar-
cionem, quorum prlmus referiur ad anniinr
CCVII. aut GCVIH. caeleros dubias a^tatis
esse doceiiir. i36

§ li. Tillemontii contraria opinio castigatur. i57

§ i2. Liber de Pallio. Disputatur dc triplici prae-
sentis Impcrii virtuie, et inquiritur in an-
num quo Geta digniiaiem Augusii suscepit. ioO

§ 13. — Dubia reddilur Basnagii ct Walchli
senientia, qui an. CCXI. hunc libriim edi-
tuin esse voluerunt, et an. CCVIH. libellus
asseritur. i4l

§ i4. — Librum ad Scapulam siib initium Iin-
perii Anlouini Caracalli,an.CCXI. prodiisse
probatur. i43

ARTICULDS IV.

De lihris Terlulliani , qiiorum vcl xtas , vcl do-
ctrina,vel utraque, latet. i4i

i. — Tertia classis libromm TertuUiani,
quos, quamvis incert c aetatls sinl, tamen con-
slat scriptos ante ejiis defectionem fuisse. Ibid.

§ 2. — Liber de Oratione ante defeciionem
scriptiis. Ibid»

$3. — Liber de Baptismo a Tertulliano catho'
lico exaralus. Coufutantur argumenta dis-
sentienlium. 148

§ 4. — Pamelius ct Dupinius c:istig.in(ur. Pu-
ritas libri a Montanisiuo demo.isiratur. i52

§ 5. — Libri II ad uxorem ante lapsuin Ter-
tullianrexarati. i56

ARTICULDS III. D

De libris TcrfiiUiani quorum ct nrtas et Monia-

nismns constat. i2!!.

§ 1. — Liber de Cofona an. CCI. docetur con-
scriptus. Ibid»

§ 2. — Sccus scniieiitium opinioties exami-
nanlur,et iinprimis llolTmanni rt Orsli. qui i|.
lum auno CXCVHI. tribucruiit,^t Pagii, qui
eum assignaverat an. CCH. i26

§ 3. — Baronii argiimciitu convclluntur pro

aiino CXCIX. - iiO

§ 4. — Dcniqiic Pameiii et Allixii, qui librum
huiic coiijeccrant in anuum CCIX. dccreti
cxplodiint.ir. 130

ARTICULUS V.

Quarta classis libronim, qiiorum nonnisi Moiita-
nismus patet. i57

S i. — Liber de Paticniia. Ibid.

§ 2. — Liber de velandis Virgjnibiis , qui est
facile librornm Monianisticorum primus. 159

§ 3. — Liber de Cxhortatione castitatis. i6p

§ 4. — Liber de Munogamia, Jejuiiiis et Pudi-
citia. i61

§ 5. — Libri adversus Hermogenem, Praxcam
et de Anima. 161

S 6. — Libri adversus Valentinianos, ct de
Prrcscripiionibus, Carne Christi , et Resiir-
rectione. ' ' iG4

89 AC DOCTHINA SCRIPTORUM TERTULUAKI.

ARTICULUS \I. A § 4. — De MoDtanistis Arlotyritis

Qutota classis, libroram quonim nec xtas, ncc
doctrina cerin esl. 168

{ I. — Liber de Poeniientia. Ibid.

§2, — Liber adver^us Juda;os. 170

§ 5. — bc AcUs Perpeiuae ct Felicitalis, ho-
nimque Monlaiiismo. i71

§ 5. ^ Wliistoni argumenta pro Tertulliano

Auctore horum actorum expenduniur.
j 6. _ Dsus universae hujus Disputationis

eiemplis cx Historia christiana ductis de-

monstratur.

90
174

176
IT7

ARTICULUS I.

De TertuUiani ingeniOf i/ff/o, et ejhtimatione,

MuUum Taluisse Tertultianum lillcris, ennimque
scieniia» commentaiiones, quas edidit, luculcnter dc-
darani. Judicc Dujnnio^ c acrisetacuti crat ingenii.et
non satis accuraii et recti. IMiis splendoris sx*pe ejus
inest ratiociniis quam solidi. Arficit , et per^lriiigit
polius novis et iniisitatis elfKulioiiibus, quam vi ra •
lionom conYiiicil. Res affeclatas sunt , et inlerdum
aliquaoio inOaiae» Lepiire quidem graiidi , at parum
genuino eas expriniil. Pra^er moduiii so^pe loquiitu' :
in omnibus ferc eOervescit et cflertur. Figuris et hy*
perbolis scalet. Multa sciemia et erudtione repletus
erat, qiia apposite adniodiim utebatur. Iti Satyra ex-
cellebat : ejus urhani sales , et iiiordaces crant. Ad-
Tersarios dexirc iinpugnalKil, et eos raiioiium inter se
eoliaereiitium muliitiidine obrueliat. Deiiiqne ni ratio-
cinits persuadci, conseiisiini sullem cxtorqtiet splcn-
dida rationc diceiidi. Ejiis oralio lacoiiica, dictiones
Talid.-e, ct in cjns scriptis lotidem verl»a, totidcm fcre
scnteniix. Non imnierito lumcn iii iis tria carpit La-
eimiduM vitia non contemnenda. Tertuttianus ^ Inquit,
piurima erai litteratura pefitus, verum fii loquendo pa*
rmm facilis^ paruin comptus^ etmultum obscurus (Lac-
lant. lib. V. Institut, Divinar.^ cap. K). Tria liax qui-
dem sijti viiia aptid plerosfiue Auctoies Africanos
oceumiiit, excepiis tumeii J/tuii/io, Cypriano et La«
etmlio, qui ab Africanoruni stylo recesscranl : Cy-
priano tanicn adlmc aliqutd cst reliqui. Yerum sumino
gndu apud Terluttianum; ct nullius Scriptoris siylus
iilius auctoris stylo durior est, uiinus couiplus, et
obicurior. Singula ejns opcra illis laborant viiiis, aiia
plus, alia luinus. Clurior ct liquidior csi , &ed minus
clegans in libris Poleniicis , obscurior ct durior in
locis oimniunibus, ut in libro di! Pallio , quod unum
est ex antiquiuitis opcribus obscurissiinis. Liber de
Peeniientia omnium est elegantissiiniis. Ejns opera
polclicrrtma ct utilibsinia suiit Apologeticus , Prteicri"
piiones^ libri de Ptenitenlia^ Baptismo , Oraiione , et
llortatioiiesad Patientiam, eiMartyrium. > llxcDnpi-
Dins (Ell. Diipin. Bibtiotli, desAuteurs, tom. I. p. 165.
Ters. latin. Culonia?, 1705). Scd audicndus quoque
Joan. Caveus^ qui cum prxdicta Lactantii verba reci-
t, inox sua hanc in sententiam subdit : Babet
\ Tertuiliani slylus majestatem quamdam tibi pro'
priam^ ei grandem eloqueniiam^ sale et acumine pluri*
mnm eonditam, quw simul tegentis ingenium exercei, et

animum suaviter delectat {C^ye, Hist. tilterar.y io*m. I.
pag. 92. edit. Basileensis). .

Ex supra diciis (pros^qnitur Dupinius) non estdif-
ilcilc judicare, quis fiierit Tertuttiani Cbaracter. Ve-
runi apqtie non est facile asserere, utrum laudc, qiiam
viiuperio sit dignior ; iiam prinio si de eo jtidicatur ,
prout Ecclesi.i! inscrviit, diflicilc dictii est, an ei ina-
gis nocu^rit, qunm profuerit. Inde enim cjus doctri-
nam contra plures liuTeticos fortiier piopugnavit , in
quibusdam operibus capita non levia ejus disnpliuic
tuitusesl, et dcnique morespulchre iiassiin docuit; at
hinc prxterqiiam qnod sciiiper mtiltis infccitis fiiit
erroribus , Ecclcsix disciplinam disertc impngnavit,
postquam ab ea de^civit. Si deinde dc eo jtidicatur vx
ejus Ingenio, tanto pollet et bono ct m.i|o, ui quod
pr.nevalcat, dilttcile diclu sit. Tandctn si ex ejus stylo,
iiescituran laudandusgrnndiloqnio et fctnpcndus, aut
viiiis vitupcrandus. Ita sententiis seiiiper dissidernnt,
et eliamnum non mediocriler Yiri variant in jiidiciis,
qnrc de lioc .Aiictore ferunt : qno ad credendiim in-
Q dncor iii eo, quod bonuin cst , laudare sntius essc ,
et qiiod maluin fuit , vituperare . qnam iia eo absoln-
tum ferrcjudlcinin, quod nunquam non niille discc«
piationibus esset obnnxium.

En tibi qn;rdani lum Aniiqtiorum, tum Beccnliorum
de Tertuttiano judicia. Cyprianus, Atictore Hierony-
mo, qui id ncceperat a Presbylero quodam, qui id a
Cypriani scriba didiccrat, itonnihil ejus opcrum qiio-
lidie lcgerc solitus ernt, ct cjus rogando librum,
aiebat : Date mihi Prmceptorem meum {WiQTonym,, de
Scriptor. Eccles.,ca\}. 53). Revcra enim eum iinita*
tus est, et ab eo non iiauca desnmpsit. Pleraque etiam
suoriini operuin eodcni , qun Tertutlianus instilut i
C!'mposnit, ut stium de Idolotairia librum ad inslnr
Apologeiici : Libros de Disciptina^ et Habitu mutiebri,
1) de Zeto, et' Livore^ de Oratione Dominica, de Opere et
EleemosyniSf ad imilationctn Tertulliani. Eusebius
tradit de Terlulliano, euin unnni ex crudilissiinis la.
liiiis Scripiorihus fuisse, et in singnlis Ecclesiis
clarissiiniim (Euseb., Ilist. EcctJ. lUc. i.).De co jti-
dicium fcrt Lactantius a nobis allatum, quod cjusnon
adniodum cedit honorl. Hitarius in siio in Matthaeuin
cominer.tario scribit , errorcm iii qticm lapsus est ,
ejiis libroruin atictoritaieni clevasse, qui eranl aliqtia
approbatione digni. De eo noniiunqiiam honorifire
loquiiur Hieronymtis, ut in Catnlogo , ubi loci cum
dicit acris et velienientis ingenii Yirum; et in Mia ad
Magnum Episloln, tradit eruditione et subtilitaie
omncs ei auctores infcriorcs csse; scd nlibi cjiis erro*
rcs incropnt, ct viiia. |n suncontia /i*if f/tmim Apo-

«1 DlSBEhTATIO M

togU, ait : Ejm Ingenktm taudo, htttem darnna : el A
confira Het? idhiiii , respondei Bttretieo TertuHiaai
Itaetoriutein «pponenti : De TeftnlRam dtVd, EeHenai
hominm non ene. TertulUani «lylum hradit AugfuH-
nus, et 6ja8 ublqtie d^mnat trrores, in librodeC^eii .
itd iUteram iradit Tertuiiianum acri ingenf» nonnun-
quam veritatem perspexisse, nec potuisse quin eam
aliqiiaiido vei cooira meotem suam ponereL Tertut-
tianum iu suis pingil coloribus Vinceniius Lirinenm :
Tertulliani quoque, inquit, eadcm est ratio ; nam sicut
ille (nempe Origenes) apud iimcos , iia fnc apud La-^
tinos, nostrorum onmium facUe prlncepsjudieandusHt,
Qmd enim hoe viro doctius ? quid in dtviniSy OXque hu-
pianis rebus exercitatius f nempe omnem philosoptuamf
et cunctas philosophorum sectas^ auclores , adversato-
resque seelarum, omnesque eorum discipUnas^ omnem ^
historiarum^ etstudiorum varietatem,mira quadam men*
lis capaeitate comptexus est, Ingenio vero nonne tam
gravi, ac vehementi excelluit , ut nihil sibi pene ad ea;»
pugnandum proposuerit^ quod non acumine irruperit^
ant pondere eUseril f Jam porro orationis suee Utudes ,
qui exequi vateaif qum tanta^ nescio qua rationum ne-
ces^tate conferta est , ut ad consensum std , quoi sua*
dere non potuerit, impellat; cujus quot pene verha^ toi
senteniies sunt , quot sensuSf tot vigtorice» Sciunt hmc
MarcioneSf Apelles, Praxew , Bennogenes^ Judwi^
Gentites, Gnostici^ emtmqua ; quorum iUe blasphentias
muUis^ ac magnis voluminum suorum moUbus^ velut
qmbusdam futnunibus evertit. Et Uimen luc quoqueposi
hme omnM, hic inquam TertutlianuSt CathoUci dogma- Q
tis, id est^ uhiversatis ac vetuUce fidei parum tenax , ac
disertior multo^ quam felicior, mutata deinceps seuten-
tia, fecil ad extremum quod de eo beatus eonfessor i/t-
Utrius quodam toeo scribU : Sequenti, inquit^ errore
detraail scriptis probabitibus auctoritatem (l). Trithe*
mii, Rhenanif Potitiani, PamWit, RigaUU, et extero-
rum receniiorum judicia silentio prxtermiito , qiii a ^
singulls consuli possuni, et duorum Nostralinm Gal- '
lorom aocionim judicio finem facio, qul uierque 7er*
tuUianum, sed varie pinxit. I^ior est clarus Balzacius
in Epistola ad Rigaltium 2. lib. 5. TertutUanum, in-
qnit, expectOf quem in tueem emittis, ut me patientiam^

quam tradit, edoceai Cimi eo auclore in gratiam

redissem tua prmfatione^sieum fuissem odiaprosecutus^
et siejus dictione dura, et ejussa:culivitiisabeo tegendo ^
fuissem delerritus. Verum jam diu est, quod eum
magni facio, et quamvis spinis sit obsitus et tristis, mhi
non videtur injucundus, In ejus scriptis nigrum iUud,
de quo vetus poeta canit , mihi occwrit Uimen, ei ejus
aque me juvat obscuritas, ac nitentis ebeni et fabrefacA.
Ita semper sensi, ut Africanw formm, Ucet a nostris
abtudant, tamen sua non carcnt amabilitate , et ut non
paacas Itaias obscuravit Sophonisbe , sic ejusdem re^
gionis ingenia cum sua extera placent etoquentia , et
Ituic plures Gciroms imitatores postpanam, DeticatiS"
itmii fateamur, et quidem slytum esse ferreum, atnobis
quoque fateantur, exhocferro emmia eum armacudisse^

(t) Vincent Lirmens. Commoouor.^ cap. XVni.

VCRA iCTATB H

ac Chrislianw Reiigionit eumhoncrem, tum imiocentiam
propugnasse : Vatentimanoi oerHer perseeutum fuisset
•f Marcionem petdtus eonfodim. Posterior ett P. Ma^
iebranchius Investigationis veritatis iuctor Lib. II.
eap. 3. Tertttllianus, lAq«tt, proeul dubh, Wr omm do«
ctrina exeuUus erm^ of ptus mtmofiu, quamjufUdo
pottebat. Acri magk et vasto fngenh, qwam acH tt va*
sta meute. Denique dubitari nequit, quin fanalicus fuerit
eo sensu quo supra explicui, et quin omma propetno^
dum fanaticis propria ei perint. Eo quod Montani
ejusque vatum visiones veneratus fuerit , evincitur quod
debiUjudicio fuerit. Acies illa ingemi^ impetus da tevi-
bus afftatuSj mentem effrasnatam non obscure denotant;
quot in ejus hyperbolis et figuris motus abnormes f quoi
rationes splendidm ac mag^iificct^ quw suo duntaxat
splendore probantf et pertaadaa solum mentem stupefa*
tiendo utque perstHngendo. Deinde demonstmre cona-
fnr lianc veram ntias esse imaginem, quaedam exscrl-
bendo et libro de Pofdo , quo exfstimavit opere \d
appositeevinci posse.

Si banc, quam et Viris ductis dedimns, TertutUani
hnaginem spectemus , quaeil cum nonnnllis poiest ,
plns ne prol\iertt nocueritne Rellgioni el Ecclesl» ?
majorafte damna intulerit ficclesis, an vero commo*
da? plusne vhapeilo , an knde dignus sit censendua
TeriaHiamis t Ot varia bac de re doctorum judicia
smit, ita qoidpiam detertninareoppido dmicile est, ac
detotum.Jndice umen elegantksimoScbroeckhio(1 ),
si ejus (Tertufliimi scilicet) seripta imerrogemos , in
ejos fere favorem lioet respondere. MonUni enim
errores, qnomoi l^aironnm agebat, non admodnm
Ecdesiam oppognabahi , muHo minas Qirisiianai re-
ligionfs ftmdamenu ev^rtebant, sed ex fervore potius
qttodam piefitiB nimio, rationis discasstonem ple-
runique abjittente, oriebantur; imo ei in bis defen-*
dendis a Fide cattioKca,symbo1oqueAposioIicoAibiI,
aut certe non inahttm discedebat. Qnid ergo Monu-
msttt appellaiio plus tllios l^mae uoceat , qnam a!ia
vetenim Pattinto errata andoribas soist Hiter SecU*
rios metierem qnidem Viisso» pMtem egit, non ha-
bet Uitum Eeclesta ea ^te Virum , qoem hnic cru^
dUione, et meritis comparet. Imo non parum pro-
Msse cMliolicis Tertallianam etiam Montanisiam
arbiiror, non sohim quod sois inveetivis eornm In
agendo pradentiam aeoaet , sed qnod eos eommen'^
datis uino ardore severioris Etblces printipiis ab
hisibas aflegoricis in exponenda Scriptnra sacra, el
ingeniosis circa Fidem qusestionibos imcr eos hinc
inde agitatis ad res longe otilfores avoearet. Nec vero
qnaB scHptotis hujas suni viiia (hsc enim tion po*
luit non prodere, qol in alienis detegendis refutan-
disqne tanu fuit indementti versatus) Virimes cjns
adeo conspicaas obscorant. Scripla ejos plena indicilt
fervidi profondiqim animi, suo se genre distlnguentls ;
modo animas^ vehementer assurgit , modo quadam
velui aegriiudine demittimr , el anxie serpit, proprils
inventis et cogiuiibas abandans , raro sedatus, in

(i) Jo. Mauh. Scbroeyi. JEfiif. Ecdas. Tkeokta 9tripe.f
lom. III. p. mibi 521

AG DOCTMNA SCRIFNRUIl TfiRTULLIANl.

exuUMido ^uoque sabcristis* Apparalus enidkionis , A ac Iusus Terborum imines TeHuHianum ol>ii|ue pro-

quan utertifiH «pieque suis inspersil locis, muUiplex
Doo siae kfeBtiuai sapore atque emolumenlo ima-
ginaiHii viSt anpla alque prognaia inde iiigenii ubortas
ae andique per exquimtas cogitationes » acutas sen-
leAtii», ioMifines vivacissimas, per fesliTOs sales , et
BKNrdaces cavilljtioNes, omneque dictionis genus dif*
Auidunl; his focuUatibus rapiim et lurbate mnltoiiet
ag iutts judidom aon sennel eespttat ; uode sjus argu-
mepia splendorts ac speciosi muUumi ponderis vero
el solidi ssepe parum babenl. la rebus eiiam minimis
exardescib Pneier fadiiiaiem quibosqiie narratian*
CttUsaasintiendi» baod infrequeoier rcs veritato ma-
jores conlemplatur aut fmgit , lectorem poiius ipse
abrepius secum rapii , quam raiioiie in suas partes

dunt. Qttffi sedeai senientia in menie Terittlltanit
Terbis quidem exprimit, sed obscuris adeo , ui con«
jeetando poiiHS , quam prabe perspictendQ ernaiur :
rarius dobltt, quas ad so mantfcsiaadum seiegil»
fhrases plene peneunniar ; tiOn itmnellio in hoc
earpendua « qood studioae cogifaius auos teuebria ae
verbomm involucris 00016X6*':. Verom OBdipi labo-
res haud itne tnanes erunt , qni seleftius styti liujus
sefrigmata pervesiigarit. Dobiam , quam suis scripiis
aspergil Auclor » lucem compeosat cppia ei ubertaie
veriiatum quas sotticito scrutateri detegii. Oquam
lacundos erit conatus atitiqoitatia stodioso ho^c scripu
Meditanii , ex cumiiio verbonim operose coacio ad
penitiorem reronik cogniiiunem pertingere, el non

iiivilat. Sxpius qunm res ntide docenda aut probanda ' niro in onico prupe verbiilo acutius invcstigato proe*

posurtai»ealaaiiistrisetctiietniiisde1eciator Multaetlim

duriusetsignificantins, qiiam intelligt voliierii, diciu

GrsBcam philosophinm apprime cnllebat; abejus tnnien

Dsu non tantom tHtirv, quo vetut h^rrsum matrem

ifllerChristiaHOS eoiideimiabat, sed ei indole animi ,

lardam ei ab adamatis evag ntionibus liberam cogita*

lionem abborrentis , abslinuit , unde et minus fre-

quenter » miniiaque feliciter » qiiam cjiis capacUas

ferei>at , philosophabatur. His tamen haud impedUos

fiiii, quo mMKis Cbrisliani nominis et Ueligionis exi-

mius adverius Oentes Apologeia c\aderet. In suis

scriptis, si pftocas quasdam sibi pecultares scntentias,

Dcque gravioris momeuti , ac praisertim decantata

eiaras veritates rotcgcre ! Quantopere abtudU Ter^
lollianus a Seriploribos non pauda , qui torgida soa
dicemii metfaodo « verbtirttm ttonnisi pnifliivia fon«
doni , ei e*aoas noeea ledoHims ad fasihiram uaqoo
porrigoni. Qttoi interea Aoelor noater dilfieoliatibos
aeaiet, coUortboaqoe suis ieciioBeoi reddit impedilam,
M ameanitaiibos e cofttro soni ejosdem libri relcrti,
01 varleuMo ae selectu seoieniiaroafi ae veriiatum oti-
lea magis alqoe Jocondi. Prster euim Eruditioiils
roeondUioHstbesaoros, inveoiea in e|os scrlptis Fidei
ChristiMWb i dbdpline Eceleaiastie», ceremoniarum
lli eulto divtrto usiialarHm , knpetoomqae a sectis
koraicis ht dociriiiam eatholicam faetorom , ae h»-

lloiitani dogmata excipias , purain passim cum gravi- ^ reticonmi tui flevi opiniooum enarralioOem adeo io

Uie Fidero Catholicam, absque artificiosis explicaiio-
nibos , ei coo^Kirandi iormulis , (loas nonnoUi Docio-
rum hqcusque adhibere conaii fuere » proponii. Ui
jnorum doi^ina , ubi tam frequcnier in rigore m de-
fleciil, qnaolo severior, Unio sscpe praesUnlior. Suo
oaaM|tte Religionis promoveitdoD ardorc legentittm
aniaM>$ aoccendti, eigcnerosos ki aclus iNflammau
Quaestlones*aoieoH et asserliones Morales taaU vi ac
gralia pertracUi ul crranli facUe ignoscas^ frequens
i« sacraroio lilterarum oso » iiec indoctos earumdem
inierpres, sed parum ingenuus , suarum uipole opi-
«ionom ex iisdem elieiend<iro«a plus «quo siodlosos.
io falsia doderibos et CbristiaiMB doetriiis corropio-
rtbas reprhoettdie aeerriaEios Atlileu, qoi eosdeio

geiioam , perspien*m • et jocondam , qoolem frostra
IHa mate ab aliis expeciavefis. Ne6 esi , qoed con-
fasioaeln Monutiiamf (proprisa aoae opUiioots) ei €a-
tholiefsmi, ol Ho dieam, mMaa, qoi moUorom est
acrupolos^ nam iMom io paoeia , rcbo a qo e levioribus
professoa eai , neo soos opioioaes a coiiimooi senten-
lia diseemendt medta noa deffeiooi. Farom accoraum
eese atonl nonnolli ejos de GnoattGoroai e#roribos ob
OrienUlis PhiU>sO|)lHA igooraoliaoi recenaionem ;
sed id non salia mgenue erediior. 1s , qot UOU dlK-
gentia ei acomine io horom acripits erai versalus ;
ia , qoo nemo obertos iUorom errores diseosaeral , ia
faomm igooraase origioem credaior! AlqiH absorda
iilorom opinameola ex Philoeophia Graeeanka onice

liiDaio aoimi i oipehH eapUali odk>, diderils ct oppro- p derival, concedeodom ergo potioa , hone foniem noo

briis hooiioe iiberali parom digoisv perMotoe eaU Ad
eoe forif ler oiqae OoHii ox parie debeUandoa, msoeiis
otKor argnoienUndi lelis » qoae unwo pleraque non
incasaum emissa, gravit^ Tohieraiu. Styioe ejos do*
Tliiem plosqoam Afrieat^oH el si accufate velis dtoerov
TeriolKaDeam redolelv io verbis amplHudhii ei vi
cogiuiuum respondcDtibus ubiquc Aucloria sing^lare
olodiuw apparet. kfese ideisv voeiibohi vombaHs con-
4ciisaniar , oi e diclioms obecoritau oeo nisi raro
ferapieoiiaa , ei doniaxat velot fo(gor e tenebris res-
Yoeea obaciettf , aol oove eooAcUs , aoi
t^ eoaetmeiiooeB vef borara aaper», abosiooea
ynrim « aiylos imequaliter floena , condenaa brevitas,
oofheea neuphorse, (ripd« aeoieoU» , ei aniilheses

(oi^ae dontakai philuaophkm Orieuulem. Pneterea
TettoUiemta laiinitatia Eeciesiasiies seo aeiinoois Ui
poMicts ficdeaise oegoliie osiiali auctor (^ii , iu qoo
eum veteris Latii tOcabolia el aenteotlis novas' et a
Chrietiaota dogmaaboa, Persoois, Oi Goosoetodinibos
idesoiOpt» noliooea joogoAUir , Ueei ab orihodoxls
%m comoHmioni noo littfn annomoratos , ejos umen
mgeniom^ aiylomqoe paSsim commendabant, quem-
qoe ioier Oocidemales HU «qoareoi , liabebant ne-
minem. Non molu» {)ost Cyprianoa, inter fipiscopoa
celeberrimua, ae soamque oraiionein penUos ad hojoa
didiooem eOhixU, qood el c^tefi minos aperte len-
tarunt. Moouoi aotem faoiione paoUitim deBcienie»
pericoiom quoqoe ex iliios lociione seosim eYaoescere

PISSERTATIO DE VERA ^ETATE

ccBpil, mdxime ob commoda quce inde hauriri polc- A lom. 11. chap. 28.) ad invesligandam cjus librorum

rant plane singuiaria. Commentationes et intcrprela-

tiones ejus in sacras litteras illuslria sunt monumenta

ad hisioriam Theologioi Biblicnc , Exegesinquc sa-

cram ; sed non sine difQcullalc dirimitur qnxstio»

quantum ille usus sit interpretaiione latina illo tem-

pore jam existente. Numerus et varicias operum

Tertulliani sane postulat , ut illn ccrtum in ordinem

aut classes redacta perpendnntur ; sic rclate nd rcs

quas coniinent, scu raiioiie argumcnli quod pcrtrac*

innt , illius scripla in tres classcs distingui possout.

Prima compleciiliir ea , qu.u adversus Ethnicos el

Juda:os, juraios Rcligionis hostes, scripta fucrc, qualia

sunt, c. c, Apologeticus, libri II. ad Nationes, liber de

animcB Testiinonio, ad Scapulam , ct adversns iudceos.

Secuuda qu.x conlra Ilxreticos, pula libcr dc Prm'

icriptione Hmelicorum, adversus Praxeam^ Hermoge-

wem, Valentinianos ^ Marcionem, de Carne ChrisU

contra Apellem^ Mareionem et Valentinum, de carnis

Resurreelione contra Sadducteos et llsereticos Resur-

reciionem negautes. Scorpiace conira Gnosiicos, libcr

de Anima conlra Philosophoriim ct IKTClicorum sen-

icntias. Tertia vcro. quse cum disciprniam, lum mores

spectani ; in hac classc primus lociis debetur itbro de

Baptismo^ cujiis pats prior dt»gma advcrsus Gajanitas

dti Bapiismi neccssitate nc eflicacin demonsirat;

poslerior disciplinnm doscribit. Liber de Panitenlia

primus est eorum qui inore ad Ccclcsiasiicam disci-

plinam spectant. Liberde Oratione p:irtiindc nmribus,

parlim de disciplina agit. Hiic spcciant ctiam Tracta- ^

ttis de Idololatria, de Corona, de Fuga^ de Pallio, de

SpectacuUi^ de Cultu el habitu Fcminarum, de Veiandis

Virginibui , de Patientia , ad Martyrns , ail Vxorem,

llabita vero ratione ad Criiicem ac Chrunologiam

qiiinqne Operum classes stntucndas esse cnpite sc-

qucnti docebiiniis. Notanda deniqitc cliam veniunt

TertuUiani opcra contra Ecclesiam scripta pro Mon-

fanistis, bujus genoris nuinero quatiior habenlury

nimirum liber de Pudicitia , de Monogamia , Exhor»

latio ad caslitatem , et Tractatus dejejuniis,

De tempore atqMC ordine , quo in cxaraiidis com-
meniaiionibus sois usus esi TertuUianus , niulla nb
Eniditissimis Yiris dispuianlur ; ncc licct litcm hanc
ita decidere , ut omitia fiant plana ntque accurata.
Pracier alios, operas snas ad id contulerunl, ut libro* -q hal)cnl novitalis formam, aui acerrimam ingenii coii-

xiatcm vires sua«4 el sliidium iinpenderunl. Sed neino
felicius,indiccCI. Jo. Matih. Schroeclchio, hoc munere
functus est, quain Cl. Jo. Auguslus NoesseU Theolo-
giae Doctor el Profcssor puhlicus Ordinarius in .Aca-
demia Halensi edila dispulalione nnno 1757. De vera
cetate ac doclrina scriptornm qu(e supersunl Q, Seplimii
TertulUuni, atque < mcndatius reimpressa Hal^* M;»g-
deburgicx anno 1768. qiiam liim ob suam prxstan-
liam , lum ob rarilalem (integro enim fere anno Bi-
bliopolas pnsslm litteris pro ea mibi comparanda,
adhortaius , landem mulia iudusiria exemplar nactus
siim ) liticrniorum haud ingraliis hic subjiciendam
statuit.

ARTICULUS II.

De Ubris TertulUani , quorum et wtas et Orthodoxia
constanl,
§ 1. — Ratio instituti,

Poslquam , depnlsis superiouis barbariei tenebris,
bonis arlibus aiqtie disciplinis prlsiina elegnntia rcsti-
liiia fuit , conpcruntque prodouiitibus aniiis oinnia
lilteraruin genera majori luininc colluslrari : non
defucruiit magno ct excclienii ingenio viri , qiii ncc
arlc longn, ncc ninxiinis difGciilialihus deterriti, quid-
quid indiistrise polerat impendi , ad illusirandam coe-
tiis Cbi isliaiii hisloriam conlulcrunl. N)mque hi , ut
crant in ca senientia , nbsque veterum scriptorum
scvcra lecliono , nc(iue liltcr.trum clogantix , neque
arii bcne accuraleque scnliendi, noque ipsis sanciio-
ribus disciplinis snlis pusse coiisuli ; ila maxime cx-
culiendos crcdcbnnt eos , quoruin lectione perspexc*
ranl ipsius doclrtncc discipliiixqtic Christianorum
intclligentiain plurinium aiJjuvari posse. Sed, ut
ipsorum teinporiim, ila eliam opinioiiuin est quxdam
vicissitudo : ho^c ex niiliquitale snpieiidi rntio paula-
tim npud nns addiici coepit in conieniptuin, niaxime
cum cxiilerinl, qui propterei qiiod solo seiisu coin-
niuni, a palribus vclni h.>ra'dilatcrcIiclo,viruin doclum
ccdehnnl offici , niodo i^ esset adsiriclus snblililnlis
gcometricse logihus, iiisiilueiunt Theoh»gia3 tirocinia
il)S:i pro Tlieo!ogia habere, et , conienti scientia sua
tam pnrva, coiiteinnere eos, (|uorum siudia aut nullam

rum, quos TertuUianus composuil, et reliquii, aetates
indagnrcnl, ex Protcslanlibus Samuol Basnagius (Sam.
Ba<iiag., Annal. poUtico Ecclesiast, , lom. II. p. 215.)
et Petrus AlUxius (Petr. Alix., Dissertal, de Vita et
Scriplis TerluUiani^ cap. IV, seqq. , png. 28.), cujiis
Chronologiam proximc ad veriiatem accedere judicat
Guil. Caveui (Guil. Cave., HisL Ullerar., loin. I. p. 92.)
ei ipse ordinem , ab eo designaium , in enumerandis
his libris praocipue sequitiir , ita lamen , ut in non-
niillis ab iilo disscntial. Ex Caiholicis Sebastianns Ic
fiam, TiUemonliui ( Tillemonl, Mimoires, lom. 111.
p. 300. et siiiv., ^(iit. de Bruxell., 1752.), Ellies Du-
pinus (EII. Diipin, Bibliotheque des nutcurs, totn. I.) ct
Rcmi CeiUier (Remi Ccillicr , Hist, gifu des Auteurs,

lcntionem laboremque requirunl operosum. Uiide
faciiim esl, nthodie plcrisque sordcnt omne id, quod
hnbet ali(;unm notam antiquitaiis , et qiisc ad sncra-
ruin litteraruin, vc.crum fninilia; Chrisiiaiix docio-
ruin ei hislorire Chrislian» inlelligcnliam periiiient,
ea dociorihus umbralicis, qunin sagacioribus videan-
lur digiiiorn.

IIxc saepiiis mentc agilantibus nobis, dolenlibusque
cum iis, (|ui bonam nieniem amant, tcmporum nos-
irorum infclicitaiem, visum cst, horum aemuiari dili-
geiitiam polius, quam caucrorum obscuram sapien-
tiam. Ex quo igilurcQBpiinns cogiiarcdc eo, quu pos-
sciniis conscqui , ut aliquid consccremus ad aliorum
tjtiliialem ; rcligioni nobis duximus, viapi sequi popu-

^^ AC DOCTRINA SCRIPTOUUSI TERTliLLIANl. 98

Lircin, quae sensim ducel nosiros liomiucs ad barba- A reperiri poiesi , ncc sunl ubique (tiaiis librorum cer-

ncm prisiinam , rcpclcndaque pulavimns aniiquiiaiis
siudia, qua? cum opero, in diviui^ liiicris diligenlius
co.'cndis a nobis collocaia, majorcni aliquam babeant
coiijunclioncm. Propicrea, cum, quoad licebal, eliam
ad amiquiorum Ecclesiae Dociorum libros assidue
tractandos animum adjunxissem meum : dignus mibi
in priuiis Tcriulliauus videbatur , cujus scriptaaccu-
r.tla Ibctioiie persequerer. Kainquc dubilo fere , an
qiiis in anliquiiale univcrsa sit eorum , equibus doc-
Iriua moresqae velerum Cbrislianorum possunlinieU
ligi, qui cuiu niaximo ingcnio majorcm conjunxmt
rerum divinarum liumanaruuique scienliam , m.nj7
rcinque in conimenlando subliliiatem (i). Sed cjiis
quidcm scriploris. usuin in velerum Cbrislianorum

lissima iiidicia. Nam si dispulatur de co , ulrum sit
aliquis Terlulliaui libelltis ante scriplOs , qu.im dere-
ccrii ad Moniauistarum familiam, an posiea; ea res
diiobus modis iiileiligilur : vel ex ipsa libri xlaie, vcl
ex iis, qux in quovis libro coiiliucnlur , Montanista-
rum docirinis. Scd isla superior ralio tripllcem liabet
dubiiationem. Nam borum libroriim alii lam non os-
lcndiinl quxdaui bujiis rei vesiigia,uiaclas eorum plane
sil desperanda; alii nil nobis relini|uunl, nisi ul de-
scendamus nd rationem conjecluralem , denique alii
daht quidem suspicionem ccrtam ejus bbri xtalem
intelligcndi, sed lioc nimirum csl dubium, utrum isla
lempestate jain TertullianMs fecerit ab Ecclesia
secessionem , aul eodein , iinde disccsserat, rcdierit.

iiisiituiis cognosccndis maxime impedit dubilaiio, B Conira.altera aeialem dennierHli raiio, pra.*terea quod

silne qujsejiis iiber tum scripius, cuni in Monlanista
ruin parics di.cebsissel, vcl anic banc defectionem a
puriori Ecclcsia ? qu.x quidem quxslio vchementer
exercuit dociorum liominum ingenia , |movitque eos
ad tuielligeiidam librorum ejusxtatem , ut baberc-
mus cenam viain e Teituliiano inlellijgendt , quid ve-
tcrcs Christiani senseriiit , quiilnc miiius? Sed 'doleii-
dum est sane, borum alios., eosque pra^stanliNSinios
Tims,nonnisi unum allerumve libellum sumpsissc
sibi,alios leviier opussuscepium iractasse, alios pr£-
judicalis opiuionibiis a vcro abcrrnsse , quod crcdo
consecuiqros fuisse, «i nudam vcritatem nudi expedi-
Ijque fuissent sccuti. Qiiarc cuui Icgissem islius scrip-
lor'is librus atquc relegisscm, et ob<:crvarcm , esse

non occurrit ubivis , dubitaii|es relinquit lectores »
sitnej.iin racla Tcrtulliaoi disjunctio ita , utserece-
perii ad disciplinam Moniani , au ininus, sed in uno.
alicrove cum ea 4:o!rmuniier crraverit , nec tamen
jam tiiin miserit ortliodoxse Ecclesiu! nunlium ?
Euimvero, slcut iii cjusniodi loco, ubi vel nulla estirel
dubiaejns xialis suspicio, alias, iiidicata ratione dubi-
tandi, veteruni illiid : Non liquet, inierponeinus, alias
conjecturarum nostrarum ralionem reddemus proba*
bilem : sic, ut de locis rcliquis singiilis universe dlca-
inus, tria attiugeinus bfevissiine. Primum dispulabi-
nius de atino, quo ad Moiiianistas Tertulliaiius defe-
c^rit (erit eiiim boc, unde constilui possit «lis eo-
rum librorum , quorum non docirina quidem , sed

adliuc in iis, qu:c, ad librorum a;talem scriptorisque C a;tas palet ); deinde videbimus , ulrum Tertulliauus

nunqiiam ad saniorem mentemredicrit,sed manserit
parlibus Monlaiii pcrpetuo addictus : postrewo admo-
niiicmes quasdam universas propouemus , e quibus
quis iiitelligere possit, aii sint e Tertulliani librisnon-
nulli Tcrtulliaiio ortbodoxo quidein, sed ad Moulanis-
mtim inclinaiiii , aut isti omnes , qui eorum errorum
daiit suspicionem , Tcrtulltaiio jam pUine alienaio
adjudicaudi.

§ 3. — Quonnm anno TertuUianus ad Montanittai
deftcerit ? Utrum , hii relietii, u denuo ad orthodo-
xon receperil»

Quonam vcro auiio contigisse.dicamus iistam Ter»
tulliani derecliotiem ? Hoc quidem iiec potest ex ip-
^ siiis ncc ex alius cujiisdam scriptoris testimouio per-
cipi; iie(|ue llieronymus eo quod dicit (/n libro de Vi-
ris illuslribus. cap. 53. m io. Alb. Fabricii BibUolheea
Ecclesiastica, p." 125.) Tertullianum usquead mediam
cetatem, Ecclesioi Presbyterwn mansisse , justam dat
viam ejus rei iiiveniend» , qiioniam , quando natiis
moriuiisve sit TertulUanus, quamve aeutein attigerit,
non satis coiisiat. Scd esi aliqua jiujiis rei reperiend»
raiio siia iulibris lis, quorum, qui seexcipiunt lem-
poris ordine , alii nulla babcnt MonUuismi vestigia,
alii liaud pauca, Alqui uos- ostendemus suo loco ,
iiullos cssc eorum, qui librum de Corona militis anle-
cesserunt , iu quibus islede animtB testimonio ultimus
est, e quibus qusedam Mouunismi sigoiiicatio eluceat»

doctrinain pertinrntia , dispuiari uiillter posscni , ab
aiiU non commemorata , ac plerorunique librorum
aciatem accuratius posse coiistitui : cousilium cepi bc-
nevulo dociOTQm virorum judicio subjicieiidl ea /]uai
sumpia e bbris Tcrtulliaiii ipsis, cuin scriptorum ve-
teriim librls aliisque aniiquiUliim monumcniis collata
ad deiiioiistrandam eam Taccre posse videbaniur.
Ouam quideni dispuutionem iu instituenius, ut, prae*
niissis quibusdam , qux universc diceiida sunt , pri-
mmn commentemur de libris iis , quoruiu et ajtas
consiatcl scriptoris doclriiia , deindeui eos iiiquira-
Dius , qui quidein iion babent certas xtatis noias,
sed Moiiiaiiismi umen convinci possunt , vel ab isia
siispicione libcrari ; denique eos , quorum xias non
ntajorem babet clarilalem , quam.iiidoles doctriiix,
caiidide diligenterque excutiaiuus.

I 2. — Quiestiones qnmdam universe proponunlur,

Hxc Tern disputatio universa ut occupatur duabus
rebos, a^iatc librorum ac MonUuisino : sic doplicem
kabet diificulutem non parvam. , propterea, quod nec
ubtvis doctrinx modus certa quadam via ac ratione

(I) N^ quid forte videainur dedisse partium studio,unius
Jo.Daili-i tectliDoiiiuin adjicimus, quod propter niiiiiain
Inijiis viri in doctores auihiuioris Ecclesiai acerbitatem,
hic oon |»otest esse suspectum. Is vero TerluUiaiium vo-
eH9criplorem admiracutum eruditum, acmum, ditigen-
Um^ copkmm^ lestem deniquererum sut cnn Ecclesiiistica'
rmm kesuieiissmm (de cuitibus religiosis latiuorum, lib.
1, cap. Xl, p. 50.

d»^ DlSSERt^ATIO Dl

sed ejiui rei ^ma MM tesligia in Hbcllo de Corona A
mUiUi. Porro |>lanuin iaiciemus» bunc A. CCl. inaA*
daluB) fuisse liUeris , cmn liber d$ TeUimoniomttmm
fijifere vefsut inem A. CXCIX. compotUtts; uade
liaud difHelle eril ifleUecUi , T^rtulUanum anne fere
P. C. h. CG. ^elloHtanieUrum partibiis adjunslsae.
Al majoriiane difilcultattol^xU eat altera quaeslio :
utrum , auioepiia 100101 llontanistnrum ermribus ,
nunquan T0HuHiatiu$ $% ad ppisiinum ccBtiim roee-
perit? Cii}us tamen quatstiOHis afQrnanda nulla est
idonea ratio. Nam ea erai isli bomiui aususpo ol su*
pra modum rlgido insiia aiiimi iinbecillitas, ut , (^
severiora esseiit^qua) ad vitam moresque peiiinerent»
eo magis ista adamaret, crederetque Unto msgis pro*
baia fore Deo et consenlientia cum cbristianomm
perfeciione. AU|ue, ut solenl il , qtii atra bile vexan* ^
tur, tenaciores esse eorum omnium, qiise uiiirlmento
sunt trisiilla , eorumque opiniones cum annis nov a
capere incremenu : iia est parum crediblle , Terhtt^
lianum istas opiniones deposulsse, isiamque reliquisse
palaestrnm , In qua videbat operam se posse omni-
bus ejus generis exerciUlSonibus dare. Acoedit ad
lioc flon omnium modo » qui de rebus ad eum perii«
nentibus commenUti sunl, silentium deeo, qiiod ad
religionem prislinam redierit , sed ipsa etiam Aii^iis-
tini profcsj^io ( Be karembus , eep. 86.) omiiiuinque
c(^nsensus , qul ejus auetoriurtem In doctrinis pro«
liandis admiUere noluemnt , quonlam ad pervorse
scntientium pnrles se contullsset. Neque cum sen-
tentia nosira pugnaiit librl ii , quos euin uklmo fere q
loco scripsissc ostendemus , qui pene omnes allquas
habent roaculas errorum Montaiilsticomm asiiOrsas.
Sit igitur liaec ea in re praeceptio, ut omnes isU librl
exbtimeiitur ab ipso posi discessionem suam elabo*
rati , quos apparet post alios fuisse compoaitos , qut
istorum erroram possuni liaud dubieconvlnci.
§ 4. — Quomodo TertuUianut Monlaiu»an$ a Mor-

tanista diMcerui po$^t? Et hujus di$€riminf$ windidm

adversus Hoffmannum.

At sunt permulti e TeriuUiani libris , (piororp setas
ciim curiosorum acumeo subierf ugiat , nvHa habent ,
nisi qiixdam erroram MonUnisticorum vestigia sibl
iinpressa , e quibus vix umen poiest judicari , quos-
nam librus ante, quosnam post defectionem suam ad
MonianlsUs conscripserlt. Unde factum est, ut, qul B
isu sublilius quxrunt , Tertullianum Montaffd$tam a
Montatdzante disUnguendum esse haud Inepie dice-
reni. Sed aUier visum est Jo. Ouil. Iloffinanno, doc-
lissimo olim in Academla Vllebergensi Historl» doc-
lori , qui 9 cum in ea esset aentenlia , ut crederet
omnia Tertuttiani , quas supersunt , In MonUiiismo
scripta fuisse, lioc slbi demonsirandum dissertaUono
singiilari sumpserat (Vltebcrgae 1759.).Is quidenipul-
clire perspiciens, si isU sublllius admitteretur, de-
monslraUoncm suam allquld esse detrimenU capiu-
ram , ncgavit lioc admiiti dlscrlmen posse. f Carere
f enim hoc, ait , ( $ IV. p. 17. ) finibus cerlis , nec
c minus ambiguum essc vullum MonUnizantis eiMon-
4 Unislae, qoam e]us, qui aigroUreinclpit, etaegro-

VERA ifiTATE 100

f untis. I Ego vero vehemenler doblU> , qood, quid
sibi vcllnt,qui lu loquunUir, tfoJffnaNnasintellexerity
aut mtenigere volueril. 1 Llbros enim TertulHani
c MonUnixamia, adjicit (p. 18.), forte esse eos , qui
c quidem JfonUmi dogmaiibua infecUsunt , sed recte
I sftnlientea non exafilant; Monianiekd vero, qui
c liflcrcaiin non aohmi coatinent, veram eiiam eontra
f caihoricos defendunt. 1 Sed nobis ilsque qui iu lo-
quunlur, quod ego quidem seiam, omnibus, is dicitur
/toyv«v(£kc» , qui quidem errorea cum Montanistie
communes vel.omnes habet vei aUqiios, sed iu lamen,
apreU eoramdem aacroram cum sua Ecdesia
luniooe, nondwn ae eontolerit ad ejusdem sode*
taiia saera , quacum in nonnuilis doctrinls eonsenlii;
cum MonianisU sit, qui ulramqne fecerii. At ista qui-
dem Holfmanmu oertts carere dicit finibus. Sit iu
sane. Sit vulius T^iu^aat MonUnisue ae fwytvvf^tv-
Tt,- ambiguus admodimi. Quid ergo estt Nimiram non
|)0test ex vultu Terlulliani jiidicart , fuerllne is jam
inorbo leeto aflixua , an kiviter tactns quodam ejua
impetu. Et id volebamus quidem , non posse ex levi-
bus quibusdam signis errorum Tertutliano cum Mon-
tanistis eommuuium tute coiijici,qttod jam ipsa Mon«
UnisUrum sacra ausceperit. Neque lamen id iia In-
lellecium voIumiis,quasispunum esaet,aut suspectum
omne arguroenlum , quod ducitur a docirinis MonU-
nisiarum in boc , illove libro 7eritt//iafi< obviis ad
Monuntsmum isils libris asserenjum. Suntenim Isu
in re fines et quasi termini, quibus ulendum arbitror,
ne de Tertultiani ilonlanismo , ex ejus libris cogno-
seetido, parum aut nimlum phiiosophari videamhr.
Primam igitur legem ejus rei Judicandas hanc vdumua
esse , ui ejusmodi llber haboatur In eorom numcro ,
.quos, faroiliaiMoniaiiisurum jam adscriptus» compo«
suerU , iii quo occurrit nomen Psiiglttearum. Erat
enim hoc veluti symbolum , qiio socios orthodoxas
Ecclesioe a suse seci» honiinibus, quos spiriules dicit,
distiiigueret (V. Tirtuttianum, de Mono^anda^ cap. i,
edit. Nie. RigattH II. p. 675. ii.); alque videiur tum
fere conficium , cum eos, qui ngidam MonUnl discN
pllnam non recipiebaiit , oppognare inciperet. Nequo
idoccurrii in ullo libroalio, quem temporis aut ipslas
doctrinx ratio ostendunt ante ejus defecUonem con-
scriptum fuisse.luque non est dublundum, quin shii
isU libri, qui hoc nomen eontinent , omnes post auo-
ceptum Monunismum exaraU. Mter canon hie esio :
omnis libcr Tertultiani et MonUni oflicina exHsae pu-
tetur , qui doctrinas Iracut non quidem Monunisu*
rum proprias , sed tamen Paracteti cujusdam aucto-
riute confirmaias. Namque hic erat capHalis MonU-
nistarumerror, quod Parac/tfmmJacUrentsoo tempore
ventsse talem, qul et dux easet ad veriuiem omnem,
et nova reram diviiiaram scienUa aoditores soos Im*
biiorci iu, ut cognoscorent » qu9S paiefacu nulli ea-
sent anUquloris meinoriaQ homini , et ad maximani
perfectiooem nunc aspiraro possent ( Y. eumdetn in
tibro de vitandi$virgiMuStCap. L et iibro I V. adversus
Mttrdonm^ c. ^. p. 657. 6\), AU|ue hojus Paracteli
agnitionem se , aii , sejunxisse ab Ecclesia {Advenua

AC DOCTRINjlL SGKIMrORUK mt UUUNI.

Pnaemi. e^. 1. p. €34. D.); neque hunc sibi erro* A Bon videriiil» et ante Semi iegem, q«a luscipieiidani

rem persaKukri nnqiMin paiai tmit orthodox» Ee
eleslae tocit » quenbm hie prineifMilis eraC doctrioa
eonun , qiai Monunuin » Unquam magi&trun , secu*
hoBtnn^iamvis casteri errores MonUitislarum omnes,
exaliqua parte, vel ipso huju9Controyeiis«« lempore^
Tcl paulo posl, recepii fuerini a nonnullis aniiqiu-c
£€clesi« sodalibiis. Sed quemadmodum dixioius,
nonqnam deposuissc TerittUianum errorcs eos , quos
semcl in schola MonUnisUrunf didicerat , id spoule
sequilnr, quod jamfere diximiis, ejusdcm generis esso
libros TertHlliaid , in quibus alios» haud dublc Maii-
tanisiarum scitis infecios, excilavii. Aique bis regulis
addt posscnl alix » qux libros Monianismi ceriissime
arguune, qualis esi diserU ipsius TeriuUiani profes-*

Ghristianorum religionem TCtuit, Deorum cultores
texasse Chriaianoa. lu enim (actum est, ul, cum
iiiler ooMies consuret , anno dewum P. C. N. CCII^
hane legem a S$verQ laUm esse, libri isti omnes posl
isliiffi annum inepte ponerenlur. Alque fuerunt iden«
tidem nonnuHi » qui boc quidem cum libris ipsis pu-
gnare pcrspicerenl ; sed neque hi vcrttalcm aiiigeruiit
propteroa quod antiqua baruni rerum monumenu
nec candide, ncc prudenier, unquam duccfl , scculi
fucrahl. Iiaque maxiuiis laudibus dignuscst vir im*
rooruiis memori^oJyo. Lanrentiusi/ ot/iemiuj i /jMKAfimt
qui, posiquain eo, quoerai, acumine, animii|iie can-
dore summo, inquisiverat lu hanc rcm diligcntius »
istum errerem exquisilisslniis argumentis explosit (!)•

sio; scd suni isix ita fere comparatae, ul dispuUlione ' Alque hic unlus vbr etlecit diligentia sua, ui nobis ii

jiim cgeaniy aul non sint ccrlissimx (idei. Quodsi ve«
ro cxlitcrii t;4e quid in qoodam libro TertulUani »
qnod posscl refcrri ad unam regularum isUrum ;
absquc erroris pericufo licei exislioiare , eum fuisso
tum edilum, cum jam inimicillas cum orltiodoxa Ec«
desia TertuUkmui suscepisset. Sed jamadiibrosipsoa
vcniamiis.

( 5. — * ^m» clami librmsm , ifui snitr tempee^
priork fHaaikmk Chriitlmmum m^ Seter^ Augua^

Ex bis primum pertraciandos promisimus eos,
quorum nec xtas nec doclrina dubia ndmodum esset ;
in qnibns sunt primo loco ponendi, quos scriptos
esse consut eo lempore, quo calamiuiibus miiliis
Chrisrianl, r^aiiie Severo Aug.^ propler doctrinam
afOigebauiur a Deorum cultoribus. Quorum xus cum
riie haud queai delinirl , nisi figalur i!lud quasi pun«
ctom lemporis , qiio ccepu esi adversos Christianos
soevitia ; id agamus necesse esl, ut, quonani hrcc tem •
pore coutigerit, pecspicuum omuibus flat. Sed isia
vexaiio quooiam bis extitii, primum quidem ante.
detude post leges Severi Chrislianis iniinicas : obser-
Tuida didicimus , aauum a Cbrislo nato ducentcsi*
Bium iibros Terlulliani di videre quasi ia duas classes,
^Hannn altera eoropleciilur.hos, qui sunt ab ep
ortbodoxo» aliera eoSt ^ltii aunt ab eo Honiaiusta
perlbcii. JSobis ilaque cum sii propositum primum
dispkere de eo genere librorum Tertulliani» quorum p non suilicere arbilraremur, ea enim omnia puumus

demonstranda hac re multis laborandum non sit.
Quam ob rem no careant Umen ii, quibus daium non
est perlegere ipaam deganiissimam disseriationem,
f ravissimis afgiimentls , qutbus calamiiates Christia-
Bovum lempoi i anto Sweri edictum antegresso asse*
ruit, ea veluli ia compeiidio reciubiinuSyquibus assen-
timur omnino , iisquo adjicicmus duo alia , qwB ad
confirmanda ea aliquid habere videnlur firmilatis.
Atqiie is primum duxil ab eo, quod Ipse TeriuUianui
in Apolegetie^ et maxime in universa illa dc lcgibus
disputiiiono, lot signa ediderit, quibus nondum lcgi-
bus contra Chrisiianos Severum pugiiasse indicat, ut
nullus plane dubiiandi locus supersit. Altcrum : ex
, liiuro ad Umt^ti^ c. 4. In quo commeinorai Tertul-
' Uannu aupplieta , quibus Albini amicos aflecerat
Sewerui, quod factum esse A. P. C. N. CXCVI. aui,
quod mallem CXCYII. reclissime Moihemiui monuit.
Tertium ipsi obiulerunl Llemeniii Alexandrini verba
(Strom. L. II. Ed. Colon. p. 414. D. )» quibus confl<^
toiur jam tum lormends exngiuri Cbrisiianos, cuin
Slromatum libros componerel, quod fccit fcre cndem,
quo diximus, tempore. Quartum dedil a^Us, in qiiam
gravissima supplicia a SciUiUinii Mortyribui siimpU
inciduui, CUmdio iterum cimsule, qui cum C. Aufidio
Yicioriao fasces A. P. N. C. CC. leiiuit; quibusdeiii-
que argumenlis aliquid auctorilatis arbitratur ex ipso
Oroiit ac Freculpki testimonio aceedere. Atque nos
Bon sumus ii, qoi isu quidem ad rem demonstrandam

aeias saiis liquidoconstai, ita iii boc.lraclando veraa-
biaiar» oi demonstremus, jam ante Seeeri edictum
Chri5>tiattOs fuisse propler docirinam vexatos, deiiide,
paocis quibttsdam de ipsa hujus prioris tempcstatio
ratione aspersis, in annum, quo isia aUttctio iuilium
ceperit» accurate 'mquiramua.

fl ^. — • 00 fjPM ktK M8Mrti0fi# dwjmtotwr mi, wt demoi^
otfeiwr imem eemteoie onio Seooft edieium p iftum Hi
fwm poojmmtio MoMomn arffumoniwo ank nooo aofi^
ekmtur, ei ini^um eepiioo A. P. C. N. CXCVIL

Culpa, cur erraverint multi in definienda eorum
Kbromm TenuUioHi xUte, qui lempoce vexalionio
SovedAi» icripU ^aunt^ iu eo ost haud duhie, quoii

rcm exlra omnem dubiuiionem ponerc. .Placuii la- *
men, ne quid videamur praitermisisse, quod ad rem
oonlirniandam facere quodam modo posset» duo alia
aiigumeiiU, qux, quamvis minora csse Moshcmianis
facile patimur, non Uinen omnino rejicienda esse
vidcntur. Vnum est hoc, quod jEliui Spartianut do

(1) In Commeulatione de aUHe Apologetici TertuUutni
€t nmio penecutionii Chriitianonon iuBSevero, que in-
«erU cst vd. I. Disseruiionum ejos ad historiaa ec-
des. pertinenlium , pag. 1. seqq. Daturum eliam se pro-

"• ulliant'' • ---•--'-

rerlulliaoi librorumque ejus Chronologiam
I, quam Uradidit AUixius (v. TbeMurum
:rotiatmm, lom. I. p. 281.); sed id consi-

miseral vium Terlull
oecnraliorem ea,

Epislolicum Lacrotl , ^ ,,

lium postea ipsi eripuerunl graviores sanclioris muneris
eurae, uifeuur U addendis ad voi. I. Diss. iiist.£cd.»
p.75i

105 DISSKRTaTIO de

Caracallo dicil ( iii Viia Antonhii Caracalli, cap* I.) : A
ieptennispuer, cum coUttsorem suum pueriim, ob iudai-
cani Religionein, gravius verberalum audiissel , neque
patrem suum, neque patrem ptierif vel auctores verberum
diu respexit. Ex quo loco apparei, qnod palcr pueri
islius iion ipse eum propicr Judaicaro religionero
castigaveril , sed quod ipse Severus piierum jusseril
ab aliis casligari. Nam qni poluissct Cflrflca//M« suc-
censerc pairi Severo^ nisi is ipsc hoc voluisscl licri?
Ilaque aliquis daiur locus suspitioni , jain luin, ciim
Caracallus scpiem essel aiinoruin , vi pugnaium esse
adversiis Chrislianos; quanivis anno deinuni P. C. N.
CCIl. Severus leges conira horum Judxorunmue reli-
gioiicm lulcril. Ad scplimuin annuin egil Caracallui
anno a ualo Suspilulore noslro CXCV. qiiod esi fa-
cilc demonslraiu. Noruni enini oinnes, nioriuuin esse B
Severum A. CCXI. cui succedens Caracatlus iiiler-
feclus esl, cuin supra VI. annos regiiasicl (Dioncm
Ciissium Histor. Koiiifln., lib. LXXVII. cdil. Rciniari,
vol. II. p. 13U.), A. CCXVII. Is vcro cum diem
6U|tremum obirei, aiinum auigeral 29. quo nuiiiero
delracto suiniiiic annorum ejus, 6mei|[ii annus
CLXXXVUI. quo naiiis sil oporlel; unde consc-
quilur, Caracallum A. CXCY. sepiimum auiium egisse,
quo tcmpore longe posterius est Severi edictuin.
Ncque puto queniquaiii Tore, qui nobis opponat, longe
divcrsamcsseChilstianx ac Judaica; religionis ratio«
iiem, nec posse deinonsirari , Chrisiianos fui.sse a
Deoium culloribus vesalos, quoniaincasligati fuerini,
qui se Judaicx religioni addixeranl. Nain qui iia scn- ^
liuiit , eos nccesse est ringcre , quod vulgus ctiam
Christianos jam satis a Jiidxis distinxcrit (abboc
enim diciiiius istuin tuniuliuni fuisse exciiaium). Iloc
vero discriinen cum antc iliud lcmpus , quo Severus
Iniperio potiretur, iic ab iis quidem sit obscrvalum ,
qui iiosse utramque relii;ioneni optime potcrant , nec
sciam, unde probare qulspiam possit, eos Severi lem •
pore roagis perspicaces fuisse quam ante, numquid
coiiciiatam muliitudinem sub Severi impcrio idqiii-
dcin curasse aut dislinxissc satis putabimus ? Sed
si maxiine dubium potest illud , lamen apparet
adesse excmpla odii gentiiium in eos qul cratit •
a Dcorum cnliu alicni ipsumqiie Severum non plane
ab odio isto abhorruisse. Quud si Severus id fecil in
piicris , quibus condonare solemus sjepissime , quae D
adultis nequaqiiAin conccduntur; vix dubito, quin
prxsides avarilia plebisque tuniullu eo adducii
fuerini, ut gravius in Chrisiianos animadvcrierciit,
Alterum argumeiitum dcsutiiam cx libro , qucni
TertuUiantu scripsil ad Scapulam (Cap. 4. p. 87 D.) :
Ctarissimas feminas, inquii, et Clwriisimos viros Severus^
sciens hujus scctce (sc. Chrisiianoruni) eue^ non modo
non imsit ^ verum et tatimonio exormvit, et populo
furenti in nos paUtm restitU. Severus dici non potest
populo fureiiti iii Chrislianos paiatn resiiiissc, cum
j.iin edicluni contra Chri.stiaiios consiituissct. Namque
id quominus credamus , impedit durus et qiiasi fcr-
reus Severi animus» a quo certe is iropetrare non
poiult, ut legem aemel latam rescidisset. Et hoc

VERA iETATE 104

ipsum, quod TertuUianus dlcil, plcbem cxngiiasse
Chrisiianos, et invito quidcm SeverOf nonne dcmon-
slrat, id faclum non essc Smrt legibus? Ilabcmus
igiiur cl hic iion obscurum lesiiiiionium de eo, quod
ante ejus ediclum Cbrisiiani masimis calamitatibus
afHicii rucrinl.

§ 7. — Quai caussm hujus prioris vexaiionisf

At nunc disciiiicndus cst alier isle locus de tein-
pore, quo prior h;cc tempesias contgit; si prius
edixcro, quxnam cjiussx hujiis facinoris vulgi ad-
vcrsus Christiaiios videantnr fuisse. Atqiie hoc cum
dc omni coiitra Chrisiianos faclo a plebe tumultu
constai, eam his, laiiquaro publicis goiieris humanl
hosiibiis, omne calamitatis a Diis iinmissx gciius
lribui>se : tiim illud nimirum pntel ex TertulUani
scriptis, lioc fuisse iii causa , ul nuiic Christianos
roaxiine insequerelur (Cf. Apologet , c. 40. ad noHones^
lib. 1. c. 9. elc). Enimvero, qii:u Seveium inler et
Nigrum intercedcbat , maxiniarum rerum aeroulaiio,
ni>n soluiii vidctur quibusdaro displicuissif, qui iion
Severumt sed Nigrum coiiira Didium JuUahum Aug.
posiulaverant (V. llcrodianum, lib. II. c. 8. 111. c. 5.
Spanianuro, in vita Nigri, c. 2.) ; sed illud etiam«
quod adversus Albinum suscepii bellum, oinnium anl-
roos vcheiiientcr concitavii (V. Diotiem apud Xiphili-
num, I. LXXV. c. 4. p. ii58. B.). Iiaque, cum pro-
stralo ulroqiie, S«v«rtts ouines eos exiingiicre pararet
qtios noverat *a parlibus Nigri Atbinique slctissc ,
opliroa se offercbal plebi occnsio Christianos, lan*
quam rei publicx ac Impcraloris hostcs, violandi.
Aiqiie hi homiiies stbi videbanlur hoc eq rectius exe-
qui posse , cutn Chrisiianos ipsis eiiam Diis iiifestos
crcdcreiil, dc quibus eo bcnc mercri posse ^nitahant,
poslquam Dii ipsis hxc qiiasi olia fcccrant. Et ipsam
banc opinioncm Chrisiiaiii vulgo pcrsiiadebaiil eo
ro.igis, qnod plane iiec ludis ac celebraiionibus, pro-
plef rcporiaiaro Setseri ab hoslibus victoriam instilu-
tis, velleiit inlercsse (V. Terlull., de SpectacuUs^ c. 1*
et alibi ), nec jurare per Principis geiiium (Idem ia
Apologet. c. 32. el libro I. ad nationes, c. 17.). nec
Diis pro saluie ejiis stipplicarc (Id. Apolog., c. 10.29.
scqq.). Eo ipso autem luroultu vulgus faciie eodem
potcrat adigere Prjesides , qui non admodum alieiii
c^aiit ipsi ab hoc crudelitaiis gcncre. Namque hi eam
sibi legein, veluti per maiiiis tradilam, praescripsc'
riiiit, ui, qui scinel in jus vocaii e&setit Christiani,
nisi a sacris suis disccdcrciii, nequaquam diuiiucrcii-
tur (Euscbium, llist. eccles.^ lib. V. c. 21. edil. Ilea-
ding., p. 240.); cujus rei testcm babeinus Ipsiim
TertuUianum, qui, cain ob cau.saro, de recte interpre-
landis his legihus cx instituto adversus eos disputavit
(lii Apolog., c. 4. seq.) Alqtie islain quidcinCbristianos
vexandi occasionein eo libeiitius arripiebant qux-
siiiosi Prxsides, quo ccrtius cam viderent flsco suo
haud cxiguum emoluroeiiluin esse allaturam. Quod
roe n •n ttnxisse scio cx liuiiUi Marlyris exeroplo
(Apud Tertull. , de Fuga m persecutione, cap. 5.
p. 093. A. ) , quem suspicor raptum esse in jiMlicium

405 AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERtULLIANI. 108

cum noitdtim Semi, sed antiquis legibus judicium A esi. Hic cum Severi duces A. CXCIV. manum cum

flerel (i). Eo enim adducebantur mulii Chrisiiatio-
rnro, qui opibns Tila>que sux timebant, ul, quod alia
declinare Via non poterant, periculuin, oblata pecunia
aTemincarent. Qnas s:t*vitix Pncsidum vulgiiiue cau-
sas si menie oompleciimur ; eril sane, ut sciamus
tempus, quu orta esl haec prior temfiestas, quando,
quo anno bicc speciosn Christianos laedendi occasio
extiteril, demonslravimiis.

] 8. — im*<tiim vexaliimis ChriBlian. ex anno quo
periil Albinut demonslratur^ hunc vero a. CXCVJL
iaterfeetum esse probatur primo ex ordine belli^ quod
Severui eum Peuennio Nigro gestit. Obiler qutfsdam
noUBinnumnttiSeveriexplicantur^et Moihemii rationes
emendantur.

Piigri miliiibus conseruissent , apiid Cysacum supe-
riores fucrunt. Eadom fortuua usi siint anno se«
quenii , cum puguatum esset in Nicteai ac Cit angu-
sitis. Postremo, aimo fero CXCVI. cum Sevetiam^
casii Caslello in Taiiro occupato, in Ciliciam irrupis-
sent , vinciiur Nigri exercilus apud Portas Cilicias ,
neque ita multo post ipse Peseennius inteHieitur. Sed
hic ego quosdam miraluros siispicor, quid sit, quod
me coinmoverii , ut calculos bic plane diversos ab
aliis ponerem , ciini siiil , qui uiiimam haiic pugnam
A. P. C. N. CXCIV. faclam exisiiment, universi.
Quain ob rem mea rcferre putQ, ut recta argumenia
prodiicantur, quibus evinci possit, ratioiies a nobis
rcciissime fuisse subductas. Primum igitur vellem

Ad hunc vero investigandum priminn ipsis uiamur ^ observari cognnmen Imperatoris m. IV. V. VI. Vil

his, qnar enumeravimus, calamitaium canssis. lllud
enim, quod quasi ansas vulgo dabat ad impugnnndam
Cbriiitianorum familiam , erat Severi siiidium conqiii-
rendi omnes eos, quos cum Nigro aut Albino adversus
se sieiissecompererat. Quod quoniam factumestyCum,
AlHno exstincto, Romam victor rediissei (tum eiiim
gravissima in eos supplicia constttuit [ V. Dionem ,
I. LXXY. C.7. p. 1262. D. Herodianum, 1. m. c. 8. et
Spartianuro, ui Severo, c. 12. 13.]) opers pretium est
videre, quonam anno Albinus cum viia imperium de-
posuerit. Atque in isio definieiido tantuin operae
ciiraeque jam positum esse videmus a Moshemio ( in
diss« laodata §XX. seqq.), ut pene isli labori posse-
mus supersedere , nisi qu»dam essent in promptu ,

\III. quod datum esse Severo in niimmis perspiciiur.
Hoc euin exornatum necesse est intra tempus, quod
ab exordio imperii ejiis elHuxit ad illiid, qiio supe-
ravit Albinum^ quia eum legimiis, ciim iinperium
susciperet , in nummis Imperaiorem II. (Vide Vail-
lanlii iiumismata Impp. R')m. Tom. U. Ed. 3. Paris.
p. 238.), victo autem A/Hno, Imperaiorem IX. appel-
latum. (Apud Mediobarbnm in Itnpp. Rom. numism.
ad 2. 197. Ed. Mediol. 1730. p. 271.) Enimvcro, cum
nomiiie Imperatoris^ quod numeris distinctum in num-
mis reperitur, tum Romanorum Augusti exornaii
fuerini, cum quid in bello eo nomine digunm gessis-
seni ( de ea re V. Dioiiis Cassii Rom. Hist., lib. XL.
c. 44. p. 372.) : age! videamus, quo referendum sit

qoae dici posse contm viderentur. Iiaque cum hic se ^ hoc intrsi illud tempus sexies repeiitiim cognomen

offerai OGcasio Iti dubitationein vocandi opiiiionem
qnamdaro popularem, alqiie ipsa res postulet, ut
paulo aliler rationes subducantur : servato ipso
ai^roeniomm genere, qood adliibiium est a summo
Tiro, caodide disputabtmus qiiae conscntanea sunt
veritatl ipsi « et quanam in re sentiamus diversa ,
salva pictate in tanluni virum , cujus nomen nobis
etiam eat post mortem venerabite, adjecta dissen-
tiendi ratione infra notabimus. Cnm ad imperium
venisset Severus^ videretiiue Pescennium Nigrum iti
Syria copias parare, quibiis^se stbi opponeret, pri>
nium, ne ex utraque parte premereiur, Albinum
Britannici exercitus dueem fecil, eique et nummos

Imperatoris. Nempe in isto lemporis spatio ter le-
gimus Severum a iVf^rt miliiibus vicioriam repor-
tasse, ires(|ue gentes Osroenorum , Adiabenorum et
Arabum subjecisse Romanorum potesiaii. Igitur cum
lios, jam devicto Pescenmo ^ subegerit, referamus
cognomen Imperatoris VI. VII. VIII. ad viclos hos
populos (1), ac nomen hnperatoris III. propter
pruilium Cyzicennm , lY. ob piigiiam in Nicxae ac
Cii aiigusliis, V. denique ob Nigrum .npiid Porlas
Cincias prostratum, Severo decrcium esse dicanitis*
Jani dispictamiis, cui tandem numcro Trib. Pot. ait^
jictantiir singul;e nomiuis Imperatorii not.e : nain i^
si eum cognoveriinus, sponte se offerei is anniis, cui

decrevit, etaiia honoris mouumenia. Posihac, lecto |. qua}vispugnaassignaiidaest(2).AtquicogiioinenImp
per Italtam milite et classe exornata , elapso fere

metise Junio (2) A. CXCIII. couira Nigrum profecius

(1) Nempe hic liber scriptus esl eo tempore , quogra-
viores calainitales Christiauis exiiectaodab erant a Deo-
rum cultorilius IColl. cap. i.) b. e. ut postea dicetur, cum
eifietiun Severi ta lucein prodiisset, limerentque Cbristiani
de securitate sua. Sed istuiu libellum cum Tertolliaous
coiDpooerei, jam trdttdatus erail Kulitius, qui primum
aliquoUes salutem peiieral fuga , postca nuromis sibi na-
ccm ami|)araverat, sed deiiuo capius ad supijUcium reoiil.
Qood ergo necesse est facUim esse anie iniquam Severi
legero, et novum dat argumentum ejus quod diximus,
Cniisiianos sub Severo aote eam capiiis dauinatos luisse.

(2) Nanique incipieute Junio A. rjCCIIl. RoiuamSeve-
ms venit; qood natet lum, cum dies LXVi. quos iinperio
0idilJulian(Dio [lib. LXXIII. c. ulL, p. 12i0.), am II.
nieaie»ic5. dies, quos ei Sparlianus liu Jutiaiio, c. 9.)
irilMiil, miuiefemus, iacipiemio a V. Kaleud. ;>prilis, )i. e.
XXVm. Martii, qoo die intenectum esse Peniuaceui Ju-
ius Capiiottaos (iu vita Periinacis, c. 15.) refert. Apparet,

Tertulliani I-

Inde non minus, Severum fere die Junii 2. summi Imperii
clJvuin sumpsisse, ex quo die deduceudos simul esse Tri-
bunitiae polestatis teruiioos non demonslrabo liluribus,
quoiiiam id quidem facere memiiii C. 6. Scbwarzium,
eleganiissimum virum, io diss. de numeranda tribunitia
potesiate Augustorum Ccesartmique Rom. Obs. IV. Qiis
euui ila siui, haud obscurum est teuipus« quo Severus
Roma I rofeclus est, si qiiideui recte commenioravit Spar-
liaiius (iu viu Severi, c. 8.) eum Homam inlra XXX. dies,
quaiii eo veuerat, reliquisse.

(1) In nummis a Mediolwirbo ad a. 196. excilalis, p. 270.
CoKiiouicn Inip. VI. el VII. conjnngilur cuin Tr. PoL III.
etnoiuine Parlb. Arab. Parth. Adiab. aliisque signis victo-
ri«. Pariver Imp. VII!. p. 271. cuiu vicloria Parthica et
Tr. P. IV. ac cum iisdem, Ululoque Araltici, Adi.ibenici,
iii inscriplione apud Muratoriuni , in uovo Uiesauro veU
inscript., loin. I. p. 2ii. ipgilur.

(2) Sedforsitau quispiam dixerit, hosnnmmos non eo
extusos fuisse lempore, auo Severus victor ex puguis cnm
Ni^ rediit, sed postea demuui , ipsumque Spartianum in

(Qmlre.)

i^ DISSERTATIO

III. quod dtilimis sfgnom tm vic4oH» Cyztc^S,
conjiincluin reperifnus ouni Trib* PoU lU ( In Lamr.
Bergeri fontUmaUmie lke»anri BrandenbMrgid^ p. 690.
Vamantn numim. Jmpp. Rom. T. i. p. 321. 22. et
MetUobarbo ad a. 194. p. 269.), Iiacc Toro mmieranda
est ab altero die luati A. CXCIV. ad emdom dtem
aniii sequemis (CoU. noi. y. k^jn* $ecU§ni$ Schvarm
diu.Umd.^ //.);con8equeASigi4urefii, Hoc fM*»-
lium prinMim ad posieriorem partem A. CXCJV. aut
priorem A. CXCV. esse re(ereDdum* Porro «ufn-
«nusapiid Vmlkmlinm Severum Imp. IV. Tribuniliam^
que poteslatem 111. susiinemem exhibet, et suni ejus
generis nuromi plures apud Mcdiobarbmm; ergo inctdil
altera pugna in Nicaeae Ciique angustiis in A. CXCV.
posteriorem « aut se^entis anni superiorero partem.
Quapropier c^nemeii knp. V. et «iltima Tictoria a
^igro reportau, non videtur fere alii anno posse tin*
dicari, aisi buic, quew diiUimis, A. CXCVI. cum igt-
tur Peiceiimum initio lcre ejus inni prostra?isset So'
veruif pergU in Mesopotamiam, indeque contra Osroe-
nos, Adiabenes et Arabes exercUum ducit (Dw^ Libr.
LXXV. fni^). Facu baec OMnia esse oporiet sex fere
mensibus (ni&i mavelts uUimam partem anm prac-
cedeniis Nigro mortem atlulisse), cum, bocanno vei^
tente jaiu conira Mbinum, profectum este Severmm ,
raiio ipsa temporis suadeat , ut soo loco apparebiu
At quo fieri pacU) potuU , ut MensUHis tam paucis tot
tanUisque bellicosissiinas gentes aubegerit? At isttrd
quidem potest animo pulciire coacipt ; nam ipse Dio
c. 2. libro cit. barura genlittm vrbes a trtbus Sevai
ducibtis, non a Scvero ipso, captas esM aU; quod
faclum forsiUin est, cum jaro Albino «bvUm Seoenu
ivisset ; nam , eo discesso, Lietm» se bis tdversariis
opposuit, ut videtur ex eodem Dione^ c. 9. aut jam
aliquantum eo tempore, quo Nigrum Seterus perse-
qucbatur; plurima enim tum fecU per duces suos : aiit
fuU Severtu qualic«inf«e ^Mrbarorua suppressioae
conientus. Ac videtur cerle Seiferm$ noluisse bas
sibi gentes prorsus subjioere, ncc jam tfwn subiecisse^
curo, ducibus contra bostes emissis » aliena Nisibi
ageret, ipseque demum post victum iliMiiiit has
provincias summo impetu adork^etur; quod ipso con-
firmari possei Herodiani 8ileatio, qui de bis gentibos
isto tempore victis nibil babet omAino. luque haec
prima lex sanciatur : aMellnem A. CXCVL Severum
contra Albinum non fuisse profectum (1).

TiU Severi. c 9. significare , quod Severus non nisi post
«Uenim ()raelium in aogusiiis Cii et Nicaese ad senatum hac
de re scripserlt. Sed prseterea, quod Spartianus dit>crepat
aliauaittum iu narranda hac re a ca^leris, iisque primartis
scriptoribus, nec nisi de prima alteraque pugna loquiittf
in isto loco; nceari vix poiest. quoniam cogiiomea Imp.
m. IV. V. cum diverso platie Irib. Pot. «uroero conjuiH
gitur, boc Trib. Pot. signo indicari annos eos, quitws ipsam
ab hostibus victoriam ter reportavlt.

(1) Atque hic nos non audeiniis plura ex ordine rerum
ffesiarum, qaas commemoravimus , deducere , sed posiea
dalmnus. Judicari autero ex diclis fotest de eo, quod nla-
cuit Moshemio x& vMMMr.n (in laud., diss. §il. ) A. CXCIV.
periisse Nigrom A. CaC\ .; legatos in Galliaiu ad interfi-
<:iendQro Albinum a Severo missos, et hoc anno prope
exeunte insidias eorum deprebensas fuisse ; quo facto A.
CXCVI. dtissime in GalUam Severus vcnisset. Vix credi-
^ertm ( nam de tempore prxlioriuD jom dixi , quid sit sen-

DE VERA iGTATE m

A i 9. — Alkinum A. CXCVH. iiOarftoitm fmm, fro*
batwr seamdoa tempore «cpK^mrK Bfiantn.

AUerum nec mediocre telum ad lianc rem exc-
quendam existimari dcbet tempus , quo expugnatum
Byzanlium est. Namque boc Dio ait L. LXXIV.
c. 14. p. 1251. occtipatum esse a Severi miiitibus,
cum is iu Mesopoiamia commoraretur, b.e. posiquam
f^igrum superaverat, ac prius quam pergeret adver-
sus Albinum. Atqui Byzantinos fame demum in dedi-
tionem redacios esse, cum tres integros annos fuissent
in obsidione, idem Dio memoriae prodidit Lib. cit. c.
11. p. 1252.; quare cognoscemus annum, qno Severue
\n Mesopntamia versalus est, cum viderimus, quando
isia obsidio exordiuni sunipserit. Sed ejus iniiium con-

2 junctttm arbitror cum iuitio ipsius expediiiouis Se-
veri contra Pescennium A. CXCIII. quod inteiligi po-
test ex eo, quod vix est credibile, Severum^cnm Nigro
occurreret, a lergo reliciurum fuisse fortissimaro ur-
bem, quam ipsi iVt^rt miliies tenebant, et quo adver-
sis rebus se reccpturi fuissent ; idemque cum re ipsa
optime conseniit. Fac scilicet inense ferc Septembri
A. CXCin. Severum hujus oppugnationis initium pcr
mililes fecisse (Roma enimy Jtmio pene prasieriapso,
discesserat § VIII. n. y. ) ; incidet sane expugnatio
ipsa, si post triennium integrum facta est, in Septem-
brem A. CXCVL, quo tempore Severum in Mesopo-
lamia fuisse apparet ex iis, quae in superioribus dicta
suiit. Quam ob rem non est necesse , ut a nativa po-
testaie verboruroEiii5>ov,T/>UTiS xp^vov recedamus,quo

C se a TiUemoniio adduci passus est Moshemius 6 fUfxoL-
/}in}(, cujus ititerpretatio« ni fallor, vi quidem verbo-
rum non facit satis. luque cum mense fere Sepiembri
inHesopotamia versatus fuerit Severus^ ntsi A.CXCVL
jam in finem incliiiato in Galliam venire Don potuit.
Nequeveropostea quam in Mesopotamia Severus fue-
rat, usquam legimus eumcontra Osroenos, Adiabenos^
Arabesque fuisse profectum ; bos enim, tesle Dione
L LXXV. c. 3. p. 1257. cum Nisibi^ in^urbe Mesopota-
miae, Severus otium sibi daret, Lalemus Cantlidus aU]ue
Lcetus , Sevenduces, subegerunL Unde cCficitur, fa-
mam dc seditione Albini ad Severum in Mesopotamiam
fuisse allatam. Enimvero non abborrety Sei>erum^ qui
celeritate consilii imprimis utcbatur, statim devtcto
Nigro misisse, qui A/6tito, occasione allaumm litte-

^ rarum; insidias facerent« et b» quidem Dqpente de-
tectae suntiquocircamagisapparet, fere AnnoCXCVI.
vertente Severum in CalUam eoAceasiase (1).

tiendiim) Legatos istos loteffro fere «do aoonievSsse,
antequim litteras Albkie tradldts9eDt,«%,cmn A.CXCV.
prope exeuute deimim detectx te liiiasem bisidic, Se-
vemm, qui currenti similior quan^lnxifidsoeBti recte dfci-
tur « Motbeaiie , yel imegrum fere amium CXCVI. otio
transegisse , vel AttNno iaMA ooncessisse temporis, ut
vires coll^er«t: ciim ad verltatem sit imiHo propcnshis, sl
outs dicat , quod A. CXCVf . pr^ vertente Severus pro-
tectus sit adversus AlbiiMmi, neque imiUum temporis pne-
ternriserii, quo bello dinicm cum AttiiDO pourisset.

(1) AHmd viam iagreasDs est Hosheroias, $ fi. Nam-
que A. CXCVI. iaquit expogBatam esse B^anlinorum
urbem ; hanc vero, Herodian > ieste Hb. III. c. 6. nondum
Aiisse in potesi|it«m Imperatoris redactam, com Albino
occurreret; igiiur eom esse oontra AnHaum anno CXCVI.
profectum. Qood argamentora , haud nege , esse m^orem

M9 AG DOCTRINA SCRIPTORUH TGRTULLIANT. liO

% 10. — PnMur ienh, e» mM, fna CaruaittmCm* k nw l wiui faerat. W^yie te i$lliami^^Mt»MB qti-
«am tft^iiflalfm « SCf* «ocf ffil.
Sed ista qukleifi nt nondiifn d»fii oertm "^ikm ic«
enrale cogiieficeiidi Jinntiiii A^Mie telilen» pt^^pierea
qnod nondnm apparei qnandin isu ^ snflMna imp^*
rii dimkaiio dureYcrit, magis, opinor, nnbis ecruf«-
l«m eiimet lempns digntlAiie Cx^sarete Careciil/« oot*
httt,etnnoeffictelur, Aihinnm A. CXCYII. pcnisee(l).
Smit enim antiquttatis monnmenla qnsedam , qnalia
Pa^rnt (In erUica AnmtiMm Eeclm. OBsarh Cmrd. Ba»
ponii. Sec 11. ad a. c. CICVII. nmn. i. Edil. Pam,
i^M. p.SS.), exqne Guiherh Moshminu aitnlit iadias,
hnd. I \Xtll. in quibus Ltdtrmo cfl fln/fno Casi. C«-
mcd/int Osssr ex SC. O^iAFmiriif Tocainr. At iJlo eo»

gnmnine qnamvis jam Cmcalln a patrc inm exor* ^ ^

nat» fmsict, cnm Se^erw advcrsiis A/Mmmi proHcit- B cipes civfiatis^ mnitcB femiMB ilinsires fnenmi : prop-

ccretnr { V. Spartianum in Setero. c. 10.); iatud tamen

■asqnam repeHmus a tcnaiu oonfirmatifm esee prkSY

qmm mior Ssfmus Romam , prostraio Aihmo , re-

diissel ; mm enim Sevenmi leg imns Cmir«m fiettra-

mmi fitkim tmfm Afatnmnm ^peiimi jmssisse ( ap.

Spm-i, L. c. 14.). At enim iAaeranmn H Rulinum con*

tnles fnitse A. p. N. C. CXCVil. docnnt fasti nni»

wsi; itaque sit Imc, Aibinum eodem anno {ei W.qui»'

4emCsdend. Hmi, miemmimodum iiabei Spartianns. L«

c. c. II.) cum vita imperiom amisitse. Quie cnm Ita

tmt, patet qnod elHciendnm promitimut, ex liacocca-

nione plebi ad cbristianos Tcxandos post Aibini inin»

riimn nata , istas pHores Christianomro calamiiatet

A. CXCVII. initinm ceplsse. ^

I II. — E loco ^dam TertuUiani ad Scapulam » qm

cum a^o Sparliani conferiur, ostenditur n. CXCVIU

imtium cejpksse priorem kanc vexaUonem ChrisiimtO'
. rum.

liaius lamUije bominibnt tmn videlnr fraiifi-
cari voluisse, cura, tidolMm, beUnm Panbit aiys-
que Orieiitis gentibus inlulissel, a quo perfecto non
rediii priut, qnam hoc idem edicCum advertnt obris-
tianot promnlgatset. Namque tura qnklem loi eral
beltit cnm (brtiteimit natloaibus imi^atut, ai erodi
vin potsii , enm de istiutmoii rebns cogkaste. Sod
Terbaeliam TertMani tnnt ea , ul factle i^areai,
S^ftrvm non bas qoideffi , sed aiiat tamen feminat ,
virosqne clarissifflot eo tempore fattitte, a qnibnt it
cbnstianos cntdebai dltoemi. Atqnn ego non video»
ad qnole (empn$ potsit vis ittis illata rcferri, nisi ad
id , quo inierfecios SparHanus reTeri (in Sev. c. ii.)
fRfmmeros Aibini partium viros , inier quos muiH prin*

tcrea, qaod isia in re inter hos scripiores est vd In
verbis quxdam stmilitudo. Ego vero vix dubiio, qnin
Sevenrs horum clirittianorum quasi totelam snscepe-
rit , eosqne ornaverit (estimonio (ali , qtio docerei ,
cos non esse cx amids A^mt, ne popoius, caussam
Impera(oris prxtendens, bos chrisiianae rdigionl ad-
dicios inseqncretnr, rapereique in jndidnm, qnibns,
nrsi qnod dirhtiani essent , alind nihii viiio veni po-
tcrat. Verom Igitnr sti illnd, staiim posi mortem Ai^
hini et anle Severi profectionem contra Panfoos, i. e,
A. CXCVn. popnhim chrisiianos vl aggressum fiilsse.

12. — Idem demon$tratur uiierins ex cetaie
Apoiogetici Tertulliani , caterorumque tibrorum ,
qui eum anlecesserunt.

Aeeedimns ad altemm aifnmeniam , ex qno inl-
tfam istlus tumultas a plebe exdiati deftnire voleba-
Ms, locnm istnmquidem snperius | 6. prodncinm
« ftbro Term^ftmii ad Scapuiam^ fn qoo Severus dici-
\or, c Clarissimasfeminasdarisslmosqnevirossecta
« chrbtians non modo non Isesisse , vemm et exor-
« nasse testiroonio , populoque in cliristianos furenii
s restitisse. > Qnod cnm Sevems non feccrii eo tem-
pore, qno jam edictuni opposoerat religioni chrisiia-

Denique et hoc non leve esi argnmentnm nostrae
sentenii», quod appareat, Apolo^^rfetim T«rf»/ltant
non pc^^e litteris roandatnm esse, nlsl ante illas
leges Sfferi ,* de qua re nemo dubitare potcst , qni
cogitate hunc ribelluin tractavii. Sed poterit ex iis ,
qux posiea dispntabimns , nullo itegotio intelligi,
istaro defensionero veterum chrlstianorum setate in-
feriorem esse tibris cjus ad martyres , de $pectacutU ,
aiqtie de idotolatria. Vicisslmque me spero iia effec-
tumro , quod istoc religionis christianae vindidae scrl-
piae sini sub imiiuro A. CXCVIU. , ut nemo vel
rocdiocri iii his judicio praeditus de ista re dubitare

Aomm, qucraadmoduui ibi disputavirous ; assignan • d possii. Quare tum apparebit, libros de Spectacuiis

^ot eSi d rei annus , quo Smmt nondum hac lege

^btbitanini, nitl HerodlaDi verba pognarent oum
iis* quae tradita sunt a Dione CasMO, qui Severum ait nun-
tiam de capto Byzanlio in Mesopoiamia acce|)isse. Alque
lit aMrtlo aodieadas esi , et renadlaada Herodianl aacto-
riias, qued jafn egregte moDait V. C H. S. ReiiDarus ia
nol. ad Uion. Cass., jT 1252. $ 70. et im 1 1.

I> U«i siiaias ad banc rem eOcieadam dignluie Cam-
ii Caesarea, cum Mosheoiius maUierit ad eam rem di-
gflfiaiem AugusU Caracallo coHaiam adhibere. Sed istius
GboMui Viri panes doserere hic salins esi visam. Nam,
p.fl6.CaraealU,inq«tl,Augusti digiiiiate oroatosesteo auno,
qal urslrani Lugduuense est coasecutus. Itaque cam con-
Sm;emm httc A. CXCVIII. oecepiase, AM^inas A. CXCVIf.
tKateiit Hojus argumenti , dobito iere, an superior {iro-
' «Nlllo ex omuibus, quos habemus , scriptoribus sit mani-
* Ma, alti eadem me centeator cam attera de ejos dignf-
tate ic«o^ A. CICV1II. suscepu, quae oousentii cum
*^ I ^us rei signiQcandae moauinentis.

atque de idololatria nuHi alii anno potse assignarl ,
nisi A. CXCVin. Eiiimvero TertulHanus martyres
pmprio libello ad consiantiam concordlaroqoe hor-
taius est prius, quaro se accingeret ad scribendos faos
duos, quos dlximus, libros. Ilaqoe necesse est dicem,
libruro ad martyres fere A. CXCVH. in hicem ediium
fuissc. Quae nna res noslram sententiam de anno ,
quo haec superior vexaiio christianoruro inccpit , po-
iiil exira oroncro dubitationcm. Namqne hi , qnibm
librum obtutii, jam fuemnt propter religlonem chrb-
lianam in vincula conjecti , martgresque isii designaii
arguinenio sunt , turo Deoruro cultores viin christia-
nis iniulisse. Sed obiier haec fere; nuncplura do
libris bis ipsis dabimus.

iti DISSEHTaTIO DE VERA iETATE ii*

j 43. — JEiaiipia libforum hujuB genem de/inimr A lianos oslendunt jam mul(is*crucialibus lormeniis
ita,utliberadMarlyre$ A. CXCVU. $it exaratus

Hoffmanni conjecturce exploduntur.

Est igitur inter bujns generis libros is primus ,
quem TertuUianui ad Martyres |)crscripsil. Cujus
libri argumenium ipsum jam lum susceplas adversus
cbrisiianos inimicitias denionsiral ; est enim designa-
tis Marlyribus dicatum (coll. c. I.);modo coiisli-
luendum csi id, fueriulne isii anie, an post Severi
edicium in carcerem conjecti ; atque illud mibi ma-
gls placet pluribus de causis. Primtim, quoniam
cbristiano^ non Imperatoris, sed Froconsulis judicia
sustinere dicit c. 2. Quod quidem, hnud uego,
dici etiam a Tertulliano poiuisse, si Pnrsides adbi-

que exagitaios. Nequc ego nunc vereor, nc bunc
libellum in numeruni eorum refcrant nonnulli , quos
Tertullianus composuit , cnm ab amicitia orthodoxffi
Ecclesix se removissei ; ipsa eniiA libelli setas id qui--
dem non pcrmitlit , si veruin est id quod diximus
alias, § 5, TeriutUanum Jimc aute A. CG. beilum
non iiitulisse. Qua in re videmus Hoffmannum a no-
bis , ut solet, dissentlentem , sed ad opiiiionem suam
confirmandam usum arguinento tali , ex qiio magis
appareat id quod nos conira volebamus ( diss. cil.
§ 40.), videlicet martyres istos,adquos est oratio
TeriuUiani dirccta , existimat partim orlhodoxos
fuisse , parlim Montanistas ; idque effecisse , ut dis-
sensio naia sit inler eos, quam ex animis tollere

biti fucrint ab Imperntore logibus contra cbris- " conatur TertuUianus sub libri iniiium. Scd ad unien-

tianos diinicante , propterea quod Praesides eas exn-
quebantur in provinciis : sed tamen ex eo primum
oritur haud inepia suspicio, ipsa liac violentia eo
lempore Praesides magis usos fuisse , quam ipsum
Augusiuin. At si istud argiimcntandi genus videatur
In utramqne partem posse disputari, hanc controvcr-
siaro dirimit haiid dubie id , quod est ad calcem nos-
Iri libelli , ubi : ad hocquidem, inquit, (patiendum
in causa Dei) vel prcesenlia nobis lempora documen*
ta sint^ quanlte qualesque personce inopinatos nataUbus
ei dignitatibui el corporibus et cetalibus snis exitus
referunt^ hominis caussa; dut ab ipso^ $i eontra eum
fecerint^ mU ab adversariis ejus^ st pro eo steterint;

dos eos opus erat hortatore^ inquil Hoffmannus ^ qul
ulrique parti bene cuperet, quaUs erat TerlulUanus
Montanistaf et in cathoUcos quidem scepe peracerbuSf
neque tamen eos ita ut hmeticos perosus. Audio.
Sed iit uiraque pars inimicitias depoiiat , certe non
requiritur ut is qiil pacem conciliare studet , utri-
que disscnticntium faveat. Illud nimirum necesse est
potius, ut dissideiites iiiier se, cum eo qui pacem
conciliat concordent. Planius dicnni. Consiat ex
scripiore nescio qiio , ciijus verba bnbet Eusebius II.
E. V. c. 16. p. 232. edii. Caiitabrig. Readingii, eos,
qui puriori Ecclesiae addicti erant, adeo coiiteinpsisse
Montanistas, ut, si casu conjecti cum ipsis fuerini iu

quod pertinere ad tempus, quo abaemulis imperii p vincula , semper a Monianistls disscnserint, atque

Severus Uitum redderet orbem Romanum» nuHo
modo duhitari potest. Nam cum sublatus e medio
esset Albinus^ tum maxime Severum animadvertisse
in hos , qui steterant a Nigri Albinive partibus ,
unlum ignoranl ii , qui loca superius adducia haud
intellexere. Ex quo iion ininus licet cognoscere,
quo modo potuerit TertuiUanus dicere ( c. 2. )
hos designatos marlyres^ qtiibus, nostrum iibellnro
componendo , aliquod affcrre allevameutum voluit,
non partidpare solemnes nationum dies^ neque ccedi
gpectacubrum ciamoribus. Quanqiiam enim me non
prorsus pnEierit , ludos etiam editos fuisse eolcnH
pore, quo superior Severus a P.irtliis cxierisque bar'
baris rediisset; facit tamen lioc ipsum argumentuin,

deirectaverint eorum societaiem. Ideiu vero non
potest de Montanistis dici, cum ejus rei nec ulla
exstent vesiigia , qiiin potius ipse TertulUanus, etiam
in libris iis quos popularis Ecclcsi» doctrims oppo-
suit, Psychicos ab hxrciicis subtiliter distinguat; nec
ad iillam rem, qiiae. credendorum a christianis regu-
lam atiingcrcnl, di.scordes essc Moiitnnisias ci ortho-
doxos confirmet. Fac igiiur, luin jaiii TertulUamm
secessioiiem fecisse ab ortliodoxorum decretis, cum
librum coiiscriberet; poiuiine, bona cum spe icntare
pacem inler dissideiUes cnpiivos restaurandaiii ? Non
admodum puto. Abhorruisset enim fere a coiisuetu-
diiie eorum inler capiivos qui orihoiioxx Ecclesia^
se socios dibebant , scqui pnccepta hoininis . cujus

quod ad erigendos inariyrum aninios petit a viris secUm deiestabantur vchemeniius. Coiitra ea , si

darissimis , qui idem experti enmt fatuin , ut Fiidos
inteiligamus eos, quos edilos novimus proptcr victo-
riamaiVf^o, magis etiani ab Albino reporlaiam.
Caeterum cgo non diibiio primum locum nosiro
libelio vindicare inter eos , quorum a^tas certa qua-
dam raiione ceriiitur, propterea quod TertuUianus
nou niodo coir.memorat muiuam candidatonim Im-
perii advcrsus p:irtis coiitrariae socios 'violeniiam ,
quam rem dici non potest cxtiiisse , nisi eodem an-
no quo periit Albimu^ h. e. A..CXCVII. ; sed etiam
meutioncm injicit calaniitatum, quas subiere cbris-
. tiani, tanquam earum, qu;e nunc quidem iiiitium
ceperint; c.i:lcrique omnes libri, quibus scribendis
occasionem hxc teinporuirt pertiirbaiio dedit, chris-

lanquain civis purioris Ecclesiae liilc^c scripsissc dici-
lur TertuUianus ; istud certe odiuiii dici non potest
impediinento fuisse, quomiiius et Montanistoe ea,
quibus monili essent, amico ncccpturi fuissent.
Imo vix niihi pcrsuadeo, TertuUitmum ad pacem
marlyribus commcndandam itsuruin fuisse hoc argu-
mento Cap. I, qiiod, si pnci cuin aliis studerent «
possent forie aliqiiando ei aliis pacem cunferrie;
Gum sciant omnes, qui ejus librum de pudid-
tia legeriht (c. 2i), quam «ncerbe de isto more
dandi pacis libellos judicavcrit. Denique exem*
plo hominis auctorati, quod est In nostro libello
c. 5. non minus , quam In primo ad natione» libro
c. 18, non est, quod diu immorcmur. Sit sanc

Ii5

AC DOCTniNA SCRIPTORUM TERTULLIANI.

11«

tibrum nostnim reccniiorem esse illo, quis i\\c^i A ^erm a rHistoireEccUmsiiquedei iixpremiersBiecU$,

ci de caussa noslrum esse Montaiiismi suspec-
ium, nisi jam cerio conslei id, quod falsiuitis posiea
cooTincemus , libros ad nalioim fuissc a Tertulliano
coufecios , posiquam cum Monlanisiis familiarilaiem
conlraierat? Pr»lerea si Hoffmannut sibi licere pu*
tavil, ul noslrum libellum posteriorem esse islis
libris dicerei ; nobis pari jnre iicei , lios posteriores
exisiiinare nosiro ; idqiie eo manis , qiio ceriius est ,
hunc sub vexationis iniiiiim , ilios in ipso quasi per-
lurbalionis aestu prodiisse.

I 14. _ Uber de Speclacttlis A. CXCVIII. eon-
scriplMS, Dubilationes Tillemonlii , Hoffmanni el
Dupiaii solcuntur»

tom.IIL edii. Paris.1701. in-4^ p. 210.). Sed isii
opinioni, quo miiius calculum adjiclamus, impedit pri-
nium lioc, quod TertulUanus prxsides dicat Auctores
calamitaluiii in christianos, ut abborrens Tideatur ab
isia cautione acstudio Tertulliani removendi acbrit-
tianis omnem suspicionem iieglectae pietatis adversus
Imperaiorem. Itaque liac ipsa cautione alias 7erm(-
liano ubivis adliibita, quam bic abesse videmus, addu-
cimuriu eam sententiam ut credamus, temporcediti
hujus libelli iioiidum scelerislsiiiis adversus cliristia-
nos participem fuisse Severum^ qualis tameu fuit A.
CCIV. cum ludi isii sxculares edereniiir. Deinde
efficereiur ipsa hac disseiitientium opinione • hunc
librum scriptum esse a TeriuUiano , cum transiisset
Eadem lempcsiate, dubium non esi, quin T<T(u//ia. B ad partes Monianistarum ; quod longe secus esi, ut

mox videbiiur, ac repudialur ab ipsis bis qui secus
existimant. Neque vero aliorsum, quam fere ad biijus
aniii CXCVIII. iniiium , bunc libriim referri par est,
qiioniam ante Maium anni praecedentis, vix credibilo
est , Severum Romam rediisse, cum siut po^t pug-
nam Lugdunensem (§ 10.) mulia adhuc ab ipsocom-
posita (Yid. Herodiani Hist., I. III* c.S.ed.Boecleri):
unde flt, ut nec libellus ud martyres , qui nostro esi
superior, nisi ad illitisaiini flneiu, scriptiis possitdici.
Ciii si addamus id, qiiod suo loco docebimus, librunt
de Idoiolatria posteriorem esse eo de Spcciacutis, ei
eodem anno composituiii ; ha.*c nostra de ataie libri
de Spectaculis sententia indc iiecessario intelligetur.
, Atque bxc eadem libri leias demonstrat saiis , non
' posse euin haberi iii niimero eorum , quos addicius
sectae Montaiiistarum Tertullianus conscripsit ; huic
enim adjunxisse se euin A. P. C. N. CC.supradisputa-
viinus ; neque ulla est ipsi libro impressa nota imbutl
Mtintanisiarum erroribus aiiimi. At hic tamcn libel-
lus iibro de Corona posterior est, quem nemo Monia-
nihmi signa habere negat. Iia fere Hoffmannus in
4iss. laud. S 7. ; a qiio si rationem ejus rei poslu-
las, nostruiii prodiisse librum rcspoodet, c cum pax
Ecclesiae non quidetii Severi edictis, sed clamoribus
popuii et Prxsidum auctoritate^^sublaia esset. i At
eodem illo argumento adductiis, cum animum appel-
leret ad scribendum librum de Spectaculis, TertuUia^
num plane existimo orihodoxae familise sodalem fuisse«

nus librum de Spectaculis ediderit. Ad quod eflicien-
dum nisi utcreniur alio argumento, quam hoc,quod
iiium libruin excitaverit in eo qtiem de idololatria
scripsit cap. 15, perfacile esset intelligere , hunc
ut minimuin A. CXCVIll. luci public» exposiium
fuisse , cum Tertuliianus illiim eodem fere anno
aim cbristianis communicaveril. Sed docet ipsum
ejus in lioc libro conscribcndo consilium evcrttfiidi
btam opinioiiem, qiiod clirislianis licerct iiiteresse
S|)ectaculis , maxime tum ediia Speclaculu fuisse,
qux conlempla a christianis tanqwun expedito morti
genere, Deoriim cullores dicebant ( de Spect, c. /}•
Qu.-c quidem valde dubito, an de aliis capi Spe-
cuculis po>^inl, quam de iis , quae propler Severi
rcditum victoriamf|ue ab A/6itio reportaiam , non
Romas solum, sed per provincias etiam (coll. c.
7.) cdila esse leguntur; qualia isto temporc ba-
bel Sparlianus in Scvero c. 14. Namque si Ter-
tnliianum Jiidos couimemorare videmus ( c. 16. ) (/0
naiaiibus et solemnibus regumel publicis prosperitatibuSf
eumque dicere, nullos a ctiltu Ocorum immuncs csse,
sttb quocumque demum nomine et titulo ederentur ; id
nempe qiiod diximus suspicaniur, maxime inducti
eo quod prassides dicat (c. 30.) persecutores dominici
nominis^ scevioribus^ quam ipsi contra christianos scB'
vierinl^ fiammis insuUantibus olim liquescentes ; et alio
qoodam loco (c. 2G.) quod in cliristianos quotidiani
ieones expostulentur ^ ac decernantur persecutiones.

Igiiur jam tuin Praesides vexabant Cbristi cultores ; D Namqiie vim argumcnti contrarii universam in eo

quibuspeninaciam in rejicieudaSpectaculorumvolup-
Uiteobjici usu venerat (c. 1.). Enimvero dixiiuus
{ 7. in caussis violandi cbristianos eam fuisse
Ikibitam, quod bi sibi religioni ducerent venirc ad
ludo6, ipsamque hanc saevitiam adversus eos jain A.
CXCVll. extitisse: quam ob rem ulium*fore dubi-
Uiiius, qui alio quam hoc aut sequenli aiino scriptum
essede Spectaculis librum judicet. Aique ego non
igooro multos fuisse in ea opinione, quasi Teriul*
Uottus nostro in libello respexissel potius ludos saecn-
lares, quorum merooriam tot numniis novimus cele-
braum , et ipse ad banc sententiam inclinavit 7i//e-
mmuius^ accuratissimus, si a raiione chronologica
4iiumm t harum rerum inlerpres {Mdmoiret powr

esse video quod iii iito libro de Corona^ c. L
Tertutlianus bonam • longamque pacem cbristianis
adhuc fuisse dicat ; cul quid respondcndum sit,postea
dabilur commodior dicendi locus. Scd istud a verilaie
alieiium est , quod de SpeclacuUs liber scriptus sit
post iibrum de Corona ; cujus rei lestem habemus
ipsum Teriullianum plane coiitrarium, qui in isto de
Corona libello cap. 6. huic malerim « inqult , propier
suaviludios nostros, grmco quoque stglo salisfecimus ;
loquimur aiitem de Spectaculis , qus ducia puiat
ediaboli disciplina. El boc ipsum jam^//txtifmcom*
movit, ut nostrum de Speclacutis librum antiqtiiorero
eo esse decerneret; cujus argumcnti vim Hofuumnu»
vult frangere, quod de gFsco libello lenDOoem mw

115 DKSBRTATH) DE VERA iETATE ti«

l»roniH)eiat, negalque, iilem «ie btme propier rartoMB A (quod umen faelum apparet ex omni T^/tt/itom ser«

^ 6c acMiicus sentiendimi esse. AI^m ego noii m^

eler, TiiFtuUmmm d# eo Mro km% leeaMND , ^«mM

^dpeetaeuKs ali» graioe eompoauissel ; sed nectue

iHu^ foiefti esse obseurum, ame ialum grMum^

kHine eliMi eum eommenlatum esse de eodem argu^

mento. Nomie enim ia , qui de Speetaeulis gr«ce

quoque se dixisse faietur» idem boe voUHSse eeu ee ii

dus esl, se elrro ali» etiam lingua istnd argu mentum

traetasse t de ratiotilbtts auiem Beffmamd in ceutra*

rtam partem allatrs, jam memti me pestea dieturtMi.

Neque est au^endus lhi|flfitti« , qui kuoc ^dem

tibruro curo eo qni est de IdokoUAna^ eircitcr A.

CCII. aut CCIll. scHpiumesseopifiatur a TerHtJlMiie

jam ad errores Montanistarttm preelivl (dans b iiea« ....

Telle Bfblioth^e des auteurs eecMsiasii^piee,ddit. de ^ cabimus ; sed est taroen aliquis suspicioni kicus , eo

); prevoeat cerie 7^(tt//ia«iiiad suum de Spe^
ImtUi ybrum » quero diximus denMim A. CXCVilL
scripltim fuisse. Neque vere quis dcbel bxrere in eo^
qued nen de grsco ki^us argumenti iibro, sed de la-
tmo loquatar ; aam nostmro libelium cum scripserit
latine, kaud dubito quin, si grsecum de Speciaculis
libnuii Yeluisset denotare, iliuro designatiSnrus adjec-
te quedam verbo fuisset ; atque nos jam diximus
a gr«ce pesse ad latiruim jaro scripium absque
errore argumentari. Ncque etiam poslrema sei^
tentia videtur adroiltenda, qu» istam publicaro
lielitiaro Iransfcrre vult in decennalia Severi. Noto
nunc disputare de eo, quod pugnet cum hac opinione
ipsa hujus libri hp$oBo^ia. , quam ei postea vindi-

Paris, 1693. in-4^ t. L p. 9«. etfOS. net. l.),Qua
In re deceptnm ewn esse soepicar neiaK GetmCmmi$^
cnjus meroini meiitionem fieri ki Aeiie Perpeium m
Feticitatii^ qnae quidem creduniur ee Mme meriem
&ubiissc. fhinc vero nntak^m putai a TrrMii^ne la
Tibro de Idototatria Indieatum, cujtts rel, salieiii ie eo
k>co quero excttaTit, nullum esl vesiigtum ,«0,11
essct, id nimkum cederet in ^eeptartonemi kiieUe-
xeritiie fertttttianut natalem knpcrfi um vil» iiaim
Ccesarit f sit Igitur stabile, bune de Speehmulh kbrum
edituro fere fursse sub A. CXCVIH. kiitkrai.

{ 15. — Uber deldoialatria eidem atmo aumlur.TiUe-
tnmuii et Uoffuiami couiecturm dvtpettuntur.

Hunc excipit de Idololatria libellus. Qtiem cum Ttf-
tullianu$ scriberet, erant s^ne Bomani ocetipati ki ee^
quoostenderent laciitiam summam de leroperum lsU>-
rum fctlciute, eaque de cansa Ipsas Januas suas laiH
reis exomaverant et multis locenHS (cell. e. IS.). Id
veroin bonorero Iroperatoris fiiclitm eese, demonslrat
oronis disputalio , quam subjicit TertulHamui super
ista quxstlone : an pletas imperatori debita requkal»
ut cbristiani , ad declaranduro de Carsaris sakne gau*
diuro , se Deoruro cnltoribos adjmigtnl Tane betilim
apparatu ? Hxc, si qiiis qucsiverit» ad quMamtena-
pora spectent , nullus ego dnbke dtoere : ad varia
laetltiae signa, qulbus quasi Smre, ebeHo eum aemn-
lis iroperii reduci, Roroani applaudebenl. Nemque ler

tempore in christianos adhuc magisiratus kiisse col
latos. Namqueisiam qttaesiiORera quaienus ejusmodt
effickim pregredi deberet in suscipienda religiosa alt-
qua eonsueludine qu» ad Deoruin collum pattH-
sper aeeederel , dubtlo an iractasset Tmtumamu, si
quidem tum ebrisiiaoi admissi ad magistratus uon
essent. Sed quldembaud nego, me subdubitare, quod
emplitts communk^ita cum cbristiauis fuerint ollicia
publka , eum jaro Severut edictum de religione chri-
Stianernm nen recipienda lulisset. Restat igitur alto-
rum qued diximus celebratienum genus, quod post
Severi ex Gallki reditum extitisse perspicuum est.
Cbjus sttotentide nevum akquod argumentum , nec
^ Istud proleetocontemiiendttm, peti polest ex eo, quod
r^/M//MmMi islo, q«e libnim bunc scripsit , tempore
Astrokigis miper admedom Drbem et llaliam inter-
dtetam esse commemoret. c. 9. Qood quando sit fae-
tum, ex Spariiano non rouwe diseere licet, qoam ex
ipso TertuHiauo. Frknom, «ikkamtts nostrom : Ape-
log. e. i^. Sed m qui mtm , inquU , eceUt^rum
partium taeU aut pkutoret quotkdU reutantur^...qumu
recentitumit iaurmt pottet prmttruebant? Quameiatis^
dnm et elaritsimit iucernit vettihda nuMabaat?.,.
JNon ut gau^ pubHca eeiebrarent, ted ut uotu propria
/mN eiicerent in aHena toiemnitaie^.,, nomen prkmpit
in corde mutantet, Eadem ofieia dependunt , et qui
AHroioffat ee Aruepicet et Auguret et Magat de Cmtth
^umeapite eontuttant. Sed m boc Apolegetici loco

legimus apud scriptores veteres Istiusomdi qoid fec- ]) baec gaudii publk^i signa edile oHm a scelermis fuissc

turo sub Severi iropcrio ; prirouro A. CXCin. euro
Severut^ regnum occupaturus, Roroam, inlerfbcte Ju*
/tano, intrasset (!>io apud Xiphiiinum L. LXIIT. c. 9.
p. 1242. C.) ; postea, curo victor ex GalKa redlissei ,
A/6ina prostrato (Berottian. I. III. c. 8. Spartian., In
Severo c. 12.) ; denique in decennalibut imperii tui ,
curo revertereiur cx Oriente (Oio. I. LXXTI. c. i. p.
1272. et Berod.f I. III. ciO.); quod orone genus roul*
tis conflrmari nuroeris potest. Atque prironro iltud
baud potest a Tertutfiano significari. Namqoe , ut
boc non dicaro , si adhuc fuisset Imperii aemohis ,
quero plurimi oplal)ant , qualis Niger erat post roor-
lem Jtt/Sani, vix negligcntiaro in ostendenda adversus
novum Cxsarero impietate ebjici potuisse ehristianis

Tertuiiianut dicil, qu» in libre ooslro nmoc ieri pU-
oisskoe kidicai. Est igitur isle de IdoUiatria libelkis
eole Apetogelieomscriptus, odeoque anie kutlum A.
CXCIX. ui postee apparebii. Ego vere baud kieple
suspieaH videor mibi, polsos Roma ItaKaque Astro-
leges tum fuisse, com a muHis de salute Gaesaris foie-
sent eenstttli. Atque bi, qui lale quid eciseilati erant
ex Magis, eapkis damnabaotur eo tempore fere , quo
Severut proficiscebatttr adversus Partbos, h. e. A.
CXCVHI. Otied kHoHigitur e loee qnodam &'p«rfNMii
in Tii. 8e?. e. 15. qttem, qoeoiam oen satis esl exous-
eos ab alile , bic subjick^ : Poetquam Severue PonM-
€um beUum tmeapmat , trajeota exercHu a B rumti t i a^
eontinuata itinere veuUin Sjfriam, Partkotque tubnmif.

117 AG DOCTRINA SCMPTORUM TERTmXIANI. lig

Sed po$Ua in S§rimH redui^ Ua ut m pwrartt w M» A ruro Teriydliani et doctrina et candoro prestanlissi*

lum PerlhumfmeU Inter hmc Pescenaianoi reliquioif
Plauliana auctare , per$equchalur. -*- UuUoi etiam^
quan Ckaldmoe otH vates de iua ealute eoHVituiaeut ,
intereaut^ ^jfrtecifue iUipectoi unumquemdiue idoueum
imperia, UtuiQ loGum si coaferamus cuui ca quoBi
modo ax TeHulUana rocitaviwus , »MMroC utruwquo
8cri^t<m% cum kM|uaiur do reliquiis adversarbrujai
SeMri perquisiiia, ip&um otiam tempus, quo ista eon«
tigerijit« deflnire : quod secus est ia eoarraiido altero
de adhibUisia coiisilium Asirologis. Sed quemadwo*
duin iilud uobis dat viam certam iuvQ»ieudi ve-
raai aeiaiem Apalogetici; iia hoc quidem nos docet,
eos qui llagos de salute Cssaris fiercuncuti fuerani»
fere eodem leapore fuisse eitiuctue ; ex quo salicm
iiileiligitur id quod volebAmus, iiosiro m liUro Ter-
tuiliauum de altero celebratiouum geuere sub Seeero
fuisse locotum. Quaiiquajn . si veiimus isum rem
quxrere subtilius» et adbibere iegeiu» e qua ordinem
in rebus gestis oarriiiidis a ^^Imiio pkrumque ob
servatum judicaudum esse eiperimenlo didieimus
(quam loiiguui est hic iuculeniius esponere); eognos-
cere licebii» quod isu supplicia eorum, qui Magis usi
sunt ad intelUgenda impeiii Severi iau, non necessa>
rio posteriora babenda siut suppliciis coostituiis in
amicos Piigri superstitcs. itaque cum baic exliteffint
A. CXCVUI» ut dicemus suo loco , illa baud inepie
assigoari possiittt anno praecedeuti. Qus cum iu siiit,
patet ad Annum CXCYQl. tibrum de JdoMalria per«
Unere. Aique hic ego non puto nocesse esse. ui res-
poiideatur ad ea » qux voluii TUlemotUiui » hunc U*
hrum scripium Oiise a TertuUiano poslquam ipse na*
"szt alicuius secta^ aucior extitissei. Quod absque ra«
tione omni defcudiUir^et cst ab iUoifmaiino.coiifuia&um
diss* cit. $ 8. p. 31. , qui argumentis, e quibus
eruenda cst lihri astas, Bobiscum fere coBscmAit » iu
lamen , ut a TeriuUiano MouUnisia illum exisluiiet
scriptum. Qux quidem opinio stare non poiest.si
verum est id quod superius prubatuoi dcdimus , non
nisi A. CC. eum se contulisse ad disciplinam ll<Oi(aiii.
Neque ad eam asserendani bene Uoffmannui adhibuit
locum TertulUani ipsiiis {de idoL c. 22.) : MuMi tUcunt,
nemo ee dehet promulgare; quem vuit iudicasse. quod
fueril jam tum int^ Montanistas et ortbodoxos qiu»-

muro audeo dicere. Cujus xus tamelsi copiose dis-
puiau sit ab omnibus , qui caeteros etiam libros non
tetigere, maxime a Moihemio, elegantisskno viro, cui
hoc in genere prim» debenlnr ; lamen post istam
messem licet spic as qnasdam colligere , atque, prae-
termissis iis quae doctissime sunt dicu ab eo , bre-*
vissime quam possumus, veluti per gradus asconden*'
do, qiias isu de re dicenda habeaftis, exponere.
Primum igitur neniini, qui fuit in eo libro iracundo
cum cura aliqua versaius, potest esse obscttrum , isto
tempore nondum fuisse legem Severi contra diristia-
nos emissam. Namque , bunc librnm offerendo Prse*
sidibus , quis credet Tertultiaimm ab iis expeelare
potuisse, ut iram adversus chrisiianos coneeplamnon

' mitigaroot soIuim, sed plane deponerent, dimitierenl*
que eoa iaHocentes? si Umeu Praesidibus agendum
(uissel &ecuRdimi Severi leges , a quibus nec IkebaC
vtl latutH wiguetn recedere ; prsesertim cum eonsu-
rel, quaiiu acorblute usus ohin fuissel adversus eos,
quos iotellexerat ofHcio judieis haud bene deiinclos
(v. SpoHMnnni in Sev. e. 8.). Neque vero mimm
cui videri dehel, si Prsesides cum plebe so)i injuriosi
fueruut in chrisiianoo, quam oh rem non ad GaMarem
ipsum TertuUianui provocaveril, neque ehristiaiil sese
receperinl in ejus tutelam. Etenim si cbristianl, ecea-
sione eorum qui propter Migri Attnmque aroieHlam
plectebanlur, aueiore PleuiMMo, omne calamitatum
genus snsiinuenvil ; latis ad Caesarem provocatio ,

p proplersuramamP/ouliaitl, PrirloHo Pr«f/ecif, aucto-
riutem loctim uon fuisset habiiura ; no tum quideffl »
si fiaM^U ossel ad ipsum Plautianum^ impolenilssimum
crudelissimumque hominem. Proelerea quomodo, si
vel maiime P/aiiifanii« auelor t»Hi seeleris hi chri-
stianos non fiierii, quomodo, inquam, a Seeero, infi-
uite el aunim et c«dem hominum innocentium ac
seditionis suspeetorum concupiscente , impetrari
auxUium poluissel adversue plehis furiosm Impeltts T
Quam verendun enH poiiuSy com nondum pu-
IHicas 'CUffl ehristianis iuimioitkis suscepissel, ad«
monilum libettis cbristiauorum , eo progressurom
fuisse, «t etiam mala , audoriute sua Praesidum fU-
rorem confirmando, augeret? Hac igitur re consti-
luu, dicere itecesse est sane, quod Apdogetico scrt-

stio agiuu de fuga in pcrsecuiione. NemfkS ipsa so- © bendo occasionem dederii facta^ a plehe chrisliano-
riesorationis de omni negatione fidei senuonem esso
docet , neque de fuga unice; et ex antiquissima vete-
rum christianorum hlstoria , veluii exIgmiUi ac Po^
tycarfa exemplo, apparei , diversas iuter ipsos purio*
ris docirinae chf isiiaaog ea de re fuisse senlentias.
Sed ortam hanc orthodoxos iuler el MonUnisias dis^
puutioaem ex fecio mililis qui eoronam lauream
repudiavii » adeoque huoc librum posi eum qui
csl de Coromi^ scriptum esse , id vero est hariolari ,
noii prohare ; quale genuB argumeniandi debet ab
omni dispuuiioue alieoissimum esse.
f 1$. — ApalogetkuM A* CXCIX tompoMtui demon"
itratur.
Sequitiir ekgantissimtts Apalogeticui^ quem libro»

rum perturbatio. Atque quorumdam locoruin Tertut^
ikani (1) vis iu est manifesu, lit absonum plane sil»
aliud ibi quid, quam eam rem qu»rere. Unde fit,ut ne-
q«e dici TeeiulUanui possit hanc christianorum delen-
sionemtradidissePraesidihus, nisi cumannusCXCVlI.
suam jam summam complevisset; proptereaquodho-
ruro motuuro origines isii annoidooeis argomentisvin-
dicavimus. luque nec opus esl isto loco {Apohg, c 55.)

(1) Apo(.,c.$7. QuoUes suo jure nos inimicum vul-
gus invadit lapidibus et incenaiis? Ipsis Bacchanalium
iuriis nec morluis |iarcunl christianis , quin illos de rcquie
setiultMT» aYellanl, dissecent , dlstrahsnt. Et c. o5.
NuiU nisgis deposluUtores cbristianorum qiuin Tulgos.
Plane caeleri oraUes pro audoriUte reliffiobi ex fide ; ni-
hil bosticum de| ipso M^alu , de e^uite, de castr». de pa-
latiis ipsis spirat.

!13 DlSSEaiATIO DE VERA iETATE m

quo inter hoslcs impcrii Canioty Nigrot Albinot- A nnB ^ q\i\ ne niinimam quiclem dnnt Montanismi sus
que TertuUianut retiilit, ad asserendam Apologe-
tici xtaiem nece Albiniana posteriorem; continet
tamen is ipse locus* vestjgia quxdam non admodum

obscura, quibus insistenies a^iaiem quam Apolctgetico
conslituimus iribuere, accuratius inyenire possumus.
Niliil jam de congiariis ab Imperatore populo daiis ;
nihii dc die solemni Principis omni lautiti^irum ap-
paratucelebrato;niliil de voiis pro Imperatorissalute
susceptis dicemus : suntenim hxc, vel non apla saiis
ad rem exequendam , vcl a Mothemio jam eleganiis-
sime dispuiata. Unum locum excutiamus, et eum
quidem supcrius in medium producium (§ 15);
propterea qiiod et is rem phinissime conBcii, et
movet nos, ut ab isUiis dociissiini viri sententia pau-

picionem, et sunt Apologetico superiores; quod de
libro tuper aninue tettimonio hnud dubium est , ac de
librit itd nalionet probabile admoduro. Neqne nui:C
credo fore qiii putent TertuUianum tuni Montani-
stam fuisse, cum Apologeticnm componerei. Etenim
nisi mavelint fingere cum Havercampo V. C. (in prx-
fat. ad editionem Apologet. Tertull.) Tenullianum
bis hanc Apologiam paululum immutatam edidisve •
argumentis nostris cedaiit necesse est , quibus eam
superiorem esse Severi edicto probavimus. Atque
ego opinionem Havercampi non probo, cum lectionei
quxdam textns hujiis libri discrepantes islaro reiii
non conficiant saiis; mihiqiie ex Eusebio qutdem
H. E. L. II. cap. 2. constet, qiiod TertuHiani Apolo-

lulum deflectamus. Ait igilur TerluUianut, tceleslarum ^ gia laline scripln sit, posteaqiie graece coiiversa, scd

partium toeiot aut plautoret, pott vindemiam parrici-

darum racemationem tuperttitem^ quotidie revelari; ait

eiiam, quotdam Attrologotj Auguret^ Magot de Cteta'

rum eapite eontutnitte, Eadem conjunxit Spartianut,

eflecitque ista simitiiudo, quae uiriusque scriptoris

loca excitaia intercedit , ut utriimque eadem plaiie

tempora respexisse dicerem. Sed quoniam nec Ter-

tttUianut con!>ultationeni Mngimm plane refert in

eadem ilin iero|>ora, in qtiae reliqiiiaa amicorum Nigri

perquisiias, iiec Spartianut, ubi tempiis diserte non

deflnit, ordinem rerum accuraiissime seqiiitur ; llt »

ut nuiic miiiamus ea , quae de consullis magis apiid

ulruinque leguntur. At alierum sequamur judicium

temporis , quo scriptus est Apoiogeticut , videlicct

istud studium Plautianif proiraliendi omiies eos, quos

suspecios dicebat avcrs:c a Severo voluniatis. Hos,

Spartianut ait, persecutum esse Plautianum interea ,

cum Severut Parihos adortus fuisset , rediisseique

in Syriam, ut se pararet ad bellum Parthis majori

cum vi inrerendum. Enimvero credibile esi, Severum

fere post medium A. CXCYHI, fuisse adversusPar-

tbos profectum (1); quorum impetus cum aliquanluin

repressiss>et, in Syriam rediit forte , ui ibi hieroem

iransigeret. Ubi cum pararet ea, quae necessaria vi-

debantur ad Parthos bella perscquendos , Plautianut

investigavit eos, quos siip^tites noverat e Nigri

aroicis;quQd igiiur fcre faciuui est sub anni CXCIX.

initium. Quare nulius ego dubito, quin sententia

Mothemii, qna A. CXCTIiI. medio hunclibrum exa- p ^g^ in priore' ad Nationet liBrd c. 14.; quod argi-

quod bisedita sit , ei iminutaia quidem, nuilo modo.
Quod si igitur concedant, Apologeticuin Severi edicio
esse aniiquiorem : eos profecto oporiet conira nos ,
si possint, certioribiis argiiiiientis piignare, quaiu
iis, quibus $eiilenti:im a Mothemio demonstrataiii
Hoffmannut impiignavii, qiiae nihil flrinitatis h.ibcre
egregie commoiisiravit Mothemiut in Addendis :>d
vol. I diss. suarum Hisl. Eccles, p. 741.-48. Atque
nos ipsi alieri Hoffmanni argumento suo loco ic-
spondebimus, alierum vero tnonemiis cum ipsa Hoff-
manni senleiitia pugnare (liibet enim hos Mothemia-
nm rcsponsioni adjicere). Nam si vera sunt etiam ,
quae de cultu Serapidit Romae per Severum resii-
, tuto Hoffmannut dicit, facia esse ea titm demum ,
' cum iflgyptum, devictis Partliis, peragrasset , h. c.
A. CCU; concldit id, quod aniea decreverat, an e
Severi edictum scriptum Apologeticiim esse; quu-
niaro anle A. CCIII. Hoinam Severut non rediit, ett.:-
menA.CCH.edicturo adversus christjanos proroiilgalum
fiiisse, nemo unus vocare in coniroversiaro pote&t.

S 17. — Libri duo ad Nationet anno CXCIX,
tcripti.

Narrat in Apologetico suo TertuUianut { cv^p. 16 )
proxime fuisse quemdam, qui imagineni (ogatam,
auribus inslrtictam asininis, altero pede unguia-
tam, addita inscriptione , Deut chrittianorum ono^
choetet^ proposuerit. Idem iitiper facliiro esse rc-

raturo esse exisiiinat, relinquenda sit ista in re, pro-
pterea quod tum modo adveisus Parthos profecius
est Severut, atque TertuUianut iion de eslinctis Al^
bini, sed Nigri amicis loquitur, qui erant adhuc post
A/6ttita>ioi supersiites. Sed neque lenr.pore, isto quod
diximus, posteriori facta esse videtur baec inimico«
rum Sevefi pQrvestigaiio ; hoc eniin pugnaret cum eo,
quod jam A. CC. T^Wut/tattur Montanisiarum partibus
acccssit, scripsit(|ue ante hanc factam ab Ecclesia
secessioiiem libros ad Naiionet et de Tettimonio aiit-

(I) ProfecUo Avgusti oonjungitur apud Mediobarbum ad
a. c. 199. p. 172. ei amid Vaillantium iu num. Impp., vol. I.
p. 115. ciim Tr. P. VI. qii» desiit A. CXCiX. medio. Sed
apod ilkim p. 273. alius nummus habet Severi Tr. P. Vf .
cuin coj^aouiine Par. Ar. Ad* ^igoisqac vicloriae aliis.

mento esse poiest, eodem fere tem|iore cuin Ap >
logetico utrumque ad Nationet libruni editum fuis-
se, atque ita, ni fallor, ut post euro hi lucero vidc-
rint. Utrumque inquaro ; verba eiiini , quibus libruiu
posieriorero orditur, statim euro priori subjecium
ostendunt post Apologeticum : luro quoniam illuJ
proxime videtur brcvius temporis spatium designarc,
quaro rtup^; tum, quoniam verisimilius est si quis
dicat TertuUianum primiiro Prafsides compellasse,
quoruro aucioritas roajor esf et anirousque traciabi *
lior, qiiaro populi. Atqiie sunt praeicr ha^c non paii-
ca, quibus eorum xias mulio superior edicto Severi
iiitelligi possit ; a quibus enuroerandis me nunc qui-
dem coulineo, scd utor taroeu ad iianc rero duobus

111 AC DOCTRINA SCRIPTORUI! TERTULLIANi. »i

sirgainentis. Unum est, quod isii libri sint populo A Seddiibilo, anrccieab HojfiiiflwnoL. c.,p. 34. dlca-

in primis destiiiati ; alierum, quod victnriam a Nigro
atque i4/^iito lanqiiam non ita miilto nnte reporia-
ram signiticent. Nuspiam Pransidcs alloquitur, ut
fecit in Apobigeiico, scd unice populum, a quo me-
mini TeriuUianum alicubi etiam (v. c. L. I. c. 3.)
diserte Pnesides disiinxisse. Dcinceps bos, ait,
quibos dicavit istos libros» accusasse cliristianos
( L. L c. 20. }; quod quidem conveiiire video in
Pnesides, tameii multo inagis referiur ad* plebcni.
DcBiqae ipsuin cognomeii Nationum, quo<i est in
hortim librorum epigraphe, manifeslum est a Ter-
tuUiano mditum esse iis, qui dedili erant cultui
deorum; hic Ycro proprie plebem siiperstiiiosam de-
signat haud dubie, propterea quod pene eadcm. qu»

tur altera quasi pars esse commentarii. quem in Apo-
logelicum TertuUianus ediderit , cuiii libri ad Nationc$
priorem effecoriiit. N imqtie ista verba Apologeiici
c. 47. vuUis ex animtB ipsius lestimonio eomprobemusf
quse ansani Hoffmanno ita sentiendi dcdcre , non ila
comparata videnlur mihi , ut possint leciures onincs
ad liujus opinlonis veritatem agnoscendam addiicerc,
cuiu eodein ilio luco TertuUianus et demonstrare se
posse unum Dcum ex ejus operibus dicai ; de qua re
tameii nusquam eum memini ex insliluto dispuiarc,
saltem in libro lali, qui sit eodem tcmporc cuin
Apologciicis scriptus. Certius bunc iibrum Apo-
iogetico a>qiialem esse verba doceiit ea , quibus in
seciione quinta p. 8i. utitur TerluUianus : Divinue

dispuiata sunt iii hoc utroque libello, jam PrnBsidibus ^ scriplurw quee penes nos vel Judceos sunl, muUo scecula'

consideranda proposuit in Apologetico. Sed nuperae

stragis Nigri Albinique meniionem iiijicit hoc modo,

ut Sffriam cadaverum odoribus spirare, GaUiasque adhuc

Rhodano suo non Uivare dicat ; quod qhid sibi vult

aliud quaro hoc , vlx finem beiio Severi cuin Nigro

SktqueMkino fuisse impositum? Quse quidem omnia,

istos ad Naiiones libn)S non post edictum Severi edilos

fuisse , sed anie , lucnlenter osteiidiiiit , possuntque

edocere omnes , non praefcr rem hos libros comites

datos a iiobis fuisse Apologeiico TeriuUiani , qiiipiie

quos ea de causa oporiei scriptos esse , cum jam di-

midia pars A. CXCIX. fuisset conversa. £x qiio ap-

paret simul , ipsorum auctorem tuhi nondum abiisse

ribus Utleris non modica tanlum wtale aliqua antece^
dunt^ ut loco suo edocuimus. Hoc vero ubinani docuii,
nisi in Apologetico? cap. 18. seqq. Quem cum sub
initium A. CXCIX., eos vero ad Naiiones paulo pnst
couiposueril , anno isto peiie expleto nosiruin libel-
luin edidisse censendus est. Nei)ue id abhorret ab eo
quodsibiinlibeIloT(Tm//taitt<f exeqnendum sumpsil,
ti( miuU persecutoresque christianorum verilatis et er»
roris in se et iniquitalis in eos revincereutur ( c. I. )•
Sed in alium , eunique posteriorem co , qiicin
dtximus, annum coiijicieiidum huiic librum iion puto.
Eteniin pra:terea, qiiod nulla in isto libro significaiio
Moiitanismi appareal, haiid iiiepte quis dixcrit,'bunc'

in Montanistirum sententiam , siquidem id demum p veluli appeiidicem esse Apologetico librisque ad na-

A. CC. contigit, neque inveniuiitur iii bbris istis, quae
auspicionem Montanismi movere aliquantum possunt.
Al unutn lioc mihi animadversioiie dignum videiur in
Uoffmanni argumentis, qui eidem^iiiiililudini insis-
lens , qusp ai^ unentum Apologetici horumque libro-
Tum inlercedit , pronunliai in contrariam partem iion
bcfie. Namque ea ejus opinio , qux in boc versalur,
q^od libri ad Nationes cum UbeUo de Testimonio animag
rnm differant ab Apologetico^ nisi proUxitate^ eamdem^
qme defensionem, quam TerluUianus in Apoiogetico vel-
ttl in pmgnumeompresserat, aliquanto Uitius expUcent ;
ea vero nec recie se habet oinuino , nec est ad rem
efficiendam satis idone;i. De ipsius argiimenti con-
closione nihil attiiiei dicere ; cst enim hoc satis <lis-

tiones adjcctum ; quoniam in co disputata cst pau'o
anipliiis doctrina cbristiana. Nequc uiUis ejus generis
liber adversus iiiepium Dcorum cultum esi a TeirtuU
tiano coiiipositus , qui po.sset alii tempori vindicari,
quam huic, quo ipsa violentia in chribtianos require*
bat demunstrationem summa; injustitix conspicuse in
supcrstitione ferro flnmmisque propaganda.

ARTICULUS III.
De Ubris TertuUiani, quorum et tetas et Montanismus

constat.

§ i . — Liber de Corona Anno CCI, docetur conscriptus.

In superiore disputaiioiiis parte saiis exposUum

esse putamiis de libris iis , quorum astas et puriias

doctriuo) certo qiiodain inodo eriici posse videbantur.

potatam a nobis, et adhiic quibusdain in locis dlspu- J) Nunc sequitur alter loeus , qiii periractabit cos, quo-

tabitur. Et quainvis iii Apologelico fere similia tradat
TertmUianus conim, qiKc fiieruiit in libris ad Nationes
exposiia ; miilta tameii snnt in isio, qus in his prorsus
non esstant, et vicissim in his, qu:c frustra in Apolo-
getico qweruntur. Qiiod qui perspicere plenius velit,
eom ad universum librum posterinrem remittimus,
qnod Tersatur in cxplodendis gentilium Diis : ubi si
diseesseris ah uhimis libri sectionibus, nihil reperics,
qitod sit in Apologetico iractatom.
S 18. — • lAber de testimonio animm eidem anno
asuritur,
Stat mihi eadcm scntcntia de co libello , quem
Tertultianus de Testimonio animcp coiiscripsit. Hunc
equidem noii nego aD<|ualem csse libris ad Nationes.

ruin a*tas non iniuus constat , qtiam id , qtiod sint a
TerluUiano tuin editi, cum ad Momani disciplinam so,
relicta vetere , coiitulissei. Inier quos primuin bcuni
tenet liber de Corona^ in cujus xlatem ut inquiraniiis
paulo pleniiis, operx videtur pretium esse eo magi^,
qiio ceriius bic veltiti nccpc^itntfM est, ad quod exigcn-
di sunt cxteri omiies libri, si illud veniat in couiro-
versiam , utrum siiit aute TerluUiani defectioncin
scripti, nec ne. Qua de rc cum v|deamus doctos lio*
miiies variis iiiter se dissidere seiitentiis, quibus iin-
pedivcre magis veritatem invenicndam quam cxpedi-
verc ; candide diceiniis , quae veri similia videniur
nobis, ac una uiemur eaque prima libri sectione , c
qua erui potcst ct ipsa Scriptoris dtfCtriua, ct lcmpuSi

DISSERTATIO Ofi VERA iiTATB

guo istttn Ubram in publicum protulit. Atqut ilhm A aunorum primum statim hic intelligeudum non em

cuivis licel inielligere ex isia disputaiione universa

de fugi^ndis iis, qux vel minimam suspicionem cultus

commentitiorum Deorum excitare possent; ubi disse-

rentem audiet TertuHianum , noo eum quidem placi-

dum, modesturo, atque cedentem , sed austerum, sed

vehemeotem , sed ira adversus secus sentieules mi-

rabiiiier iucensum , ut fere soient ii , qui modo ad

discipUnam aliquam progressi, plurimumsibi sapere

videntur. Alterius enim sectx paKoreildum ait esse

in pace leone»^ in prwlio cervos^ eoique re$puiue Spiri"

tus snncii propheiioi ; apparet sane Moniani discipu-

ium hic loqui, non communis Ecclesiae sodalem. Nam*

que tiis verbis et aliiks se gregis esse profitelur ac ii|

quorum doctores impugnat , et quid suum adversus

defendo. Etenim disputari potest, utrum hoc gia-
diatorium munus et congiarium , quod habet Spar*
tianui, idem sit ac illud, quod datum a Severo fuisse
populo Uerodianus refert (Lib. UI. c. S. ed. Boec,
p. 145.) eo tempore , quo ab Albino vieto Romam
redierat. Neque enim oi^ici debei id, Spartianum alia
loco (in Sev. c. i?.) idem, quod statim poat reditom
5^eni4 edidit, commemorasse. Namqud, ut Spar-*
tianum non dicam eadem saepius tanquai^ diversa
repeiere , is quidem oo in loco non loquitur de do«
nativo concesso militibus, seddeeo, quod Seaenu
miiiiibus tantum stipendiurum , quantum uemo Prin<*
cipum, dederit. Quod si igiiur idem congrarium uter-
que rcspcxity sane inleiligitur non idem voluisso

eos aninium concitaverit, persplcue indicat, nimirum B fertulHanum^ cum anno demum CXCVIll. a Senatu

lllud , quod secum eadem Paracleti Montanisiarum
decreta non fuissenl secuti, Hanc eamdem libri sec-
Uonem iis verbis orditur , quae fontis insiar sunt, e
quo omnis haurieoda est aetaiis notitia. Ita vero ilie :
Proxime facta esl liberalitai prwstantissimorum /m-
peratorum; expungebantur in castrismHilee laureaii»
Adhxbetur quidam illic magis Des iiit(iM-« m/im /t-
bero capite^ coronamenHo in manu oiioso. -- iiur"
mur tribuno defertur. Slatim tribunus : Ciir, inquit^ tam
diversus habitu ? NegavU iUe tibi cum cmteris licere»
Caussa» exposiufatus : CbriMianus sum^respondit. Uu-
jtts miiitisfactum cum c^eteri cbrisiiani improbarenti
existimantes , eo tam bonam ei lungam pacem peri-
cliuri , contra nititur iliud summis iaudihus efferens .
TertulUanus. Atque in isto loco primum videmus
ab eo lii>eraliiatem hnperatorum ouperrime iactam
oomutemorari , quos dubito an quis alios fuisse dixe*
rit , quam Severum et CaracaUum , utrumque Au-
gustum. At enim iu luperiorihus CaracaUum dice-
hamus dignjtate Augusti tum fuisse ornatum , cura
Severui iter in Orientem advers<|s Parthos pararet,
quo fere abiit post dimidiam partem Annl CXCYIII.
conversam ; et postea ostendeinus, pacem^ quam hic
adduci in periculum nonnulli credebant, esseeam,
qua fruebaniur cbristiani nondum Severi iege pubii«
ca exagitati , quam hiiam esse A. CCII. constat iotor
orones. liunc igitur librum scriptum oportet esse in
intervaUo eo, quod ab anno sexto Severi ad nooua

dignitas Augusti in Caracallum collata. Verum si
detur id etiam » aliud congiarium ah Heroiiam , a
Spartiano aiiud intelligi ; tamen quod ex hoc primo
loco exciiavimus, non poiest ad locum TertulUan^
referri eam ob caussam.» quia ipsi de eongiario non
nisi populo dalo editisque spectaculis, TertuUiana
autem de re plane alia milLtibtts in caslris concessa
est dictum. Sed neque iila postrema sententia admit-*
tenda est , ut isia iii)eraUtas, finilo in Oriente bello«
in Syria comigerit A. CQI. post susceplum ab utro-*
que Auguslo consuhttum. Qui enim ejus rei soluft
mentiooem injicit ^Uus Spartimunt datum afe»aJt«
mi/tit6tti cumtUatiuM stipendium ^ quod duhito au do<*
nativum dici possit , quale T«rtii//iaittu sigoitoco
videtur. Ac si vel maxUne smt, qui maliniin ist§
loco Spartidni donativiui intelijgere, ooa speroaoik
penitus contempiuros senieutiaa meam , qua Wkm^
Ulatem a TertulUano exposltaro credo oam auingera».
do qua Spartiamtm tocotum ease dixi, dom ea refeie-i
hat , qu« accidarunt post occupalam Ctesiphoutem«
Qms ita cum circumspiciQMis , non omnia sohim , si
cootenlioquqedam et comparatio fial, boiie se babe«
re, sed explicari etiam egregle alterum poaseex altero
aoimadvertimis. Nam primum isto lemporeduos fuiss^
Augustos nemioem prsBierire potest; erai onim CarOf*
(oi/iii jamanleexpediiioncmParlhicam A. CXCYiQ. el
iMmc a miltiibus etiam particeps imperii dictus. l)eiB<*
dedonativum mtliiibttsdatttmSpar/uiiNucommomorai^

effiuxit. In quo temporis spatio ires observavi aa- nuodeiibiliheralUasImperatorumincasirieiaieUii^.

nos Imperaiorum liberaliiaie notatos : primum pau*
lo antequam Severus proficiscereiur in Orientem
A. CXCVIll. (i). Alterura annum CCI. cum is mi-
litibus suis , propierea quod CaracaUum Augustuui ,
Cetam Caesarem, dixeraut, Clesiphontem spoiiandam
tradidisset (2) ; tertium A. CCII. cum Severus oi Ca-
racaUu$ iter iSgyptiacuro mediiarentur (3). Uorum

(t) Sparlianus m Severo, c. U. : tProfectus ad beilum
Panbicuin est , edito gladialorio munere, et congiario i>o-
pulo dato. »

(2) Idem, c. 16. : « Harum appellationum causa dooati-
Vum milittbus largtssimum dedit, concessa omai praeda
oppidi Panhici, quod nililea qusBrebant. »

(3) Id^ fbid. : < Post hoc (cum filium nujorem consuleok
secum designassel)^dato sl'penrtio cumulaiioremililibus,
Alexaiidriam peliil. t

Oeniquesuhmilium hujos amii CCI. mmdum eral lex^
quaedam a Severo promulgala, quaeomnesa reUgtono
chrislianorun arceret, quorom fomiliam mox Imrba*
lam esse ea apparehii. Sed hoe donalivttm fuisse sdb
iDithim A. CCL mililibos distribiilttm, id varoc«mh»«.
heai aiqiiam dttbitatioAem, qttomodo eakuli subdii*
eeodi sinl, breriler eiponemtts. Prinoif io vetiouis ani-«
madvoHi, quod alto quodam \oao dispttlavimiis {sMpvm
§46. coL 119. not.) Sevmm^ explela priori parte amii
CXCVIH. inOrtememfoisse profeelum.H«icbelio ad-
versus Parthossuscepto finem fere imposuit occupata
CtesiphoBte. Nam,quodpo8teademttmlHoCaMmiSm-
fiim refert bis frastra Air<wi impugnasse; in eo, si recto
dixii, Smrut non videlur m«luim temporis consttmp*

AC DOCTRINA SCftinOftUM TERTtJLUANI. fS|

aMm Mqot^emfiBtisaikMabiiiusurbUACrVfir, et CafucaUi humtmi Cft^t, qwd buoe

apHHgnrtto ligiattsit dkbus confecta (Dio.lLXXV.
c. 13. p. liC5.)»noM|ue statim secmiiai iter Seiwrj ii
Palarsiitta» aliqiie ifigyptiMi. Sed quiHiuo loodo iioe
acdpiatitf'^ CtesiffehooiOHi bieoiali prope leinpore cap«
tam esso ^pifikfiiis confiraiat in Sev. c* i^ Hoe
^ ooo poios&accidisse A. CXGYUL; quoinodoenisii,
ai dieauoo otiara Smnm statira post sosceptaiii a
CataaUh Aogusti d^nitalera Roraa a^iisse > qoorao*
do» inqBara, lorapore tain btevi tantun itor in uUi-
maa quasi rogioMS perficere, dassen exorAare, per»
agraro ArmeoiaB, Seloiician» RabyioBefnque capo*
le, al^ vasiare Arabiau potuisset? Neq«e vero id
nafls aouo sequenli eootigisse credibtlo eol. Eteoin
yosi caplan Cteotpbouten» Alrainqtte bb obsossora.

qoidem Augostura , illum Cxsarem fuisse indicoi ,
cum epigraplie : Murmt. Imperi. Nompe eo noo so«
lum coafirinator id, quod SputUanus de tenpore bo-
jtts ab iis suseepl» dignitatis tradidil, sod b»c efiAm
sequuntur , qoae aotea dixiraus, eara rem AwioCCi.
oxUtisso, siqoidem eo aooo 7rt^. Pat. II. SenvnM
auscepit. Sed redeamus ad iibrttm dt Carona. At^us
iocnm supra exciissom dieimua inlelligi optimo
posse , si admittatur senteoiia ea , quam nobis pro"
basse saiis videiirar. Naraque ex ea inteUifi maxinio
potest, qut iactam sit, ut miiiies laoreati incederent ;
quod nemo mirari debet , qoi raililes eiiam trinm*
pbaotes cinctos coronis fuisse novit, quale qoid bie
fiiisse facile porspicitur. Nam el none subacti pene

&Mni« veok in Syrian. ubi posiea (uaces imperii ■ eram onnos , adversus quos Severus exercilum du-

OQseepil. Sed eom cura fiiio A. QGU. boa babuisso ,
MruAt, qui (astos consuiuoruot uiiiversi; iiaquo dh>
oeiidon oril» per tres Cere aul duos aiiuos aibU egis«
06 ga as rMn ia bello adversua corloros pocseqooodo :
ifood piorsua abborrol. Restat ^iiur . ul eapum a
Sgfen fioiipbontem A. CC fero vortoole dicaoMis »
CBJiis oeeopoiionen cum staUn oxoepertl Augusil
dignitas io Cnrorai/iuii a miliiibus eoUaia » ae dooa*
livura iis ea do caosa concessom; boc eerto non aHo
lemporo, nisi sul» aaoi CC finen aut soqueotis ioi*»
liun eooiigil. Qu» quidem ros egrogio oonfirma»
lor iis antiquitalum oMMiumeDlis, qitaB ulriusqoo loi
■enorian oobis Iradiderttiii. Etaiin, ul a vido^

xerat , in prious l^ariborum bellicoaissima oaiio , el'
ipso Smrui, cun propler articuiarom morbum agero
iriwopbuB de Parlbis non posset , de Juda^is tameo
oum agendum filio , ae Fartbici compensaudi gratia .
miiitibtts Ibrle signa triumpbamittm concessit. (ht^ si
teBeanMia , simol illmi aperitttr , quo oiodo nuoe tur«
bandaa pacis suspicio ebrisiianis potuerit obortri. iam
onlm prooiraii erant bostes Iroperatoris omnes, ipsa^
qoe Semi jan otiosi asperitas mioabaiur severiiaiem
summara, quam, disirictus adbue gravloribus negoiiis,
iiOD potoerat sequi, Et isU infiammandae maximo
idbneum videbatur miliUs exemplttra, quem eo, qood
coronam repudiasset , parricidinm eommisisse , bos •

ria Ponbico exordiar. oon Euiebim solura . ei^ ^ leraque Cassaris puWicom exstitisse , suo more Deo-

hru quidan siare Holeot judicio , baiic vieioriam a ^ ,.^ euitores arbitrabaiitor.

Panbis , Adiabenis , Arabibusque roporiaiara trano»

ferl io A. CG. (GAroiMr. L. 0. ad b. a. Edk. Sealige*

rl, p. in.). Sod fiisli etiam (apod PameliHm io viia

Torlttli. p. 18. H.) 01 oonmi (apod ilf«dia^ar*tim ad

o. e. 901. p, S74.) eogoomen i^ari^d Maxim Senre

Tr. P. Vllf . suoiiDOoU tribttttol , quam progredi a

nedlo anoi GG. ad anni sequontis mediam partem ,

vemo ignorat. Deinceps in G«rae«//ttmAiigHS(i, in 6'#-

Osm Gaesaris dignitatem a milNibus collaum esso A.

€G1. ox Sparikme iiileUigilar qeodara H»odo, qui boe

Oil factom esse, eum CaracaUm anmtm XVL ageret

^. e. e. 49.); quom oo amio egii baud dubio, ui ap-

1^»relex ifsqu« de ejus nalaii aHas dlsputavimus

S 2. — Seeiu $entiemmm epmienee esmmnamlmt, ei
impHmii Hoffmoimiff OrsH, ^ Ulmn A. CICYHl.
hribuerantt et Pagii, ^ eum ateignmerai A. GC/i.

Al, cmn bis argQmenlis ind«etus, Kbrum de 6>
rena A. GCI. scriptum esse contendam , video p|e-
rosque contradieere, quamvis in diversas plano paries
pronuntient. Namque Orsius, ftnniii» Dominiconai
docUssimus raonacbus, ejusiiue adstipuhior Boffman*
nut A. GXGVIIi. Bareniue A. CXCIX. Fagiue A.
CGIl. Parfielius et AUixmi A. GCX. postremo TUU-
montiui iroperante Jtfaxnnmo A. GCXXXV. eum

2.^ ^ ^"^ qoidem audorilas si forlo repiH j> ^j.j^^ ^^^^ opinalur. Sed isti, si a TertuHiano

^landa vldetor propierea , quod in definlendo Gara
t^lU «lalo aibi Ipse non eoostal satis ; bune certe
ocmpttlttm esfffiit degantlssimus nummna tbesauri
-olim SehwartMhtrgici, nune Gotkamy quem memoria
littius rei conservandae desUnalvm fuisse , dnbi-
tari*non potest (i). Eju» aliera pars eaput Sev^fi
loureo einctum oiert jiddtu fnscripUone : Sevirne
'Jbtg. Part. Max. P. M. Tr. P. II. aHera nudum

(t) Eum ewn erodito oibo oemanDlctvil Polycarpos
.Teq|Laefius i^ diss. Jo. Andr. Scbmidii uraesidio babita, ubi
se^efU uumismaia aurea, argentea et xrea maximi mo-
4nll e% gaaopbTlaeio Amst^io Scbwartsbargico expficat;
pag. 22. seqq. Aliam inscripUonem , io qua nomina trium
jMmi Mi anoo Tr, P, it. Severt et Tr, P. IV. Cara-
caui eHiaDguntar, babei Scaliger in aoiBadvers. Eusel^.,

discesseris, omnes ad unum errarunt in eo, quod
aliud donativum mililibus a Severo datum iniellexe-
rint, quam quod debeai inielligi. Quocirca superse-
dere possemus iis confutandis, dum, quale donaUvum
hic fuerit a TertuUiano indicatum, docuimus. Al
quonlam ex istius libelii teinpore petidet plurimorum
ejus librorum cbronologla» facitque ista secus sen«
Uentium confbtaUo plurimum ad confirmandaro nos-
traro sententiani, age! eas opiniones brevissirae exa-
mlnerotts. Atque liic de opioione TiUemontH nihil
attinet dicere propterea, quod tota ista res satis trac«
tata videiur ab Boffmamio (In diss. de TertulUani
emmbui in Montamsmo $cripti$, § 6. p. 26. seqq.),
01 plane sequitur illam baeresim, qu« neque A.

W DISSERTATIO DE

CXCIX. neque paulo post TertulUanum vuU ad Mon- A
tanisUis transiisse, quod alio loco dispuiavimus. Et
in ista quidcm parte disputationis rectius vcrsatus est
Uoffmannus^ quaro tum, cum suam ipse opinionem
protulit. \ult enim liunc librum eo tomporc fuisse
conscriptum, cum pax cbrisiianorum ne a Pncsidibus
quidem, nedum cdicto Augusti labefaclala fuerit, et
anno quideni P. G. N. CXCVIll.; quoruin illud eflici
credit e<). quod TertuHianut cbristianos referat cre-
didisse. pacem imprudenti miliiis, qiiem iiic dcfendity
facio turbatum iri; boc vero |>oteniis<iinis ait ab
Orsio demonsiratum argumentis esse. Quac cum adhi*
berenlur ab Hoffmanno^ iit lal>efactarct MoshemU
T9& /uuapixou seiiteniiam de vera actate ApotogetUi ;
bic quidem {in addendit ad voL 1. diss^ suarum in
Hist. Eccl, pertineutium^ p. 741. seqq.). concedit , ^
isiam rem rite ab Onio fuisse expositam; sed negat,
id reclc proferri, quod non simu! pace uti cliristianl
potuerini, et ab bostibiis lamen suis variis injuriis
, afHci. At<|iie ego lametsi Orsio non asseniiar, poiius-
quc refellam postea , sapienler lamen Moshemium
pronuntiasse agnosco , ubi res cbristianorum dixii,
cum alii^ in provinciis urbibusque tranquillje fuerint»
in aliis saepenumero a Prxsidibus lurbaias, et talem
rei chrisiiana; faciem tempore scripti bujus libri
revera fuisse. Piilcbreenim id potest iiitelligi elibro
TertulUani ad Scapulam; quem edilum esse impc-
rante Caracallo pluriini eoruin coitnientur, qui quid«
quam in islo genere tentaruiit ; et apparebit id qiii-
dem ex iis, qux postea doccbinius. Jam isio ex libro p
quis non videt, iiiaximis tuin calamiiaiibus exposiios
cbristiaiios fuisse ? £t neino lamen unus est inter
scripiores veieres. qui cbristianos sub Caracatlo ve-
xatos esse tradai. Unde boc ? Niniirum quia pace tum
fruebantur nullo Augusii edicto turb ita ; sed a Pr^e-
sidum tamen crudeliiaie non vacabant ubivis. Tum
vero se ita rem habuisse omiiino, ciim in litteras
referret Tertullianus istas de Corona opiniones, videri
opiime poiesi , si admiitanlur ea, qn.ii nos quidem
sentlmus de istiiis libri xlate. Contigit enim boc faci-
nus mllitis in Oriente, forie in Partbia etiam, ubi
ante Severi edictum cbristianos exagiiatos fuisse non
lcgimus uspbm; sed, quae a TertuUiano enarrata sunt
ihApologetico c;etcrisqiie cjus geiieris libris, in Africa
potissimum exstiiere, unde cxieri iii Orienie cbris- ])
tiaiii piane vereri poterant, ne |»ace propter faciiius
militis privareniur. Sed influent iu animos forsitan
potcntius Orfit argumenta; iUquequxnam quantaque
isia siiit, vidt*biinus. Sunt vero cxcursionis Orsiana
trcs locl , quibus rcm isUm descripsit (l). Priinum
monet, bunc librum A. CXCVin. assignari debere,
repcritque Jiberalitaiis Severi apud vcieres scriptores
vestigia ; deinde occurrit Pagio, qui A. CCII. scriptum
bunc librum exisiimaverat ; tuin ostendit, qux ad-
duct£ sunt a Tertulliano, bujus liberaliutisircpiffTMci;

(I) Indiss. bisl., qaaostendilur.catboHcam Ecdesitm
tnbus pTiorihus seculis capitalium criniinum reis paceni
et absolutiooem ooiiUquam Ueoegasse ; secl. II. tap. 5.
l>igrettioQe 3. p, 104. 115. £a proUut MeUiolaoi» im. A.

YERA iETATE 128

omnes cum rebus A. CXCVllI. gestis egregle conve*
nire, sed pngnare cum quocuroque anno alio. Igitur
et nos sequemur doctissimi viri vestigia, quoniam
veremur, ne misceamus ea, quae jam ab eo pcnnixta
sunt satis, ac per singulos locos, qu;cnam recie dixc-
rit, quaenam secus, adjecio brevinri argumentonim
Pagianorum examine, indicatNmus. In loco isto pri-
mo, qui est de numero liberaliiatis Severi Augusti,
quinquies ab eo donaios roilites esse, nescio an satis
recte , dicit, siquidem aliquot numnii septies eam
comroemorant (V. VaHlantHnumismalalmpp, Itom.f
tom. II. p. 254. ); sed poiest id suiva re controverst
concedi. Neque tamen in eo Orsius sibi consut ipse^
quod Tertultianum de donativo Anni CXCVlil. loca-
tum esse judicet (pag. i04.), et posiea eum umea
dicat de quarta libeialiuie a se indicata dixisse
(p. 106.). Est enim ista quarU, ut ipse nionuit, bxe
eadem plane, quae occupaum Ctesiphontem secuta
est. Alterum locum, qucm dedit opinioni Pagii exa-
niinand:£. non repudiamus per se, sed suiit Umen ia
isu dispuuiioiie , qux omiiino admitti non debent.
Eteniin id primuin inepte dicit : TertuUianum de ur-
banis inilitibus loqui , quibus ad cuslodiam Urbis
fuissent ad portam Viminatem castra prxtoria; ciijus
rei ne adest ulla quidem significaiio, et extra Roinaiii
tcmpore belli, quisdnbitet, castra Severum habuisse?
Deincops, quod nosirx senteniix roaxime contrarium
viUemus, liberalitatem omnem dicit pacis tempore
postque reditum e bcllo edium fuisse ; qua de re
Spanhemiust qocm obiter citavit, nibil prorsus habet.
Isiud vero ego si de congiariis dici posse concedam»
de donativis, quale boc eral baud dubie, vehementcr
equidem dubiio. Iino ipsa post capiam Clesipbon-
tem ediu liberalius, adniissa ab Orsio, num ullo
modo per verba Spartiani alia intclligi potest, quam
qnae extra Roiiiam in bello ediu fucrit ? Postremo
in responsione ad alierum Pa^rt argumentum, male
argumenUiur, dari ejus opinionem non posse prop-
tcrea, quod cbristiani vel p.iccm a Prxsidibus vel ab
Imperatore turbandam tinmissent; e quibus nec illud
defeiidi posse, quia jam A. CCI. vexati fuissentcbris-
tiani, neque hoc etiani, fuisse enim eo anno Severum
absentem et occupatisiimum. Qnod posterius oppido
leve est. Nam et miliiibus donativa extra Romam
dau sunt, et isto anno CCI. bello OrienUli flnem
Severus imposuit. Sed nihil, fateor , tribuendum esi
Pagii argumentis (1). CaracaUi enim ^iuif^ii^fifiafia»
quorum caussa ediUm vult liberalitatem TertnUiano
commemoraum, ad A. CCIII. pertinent, ubi quis ne*
scit jam cbristianos fuisse propter Severi edictum
omni scelere laceratos ? Tum vcro inaltero ai^mnen-
to et boc perperam dicitur, coeptas esse isus iniini-
citias a militibus, ut DiocleUani tempore, atque
omnis isu sententia defenditur propter eam opinio-
nem , quod res cbrislianorum ante decimum Severi
annum nondum fuissent turbatae; quod est supra aaiis
confuutum. Tertius denique dispuutionis Orsianm

(1) Ea proposoit in Critica Amolium Baronii ad t. c*
actx.n.9.p.m.91.9i.

1%* AC DOCTBINA SCRIPTORUM TERTOLLIANI. fSO

locos, in quo Terba TerluUiani nQlIum annum pracier A menlc , librum de Corona ad decimum Severi ^u«
CICVIIL altingere posse dcfcndit, non esl xquiore num rererri oporicbit.

Jove traclatus. Etcnim quod islnni liberalitalcni Severi
exsiitisse anie expeditionem partliicam putat, id vero
liabei aliquam ambiguitatem. Nnm si ista bis edita
esl, primum A. CXCVII. post redilum Severi, quam
memoriae prodidit Herodianus, deinde A. CXCVIII.
antc ticllum adversus Parilios susceplum, qualem
Spartianui iradidit; bxc, uti diximus, nulloinodo
potest intelligi, ncc videtur intellecta ab Orsio, qui
ad eam rem conlirmandam Herodianum citavit ; ilh
Tero ad rem nihil facil omnino propierea, quod eo
ainno nondum erat Augusti diguitas in Caracailum
coUaUi. Scd in iis locis, quos ex TerluUiani Apolo^
getico c. 55. libroque ad Scapulam c. 4. attulit, non

§ 4. — Denique Pamelii et A//fxtf, qui librum
hunc conjederant in A. CCIX, Decreta exploduntur.

Ad AUixium venio, doctissimuni virum, quem miror
tam docilem sc prxbuissc ad Pameiii •^'^^tentiam ,
quo dubito, an quis magis conlra auspicia ad dcfi-
nieridam scriptorum Tertuiliani xtntciii accesserit?
Alque isti PameiiQ, quoniam libernlitalis meniionem
Teriuilianui injicit, libellus ad A. CCll. aique ad
decennatia Amonini plane referendus videtur {In vita
TertuUiani, prcemissa eju$ operibus a Pamelio, Colon.
1617. editis. p. 22. E.). Sed ejus quidem liberalita-
tcm in isiis decennalibus exstitisse, non probat

-^r -«^.1 «,..iiu -.™™..- c. . ^«- « • .• * I •» *• n Pam^tiuSf sed planc Angit ad libidincm. Tamen alio
Cst, qood muUis verscmur. Sunt enim isti a iiobis ei- * , ' ^ , ...

quodain loco (Innotts ad hunc librum, pag. 210.

n. i.) ad nummum provocat dicis caussa, eumque

dem anno CXCVI11. ac sequenti vindicaii , absque
uUo causs nostrae detrimenlo , cxtemque, dum do-
natiYa extra Roroam distributa esse iiovimus, sua
sponie concidunt.

{3. — Baronii argumenta conveiiuntur pro
A. CXCIX.

ResLint de anno scripii liujus libelti decrcta Ba-
tomi atque Pamelii ita compnriita , ut convelli
uqIIo negotio possint. Namque Baronius (V. ejus An-
nales Ecclesiast. ad a. CCl. tom. 11. ed. Col. i609.
pag. 2«J9.) ot probarct, eum llbrum exaraUim esse
A.CCL antcqnam Severus proliciscerclur in Oriemcin,

bujus argumenti : Imp. Cces. L. Sept. Sev. Pert,

Aitg Liberaiiias Augg. SC. Hic primuni mihi

qiiis dicat, ubinani sint dccennalium notx? Deinde
cuiii ego mm ignorcm, Severum et Caracaiium mi-
liiibus populoqiie coinmunitcr aliud dedissc in dcccn-
nalibus; nunquid plura bis congiaria non sunt aut
donativaediia? Ncmovero id quidem absque teme-
ritatc aul ignurnniia dixerit. Imo, siquidem Pame-
iius ausus est aliis obirudere annum CCVIII. absque
omni ratione idonea ; nobis vicissim non polest vitio
verii, si annum CC\. intelligamus; boc enim anno et
liberalilas edita esi, et ab Augusiis etiain. At quam-

h.e..«lnosloqu,rectiussolemus,A.CXCIX.,nummumc^is oninino lurpiler se ipse dederit, tainen AiiixiuM

ciciui, ciijus altera pars Severum cum Tr. P. XI.,
aUera Vibcralitatein V. habet, addiique inulio etiam
assevcraniius : hunc nummum ad res nostras , de qui-
but acturi eumus^ pertinere certo scias. Qiiod niihi
Tideiur eo planissime modo diclum , quo olim Py-
ibagnnei, cum ex iis qu;ererctiir» quare ila quid
esstl, lllud suum ipse dixii inierponcrc solebant ;
nihil est eniro ab eo Baronii efiato veritaie disjunc-
lius. Nam cum clare Iradat, annum Tr. P. Severi
septimiim eo anno initium sumpsisse, et lamen nuin-
lUttm excitct cum Tr. P. XI. qui planc ad A. CCIV.
aut, si roavls cum ipso Baronio, ad An. CCVI. refe-
rendus est ; nonne repugnantia loquiiur ? Ac de aliero
ejiis argumenlo quid dicain? quod dusit nb eo, quod
ante haiic expediiionem Panbicam nullx, post eain I)
inults calamitates christianorum exsiiterint. In qiio
peccavit dupliciter; priinom, quod eas ante fuisse
negaverit, quam profectus sit Severtis advcrsus Par-
thos, deinde quod librum de Corona eo de Specta-
enlis jK>steriorem ^sse non cogiiaverit. Atque illiid
con/btavimus suo loco;'hoe vcro uti iiemo negare
pMst, nisi cui (enebrsesint roero.meridie (est cnim
et hocsatis dispoiatum); ita devexatione cbriaiano-
raoi, iegeSeveri antiquiore, nou pptest sermo esse in^
eo deCorona^Wi chribtiuni dicuntur istas calaini-
UMes lanquam venturas extimescerc ; cutn temporc
ed« qoo 7erm//iantM in cliarUm conjccil libruin de
Speoaeulii , jam ad christianos impetbm siium Deo-
nus eultores convertissent. Quare ex ipsius Baronii

(In rarissima diss. de TertuUiani vita et scriptis^ cap.
VI. p. 49.) secessit in ejus sentcntiam; iiain in libro
deCorona^ inquil , cxcilaiur libellus dejipectaeulii,
qtii scriptus est A. CCIV. Id vcro iiiepte dictum esso
a PameUo, quem unum sequitur, facile intelliget, qui
cuinquc scciim repuiaverit ea, qux supra de isto libel-
lo |ironiintiaviinus; nequc, si vcrnm hoc essei, maxime
de eo super Spectacuiis, caussam cssc pcrspicimus,
quapropier liber de Corona ad A. CCVIII. non ad
aliuin referri deberet. Neque ad ieam rem defen-
dendain rectius adbibuit errorcs Montanistaruin in
libro de Corona oecurrentes. Quos equidem isti libro
non nogo inesse; sed eo arguinento id posse effici
quod debeat , hoc vero nunquam percipietur, nisi ab
iis, qui deniuui eo anno Tertuiltanum putant ad Mon-
tanistas transiisse.

§ 5. — Liber uterque deCultu feminarum simul editm
ostendiiur eontra Pamelium et Tillemontium.

Sed satis diu nos tenuit de libro supcr Corona
institutb); itaque nobis est properandum ad alios
qiiosdam libros , et eos (|uidem , quos TertuUianue
de Cuiiu feminarum composuit. Atqiie hic non Tide-
tur a suscipienda disputatione alienum, paucis prae-
monere , qiialis fuerit olim horuin libronim inscri-
ptlo, atque dispicere, fucritne posterior libelliis cum
altero a Tertuliiano eodem tcmpure editus. Videiicet
qutjinte iVic. Rigaiiium libros TertuUiani ediderunt^
bi ahefum de Babitu muUebri dicebiot , alterum de

•II DISfflSRTATH) DC n»i iBUTE

CmUu femuamm. Sed iftl« Bi§aUiu$, cm potituft eft- A f 6. — ^iHM^fimleiR CCL mi CCit.

sel veiasiissimo iilo codice Agc^ardi , priiDiis

esi, «Cramque i^ Cvi/K femnarum inscribere. Ita-

gue ei nos nulli dobittiMS, hos Ubroft «oii disjuu^

cios unquam fuisse, sed unicum quasi elTecisse volu-

men , non isU solum codicis Agobardini aucloriute

motl , sed eiiam propterea , quod ipsa honim libro-

rum ralio argumeniunique suadeat , postcriorem non

ita multo post priorem a TertuUiano editum fuisse.

Quod enim Pamelius^ qui inscripiionem alias rcce«

ptam sequebalur, vix potuil concoquere, quod , cum

TenuUianuB cuUum abornaluin priori librosubtiliter

disiinxisset, tamen in posteriori , de coltu femin;)-

rum appellato, ornatum mnlieris pertraciarit; ea

quidcm dinicuUas» sublata inscriptione utriusque U-

bri diversa , ac argumento ejus siudiose cognito , mi-

rum in modum evancscit. Ui enim TeriuUianus lia-

biium feiuinae cuUu el ornatu effici dixerat, superioris

istius generis exempla putat mundum rouUcbrem,

aurura , argcntura , gemmas, vestes, et quae sunt ge-

neris ejusdem ; posterioris vero curam capiili et cu-

lis et earum partium corporis, quse, ut ait, oculos

trabunt. Alqui in priori libro aurum , argenlum

(cap. 4.), gemmas (c. 5.), vestes pertractat (c. 7.) ;

In posteriori de observanda pudicitia in cultus et or-

naius instiiulione agit aniverse (cap. 1-5.), deinceps

de colorc ornamenloqoe capillorum , omnemque li-

hriipi fiiiU monilis quib^sdam de omatu pudicitias

adverso. Qoare eum in iUo de cuUu » iu hoc de or-

natu feminarum egisse, ac tanquam partes atrosqiie

Quorsuro baec omnia? Nimtrom ul intelligalur , si
teropus scripti alierutrius libri constat, utriusque
aeUtem reperiri. Quam ob rem ut ceriisftimam sequa-
mur ejus temporis signUicaUonem in iibris ipsis;
utemur calamitatibus , quibus tum expositos fuisse
christianos TerluUianu$ ftil, quasque lempore eo, quo
alieruin de feminarum cuUu libellum componeret, fere
iniiium sumpsisse verba docent ( L. U. c. 13. ) :
Tempora chri$Uamt eemper^ et nunc vel maximef
ttofi auro^ udferro iransigunlur.Stolee martyriorum
prteparantur. Quae quidem iiitelligi de superiore chri-
stianorum vexatiene a piebe facta nequeuot, propter-
ea , quod in priore hiijus argumenti libro ad Ubrum
gde SpeciacuUt provocat (c. 7.). Naroque ego mihi
persuadere haud possuro, TertuUianMm voluisse,
bunc excitando, grapcuro simiiis arguroeuti librum
significare, quoniaro et latinum graeeo antiquioreia
esse osteudiiyus (§14.), et isia TertuUiani admoni-
tio, qua quid a Deo esse possit pronuntiat, Umetsi
ejus rei ahusus Oenm nen babeat aiictoreffl, in laiino
de Spectaculii libro omniiio oceurrit (cap. i.). Enim-
Tero cuin de Spectaculis scriberet, janiduduin suimnis
maUs affligebaiitur cbristiaiii , de quibus ne verbo
quidem in isto priori de Cullu feminarum libro loqui-
tqr, et tempore posteriorift libelli deiiuo iromioebaut,
quare nec ad priorero sub Severo vexationero referri
hi libri ullo roodo possunt, sed ad annum potius
P.G.N. CCI. aut U.; prouti quis velit mala cbristiano-

librum constUuisse clarum est. Nam quod Ti/- C rum tum oru, vel impendentia credere. Nequc vero

est, quod Titlemontium audiamus opinanlem (L. c.
p. 210. Ari. YL), demuro posi annuro CCilll. editum
esse libruro priorero , posteriorero vero muUo antei
el anno quidem CXCVII. Nain in eo ioco« quero exci*
Uvit (i) , asque poUsst TertuUianus priorero Severi ex
Parthia reditum aut legationem quamdam Parihorum
habuisse in animo , quaro illaro de Parthis Yictoriam
posteriorem. Quod vero caussaro aliquaro esse dicU
credetidi, istum librum , quem nos posteriorem dici-
mus, mulU) ante esse scriptum« quam alterum edi-
derit; deeo, quoniam Jtilemonito non placuU^uft
opinionis raiionem reddere, nobis vicissim placet
Umdiu dubiUre , quoad ejus generis aliquid prodo-

unum

temoniius ait (M^motre» potir servir d tHist. eccUs.^
lom. HL p. 662. not. 12.) manifestum esse, quod isU
duo libri separati fuerint , nec referri unns ad alte-
rum uUo modo possit , id vero facitius dicitur quam
probatur, cl ne refcHi quidem dcbet ; est enim igno-
rantis. Atque etiaro alia est isUus 8ententi.T. nostrae
probatio ; naro in posleriori libro impendentiuro chri-

stianis roaloruro baud dubiam mentionem injicit,
quorum ni priori nulla est significatio. Jam si aeram-
iia toro fuissent affecti, quomodo TertuUianus abs-

tinuisset a commemoranda ea , ut feminis chrisUa-

nis luxum dissuaderet, curo eo arguroento alias fre-

quenter uUtur? Sed cum prior iste libeUus posterior

sit eo de SpeetacuUs, quod deinceps apparebil ; dical ,j cl""» »*> »>*«<> <l««><*a™ viderimus

mibi qujs, ulruro in illo quoquaro anno , qui ef- § 7. <^ IMm de Fu§a m

fluxit ab eo, quo scripturo de SpeclacuRs libruro di-

xmioft ad amittm GGII., quo ceeptae sont adversi»

chrtsiianos Inimiciliae, pace christlani tisi faerint,

iMsi (¥ne A« GCI. aut CGll. Namqiie a redilu Severi

ex GaUia ad «Miiim GCL fuiftae chrialianoft maxwie

maioft, ei er4t lihrenMi dooet a nobift in ««periori

Iraius dtspmaUoftis pane CfnialUiitiift, et hifttoria mar-

iyf«m SctlliUfienim ( ¥. eup. % %. ). luqoe omi

fere post pariem aoai CCll. priorem edUum Somi

Seven edirtiMii, «i ftue loce docebhnvs, vix potesi

prior 4e OUtu femimarmn libeiUis edicas alio tempore

dici, sisi ee fore, qoo m loceai poslerier ejuft aif u*

mmnti Him prodiii*

gwiilifiHir
A. CCIi.
Eidom lemperi raam qaoque originem debel liber
de Fuga in perseceiloae. Quod at^mentiim Jam iii
iUo de Comm aUas dispulandum promiserat (cap. 1 .) :
cnjuft loci verba tanietsi ad Scoqnaeen potios non-
mIU referenda putaTennl , est Umen f^nnaUtft ob-
eervaium, qnod inmUigi tuec quidem non possH
propierea, qo<Ml eam httfetids, sed illim de Fuga
eommeiiutionem limkiitati eonim oppoftuit, qui erant

(I) LOk L c. 6. Cemmmm qMu^ BobflRaiett
viaimus Homae de (astidio Parthorum et Medoniiii, eeie-
roramque genUliom suoram coram matrouis erubesceu-

tss

AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERTOLLIANI.

tS4

sikSI onbodoxxEcclesiae. Igilur apparel, libeHain dc A vcritaii consentanenm vWcri illud , qno' Scorplacen

Paga deromn post A CCI.a TeriuUiano cditam finsse.
Alqiic fgo nnllus dubilo eum lihrnm anno scqnenli
Tindicare. Equidem isla fcnUntc ac moiJcsti.i Tertnt'
Bam non ular , qfud nolari nieretur iii iibro , in quo
qosstionem ponit , qnx Montanistas separabat a pu-
Tiori Ecctesia, qtiibns tamen eum tum fuisse addictnm
nemo dubitabit (1) ; diccre enim qnis posset, Tertul*
frontim , cnm ad enm isia perscriberek, qui stabat a
partibns orttiodoxomm, se qtridem temperasse a Tcr*
bis dnrtoribas ? Sane gravius altqnod argumentum
positum est in eo qiiod, cam nostmm libeMam edcrei,
Jam coephse quxdam adversos christitinos flngitla
dnertt. Ita cnim orditur : Qutemti prdxame, Fabi
p-aiert fitglendnm neene «f tn peneentwjte, qnod

anno demum CCVin. aui posten ediderit. Sed cum
sempcr reqniram , quid sit in quaqnc re niaximc
. probabile, boc in argnmenlo quanla vis insit , plncct
quodam modo expenderc. Cum Tertnilicmns advciMis
Marchnem librum primum , quem snpersiitem iiabe-
■ms, componeret, jam quidem ipsi se scribendo bis
opposnerat, sed iinam harum commentationum , cnm
postea pleniorem de ea rc disputationem instituisset,
rescidit , alternm amisit fraudp cnjusdam , qui cam
descriptam cnm aliis commnnicaverat. flajus damni
resarcicndi cansa cos nnnc adversus Mnrdonem iibros
superslilcs claboravll, et primum quidem nnno Severi
Imp. XV» , nt ipse fateiur in eo iibro (c. 15.) in quo
de iis qurc mododixtmus, cxposuit (c. t). Qiicc cnm

imch tfnid annmiiaretur. Et pnnlo post : hanc nmie- ^ animo cogifcm, dubinm profeclo videtur, uirum Ter

inlliatm in libro , qnem Scerpiacen appHlavit , eos
respexeril adversus eura libros,qm ad «lateni no-
siram non pervenerunt, Jh eos potius, qnos sopersti-
tesessenovimus; erant enlra flliejaademaiignmenti.
iam ego non dtspnto, qoid «it ex his eligendum;
quod apparebit suo loco ; aed id qnidem manifestnm
esse omnes vident , qood dubia sit ista argamentandi
tatio eoram , qui secns sentkmt , et parum praesidil
fnveniat ia argnmento eo , quod cx facta isia com-
memoratione posset ad fibmm anno CCVIII. aut
^eqnentilNis vindicandum duci. Neqne obstai , quo-
minus iBta de re dubitemus» Boffmanm responsio,
^na THlemontium hic pmdenlcr haesitantem excepit.
«j t Primum, inquit, diss. cit. § 44. p. 44. oposcainm ,
^ «t exite. ipse snppressit , atterum invito Tertulliano ,
tum adhnc rode nec satis exnsciatnm essct , frande
•tlerim valgntam, nec a Septimio ftgnitum est; ter-
Ihwi non extal. lam cnm vlx vcrisimilc sil, pmvo-
casse TeriuidamM ad cam controvcrsijc marcmniiicas
frftc«ationem , qoam ipse suppressit vel nanqnam
i%novit, snperest , ut inteHigantur libri, qm nunc in
naiiibas nostris sont. > Atque hic qitidem non lubet
mnUis notarc ea , qnne de aftera iaiius argumenti
eommentatione Holfmannut non satts accuratc dispti-
tat, qnasi ca, cum ederetur, nec satis ehborata fueril,
«ec a Septitnio agnita. Hoc ccrtc non capm, qtiomodo
possii id e f «rl«/f«mt verbisintelligi, qiii hanc quoqne^
ifiqnit, nwHfnm exemphriit mjfectam(h, e., nondum

riam el im eonmUatxo commendodit el condilio tempo»
mm sno jnm nomine injunxit.Quanto enim (retjneittiO'
ret tmminenr persecntiones, tanto examinatio procuranda
wl , quomodo eas accipere fidet debeat, Dcniqiie :
tteec pnlea Hln^ qnte et nunc domimcam aream par-
9«f , Ecciesiam tciiicel, canfttsum acervum fidelium even»
iHans, frmnentnm martyrum, et paleas negalorum, Sed
qiiacnam htciirteiligenda sit christhnx familiae vexa-
lio, neminem fugere potest, qui snperiorem illam A.
CXCVH. , posteriorem A. CCII. contigisse , noslrum
vero ItbeHum poat opiniones Montanistamm a Tertul*
aano susceptas scriptum esse anhnadvcrterit. Igiiur
^ finem fere A. CCII. editam esse hanc de Foga dis-
put5tionem dicimns hiaxime propterea , quod anno
Indpicnte Seoerus adhuc fuerit in Syria vcrsatus;
nndc vixdtti potestante contoam mediam ejus anni
partcm auam adversus christianos iegem lulisse.

58. — ExamkuUur ffopularit seKientia de likro Scot^
piace Ubrit TertuUiam ad Marcionem potteriara^
deqme e^ut advertut hum Ubrit deperdUit ditf^tatur*.

Ntmc ftccedimus ad TertuUiani Scorpiacen , quam
qntdcm anno CCIV. asserere ejusque sententiae ratio-
oem Tcddere decrevimus. Quod optis cum aggredla-
Brtir , non dubitaimis fore plerosqne , qui istam sen-
tentiftm nostram mhiime audiendara cssc dicani.
Eicnim stat fere omnibus , qnos isia de re novtmus
d ispn ta nfes , Searpiaeen TeriuUiani esBC perscriptam

posc editos demnm libros , qm advmus Marcianem ]) plurihns codicibos descripiam),satf rrno tnntmm (qiiod

18 ftbsltrfit ) frauie iunc frafrit , dehint apostatas amisi^
^ j ftfrte detcripserm ifumdam mend&titmme et exhibuit
frequenftim. Oranta mmc ab Moffmanno tametsi recte
dicia dederim ; tamen, si in ejus afgumenio ea sumpta
soni, q«« denom concludi debebant, omne illud
«ngwmentun nihtl efficere nemo negabit. Igrtar si
ista «pinione de Ubris, qni supersnnt, ftdversns Jfor-
ciot9emj Scm^piace supcrieribos, ante volumus adstrlcti
tenori, qoam qvid hac in re rectissimitm sii jiidicavi-
rans» hand verisimile id ^se ftteor, qaod TertuUianus
«liqncm lihrom suppressvm vel agnilvm nnnqiiam,
in Scerpiaea laudaveril. Sed istnd fac mmdnm esse
exp4oralum , ut est vere , adeoqne (ortc ante illos
•eriptan Swpktcen ^m ; ciiftre prioram ftheramqno

nostro adhuc tempore iuibemiar. Uq«d vldeAiiir sibi
ot praescripturo et quasi imperatum defcndere eam
ob caussam, quod in quinta Scorpiaces sectione Mar-
donitas ait didicbse a se, Deum suum csse bonum,
quam rem ccrie in primo alteroque contra Mardonem
libro ex instituto disputavit. Atqiie ego non ignoro,
libros ftdversus Mardonem, primum saltem, A. CC VIL
aul CCVin. ediium a TertuUiano fuisse , ideoque ct

0) Ai|;aoienlo esse poteat Paradeti MoBUnisUrum
iKMHftLBiuratio, quem dicU noa rectpi ab iis, ad quos Irater
Jlle peflmebat, cui libriBn inscHpsil ( c. 1.); spi-
rilMs |N%i4erea et&Miai ad ieslioioaium ciiat ( oa{). 9. )
^pMd <mm ifl sacra oodice aoa ocourrat, faaud dubie
ft^rif» IwHMiitioi aaii de qoo etaan^ c i. et c. 14«

KqiiltQr.

133 DISSEftTATIO DE VERA iETATE iW

Toliimen conrra Marcionem , nunc amissiim quidcm, A loco Iibei admirari lot doclissimbnim virorum leviia-
satis commoiJe poiuil ; primum enim opusculum . ul lem, qui. cum semel imbibisseui opiniunem de Scor-

piace libris nuslris conlra Marcionem posteriorey
oblili sunt ejus , quod nihil sit in bisioria turpius,
quam lemcrc credero. Nam si cgo duas senleniias
ferri videam, alieram opinabilem, scd nullo veterum
scripionim lesiiinonio efficiendam , alteram ita com-
parainm, ui prs se ferat boc vcrilatis prxsidium ;
quidui, relicta illa , banc seqiierer? Atqui hoc
prxsto esi argumeiitum, idque premenduro eiiam
atqiie eiiam , siquidem pustea ostenderimus , libnini
TerluUiani de Pallio esse in annum CtVIII. conjicicn-
dum. Namque in co (c. I.) gaudeo tw>i, inquii, Cor-
Uiaginiemet, lam fnrotperot temporum, cum ila vocaf»

ait ipse TertuUianus, deinum pleniore postea compost'
lione retcidii, et cilari id quidem poterai, cum accura-
liori oraiione nondum ba;c persecutus fuissel. Quam
ob rem in isto Uoffmanni argumenlo vel ea jam tau-
qtiam vcra sumuntur, quK plane sunl in ccuitrovcrsia,
vcl relinquniur in medio potius.-Quod si illud esl,
sane ejus argumentum redit in orbcm; sin hoc, no-
sira quidem senleniia non est iuferior Hoffmanniana.
Sed , remola bac difflcuUatc , quae fraudi nobis csse
poterat , scriptaj Scorpiaccs actatem nuiic age deU-
niamus.
5 9. — Scorpiacen A, CCI V. tcriptam es$e conficitur

Cum TertuUianuB , quas de martyrii dignitite dis- acjuvat. habilui denotare. Paci$ hmc el annows otia, ah

puiare in ista Scorpiace volebat, in litleras referrcl ;

crani deorum culiores in christianis fundiliis delefidis

occupati ; quod uuiversum docct argumeiitum hiijus

lilielli iis hxreticis opposili , qui , cum (ide$ mttuaret,

et Eccletia de (igura rubi exureretur , suscipere pro-

pier religionem mala lurpe putabant (c. i. ).

Iliijusmodi mala jam oporlet airocissiina fuisse , ul

verba TertuUiam ostendunt, quae in eadem sec-

tione subjicit : Et nunc pra$entia rerum e$t me

diu$ ardor^ ip$a canicula per$ecutioni$ ^ ab ipso

$eiUcet cynocephato. Alio$ igni$f alio$ gladiut, aUo$

be$tim chri$tiano$ probaverunt , etc. Atque bic iiullum

est dubium , quin intelligenda sit vexaiio ea , quas

post Severi edictuin essrdescebat ; siquidcm hunc

librum postiUiim de Fuga in per$ecutione composuit. ^

Natnqiie 7erm//ttfnttm nuspiam iegimus probaiitem,

qiiod tales propter religionem calaniiiates Deum auc-

torem agnoscant, nisi in isto de Fuga hbello, ejusque

In primis teriia sectione ; qua tameii de re sc jam

fiiiiise olim commentaium aii in quarta Scorpiace$

set tione. Sed , ut de xiaie hujus libri prcssius

dicam, prorsus eum cxistimo prodiisse A. CCIV.

Ubi primum mihi lioc argumento esi, quiKl, cum

Eu$ebiu$ II. E. VI. c. 2. Ld. Cauiabrig. p. 257.

calatiiitaies a Severo suiuma vi cliristianis illalas esse

di^isset, et ita quidem, ut miilii jam Autiihristi ad-

vcnium appropinquantem putarent; neque is ipse,

ncque quis alius scriptorum velerum alia mala liiteris

coiisigiiaverit , praetcr ea , qu.r anno Severi decimo,

sub LmtOf Afric:e pra;side, christianis coiitigeruiit, et d

auiio seqtienti auctore Aqutla^ Praesidc ejusdem pro-

vinciae (Euseb. L c. c. 3. p. 261.). Nam quod haec

eoannoextiterint, ipse Eustf^tiM dticct, qui Orige-

nem luro Catecbumeuis in^titiiendis praefecium fuisse

couflrmal , dum Aquita sc iucreinenlo cbristianae re-

ligionis ejus asseclas laedendo oppouebat , eumque

WIII. annorum fuisse , cum eum XVII. setatis annum

egisse dixisset eo tempore, quo paier ejiis Leonide$

morti traderetur ( c. 2. p. 258. ) , quod factum est

auno dectino Seteri. Jam siqui tamen pergunt opinari»

nostrum libeljum scriptum esse A. CCYiU. ; dicant

mibi laroen, quouam jure ei anno caiamiiates maxi-

mas chrisiianoruro possint asserere , quarum nulla

tamen apud veteres scriptores exsut roemoria? Quo

imperio et a ccelo bene e$t. (Jbi quo modo TertulUamu
poiuisset temporis prosperitatem commemorare , aut
ad res nullius plane momenti , quales sunt istx de
pallio nugae, descendere ob pncis oiia , si gravissimae
tum fuisscnt christianorum caiamitates, quales eas io
Scorpiace depingit 1 Itaque quam alii fere quinquen-
nio tardius piitarunt scriplam Scorpiacen , prius utt-
quc prodiisse arbitror , qiiam islx , quae supersunt,
adversus Marcionem disputationes , et aniio quidem
CCni. aut CCIV. ; ciijus Eusebium testem reciissi-
roum habemus, qui nusqtiam id quidem dicil omiiino,
scd , uti vidimiis , qti.T dicit , idem fere ostcudont.
IJbi mihi quidem magis placei isie posterior annos,
proptcr ludos, quos nuper admodum cditos TertuUia*
nu$ dicii (1). Qiiod si quis maveliieditos crcdere in
decennnlibus Severi cl CaracalU qiiinqueniialibus, non
reiiugnabo admodum ; quoniam id saiis est a SpanhC"
mio, viro in his liiteris probato sane et maxime no-
bili, evictum (2), Pythia alibi quoque qiiam Delpbis,
nec in unius Apollinis Pyihii honorcm, scd Inipera-
toruiii etiam acui fuisse. Tamen cgo alterum prxto-
lcrim proptcrca, qnnd ludi Pylhii smt in Graecia quo-
vis lcrtio anno Oiympiados cditi , ipseque tertios
Olympiados CCXLV. annus incidal in aiinum P. C. N.
CCIV. Atque sic nulla vis inforlur verbis 7er(ii//taiU9
qua; quidero, si li ludi editi Caribagine dicuntur , ubl
Carthago ipsa prakmio non poterat donari , non satis
bcne videntur coh:crcre.

§ 10. — Libri V. qui $upersunt .adver$iu Marcionem,

quorum primu$ refertur ad A,CCVIL aul CCVilL

ccetero$ dubim aitati$ et$e docelur.

Praeter hunc Tertulliani libruro supersunt ex iis,

qui scripti sunt, cum jam ab orthodoxis degencrasset,

advertu$ Marcionem libri V. quos dubiuiii non est ar-

gui Montanisticorum errorum posse. Eienim , si ma-

xime dubia viderciur ipsiiis TertnUiani profcssio

(lib. IV. c. 22. J, qiia suos dicil ct Psychi.

(!) Cap. .6. Agonas islos, oontenliosa solemnia et
su; ersliliosa certamina Graecorum el religionum el vo-
lupuium, quanta gralia saeeulum celebrei, eliam Afric»
ricult. Adhuc Cariliaginem siiigul» civiutes gratiilaodo ia-
quielant, donatuni F^lhico agone |>ost stadii senectulem.

(2) In Epist. I. ad Aiidr. MoreUum , quae est adj^
hujus s|ieciuiini universaerei nummariib antiqoae , in £d.
Lips., pag. ii. seq.

AC DOCTRINA SCfllMORUM TEimjLLrANI.

cosin loco de EgsUsi disseniire ; nequequis visorum A (om. 111. p. 666. not. 19), qui isiam rem pugnacis-

raiioneni habere velil , quibiis isia decreta, ait, coii-
finnala fuisiie (L 111. c. 24. V. c. 8.) ; qnoniam oiniies
isti conlra Mardonem libri non sunt uno lempore
eilUi : tamen in libro ejus argunienti primo Montatii
disciplinam et suam dicii» et se dccreia siia de fugieii-
dis repetiiis nuptii* auctore ParacUto dorendeniem
( c 29. ) ; ac ipsa temporis ratio docei eum libnim
scriptum esse , postquam a partibus Mont;inistarum
jam esse coeperat. De quo altero loco, quem dispu-
landnm suoipsirous, cuni dubiiare ne in mentem qiii*
dcm venerit muliis eorum, qui in dcfinienda libroruin
Terfa//taiit xiate laboraruiii, et :ib aliis miilta perpe-
ram dkla sint » subtilius videmur nobis , re sxpius
cogiiata, disputare debere. Atqiie ut de libro primo

sime d«Tei)dit. Oportet igitur et ea , quae pro nostris
respondcri possuiit , in medium proferri , et discuti
ea qu:t' in illam pariem TiUemonlius dispulavil; sed
utRique brevissime, ei ita quidem, ul qux aperto fir-
inaviuiiis ipsius TertuUiani lesliiuonio, ea nunc plaue
miitainus. Itaquc hoc uuuin dispulari poiest : utruin
Tertullianui in libro de Carne Christi qtiartum contra
Marcionem libruin citaverit, quein adliuc superstitem
habemus t quod prorsus exblimo , primuin, quoniam
in illo libro Marcionis codiccm sacriim examinavii, et
ibi (lib. IV. c. 19.) reperitur omnino id , quod in eo
de Carne Chrisli teligit ; deiude qiiod , cum librum
primum adbuc superstitem Marcioni opponcrct, librum
de Prceacriptione hoereticorum iioiiduiu ediderat. Hic

primum dicamus , nemo est qui ejus xlatem contro- ^ lamcn uti jani prodierat iii publicum , cum TertuUia"

nus de Carne Christi commeiitarelur, quod modo pro-
bavimus , ita nHcessc est saiie, ut tum quoquc priinos
inier superstites contra Marcionem libellus jam editus
fuerit. Eiiimvero cum hunc scriberet, diiollla opus-
cul:i, quibus olim Marcionem iinpugnavit , resciderat
amiseratqiie TertuUianus ; qiiocirca apparet , euni in
libro de Carne Chrlsti remittere lectores non potuisse.
Sed Tillemotitium lamen contra dispuiaolcm audia-
mus. h prinio lios TertuUiani : Scorpiacen , de Came
Christi, de Anima et de Hesurrectione libros ait siipe-
riorcs dici posse libris qui supersunt advcrsus JHar-
cionem , huju8(|iie nominis in iis citatos esse eos qui
dudiim perlere. Ac de Scorpiace ego iion repiiguo ;

versam esse dicat. Recie qiiidem et saiis bene ; est
enim aperu ejus rei et capitalis Tertulliani professio
(L 1. c. 15.) qui anno decimo quinto Severi hunc ii-
bnim a secoroposiium fatetur. Sed cum de caeierorum
aetaie niJiil dicant, ipso silentio eos declarnnt eju^dem
«latis esse. Qiiod longeseciis esi. Nam ex verbis iis,
quibas flnem libro primo Tertullianus imposuit(l),
baud obscore colligitur , eum esse separatim editum,
cxteros diverso lemporc eiaratos.Eisiautem non au-
demus dicere , an alterum, (ertium et quartum seor-
SQm aut conjonctim, ac quonain tenipore scripserit,
id Uroen dnbio carere conlirmamus , quod quintum
libruni TertuUianus non codem cum reliquis teii>pore

ediderit. Esleniin liber de Resurrectione reccntioreo, q est enim illa qiiaesiio satis tractjiia : sed de caeieris

quero de CameCkrisii composuit {de Resurrect,^ c. 2),
ia quo (de Came Christi , cap. 7), locum excitat ex li-
bro adversus Mareionem qiiarto, de quo postea dice-
inuft. Enimvero in quinto Antimarcionislibro, c. 10. ad
«aro reroitiit, quem de Resurreetione scripserat ; unde
Teriniiimmm patet alio leinpore, qiiam quo quartum
edidil. quiniuro in luceni protulisse. Pariier in primo
Antiniarciouis^c. i., opus de Prcescriptione hareticorum
se confecturaro aliqiiando |>ollicetur; sed iii libro de
Came Christi ule jam dicit a se scripium fuisse, c. 2.;
igitur et boc ostendit, primum non esse eodem partu
cum caeteris oronibus editum. Quse cum iia 8int,certe
quidem conflrmamus, primum adversus Mareionem
libruro A. P. G. N. (XVII. aut, si mavis, CGVIII. pro

non assentior. Nam de libro qui de Carne Christi in-
scribitur , modo dixinius , quid hit seiitieoduni, cui si
quis resistere velit , euin audiemus. Atque cum hoc
ostendiniiis, simul illud aperiebatur, a libro de Resur-
reetione (qui eo es.t liaud dubie recentior), quod 7i7/e-
montius contra volebat , remotissiroum esse. Deiiiqiie
quod aninius hominis non aliunde agiietiir, in libro
de Afitma, c. 21 , ait se Marcionem docuisse. At-
que ista de re cum mulia dixerit inaltero, qui super-
est, adversus eum libro, c. 6. seqq., non absurdum
est dicere, quod huiic in illu respcxerit; oec lamen
mordicus id quidem tenebimus , qui usi non sunius
istius libri testimonio. Aliera diibitatio etiam puerilis
est. In loco eo, quein e libro de Came Christi ad tcsii-

diis8e,cumXV. Sfvenannus in utrumqiie incidat, D »"<>"""»» ciuvimus, T«rlti//iflnui illum libruin coutra

sed de cxieris , quando sint scripii, dici nihil posse,
nisi hoc, quod quiDlum reliquis aequale non sit.

S 11. — TiUemontii contraria opinio casUgatur,

Al quod vcrebamur fore, ut quale in loco de Scor-
jnaee diximus, libros conlra Marcionem ibi ciutos non
eos esse , quos halicmus superslites, Sf^d alios abro-
galos qiiasi, et dudum amissos, lale eliaiii his argu-
mentis nosiris nonnulli objicianl, id fere factum vide-
1D1IS a TUUmcmio {Mimoires pour servir a thist, EccL^

(1) Sl cui rohius quid videmur egisse , speret reserva-
tma soo leDipori, sicul et ipsarum Scripiuraruni exaiuiua-
tioaemf qaibos Mtrcion ulitur.

Tbbtullia?ci I.

Marcionem , quem appellavit , libeUum dixii ; iUquo
quartum inter superstites non voluit laudare, qui noii
libelius sit, sed magnum voiumen. Inepu conclusio !
quasi vero TertuUianus onine opus coiitra Marcionem
iion optt<cii/iim dixisset, lib. 1. c. i. c. 31. II. c. i. eic,
aui quasi is dici iibellus noii posset, qui parlem nia-
joris operiii constituit. At eo iiiodo dicenduro est,
7er<u//taiittmo}»us nondum perrectum cilasse ! Hocciiie
vero et potuit unio viro scrupuium injicere, qui
millies in comjiicnuriis siiis ipsos libros siios nun-
quaui absolutos aiitestaius est? Eodemque niodo 7er-
ftt//iatium egisse quis iiegabit, si quideui nostras nos-
tri arguiiicnti viiidicias legerit? Deaiiiue dicit. Trr-
m//(antttii de loco, quo sancti viri coniineaiittir a

{Cinq,}

i39 DISSERTATIO DE

morlc ad uUimi judicii diem , alia in libro de Anima,
c, $5, deque Remrrectione^ c. 43.^9lia itTAnlimmione
IV, c, 3i., tradere. Audio. Sed numquid isU lihri pu-
gnant in iis locis, quQS se aii in disputi^lione advarsus
Marcionem pertracusse ? Hoc vero nec TiUetnouiiu^
unquam probavit, nec quisquam , siio aliis ad cays-
sam propriam non pertlnenlibus a se TeriulUanui de<
fecerit, dicet admitti taleiu coaclusiofiem possa.

§ 12. — Liber de Padio. Disputatur de triplici
preetetitis Imperii virtute , et inquiritur in annum
quo Geta digmtatem Augusti suscepit.

Jam nobis libellum de Patlio traclandum suma-
mus , obscurum ilium quidcm et saiis confusnm , sed
magna lamen omnis antiquitatis scienlia rererluro.
De cujus setAte cum sint lot discrepantcs virorum
doctissimorum sententiae , id agamus necesse est , ut
vcl eas candide examinemus , vel nostram propona-
mus. Existit autem faic primo loco quxdam quaeslio
facile eipedienda , quaenaro sU ista prmentis imperii
Iripiex vhius 9 Dee totAugustis in unum favente^ cui
TertulHanus iribuU eorum lemporum felicitalem (1).
Namque alii ( Jac. Gutherius, de Ofidis domus Au"
gustof, edit. Lipe. p. 277.) fais unum' Severum indi-
caium volunt propierea, quod tres IHos imperii scmu-
los Julianum^ Nigrum et Atbinum superaveral; alii
cum Nigro et Albino Severum ( Centuriatores Magde^
burgici^ cent. III. p. 241.); alii Atbinum, Severum et
Antonimim (Pamelius, in vita Tertuli,, p. 10. D. ii. F.);
dcnique alii Severum cum duobus Gliis Bassiano
Getaque intelligunt. Sed irium priorum opinionum
nulhm probo. Nam ea Gutherii opinatio contorta est
ct perinepta , ut pene nesciam , an quis unquam tam
aperte et perversa et falsa secuius sit. Non tangam id
quidem, bonum viram non vidisse triplicem illam vir-
tutem prmentis imperii , Deumque dici tot Augustis
fiivisu in unum , hos etiam muUas urbes produxisse ,
aiixisse , reddidisse ; quod dicat milii quis , an de
Juliano^Nigro et Albino af(irmari queat, niaxime
tuin , cum Jam essent interempti ? Nec dicam , quani
roaleadhlbita sint Herodiani verba, lib. 111. c. 7., qui

Severum miratur |y« ^vSpa r^eic KoBtldvxa fiMtXleci

th xpocToGyrocf ; sunt enf m haec Jam a Bosclero satis
disputata ( In annot. ad Uerod. p. 420.). Hoc unum
lubet examinare, quod ad rem nosiram imprimis per-
tinet , ulrum Geta , vivo Severo , nunquam sit factus
Avgustus, Quod cum velit Gutherius , priroum Gelam
Sevmfratrema Geta Ccesare^ Severtfilio, non qui-
dem, ut par erat, disiinguit. Nam cum Spartianus, in
Sev. c. 10. Severum dicit filium suum Bassianum
Caesarem appellasse, ut fratrem suum Getamsi spe
imperii, quam ipse conccperat, submoveret^ nonne
consentaneum esl , eum de Geta, Severi fratre, fuisse
loculum ? Deinde quod in multis codicis titulis no-
mina Severi et Antonini Augustorum reperiantur, sed

(i) Cap. 2. Quantum urbium aut produxit autauxit aut
Tedilidjl prresenlis imperii Iriplex virtus , Deo lot Augusiis
In uuum favenie , quot oensus iraBscripti I

VERA iETATE {^

A GetcB nunquam , faoc vero ad rem nihO faeit «mnino ;
ab^ enim tompore. quo Gela digniftaiMn Augusti
^uscepit, Mt posiea doc«biUir, semper fuU patris in
beJlo comes, in quo, quod de iegibus ad F«m publi-
cam spectaolibus cogitare non potuerii, Attmo mirarl
debet. Id voro nullo UMido ferendum est, quod OeiMm^
pairo vivente, Augostum «ppeHiiuai esse neget,
immmisque uutur ad lioe effieieHdum , ki quibus
Ceta Tr. P. il. lagilur. Nam eum ipse adjiciat, Ge-
tam, mortuopatre, eumfrair^non nioi &. menses, XY.
die« regna^se ; n^cesse osi aine ut Geiet ante pairis
mortem AugusLus sit appeUatus. Altera opinio doc-
tissimorum virorum, q\i\ Ifagdaburgl biatori» saer.is
centuria$ composuerunt , Smranii cam Nigro Albi-
noque suiuit fuisse iUam tripUcem virtutam, et recie,

B ui cum Tillemonti^ loquar, mori^ «onvincitur , eo
quod fontem maiorum imperii Romini bntcM eon-
jslituit, unde manaverit ianta felicilAS imperii, de
iiua TertuUitmMs loquilur, Ac de l^f/io meliora
3entidm, a cujus cnu&sa v/aritas jrierurofliie mmoiissi-
jua est? qui Mbinum, quem omnoB nonint propter
dignit^tepa Augusti $ibi negatam advniftus SeHrum
iHuniciyas «uscepi8$e(V. mo^.Cassium, I. LXXV.
c. 4. p. i2{W.), etiam AugusUim dieeM pnluU, et
CarqcaJitm ejus in im^rio socium, eni demiim,
inierrecto jam dudum AUfino , bon^res Aogueti
concessi sunt? Quem «i joeantem li»c afifffiasse
cum ScaUgero dicen , parum dicam; lot tenebras
veritatj offudit. Igitur -hoe ynum reatat, ut iriplicem
istam virtuiem Semum cnm fiiiis , jan Augusiis ,

C putemus; in quibns Deus did poiea In unum favtsse,
ut verbo Sep^maMO iitawur, eutt unus» si reele ve-
iimus loqui , S^erut regnaverU, mleri duo nonine
magis quam re AugusU fuerinl. Uode, ei teaeamus
quonam anoo Ceta ad Augusti digniiatem evectus
si( , haac Aoo magis ad oagniiu>nem inteiligeniiam-
4ue «eiaii» eonveitent. Enimvero DedweUtts scite,
utaila multa, monuU (Praleci. CamdenXllL. § 514.
p. 69i. sq.), muUlsqiie comprobavit exemplis, Ro-
j[))aoorum Imperatorei eurasse, ut Trib. Pot. filio-
rmu sttorum a iiuinquenniis aut deceniHis Imperii
numeraretur. Sed A, GGVOC. qnk Nesdt qainde-
eeunaiia $eMri el CaeaeMUi deeemialia eKStillsse?
Quecirea vix quiiqttam dubUare poiest quia eodem
anno in Qelam Augusti digntias coliaia AierH , et

^quid impedU quominus pre mere Imperaiorum
rom. idem eadem die eiiam Geim oentigisse , quo
olim Severo et CaracaUo , dicamus ? Aq isia res si
forte dubia videri posset propterea , quod vd id
citiu$ potujsset ac^idere , yel quod unam hanc ref u-
lam Imperatores pon fuissent ubivis secuU p quamvis
id quidem YerisimUe in Sevaro non sit, qui artia
Chaidaiorum studlosissimusfastosdiesdiligentertene-
bat, numnu tamen hoc ponunt eitira oqiuem dubl-
litionem. ^m si fid numerum Trib. Poi. Getm
attendimus, quibus anni hujus dignitatis possunt
accuraiissime eflici , isie quidem ulira quartum In
Geim nummis non progr^iiur. Sed Qeia $ummum
cum CaracaUo principium ad nensem fere Fobmarii

141

AC DOCTRINV SCRIPIORUM TERTULLIANI.

1«

Annl CCXII. lemiK (1) ; igUur Dumerus quartus Trik, A Haruin ki ebrisiianos iuceQdia eidlavannt , necesso

Poi. Getm medlokf CCXL werito debot a6iiign«ri;
a quo &i regredianuir numerando, efficitur saae»
Ceiam post coufeeiain dinndiam part^m A. CCYIIL
suscepis$e diguitalem Augusti ; uiule apparet et boe «
Hbruo» TiriuUiam4e PaUio medio ^m anni esae
receRti4»rfmi.

S 15. — DiiWa reddltur BatnagH et Walchii ttntentia^
qui A. CCXL kme librum editum es$e voluerunt , et
A. CCVIll. libeilusaueritur.

Scd cum accuratior anni eju9 , quo SQripius bic
liUcr est, raiio postuletur, qui ista subtilius di^serpnt,
abcunt, quanium Tideo, in eam scnteuMam, ut in aU'
nuni CCXL eum conjiciendum arbilrcnlur, Nibil enim

eat sane, isiam horum vexattonem jam usque ab Inte-
gro anno duda» Aiisse. Age igitur fae A. CCXI.
seriptum esse de Paliio libellum , nonne TeHuUiafiH$
puguaniia loquitur , qui eidem tempori et summam
prosperitatem et ealamitates gravisslmas tribuiif
Aique bie ego non inficior, dici forsitan posse quod»
bis Cttlamitatibus aliquanlisper remissis, quieta quasl
ae tranquilla interjeeta intervalla fuerint. Sed cum
veteris bistorid! monumenta nihil prorsus prodide*
rint, ex quo ista res pessit quodam modo inletligf,
numqiiid ista flngere liceret , ut opitularemur opi-
nUini quip pene videlur ad exitum adducta? Fuerint
interim istae calamitates ad tempus dispersse, tamcnne
suwmas adversus christianos injurias etiam intermis-
caelerosmoramur.quivcrsusfiucmimperiiSwribocBsasdieamustEiiamdices; prospera enim tempora

optis exaratum , magis univcrse pronunti;\ut. Scd qi|i
niagis eain rem ad subiilitatcm cbronologicam exe-
gerunl, Sam, Ba$naglus ( Jn Annalibus pQlUico^cccle"
siaslicif , tom. 11. p. !217.) et, qui illMm sequiiur,Ven,
Goeltingensium H'a/c/iitt5 {In Antiquitaiibm pallii
philosophici velcrum christianorum , p. ^7. sq. ), lii ,
iiiquam, eo, quo diximus, anno scriptum bunclibrum
esse dccernunt ; sunl enim quaedam ejus anni simili-
ludines cum rcbus quarum bic JertuHianus mentio-
nem injecit. Yerum , ista re diligenter examinata |
niihi animus roagis iiiclinavit in e^m 8enleutiam«
quod iste libellus sit fere ad annum CCYUL com-
posUus. Quam ob rem , pace veuerandi viri , queu)

qut potuisseni exstitisse, nisi et bae aliquautumdesiis-
sent ? At ego qui TertuUianum didici hostes in omnes
quasi latebps persecutum , usumque ve) levissima
re ad convinceudos erroris ac fldgitii eos qui erant
rcbus cbrisiianorum advcrsi ; bunc ego TertulUanum
putaremne adversus eos disputaturum modo eo , ut|
qpemadmodum injurias adversariorum in cliristianos
secuto; fuissent summsc calamiiate^, ita vicissim feli*
Cissima tempora excepisse eorum in hos benevolon-
tiam diceret? Atque aliud adbucinpromptuest. Nam
cum Tertullianus istum de PaUio libellum compone-
ret , pacis otia erant , et revera orbis cultissimum rus
imperii , concultus et amcenus super Alcinoi pometum

spero facile veniam daturum esse horaini ingeiiuo. ^, ^^^^ ^^,^^„,„ ^^- ^ j. jj ^^^0 quonam modo?

verumque sine ulla coutentione invenire voleoii , ea
expUcabo brevissime qus me movtmi, ut de veritdl^
ejus senteniis subdubitem, quaeque ad eam, qMau)
oblri vellem, commendandam fiftOdre aliquo modo
videiitnr. Yidelicet ista se^us sentieotlgm opU)io unjh
\ers9i eflGciiur simUitudine eorum qfm TarMlimwf
liabet, curo iis quaescimus isto anno CCXI. cqbIIo
gisse. Sed istud quidem argumeotura tametsi noi
videatur repudiandum perse, non tamen mulium»
opinor, flrmjtatis babet.si eadem simililiido eorui^
qwe a Tertuiliano dicia suut , intercedit eum iis , qu»
extiterunt A. CCYIIL, et amitlit vim probaadi om>
nem, si possit ostendi A. CC)^L plane diversa acci-
disse ab iis quae is in libro nostro memoria) prodidit

Eradicato omni aconito hostilitatis. Sit itaque bic liber
scriptiis iiiltio A. CCXL; nam sub Februarii initium
inter vivos esse Severus dcsiit,et desiil etiam i tri«
plex imperli virtus. > Atisto lempore bellum adver-
stis Britannos nondum erat absolutum , nec unquam
postea fuit , vivo Severo , sed eo mortuo demum An«
toninus pacem cum Briiannis iniit (V. Herodia-^
nmii, L IlLc. 15. p. 175.). Isto igitur anno curo
cerie nec fuerini pacis otia^ ncc orbis cidtissimum
rus imperit, poinniodior Iccus videlur buic libro
asslgnari debcre , et annus quidem CCYIII. in
finem inclinatiis, pracscrlim quoniam cum eo optima
concordant ea omiiia , qusc TertuUianus bic tradidit.
Namque si rcquiris iripiicem prwsentis imperii virtu-

Qood ulrumque bic ita se prorsus babet. Nam, utD (eni, sane jam modoGe/a Augusti dignitatem sumpse-

rat ; si Carthaginenses novilate felices , eos jam dudum
numrot prodiderunt (i); si cactum et rubumsubdoite
familiaritatis, Plautianus familiarissimus Severo jam
erat A- GCIV. e medio sublatus ( V. Tillemont , Hift.
des EmpereurSf \, c. p. 415. sq») t. ^i ^P^n^ Cmnpa*
%nai deustas de montibus suis ( c. 2. ), illud Dio

(i) V. 3panbemiam in iounortali opere do preatantia
ct usu numisraaium , diss. Xtl , vol. II. p. U3. qui istos
DiunmosBeveri et Antomiii, In quitms est Keiix Kartbago,
adiusnummos cudendiurbi huic re^UurattD datnmjper'»
Unere dicit. Quam ipsam rem, aut coguatam cerle, si re-
spiciaiit il nummi creberrimi , qui laudant Indulgentiam
Augg. in Carlftaa. (ita enim mibi videtur), lioc fere exsti*
lillL CCIV. aut V., quia iu quibusdam cum ea re Tr. P. \L
Caracalli coniungitur. Certe ediii sunl anle scriptum libel-
luui- de PaUio ; nusquam enira ia iis Geue, sed Severi
taatum et CaracalU nomen reperiiur.

de hoc dicam primo ioco, curo nostrum libellum
lilteris maDdaret TertuUianuSy Africa Jam vacabai
m ierrae motibus (c. 2.); pacti erant et annones
otia^ ab imperio et a ccelo bene erat (c. 1.). Sedeo
lempore qno ad SeapuUun perseripslt ea quibus
Mopum ejus rcYoearet a eradelltate adversus Chris*
Hanos. quod fore faeuim est A. CC&I., ut postea do-
oriNnms, jaro anle annum imbribus , Igne , tooitru*
bus» deleeta solis aliisque perterriti erant Africani.
Qoae omnia cum7er/u//iantfi defendatpc^arum insiar
fuisse deorum cultoribus propterea , quod tot mise«

(1) Hoc ut muliis eoniirmemus, non ila necesse est ;
«aia^ol» ea opera fimctus est XiUemQntius ia opere cn|
titntis : Hhdoiredesempereurs, tom. II. p. I. ed. de Bru*
sellM p< 185. et daos les aotes p< 591.

U3 DISSERTATIO DE

Casimt (lib. LXXVI. c. 2. p. 1272.). tcmporc co quo
Plataianus periit , plane quidem commefnoravil ; si
denique eradkatum omne aconilum hoslilitatii ac
pacis otia , erant isia sane prius,^quam Severus in
Britaimlam prpficisccbalur. Sed exclusi ubinam tan-
dem sunt barbari ? li quidem nondum co tempore
rouro Brilannico, scd lamen ab impeiii Romani fiiii-
bus ipsis legioimm Romanarum pncsidiisarcebaniur,
et ipsc TertuHianus cum loquatur de miiliis barbnris,
quidnam estcaussxcur solosBritannos inlelligainusT
Itaqiie cum A. CCVin. exstiterini omnia ea qux
commemoraia a Tertutliano fuere ; cuin nulliis alius
possit exciiari , cui aliquo majori jure eadcm possent
asseri; cum ipsa denique recens digniiaiis GetcB
memoria videatiir occasionem Tertnltiano pra;buisse,
ut ejus mentionein facercl : parum videlur a certitu-
dinc abesse id « quod diximus , Ilbrum de Pallio ad
A. CCVIIl. periinere.

§ 44, — Librum ad Scapulam sub initium Imperii
Antonini Caracatlif A. CCXI. prodiisse probatur.

IJIiimus liber bujus gencris, et foriecredoomnium
Tertullianif cst is quem scripsitad Scapulam, kJricsR
Prxsidem ; cujus adTcrsus christianos crudelitas sine
dubio post Severi Imperatoris ediclum exstitit. Fuit
enim Hilarianus^ cujus in nostru libello mentionem
TertuUianus injicit, Africo; PraBses eo tempore , quo
Fetieitas ac Perpetua cuin sociis suis morti iradita;
sunt, quaro post Icges a Severo latas accidisse omnes
confiientur. Atque ex iis ipsis, quibus Scapulam
arguit summae injusiiliu;, exisiimans (cap. 4) potuisse
eum officio jurisdiclionis suas fungi , el humanitatis
tamen meminisse^ cum nihit amptius mandetur , quam
noeent/ss eonfessos damnare , negantes autem ad tor^
menta rcvocare ; ex iis verbis, Inquam, Iiaud obscure
coUigitur, turo exstitisse leges quasdaro Severi^ chris-
tlanis iniroicas. Isix cnini anlequam edilx erant,
Prsesidesque agebant earuro duniaxat auctoritaie,
quibus olini iropcratores exagitaverant ciiristianos,
adversus viin earum Tertutlianus veliemenler in Apo-
logeilco disputat. Leve boc quidcn^ videbitur, neque
proprio quodam arguiiiento cgeret, nisi Pametius (In
vita Tertull. p. 13. C.) A. CXCY. hunc librum assi-
gnandum putassei; qui quam leviier disputaverit,
Ipsa verba docent qiiibus se aii inductum ut iu
sentiret, si quidem Tertutlianus et Atbinianos nume«
ravit in hostibus Imperatoris (cap. 2.). Jam si
verum est id, has calamitaies, quibus Scaputa chris-
tianos inseciatus est , posieriores esse Severi lege ;
non minus ea inielligunlur regnnnte quideni Severo
non contigisse, quod tamen video placuisse quibus-
dam. Nani in eo loco ( De Pattio, c. 4. ), ubi Ter-
tuHianus Severum dicil, patrem Antonini.christianorum
memorem [uisu, ipsumque Antoninum, lacte christiano
educatum, novisse Proculum, dical mihi quis, cur Se-
rentm palrem Anionini appellaverit , quod ad rem
sane non periinebat , aut cur fpsuro Antoninum ad
lestirooiiium cilaveril, nisi baec hoc regnante scripia
sint. Neque vero ea do-rc dubitandum estpropierea,

VEBA iClTATG iU

A qiiod nullos christianorum cruciatus sub Caracallo
reperimiis ab aliis scriptoribus iraditos , aut quod
ctiam ii Caracalti temporc possunt esse postcriores.
Eienim, quod isii nemini alii comroemorali sinl, ejus
est haiid dubieratio aliqua in eo, quod illi uec diu»
nec nisi iii Africa extiierint. Namque Tertullianus
nunc quidem a Pneside legionis ct Mauritanim dicit
ramiliam christianorum impugnari , Scapulamque
petit, ui saliem Carthagini parcal cl provincix. Arrii'
que Antonini exempluiii imitclur , qui in Asia olim
cbristianos avocasset pntius a cruciaiibus, quaro ad
supplicia pertraxisset. Eosaulem nec fuisse Caracaiti
tempore posteriores eo efficitiir , quod Hieronymus
(De viris illusinbus, c. 73. ed. Fabric. p. 126.) Ter-
tultianum ullra Antonini teropora non vixisse dicai,

" nullx praeterea usqiie ad Decium adversiis oroiiis ge-
neris chrisiianos inimicitiae reperianlur (I), et quod
cum Caracalii temporibus hscc , qiiae iradita sunt in
noslro libello, optiine consentiant. Tametsi enim
non sit certissime exploralum , quo anno hxc chri-
stianorum defensio elaborata sil , tamen ratione qua-
dam probabili, ut est in tali rc, primo imperii Anto-
nintam anno vindicari ca posse videtiir. Namqueillum
solis defectum quem Tertuilianus ait anno superiori
exslitisse ( c. 3. ). Antoninus Latovera asseruit
A. CCX. (2). Cui qiiamvis Tiliemontius resislat
eo, quod Tertuilianussoiem dixerii non yotuisse hoc
ex ordinario deiiquio pati, cum fuerit in suo hypsomate
positus , lamen hunc Septimii argumentandi modum,

p qtii emnia novit saipius inepia s.iiis in rem suam
convertere, jam dudum derisit harum rerum periiis-
sirous Scaliger (In animadvers. ad Eusebii Cltronicon^
p. iO.).I)einde curo nullaro unquam l(^em Caracailus
tulerit adversus cbristiauos, oportet profecio has ca*
lamitaies iis a Scapuia inflicias reliquias Severianas
crudeliiatis fuisse, qux tum pcnitus exstinciae viden*
tur , cum Caracaiius, imperium sibi contirmalurus,
in exilium niissos revocassct (V. Dionem Cassium^
lib. LXXVII. c. 3.)* Quod cum fecerit paulo post,
qiiam Getam frairem sub iniiiuin A. CCXII. susiule-
rat, non inepte id quidero diciinus: Scaputam A.
CCXI. adversus christianos egisse.

ARTICULUS IV.

De iibris TertuUiani, quorum vet atas, vei doctrina^ vel

utraque ialet,
§ I .— Tertia classis iibrorum Tertultiani, quos^ quam'

vis incertce CBtatis sunt, tamen constat^ scriptos ante

ejus defectionem fuisse,

Tertia lia*c disputatio finero faciet exercitationam,
quas instituimus , Septiroiaiiaruro ; in quibiis cum
hactenus pertraciati sint isti libri, quorum etai^tas et
doctrina poterat certa qiiadam via et ratione demon-
strari, nunc oporietsubjici caeteros, quislatem suam

(1) Hoc satis adversus Scaligerum aliosque defendit
Sam. Basnagius, 1. c. p. 218. n. il.

(2) lo e|)ist. ad Jo. Bessomun quam edidil Petr. Possi-
nus in nousad Acta Perpeiuse et FeliciUUs, in Kuinarti
Actis primorum martyram linceris. Ed. Amstelodam..
p. 119.

i45 AC DOCTRINA SGRIPTORUM TEHTULLIAM. U6

non saiis deOniie produnt, scd doctrina lamcn non A riiaicm Teriulliano in rebus iis , quaruni menlio est

est admodum obscura, nisi in quibusdam paucis, qui
ancipiiem habere formam videnlur. llnque primum
illos excilabimus xiate majores , qui TertulUanum
osiendunt nondiim plane Monlnnistarum parlibiis
addictum ; deinde e 'S, (|iiibus noL-c Montanisini noii
suiit lcviter impressx ; pottremo hos , qui lcctorcin
dimitlunt dubitnnlem, fueriine Tertnllianus tum, cuin
illos prxscriberel.a communi Ecclesia seiunctus, ncc-
ne? Cui triplici libroriim Sepliiuiaoorum gencri cuin
dicamus nciaiem asseri non saiis ccrte posse, non
volumus id quidcm , prorsus ignorari xiateiii cuivis
tribuendam (erit eniin eiiain, quod probabiliter de
liac disput;.ri possit ), sed accurale ipsum anuum
scriptoruni librorutn definiri posse, id quidem aude-

iiijecta in libello do Pudicitia, ejus tamen de Herma
judicium in nosiro de Oradone libro non solum multii
est mititis, sed iia comparatum etiam, ut ipse Htrmm
auciorilalein non universe conlempsisse videatur. Ac
illiid fere ScHptnra , qiiod vim hujus argumeiiti mi -
nuere lloffmannus nrbilratur , satis est ab eo incptc
explicatuin sic , ut leniere dicere voluerit Tertull.
nomen Pastoris Herm(e libello imponi, cuni illud no-
men nulio modo inereaiur ; nam illud fere Scriptura
certe est ita intelligcndum , Hermiani libelli auctori-
latem fere eamdein, qiiam sacroram libroruni putari;
quod ipsuin ex eo palet , qiiod eiim postea prorsus
Scripturam dicai,neque sic eum, utopinor, appellas-
seit si lam ipsi coiiiemptus Hermas fiiisset, quam erat

nius negarc propterei, quod nulloc in iis suiit signifi- B tempore conscripti de Pudicitia iibri. Sed sunt htc

cationes certx, quo; vindicari certo quodam ac defi-
nito anno possint. Scd ad proposituin veniamus.

I %. — Ulfer de Oratione ante defectionem scriptus et

anno 196. »el 197. editus.

Priml geiieris liaud diibie dici polest liber de Ora-
ihne, qui,iiisi velieinenier fallor, priinus est omnium
TcrtuUiani, qui a^taiein liilerunt, inagiioqiie omnium
conscnsu , si ab Hoffmanno disces^cris (DissertaU
eiial. § 11. p. 37. sq.) cujtis intcrerat omnia Tertul'
Uani scripta ad eum Montauislntn referre , iii libris
eistioris doclrina! nnmeratur. Alqiiesi fortc suspecta
est fidcs HiUirii Piclaviensis, qui scriptuin liiinc libel-
lum ante Tertutliani dereciionem non obscure sigiii-
licat ; tamen in liliro ipso tot sunt iiotsn senlentiarum C
diversnrum ab tis, quas postea in scriptis , erroribus
BlonUni Uniin infi.xtis» defendit, ut libri istius d(>c-
Irina iiemiiiiMt ad reperiendum difficilis, qui compa*
rarc ulrorunique seiilentias velit. Nam priinum
qn,inlx hic (1) sutit laudcs 0|)eris Herma, qiind Pas»
lor inscribilur, ciim consuetiidiiiem considcndi fiiiita
omiione obsrrvaHni ab Herma non fccum pugiinre
oslendil, quod fere Scripturam^ ac (iic illud [ere cni-
6am *iiividiam iiostrtR senieiiiitc moveat) postca
Scripturam appellai? quod Uiiietsi non sic ceperiin
cam Muraiorio (loc, cit, not, 3. p. 31 .) aliisqiie, qiiasi
TertuUianus Herniw lihros refcrnt iii libris N. T. ca-
nanicis (lof|uiiiir enitn cx niore inagis adversariorum
quam suo) ; larocn non conlemuit llermtB nuclorita-

eiiam alia TeriuUiani dicla miiltum discrepantia ab
iis quae in libris MonUnisticis proposuit, qu» osien-
dunt clarissime luin longealiain fuissc TertuUiani
disciplinam quam postea. Videlicet sectione 18. (p.
35. Murat.) cum dispuiat adversiis eos, qui^ dum sc
cibo abstinebant, nec alios solebant osculo exciperc,
non ail, niit die Paschce, quo comnmms ei quasi ptf-
blicajejunH religio est , iiira osculum cneteris neg«iri
debere ; quod osieiidit profecto TertuUianum lum ex
illa societaie sacra fiiisse « (|uae nullum diem publica
et communi absiinentin a cibo cclebrat pneier eum ,
quo Christus mortiius enit ; nain Dies Paschm csi is ,
quierat inemoriic Jesu intereinpli consecratus (1).
Enimvero cbristimi veteres TertuUiani lenipore non
nisi hunc diem coiiiuiuniter inedia cclebrabant pro-
pterea, quod tum aiobant spoiisum fuissc ablatum ;
cttamen 7(;r(it/toii< in libro deJejuniis,c. 2.,qui est
baud dubie c uuinero MonUiiisiicorum suoriim, mul-
tuiii vituperai hanc consueliidinein, unum hunc diem
coinmunijejuuioruinrcligionecelebrandi; estque satis
ctaruin Monlanistas plurcs alios dies prastor dieni
Chrisii emortualein celebrassi*. Unde elicitur illiid :
TertuUianum cuni hunc de Oratione libruin conipo-
neret , nonduin in partes Moiiunislarum secessisse.
Quod iiovo poiest argumento ducto ex uiroque libel-
locoiifirniari, quoruni bi quis loca alio poiest modo
iii concordiain rediijcre , quam eo , quo diximus ,
ducto a diversa TertuUiani disciplina lempore utrius-
qiie conscripti libclli , cuni audienius. Nam cum in

icm, sed sibi conciliat , longe secus plque 1n libro de D ^^ j^ Oratione c. ^25. dcsceiidisset ad dispuUlioneni

de tempore prccum Dco on^ercndarum , boiium id
quidein csse inquil , quasdain cerias ct flxas quasl
horas prccibus dcsiir.ari, lertiam sciiiccl, cl scxtani
et iionam ab Apostolis quoque observaUm ; sed id
quideni fieri, SLiVficii, sine ullius observationis pra!cepto.
*neque lege prxcepus esse alias practer legitimas ora-
liones, h. c. eas : qux* sub ortuin lucis noctisque pro-
nuniiaiilur. El c. 23. exlr.: De temporibus , inquit ,
oraUonis nihU omnino prasscriptum est^ nisi planeomni
t» tempore el locoorare. Sed ille in libello dtf Je/«-
mjf peracerbe exagitat orihodoxas Ecclesi* addictos

Pmdicilia, c. 10. et 20., in quo non modo Herma: effaia
repudiat, sed spuriiiin illud omnibus conseniienlibiis
fcriptum appellat et illum mcechorum Pastorem, Quod
miror argunienium miratum in A//fxio fuisse Hoff'
misnnum cxistiniantem , non exagilasse Teriullianum
in noslro libcllo Hermce Pastorem propierea , quod
sibi Hermee aiicloritas non lanium obsUlissel qiiani
tiim , curo ertrarei libriim de Pudieitia , qiiare nec
fuisset necesse ul ejus preiium elevaret. Nam eliamsi
non ncgemus magis adversariam fuisse HerniiB aucto-

(i) C le.Edit. Lud. Ant. Muratorii, qua uttmur,qul
DOfilnvn libenum antea mutibm e Bibliotbecae Ambro-
sianaeoodlee iolegrom edidit in Anecdolis (atints, tom. 111 ,
p. 9.9q.

P (1) Vid., exciDpll «iussa, adrernw/iwteoi, Ubr., c,

la.

147

DISSERTATIO DE VERA iETATE

!48

(c. 2) propter cam caussam, quod absiincndum essc A Hbris orihodoils nomcn (Idelium negasse. Jam cum

dicelHinl i ctbo tx arbUrio » nonexinipeHo notm di-
s^Unm pro temporibn$ et causMia nnimcnfHiqHe , et
ortHidnei eiiam fere hora mna eoncluderent dt Pelti
exemph; lidditque diserte, e. 10. « talea plane indif-
fereHlia nmper et abiqae et omni tempore orandi , ta-
men tm ktao horat sotemniores faisse in orationitms
divinii; et cdp. 15. ad ipsam provocal legerli ^ Pa-
tactete daumn, qua hanc Montaiitslarum consoetudi-
nem confirmlisset. Qmbua omnibus eftincitar haud
dubie , aliam prorsua TertaUiani ^ententiam fuisse ,
cnm de Oratione libmm componerer. Denique , ot
alia omiitam molia , id rtiihi Trdeurr m.igno argu«
mento esse ad asserendam libro hoatro h(f9oU^i9tf,
qood nutlam in hoc libro , ctim de Jpjoniis afc sta-
tionlhus erebrlo* dissemt. hijlci,it menilonem lefo- » *ed in ca r« mlranda venlt mullorum dociorom ho-

hunc librum ex lls esse consiet, qut casligadorem
docirln.im conlinent , qiicmcumque illi locum in
hujus modi Septimianit scriplls dederis , idem est.
Nobis, quifous ei eo nulla se vel levis suspicio erro-
rumMonianistarumobtuHt, optimum videtur, eum
inprimis hnjus generis collocare.

§ 5. — Liber de Baptismo a Tertulliano cathoHco
exaralus, Confutantur argumenta dissentientium.

At dicero qasenam doctrina asserenda sit libro de
BaptismOi majorl cst eum diniciiliate c^njiincinm.
Equidem non ignoro omnes sic sentire , quasi sit
hujus libri hp$9icin&L extra omnem dubitationcm
posha, lovitery ut in cxteris.repiignante Eoffmanno;

phaglaram , quas tanlo cum fefvore hi libro de Je-
janiis, cap. 9^ 5. seqq., defendlt;cUjNS omissionis do*
hiio an uUtf alia natio reddi possit, qa«m ea , qtiod
tcRfnpora acrlpti IWyeWi nostri isti Ecelesiffi addlctus
fueriif qiiflO xerophagias (nt ait irt Wbrtf de Jefn-
niit^ c. 2. ) aovirm dlcebat affectati offtcH namen
, eue fi ptoMmm ethnicm tuperstitionis, ffuDe omnia
mihi molto videniur magis aadrcnda , qoam qu^e
Hoffmannmt M tindicandam opinionont autiil profcrt,
quibus alia non nullius aucioriiatis nos etiam ipsi
possemus, si nccesse esset, addere. SlmiMlma scilicet
esse ait ea , qu» hic c. ^. de vrrglalbus velandrs
praecipial, eorum quse ab eo in libro bujns argumenti
defenduntur : quod longe sectis est. Nam lametJii in
ntiroque libro veHt ut virgincs obtegantur velo, non ^
ipse tatnen isic consensus librorum, ex eadem disci-
plina prodiisse utrumque , dcmonstrat ; fted , f^i quis
utrlusqjue loca accuratc contulerlt, magnus erit a se -
Tcrtuttiani dissensus, qui nostram multo magis qnain
J7o/fmannl. scntentiamcontirmat. In llbrod^ Yirg, te-
tandis vchemenier et ex ipsa imprimis iegc Monlanis-
lanim hanc consuetudinem defcndit, sed in nostro de
Ordt. libello, c. 22. p.43., nontenendamjubet hanc
^consuctudinem, legemque adeo virginibus qnoqne m-
jicientem telamentum ait excnsttri potte; atqne in
principiis illius disputationis, c. 21.^ ^Titasi fnr^fiim
retractandum este illud, quod promitcue obtervetur per
Eccletiat , velarine debeant virginee ait iiem f Leve igi^
turest istud vlri docti argumentum, potuissetqne ille

minum leviias, qui libros alios, quorum arguinenium
certam bab^ puritaiis signiflcationem , TertnHiano
Montanistae tribuerint , et hunc tuto excmorint e nu<
mero horum librorum , cujus tamen Inci » si vel pric-
cipuas Montanistarum in eo vel orthodoxonim senicu-
tias requisiveris , tam sunt obscuri , ut , Inqulsiiis
Omnibus , vlx quo se veriat aniinus videat. Sed ut ,
qunntum fleri possit , dicamus lamen quxnam in
tibro nostro doctrina vcl ad hns vel ad itlas magis in-
Clinaia rcgnet , primum placet examinare locos qtil
huic Ilbro suspiclonem Montanismi connciunt, deinde
eos qul sunt in contrariam pnrlem, rarius licct, pro-
positi. Atque, ut omillamus ea qux subdnbltans oh-
jecit Baroniutt satis ille ab AUixio confutalus (In Vit.
Tcrt. p. 29. sqq.), Boffmannut in illam superiorem
pnrtem hxc cxcitat argumenta. Primum quod in libro
deBaptismoTcrtullidnut dicti^ uialur siniilibus eorum
qua: In co de Pudicitia defenderat, ita ut exagitct
cos qui sibl sumebant polcslaiem dandi vcniam dc-
llciorum, qux uui tamen Deo competerct. Cujus rel ,
ni fallor, significationem in lliis vcrbis reperit : neque
peccatum dimittit , neque tpiritum indutget , nrst Deut
tolut; qunc quomoJo nonnlsi a..'scrlptore disciplina)
Montani dedilo pronuiitiari poiuerinl, non perspicio.
Nam neque illud sodnles onhodoxas Ccclesisc nega-
bant, iicque de ea re erat eos inicr ei Montanistas dis-
putatlo; sed illi orlbodoxi , quamvis nonnisl Dco
potestalem remiUcndorum pcccaiorum nssignarent ,
ncgandam tainen pacem iisqul propler peccata fuc-

rcclins ad testimonium senienliaB su* citare cap. 6., ranl e socictale sacra rjecii,non putabant, siquidem

ubi cum rogationem quartam orationis dominicft non
proprie, sed tropice dc sacra cosna esse intelligcn-
dam dlxerat, Sed et quia, adjicit, carnaliter admittitttr
ista rox, non tine religione potctt fieri et tpiritatit dit'
ciptina!^ ubi tpiritalit disriplina aliquam datMoniants*
lici scriptoris suspicionem, qui spifltales sc, cat^teros
Ps^fchicos appellabant. Scd puluit Tertuttianut sub
spiritalibus etiamquosvis probos homines eichrtstra<-
nos Intelllgere, qiiod mihi magis placet propterea ,
quod hos non ita multo post interpreiatur per fideles,
eosque non orihodoxls v. Psychicis opponit, sed na^
tionibut.U.y. non credentibus in Jesum; neque us*
quam rcperi TertHllianum vel In ipsis Monlanisticis

iUi sc vitam cmendaluros pollicerentur. Postea hunc
librum vir docius alt ad calamitalum christlanis a
Deorum cuUoribus Immissarum plcna tcmpora perti-
nere;quxosilevis profecioconjeclura. Nam c. 16.
iibri nosiri , quem locum ille antestalur : ett nobis
etiam tecuttdum tavaerum , son^tiinrs tcilicet , nullo
modo tum prossens periciilum osiendit. Quod si com-
mcmor.\tum eliam a TertulUano fuisset, non propterea
bic liber ad scripta Monlani crroribus rererta alijici
possct ; sunt enim multa Tertullianl scripta (jit diss.
I. docebamuS), dequalia bis calamitatlhus , ante Ter-
luUiani defectionem composita. Sed neque Ipso ilte
dicendi modus , quo Tertuliianut cruciaius aliquem

AC DOCTRWA SCRIPTORUM TERTULLIANI.

ISO

▼elali MpllniMiffl ipptHht, sUtim Hontanistam pro- A se nondefenderelTertull. abinjuriaMoutanisiisillata

dit , nist telimas dicere Origenm qaoque el allos ,
qnoniin lotd habet DodweHn$ {Dhsert, Cyprian. XllL
qtm mt de ieeundo martyrii baptismp, imprimii $ 2.),
qiii noiiqiiflm ftccnsati Montanismi fuere , propter
Mm mn Montaniitaram addictos societati liabert de-
lief« (f). Denlqve quod non obscute TeflutrmwH
eodein ititloco signtficare ttoffmannm dicit injuria
lioiilafilslas ftiisse t societate communis Gcclesise
proscriplos, cum iis cjfilerisquechrislianis onuS t^m^
nnum baplisnia, una deniquc in coelis Ecclesia , cuib
exteris aulcm hxreticis nulla socictas sil ( c. 15. ) ,
illad certeargumentum opinioni ejus nihil (irmamenli
aflert. Nani TertuUianue de coiisensu Monttnistafum
cnm oribodoiis in ista doetrinfl ne verbmn qaidem
habet, sed illnm christianOrttni fidem oppoiiit Cuieno-
Tvm haeresi , liosque sporios csse christianos ex eo
docet, quod adempta ipsi» cum caeleris chf istianis coin-
munio fuerit.^c si , qoae ille puiat, vera essent, tam

(1) Atdjcere qois posset, illos, qoi post TertulKanum
Tixeriiit, chrisliaoos scriptores, cum summa existimaiio
eonun orta esset, qoi ▼el mofte ▼el cfocialibos sosceplls
Cbrtstom conressi publice erant, ot alia plora , banc quo-
qoe diceadi consoetudinem a MoDtanistis sompsisse ; ne-
qoe ergo tioruro loca esse idonea ad liberandum honc
sennoflem a Montanismi sospicione, praeserlim com is pri-
muS io Tertolliano aliorumque Montanistarum seriptis,
^eloti in Adii Petpetuce et F^icitatis (§22.), appareat.
Quam forte sosiiicionem pelltm alia suspictone , si osten-
dero, ipsuro jam Marcionem eamdem dicendi consoetodinem
balNiisse. Nempe Epiphanios, hcres. XLII. $ 5. i^t. Co-
ion., p. 304, tres ait baptismos defenses rilareione foisse

(ei yubfovwoif' «ux^ Sv loOr^ JiWcat, i)OA xa\ Sw; tptOv Xo^omv). In

qoo narrando eisi damus vera ess3 fialsis ab Epiphanio

ut potius se Montanislasque hxreticos esse fuisset
. confessus. Nam in illo ipso capiie 15. hasrelicos
ait exlraneos ( h. e. non chrislianos ) te$lari ip-
$am'ademptionemcommunicalionis.\g\{UT si Terlullianu$
significasset in hoc loco, orihodoxos ex Ecclesia pro^
jecisse Monianistas , se certe suosque hacreticos di-
xisset, quod prorsus abhorret. Atque bicalii occur-
ramus necesse est difficultaii propositae ab 'Allixio
adversus receptam de docirina in hoc libro reguanle
sententiam {Di$$. de Teriulliani vita et'$cripti$, c. ^, p.
S5.) qui suspicari nos posse dicir, Terlulliani mentem
Jam lumad ifon/am disciplinam incIinatamfuisse,quod
et christiani piscicuti el Chrisius PISCIS (ixeTS)
diclus ab eo fuerit , quse nouiina essent hausia e li-
B bris sybittini$ , ab aliquo Montanista vel ipso etiain
ilontano exaralis ; et c. ^O. aliquam charismalum
meiitioiiein injeceril , quod Monlanismum redolere
Viderelur, impriinis cum confcruntur ea cum iis quae
sunl c. 29. libri de Spectacutis tradila. Sed bene illc
fecit, quod hanc ipsam suspicioncm iion nimis subti-
lem et acutam pulaverit. Nam eisi dederimus esse
etiam e6S libros , qui nunc sub nomine Sibytlinorum
jaclantur , vel a Montano vel ab aliquo ejus discipulo
confictos , quos tamen niagis vellem Gnostico cuidam
asserere, Terlultianum eiiam inde lioc nomen Piscis
Ghristo datum hniisisse ; tamen ex eo argumenlo iion
magis suspectus Montanismi Tertuttianus haberi pos-
set, cum hunc composuissei librum , quam Justinu$

marlyr, Ctemcns Atexandrinus ^ rigenes ^ uVuqne ^

l^erniixta^ taiiqiiam cum dicat : Marcieneiii triphcem liap- C qui Ssnplus libros quosdam sibyitino$ ad tesiimonium

tismom excogilasse, ot se a flagitio com virgine commisso
imrgaret (qood est, ut mulli osiendefont,mera calumnia);
eliam coai dkat dedisse Marcionem triplicem baptismuro,
qood com argumento ad honc baptismom triplicem cunQr-
fnandoro, ift posiea patebit, nol|o modo oonsentit ; neqoe
tamen boe Epiphanii lestimoniom ooiverse conteronendom
arbitror. Erii igitor operse preliom , ut qoisnam is fuerit
triplex Marcioms bapiisnms, breviter ostendam. I. Multa
suoi ia disciplioa Marcionts similia disciplinge Mantcha»^,
qoem Maneiem constat soos iii Audiiore$ et Eieclo$ distin-
xisse ; quare haod scio an Marcioniiis non possit eadem
distribatio aasignari , coro Tertoli. advers. Marc., lib. Y.
e. 7. vUJeatur indicare, non nisi sanclioribus ex siiis
Marcionem nopliarum licenliam neffasse, his Verbis :
Marckm immn concubftum aufert Fidmbmi viderint enini
caiechumem eju$ ; in quibus poloit catechumenos appel-
lare roinus p«rfectos modo co, quo Epiphanius alit-
que boc oomen etiam adbihent de aaditoribus Manichseo^
mro ; oeqoe credibile est, Marcionem in oniTersom omnes
nupUas sostoilsse apud suos, cum , quemadmodum constal,
BotAiararo aoctorem non Deom roalum , sed medium iUum

cilant. Atque si isti libri generatim exstiterunt ipso
hoc teiiipore,quis est qui possit prxstare non fuisse
eos postet adnltoratos « ut eam « qnam nune habent i
formain receperint ? Quod est verendum imprimis
In Acrosiichide libri octavj,: trivottXftTcof dioo vUe ^-
tfipt unde ipsum hocljfixft cognomen Bomptum vulgus
cxistimat. Neque enim illa prius est a quoquam veie-
ruin proposlta , quam a Conetantino M. ( in oratione
ad Sanctorum ccetum^ c. 18.) cui, vcl ex eo,quod Vir'
filium eecinisse de Je$n ChritH notiviiate dicot (o* 19«
seqq.), patet, quam nullo negotio verba dari ab ho-
minibos religtonom linfentibas potoerint (I). Atquo

(1) Mffom ftitieim vldebitot doctisslroom AoctOfero no-
atroro ac veieris dtscipltiue sciemissimum , haerere quasi

puiarit,nueffl iustwn nuncupabat. Ex quoll. non ineplti D anxium in propalata via, incertumque dobltare WirH

|>oiest cuiu Bellosobrio conjici \fii^o\re du Mamch^ime^
C. 11. p. IS^.) mram Marcionis baptismom in omoes coll»-
f um, altcro iniliatos fuisse iolerioris admissionis Marcioni-
tas; imprimis quia Epiphanius diserte acijicit : i^i<rct Ji$^vai
(scHlc. w^) «a^* «»t^ ta ^riXoiUv*. qoo(l pugnarct cum
Ofonitios super ea re Iqcis Tenulliahi , qtii nuptiis se alKJi-
eare debuisse cunctos aii, qui tingi sacro lavacro a Marcio.
Iittis vohiisseot (lib. IT. adv. Mafc. c. I ! . lib. I. c. 29. ete.)
bLu dablicem bonc k)aptisioom admilteremos. At nonc III.
ri^stat dicere, qoalem haptismoin tertium Marcion creUide-
^it, fn qoa re oostra pro|)rie caussa versalur ; quem quo*
mndo oporleat inlelli^, clarissime docet argumentum, quo
Varciouem Epiphaiuos ait iriplicem l>apiismum coimr-
msse , doctom e loco illo apud Locam ( c. XII, 50.;, obi
baod dulne de supplicio soo deqoe aliquo sibi adhoc im-
niinente baptismo Christus loqnilur : quod allalitm quoque
s eftleris ad defendenduro alterom mariyrli baptismum
.T%kaius. Qoa re inotos sine olla dobitatiooe sic staioo ,
«ira soppliciis christianorom ad exemplum Jesu Cbrisll
'Smclpleiims etiam oomen bapiismi cujusdam indidissOf

$iiaintne ani MontamHi$ peeuHarior essel noHssima tessera
ixerx, quin et asseverare a veierum nemine, Magnum ante
Constantimm eamdem symboticam acrostichidem Jttisse pro-
positafn, Mulia ex adverso occurrunl dicenda, qu», usque
dum ad hbrum, de Baptismo dcventum fuerit, satius est
opportono loco dissereoda differre. Nonc nonnolla laotom
Carptim el aocinclos proelibare lobel.

Enimvero ad primom satis soperqoe iooumera respon-
dent monumenta, suincienlia prorsus et indubise vetusiatis,
ac vere christiana mano data dedicataque ; in qoilms emi-
cat quidem prgefaia tessera, sive scalpro incisa , sive sere
Ibsa aot ebore coelala « sive deiineata coloribus aut lil-
teris expressa, carmioibnsve adornata cxterfS , ot 1 1e-
rumque nt , immixta sigois siclisque, unde purim pntam
fldel sanioris integritatem Indigiiaveris : hinC piscis s»no
ssepius com cotumba depictus ( Aringhi , t. I, !^. t. ll.
3^) i aotanchorteconnexusChristive monoj?rammall,quod,
ot quis que novit, diu ante ootistantinianoro labarom volgari
osu Mi acceptiiro, (Boldett. 370. 366 453. Aringhi, 1. 5!20. II.
527. 620.Boitari, 111, 19). Noncdemum ad oraotiom pedes»

151 DISSERTATIO DE

ui omnin qii» Tolit susceperim, ne ipsa quidem h:rc, A
qux sunt in lioc viri docti argumenio coUecta, consi«
siere et secum consentire possuni. Antiquissimi
scriptonimchristiaiiorum, qiiod Gnillelmus Bevereglus
II n codice canonum Ecctesite prinutivce^ lil). I. cap. li.
§4. sqq.)et Guill, Whisthonus (I) mullis docent ,
hos, qiios appellant, libros Sibyllinos anti<piissimo8
condteiitur ; ex quo necessnrin consecutione efncitur,
mulluin eos diversos fuisse ab his qui horum nomen
nostro teinpore ineiitiunlur , qui ipsi adversario vi-
deniur saeculo P. C. N. secundo compositi. Quid ?
idem ille , deqiio quaTimus , TertuUianus^ cum lem-
pore eo quo proxiine aberat a dereciione sua ,
in libror. ad Nationes c. 12. antiquissima dicit
Sibylla: elfaia; potuitne igitur ille libros Sibym^
nos a Montano vel ;ili(|iio gregis istius profecios B
puiare ? Nequo vero quidquam probal alterum illud,
qiiod de charismate AUixius subjicit , cujus me fateor
non satis dilucidaui ciiato c. 20. memoriam invenire;
ac si inveniatiir, tam profecto non sequeretur librum
de Baptismo e% ofHcina TertuUiani moiitanist» fuisse
egressum , qunm illud dici de libro super SpectaeuUs
non potest, qui est haiid diibie , ut alibi osteiidebam,
ante ejiis defeciionem exaratus. Ac ne quid pr.i.'terea-
inus silentio , quo posset quis ^liquo modo liuic opi-
nioni advers» libronosiro de Baplitma veritatem con-
ciliare , fortasse possit excitare c. 20. hujus ribelll «
In quo magnam TertuUianus ait esse utilitatem absli*
neniiae a cibis ad evitandas peccati solliciiationes ;
quod videri posset consenliens cum laudibus inedix
lis quas decaniavit in libro de Jejuniis, Magis etiaro C
illud est siispectnm , cum cap. 8. extr. dicat : Igni
destinatttr homo qui post baptismum deUcla restaurat,

nunc ad latera Boni Pastoris adpositos (Bold., 875.Bolt., pl.
XXXV. Yklesis et cf. Gostadoni disserlaziune sopra i pesce
coine 8imlK)lo de priiiii cristiani ; Raccolta d* opusculi scieit-
tiflci da Calogera, t. XLI. 1749. — Lupi dissert. ad Severae
fi>iUpbium,Pauonni, 1731. p. 103. 136. 145. 153. m,
185. — Fabretli. inscripl. antiq., lih. VIII , p. 569. i)« <24-
126; p. .«KK), n» 107, — MQiiler, Sinnbilder uiid Kuust-
vorstellungen der alten Christen. — TUierbch. Jahres-Ke-
richte der Koeniglich BayerscUen Akadcmie der Wissen
schaften. MQnchen. 1829.)

Conslanthio autem magno longe antiqaiorem esse Sybil-
lioi acrostichii usum, nec paaciora nec sublebtae lidei
faciunt scripta , scul^ve testimonia. Iiuo mirare
quanta ab £tate aposlohca ad usque tempora nostra assur-
gat ea de re tcstiuiu turlia, qui quasi manum dant non-
nuilis prime bominum a;tatis traditionibus, undeqiiaque
diffusis, ac in inedio temponun, «rta jam Ecclesia, in
ipsius greinio, reiiovalis ac reviviscentibus; donec, pace D
per orl)em comfiosila , piscis ac coliimha, caeterac|ue quot-
9Uot floruerint in obdito signa vel siglia symbolica palam
io lucem |irodici'iui. Nuticergode ixero: acroslichidc ad
quosdam sit tantumdem satis rererre PatreSf oempe Cle-
mentem Alexandr. iii quatuor locis. 1. 1, p. 260. 31:3; p.289,
p. 787. Poiler Noslrummel. TertulUanum de Baptismo, de
Resurrectione, de SpectacuUs, ul iufra fusius erii occasio
dicendi. Nec etiam adJere jigeat ex inarmoreis vetuslis
duas recenter eObssa!» inscnptiunes puliliciquejuris facias,
uuam nemue cura D. Raout Rochette, M^uioires de l*aca-
deaiie royale des iuscript., t. Xifl, p. 08, et D. Thiersch^
loco citato. -> Alleraiii e vetuslissimo prope urliem i£du-
ensem coemeterio sancU Pelri a via strata erulaiu, ac
typis mandatam in opere cui titulus : AmuUes de phUoso-
pnie chritiennet t. XIX. Prsterea cf. Costadoni , ^ 25-37,
30, 33; Secchi, epigramma greco crisliano de* priini secoli
trovata preso P antica Agustoduno, Roma ISiO.^Franz,
CbrisilicnesDenkmal vou Autuu erklolt, Berlin,18il. Edd.

(I) In lil)ro sunriim facile opiiiiio : a vindicaton ofthe
SibyUine oracles, Proi*os. 10, p. 36, s<].

VERA i£TATE i^

At neqiie hoc utrumqiie decretam ibhomiil a disci-
plina recte sentieniiuin sfc, ut proprinm essel Monia-
nistarum Nani in illo quidem superiori,quod admitti
non potiierit niiiil est, etiamsi afiis in locis Teriul*
Uanus nimium huic abstinentise tribuat, et hoc vel ab
ipstsquibusdam orthodoxx Ecclesiae addicUs quamvii
inepto sensu defensum est , ut posiea doecbilur ,
vel dici conimode potoit dc iis, qui p<yt baptis-
mum ad vitam impiam deiati, de ea emendanda
non cogitant. ^

§4. — Pamelius et Dupinius castigantur. Puritai
Ubri a montanismo demonstratur.

Sed age audiamus eliam eos longe plures qui de
Bapiismo lihrum $icriptiim anie TertulUani seccssio*
nem iino ore confitentur. In quibus incptus csi error
eorum, tanquam Panielu^ qui, pr.x*eiinte quo^lam modo
Epiphanio {Hasr, 42, n. 1.2), QuintiUam eam, qux
hujus libri conscriliendi occasioncin dedii , cx di>ci-
plina Moiiianistnrum putant fuisse , cui lemiiue cum
se etiam contumeliis opposuerit TertulUanus, seque-
relureum tum, cumhunclibrum perscriberet, adliuc
a partibus Ecclesiae purioris siclisse. Quod argumen-
ium omnem certe rein conficeret , nisi le\ issimus in
exponendis Hxreiicofum opinionibus homo Epipha*
nius etiam liic more sno errori se dedisset. Nam ei
Cmanorum secix hanc mulierem addiciam fuisse aii
ipse TertuUianus, c. 1., quorum et decreta ei mores
multum discrepani a Monianistarum disciphna, ei
nunquam repudiatum bapiisinum a MoiilaDistis legi-
mus , sed defensum eliam a TertuUiano monunisla
multis in locis, ut de Pudicitia, c. 49. Sed suiii alii
diio argumenta apud Dupinium {NouveUe bibUoth^que
des auteurs eccUsiastiques , tom. I. p. 91.) , quibus
hunc hbrum in iiidicem scriptorum eniendaliorisdoc-
triiiag infert ; alterum quod iiuUi sint hiiic libro erro-
ros Monianislarum aspcrsi , allerum quod dical
poteslaiem conferendi baptismi non nisi episcoporuni
esse, nefas eiiain esse , si (|uis illam mulieribus oon*
cedat ; qiias verba TertuUiani illi videntur coiitraria
Moiitanistarum disciplinae. At ilhid superius eludero
quivis facile poiest eo, qiiod dicat non esse hunc li-
briim oppositum orthodoxai Ecclesise docirinis, unde
nec admirjtioiiem liaberet hoc, qiiod TertuUianus hic
nullum ab illa Ecclesia disseiisiim profiteatiir, qiiod
nec in aliis fecit , in quibus sibi non ptignnndum cum
psychicis essc videbat , veluii iii libro de PaUio aliis-
qne supra pertractatis. Sed iii altero Dupinii arga-
mento falsa veris suiit mixia. Iiaqiie , qux recte ex
eo pro integra hujus libri doctriiia depromi possini ,
posiea dispuiabimus, et unum hic aniinadveriemus
viri docii crrorem. Videlicet Montanistas suspicatur
feminis potestatcm publice docendi dcdisse , quam
cum iis adiinat licentiam TertuU. in noslro libellOv
hunc putat e nuinero non moniantsticorum csse. Iq
quo haud dubie errat, ei contra nitercmur hoc loco
ex ipsis 7erfu//fam* scripiis montanisino infectis. e. c«
c libro de Vdandis virginibus, c. 9. nisi eam di$piita«
tioQcm occiipnssct Cl. Y. Theophiius Wernidorpus (lii

15S

AC DOCTRINA SCRIPTOHUM TERTULLIANI.

15«

Conmientat. de Monianistii $ac. 2. vulgo creditii hcs* A lianae Eidesiaj sacerdoiibus rcpelilas permissas csse
reiicM, Gedani. 4751. § 19.). Quam ob rcm expona- nupiias TertulUanui dixissel ^ neque iilas aii suscipi

mus oporlet illud, quod nos commoveal , ul de libro
Doslrb magis in honesliorem , qnam pcjnrem paricm
fkronunliandnm esse putemus. Ilujus judicii duplex
esicanssn. Primum cnm quscstioncm Iraclat de iis,
qulbas jus sit bapiismi conferendi (c. M.) illam po-
testatem iummum habere ait iacerdotem , qui eit
Epucopui^ dehinc Preibyteroi et Diaconos^ non lamen
ilne Epiicopi auelorilate propter Eccleiice honorem.
AUoquin etiam , pcrgit , laicii jus eit , — ied cum ea
majoribui eompetant , ne iibi aaumant dicatum Epi*
icofni offiaum Epiicopatui.Vnde hscc consequimtur,
Tenutlianum librum noslrum scripsis^e luiii , cum
▼ersareiur in aliquocoeiu sacro, qui cl Episcopos sum-

a laicis debere, quoniam ct ipsi sacerdotes a Chrisio
constiluli ruissenl , quare illi eliam offerendi tingen"
dique haberent potestalem et sacerdotes sibi soti essent»
Quod tametsi non dicat fieri deberc, nisi ubi non sit
ecctesiasUci ordinis comeisui , lamcn neque mciilio-
nero auctoriialis Episcdporum vel c%lerorum docio-
runi publicorum injicii , ut Ri in nostro lihro , neqiie
h.'mc laicorum poiestalem ex ofQciorum jiirisquc vi-
cissiiudine, ul hic(i), deducii, sed plane ex niystico
omniuni christinnoruin sacerdotio ; unde magna , iii
fallor, duci suspicio potest, aliam plaiie discipliiiam
Tertulliani rscribentis lioserroribus Moiiiani infcclos
libros fuisse, quuin cjus , cum aiiinium ad nostritm

mos esse piitabat rerum sacrarum nioderaiores, et B scribendum adjui.geret. Atqiic ul illud magls confir-

laicis non uisi suninia in necessitate ver&iniibiis jus
concedebat aliquem sacro lavacro ablnendi. Sed in
Monianislarum convcniiculis longe alia videtur con-
suetudo obiinuisse. Nam ctsi non ncgem , iis etiam
8UOS el Presbyteros fuisse et Diaconos , tapien alium
Id eorum doctoribiis collociindis ordincm observatiim
fuisse, testis est Weronymui {Epiitola ad Marcellam,
gumeit 27. edit. Jo. Martianxi , toin. IV. parl. II.
p. (^5.) : qui apud nvi , inquit , Apostolorum tocum
Epiieopi ienent , apud eos Episcopui teriiui esl. Ha*
tentenim primos de Pepuza Patriarchas , secundos
quoiuppetlanl Cenonoi^aUfue ita in /er/tuni, i. e., pene
mlHmum tocum Epiicopi devotvuniur. Qiiam si (|uis di«
cere Yclit consuetudinem Moiitaiiislannn ab Hiero-

niem proponamhicaliijuaiii conjecturain nieain, nou
qiiasi ipse me puiarem errare iii ea iion posse , scd
nt offeram iis quorum hac do re potest csse judi-
cium , quod videani, valeatne qnidqiiam ad caussam
nostram viris dociis probaiidatn, Neinpe c. 17. libri
nostri coiifut;U Tertutlianui argumenluin illud, quod,
quibuscum pugnabat, homiiies solcbant ex actis qui •
busdam Pauli smnerc, nt (eiuinis potestaiem publicc
docendi viiidicarent. Hxc ego Pauti Acia si, qu:rn.un
fuerint quemque auctoi^m habuerint , ostciidcre po-
tuero , tum inihi quidem Teriuttianm vix videtur ca
spernerc potuisse , si liunc de baptistno librum jaui
disciplina: Mo:Uatiisiarum deditiis scfipsisset. At<,iio
hxc ego Acta ca fuisse sttspicor, quo: apud vetcrcs

■ nymo flclam esse'. vel Tertulliani xvo reccntiorem, C gub nomine Actorum Pauti et Thecta: exfgiissc iiovi
neqoe qoid moverc Hierouymum poliiissct video, ut
tar» fingeret , qu;e magno crimiiii dari Moiitanislis
1100 poteraiit, neque abhorret aliquo niodo, qui ipsi
se suis vel doctrinis vel insliiiitisa coinmuni Ecclesia
sejunxeraut , eos etiain ordinem sacerdotuin diver-
sum a communicoiisueiiidinecoiistiliiissc, pracsertiin
Giim jam ipse Hontanui Pepuzam Phrygi:e oppidum
Hierosolyiiiain appellassft (V. Eusebii Hist. Ecctesias-
iicam , lib. V. c. 18. ). Alque ccce milii quanlnm in
nostro libello honorcm Episcopis asscral, cuin omncm
lingendi aqua sacra potesiaiem ab iis deducai , ei i(>-
sius Ecclesiae houorcm cuin horuin dignilatc conjunc-
tissimum tradut. Sed iii libru de Pudicitia, tain vehe-
menti illo iii consueindinem orthodoxa! Ecclesia;
quam saIse,obsecro,pei'siringit (c. i.) Ponlipeem ici
Hcei nuunmum Episcopuwque Episcoporum^ ejusque
edicium peremptoriuni! qiiam nihil dat tanlo viro , ut
ajt hic, a qno dignitas Ecclcsiae pcndcbat ! Ac si quis
pulat, quod ego nou difPitcor, Tertullianum in illo li-
bro magnam aniini pcrmotionem ad caussam attu*
Usse, alium dabo e libro de Exhortatione castitalis
baud duhic Monianislico lucuin, qui longe majorem,
ut roibi vid tur, laicis tribuit baptisini conferetidt li-
centiam, quam eam , qualem nosiro in libro deren-
derat , ut jam video magnum virum , quem honorls
caussa nuncnpo , Justum Henninglum Boehmerum
acute monnisse {Diss. IX. Juris Ecclesiast. anliqui^
f 5.)* Ubi cum iieque sacerdotibus Y. T. neque cbns*

mus, non quidein eo habitu ac forma, qua!ein habcnt
edila illa a Jo. Erneslo Crabio ( Jn spicitegio SS. Pa"
trum ei Hareticorum, tom. I. scc. 1. p. 95. sq.), sunt
eniin haec haud dubic tcinporibus prodcuntibiis adu(-
tcrata : sed suiit iu illis lamen Crabianis quxdam
qiiasi ve:ix aut fra{;menta eoritni Theclce Actoruin,
qux veicribiis celebraia rucruut, vcluti p. 115. is lo-
cus, ubi Paulns Theclce potestatein iinponit ducirinam
Cliristi aliis publicc tradendi. Qitic ipsa res, opinor,
' ostendit, Tertullianum in loco cxcitato hsec Acta 7/ic-
clce habuisse ob oculos posita proptcrea, qiiod rocii-
ticmcm iiijicit sctipti cujnsdjin commenljtii, quod
Pauti aposioli iiomeii mciitiebalur, in qiio coiiccs^a
* n ^^^^ feminis hxc docendi liceiiiia ; id quod magis
posiea conflrniabimns. Scd si qiixratur quis fuerit
is qui sub Pauti aposloli nominc nnxcrit hx*c :ic;a
spuria , tum ego nullus dubito Leuctum hxTcticiiiu,
quem vulgo Maiiiciiaeum iion rccie puianl, horuiii Acli;-
rum , quas Tertullianui affert , scriptorem cxiiiissc.
Cur ita ccuseam breviter exponendum videiur. /Vt-
timm ncgari non potcst Leuciam ut alioruin Aposio-
lonim , sic eiiam Vauli qtucdam Acta fliixisse, quod
Photius teslatur (/n Bibliolheca, sect.il (. p. m. 15li.),
qui talia s.Tpiiis tructaverat. Deinde Leucium noii Ma-*
niclioiorum , scd Docetaruin vel Encralitarum disci-

(1) Ita enim de baptisino, c. 16. L;iicis etiam jus est bap-
tismum dandi ; quod enim ex atquo aocipUur, ex aoquo Wi
poicijt»

I5K DI3SBRTATI0 DB

fWntt dcdimtn ftiiflse, pweclare probavit vir cgregic A
docias maximcque limataa isaacui Bellosobrius ^
(Bcaasobrc, hisloire crUique de Maniehie et du Ma-
nkhiime , lib. 11. c. 2. § 2. sq.) quorum capiialls
error coniinebalur in contcmnendis nupfiis ; ct Aclo-
rum univcrsorum PauH et Thecios hic flnts cst , ut
vitam sinc napiiis summis taudibus cfflerant , multa
itera sunt alla sub Apostolorum nomine a Leacia if
lllum crrorcra pcr ipsam Aposiolorom doctrinam et
usum confirmandum conficta. Purro moltis argumcn-
tis BeUoiobriue^ I. c, docuit, Ltncimn jam sftc. 11.
cxstiiissc, ct Epiphdnius ( Har. Ll. 6. p. 427«) Leu-
cium clarissimo appellat Jeannis aposteti disCipalom.
Itaqde et tempore Tertuttiani exstiteront httc Acta
Pauli, quae Leucium auctorcm habaisse diximus , ct
cst admodum tcrisimlle , Tertutiianum non alia nisi 6
Leucii Acta Indicare toIuIssc ; nam horum Aciorum
scriptorem ait fuisse Prcsbylcrum , qui fraudis in
ca reconvictus dc loco fucrit, h. e. de mancre sacro
dejccius. Cui si qQis addlderit Oieronymum (/n catat.
scripiorum ecctes., c. 7. p. 104.), qai dlscrtcaif, rcr-
tultianum dixisse hunc Presbyterum apud Joannem
cont iclum ct remotum a mnnere poblico fuisse pro-
pier fraudcm.commlssam; profccto Ttdcbit scriptorem
Actorum Pauti et Thectm aucioriiati Joannis apostoti
fuisse subjecium, quod dici de Leueio, utmodoosten-
dl, optime potcst. Denique iti\h\ pcropporiunc cccidil,
ut hujus rci ctiam in Piiitastrio (De Bwresibus, c. 55.
cdit. Faforlcii p. 112.) aiiquam signlficationcm rcpe-
rlrcra in loco eb , ubi de Seteuco ha>retico cjusqiie
doctrina disserit. Mempe conOientar omnes Seleucum C
hxretlcam et Leueium nosirum eosdem esse. Jana
ecce mihi quaeso, quid de Seleuco suisque Phitattriui?
Buplismo , inquit , won utuntur propter verbum hoc ,
quod dixit Joa, Baptista : Ipu vos baptixabit in spiritu
et igne, Nihil similius hoc esse poiest illorqm errorum,
quos Tertutlianus in llbro de Baptismo confutat.
Negabant hxrciici, advcrsusquos ibi disputat, sacro
lavacro tingendos christianos csse, atque is ipse dicta
Joannisde baptismo pcrspiritum etignemsuaesenten-
tiae conciliat; quare, quid est probabillns qoam adver-
sarios Tertultiani a senteniia Leucii stetlsse , qui, leste
Philastrio, idem prorsus dixcrat, Ncraomihioccurrat?
Seleucum v. Leucimn, de (Jlio Phitastrius loquilur, Ma-
nichmm' foissc atque divcrsum a Leucio Joa. aposioU
dlscipnlo ; Phitastrium etiam hominem nullius preiii ^
csse, undecxislerci: quod fidei hujus male ambulanti
credere nos non oporteat. Namque isiud discrimen fic-.
tum esse, ac nullum, satlsadversus Fabricium Belloso-
6riiij,loc. cil. § 5, dcfendit, et Phiiastrium non quldem
ignoro niigaiorem esse «n pleris<|uc, ctiaiu In enarran-
dis ipsis Seteuci erroribus, qui cerle Leucio Joa, rf/«ci-
puto tribui non omnes possuut ; sed in niigis iilisP/ifVa.
«frfawwquisnulla.diccrcaudeaivciilalisscniiiialaiere?
Sii igitur hoc consiltutum, Tertuflianum in iibro nos-
tro, cum Acta Pauti rejiceret, scrlptum aliquod repu*
diasse, quod fictum erat a Leueio , qui jusiiiiam viUB
fiine nuptiis transaci» omni raodo defendebat. Jam
placct provocare ad Pacianum Episcopum Barino-

yma jetate vk

Rcnsem sacc. Vf, qui (Epist, /• ad Symproniannm No^
vatianum, edita in Bibtioth. maxima PP, Lugdunensi\
tora. IV. p. 305. G.) : Phryges, h. est, MonUnist»^
inquit , se aninuitos a Leucio mentiuntur, Neque illud
tesiimonlura videtur a vero abcrrarc, propteroa quod
certura cst Monianistas codem modo atque liincraih-
tas, e qoorum disciplina Leucius erat, nimium Iribui»-
se iis qul abhorrcbanl a nuptiis. Undehoe cfftci poase
credo : Tertuitianum , 'siquidem llbrum nostmm in-
ler Montafd discipulos oonstitutus scripstsset, cautitts
fuisse locuturum de libro tall, qui Leucmn aoctorera
babebat , neque ilhtm fraudis accusaittrnm , cum is
ipse cum Montanisiis sentirct. Quod si quis conira
dicat, elabi nobis Mlam caussam, proplerea quod Ron
saiis constat, ignoraverltne Tertutkianu$ horum Acto^
rum parentcm (quod vix credibile est in tam curioso
universaB antiquitatis expK>ratore),dabo iilod , si iia
placet ; hoc tamen mihi quisque viclssim dedcrit ,
nisi quis contrariam sententiam docuerit, satis baftc
•ttspicionem impedire debere iquo mimis buiie Tertul-
iiani librum ad genus eorumlibroTum alijiciamust quos
post seccssionem ab onhodoiis foctam cotnposuit.
I 5. — LAbri U, ad (Jxarem ant€ tapsum TertnUiam
esarati.
YCiMO nunc ad libros quos U^ sua Tertullianus
inlcripsit , qni quod sint conjunctira editi , dubilari
non palitur Hbri posterioris principittm(i). In quibus
Hbris tametsi smi qu» videantur erroriims Montanis-
tarum conscntanea , tamen ego hos avtim poiius rn
numero eorum collocare quos anie banc defectitmem
perscripsit. Quod mihi primura videtur conftmnri'
eo , qood nosquam snom Paractetum Tertuttianms ja-
ctat in relnis iis, in qnibus multum auctorilatis hijns
effatn habilura fuisscnt. Namque, ot boc nlar, cop. 7.
lib. l, extrem., ubi satius esse dispntat fiigere sccun-
das nupiias, nullum excitat Paractetum, quem locom
nunquam praetermitiit in libris qui e Montanistarum
disciplina prodicre ; sed unam adhibet auctorilatcm
discipllnaB Ecciesi» et ApostoU lcgem) qua qui bis (9)

(1 )Prodme tibi. . . quid femince suncti^^sectandum sUprose-
eutusmm,

(2) Perspicue^ oisi fallor, hic locus , et aller lUe e libro
de Exhort, casttt., c. 7. excilatus, ut alia molta non tan-
gam, docet, snllcraam cbrlstianoriim Eoclesiaro verba
Pauli I. Tim. III. 3. de Episcopo ^ yuvcw^ Mfx sic ce-
pisse, ul Pauliis dc secundis doctorum nupliis dixeril. Nam
m illo Terlulliani looo, cnm interdtctas has sacerdotilins Y .
T. dixissei: Christo, inquit, servalHUur sicut in cteterisyita
in isto quoque^ tegi^ ptenitudo. Inde igitur apud nos pte-
nius atque instruaius prtescribitur, umus matrinnmii esse
oportere , gui aUegwaur ih ordinem sacerdotatem. Usque
adeo quosaam mmini digamos toco dejectos, Ubi negue
vult itlisdesacerdotlbusiiiteUig{,qui praeter oxorem eitam
meretrice quadam utebanlur, ot videbaiur Heuinaono ia
ErklapruDg des N. T. part. li. p. 179. neque more Mon-
tanistamm loqnitur. Nam contra lUam Ueumanni interpre-
taiionem pugnat universum Tertulliani consilium , qui
clare dicit de castrata ticenlia scepius nubendif ct c. 6. de
diiplici Dei disposiiione^ una illa : erescite H muttiptica-
mrm , altera : Tempus jam in cottecto est, clr., aua Deus
abolefecerit priorem. Neque commeinorat senlcnliam Mon-
tanistts propriam, aed illis atque Gatbolicis comrounem.
Nam primum in locis similibus libri de Monogamia^ c. 11.
convincit adv^rsarios iniquitatis repetitanun napliarum
sic , ut eos tate malrimonium poslulare dicat ab iis quibus
non liceal tate habere. ab Episcopo nwnogamot a presbyte"
ris et Diaconis ejusdem Sacramentii a viduis eiianu et
lotcrs, et ab AposU)lo inierdictas argomenuiur unptias,
propterea quod totum ordinem Ecctesice,\i. c, saccrdotes dc

451 AC DOCTftlNA SCRIPTOKUM TERTCLLIANI. ISg

matriiDOniam contraxerAnt, ait ab offtcio P"blico A Montanisiicofumnumero.^Kpiicofeciiusreferri de-

beant , videuinus. In quibus non dubilo aureum de

sejunfi ; qme Verba baud scio, an non sint minus ac-
comroodala scriptori Montaoislico quam ei qui do«
clrinas Ecclesix rectttts sentientis sequebalur. Deinde
in eadem seciione uxorem » si demio societatem con-
jugalem inierit , non ait male facere ^ adjicicque c
menle Pauli apostoti non quidem non bonestas esse
sec undas nuptias, scd tamen.eas sollicitudinem non
leTcm calamitatesque indueere. Neque !ib. U. e. I.
abstinentiam a novo matrimonio aliunde commendat,
nisi ex eo, quod ea mnjorem afferat utilitatem* Quod
est nimi.x lenitaiis in scriptore Montanisiico « cujus
disciplina omnes secundas nupiias in loco summofum
vitiorum habebai. Denique libro If. uxori suae per-

Palientia librum primo loco ponefe. Nam eUi Tille*
montius (Mimoiret pour sertfir d Phiitoire Ecelisiasti-
que, loni. III. p. 2C2.) bunc velil Vik adjtfngcre , qui
superiores sunt defcctioue Tertulliani ad Montanisids,
propterea , quod et fugam in pubiicis cliristianorum
propier religionem calamltatibus non spernil, et ma-
gnam modestiam adhibet; tamen illa nequaquam
idonea ad hanc rem confirmandnm arbitror. Nam dc
modestia ea non video quare «li TertuHianus non
eiiam post susceptam Iri onliodoxos inimiciiiam po-
luisset , neque enim ea propria esl virtus recte sen-
tientiom; ei illi aheri ne. sua qiiidem veritas cons'at.

mittit novam post obitum suum conjunclionem y Etcnim in eo loco, e quo polesiatem fugiendi a Ter-
iDeondam, neque illud .«ilia severiori lef c , nisi B /i//fca.np concessam excitare conaiur ( c. 13.) fuga

ot oulKit christiano , dicitque c. i. difGciliHm re-
rum facilem esse vcniam. SodMontanisttcquomodo
excipiebant eos qni ad nupiias redierant? Digamos^
inqnit Ttrt^WanUi, de Pudicit, c. 1. extrcm., forfi
sisiimus, eumdem limitem mcschis quoque et foruicaiO'
ribu$ fipnms^ wm amplius ab Ecclesia publiealionem
dedeaoris telaiaris. Scilicet hoe esi facilem veniam
dare* Jam haod difneile est ad judicandum num pos-
sint isia mm clafai qu.'e cau^tn a nobis propositam
adjQvaiH, loca eonvelli aliqua tali slmilitudino dicto-
rom qQoriimdam , qine sunt in isiis libris , com iis
qiiae severior Monlani discipUna in aliis Terluliiano
persuasil. Illud vero unum, quod babel Hoffmannns,
l. c. f 12., argumenlimi, quod libri isii scripti sint

illa nullo modo concedilur, scd ipsam palien-
(iam affirmatur flrmitaiem humnnoc imbecillilaiis
prastare , ignem etiam et crucem et bestias et gla-
dium ipsa consianlia vinci. Atqui Sunl etiam in hoc
quamvis prapclaro libello plura, qurc nnimum TerUl-
liani Montinisiarum erroribns non leviler tinctum
ostenduni, suntque ibi omnes fere Montanistarum
e^^res propositi. Ac signlficatio illa (luidem Paracleti
aubobscijra est, nonnulla tamen In hoc loco, c. 1,
0d eapienda et prmtanda ea^ sola gtatia dimnas .
intpirationis operatur. Porro prsestantia nupliarum
non repclitarum ita fere proponitur c. 15.: Pa-
tientia sanctitatl quoque procurat continentiam car^
nis ; hcec^ et viduam tenet, et virginem assiguat , et »o-

ciim qnsstio de Fnga in pericnlo propter religionem C ^^yj]arium spadonem ad regna cceli teval. Sccundas

agitau fuisset , eaque salutem petere quemquam de
bere Tertutiianns cum Montanistis negasset ; lioc illud
iinum adeo nos non roOvet, ut eamus in ejus senten-
liam , ol ab ea magis retrahai. Nani ille ipse locus,
quem proinit e lib. L c. 3.: Etiam in persecutionibus
meiius est ex permissu fugere de oppido , qnam depre^
kennm et distorlum negare ; ille satis docet Tertuilia'
nnm non omnem fugam in tali tempestate non legiti-
mim exislimasse ; eum igttur confirmat lempore eo
qiio bos composoit libros , cum Monlanistis minus ,
quam cacleris sensisse.

ARTICULUS V.
QnelftM HMtk iibrerum, quornm non nisi Montai^smns

paiel.
5 I. — Liber de Patieniia, an. 200 vei 201 scriptus D
Quam ob rem etiam hos. eximamus e librorum

mmogamt$ ditponal, Qu» omnia ostendunt , Catbolicos se-
cuDctis sacerdolura nupUas rejpudiasse i cum ex eoriim
sententiis coUigal, nec laicis fiujusinodi nuplias ooncedi
' posse. Ac c. {% planissime slc ait calbolicos artfumehta-
tos : Sotos qui sunt in ctero moncgamicBJiigo aastrinxit ;
ergo id non amttibus prasscribit, Deinde nanc consl luUo-
nem, qua snblaue sint secundae ntiptia^, non Paraeleto, sed
Christo trtbuil, el adhibet Aposloli verba. qui plemus
iOque instmctius (quam in V. Tesl.) ptitscripserit : unius
niairinumU esse oporlere, qui atkgantw in ordinm sacer-
dotaiem, Twn statim addil : usque adeo inepdni Digamos
toeo dejectos. Ouod de catholicis oportet intelligi, nam
MomsnliUB ne laicum qnidem secnndarum nuptiarum
reom Uilbsent. In nostro vero loco sic loquitur : Quantum
detrahaa fidei, quantum obstrepnnt soncUtati nuvtitB se-
emsdm, ^OseipUna Rcctetiie etprcefcriptio ApostoU dednrat^
eum ^tiganios twn sinit preemere , cvm vtdwan adiegi in
or^^mny nm umviram^ non concedU.

hem nuptias adulterii nomine traducit c. 12. Inc-
dioe ex arbilrio susccptae maxima taos cx h. I.
cerniiur c. i^r. Afflictatio carnis hostia Domino pla-
eatoria per humiliationis sacrificium, quum sordcs cum
nngustia victus Domino iibat contenta simpiici pa»
bulo puroqne aquce potu, qunm jejunia conjungity
qunm cineri et sacco inotescil. De fugn jam dixi. Ne-
gata denique semotis a Societate sacra pcccato-
ribus vcnia nonne est In his vcrbis c. 12. nbi
omnem peccatorum spein non in venia ab Ecclcsix
sodalibus obtinenda ponit , sed in salute ea , quam
chrisiiani liorum emendaiionem exspecinnles vel
exoptarent tel exorarcni; prajler qOod a collegio
sacro Monianisiaruni etspcciandum nihil erat (vide
de Pudicitia c. \. cxtr.). Qui Monlaiiisiarum errores,
quamvis non possinl nisi pcr quasdam vcluii involucra
in hoc libro perspici; tamen ex eo nihil cfficilur, nisi
quod hic libellossitex eo tempore, qno illa Tcrtuiliani
conientio in dcfendendis Montanisiarum sciiis vcl
nondum eiarsetat , vel rcsiincta aliquo modo erai.
Mm igilnr hnjus libelli non salis ccfia est. Quod
imminente jam chrisiianis pericnlo scriptus sil, non
admoduin dobiteni , elenim aliqua liujus seutcnti»
non incpta raiio in ipso libri argumenlo quoDrenda. Al
vcro scripseritne illuin Tertutiianus iiiter metus Sca'
puio! adfersuschristianos, imperante Caracailo, excl-
tatos , quod Aitiaao placuit , an sub initium calamita-
tum piiblicarum sub Severo Ang., quo tempore ct illo

159 DISSEHTATIO DE

</e Fuga iii persecutione placidus ille non minus et A
miligaius conimontarius prodiit , id nemo fhcile dixe«
rit : quare ad alium transcamus.

5 2. — Liber de velandis Virginibnt , qui est facile
librorum Montanislicorum primus»

Est is de veiandit Virginibus liber, qucm ad primos
errorum Montani plenos perlincre non admodum
dubilo. Nam de illo nos ba^silare non sinil crebcrri-
ma Paracleti novmquc ejus distiplin:ii comnicinoia
tio ; ut nc necesse quidem sit vei iibri i.stius simiii-
tudincm cum iis de Cultu feminarum , qiii suiit e
Monianislanim disciplina , vcl ob^curioreni uniiis
conjiigii ( c. 3. ) defensioncm rcferre. Qiiid cnim
illa signiHcaiio revelalionum, quibtis, ut ait ille
c. 47., Dominus velaminis spatia metalus esi? g
Quid novilas correctionis , quam leg^ lliiei ( In
Symbolo apohtolico compreliensa) maiienle , ca:icra
disciplinx et conversalionis , opcranie et proficicnte
usque in finem graiia Dei, admittnnt ( c. i. )? Quid
ille Paracletus , qiiem miserit Doininus, ut puu«
laiim dirigcrctur ei ad perfecium perducereiur di-
sciplina {ibid,) ? Quid eiiarratio aeiatuin disciplinae
christlanac, in quibiis jiistitia deinum per Paracietum
componenda sit in maluriialem? Quid, iiiquam, lixc
oiiinia aliud , quain Terluiiianum Montani discipulum
tcslanlur? Sed ncqiic illud niagis ob^curum esf , pri-
mum hunc fere foeium esse quem coiijuiiclHS cum
Blonlanistis ediderii. Nainqiie , ui ab Iioc ordiar ,
nullus fere est inier oiiincs ejus Moiitanisticos liber ,
in quo mnjoreni vim adbibeat ad dcfeiideudam discl- C
plinam Montanisiarum a culpa noviiatis , quain is de
quo qu.-vritur, iinpriinis sect. 1.2.; quod cerie dat
locum suspicaudi iion inepte Tertuilianum hunc «
quam primum seMoiilaHistisadjunxerat, coinposiiisse,
ut criiiieii a se novarum rerum removeret. Nec in
ullo alio magis videtiir Paracietum eju^que discipliuas
divinam origincm defendere, nisi in lioc ipso ; quaro
noii inodo agnitioiiem Paracieii , sed dcfensionem
cum alibi ( adv. Praxcam, c. 1. ) dicat se dis-
junxisse a Psyc/iicis, facile est iiitcllectu, noslnim
Jibrum , in quo vchemenler eiim quidem defendit ,
inler primordia temporis ab ipso apud Monianisias
acti exaratum fuissc. Atqiic illud confirmari multis
argiinientis non probabilitaie destituiis polcst. Primo
sub isto ipso lenipore scripti suiil libri de Cuitu fe* ^
minarum, ut alio loco dispiitabamus , isti vero ejus-
dcm propc sunt cuin iiostro argumcnti. Deinde ^
cutii baberet (iccasioncin saiis oppprtunam invchendi
scverius in orthodox.x' Ecclesiae addiclorum , nonhiil-
loruin saltera , in velandis Virgiuibus consuetudinem
conirariam sux , tameii hic multo modestius dispu-
lat , qiiam in aliis qui sunt orlbodoxis oppositi ,
qiiod , iiisi quod vcllemus admitiatur, conceptu difd-
cile esse quisqiie dicet , qul vchementissiinam Ter-
tuiliani in dercndendo Monlar.ismo animi commotio-
Dcm aliunde intellexit. Deniffue , lamctsi multum
profuissct caussx, cujus in libro nostro defensioncm
ftuscefcrat, sicalamitatum publcarum et periculo*

VERA iETATE 160

rum , quibus chrisiiahi a Deoruro cultoribus objicic-
bantur, mentionem injecisset, ipse etlam Tertumanus,
qui nihii solet omittere caussas su» proficmim, cuni
illud argiimentiim iii libris de Cuitu feminarum nostri
siniilihusadhibuerif, tanien hic ne unoquidem verbo
eas oit exjitiiisse. Qua cx re eolligi potest, eum scrip-
tuin csse tiim, cum lalibus malis non essent christiani
oppressi. .4iqui cum eum dixcrimus compositum esse
postqiiam Tertuilianus se Montanistis adjunxcrat ,
apparet nostrum libriim non posse autiquiorem
esseannoGC, quoniam Tertntiinnum alibi docebamus
co anno ad Monianistas transiisse ; neqiie multo pos-
teriorem etiain, cum anno GCII. calamiuies a Severo
excitatae jam ceperini initium. Sed eum librum no*
luimus iiiter illos rcferre , quorum aeias ceriissime
constaret propterea, quod conjectando magis quam
adbibitis certissimis argumentis,ejus potuerunt na-
lales consiitui.

§ 3. — Liber de Extiortatione Castitatis anno 201.
exaraiui,

Ncque vero ita muUo post scripti videntur libri ii ,
quibus domesticas Montanistarum doctrinas a con-
tcinptu et impciu conirarix partis viiidicare suiduU ,
quales sunt de Exitortatione ^astitatis^ de Monogamia^
de Jejuniis , deque Pudicitia commeniationes. Quas
e^ omnes plenas errorum Montani , nemo etfi qui
diibitet ; et eas hoc fere lempore, h. e. sub iuitiis
Montunismi Septimii prodiisse , diibitarl vix magis
potesi. Quod utruinqtie, singulos hos Jibros percur-
rciido, breviter docebimus, ne hx*c iiostrx scriptio-
nis pars , quamvis ab aliis etiam iractata, desiderari
videatur. Suut vero is^lT &i quid video, eodein ordine
editi , quo cos. etinrraviinus ; ita ut horum primus
vidcri possit is, qiii cst de Exiiortaiione castitatis. Qui
quidcm non rer-riur ab Hieronymo (Catal. scriplor.
Eccl. c. 53.) in numero librorum quos ad defen-
deiida Montaui sciki Ter/ti/^iant/s composuerit ; sunt
eliani in hoc libro qua* reni iion saiis excuiienti
piTsuadere posseiit , nouduni tum de illa disciplina
euin fuisse : sed ea quiiiem siint leviora. Nani quod
Uieronymus in indice horum librorum nostrum non
liubeal , hiijus rei poiest hacc ratio esse , quod non
voluerit eiiumerare nisi libros eos, quos opponendl
orlhodoxis consilium Tertuiiiano fuit , is vero de
Extiortatione castitatis liber non iis oppositus est 9
sed scripius ad docendum fratrem nescio quem t
quem non tam confutare dc nuptiis repetendis co*
giiantcm voluit, quam ad omitiendns istas adiior-
tari. Pra^lerca non equidcm inficior , satis I.ic nic-
dcsiix et plus csse quam in cxtcris , qui doc:rinam
aliqiiani Monlanistarum disputant , ipsiim eiiam
Tertuilianum \n hoc libro suadere mngis et ulile
honestumque dicere unum conjiigium, quam pcr-
fcctani intermittendarum sccundaruni niipiiarum iie-
ccssitaiem dercnderc ; uiidc colligere quis posset ,
eum inclinasse forte , sed nec tuin se applicasse ad
paries Montanislaruni , quemadmodum et illud in li*
bris ad Vxorem superius diximus. At ista modcstla

161 AC DOCTRINA SCWPTORUM TERTULLUNI. 162

faciliUisqae ejus apparet etiam m nliis libris haml A tuales, iiapropterngiiiiioncmcharismalutnappellalos,
dubie tempore eo scripiis, quo jam se disciplinn

Miontani dediderat , et admiranda non nimis cst in
libro lali» qul est instar cpistolac sunsorisR, in qua
solemus uti summissiori placidaque dictione, ac scrip -
tus videiur nou ad nliquem Montanislarum , qui sc-
Tcriore disciplina delectabntur, sed ad quemdam de
Ecclesia orthodoxorum horoinem. Cujus rei non
ohscura est in principiis libri signiflcatio, ubi rraircm
illum ait sinc dubio de exilu ringtUaritatii (h. e. de
rcslaurandis nuptiis) cogitare ; quod hnud scio , an
non cadat in eum qui cum Montanisiis non legitimas
putabat secundas nuptins. Ne(|ue cgo ignoro scru-
p«ilum Tiltemontii (I. c. p. 20^.)f l^" ct magnnm sibi
fingit inler hunc ct de Honogamia commentariiim

deni<{ue in impugnandis secundis nuptiis consumnt
uiiiversum , non nccesse est multis hunc libruro
asserere Montanisiicis. Sed pauluin juval in teinpus
scripti hiijus commentarii inquirere. Cum illum locum
Pauli quo ab.stinetitiain a nupliis suadet propter
injuriam illius temporis, quo siibjecti christiani emnt
periciilorum pcrpetuitati , TertuUianus nd caussam
siiam contorsisset , magi$ nunc , addit , tempus in
collecto eit ( c. 3. ) , neqiie his ipsis verbis ob-
scure signiflcnt mngnam tcmpe^tatem calamitaluin
luin , cum de monogamia scriberet , in christinnos
irruisse. Quud ctiamsi quis diccrct ctiaiu dici a Ter^
luUiano potuissc nulla adhuc cnlnmilnle publica In
christianos existentc , illud inmcn mulio est probnbi-

dissimilitudinem, quac nulln fere est recte aitendenii, ^ lius propterea quod ndiuoduin crcdibile est , Tertul*

et prasterilam silentio Mofi/ani memorinm miratur. At
ne appellero illum locuro , qucm non cxpressum in
libris Dostris Rigatiius (in not. ad h. 1. p. iU. )
restituit,in quo summae PriseiUce , vatis Montnnis-
ticjc , budes coniinentur, noii fuisset prudcniix ei
laudare Monlannm , qiii rcpudinre ejus djsciplinnm
videbaiar. Sed si qua esi ciiam alia dubilaiio , omni
illi opponi potest, iioii Sf)Ium suroma, eiiam ad verba,
similitudo curo libro de Monogamia , quem fore libri
nostri posses dicere «apaopoM^cv ; sed quoqiic id ,
quod est c. 6 : Deus in primordio temenlem ge-
neris emisit indultis conjugiorum habenis, donec mun-
dus repleretur^ donec novo! disdplince materia profi-
eeret ; nunc vero sub extremitatibus temporum com- p
prtssit quod emiserat^ et revocavit quod indulserat,
Ncque tero est a veritaie magis alieuum, librum
nostrum fere primum diccre eorum , quorum ipsuin
argumenttun versatur in defcndendis Moiiianistnruin
errohbus. Nam de Monogamia libruin noii possiimus
eodem , curo nostro , tcmpore scriptum existimare
proplerea quod, uii dicebnmus, cst prorsus ejusdem
argiimenti. Deinde nostrum videlur TertuUianus prius
scripsisse , quam illum , qui, si jam exstilisset, cum
se ad nostrum scribendiiro nccingcrcl, nostri scribendi
Dnlla necessitas fuissel , sed fratrem illum poiuisset
ad commentariuni de Monogamia lanquam ad pu-
bliee editaro disputationem remittere. Sed nostrum si
prius scriptum esse arbiiremur , non poterat is

tianum slalim sub inilium susccpii Monianisml ani-
nium ad hiijus disciplinx doctrinam derendendam
appulisse. Id si verum sit, incidit profecioliic liber
in ea tempora , quibus jnm ignis calamilatum publi-
caruin inter christianos exnrserni. IIoc igitur loco
dum requirntur qunlis vexntio christiauoruin intcl-
ligcnda sil, demonstrari isia nullo negoiio polest.
Nnm post Tertutliani ad Montanistas seccssionem ea
rcpcntc exstilit rerum perlurbaiio, quani Severus Aug,
ediclo suo coiicilnvcrnl. Atque hicc cuiu c<epta. A.
CCiL fere post annum CCIV. dehiorit, scriptiqiie sint
post libruin nostrum libri de Jejuniis , deqiie Pudici*
/ta, non librum nosirum abhorret in aiinum fere CCIIL
Cfuijicere. Neque vero vereor liiiic subjungere illuro
de Jejuniis libruro , quem posteriorem esse libro de
Monogamia ct alteram vcluti disputationis adversus
Psychicos partem , initiuin istius libri saiis ostendil ,
ipsumque illiid docei non iia multo post illum editum
a Tertulliano fuisse. Est igitur is quoqiie in publica
quadam vexntione expositus , qtiam significare hinc
inde, veluti in extrema libri pnrte, Yidetur;nec potest
vindicari a Montanisnii suspicione, non modo propter
illam libri aeiatem, sed propter Paracleii ctiam defen-
sionem, c. 10. c. il. c. i3. et belluin Psychieis
publicein hoc libro indicium. Post huncuna restat
commciitatio Psychicis studio opposiia , ea videlicet,
est de i\ux Pfi(/tct7fa insiituta. Quam essecontra adver-
snrios Monianislnrum scriptam nemo iinquaro dubita-

eonamendari Psychicis ; siquidem non publice erat , D vii, nec dubil:irc quis potesi prppterea quod ipse illud

sed privato alicui propositus. Denique ostendemus
postea , libruro de Monogama esse fere sub initiom
calamiuturo ab ipso Severo A. CCII. excitalariim
scriptum , caeterosque Psychicis consullo opposilos
posieriores esse eo de Monogamia ; itaque nccessc
est credere, nosiram de Exhortatione castitatishbTiim
lilos aetate fere soperare.

§ 4. — Libri de Monogamia , Jejuniis et Pudicitia ,
ann, S03 seripti,

Devolviiur ergo oratio nosira ad illiim de Mono-
ganaa librum : in quo com ubivis Psychicos redargiiai,
ParacUium auctoremsuuro (c. 4. init. cap. i4. cast.)
cuoi nora propheiia decaniet, suosque crepet spiri-

Tertull. sequeatienuroa societnte Psychicorum profi-
tctor.c.i. C.6. c.iO.e. i6. ei cact.) Siinlque niulia vel
libro ipsi impressa ( c^22. ) vel aliunde certa signa,
qnalin Orms {In diss, de pace et absolut, capitalium cri-
minum a calholica Ecclesia tribus prioribus saculis non
denegata, (c. 4. digress. 3. p. itO. st\.) produxit, qiiae
non admodum reccniiorcin hunc libruin calaroitniibus
a Severo cbrislianorum fnmiliic infliciis, aiinum igitur
nntalem hujus libri fereCCIV.aut sequeniero ostendunl.

§ 5. — Libri adversus Praxeam, Hermogenem , et de
Animat anno 204. vel 205. f</tf i.

Hos nondum fere libros contra Ecclesiam ortliO'

les niSSBRTATIO DB VBRA iETATE ' iM

doxam conrecerat, cum alii se gcneri dispuiaiionum A ^'8^ * adttenui Marciemm iecundo, e. 6., occorrit ;

advcrsus tixreticos dederet. Namque horum doctri*
nas libris siaiim sibt subjectis TeriuUianum exagi**
lasse f non abborret a vero , quoniam ipsi hi iibri
eamdem fere »iatem magna gub Severo calamitata
christianorum paulo posteriorem produnt ; et si quii
conjecturac dandus est locus , non inepie quis Tertul"
lianum concentum cum vera Ecclesia suqm in rebus
ad fldem pertinentibus ipsis his docirinis adversus haa»
rcticosdefendcndis confirmare voluisse diceret. Ac in
liislibris nulla videlurantiquior disputatio illa quqeest
adversus Praxeam ; nam et videtur paulo anie librum
conira Valentinianos conscripta , nusquaq;^ enim in hoc
Aniipraxea , quamvis sxpenumero V aienlimanos coni"
memorci, ad librumValenlinianis opposiium prov(tcat,

sed potestetiam a TeHHlliano unus libroruro contra
Marcionem deperditorum intelligi. 8i illud statueris ,
erit di AnimM scriptio poaterior anno GGVIII.; sin hoc,
potest eiiam ante illum annum eollocari. Quarum
sententiarum mihi magis posterior probatur : nam
ut appendices librorum , qualis est noster libellus ,
uagis moris est statim , non longo post tempore, iis
subjicero , sic et eodem modo m Seorfriaee amissos jaih
libros adversus if aMoR^m exdtat , et ertt ordo libro*
rum TeNulliani , ai ista admitiatur sententla , multo
concinDior. Etenim in ista Seorpiace , quaro probavi-
mus anno GCIV. scripttm fuisse , hmeHcoe , Gnottieoe
et yaleniimmioi qneritur impugnare supplicia sponte
a obrisiianis propter religionem suscepta ( c, i.

qucm mor^m alias, id quod oronibus ipsum legeutibu^ B e. 4. 3.). Sed in libro de Anima, c. 55 , mulia dis

consiat, tenercsolet TertuUianu$ ; el quod videturadea.

quoo diximus , confirmanda accommodaiius, Praxeas is

crathaercticus,qnemMontanisUe sibi longe molestis*

simumpuiarcdebebaDt,quoniam is ipse.prxlerquan^

quod errorem doctrin» delriade sanctissima adversum

disscminaverat , persuaseral ettam Pontifici domano ,

qiiem viri docti satis bene Vtcforem fuisse existiinant, ut

jam paratamMontanistisKacem refringcret(vid.c.l.).

Neque crgodifQcile estcredere , initium disputationum

suarum Ter/u//tanuma velitatione cum Praxea fecisse.

Quam nemo negabit a Tertulliano Montanista fuisso

susceptam ; ipsum enim nomen Psyebicotum (c. i),

ipse Paracletu$ , in quo se raelius de veritate mysterii

put9t de gioria martyrum , et huic libro , ut postea
apparebit , stalim subjecit adv&rsue VatentiManosW^
brum, in quo, c. 50. init., impugnatam ait a Valenli*
niamt mariyrii necessitatem. Ilaque satis videtur ve-
ritati con&entaneum , noslrum de Anima et advertut
Valentimanot librum non multo post Scorpiacen anno
fere CGV. fuisse conscriptum.

6. — Libri advertus Valentinianot et de Prascriptio*
nibut, Carne Christi et Resurrectione, post anu, 203
scripti.

Ordo igitur librorum postulat , ut nunc de bac Va'-
lentinianerum reprebensione dicamus. Gt vero illa de-

dc summa maxima Triade edoctum proiitetur ( c. i. ^ feclione TeriuUiani ad Monianlsus inferior : quod

c. 8 , ctc. ) , ipsa denique professio agniiio
ncm Paracleti et defensionem sejunxisse se a Psy-^
clUcis , ponunt illud supra omnem dubitationem,
Sed de ipsa hujus libri aetale nos non audemu^
asscveranler pronuniiare , quamvis , si ista adversus
Praxeam disputaiio prima est inler concertationes
cum hxreticis, aique hae secutx siint siatim libroa
orihodoxx Ecclesioe opposiLos, anno fere GGIV. aut
V. assignari non male possit. Hanc excepisse librum
adversus Uermogenem noo dubiiarim dicere , est enim
isie anliquior libro de Anima et illo adversus Valenti*
nianos , ut postea docebitur, qui cum compositi sint
fcre transactis furoribus Severianis , eidem cum An*
tipraxea anno tribnendus videtur noster libellus.

quidem dicta huic dispulationi aspersa non planls*
sime docent ; nihil est enim in hoc libello doctrina*
rum , quod non potuisset etiam ab orthodoxo profl-
cisci ; sed tamen id apparet dupllciter. Primum quoi
jam se dicat, c. i6., extrem., cum Hermogene de eo-
dem atque cum Valentinianis argomeuto congressum
fuisse , qu» Antihermogeniana disputatio est a nobis
modo Montanisiico scriptori asserta ; deinde quod
vehemenier oput, e. 5. eilr., ut sibi darctur assequ!
Proculum in omni opere , quem et virginis sentctas et
ehristian<e eloquentice dignitatem appellat. Hunc Pro*
eulum ego non dubilo Proeulum illum Montanistam
liiisse, cujus exstat apud Eiuebium^ l. VI. H. E. c. 20.
memoria, cum propter laudem virginiiatis ejus, quam

quem a Montanisia Teriulliano [vofectum esse per« ]) tanquam prseclaram in eo virtutem 7^/tt/lianus col«

acerba in repetiiasab Aermo^^fie riuptias oratio (c. I»)
noii obscure declarat. Huic veluU appendicem adje-
ctt , quod initium libri et multa alia loca docent , li«
hrum de Anima refertum somniis innumerabilibus ,
qui habet haud dubias Hontanismi notas (i) ; se4
fueritne eodem fere cum Ubro adversus Hermogenem
anno , an post annum demum GGYIH. scripios , illud
vero cadere in discepiaiionem potest. Nam c. 2«
Jnesse , ait , nobis rd aivr^«<ntm fmturalUer jam «|
Marcioni ostendinms ; qux disputatio in libro , qui

(1) E. c. cum c 55. et 58. Paraelaii monita et testimo*
nium excilat, ibidemque et c. 9. dicit suos SpiritaUa cha*
usmata agiwscere, ac post Jouxmem quoque Frophetiam
m^nme comitti»

laudat, tum propterea , quod ipsum nostrum nuncu*
pat , distlnctum hoc nomine ab iis qvos modo Uiu*
daverat , JusHno Martyre , Miitiade ( Ecclesiarutn
sophista , ut alt forte incensus odio hujus viri , qul
[ut refert Eus^ius, I. c. lib. V. i7.] etlam se MonU-
nistis opposuerat), atque Irenaso , scrlptorlbus orlho*
doxx Ecclesire. Sed ipsam hujus librl setatem si quis
subiilius percunctainr , satis videtur consentanema
dicere , eum esse non ita mullo post sopitam quodaoa
modo crudelitalem in christianos exaratum. Nam et
confessionem veriiatis chrisiians sub poteslatibus
istius Sftculi ei apiid tribunalia prassidum (quam ur-
get c. 50.) defendere non admodum necessc crat,
idiitom vel ipsuffl illud calamitosum.lempasivel

m • AC DOCTRINA SCRlWORUIi TERTULUANI. i66

ij4is Tita mtnioria exsiiiisttt, ei est , ut modo dice- A »<«<» Audio. Quid ergo est? omiies rait TertuiUam
btmus , bie lii)er eodem fere eum ScotfMce tempore

ecripius postquam furor Severi restinctus fuerat , u4
jysioria liujus (emports docet. Ilaque placet ad li*
iMruBi di PraiBCfiplWHibus hmreticorum progredi , qiiem
liuic suljjieere iion dubilamus ; quidquid eiiam in coii*
traiaro pariem THlemoniiu$ { L, e. parl. UI. p. t03.
#f Mt. 0. iu Tertulliun. p. 656. ) el Whi$lonu$ (Jn
mripio ; The irue origin of ihe Sabellian and Athana-
eumDodrinee of ihe Triniiif^ p. S. sq.) dispulave«
riiii. Nam libro I. adter$us MarcioHem, c. i., se alt*
«luando exaraiurum promiitit di^putaiionem de PrcS'
eeriptione adversus liaretieos » e quo boe neoessaria
coDclusione elicitur, demiMD pesi annum CCVIIl. no«
etrum librum iuci fuisse expesitum. Alque illud ipsum,

adversus liaereiicos librl posieriores eo qui est de
Prmunplione ? Al istum locum Terlu/iiaiitis , ui mihi
videtur, non recie cepil. Nam in eo loeo non gene-
raiim iu boc libro TerluHianu$ ait se hxreiicos
confuiasse, sed addii, se id fecisse universe certi$ ei
ju$ti$ et nece$$arii$ prceuriptionihue. Ilaquc in aliis
libris nou se poliiceiur separaiim confuiaiurum bae«
reiicorum singuiorum doctrinam, sed osleusurum se,
singulos eiiam bxreiicos eorumque scila, »iaie doc-
, trinis recte seniieniium cedere. At denuo Whl$tonu$^
I. c. p. ^ : AntiquLor esi is de P/tiMmpiioiie Commen-
\9ir\\x% Apologetico TertulUani. Quamobrem obsecro?
Expedile/mqniim Apolog.c.il., prmuribimu$ adulte-
ri$no$tri$, illam eue reguiam veriiati$t guce veniat a

neqiie iewporo eo , quo lilirum Hostrum perACriberel, ^ Chri$te^ tran$mi$$n per comite$ ip$iu$, qwbu$ aUquand^

Tacuum a Mofiiauisurum errorilHis fuisse animum
Teriullianl darissime ostendit , ui non dicam ho-
xum errerum v esiigia non ol^eura «sse in boc libro ,
TeluU e. 46«, ubi , eum doceat , eiiam malignum gC'*
Riwn fcffiulari insiliuiiones diviuas igiUd quod^ inquii,
H eummum Pontificem in uni$ nuptiie $latmt , habet et
nrg^me , hahei el continente$ ; et quas sunt generis
ejttsdem, Sed age aperiamns ea capiia , unde omiiis
ad bane eaussam disputatio ab iis qul cenira sen-
tiuoi dudiur. Ac priouim aiuni , locum a uobis e li«>
hr« adversus Mardonem exciiaium significare etiam
petse iibrum jam scriptum ; Wi$thonu$ eiiam aliud
e&mpium ponit bujus luquendi medi , nec nseessa-
riu» in re omnibus nota, nec uilo modo apium, e lib. p
V. c. 19. Sed iliuddefendinonsaiis poiest. Nam quo*
iteacumque TeriuUianu$ aliqucm librum jam a se com«
posiium prolert , nunquam futiirum adbibet loquendt
genus, sedubivisprseieritum , aique eodem, opinor,
modo praeteriti temp<^ris flexionem usurpatorus luissel
TewimUiemue^ ui fecit de hoe libro alibi ( In libro de
Cmfne Ckried t c. 3.), si illuin jam a se com-
^osiiun voluisset dicere. Neque vero iliuii niinus esi
eoiiiorittm , cum locum ex Aniimarcione TiUemontius
pniai remanere potuisse « libris iis , quos ante hoc ,
quod exsial , opus adver$u$ Marcionem jam contia
eum scripserai. Nam ei illud mera conjeclura est
nullo roodo probabitis propierea , quod Tertullianu$^
se ad serlbeiidos neetros «dv0rtiis Maireionem

po$teriore$ diver$i i$ii commentalore$ probabuntur.
Acutum vero hominem, qui cuin de prescripiione
audii, eiiam librum super ea re scripium videi ! Et
ea quidem oppufiiaiio ad seiatem hujus libri magis
periinebai ; cxtera , quibus se adacios eo dicuiii, ut
hunc librum e nuinero Itoiiianisticorum proscribe*
rcnt, baee sunt : Prtmiim Whi$tonu$ adjecium libro
nostro libellum, qui h^Dreticos ortos in familia cbris-
iiaoorum recensei, objicii, ia quo planissime oi xara
^fvyotf hoireiiei condemnaniur ; quod essci argu-
mentum nullo modo eludendum, si, quod probandum
suscspii Whi$tQnuB, hic libellus vindicari Tertutliana
posset. Sed quid pro senteiilia bodie a viris doctis
prorsus profligata dispulei , audiamus Uineu. Idem
esi, ait, ui hoe, quod in scripiis TertuUiani, dicendi
genus. Quomodo tandemt Grau^ sajpius verba iibel-
lus latinis miscei ; ioquiiur eo modo, quo Africani
soleni, horrido ilio et pene barbaro; acuiis perse-
quiiur haareiicos conclusiunculis; muita cilam ex
Irenmo sumii; denique haereiicos narrat a TertuUiano
commemoraios, eiiam eos, quos unus ille habei, vci*
uii Ebionem et Praxeam. At si , qui hunc libeiium
seripsii, Afergenere fuii, vel Jer/u^Ni/i descripsii?
NiUil ad kcc ly/iiiieiuis. Progrediamur ergo. Claris*
sime Augu$Unu$ de U;erfis. n. 66.: Tertutiimm$ tran$'
^t ad Phrggae, quo$ anteet de$iruxerat. Uhinam iau-
dem ? Nusquam, aii Wisthenu$y um ample quam in
hac appandice. Cerie audiam, uude hae WUihonue
llbros accingeret, unam iUi opposiiam dispuUtionem didicerit. Hitrongmue tideereu$ hmifentam ex hoc, de

rescissam, aiieram amissam confirmai ; et istud ar-
gumciiium Tillemontii in se etiam inepium esi. Quod
vero dicii librum de Carne Chri$ti esse priorem libris
Aostris adver$u$ Marcionem, bunc vero posteriorem
libro de hmeticorum Prm$eriptione , ea non conor
^&liugere; est enim ea de re saiis supra dispuuitim,
uade inieliigaiur, primum nostnim librum Aiilifiiar-
^yem» 4e quo hic quaerimus, non e;sse cum caeleris
•dtUMB, oee ulle modo illo de Ceme Chri$ti posterio-
iM*&d 10 fine libri de Priescripijone Teriuilianu$ :
emne fndem generaHier^ inquil, actum e$i a nobie
04mre%t heereeee omnee, ceriie ei iu$ti$ et neceuariie
pMBeief^pHonibut repeiienda$ a cotUiiione Seripturarum.
D4 r^quo ,.. eiiam tpeanUter qmMlw retpondebi^

quo qMa^UBUS , lihelio, muiu , Uoquam ex aotiquo
scripte sumU» iiemque Epipkamue. Sii ka sane, de-
scripserini igiiur mulu. Ergo hie libelius raagoam
haboi aoiiquiUieiQ« Habet profeOo , eiiam TeHuUia*
no forte a^qualcm ; an eum etiam pareniem babeat »
id nondum video a Whitumo plauum his lestimoniis
factum. Peiode, abhorrere arbitraniuf quod Teriui*
iiamu soparalus a communi Ecclesia seripserii librum
Um lieilum, Um fortero ad exagiuodos omnes, qui
se erroribus ab Eeclesia soparassent : ac , etiamsi
laiiia vis iosit veriUii, ut eiiam invitis se conspieieii*
dam defendeodamque prslieai , ipse queque Tertul'
Uanue saapius in Jibris haud dubie ia MouUuismo
cooseriptis frttseripiiooi advenvs b«reiioo» ioiblati

167 MSSERTATtO DC

inmen Innlo com consilio el ampliiudinc nusquani A
hoc lelo eum fuisse usum aiiimadvenere jubeni. (juae
dispulatio cst mngis, qunm decct, argul:i. Nani Mon-
tanistx, ipse eiianr Terlullianus, id i|uod consialj (v.
de icjun, c. 1. de Virg. vel. c. 2.)« nunquam se alie-
nos in docirinis ad fidcm peiiincniibus ab orthodoxis
professi sunt, neque TerluUiams ustjuam Psychicos
ponil in numcro bxreticorum, sed ab iis plaiii»sime
distiiiguil (e. g. in lib. de Munog. sub init.). Modo
emcndatnm aiebanl ct perduclam ad pcrreciionem
di^ciplinam suam, neque in rebus, qux sub lidcm
cadunt , de quibus dis>ensio unice bsDreticos consti-
tiiit, sc discrep.-intes a doctrina Chrisii et Aposiolo-
rum confirmabant. Ittque nibil mirari attincl, quod
ex aBtaie recentiori doctrinarum ab bxrcticis deren-
sarum argumentum ad eos impugnandos duxerit. B
Alterum vero illud TiUemontii ntliil eit. Rienim eisi
suscipiam quod bic consilio, scd in cxteris libris
obiier, de hac regula doclrinarum judicandarum Ter-
tulUanus di^putaverit, tamen illam <non obscure, sed
planc satis, proponit in libris adversus bxreticos, et
ad illain rem ex instituio dispuiandam librum nos-
Irum dcstinaverat, alioque modo conrulat in caeleris
hxreticorum ineptias. Atqoe haec ipsa possuiit etiam
opponi alii cuidam adversariorum argumento , non
levi illi quidem , sed ila Torti , ul pene nos videri
posset pertrabere in adversarias paries posse, sed a
TiUemontie^ quod miror, non satis illustraio. Vidcli-
cct summum in doetrinis apostolicariim Ecclesiarum
cum suis conseiisum , sed veheinenurm ab hxreticis
dissensum proponit cap. 36; et quod longe inajiis ^
est,vebementer,c.ii.,exagitat hasreticos, propterea
quod consueverant dicere , non omnia Apostolos
scisse, quod ipse illis videbaiur Jesus Christus dixisse
apud Joannem verbis his : MuUa vobis a me dicenda
restantf sed suscipere ea nondum potestis. Ilos postea
retundit vcrbis Ghristi iis, quae superloribus subjece-
rat : Cum venerit iUe Spiritus, is vos ad omne t(/, quod
verum est^ cognoscendum perducel ; unde erfici posse
pulat oinnia fuisse edoctos Apostolos; nam ipsos
illos Spiritum a Christo posiea oinnino accepisse ait
ex Aciis Apostotorum baud dubie constare. Atqui
hac cogitanti cuidam , et apud.se reputanli scita
Montanistarum, qui, fere ad eumdem illutii locum
Joannis postcriorem provocaiite:^, Paracleti discipli ])
nam perrectiorem quoque di<iclpliiia Christi et Apo-
stolorum defeiidebant, videretume igiiur illi Tertttl-
lianus tam clare adversus ipsos Moniaiiistas senteii*
tiani direre, ut dubiiari de hfBo^^ivL biijus libri non
posset? Noii equideni puto. Nani , etsi bic loous
ma^naro habeat ratipnein, poluit tanien proferri
etiam ab eo qui stabat a Montai.islariim pariibus.
Etenim, uti dii^imus , niisquam TertulUnnus ulluni
admiltit inter Montanistas ei orltiodoxos Apostolo-
rum sectatores dissensum de iis esse, qu.c Ade acci -
pienda sunl ; ei quod nullius verae doctrinae exper-
tes fuisse Apostolos defeiidit , illud dari a qiiovis
Montaiiistaruro poterat. Sed emendatiorem doHiuro
per Paraclnwn disciplinam, docirinas etiam qoo oo-

VERA iETATE 108

vas , sed magis confirmatas veieres christianorum
propugnabant ; imo ipsos ritus, quos receniius in-
ducios apud Montani scctatores rectius sentientet
clainabant, ut probel e sacris litteris, ipsonim etiam
Apostolorum vel coiisuetudine vel praeceptis, multis
in locis TertuUianus laborat. Sed ii haerctici ad-
versus quos TertuUiani instituta est in iibro de Prae-
scriptione disputatio, multarum Christi doctrinaruni
vel rudcs Apostolos dictitahant fuisse , vel Christum
non oninia omnibus tradidisse, ut Noster ait in IpSd
hoc, quem tractamus, loco. Quani ob rein cum
locus is, de quo disputamus, a Monianista non mi*
nus potuerit adhiberi, quaro a socio Ecclesiae recte
seiiiientis, hoc quuTitur, utra sit senteniia vel inter-
preiatio ad vcrit.item propensior ? ubi ego iion mul-
tum dubilo quin ipsuni hunc libruin dicaiu a 7ef-
tuUiano Monianista proficisci. Nam primum, sunt libri
Septimiani e disclpiiiia Monianistarum ducti , iu
quibus illi instat prxscriptioni in caussa haereticorom,
nec ullo modo , quod usu ipsi venit de libris omiii-
bus suis , ad quo> remitiere lectores poterat, suum
de PrcBscriptione hanreticorum opus aiitestatur, veluti
in Wbro adversus Praxeam^ c. t,^adversus Hermogenem
c. i. Deiiide, si isessel loci su|>eriiis tractali e libro
nostro sensiis qualem TiUemoutius fingit, non ad-
modum credibile est TertuUianum potuisse post scrt-
ptum hunc iibrum ad Montanistas delabi, qui lam
dilucide sententiam adversus Montani scliobm dixe-
rat, vel huiic librum, in quo Montani molitiones lan-
to inipetu damnati fueraiK, etiam in libris. qiios tan-
quam Montanista exaravit, ut in iib. de Canie Christi
c. i. extr. laudare. Neque vero inirari quls debel ,
TertulUanum tam se adjunxisse defensioni doctrina-
runi in clirisiianorum Ecdesiis susccptaruro in libro
quem tempore defectionis suae ab his Ecclesiis scrip-
serat ; tuin enini jam ipso tempore restinctus aliquo
modo crai ille TertulUani in secus seiitienles orthodo*
jx Ecclcsiac socios furor, seque, placalo paultsper
animo , in haereiicos converlerat, unde major cum
recte sentientibus conseiisus et niitior de iis senten-
tia cxstitit (i).

ARTICULUS VI.

Quinta dassis /t^romm, quorum nec cftas nec doctrina
certa est»

I i. -" Liber de Pcsnitentia.
iam de libris, qui sunt de Carne Christi^ deque carnis
Besurrectione^ noii est quod uiulta dicamus, cum hunc
co posteriorein esse illius libri in hoc excitatio saiLt

(1) Ardua sane, si qua fuerit, ac angustiis iatricata
videlur lisec de Prsscriptioniim lempore oontroversia .:
quaiii rursus in hwjus 0| eris decursu iii proinplu erii aUqua-
teiius exagitare, nostraroqiie , etsi nubis non Uceat taniai
oonifODere liies. seoteiilism qualerocuuique expllcare.
Nuiic autem id obiler lantum dicere juvat, nec jam vtdeli-
cet dispticuisse quam subodoratur Tilletiioniius optnionem,
qua libruiu hunc. equidero anie Tertulliaui detectioaero,
cum adhuc sana fide floreret, ac forsau dum Rome agens
traditiones aputtlolicas peuitus inirospiceret , conce)itum
fuisse ac incGeptuni , nec lamen nisi post lit>rus ia Marcio-
nero, hterente jam auclore in rooutaoismi fiBce t in lucem
ediium arbitraremur. Em>.

IC9 AC DOCTUIN.V SCRIPTORUM TERTULLIANI. 170

doceat(r. S, )« ac ille demiiin posl librum de A essent gravisslmis flagitiis, npiid Deiim, si ad bonam
h(treiicanim Praieriptione compositus sit , quod

eodem modo apparet { Vid. art. 4, § 6 );at cer
lus borura librornm annus non constat. Restant
igitur ii iibri, quorum nulla, ul mibi videtur, rali» vel
a»Litis vei doctrina! Iridi potesi (is enim erat terlius
nostnc scriptionis lociis), de quibus cum alii, qui
eam rem a sc perfeciam putarunt, decrevisse sibi visi
sint cnm aliqua certiiudine, qua)cumquc iii isiam rem
disputaninl.ea nos,quibus inagis placet in baccnus-
sa verecnndius loqui, oporlet paululum posiremo loco
exculere. £st bujus gciieris libcr de Pmitentia^ «{ucm
Tertul^ani esse adeo negabat Era$mus, probaius iii
h.ic re a DalUeo aliquando, eliam ab Boffmanno, ma-
ximcproptcr styli di^^simililudincm lu lioc cocterisque

mcniem rediissent, adiius non esset impediius. Ex
quo eliiim illud efficiliir, noii revucare TertuUianum in
iibro de Pudicitia id, quod in singulari libello orllio-
doxorum olim senteniiae addictus scrlpsisset, sed ni-
bii nunc fatclur, nisi se aliter sentire de ista venia a
coBtu sacro concedenda, qiiam olim inler orthodoxos
non quidem scripsissei, sed sensisset tamen. Quid
crgo est? 7er4t<//iantimnc pularemus huiic librum in
montanismo scripsisse? Neque hocaudeo dicere. Nam
eisi peccatoribus nd pristinam eamquc pcrveraam vi-
tnm redeunlibus non nisi unamcamquc nliimnmspem
venioe apud Deum impotrandae polliceri videa-
tur c. 8 , lameu et in ea re nibil ducct, quod
proprliim fuisse legamus Montanisiariim, sed quod

TertttUiani iibris ; qiiam cgo , faieor , deprebendece ^ eiiani ab aiiis orlhodoxorum vebementer propugna

non satis queo, etiamsi hic non tam appnrent Impc-
ditani illad el concisum dicendi gcnus, qiiod regiiat
in caRterls. Neque enim tanta est, quanta putatur, Iiaec
dissimilitudo, scd eadem fracta et 'mierriipta diciio
bic exstat, qo» cst in aliis miiigala! paulisperdiciio-
nls libris veluti in iis, qui suni de Patientia^ deque Fu^
ga in peneeutione. Sit igilur hic liber Septimii noslri,
scd enm^cum scribcrct» cujusnam secUe fucrit, dicere
non aadeo. At hic intcrcedunt fere omnes, certissl-
mumque esse aiunt, cum oribodoxis lum TertuUianum
sensii^se, namqne etcum coetui sacro potestaiem con-
rederc dcliclacondotiandi iis qui gravius pcccasseni,
tfUBtm imrsos destriixissct in libro de Pudicitia , et
ia iUo libro ipsum illiim profiieri, se nunc confuta- .
re^elle Kbram quem olim, haeresi communis Eccle-
Bt» addictospro hac potestaie scripsissel. In qua uiif'
T2rsa dtspatatione multo sapieatior mihi viJeiur Boff-
fnannnSf quam in cxteris. Namque I. c. §. XIII piilciirc
luouet is, longe diversam esse qusestinnem in libro
de Pamtentia propositam ab ea, quam TertuUianug \n
eommentarioiifper Pudicitia posuit, atque ctiam Mon-
lanistas omne illud potuisse defonderc qiiod esi in
Itbro de Pcenitentia proposilum. Vide)icet non supcr
ea re ernt orthodoxos iitter ei Montanistas quxsiio :
posscntne ii, qui ad impuritatem prisiinam graviori-
biis delictis rediissent, interposiia poenileiiiia, veniam
malefactorum a Dco impetrare, qiiod ncuiri, ne Mon-
lanistai qnidein, negiibanv, qiios poiius consiat ipsam

tum essc inveniamns (Vide Bermce, Pastorem Man-
dato 4,1/1 Fabricii Apocryphis N, t. T. lU, p. 845,
sq:, et looa ibi a Fabricio n7a(/i),nullam s|)eQi esse sa-
iutis ils qui post susceptiim liapiismum ilerum gravius
et ad jaciitram vcra: pietatis peccassent, quod pessi-
main baptismi diOerendi consueiudiiiein in Ecclesiam
postea intulit; et qu^durius locutus esse vidcrl po-
lcrat, ipse his verbis subjectls mitigat: Yerum non
statim succidendus acsubruendus esl animus despera-
tioiie. Quare ad quam vel ^iaiem vel doctrinam liic
libcr rererendus sit, cum alia) rei dirimendx in hoc
libro significationes non exsieiii, me quidem prQrsus
nescire profiteor.

I § 2. — Liber advcrsus Judwos.

Atque etiam illud non me faicri pudet de fibro
quem adversus Judmsconscfiphlif in quo niliil est,
quod Montani ineptias sapcret : sed neque illud ad-
mirationem habct ; iiulla eniin fere exstitlt TertuUiano
\n hoc libro talium commemorandurum opportunitas.
Qiiare illud est vidcndum, utrumne ibi aliqiia repe-
rtaiur temporls significaiio. Et ea est qiiidcm sub-
obscura in duobiis locis : Priina c. 7 in quo Dri-
tannorum inaccessa Romanis loca commemorat^ et
paulo post eos Oceani sui ambitu conclusos. Qu;c res
qiiidem Daronium {AnnaLEcclesiast., adan. 212.), i4/-
/ixif(m,aIiosque deduxit in]eam opinioiicin, ut creJe-
rent post viclorias Spven a Dritannis rcporlatas scrlp-

il9fi9'iipi9iv a reis postulnsse, scd enm quidem non it:i, J) tum hunc librum essc , ct iia anno fore CCIX ; quod

ut iinpeirarei, qui peccavcrat, vcninm nb Ecclesia cl
conjunctioniscumillarcstilulionem.sed utinciiarcntur •
probi ad snpplicnndum Dco, ul liuic peccntoi i taiidem
ailiqnando veniam concederet ; scd illud (iu:vrcbniur
potias, liceretnc Eccleslnm usurpnre poicstntem, qua
te non destitutam ctiam ipsa sentiret, recipiendi se-
jmicios a socieiaie sua peccatorcs in aniicitiam vcie-
rem el communioncm sacrorum; quod Montanistx
iia negabant ficri debere, sed orthodoxi itn posseTicri
aidKifil. Hanc igitar licentiam usurpaiam ab orihodo-
i^ T<rlii</tanii< in libro eo, qui esi de Pudicitia^ ve-
taBenter salseque exagiiat, sed in libro de Poimten •
0et Bcqoe eonfirmal, ncque impugnat etiam, sed dc
illa teaia ioquiiur, ad quam etiam iis qui iinincrsi

TfiRTULLUM L

ego um dixerim ; nnm quomodo tum taiulcm loc^ Bri-
taiinorum dici innccessa poiuissent, quorum eibi adi-
tiiin Romani feceranl ; el qui potuissel TertuUianus
dicero : Trans istas gentes Ronianos porrigere regni sui
vires non posse, cum illud ipsuin iiiler Brilannos fc-
cissent. Nlmls profeciu clare confirmat Berodianus
(Bist.^ Ub. III, c. 14, p. m. 170), Severum ;son modo
Gctam in iis Briiannorum regioiiibus reliquisse, quoi
imperio Romnnorum 'subjecine eranl, sed Severum
qiioque, perglt, Intius sc profudisse. Ncquc vcro mu-
rus a Severo in Brltannia exsiructus, qui Daronium
cxierosquc decepit, is esi, quo 7«ri/(//iafiii5 signincat
conclusos finibus suis Britnnnos fuisse, neque cnim
inuro, scd inlra Oceani ambitutn conclnsos Dritannoi

[Six.^

171 DISSERTATIO DE

planissime dicil. Sed isia demum, qusc de Brilannis A
raatcri scriptores tradiderunt, sunt in expeditione
Seven adversus eos facta, quam consint fuisse anno
CCVin. susceptam. Prior igilur hic TerhdUani libcr
cxstiiit, et niulio prior qnidem, si quid video, recie-
que TertuUfanus altcro in loco disputavit, qui est
c. 13. Neque enim tempore scripti liujus libri cui-
quain Judxorom pcrmissus erat aditus ad Betiilche-
mum aut agrum circumjacentem , nut Hicrosolymnm.
Enimvero consiat,Sf rennu multas rogasse Judneis nmi-
cas leges , quas in compcndfo recilavil Jacobus Bas-
naguis (Bist. des iuifs^ l. \III, p. 49, seq^), ac isla jura
Spartianus ( In Vita Seveii, c. 16 ) ait fundnla
ipsis essc tum, cum Severus , capia Ciesiphonte, in
.Egyplum proficisccrelur, li. e. an. fere CCII. Itaque ,
iion est credibile , cnm muiia ipsis jnra concesserit , B
amplius quemqnam prohibuisse ab adilu vcl Hiero-
soiymorum vcl cujusquam alius in Palxstina loci ,
ncc dici potest exilium Judseornm vcl TertnUiani ad^
verstts Judasos librum demum post illum annum exstl-
tisse , sed antea magis. lA qua sententia conOrmari
videor loco aliquo TertulUani ex ApologeiicOy c. ^l,
ubi pncter alia Jud.tiis nnrrat ne advennrum qni-
dem jure concedi, ut torram patriam saltem vcsti-
gio salularent. Quod etinmsi ialsum sit de nniverso
Pahicstinac Iractu , e quo non videntur Judrei iic pcr
Adrianum quidem cjecti , qnod mullis locis scriplo-
rum vetcrum imprinmdocuil/o. Massonus(ln coUect.
histor. ad op, Aristidised, a Sam, /«56fo. §6, n. 8) ;
tamen Tertullianum ita oportuit existimasse in ApolO'
getico. Undec.xUeris,qiiaediximus,assumplis, ejusdem ^
ferc xiaiis esse librum advcrsus Judcsos colligi quo-
dau) modo potest. Sed cuin ncquc annus hujus libri
accuraie possit dcQniri , ncque perspicuum sit , sen-
sei ilne jam tum TertuUianus cum Montnnislis , pla-
cuil etinm hunc librum iis adjiingere, quorum nec
acias ncc doctrina apparent; ei colleciis omriibiis iis
qusc haclenus proposiia sunt, iia fere ordinem libro-
rum Teriulliani constituere.

Anle suscept,

montanism,
De Oraiione.
Ad Marljres.
l)e Spectaculis.
De Idulolairia.
Apologelicum.
De Teslim. animse.
JM). i ad nalio-

nes.
De Baplismo.
Lil). 2 ad uxorem.
(adversus Judaeos)

In Monlmusmo.
De Coroiia.
De Virg. velandis.
De Cullu fernlnar.
De Fuga in perse-

cut.
De Exhorl. casli-

tatis.
De Mono^amia.
De Jcjuniis.
De Pudicilia.
Advcrs. Praxeam.
Adv. Hermog.
De Anima.

Scorpiacen.
Adv. Valeniin.
Adv. Marcion. 1. 1.
De PrKscrijit. hae-

retic.
n, in, IV, advers.

Marc.
De carne Christi.
De Resurreciioae.
Lib. V, adv. Marc.
De Pallio.
(Dc PatieiiUa.)
Ad Scapulam.
(De PcDnileniia.)

§ 5. — De Actis Perpetuce et FeUcitatis^harumque mon»
tanismo.

Alquc hic possemus fincm Hiccrc disputationis
noslric ; neqiic cniin cxlcra TertuUiani scripta, qua)
vcl pcrpcram sunt ipsi adscripta, vcl non exsiani,ex-
culerc nobis est propnsitum. Sed in animum vcnit
quncdnm de Actis illis SS*- Perpetuo! et FeUcitatis di-
cerc, qure sunt, qui etiam TertulUano tribncrinl. In
quibus unuin illiim Whistonum impugnarc placcl, qu
omncm opcram deJif| ut hacc Acla TcrtuUiano asse^

VERA iETATE ' 172

rerel (In tlie saered history of the JeUiish and chrislian
church^ parl. H, vol. 6, pag. 477-78). Alque i's SS.
illas martyrcs non quidem arbitrntur e disciplina
Monlanistarum fuisse, quod quibusdam placuit, veluli
SamueU Basnagio (Annalih. PoUt. Eccles., tom. H,
pag. 234, ^s.); scd h:cc qui collcgil, cihu plane putat
noh monlanistam modo, sed et TertuUianum fuisse.
Qua dc re iiobis sedet contraria scnlentia. Nam pri-
mum multa sunt iii ipsis', quos Perpetua rcliquii ,
couimcnlnriis, qua^ haud dubie cam ostenduiit c
Blontniiistarum lainilia fuisse. Idque jam occupayit
Basnagius, sed nuclus est, qui coiitiadiccret , Jose-
phum Auguslinum Orsium^ qui, quainvi^cum , qut
acta ista collegit » monlanistam cxi>timet , tanicii
sireiiue in defendenda harum mariyrum fide laborat
{In diss. Apologet. pro SS. Perpetuce, FeUcitatis et
sociorum martyrum orihodoxia , udversus Shm. Bas-
nagium^ Florenl., 1728, in'4*)'; cujus argumeiita ine-
niini mihi olim legenli rem istam non pcrsuadere,
scd plurima coulinere ab hac disputaiione prorsus
aliena. Sed nuiic quidcm non esl ad manus ; itaque
uiium Whistonum perscquamur. ille ne litteram
quidem qux montaiiisnium sapiat ait esse in his
Perpetua: et Satm-i cotnmentariis, e quibus pene isia
Acta coinposita sunt; quod quam a vcrilale abhur-
rcat posiea docebimus; deiiide hoc unuin sufncere
ad omncm litem componendam putat, quod Tertul-
lanus primus fuerit qui errores Montanistnrum iii
Africain tempore fere co , quo supplicia ab his mar-
lyribus sumpta suut, induccret: quare cum vbt in
Afri' am hxc scita fuisscnt deiata co temporc, noii
posse dici hoiniiies liiicrarum rudes longe remoios
a Carthagine, quales isti fucrunt, jain istam discipli-
nam suscepisse. In quo sermone iion unus error re-
peritur. Primum hoc sumit sibihaud dubie,quod isli
mnrlyrcs morlem subierint Tuburbu , cujus urljis
scio incntionem injeciam esse iu spuriis horum Acto-
ruiii exemplis, el est quoque ejus nomen a Whislono
expressum, sed et per meliora a7zoypoif«. et argumen-
tis Valesii ac Ruinartii (In not. ad Acta martyr,, pag.
90, 91, ed. Anutel.) satis exptosum. Quare si eos, ul
illi viri docuerunt,C:irthagine intercmplos credamus,
facile accipcrc hi notiliam errorum Moiitanistarum
potuissent , cum TertulUanum Carthagiue vixissc
omnes norint. Unde vero Wlustonus docebit 7er{{(/-
Uanum primum fuisse , qui in Africa hos errores et
tempore fcre suppliciorura ab his inartyribus sump-
torum sparserii? Et si hasc etiam dederim , quid,
obsccro, incredibilo esterrores a TertuUiano in Africa
disseminaios, quos ante aiinum CCV , jam scripiis
defendeiat ( Iiuic cnim aiino moriem SS. Martyrum
Whistonus adjunxit) , perifeptos ab his martyribus
fuisse, imprimis cum plurimi ad societatein Montani
acccdentes, expertes litterarum fuerint, et ita horum .
mariyrum similes. Ac multo magis abhorret id, quod
nihii sit somniorum Montani commenlariis ipsius
Perpetuas,ei Saturi aspersum. Nam prinmm magna
cst suspicio Iiumani scnsus in ipsis spccicbus his .
hominibus objectis. Etenim Perpelua non modo sia-

173

tim cuni baplismo se

AC DOCTRINA SCRIPT0R13M TERTULLIANI. ^ \U

proGlciur dolcm fulurorum A dam clirisriaiiorum ad propria miracula producenda

pr.Tnutiti3ndorum a<?cepisse(1); scd iia ellam ndenter
ilc CJ dolc loqtiiiur , ul pro aibitrio fulnra pri£sa{;ire
el vcl ab ipsis inferni suppliciis morluos libcrare
posscl (2).Quam poslremam nrrogantam iionexcuiiam
iiuncquidcm, sed vehemetilcr luincn dubilo, an tein-
poribus iis , iii qua; xlas Perpetuoi incidit, h. e. soc-
culo P. N. C. sccundo labcnli , illa miraculorum
facullas ei quasi immancns virlus, qunc Apostolis
EccIcsLcqtie Aposloiic;c dala eral, reclc tribui dcl)eal.
Cnjiis scntenli(C, ul brevilaii locusdetur, duas pro-
poDam rationes. Una Iixc csi, quod doccri nullo modo
posbil, quemqiiam , • si ab Aposiolis discesseris, vel
acccpisse laleni racullalcm, nisi manibus eorum sibi
iiupo.>ilis , vel illain C(mimunicarc itoruin cuin aliis

idouca*, neino, opinor, dubilabit, qui vel hxc cum
iis contulerit, quac sunl ab Apostolo Rom. XII, 5 8,
ei ad t Cor. Xlt, sq., di§])ulata. Aique;; illas addit
Pimlus V. 43. ad Eplies. IV, V, 13-14', daias esse

p-fXP* xaTayTii7«acv oi 7ravT«v «'5 t:^v cv6Tif;Ta t«5« nloriOii^
xai T^; iTriyv^acw; toO ubu toO Oiou, ctj4v8^ T^>etov, €ii
filrpoj ^iXuCcci ToZ TtlripbifjiOLTOi Tou xptrrou, x.V. A.; undc

efHciiur eo tcinporc exsiinctas has facultates fuisse ,
quo cum ii, qui e Judxis, tum qui e Gentilibus chri-
sliani facii cranl, (ol Tt&nti) in iisdem rebus cre-
dcndis agnoscciuloque uno illo Filio Dei cohsensissenl,
ei univcpsa ex ulrisque collccta societas chrisiiano-
rum (qux hic , ducta a^iabernacuio Mosalco, repleto
illo divino splendore , similitiidine , TtXr.potfUK rou

poluisse; coiilra, qui in coniraiiain parlem dispulari ^^ xp*<'««' coli. c. I, 22, 23, dicitur) ad virilem quasi

possint, plures sunt et saiis iltusircs loci. Peirum et
Joaunem Aposlolos, ut hoc uiar, qiinrc tandcm a c;u-
teris missos cs^e Sainariam ^i4c£. YIII , U, «7.),
qnare mauibus imposilis yirtiilem crriciendorum mi-
raculorum distribuisse novis christianis dicas, cum
ipse jnm Philippus Evangelista mullis miracuis Sa-
marlx cclebritatem essel consecutus? quare Cliri*
stiani Epbesini {Acl, XIX, 2, sq.) ad quos priuitis
nanc Paulus Aposiolus accesserat, neque accepisse-
se Spiritum 5., ncque etiain scire quid hoc rei esset,
poluissent di^cre, nisi ita, quemadmodum dicelTa-
mus, fuissei? Quod si ila esi,' nemincm affirmare
audeo sub finem sxc. II. fuisse chribtianorum qui
biijusmodi facultatesplendesccret; ncqncenim tum, ^
qut ab Apostolis eam poliiissent accipere in vivis
versabaniur. Altera ralio in locoEph. IV, 7, sq., con-
linctur. Etenim cum Paulus miilta superius dispuias-
8ci,quil)us iis etiam qui adhuc fuerant cultum deoruin
f ecuii , camdem cum Judxis partem vindicarei gra-
liainque divinam, ut dissentientes inter Christianos
judscos ac geniiles in concordiam redigeret ; posiea
aiiijradvertcns, facultates ad miracula multum ad
aleiidam utrorumque discordiam faccrc, et quod ips;c
lix pro arbitrio Chri.sU sapiinlissimc siiit distribuia;,
et qucm fincin liabcanl, el ijuod noii cxsiiiurae sinl
nisi ad certum tempiis, perspicue confirmat. Quo in
loco quin hiteliigcndie siiit non cominunes omnibus
cbristianis caique spiriiuales faculiates, scd quorunv-

l\) Acu Perpet, et Feticit., in Ruinarti Aclis marlyrum
sinceris. Ed. Amsl., p. 93. § 3. In ipao spatio paucorwn
diervm fropftsali sumus, Miht autem spiritus dtctatU : mntl
oHud peteitdum bi aqua, ttisi suffereiiUamcamis.

(2} Ibid., p. 94, § 4 : Vixit mihi froter ttteus : Domtna
wror , $am m magna diptUale es , et tanta, ttt pcslutes vi-
sionem, et ostendatnr tiln, an passio sit, an commeiUts ! i. e.
ao fiUnrum sit , ui morlis periculum eifugias? V. Hoslenii
not. ad h. I. ibid., p. i06, qui bene ol)serval locum ier-
CoUiaui, in quo sorore^ a Dotnino commemorat dignattonem
i. p. gratiam singularem, quotiescumque desiderent, conse-

2d. Pergil illa^. Et ego, quce me sciebam fabvlari cum
^ojHVio, cujus beneficia lanta experta eram, fidmter r^ro-
tmsi ei dicens : Crastinadie tibi renuntiubo... Delnde p. 90,
S 7 , profecta est ipsi vox et nominavit Dinocratetn , fra-
ireiu jam raorluum , ei cogitovit se statim dignam esse et

pro eo petere debere contintio ipsa mcte ostensnm est et

tn oramate : pericliuri mortuum Dinocralcm. beu § 8,
creliras pou pieces inteltexit traustatJm esse de pma.
Ta.it^ vim ne preccs quidera Aposlolorum , aul cujusvis
taagiii tegaU Dei uoquam legimus. babuisse« ,

xMalcin perducia , non se jactaiidam nmplius fraudi-
i)us doctorum ^cuSai^Snwv permitierct. Sed isliid
tcmpus non ita niullo posi Apostoloruin omniuin
obiium, aiit sub niediam fere snnc. II partem exstilisse
suspicor. Clcnira ut Adrianus Judxis Ilicrosolyma
ciiUumque ibi publice celebrandum interdixerat ,
cbiisiianos, quorum animi adhucad Judaeorum reli-
gioncm fueraiit incliiiati , paucis exceptis , Sulpitius
Severus (tlistor, sacra, lib. II, c. 51), el hunc erro-
rem abjccisse, ei Marcum e gcntilibus cpiscopum
Ilicrosolymitanum creasse, quorum haud dubie cxem-
plum coclcri eju^dein gcneris imitati fuere; iieqiie
eniin post hucc disruptnm christianorum socielatem
prisiiuisde obscrvanda 1e{^eMosaicadissidiis unquam
deprchendimus. Nam etsi quis obverteril Cerinthia-
nortini^ Ebionitarum , Nazarceorum et Elcesaitarum fa-
milias, tamen qui bis , trausacta priori succ. II
parie, se adjungcrent, paucissimi fucre, ncqiic cxi-
stcre ullo teinporc-tanta christianoium concurdia
potesl, ut nulii ^iiit prorsus, qui disscusyin a ca^le-
ris piofitcanlur (1).

§ 4. — De Motttaitislis Artottjritts.

Esl porrOy qu:c magnnm movcrnt susyirioncm
montanibmi Perp^£M«visioea,eqni sc illa fnicliirin-
stantCMi sibl vi (lcntam moricm iiitellcxissc (Sect. \).
^einpc illi in visione offertur a quodam pnstore
biiccclla casci; edit illa, ct qiii adstant univerii Amen
dicunt. Qnid hoc csi ? Nempe sigiiincalio necis vio-
^ lentrc. Quomodo hoc sequiiur ; casei pariicula , et

(1) Islam tnfaustam sane, tantisque marlyribusingratam,
Yalesii ct Basnagfi spnteiiiiam,qiiam malc refricat hic aiictor
'noster, strenue fusam fugalamque habet in percmptoria
Jos. Aug. Orsi poslea S. u. E. carJinalis disserlalieneapolO'

?etica pro SS. PerpettuB. Felicitatis et SS.SiM.Qrtliodoxiat
'lor. 1728, in (pia haec imprimis slaluuiilur : !• conslare ex
gravissiinistesiiiiioniiscullum fuisse SS. miirlyribiis noslris
ab omni aevo in ecclcsia praeslilum; 2* eliamsi e fontibns
monianistarum dimanarint acta SS. marlyruni, nibil inde in
ipsis prxjudicii snboriri; .3^ niliil reapsc in i| sismct actis
occurrere quod Moiilani oiliciiiam redolcal, aut qiiol cum
genuinis caelerorum martmun actis nonaf»priineconsonet;
4* eas demuin essc mariyrum iiosirorumurmios, eos visio-
nuni fruclus, vaiicinioriim cvenlus, miraculoruni, docirinae,
toiins'iue c niiderationis caraciercs, ut paleal itlos fuisse
spirilu divino afilatos et a monlani^larum insiiuilis a loto
coelo alienos; quaj vklcre cst infn in III loin. hujusco
Bil)Iioth. uln de SS. Per| etuae et SS. actis cum varlorum
veleruiQ et rccantiorum noUs loco suo edendis. Edd,

175 LISSLilTATIO DE VERA iETAlE 176

Amcn^ et violcntum morlis genus? U\h\, si /luid A §5. — WhittoniargmnenlaproTerluUiano auetore
xideo, non Tidennir ea conjuncia aliquo modo , nisi
lianc c Montanislarum familia virginem Tuissc dicam ;
quippo qnos, nliquos ccrte, Epiphanius ( har, 49,

§ 2 ) nliiquc dicunl in sacra coena ( in ngapls rorle
▼olebant diccre liomines non niniis accurati ) cnscum
adliibuiiise. Jam vcro usu venerat inler chrisiinnos,
ut qui adcssent ex multiluiline Amen addcrcnt in
sacro epiilo , id quod e Justino Blartyre ( In Apolog.
mag. c. 85 et 87, ed, Grabii, p, i25, 151, 15i). et
disiribui solebat etiam illud in carcerc iis qui morti
crniit destinnti. Oauiia igitur perpicua sunt , si ista
\irgo e Monlani disciplinn fuisse putatur ; si ncgatur,
explicari nullo modo, ut niihi videlur, possunt (1).

horum Aclorum expenduntur,

Bed ad aherom veniamus, quod esl in eo positum :
rueritne is, qui hxc Actn collegit, vil scriptor c Mon-
tanistnrum secta, vel idcm ipse TertutUanui quod
ulrumque TFAJsCoito placet; recte quidem, si de ilfo
quxriiur ; si de ipso Tertulliano, longe secus. Dlud
igiiur superius plane Whittono assentior propterea ,
quod ct ille scriptor ( in prxfatione ) propheiia» alt
<e ei visiones nova$ agnoscere ef honorare^ unde seet Cah
lclur nova heec documenta martyrum et revelalionmH
adjecine^ seque (Sect, i6), quoniam permi$erit et per^
mittendo voluerit Spiritus S. ordinem i$liu$ muneri$

(h. c. pugnam martyruii) cnm bestiis in tliealro)
(I) Suni, quie ex hac Perpelua; fubula occurruot non j^ conscribi, hxc composuissc jacliiat ; quod hnud sclo

hanc prxcipiic ob causam, quod orlhodoxi non sole-

shie ntagiia ralione adversus ca qua; dixi dis|.ulanda , el
adhihita elijro muUo cuni ingciiio a laudalissiiiio bistoriae
Montanisiaruni sci-iplore, lheo|Ji. Wernsdortio, § 18,
«(uibus l)rcviler pbcel ei iiiodcste respondere. Atque mihi
iion coulcmnenUa oiiiuino videiitur, qux veterum iionnulli
de adliibilo a Montaiiislis iu sacris epulis casco tradunt,
unde noinoo Arlolyrilarum tra\crunt. Nam etiamsi lllud
meple Jc modo sacrs Cjcb.ix apud eos dicatur, lon^eque
iilud pneclarius etium n viro docto ad agapas Moutauista-
rum et oblaiiones releratur, nostra tameu causa nihil
postulat magis, nisi ut ustis casei his eorum agapis viodi-
cctur. Quod lieri lacile polest non modo proplerea, quod
nulla alia reddi ratio ptest ori^nis tam rioicul» culpa)
atque cognominis , sed ({uod etiam constat , Moutanistas
xerophagiarum studiosissiinos fuisse, unde nec lauta Tuisse
coruiu sacra convivia facilc iutelligitur; eoque cltx> teoui,
qualis cascus erat, Perpi^tuam qunque cxterosque marly-
res in carcere etiain, cum veluti agaftas haberent, usos
fuisse , non ma^is dunita!)it qui , quam mlserabilis sors
eoruni in vincuhs fuerit, ex Actis iilis didicerit. Sed quod
illam rem adbibuerimus ad eUicieodum horum martyrum ,

bant mngni xsiiinare Montanistarum mnrtyres, et ita
niulto minu«, iit supplicia ipsorum atque constaDiiamy
etiam cum visionibus, qiias coniemnebnnt profeclo,
in liticrnsrcferrent. Alquod est caput hujus dispnta-
lionis, Tertuitianum eum ipsum scriptorcm fuisse,
non dabo Whistoni argumentis, quas suiit ab eo latius
proposila hoc modo : Primum hicc Acta sunt,ut prae-
faiio docet, non ita multo post ipsuin hoc facium
composiia ; deinde, exarata Iatin<\ tum , ab homine
Africnno, cujiis rei est non levc iii liorrido Afrorum
dicendi generc hic adhibilo docunicntum; iiemque
mulia adsunt verba faniilinria illa quideni TerluUiano

impriniis Perpetuae, MoiitaBismum , convelli videiur iis, C (quod pluribus exemplis probant liotstenianm ^^\\xc

quai\irdoctiss. 1. c. altulit; prhnum Aiigustimac leriul- ;' ' ^ / ^

" ~ Acta not:e);pos/rrmo,scriptor fuilhniid dubteeschola

Montani , qnaui priinus hoc fcre, qu.i isii mariyres

quui^

liani aucloritate , quorum alter illam Per^ictux visionem
laudavit , alter non comu^cmoravil ia lib. de Anima. Qtio-
ruiii ncutrum , opinor • admiratioiiem habet. TertuUianus
eiMro, dubitari potest, nuiii banc i|'Sain, de qua quaeritur,
visioiiein significaiverit ; ctim a Perpetua non nisi martyres
in paradiso visos fuisse di<:at, cujus rei quis forte mentio*
ueiii iu nostra visiooe desideraltit ; neque is ad caussam
suam, qua; uuice iii asserenda solis niari>ribus aute uUi-
mum judicii diem |>crfecta felicitate versatur, apte con-
grUv*nterque a Perpelua surotitum caseum coromemoratu-
rus fuisset. Augusliiium. vero, qui in laudibus Perpetuse
totus est, alioque roodo traditam tlti casei bticcellam inier-
pretatur, cuui vero quis hanc reni taiucii laudasse mirabi-
tur? Sed alteruni graviiis cst; Auj^uslinus illam casei
buccellaiii signum pulat fuisse dulcediuis felidtatis Perpe-
tuae, istauique interprclaliouem pcrsuasit viro cl., gui
omnem ilbm signilicationeiu inoriis violenta; quserere vi-
dettir in scala illa spinis, gladiis, aliisque munila. per quain
ascendemlum Per|)etuae ei-at; cuseus vero cur adbibitus sit
nd sem|)itcrnain felicitaiem aduiiihitiiidam , ralioiiem dicit

iiitcrempti sutit, temporc rmii^tan</< in Africa propa-
gnvil ; neccssc cst igiiur Tertultiani ctiam ba>c AcU
esse. Qiw oinnia nihil, si quid vidco, docent, nisl
Tcrtultianum essc possc etim, cui collccti hi commeii-
tnrii dcbenntiir, at euin istos etiam condidisse , illud
Whistonus non cst istis argumeniis adsecutus. Et
stinl profccto in his qua^, cuni fictn sinl ad libidinem,
vcl pliis cffi^iant quani velit, nihil cfTicinnt. Nam et
illud commcntitium cst, utidiximus, Tcrtultianum
priinuin Montnnisini in Africa disscininali fuisse au«
cioreni; cl verba Tertutliani cuiii his Aclis communla»

nd sempitcrnam leiiciuiem aauiiii.itiuaam , raiioiiem Uicit .iion siiiit cx eiiis niiidptii urnnnn dirMnli crf^nprA «piI
in lege persequeudai meia|)borffi, duct» ab iroagine Paslo- D / , quiucni propi lo iiicoiKli gcnere, sea

ris, fuisse. At ego , si uuUa ulia, iiisi Iiih;, fuisset sum|)tio<
nis casei siv;nifi(*aiio, quxrcreni quid c^set, quod Perpetu;e
caseus a Paslore rouli^ente fuisset obtatus, non aliquiJ
potiuslaclis, quod ossot ad fclcitalem coeleslis Chauaaii,'
melle quasi et laclc fluciUis. adumbi'aiidain multo accom-
modatius? Deitidu dicat miiii quis, quare Perpetua hoc
commemoret objeclum nienti suae, quod istam casei buc-
cellam acceperit jnnclis manibus (ex luore iii coeiia sacra
apud veteres christianos recepto) €f uitivera drcumslantes
Amen dixerinl, cujiis au uUam ratiouero dare possit (|uis-
quam dubito, nisi quis caussc iiostrs lavcat. Denique si
ista casei sumptio aliquid in regno ca^lesti Perpetu» even-
Uiruro signiRcat, et coenaro forie aduuibrat Agm, descriptam
in Anocaly|4ti Joannis , ex qua fere omues sunt istae visio-
nes in Actis laudatis desuroptT, Monlanistaro si dixeris
Perpetuam, multo faciliorem nal)et cogitalionem, quam ob
rem ad hoc significanduni casei buccella tradita illi fuerit,
cum caseo. uti diximus, Montanistje iii Agaiiis uterentur;
at si illum cnseum non aliquid coelcste dicis respicere, sed
conjunctum quidvis aliud cum mortc violcnta Perpetuae,
explicari Istud visum e coena hbcra potost, quam Acia ilia

ex Arricano. Eiciiiiii si pliira vcrba quai sunl iii Ter*
lulliani coiisuctudine loqueiidi oslcnderent , Ipsom
Tertuttianum taLe scriptuin coiiiposuissc, ccrte necesse
csscl, ctinm ipsius Perpetuce Satarique comnientarlos
11011 nb ipsis, seJ ^Tertuttiand fuisse coinposltos;
iiiuiin cnim sunt, ul llotstenianoB obscrvaliones docent,
vocibula in illis ipsis couimentariis' qu c in TertuU
linni etinm scriptis reperias. At(|ue occurri etiam su-
spicionibus Whistonianis polest argumentis contrariis.
Nain in nbro de Anima^ c. 55, TerluUianus quamdam
PerpetHO! visionem in his Actis narratam conunemo-
rnt, aflertquerad comprobandam aliquam doctrinam;

(Sect. 8) refenmt martyres, pridie quam fupplida
sustinerent, tanquam agapen sumpsisse.

\n AC DOCTRINA SCRlPTOnUM TERTULLlAiNI. 178

8etl nc vcrbuin csl quidem ibi, quo sc scriplorcni A taul, ul ab boc wdiar, viri dpcli quvd caus» fuerit

ul sc Monlanislis TeriuUianus adjungeret, in quibus

borum Actonim signiOcaret, quod baud dubilo qnin,
otl solet, faclurus.essel, si ipsc scriptor hujus bisto-
rke cxstitisset. Deinde nibil, ul niibi videtur, quem-
quam oportet scripla Tertulliam modumque dicendi
cognovissey qui dicere ausil, genus diccndi illud,
quod est in flne liorum commcntariorum, simu! csso
ejus, quod aliis in scriplis TertuUiani deprebenditur.
Itaqiie cximcnda sunt isia Acta e libris TerluUiani,
ncc ucccsse est igitur de ipsa coriun xtale disputare.

§ 6. — Vsu$ uuiversw hvjus Dispuiatiortis exempUs
ex historia chrisliana ductis demonstratur.

Alque, diim nos rnicm scribcndi facimus, non
dubilamos fure, quibus oninis hxc opera, disputaiidis
his rebos impcnsa, levis malcqne collocata videalur. ]
Snul enim qni vci conicmnendani pulent omncm dis-
pntaiionem qux versaiur in rebus parum ccrtis ct
exsangulbus quodaifi inodo, vcl eas res quaruin
u-us se non prima quasi fronlc olTcrt, sed perrecon-
ditus esi , omni uiilitaie desiilutas pronuntient. Qui-
bus occurrcre posscinns mngnorum virornm cxcmplis,
qiiibus in boc gonerc dispul:ilioiiuni vcrsari lurpe
non fult visum , ct pra:clnris vcncr. Ernestii vcrbis,
qui profcclo, si qiiis alius, scil quanlum sit prelium
cuivis •disciplinai sialiicndum, .itqiic {in Prolus.de
usu chalcographiWf p. 5 ) dc siiigiilis arlibus ila jiidi-
cniiduiii ceiiset , til earum dignitatem el prmtantiam^
non lam utilitatis magnitudine et necessitate, quam inve'

mulli audicndum Hieronymum putanl, qui odio doc-
torum Ecclesix Romanx ait incensum eum valedixisse
communi Ecclcsiaj ; quod, ut alia pncieream, vix est
credibile, proplcrca, quod magnis laudibus Romanam
Ecclesiam in libro de Prmcript,^ monianistico illo,.
uli diximus, perscquiiur (c. 36.); nec in eo adversus
Praxeam, c. 1, iibi vcbeinentcr cura, adulterantem
illam Ecclesiam crroribus, inseclaliu*, quidquam con*
tumcliarum in ipsam b mc Ecclcsiam cjusve Episco-
pum projicit. In bisloria deiude Montanistarum quot
cvilari pcccala, quot arguinentn emcndari poluissent,
si qui ante dcfeclioncin TertulUani , quique postea
libri scripli fueriiit, accuratiiis fuissct constitulum ?
* sunt, ut boc ular, qui in (lagitiis Montani ridiculum
ct muliebre oculos, cnpillos aliaqiic ornandi siudiuro
posuere, diicti rebus iis qiias Apollonius apud Eiiscb.,
H. E. Y. 18, memorix prodidit; cujiis verba, si quid
video, hanc rcin nulio modo conflrmant, estqueab
omnibus in eo peccaium, quod prophelam ibi comme-
moratun^ Montanum cssc crcdiderint» cum Apollonii
verba de viiiis universe intelligenda sint , qux a.va-
libus, quorum mulios MoiUanii>tx jnctabaiit, abesse
debereni. Sed polostilla cnluinnia eiiain retundi seve-
riuribus illis Terlulliani, in libriscfe Virg, ve/. CuUuque
femin.^ diclis advcrsiis niminm mulicbris elcganliae
studium. Porro Epiplianius, boDr. 49, sccl. 14. &Imiia-
nisiasdicit inlcroiandunnnaiium ori adinovisse, uiide
nieudi exercendique difficuUale metiamur^ neque ^imii- ^ Tuscoc/rtijjfortim iionicn meruisscnl; qunmculpam Wcr-

tnm quasque prosit^ sed quanU quceque si/, ponderemus ;
ut«i tero quia mngis ei nccessarium est el utile panes
pinii, ^ffl tabuias pingi^ propterea pistorum opificium
arii pictoriw praferendum putemus, Alque cgo iii cnu-
cleaiidis rebus .««uboliscuris mulio reciius iiidusiriam
ponendam essc arbitror, quam in pcrvagatis aliis,
qiiamvis ex quidem inagis videanlur ad usuni coni-
rouncro accoininodnt;e ; cum in bis parum vel niliil
sit quod elTugerit mulioruin diligentiam, in illis sem-
per sit quod disputari aiiiplius possit. In rcbus vcro
lis qiine non ccrix suni, scd probabiliier coiii^ii-
tucndae, longe niajor cst ad iHipelrnndain inlclligendi
scribcndique faculialein usus, (|uani in ccrlis et quasi
Deccssariis , propttTca, qiiod ilix mulias liabeiit

nsdorflius, vir clnrissiinus, 1. c, § Si, confularc vu!t
loco quodam Terlulliani e libro de Orat.y c. 15, ub^
iion esse modcstia». ait roanus inicr prcces sublimius
efierre ; qui locus e libro, a Terlulliano recte adhuc
sentienlc conscripto , nuUam vim ad dcpcllcndam
culpam liabet, ut non dicain Epipbanium hoc non
nisi de quibusdam inontanisiis referie. Pra:lcrca dis-
putationes Tilleniontii aliorunique de calamiiatibus
Cliristianoruin sub Scvero , quani confusac sunt c;p,
omnesque carum loci (luain pcrturbaie ac prmpostero
ordine posiii, hanc unam ob causnin, qiiod qui
flagrante priore, imperante Severo, vexaiionc, cum
eadem cum orlbodoxis sentirei Teriullianus , quique
sub posteriore, cuin ab iissesejunxissel, scripli sint,

Teliiii formns, ct cogitari ac dispulari in ulramque 1) libros iion rccle disiiiixciil. Dcniqiie nibil est di>pu<

partem fiossunt, quod inagnam Iiabcre vim nd inipe-
traiidam ipsam intelligendi subtilitalcm dudiiin est
rectissuiieque a vcteribus tradilum. Sed quid ego
universa conquirnm, cum et opcram dederiin, ut ipsi
caussx, qiianium fieri poterat, aliena, nec tamen
a proposito nimis sejuncia, intcrponerem, quibus ali-
quanturo satictati siinilium reruin mederer, el uti
lic^t cxeinplis, quibus declareiur, ca qua: dedimus,
quanquam leviora forle , lamen esse ncccssaria , si
quis mnjoris momenli locos velit ex historia sacra
excutere. In quibiis ponendis nonis ego sum, qui
velim viros docios reprehendcre, sed pauca, qux non
DHiltum qiiaerenti occurrunt, afleram, ut usus tamcn
hnJKS disputalionis quodam modo intclligntur. Dispii-

taiione nosira efncncius ad convcllenda Wbisiuni
somnia quic in libro siipcrius citalo ( the true origin
ofthe SabeUian and Athanasian doctrines of tlie Trint-
ty , Lond. I7i0, i/i-S*') proposuil, iii quoSabcIlianorum
et, ut cos vocni, AUiannsianorum do' sanciissima
Trinde scita invenla pcr Simonem Mnguni ac per
Montanistas rcsuscltata flngit , atque propterea Ter-
tulliani ea in re scntentiam triplicem fuisse conatur
doccre e (riplici librorum genere qui esscnt ab co
exarati, cuni vel rccte sensissct, vel inclinassct ad
Montani crrores, vcl iinbulus iis omnino fuisscl. Ubt
in quovis libroruin gcnere tales libros rcfert qui
plane alii librorum gcneri a nobis asserli fuerc, quo
ipso omn-s Wbistoninna di«putalioad nihilumredigi*

179 PARADOXA TERTILLIANI ^ laO

iiir. Scd csl Uindcm aliquando desincndum, ne nimii A disputaianim naiura , vel , qiiibus oppressi in iis pro-
in his rebiis videamur ; el commiilpndus nosier li- ponendis fuimus, laborcs alii, cffcccrunl ut non po-
Lellus dociorum honTinum judicio, quod lanlb magis tuerimiis accuraioria iradere.
sequum rogamus nobis , quo magis vcl ipsa rcrum

PARADOXA TERTULLIANI,

CUM AWTIDOTO

JAGOBI PAMEUI.

-9iSd-

i, De angelis descrtoribus qui duxcrunl filias homi-
' iium. Tom. M. lib. de IdoioL c. 9. n. 47. Lxbro de

Habilu muiieb. cap. 1. mm. 17. Ub. de CuUu [(Bmm.

c. 10, num. 56, el L de Velandii Virgin. c. 7, num. 52.

Ilem tom. iU. lib. Y. adv. Marc. cap. \$.vum. 291.

{Juxla edil. Pamelii, AM(wp.,1579;Pflri«., 1585.)

llujus Paradoxi TerluHianus primns aticlor non
csi, neque poslremus ; sed. siculi pariim adnoiavimus
ad lib. de Habilu virg., ubi maximc ex proposilo illud
iraciai, anieeum Joseph. Aniiquil. lib. I, S. Juslinus
Marl. Apolog. ulraque, AlhcKsig. ia Apol.', Clemcns
Alcxand. lib. 111 ei V.Slromai posi cuin LatUni. lib.
Il.lnsiit. divin. cap. 15., S. Cyprian. lih. dc Disc. cl
llab. virg. num. 54., Euscb. iib.V. Evang. Pr^i^ar.,
et Meihod. serm. de Uesurrcci. Causam crrorls de-
dii, quod L*X ediiio Grxca veius , quam ilii secuii
siml , posl rhiloncm Irgcrcl : sl kr/^).oi zgu Qtoy , el
Liiiina Iialica, vel SS. Ambros. Augusl. Procopioles-
tibiis, Angeli Dei , pro co quod postca lccium iiiveni-
lur ol uTol xcZ e«i/, cl Latinc , fiin Dei, quam ulram-
que agiioverunisuo tempore S. August. el Procopius.
Veruin pulchre eain sculeniiam per absutdiiaiem re-
futat S. Chrysosi. hom. 22. in Genesin, assereiis
nusquam alibi in Scrlpturis (nempe juxta ediiioncra
LXX quam solam noverai) vocari angelos lilios Dci,
itein S. Ambros.lib. de Noe et Arca, cap. 4., S. An-
gusl. qu. 3. in Gcn. el latiiis lib. XV. [de Civit. Dei,
cap. 15.; S. Egiphan. Epii. divin. dogmai. elProco-
pius in Commcnt. quonun Chrysosi. et August. ctiam
auctorilaiem libri Enoch , quo niti videlur Teriullia-
i.us, inipuguanl. Qui omnes et angclos ei filios Dei ,
posteros Seth , utpole Dei cultores, inlerpretantur ,
sicuti eiiam B. Hieron. lib. de Tradil. Hebr. in Ge-
nesin; denique ven. Beda , Uhabanus nosteret llay-
ino Com. iii Gcn. scribenles et in Scripturis sacris
rrequciilcr aiigelurum nominc viros fideles et juslos
appf llari. Quid , quod Philastrius lib. de llxres. cap.
408. inler hxreseis re(5ensetcos qui asseruiit angelos
iniscuisse se cum fceminis ante diluvium, et indc na-
tos essegigantes?

2. De angelorum apparilionibus in vera humanacir-
ne. Tom. III, lib. Wlddv. Harc. cap. 9. num. Gl.ac
cap. II, num.li.

Videntur quidem lale quid sonare verba illa Tertul-

liani : Oeldnc $cilo, nec Hlud concedi libi , quod puta»
(iva fuerit angelis caro , sed verce et soUdce subslanti<B

" liumance. Scd in :i>iis libris codcm consciiptis tcinpore
i(a seipsumexplicatsicuti ndiioiavimusadlib. deCar-
neChrisli, cap. 6, num. 60. ul niiiil certi ea de re vo-
luerit asserere, alioqui enim sibi videbiiur conirarius.
Constut, inquit ibi , angelos camem propriam non ges-
tasse, ulpote natura substantics spiritalis, et si corporis
aiicujus^ sui.lamen gencris, in carnem autem liumanam
tranfigurabiiis ad tempus^ ut videri et congredi cum ho-
. minibus possini. El aperiiuslib. de Ucsurrect. carn.,
C. 62 : Qmael angeli, inqiiil, aiiqnando tanquam /lomi-
ttcs [uerunt , edendo , bibendo et pcdes lavacro porri-
gendo ; humanam enim superficiem induerant, salva in-
tus substantia propria. Iloe sufficcre ubiqucvisum esl
Auctori , quod dogmati Apellis non consenliret , qui

C cx acrea subsianlia angelos crcatos diccbal, ut nc
viderelur illi et in hoc consenlire , quod Christi cor-
pus ex seiherea matcria originem habcret suam. At-
qui qualia corpora, ct unde assumpla ab angelisfue-
rinl , eiiam hu|]ic coniroversum est apud Magistruin
Sentenliaruni, lib. II. dist. 8. § 4 : nos loco jam cilaio
cuin S. Ocrnardo de hoc senlciitiam iiosiram suspen-
derc maluimus quam cerii quid definire. An aulem
seiiserit Aucior, quod illi quidam impiiigunt, corpo-
reos esse angelos et dcemonas » non immerito dubitare
licel. Maxime quum auctor, etsi videatur hic sui ge-
neris corpus angclis iribuere , tamen faciat eos sub^
stantice spiritaiis , siculi ciiam non semel in Apologe-
lico, et nominatim c. i2. spiritales vires et angeiis

D et dxmoiiibus altribuit , et spirilus vocat. Mngis la-
men recepta cst , mihique placet eorum seulculia ,
qui incorporeos faciunt, inter quos veniunl comme-
morandi SS. Dionys. Areop. c. 2. Coelcst. Ilierarch.»
Atlianas. dc Commun. Essent. Pairis el Filii ei Spiri-
lus sancti Chysosi. homil. 22. in Gcn. Cyrill. iibro i,
in Joann. capite.

5. De aiiima primi hominis ex matcria Dei. tom.lU.
lib. IV. adrets. Uarc. c. 38. fium. 611.

Huc quidem pertincre vidcnturilla auctoris verba
explicanlis iliud Luc. XX. Reddite quce sunt Dei Deo :
Uominem igitur reddi jubet Creatorif in cujus imagine
et sinuiitudine et nonune et materia expressus est. Qul
locus forlassis in causa fuit uti sic scribat de illo

181 CUM ANTIDOTO PAMEUI. ! m

Gennad. !ib. de Dogmat. Eccles.: Nihil ex Trinilalis A esi , quj eiiain ipsum crealorem Deum, non esse nisi

corpus opinaiur. Sed de illo quoque Paradoxo inrra

esseniia ad crealurarum natufam credamus deducluni,
ut Plalo el TerluUianm, Yerum quum S. August. qui
loiies dedncii animam non possc parlen> Dei dici ,
nifail tale illi ailribuat, ego eiiam a tani absurda
hxresi ipsuro purgandum exislimo. Alque adeo niliil
illum aliud voluisse dicerc quam quod ex afflaiu
Dei sit animae origo, juxta iliud Gen. II : blt (lavit
Deus (tatum vUce in faciem liominis, et factus est homo
in animam vivam , sicuti frcquentissiine ipse inculcat,
maxime vero lib. de Anima c. 1 i . Quo loco, siculi elinm
lib. dc Bapt., c. 5.nu. 45, eam inlorpreiaiioncm con-
scntire ostendimus ciimSS. Iren., Prudeniio, Chry-
80st., August. ei Theodoreto. Qiiorum istc : Nomine
flalus, ini|uit , non inlelligimus partem nliqiiam es-
sciitiie divinx» secuiidiim Cerdonis et Marcionis ra- B
biem , sed animae nnturain per id dcnoiari, quod
aniina spirilus sit rationnlis et intelleciiialis. Qiiae
verha milii eiiam aiiani coiijecturam faciunt , loqui
Auctorem nou ex sua,sedcx Marcionis senieniia,
prxserlim quum ex Fragmenlis lib. de Ccnsu Ani-
maB adv. Hermog., consiet, sensisse illum ani-
mam longe Deo inferiorem, utpoie passibilem, eisi
immortaiem. El vero etiam repeiendum , quod utrobi-
queadnoiavimusrectecensuisse S. Aug. libro de hae-
res., quod Philasirius multas Iijcreses recensueril quae
Ilaerescs nonsunt, qualis est non haeresis, sed Caiho-
lica Patrum sententia, Ftaium, seuspiraculum vitaede
anima raiionali interprelatur.

4. De Aiiimabus posierorum Adxex (raduce, Tom. 111. Q
lib. de Anima cap. 9. num. 125. cap, 19. num.
i56. cap. 22. num, 294. et inlegris capiiibus. 27
el56.

Paradoxon istud Tertulliano adscribunt Ruliuus
Apolog. pro Origene, cl S. Uieron. libro. II. el 111.
Apolog. adv. eumdem , quoruin ille nihil deflnienduin
putat, hic salis dubie loquilur , quanquam magis
seniire videaiur esse damnalam senienliaiii. Nam lum
maxime Apolog. ad Pamach., adversus Errores Joanii.
llieros. discrtis verbis dicit, Ecclesiaslicam esse seii-
teutiam Deum novas quotidie aiiiinas corporibus jam
conceplis infundere, allegaiis ad id Scripturas Joan.
Y, Zacb.,XlI,Psal. XXXII, quanquam iuterim epist.

cx eodem Aug^siino latius. Gcnnadius autem lib.
Eccles. Dogmnt. [quem vel hiiic palet S. August. non
essc], enarrala Origenis senientia , et jam dicla , ui
dicit , Luciferianorum Cyxilli , et aliquorum Latino-
rum (iiiter quos haud dubie Tcriullianus), definit ,
formatojam corpore animam a Deo creari et iiifundi.
Ncc aliier auctor Dialogi de Animarum origine inter
SS. Uieron. ct August. Nos tamcn nihil tanqiiam
(idci doccrc mnluimus, quandoquidem et Ecclesia tot
jain inde celebratis Conciliis nihil expressc, quod
quidein sciain , derinilum rcliquerit. SufGciet autem
qiixdam in Annolaiionibus adjecisse, quibus tum S.
llieron. seiitcntiam nihil niagis probari signiricavimus,
tum ad argumenta TeriuIIiaiii absurda, qui sentilex
corpulentis seminibus aiiiinam cxoriri , ex S. August.
et Lactnniio paucis rcspondimus.

5. De animse sexu. Ibid. cap. 56.

Uoc quidein colligit TertuII. ex praedicto paradoxo.
Si enim anima simul seminatur cum corpore, videtur
illud consequi ; sed disertis vcrbis contrariam defl-
niunt sententiam S. Cyrill. llieros. Cathec. 4. et S.
August. lib. I. de Anun. ct ejus orighie ad Vincentium
cap. 8. Uujus verba quxdam adduximus in anno.tat.'
nostris, quo Lectorem remittimus. Ille sic Iiabet :
Omnes Animac tam virorum quam mulierum pulchra^
ei similes suiii, sed membra tantum corporis discri-
men faciunt.

6. Aniinam peccatricem poihis quam carnem. Tonu in.

Ub, de Anima I, inlegro cap, 40. et c, 58. tiunt. 650.

et lib. V. adv. Mart. c. 10. num. 165.
i Ad istud ParaQoxum in hxc verba ailudit, ct eadem
opera confutat Petrus Lombardus, verbis etiam a
iiobis illic citatis lib. II. Senient. cap. 51. Putaverunt,
iiiquit , quidam secuadum Animam irahi originale
peccatum , non solum secundum T^irnem , quia noa
solum carnem, sed et animam ex jraduce arbitrati
sunt. Ideoque sicutde corruptacarne caroseminatuTy
ita etiain dc Aniuia peccatrice Animam peccatricem
corruptione originali infectam a gignentibus trahi.
Uoc autem, inquit, fides Catholica respuil, ei lan-
quam veritati adversum damnal, qux non AnimaSy

09. quae esl ad MarceHinum cl Anapsycbiam , milius j) ^^j ^^^^ ^^^^^ ^^ ^^.j^j^^^ ^^ admiliit. Allega

loquatur, el illud quidcm sibi videri scribat , sed ad
S. Auguslinum remiitJll utpote nihil volens certi de-
fiiiire, quod illum legisset dubiam adhuc suspendere
sententiam : alludens ad Kpisi. illius ad se scripias,
et 157. ad Optatura de origine animarum, in qua
Tertullianum non lam damnal quod ex traduce ,
quam quod corporeas aninias faceret , de quo Para-
doxo paulo posi lalius. Nam cl illi , inquit , qui ani-
masex illa una propagari asscrunt, quam Deus primo
bumini dedil , aiquc ita eas cx pareiitibus trahi di-
cunt,si TerluIIiani opinionem sequantur, profeclo
eas oon spirilus, sed corpora esse coutcndunt, ct cor-
puleniis seiniuibus exoriri. Quo perversius quid dici
potcsi? Neque hoc Tertullianum soniniasse mirandum

vimus ibidem num. 455. pro coNtraria senteniia SS.

Ambros. ei August. locos ab eodem Lombardo ci-

laios.

7. De Aniroa corporea. Tom. l. Apotog. c. 48. num.
608. ac 609. et Tom, III. lib. de Anima, integris capi"
tibus 5. 6. 7.8.9.22. 56. 57. tibro de Carne
Christi , cap. 11. niim. 98. lib. de Hesurr. carnis c.
17. num. 1^1. cap. 45. num. 520. et c. 55. nu.
581. lib. 5, adv. Marc. c. 10. wiim. 158. et c. 15.
num. 248. Quod proinde proprie spiritus non sit,
tbid. tib. de Anim. cap. i{. et Tom. 4. in Frag-
menlis tib. de Censu animce adversus Hermogenem. ^

Paradoxon istud Auctori impingunl SS. August*

185

PARADOXA TERTULLIANl

libro X. <lc Gen. nd liil., duobus ullimis capiiibus, ei A torum ejus, quam vuli de semine exiguo aeqnari cor-

librode lliBres., elFulgent. libro !L de iide ad Pe
trum. Scdnon lam quod corpoream faciat (quod aliquo
scnsu coinmode in llilario, Cassiano, et Hicronymo
adscriptoCommenlario in Job/tuidam iiitcrprclunlur)
ntque qiiod effigiatam cl eoloratam dicat , iUe nrguit.
Sic ciilin loco priori : Deniquc Tertulliamtt, iiiquil,
quia corpus esso aiiimam credidit, non ob .nliud
fecii» iiisi quod cam incorporcnm cogitarc non potuit,
et idco (imuit ne nihil essct , si corpus non cssct.
Qui sane, quanqunm acutus est, intcrdiim contra
opinionem suam visa vcritnte siipcratur. Quuin eniin
anims colorem darci aereum ac lucidum , venliim cst
ad scnsus quibus enm incmbrniim quasi corpus in-
stiluere conaiiis est, etuit : Hic erit liomo interior^

poris quantitaii, et ail : Sed vi$ eju$, in qua mlura-
lia pecuUa consita retinentttr^ salvo subHantim modulo^
quo a primordio infiata est , paulatim cum carne pro*
ducilur in membris. lloc furte non Intelligercmus,
nisi adliibiia siinilitudine eorum qusi videmus, pla«
num facerct quod dicebal. Constitue, inquit, certum
pondus auri, vel argenti rudem adhuc massam^col»
lectus habitut, e$t f7/i, et futurointerim minor^ tamen
continens intra lineam moduli totum , quod natura est
auri vel urgenti ; deldnc quum in laminam massa laxa*
tur^ major eficitur initio sno , per dilatafonem poH-
deris certi , non per adjectionem , dum extendiiurt non
dum augetur.Etsi sic quoque augetur, dum extenditur;
licet enim habitu augeri, cum statu ^non ticet. Tuuc H

alius exterior, dupliciter unuSf liabens et ille oculos et " splendoripse provehitur aurivel argenti^ qui priusfuerat

aures suas, quibus populus Deum videre et audire de*

buerat, habens et ccsteros artus^ per quos in cogitatio-

nibus utiiur^ etin somnisfungitur. Ecce qiiibiis auribus

et quibus oculis debuit aiidire et videre Deuin popu-

lus, quibus aniiiia iii soiiiiiis fuiigilur, quum si ipsum

Tertullianum qiiisquam viderel iii somiiis , nunqiiam

se dijceret ab eo visiiin, el cuni co locutum, quein vi*

cissim ipse iion vidissel. Postremo si anima seip-

sam videl in somnis, quum jaceiitibus uliqiie uno in

loco mcmbris corporis sui, ipsa per varias iinagines

evagatur, quns videt , quis cam vidit aliqiiaiido in

som^iis aerei coloris ac lucidi^ nisi forte ut cactera ,

qiiae similitcr falso videt? Nam et lioc poiest videre,

quidem et in massa , sed obscurior, uon tanien uullus*
Tunc et alii atque hubitus accedunt pro facilitate ma*
teriWt quaduxerit eam qui agit^ mhil conferms mo-
duto niii effigienu Ita ct anim<e crementa reputanda^
non substanliva , scd provocativa. Quis bunc crcderet
cum isto cordc inm disertum esse potiiissc? sed tre«
mcnda ista suut , non ridenda ; nd hoc cnim nuii«
quam cogerelur, si aliquid cogiiaie posset quod ct
sit, et corpus non hs. Quid auiem absurdius quam
putare massam ciijuspinm metalli ex niiqiia pnrte
cresccre posse duni tunditiir, nisi dccrcscatxsx altcra,
vel augcri latitudine, nisi crassitiidine miniiatur?
Aut ullum csse corpiis maneiilc naliirx sux* qiiauti-

sed absit, uteam talein, quum evigiiaveril» credat; p tate, quod undique crescat iiisi rarcscai? Quomodo

•k1l/\/1ttiai lltlAlxl/k OA AlltAW .llAAmtl» rmmm^A .^^^l^-^—.^ llVlllIt^ *llt*>lAlklf ni...n<k A«r iIIa «iSIIu <«Aa.<i..!M »»..^..2l..

alioquin quaiido se alitcr viderit , quod inngis cre-
brum est, aiit inulata erii nninia ejiis, aut nec tuiic
aninise videtur substaniia , scd imngo corporis incor-
porea,qux* miro modo sicut in cogitaiione formaiur.
Quis enim >£tliiops non pene seinper se iiigruin videl
iii somnis ; aut si in .ilio colore se vidit , iion mngis
miratus est , si fuit cuin Ulo memoria ; aereo lamen
colore nc lucido nescio ulrum se unqiiam vidisset , si
nunquam isiuni legisset vel audisset. Qiiid qiiod du-
cuutur homines talibus visis, el dc Scripturis nobis
volunt pra scribcre tale aiiquid esse iion nnimani ,
sed ipsum Deum , qualis figiiraliter Sanctorum spi-
ritibus^ demunsiratus est, qiialis ctiam in sermune
allegorico poiiitur. Similia quippe suiit illa visa lali

igitur iinplebitanimn ex illa siilln scininis magiiitu-
tlitiem corporis qiiod aniinat , si et ipsa corpus est ,
cujus substaittia nullo nccessu crescat? quomodo, in-
quaiii, implcbil carncin qunm vivilicat, nisi Uintara-
rior fucrit, quaiito gravius quod animavcrit? Tiinuit
videlicel , ne dcficeret etiain minuendo si crescerel,
et iion tiiiiuii ut deHcerct rarcsceiido, quuiii iion^rcs-
ceret. Sed quid aniplius imniorcr, quando etsermo
pergil in prolixioreni inoduiii, quaiii patitiir tcrminandi
necessitas, et seuientia mca jam saiis sit iiota vel
^quid certum ieueam , vcf unde ndliuc dubitem , et
quare dubitcm. Loco item posteriori : Ani^uam dicit
immortalcm qiiidem , scd cam effigiatum corpus csse
conicndit. Ijacteiius S. Aiigusliiius. Nos eiiain An*

bus dictis, sic erraiit , constituentes ia corde suo si- ]) notationibus nosicis in cap. 0. ct ex b. Gregorio et

roulacra vaiix opiiiionis, ncc intelligeiites iu Sanctos
dc siiis vi^is Inlibus judicasrc, qualiter judicnnt, si
talia divinituj iii lijjuris illcla legcrenl vel audircnl ,
sicut septeni spicjc , ei scplcm boves, septeni anni
sunt, sicutjiiiteum quaiuor lineis aliigatum , velul di-
scus plenus variis nnimnlibus, urbis tcrmrum est cum
cninibiis geniibus ;*sic eiiain cxicra. et miilto magis
quas de rebus incorporeis, corporaiibus signiricaruur,
iion rebus, scd imnginibus. Ei itcm scqucnii eapiie :
Noluit lamcii TertnlUanus auiinam crescere substaiiti;»
sicut corpus ; assercns ciiaiii limoris sui cnussam,
ne etiam decracere substantia dicatur, iiiquil , atque
ta et defectura credatur ; ct tnmen quia pcr c orpus
oam locnliirr lcr.dil , nnn invcuil cxi.um iiic cn.cu-

Nysseno ei Nazianzciio, nc Caudiano, de Statu animop»
argumenta Platoiiicorum de anima incorporca con-
firmavimus ; et iu cnp. 7. nc parlim 8. argumenta
ipsius Auctoris, vel ex ScrJpturis quxdam,, non con-
cludere, e\ SS. Justino Marl. Grcgurio Nyi^senOt
August. Epiphanio, etdicto Glaudiano ostendiinus»
et c. 9. n. 109. et iiO. citaviinuscontra aninio) elTi-
gicm , et Plntoncm , ct Clemeniem Alcxandrinum»
Deinde c. il. allegaviinus locum Auctoris lib. de
Poenitent. c. 5. n. ii. ubi contrarium antca senserat,
ammam vocans spiritum , Dei ufflntu cou8un:tnatu)n.
Ncqtie veroex Scripturis l>aiac XLII. clLYll. quas ibi
pro se cital,concIudi poiest auinian, spiritiim in nliis
Swrii»iurisuon vcc li. C.c:c:uin quo scn u co pis j os-

iSS CUM ANTIDOTO PABfELtl. 18«

ftttdici aiitma,scsc cxplicat libro advcrsus Hcnno- A Judic. Domini cap. il.tmm. I5.'f(tit Fragment.

Novaiiani iib, de

genem, cap. 35. nuro. HL in harc rerba : Ul conce-
dmu, im|uil, aliquid' eiie incorporale de substantiii
dnniaxal , quum ipsa ihbstaniia eorpus sil rei cujusque.
Videtur itaqoc nd id ab&unlitatis de anima acrei ei
lucidi cohris fuisso seductus, pcr falsns quasdam
re9eiaiione$ cujusdam moiiianisticaa remiiiae , non qui-
dem Prisdllse aut llaxiniillx [uii aliquaudo existimn-
Tlmos], qux jamdudum antea suspendio pcrieiant»
«ed cujusdam earum discipulie, sicuti patet ex diclo
libro de Anim:t,cap. 9. num. 111. Idipsum Piira^
doxon atlribuit alicubi OrigeniS. Ilicron. aiquc adco
etiam ad illius opera boc Antidotum usui cssc po-
terit.
8. AHiaiam nibil pali posse sine corpore. Tom. 1.

Apolog. e, 48. num, 6u9. iibro de Teslim. anim.

cap. 4. fttiDi. 14.

n.igdeburgenscs Ceniuriaiorcs non inter Paradoxa,

sed inter dogmata fidei illud coilocant, et cx Tertul-

iiani jain dicto loco coiifirmaut, sed frustra. Ipse

enini Auctor, quasi relractans quod inilio fidei iion

saiis cautc proniintiavcmt , postca de fide Gaibolica

. inelius instilutus, libro de Aninia , iiitcgro cap. ull.,

late et piilcbre deducit : Animas pati interim apud

imferoSf id est , usque ad judiciuiii cxtreinum » ubi

inler cailcra : Quid ergo fiel in tempore isto? Dor-

fNienuts f Ai enim animas ncc in viventibus dormiunt.

Jam vero quam iniquissimum etiam apud inferos, si et

noeentibus adhuc Ulis bene est ? Pionnc et de suo suffi»

eit sibi ad titulum passiouis ? quotiens illauo corpore C

anttna sola torquetur bile^ ira , twdio plerumque nec

mbl noio ? Adeo novit et apud inferos anima dolere

sine came^ qma et in carne iHassa, si volet^ doiet, Hoc

sf ex arbitrio suo in vita , quanto magis ex judicio Dei

post mortem ? Nam et soios cogitatus et nudas oo/tcn*

tatee censura divina perscquitur. Ergopropter hoc con*

gmentissimum esl^ animam^ iicet non expectata carne,

puuiri , quod non sociatn carne commisit, In summa ,

^miiii carcerem ilium^ quod Evimgeiium demonstrat

{ Mattb. ,V ) inferos intctligimus, et novissimum qua-

*• drantem, modicum quodque deiictum iiiic iuendum iU"

ierpretamur ; nemo dubitabit , animam aliquid pensare

apud inftiros. Id ipsuin ciiam iiiculcat libro de Resur-

rcctioiie carnis, cnp. 17, nuin. 153 ac 154. Ad quod

caput ctiain.

iibro de Parad, Denique tom, V.
7riNfl. cap, 1. ittiffi. 10.

Iluic Paradoxo noii soliim apud Tcrtnll. et No\'a-
tianum, scd eiiam apud alios veiercs occasionein
dcdcrunt, tum Lazari sive bisloria sive parabolii,
(Luc, XVI ) qu^em vidit divcs in sinu Abrabx, tiiin
visio S Joan. Apostoli Apocal. Vl.qua vidilaniiiins
Mariyriim sub altari indutns stoUs albis , quibus dic-
tum Cbt ut ref|uiescercnt, doiicc implerctur nunicriis
coiiservoruni snoiuin, lum deniqueilludChristiadla-
iroiicm (Luc, XXIVj,Hodie inccum eris in paradiso.
Uiuc eiiiin , qiiiiin vidcrent distingucnduin essc sia-
tuin auiinarum sine corpore usqiie ad luturuin judi-
ciuin , a siatu perfcctiori aniinaruin cuni corporfbiis
post|rcsurrectionem universnlein, dictissfiitts Abrahee,
quietis piocidos sub aitari^ et paradisi appcllationibus
iiuncup:irunt : quemndmodum statum illuin sccunduni,
contrari(),ca!/es(^m sftittfft, aitare superius^et cociestem
portum, Non vero, quod scntircnt aninias snnctoriiin
tantisper carere divini intuitus gloria , ^icuti hodie
Auabnptist;c et Cornelius Agrippaeorumussecla, ut
pote qui legissent npiid Apostolum (Pfiiiipp. I) : Dcsi-
dcriuiii Iiahco dissolvi , ct esse cuin Cbristo. Itein
illtid (11. Cor. V) : Bonanivoluntntem babemusperc-
grinari a coipore, et prxscntes esse ad Dominuiii.
Et illud de ipsa Dci visione : Nunc vidcinus per spc*
culiini in .Tiiiginatc , tunc nutcin facic ad facicni.
Ccrte ipse auctor suain sententiam indicare videtiir
in liicc verba dicl. lib. de Aniina,cap. 56. nnin. 622 :
Usquequo perfectum iiiud repromittuur ad angeiicm
pienitudinis inensuram temperatum, Si qnis inlcrini
apud cuin sit lociis , nnt alios Palres, quibanoconi*
modam iiiterprctaiionein non rccipiat , nicinincrit
Lector , bunc errorem non officere crudiiioni et pic-
tnti tnm illiistrinin Scriptoruni , quuin Ecclesia illo-
rnni temporibus nihil ndliucccrti dc hoc anicnlo crc-
dcndiimslaiuissct. Sed circn Synodutn CEcuiiicnicatn
Florciitiiiani, qiixpost primain damiialioneinfaciain
Episl. DccrcUlibus lunoccntii III. et Benedicti XII.
id dclinrvit, aliier seniire non licet. IUius advetsns
crrores Arinenorum haic suiit vcrba : Definimus illo-
rnm aniinas qui post bnptismn susccptum nuilani oni-

', , . * . ... , ., .* 4. . . D ""O peccaii maculain incurrcriint , illas eliam, qiias
adduxinius snnilia lc:»liinonia Aucioris -^ . . > . . .

quxsl. et rcspons. intcr opcra S. Justiiii Mart., Lnc-
lantii et S. Augustini, ct indicaviimis eain esse con-
formcm Patrum sentcntiauu

9. AnimnmS.;nc:orutu insinu Abr.ih.T, seu Paradiso,
sive sub allari, seii loco non ccDlcsii , sed tamen
inferis siipcriori , fovcri ct gnudcrc, nd diem usque
judicii Doinini. Tofft. I. Apolog.cap,Vi. num, 601.
Tom. III. iibro de Auim. capite 7. ffUffr. 94. 95. 96.
97. cap, 9. fi. m. capileb5, n, 66. 58. 610. 611.
cap. 56. it. 6i2. accap, uit. n. 644. iib, dcResurrec^
tiane car, cap. 17. nftift. 152. 13i. /i6ro \\\,advers.
Mare. capite 54 nttfft. 548.549. 5o0. 551. et Scorp,
adf, Gnost. capite 13. num. 95. 7o/fi. 4t iibro de

post coniractam pcccnti niacnlam vcl in suiscorpori*
biis • vel eisdem cxut» corporibns , prout sispctius
diclnm est, sunt purgntnc, in coelnin nio\ recipi, ct
iiitueri clareipsum Doniinuin thnuin ct unuin, sicuii
cst , pro meritoruin inincn diverbitate alinm alio pcr-
feciius ; illorum auicin aniinas, qui in actuali iiTor-
inli peccnio, velsolooriginnli dcceduni, (ce^iis tamcn
disparibus, punicndas. Quid?quod dictn Scripturnruni
loca pro nlia non raciant senlcntia , si diligcntius
insjticiantnr. Pritniiin eniin clsi Lazarnm ct alios Pa-
tr s VclCi is Tcslainenti in sinu Abralio;, ct latroncni
ibidcni , sive in paradiso aliqiiandiu ruisse , satis iu
confesso sit: lanien inde per Christum m coelura sunt
deJucii, jtixla iilud P^alm. LXVII. ct E|dici. IV ; As-

181 PARADOXA TERTOLLIANI i88

ccndens Cbrisfns in altum capiivam duxit captivita- A sacerdoiis et HieremiaeProphetoD.lItutsit.S. Augus-

tem : id est, vel ipso Apostolo interprete : super om-
nes coelos. Deinde locolllo citato (Apoc. YL)S. Au-
giisiinus stolas interpretatur albas, Serm. 4.de Solem.
Sanct., mcrcedem baplismt , praemium Marlyrii» et
gaudiuni coelesUs patriae : allegans ad hoc verba se-
queniia (Apoe, 7.) : Stabunt anle thronum in conspec-
tu Agiii, amictistolis albis, et palm» in manibus eo-
rum ; unde coocludit : Staht in conspectu Agni ante
thronum Dei coronali , nulla illic ratione a contem*
planda ejus gloria separandi. Nos iiaque locossimiles
ct Cypriani etejusdem S. Augustini, ac SS. Ambro-
sii et Cbrysost. (apud quos eiiain loca qusedam ob-
scura reperiuntur) cilavinius in Annotat. nostrls ad
Epist. S. Cypriani 16. num. 19. Annoiavit etiam
aliquot pro nobis loca Feu-.irdentius in S. IrennBO , ^
contra quam alii senliunt, lib. L cap. 2. num 3. et
alibi. Si quis.plura desideret, videat Sixt. Senens.
Bibl. Sanctae libro 6. Annot. 264. et545. Hinc interim
addemus, quod Auctor , ubi lib. de Anim. cap. 55.
SoUs MartyribuB patere paradisum dicit , qtium alibi
omnium Sanciorum commune receptaculum vocet : sic
expIicetB. Cyprianus ejus discipulus, Epist. 52. ad
Antonitt.: Aliud est ad veniam siare, aliud ad gloriam
pervenire, aliud missum in carcerem non exire inde
doncc solvat novissimum quadranlem , aliud staiim
fidei et virtutis accipeic mercedem ; aliud propecca*
tis longo dolore cruciatum emundari ct purgari diu
igiie , aliud peccata passione purgasse ; aliud denique
pendere in die judicii ad sententiam Domini , aliud ^
staiim a Domino coronari. Quod ipsum facere ad
conOrmandam tradilionem Ecclesix de Purgatorio,
ibidem annotavimus numer. 59. et ad Tertulliani iib.
de Anima capH. 55. num. 611. Caetcrum Auctori ,
qui omnes unimas etiam fidelium priorum sequeslrari
vul usque ad diem judicii, prorsus contraria est illa
B. August. affirmaiio, lib. 20. de Civit. Dei : Jam
inde quo sanguis Chrisii antiquos sanclos cx iiiferis
eruit, deinceps boni fideles ,- effuso illo pretio re*
dempli prorsus inferos nesciunt.

10. Animarum Mortuorum onmein exhibitionem in«

. corporaleni praestigias esse. Tom, III. libro deAnim.

capite 57. num, 6i5.

tinus piilchrc hac de re sic scripsit libro dc Cura pro
mort., c. 10.11. 15, ncl6 : Narranlur vi^a qiiacdam,
ferunlur mortui nonnulli vel in somnis, vel alio quo-
cumque modo apparuisse viventibus, at([ue ubi eorum
corpora jacerent inhumata nescienlibus,locisdcmon-
stratis admonuisse, ul sibi sepultura quae dcfnerat,
prxberctur. Haic si falsaesse respoiulerimus contra
quorumdam scripta ndclium (uipote, exempli grati»^
S. Ambrosii Serm. de Invenlionc corporum SS.
Gervasli et Protasii , et S. Luciaiii de Inventione
corporis Sancti Stephani Protomariyris , ct aliorum )
et contra eorum sensus qui talia sibi accidisse con-
firmant, impudenter venire videbimur. Angelicis igt-
tur opcrationibus fieri , iiiquii , crediderim , sive
permittatur desuper, sive jubeatur. Id nutem aliqnan-
do utiliter fit, sive ad vivorum qualecumque solatium,
sive ut his admonitionibus generi humano sepnitunD
commendetur humanitas. Deinde post nuiltis in
uiramque partem prodiictis argumentis, sic concludit:
Mitii quoque ad vivos aiiquos ex mortuis, sicut c con-
trario Paulus ex vivis in paradisum raptus est, divina
^riptura testatur. Nam Samuel Prophela defunctus
vivo Sauli Regi futura prsedixii ( quamvis nonnulli,
inter quos, uti jam dixi, Auctor.noster , non ipsum
fuisse, qui poiuisset magicis artibus evocari, sed ali-
quem spiritum tam malis operibus congruentem illius
existimenl similiiudinem figurasse ), quum iibcr Ec-
clesiasiicus, quem Jesus filiusSirachscripsissetradi-
tur, et propter eloquii nonnullam siniiliiudinem Salo-
monis (etiamab ipso TeriuIIiano aiicubi)pronuntiatur»
contineat in laudePatrmn (c&LYL) quodSamueleliam
mortuus proplietaveril. Sedsi huiclib. ex llebrxorum,
qtiia in eo non est, Canone cootradiciiur,quid de Mose
diciuri sumus, qui certe et in Deuleronomio mortuus»
ei in Evangelio cum Uelia, qui mortuus non .csi ( UaUh,
XYIL), legitur apparuisse viventibus ? Uinc et illa sol-
viiur quaesiio quonam modo Martyres, ipsis beneficiis
qux dantur orantibus indicant se interesse rebus
humanis, si nesciunt morlui quid agant vivi. Non
«nim solis beneficiorum eifeciibus, verum ctiam
ipsis hominum aspectibus, Confessorem npparuissc
Felicem ( quod ipsuin etiain S. PaUlinus adtcstatur

Carmine in Felicem), quum a Barbaris ^Nola op-
Prima quidem facic videlur istud Par)idoxon , scd t) pugnarelur , audivimus, non incertis rumoribus.

agit Terlullian. ex iiislituto contra Simonis Magi
discipulos hoereticos, qui etiam Prophetarum animas
ab inferis movere se spondebant, quod non nisi men»
dacio in anima Samuelis Pylhonico spiritui licuissef
(L /te^.XYIII.)ipse8enlit: se^JitransfiguraiumSatanam
angelum lucis : de qiio cliam alios Paires quosdam
dubitasse ibidem adnoiavimus num. 658. Dciiide
seipsum explicat adjic^cns : nulli animce inferos patere^
idque adprobans ex diciis Abrahae ad diviicm (Luc.
XYL). Quum interim fateatur quasdmn animas in cor^
pora Dei virtute posse revocari, quidni et ex pcculiari
Dei privilegio cxtra corpus etiam cxhiberi ? maxime
quum (de quo etiam ibi, nuin. 615.) exemplum ha«
beamus in Llbris Machabseorum de apparitione Onise

sed tesiibus certis. Yerum ista divinitus exhibentur,
longe aliter quam sese habet usiiatus ofdo , singulis
creafurarum gcDeribus attributus. Quanquam ista
qu^siio, inquit, vires intelligentiae mca: vincat»
quemadmodum opilulenlur Martyres his quos per
eos cerium est adjuvari. Res haec altior esi quam ut
a me possit aitingi , et abstrusior qiiam ut a me
valeat perscrutari ; et ideo quid borum duorum sit,
an vero foriassis ulrumque , ut aliquando ista fiant
pcr ipsam pmesentiam Marlyrum ,.aIiquando per an*
gelos suscipientes personam Mariyrum , definire non
audeo : mallem a scientibus ista perquirere, qux ipsa
in compendium contraxii auctor libri de Spiritu et
Anima, cap.26, exstantis inter opera B. Augusiini.

189 CUM ANTIDOTO PAHEL1L 190

ii. Animos bominam pessimos posi morlem in Dn>- A ejus Opera LXXV ; denique adnolat. nostras in Ter*

monas verli. S. AugusLf llbro dehceres.y ad Quod-
vuitdeum.

Istud paradoxum non lam Terlulliano tribuendum
quim Tertullianisiis, supra adnolavlmus ad finem
Yiix Auetoris, quod illis id nominalim atiribuant
B. Isidorus, Honorius, Rhabanus et Gratiauus, in
Hxreticorum Catalogis. Quo fil, ut eiiam apud 0.
Augusiin.censeamuslegi debere dlcutU et paulo po>t
creduntf pro dicii et credit : niaxime cum nihil inlc
reperire sil in scriplis Teriulliani , neque illi uspiam,
sed Origcni adscribat Beati llieronymi Epist. 59. ad
Avitum , ei lib. H. adv. Hurrin. Ea vero tam absnrda
est, ut non alia confutatione opus babeat, quam quod
lixresis nomine dauiuau sil» luni a scripioribus jam j ni) Hei/aDiis"
dictis, liim a Sexla Syiiodo, eh\ paulo obsciirius, in
Origene et ejus complicibu?, Act. 11, Episl. Sophron.
Patriarchx Hierostilyin. Orl.t quippe ex Plalonis scho-
la, qul vei Auctore teslc, lib. de Anima, capit. 25. 24.
el 28. aiebat auinias hinc in ca^Ios abire unde vene-
rant, et rursus huc redire. Gui nimirum quid iribuc-
bant Origenes ei hxretici reliqui , lU verissimum sit
quod non scmel Auclor repelit, Palriarelm hceretico-
nm eue Philosophos, Iino quod eadem ratione seque*
relur bonos homities in angelos converti , expresse*
negat ipse. Sic enim lib. adv. Yaleiit. cap. 32. num.
562 : Et lamen itluc habeo deverteie, ubi post excessum
omnino non nubitur , ubi superindui potius quam des*
poliarif ubi etsi despolior sexui mcOt depulor amfelis,

tull. ad fragmeiila lib. de Daptis. ct in Viia ejusdem
ciiam nosira ad aiiiiiim Domini 201. Quibus adjicio
non mirum cuipiam debere videri, si Agrippinus cum
suis Coepiscopis tale decrelum de bapiizandis iis,qui
cx hiercai ad Catholicam revertebnnlur , ediderii, et
Tertull. scriplo Grasce jam dicto libro adprobavcrit.
Nam pleriqiie usqiie ad id temporis.haireiici, aut non
eumdem Christum conritehanlur , atque udeo ip Re-
gula (idei ab Aposiolis iradiia (quam posicriores
Patres ad hunc usqne dicm Symbolnm fidci vocanl)
non conveniebaiit, quum lamcn solemne seinpcr fiic-
rit, obsignare (uli loquilur Auclor) pdem in Patre, et
Filio , et Spiritu Sanclo, adjecta necessArio Ecclesim
mentione, siculi laiius videre esl, Adnot. noslris ad
iium. 2. intcr. Bapiismi csercmonins,
el cap. 6. n. 45. 46. ac 47. Ccrie eodem niodo inler-
prciaiur Carolus Bovius Aposi. canonem 47. et 5.
Clement. Romani Constit. Apnst. lib. 6. cap. 45.
Iliiic eiSyiiodus Nicxna i. Can. 19. etejusdem seta-
lis Synod. Lnodicena C. 8. et Concil. Arelat. 2. Cnn.
\1. Paulianislas ei Caiaphrygas bapiizari deberc
derinit , quibus addi^ Syiiod. H. Conslantinopolilnna
Can. 7. Eunomianos, Sabellinnos et Galatas hicre-
ticos; Synodus denique VL in TrOllo celebrnta,Mani-
ch;cos, Valentinianos , Marcionistas et similes. Aiqni
tempore TeriuIIiaiii polissinium florebant liermoge-
niani (quos eadem cum Praxeanisiis sensissc tradit
S. August. lib. de H;cres. cnp. 41. 44. et 45.), Fra-

, ^ . .... „« ^xeaniyCalaphnjges,Valentiniani,Marciomtoe,eie\us

HOR angd,» aul avgela. Don.que 1. de Anuna cap. 56. C ^,,^^,^ Apelletiani. deniqHe et 0«.«/«/.«««»«. contra
nnm.622.nonangclorumsubstnnliam hoininibus pol-
licctur, sed perfcctum illud ad angelica: ptenitudinis
mensuram lemperatum. Deindc lib. dc Rcsur. carii. e.
63. num. 428 : Denique, inqiiit, non dixit^^Erunt angeii^
ne homines negaret^ sed, Tanquam angeli^ ui komines
denegaret. Non abstutil subslanliam cui srmilitudinem
aUribuit. Quare satis mirnri nequeo (sicuti etiam ad-
notavi ad lib. Hl. adv. Marc.c;ip. 9. nuin. 68.) Gui-
donero Carmelitam lib. de Hxres. cap. 56.T(TluI!iano
mramque hanc hxrcsim adscril)er&, qiias rcctius
Philastrius lib. de Hxres., cap. 36. intcr innominaias
sine auclore certo collocat.

12. De bapiizandis hQcrciicis, eo quod apud ilios om«
nia yeriiati exlrancaet contraria. Tqm, Hl. tib, de
Prcescript. udv. harel. c. 12. iim. 78. ac. 80. ei lib,
de Baptis. c. 15. n. 106. Tum. 4. f}t/er (ragmcuta
iib, de Baplis. Graci, Tom. 5. iib. dePudic. cap. 19.
mm. 162.

De hoc Agrippini Garlhagiiiicnsis, aliorunique Coe-
piscoporum, et Teriulliani, ac postmodum S.Cypria-
ni y aliorumque Africx cl Grppadocix Episcoporum
Paradoxo, ne hic sim prolixior, vidcafLcctor Adno-
tat. nofttras in Epist. S. Cypriaui bXX. ad Janunrinm,
LXXL ad Quintum, LXXH, ad Sicphanum, LXXIIL
ad iubaianum , LXXIV. ad Pompeium , et LXXVI.
ad Magnum; item Concilium Carthaginiense sub ipso
eelebratuni; et Vilam ejusdem ad annos Domini 252.
ac i56 ; item Firmiliani ad Cypr. Episiolam intcr

quos ex professo latinum librum , ex quo rragiiicnta
libri grxci desumpta sniit , quae de Bapiis. Aucior
conscripsii. De iilis verum est illud Auctoris lib. do
Prxsc. adv.hxret.: Apud iilos omnia exlranea et con-
traria nostra^ veritati, ci illud lib. de Bnpiis.: Non idcm
Deus est nobis et illis , nec idem Christus , idco nec
baptismuSf quia non idem. Quod salis conslat de Her-
mogenianis, Praxeanis, Calaplirygibiis, et Quiniillia*
iiisiis , qiii aut unicain agnoscebant in Deiiatc perso-
iiam, aut Patripassiani fuerunt. De Marcionitis , Va-

. leiitiiiianis, et Apelletianis , vel ipscAugust. dubitat,
lib. llh de Baptist., cap. 15. an verbis Evangelicis in
nomine Patris et Filii eiSpiritus Snncti baptizaverint,

jy eo quod el de Deo et de Christo male senserint. Quare
ei i:obis (biculi (icPauIianis scribil B. Augiist.) credere
licct cos rcgulaiii baplismalis non lcnuisse, el (jiixta
quod loquunlur 2. et 6. Synodis) in unam dunlaxal
mersioncm baptizasse. Qnanquam iiitcrim S. Augu-
stinus, lib. 6. deBnpt. cap.25, etinm illum pro vero
baplismo agnoscat, cujus precibus qusedam inseruntur
conlra caiholicam fidcni , dummodo verbis evangelicis
consecreiur. Atque adeo ad similia S. Cypriani verba,
qnalia auctoris, eo quod iu generc ea allcgavit coulra
hccreticos omnes , Antidoium aCTcrre solet libris
sepiem de Baptismo conira Donatistas , qui omnium
hxreiicorum baptisma impiignabant. Imprimis ad id
quod dictum est : baptismum unum esse^ et hoereticorum
baptismum veritatis non esse^ quod habel lib. de Pudic.

101

PARADOXA TliiRTULLIAM

192

lib.II. c. 3. respondelet S. Aug , lib. 5. c. 21. et 29. A oportel liumanitus liic aliquid Aiicldri illisquc conti«

lib. G. cap. 8. 9. 12. 13. Adlliud : Nemo inde $trui
poteit unde dcslruitur : Nemo ab eo iUuminatur^ a quo
contenebralur, lib.4. cap. 11. 12. 13. U. 15. 16. 17.
sicuti ctiam ad illa supradicta :. Non idem Deus cst
nobii et illis, nec idem Christus, ibid. cl lib. 5. cap. 26.
Ad illnd : Apud hmeticos extranea aut adversaria veri-
lati omniat lib. 6. cap 40. Ad illiid denique : Baptis^
mvm, qunm rite non habeant, nec possunt accipere, quia
non liabent , lib. 7.cnp. ^9. 33. 35. et 47. Cxlcruin
hoc unuin bic rcpelcnduin , quod rutcniur iion scn.cl
Augiisliiius , ncquc Agrippiiiutn , neque Oyprianum
cuin suis einissiiros fuisse Dccrciuin Inin generale
adver»us bccrelicoi-Uiii bnplisnuini , si aliquid aliquo
Concilio plennrio dcfiiiiluni fuisset , siculi postea , cx-

gisse. Quare rectius Clcm. Alexandr., sub finem lib. h
Slroin., Euseb. in Cliron., iomand. in Annal. Honor*
Beda , Nicephor. in Chron. anno Tibcrii 18. pas-
sum Cbristum scribunt , xtatis ncmpe sux 35. jam
Incepto. De consulntu quopassio Cbristi coniigil, non
ita conYCiiiunt omncs. S. Aug. lib. XVIII. de Civit.
Dei, c. ult., et Sevcrus Sidpiiius Hist. sacnc lib. U.
fortassis aucioritate ducii TtTluliiani, non ei^aminalis
Fnsiis Consularibus , sub duobus/Gcmlnis collocant,
sicuti ctiam suprascripti luco priori Auctorcs. Ile-
ceniiorcs aliquot, qui Doininuin anno xUiis 51.
passuin scribunl, Consules assignanl Galbam cl Syl-
lam , qui anno Tibcrii 19. consulatum gessenint.
Verum Evangelio magis conformis est corum senten-

ccplis solis raulianistis,a Nic;ciio gencrali 1. uli jam ^ tin, etnoininatim Cassiodori castigatioris, qni annum

dictum csl. '

13. De Cbrislo Dei Spiritu. Tom, L Apolog, cap, 21.
itum. 514. Tom, II lib, de Orat, cap, 1. num, 2.
Tom, III. advers, Marc. lib, l, cap. 19. iiuhi. 127.
lib. III. capM, num, 38. 59. ac cap.l6. lib, 4. cap,^i,
num, 514. et lib, advers, Prax, cap, 26. fiuiii. 155.
Dc hac phrasi vcteriim , vcrba S. Hicron. adnota«

viiniis incap.lV. Epist.nd Gnl. et Episl* ad Painiiiach.
ct Ocean. decnoribus Origcnis, iii Ubrum S. Cypriani
dc Idul. vanilate, nuin.7l. MuKi, inquit, per iniperi-
linni Scripturaruin ( quod ct Firmianus iii octnvo ad
DemcL Epislularum libro fncil ), abScrunt Spirituin
Sanctum sicpe Patrein, sicpc Filiuiii nomiuaii. Quod
usque adeo verum esl, ut pra^ter Luctaniiuin camdem
sit rcperireapud AuctoresLibrorum de Montib. Sina ^
cl Sion , et adv. Jud. qui insccuti sunt Ctiristum in
opcribus S. Cyp. noiiris. Eodem haud dubie pertinet,
quod tolies Christum Dei spiritum a|)pellct TerlulI.
idquc eodem sciisu quo Deus spiritus vocalur Joan. lU.
et I Joan. IV. Alioqui disiinctas ab eo,sicuii ab aliis
otiam Vcteribus, Ircs in diviniiate personas, Patrcm,
Filium , et Spiritum Sanctuin conslai ex eodem lib.
adv. Prax. cap. 2. num. 24. cnp. 4. num. 49. c. 8.
n. 99. c. 9. n. 61. c^ 15. n. 75. ac 78. ei illo ipso
c. 26. n. 158. c 30. ii. 183. denique c 30. n. 182.
Quibus locis illud longc apertissimuin, quuin Spiritum
Sanctum vocat , tertium numen divinitaUs , et tertium
nomen majestutis,

14. De Christo rcvclnto per prxdicationcm anno])
Tilierii Cxsaris 12., passo anno eiusdem 15. Tom,

I. lib. adv, Jttd. c, 8. n, 82. et lom, HL /. 1. adv,

J/arc.c. 15.W. 102.

Quanquain vaiicnt In priori loco exemplaria Ter«
tulliani , lamen cain cjus fuisse senleiitiani asserit
Eiiscb.f inChronic, ct ex posteriori loco patet;imo
ct ex prlori, eodem c, n. 92. ubi Passionem Domini
coHocat Coss, Rubeliio Gemino et Rufio seu Fusio
Cemino, qiioruni consululus incidit in annum 15.
Tibcrii. lu qiio illum sunl imitati Jul. Arrican.,tib. de
Tempor., apud S. Hicr. Cumm. In Daniclem, Lnct.,
I. IV. c 10 ; Paul. Oros. I. VII. c. 10. Alqui quum id
sit contra cxpressaEvnngclii verba Luc. HI. iibi aiino

15. Impcrii Tibcrii Cxsari;$ bnpti^nlus legiiur, fatcri

passionis nssignant Cunsulibus Cn. Domjtio L. F. L.
Ahenobarbo et A.VitcIlio P. F. Q., cum quibus ciio*
seutiunt adeo omnes supianominati, qui anno Tiberii
18. pnssum Cbristum scribunt. Qui plura deside-
rat, videat Paulum Midelburgeiisem, Episcopum Fo-
loscmpronianuin libri} 33. dc anno et die Passionis
Doinini. Hoc unum adjiciam,quod habetS. Aug», 1. H.
de Dociriiia Christ.: Ignorantia consQlaius quo natus
est Doininus , Vil quo passus esi , iionnullos coegit
erraie, nt putarent quadraginia sex annorum aetate
passuin Doiuinum , quia per tot annos xdificatum esl
templum, quod imaginem Dominici cor|M)ris habeat.
Ubi foriassis tacite signidcat S. Irenxuni, lib. II, cap.
39. et 40. qui nititiir probnre passum Christum anno
fere quinquagesimo , ct saltem posl quadmgesimmii
actatis annuio, cx illo ioau.Vlll : Quinqiiaginta annos
nondum hnbes. Et vero ignorantiam illam consulatos
coiitigissc vcribimileestvariisFastonim Consulariuin
eiemplaribus. Quorum quosdam citans, prorsus "alios
qiiam liodieexsiant, Epit>han., Iixr. 51. Salvatorem
passuin scribit Vinnicio Cassiuque Coss. , quorum con-
sulatiis incidit duntaxal in 13. annuin Tiberii juxta
cistigaiiures Fnslus. Facit pt o codem libcr ille Con-
sulatuum ms. iu quo adnolavit Cuspinian. h|CaS:>iud.
Consules cuUocaii duos Gcminos anno 18. Tibcril.

15. Dc Dco corporeo,quod nihil incorporale sit. roiii.
II. lib. de Panit,, c.3. n, 12. Tom, IIL lib. adv. Uer^
mog. cap. 35. tiion. 124. lib, de Carne CAntlt. eap^
2. tixm. 97 ac 98. tib. H. ndr. Marc, cap, 16. ttiriii.
100. et apertissime iib. adv. Praxean eap, 7. itwtt. 54.

Hunc errorem Tertulliano adscripserunt jam olim
S. Augiist. locis mox ciiandis, S. Fulgcnt. lib. II, de
fid. ad Petr. cl Gennad. I. dc Doginal. Eccl. Vcruiu
S. Aiigust. eum cxciisnt his verbis lib. \. dc Gcn.
ad litt. cap..ult.: Timeiis ne nihil esset , si corpiis
non csset, nec de Deo valuit aliter sapere. Qui saue
quanquam (sic eniin lego, pro : quoninm) acutus est»
intcrduin coiitra opinionem suam visn vcriinte supc-
rntur. Quid eiiim vcrius dicere poluit, qiiam id
quod ait quodnm iu loco (ncinpe I. de Anitna,
cap. 7, 98.): Omne) corporale passibiie est? Dc-
buit crgo miiiare sentcntiam, qua alibi dix.crat (ncmpe

m CUM ANTIDOTO PAMELU. 194

K ad Prax.) ciiam Deum corpm esse. Ncqiic cnini A motus animi iii Dco viJcltir ngnosccre , sctl pncier
arbiiror eum ita desipuissc , ut eiiam Dci naluram
passibilcm credercl , ul jam Clirisius , non in carne

tantum, nei{ue in carne ct anima , scd in ipso Vcrbo,

pcr quod facla sunt oroiiia, passibilis ct commuiabilis

esse credatur, quod absil a corde cbrisiiano. El rur-

sum ibidem verbis etiam supra ciiaiis : Sed ircmcnda

8unt ista, non ridcnda. Ad lixc enim nunquam coge-

rclur, sl atiquid cogiuirc possel, qiiod et sil, cl corpus

noii sil. Rursum lib. de haeres. ad Quodvulld., h:tT.

86. ipsum etiam Deuin corporeuin cssc dicit , licet

Bon efTigiatum (ubi alliidere videtur ad lib. II, adv.

Marc). Nec tamcn biric bxrelicus credilur faclus.

Posset e^rmi quoquo niodo putari , ipsaio nnturam

substantiamquc divinain corpus vocarc, non tale cor-

pus, cujus partcs alix majorcs, alix miiiorcs, valeanl ^

\el debeaia Ci^gitari , qiialia sunl omnia , qiix proirie

dicimus corpora (quninvis de anima tnlc aliquid scn-

tiat), scd poluil,utdixi, propterca pulari Corpus Denm

dicerc, quia non cst niliii, non cst iniinilas , non cst

corporis vcl aninnu qualitas^, scd ubiqiie lalis, el pcr

locorum spalin nulla partiius , in sua tnmcii natura

Ji(qiie subslautia iminulaljilitcr pcrmanct. Ccrlc ipse

Auctor satis secxplicat. Sic enini I. adv. ilerniog.:

£/i coHcedam esse aliquid incorporale , de sukslantiis

dunloxal ; quum ipsa subslanlia corpns sil rei cujusque^

et itb. dc Anim.i , cap. 7 , n. 96 : Nifiii ciiim, si non

ecrpus, Itcm lib. de Gnrnc Glirisli : Quum aulem sit,

habeai nccesse est nliquid^ pcr quod est. Si liabel aliquid

per quod est , hoc erit corpus ^jus. Omne quod est^ q si:c Episcopis , non vero de iaicis ijiterpretantur

quam quod ibidem , cemulari , irascif interprelatur,
damnare , texare , postremo omniiim loco se magis
explicat, qiiuni moveri Deum^ ct motus in Deo^ pro ira
acciplt. Dcnique prorsus seipsum explicat dictoc.
16, 1. II. in Iiosc vcrba : Sive ira , sive CBmulatto , sive
swvilia^ debita Imc omnia sunt severitati, sicut severitai
dcbiium est Justiiice. Deinde quum objeci^set verba
Marcioiiis : Si Deus irascitur et mmulatur , et extoUitur^
et exacerbatur , ergo et corrumpeiur , ergo et morietur.
Scite admodum rcspondct : Siuliissimi qui de huma'
nis divina prwdicant^ ul quoniam in homine corruptoria
conditionis habentur' hujusmodi passiones , idcirco et in
Deo ejusdem status exislimentur, Discerne substantias
et suos eis distribue sensuSy tam diversos, quam substan»
' tiw exigunt , licet vocabulis communicare videantur,
Nam et disxteram , et oculos, et pedes Dei legimus ; nec
ideo tamen humanis comparabuntur^ quia de appella"
lione socianlur,

17. Ecclcsiam essc rn iribiis, ctiain laicis. Tom, V.
Ub, de Exhortat. easlit. cap. 7. rttim. 40 et iib. de
Pudic. cap. 21. num. 191.

Non male TcrtuII. lib. dc Pofcnileni., c. 10, n. 60,
dixcrat, uiputc aute oniiiem h.iTesim: in uno el aitero
Ecciesia cst, ulptitc qiii ibi uUudcret ad illud {Matth^
XVIII) : Ubi suniduo vel Ires congregaii in nomine
mco ibi sum in mcdio eoriini ; quiim prxmisisset paulo
prius : Dic Ecclesix. Qiiod tamen de prxreciis Eccle*

corpus est sui genirisj nihU cst incorporaie, nisi quod
fioM eMl. Denique lib. 11 udversus Marcionem : Nam
€i dextram , inquit , ct oculos ct pedes Dei iegimus , ne
hleo lamen humaniscomparabuntur^ quia de appeiiatione
sociautur. Quanta erit diversitas divini corporis et hu*
maui sub eisdem nominibus membrorum, cic. Cx'tcrum
Deum iHcorporeum doc«*ni cxlcri Patres omiiQs , ct
inlcr b:crcses coUocant eonliariiun anirmnre , sicuti
palet ex Pbilastrio, 5. August., Epi{diau., Tlicodoreto,
Daniasccno , Isidoro , Rbabano in Citalogis b.XTCiic.
quuin Audianoriini sivc Aiitliroponiorpbitaruiii faciunt
meutioncm.

16. De Dcj ira. Tom. h iib. de Testim. Anim, cap. 2.

wfiit. 7. Toiii. III. lib. de Auim.cap. 16. num. 211. t| noVtrie in
Advers. Marc. lib. l.cap. 26. nifiii. 181. ///>. 2. cap.
10. num. 94. iib. 4. cap^ 15. fium. 195 el cap. 51.
fftiin. 507.

Priroa quidem facie videtur Tcrtnllianus Deo uttri'
lnicre iram dictis locis , sed ubiqiie fcf c vindictam,
seu nltionem Dei inierpretatur. El vero id inculcare
eum oporluit toiies , non solum conlra Gcntes , sicuti
firiaio loco, scd maxime adv. Marcion. qui Dcum as-
serebat fronufrrduntaxat, non vero vindiccm aiit /ik/i-
cem. Quo flt ut lalissimc adversus illum disputet, ct
eooirarium ex Scripttiris ostcndat, illis usus siibinde,
quae irw Dei^ atque adeo vindictw mcntioncm facitint,
Buutime I. adv. Marc. c. 25. 26. 27. et 28. l. H. c. 11.
i^. 15. U. 15 et 16. Est quldem locus unys « ubi

vctercs omnes, ipsc qiioque eodem loco loqiicns dc
saccrdotibiis , quibiis ficbat exomologesis. Prorsus
ctiam cntbolicuni cst illiid 1. de Bapiism., cap. 6,
num. 47: £/6i tres, idest, Pater, et Fiiius, et Spiritu$
Sanclus, ibi Ecciesia^ quia trium corpus est. Veruin ad
hxTe^im pertinet, sicut ciiain in ViLi ejus adnotavi«
mus, illtid lib. de Exliorl. castil.: Sed et ubi tres, Ec
cicbia est^ iicel iaici V iiusquisque enim de fide sua vivil.
Maxime qiium iisdeni fere vcrbis idipsum repetat 1.
dePiidicii.;ex quo loco colligiiiir eo venisse eum de-
roefilii», utlcxisiimavcril^fc/^siaw fuisse in /rifrii*,
ncinpc Mimiaiio , Prisca ci Maximilla : qiio pertinet
qiiod ibl prxMcrea ncgat, Ecclesiam essenumerum Epi-
scoporum. Veruin laie contrarium deduximus Adnot.'
lociini priorcm , vel ex ipso TeriuIIiano
adliiic caibulico, uti etiam adversusMagdeburgenses,
qiii indc coiligebanl Ecelesiam esse in paucis. Si quis
pliira desidcret , pcrlegat libros , qiiotquol scripsit
S. Aiigiisl. cpntra Donatislas, qui Scripturas tuni Ye-
tcris , tum Novi Testaincnti undequaque congcssit
quibus cofistct non in uiio solo terrarum loco, utpote
Africa,EccIcsiam esse, sed loto orbc terranim disper-
saro, juxta e> vaiicinia Proplieiaruin et Aposiolorum
tcsiimonia sole clnriora : qiio Lectorem remiiiimus,
ne bic prolixiorcs simus. IIoc unum addemus, ad
enmdcro cjus bxresim pertinerc, quod ait lom. II, lib.
de Goron. niilit., cap 4, nuin.47 : An non putat omni
fideii iicere concipere et constituere^ duntaxat quodDeo
congruat ?

i95

18. Dc Ecsusi iive amentia, $we splridi Prophetico ,
Monlnni et insanarum Vatum PrisciU» ei Maximil-
Ix, et similium. Tom. 11. Ub. de Virgin. veland.
c. 1. tt. 12. Tom. III. /. de Anima. c. 9 fi. 111. c.
45. n. 488. c. 47. n. 543. lib. de Resurrecl. carn.
c. 11. n. 98. ac c. ult. n. 436.. Adv. Marc. Uh. IV.
c. 22. num. 325 et lib. V. cap. 8, nwni. 135 ac 136,
/i6. ad Prax. c. 1. nuni. 7. 8. ac 10. ci cap. 15.
num. 93, ac cap. 30. num. 185. Denique in Fra*
gmentis librorum septem de Ecstasi.

t^iain lixrcsim TertuUiano jam olim impegerunt
S. Pacjanns, S. Ilieron. cl Nicephorus locis ciialis ad
Fragmcnla librorumejus De Ecstasi, lom. IV, uhi et
codcin Hici-on.etEpiphan. ostendimus EcsfasinmAda-

P.\RADOX\ TERTULLIANI 196

A Melitonem suorum prophelam pulatum^ ut ita tacite snc-
cessionem quamdam prophelix tanquam ver» insi-
nuarct. Denique ApoUonius libro suo adversus Cata-
phrygas ( uii legitur apud Euscb. ejusdem I. c. 17 )
testatiir Zoticum Episcopum Comanae , quum Pepu-
zam adventasset, ibi Maximilla prophetare se siniu-
hinle , insanum in illa spiriium dcprehendisse. Simi-
liter Serapion (ibidem c. 18.), Antiochcnus Episcopus,
Bcatum Soiam in Anchialo voluisse PriscilLx dxmo-
nem ejicere , sed v^teratorios illos bypocrltas neutl-
quam permisisse. Cxterum nihil pro Anclore facit ,
quod lib. V, adv. Marc. Prophetandi jus etiam muUe-
rcs habere conlendat , ex eo qnod 1. Cor. XI. Aposlo-
lus Biulieri eliam prophetanii velamen imponat : quia
non vcram prophetiam , sed mcntis amentiam fiiisse

mo (Geii. II), fuisse profundum soporem.non menlis evi- ^ in insanis illis vaiibus Priscilia el Maximilla jam pro-

ctionem, el ccslasin in Apostotis (Malth. X.VII1 ac Luc
IX) PetrOt Joanne , ac Jacobo, ncque amentiam fuissc,
scd admirationis ecsiasin , neque etiam cum prophe-
tia aiiqun conjunctam. Deinde ex Aposlolo (I Cor. XI Y.
quaiituinvis contrurium Auclor eliciat , addita pcrpe-
rani clmsula : in ecstasi constarc spirilum Propheia-
rnm Prophetis suhjeclum esse , utpole quum (juxta
llieron. vcrba ibi cilata, et Origen. Hom. 6. in Eze«
chielcm) propheiia visio voceiur, quam adeo intelli-
gebaiit Proplieta;, proptcrea Videntes appcilati , non
vcro ut amciiles iiiviti loqucbantur , aut sine mente
soniim dnbant. Undc coiligerc est rcvera amentiam
fuis^e, non Prophetiam , fh Montano et ejus pseudo-
]-.ro))heiissis, atque adeo Deo disponente factum esse, r
iit vel hac appellatione sibi ipsi conlradiccret Auctor.
Mipsum pulchrc ante illos adversusMonUinum deduxit
A])oliinarius llierapolitanus Episci>pus apud £useb.Iib.
5. cap.l 5. S€ril»cns iiios spirilu qiiodam maligno abrep-
tos, derepcnte furorect mcntis insania (quam ecstasin-
vocabani) cxngiiatos, pcregrinas quasdam voces fun-
dore , et contraquam Ecclesix consuetudo, cum tra-
ditione , tum succcssionc aniiquitus ab Aposiolorum
leinporibiis eousque dcrivata postnlabai , prophetare
scilicct coepisse. Ciiat ille (apud Euseb. c. seqq.) et
Miliiadis librum advcrsus eumdem , in quo ostendit,
minimecredi oportere, quemquam Prophetam furore
percitum prophetare solere. Neque enim (uli ex illo
ciiai) qncmqnam Veleris aut Novi Testamenti Pro

baluin est : ut taceam quod illa impugnet ipse adhiic
catholicus, lib. d6 Prxscr. adv. hscret. XLI. in hxc
vcrba : Ipsce mulieres hcereticce quam procuces : qum
audeant docere , contendcre , exorcismos agere , curatio-
nes repromittere , forsitan et tiuguere , s[cut latius ibi
deduximus , num. !260. 261. 262. ac 263. ad Lib. de
Bapi. adv. Quintillam , eiiam monianicx factionts foe-
niinam , nuin. 2. .

19. Filium Dei Christum, semper visum ab homini-
, bus, in vcra , etsi iion nata carne. Tom. I. Ub.

adv. Jud. cap. 9. n. 114. 115. Tom. III. lib.de Carne

Chrisli c. 6, n. 58. adv. Marc. lib. II. c. 27, n. 187.

Ub, m. cap. 6. num. 39, cap. 9. num.Q5.Ub. V. cap.

19, n. 296, Ub. adv. Prax. cap. 14 , n. 86. 87, cap.

16, num. 96. 98. 100. 101. et tom. iV. Ub. V. adv.

Marc. carnu cap. 5. num. 8.

Non illud Paradoxum videtur, quod scribil Tertul-
lianus, Filium Dei , non Pairem , quoties id in Scri-
pturis legitur, visum vel anditum ab hominibus , nempe
quum appiruit Adamo, Gen. lil ; Noe, Gen. IX ; Abra*
Aaw, Gen.XILXVU. XVIII; Lo//i,Gen. XIX; Agar,
Gen. XXII; Jacob, Gen. XXJX. XXXII. XXXV.
et Moysi, Exod. 111 et sequ. XXXU ac XXXIIL
quum id dcsumpserit adverbum fcre exS.JusUno
Mart., Dialogo adv. Tryphonem,et partim ex-S. Iren.
lib. III. cap. 6 ac lib. IV. cap. 23. et eosseqiiantur
Novaliaiius lib. deTrinit. cap. 25. 26. 27, B. Cyprian.
lih. II. Testim. adv. iud . cap. 5 et 6 , ex iis locis com*

phetam allegare poierunt, qui insano spiriin ( per D Probanles , Chrislum non horaincm solum aul ange-

ccstasin) ad hunc inodum fuerint aliquando cxngitali.

Ncque-de Agabo , neque de Jiida , neque de Sila, ne-

qiie de Philippi filiabus (Act. XL 15. 21.) neque de

Ammiaex Philadelphia , neque deQuadrato (cujus

meminit llier. Calal. Script. Eccics.), nequc de aliis

qiiibusvis pratcrea, quod vesano ipsorum more illa ex

paric atiquando. prophetaverint , omnino gloriari po-

tcrunt. Quorum noinina propierea sese recensuisse

postmodunrindicat, quod jactitarent, mulieres illas

Nont.ani illis omnibus in propheliae munus proximo

successisse, non alitcr aique (teste llieron. loco' jnm

citato) in libris seplem de Ecstasi , quoriim septimum

scripsii advcrsus Apollonium Tertullianus, in coiiflr-

niatioucm ejusdem iilarum pscudoprophetix scripsit|

lum , scd et Deum fuissc appellatum : nec aliter S.
Ambr. Prxfat. in Lucam , S. Epiph. in Ancoratu,
Prudenlius adv. Anihropomorphitas , et Arnob. iii
Psal. CIV. Quo videnlur adducti tum yerbis illis Deum
Patrem ( sicni legit Auclor ) nemo videbit unquam^ et
vivet. Exod.XXXIIl. ac similibus, Joan. VI non quia
Pafrem quis vidit, nisi qui a Doocsi : ct e contrario
illis Christi,Joan.VIII.A6rn/iamcx3i(/faiti/ ut videretdiem
meum^ vidit et gavisus est. Quanquam iutcrim S. Au-
giist. lib. III. advers. Maxiu). cap. 26. et iib. 11 de
Trinit. cap. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16 ac 17, malucrit
asserere, Deum Ratrem et tolam Trinitatem visum di-
ctis locis per subjcctas creaturas , ul nc consentiret
Uaximino Arriano , cui non suflccit dicCis apparitio-

197

CUM ANTIDOTO l^AMELII.

198

nes de Chrislf) inlcrprctari , scil inile colHgerc iiitc- A incommoda fugm caro militat ; «i et carcer prmeniat ,

batur Cliristnm pcr divinilatis sux substanliam visibus
humnnis nppaniisse , a qua limrcsi procul certe abfuit
Aactor, qunniunilibcl enm quidenKilii impingant. At
illud Par.idoxum e^t , et Tertulliano pcculinrc quod
aliquot locis dicat , visum Chmtum in carne vera, et
soUda , etsinon nata , idquc zclo non secundiim scien-
tiam , uti tnnto magis probaret , adversus Marcionem,
aliosquc ejus asseclas , carnem Chrisli , qiiam posica
cx virgine acccpit ^non '^hantasticam fuisse , sed ve-
tam ac sotidum , si jam olirn antc in carnc vera visiis
dicerelur. Alioqui ccrle lib. conlra Prnxcan. S. JuS'
tini Mart. scnlcntiain sccutus, qui caf> apparitioiics
figurntas ruissc nrdrinnl , seipsum cxplicnl : Dicimus
enim (inqiiil priori locc») et Filium suo nomine eatenus

est in illa paupertate lucis , patientia mundi, Quid ,
qqod cx dicti libri cap. ii , videtur potissimum fugam
improbnrc. Prwpositorum Ecctesim , uipote quibut
(ctiam juxta S. Athnnns. Episl. ad Draconlium, et
lociim citalum S. August.) fugere non ti€et , nisigrege
fugiente , aut Prteiwsitum non desiderante , id cA , non
iiidigente ejus opcra ; quum pcrsonalis cst , ul sic Too
qiiamur, Episcoporum nul Pnstorum pcrsecutio? Qiio
cnsu ctinin illis fugcrc liccre , ci niulloruin excmplis,
ct ox Scripturis Inlc dcdiicit S. Aibanas. dicln sua
Apolog. ad quain Lcctorem , nc hic prolixiores sinius,
rcmitliiniis. Nequc quidquam pro Auclore facit, quod-
inviiet Christus ad passionem contrariam fugce. Qui me
confususfueritf et egoconfundar eum^iMarc, TI) quan-

invisibiltm (qiiod lainen negnbat Waximinus) qua " tumvis Scorp. advers. Giioslicos iiide colllgerc

sermo ; visibilem autem fnisse ante carnem co modo quo
dicit cd Aaron et Mariam ( Nuin. XII.) : Et si fuerit
prophetes in vobis , in visione cognoscur illi , et in «owi-
fffo loquar illi, Et post aliegaia verba illa Exod. III :
Os ad os loquftr illi in specie, sulijilngit: Igitur quum
Moysi servat conspectum suum et colloquium facie.ud
faciem in futurum (nam hoc postea adimpletum est in
montis secessu , siatt legimus in Evangctio, Luc. IX. ff-
sum cum iilo Moysen coltoquentem) apparet retro sem-
per in specnlo , et wnigmate, et visione el somno Deum^
id est Filium Dei , visum tam prophetis et Patriarchis,
quam et ipsi adhuc Moysi, Nec absimililer loco poste-
riori : Jpse enim et ad humana semper colloquia dcscen-
dit , ab Adam usque ad Palriarchas et Prophelas , };i p
tiiione , tfi somno , in spcculo , in cenigmate, Gxt^rum
S. Augusliuo locis jam ciiatis niagis placet, ut dictis
visionibus Cbristus quidem fuerit (iguratus , sed pcr
angelos (igura duniaxat Deum apparuisse, id pro-
l).iJis ex Scripluris, Osee XD , ubi angelum fuissc dici-
tur, qui cuin Jacob colluctatus est, et llebr. XIII, quuin
dicuniur quidam nescicntes nngelos recepisse liospi-
ti4>. Quibus adjicere licct, quod Deuin , qiieui sibi in
rubo et in Sina npparuissc Moscs dixit , liunc ipsuin
S. Sieplianus, Act. Yll. angelum fuisse testaiur.

20. De Fuga iii persccutione noii licita. Tom, II. lib. I
ad Vxor, cap, 3. n, 17. tib. de Cor, milit. cap, \,
num, 18. et tom, Y. iibro iniegro ejus argumenti.

VI .

dealur Martyria prwcepta esSe : quia a^que prwceptum
esse Tcrtuilianus agnoscit illud : Quum cmperint per-
sequi vos , fugite de civitale in civitatem : quia neulrum
pijccepium videtur, uisi secundum personns, tempora
ei caiisns, boc quidcm teinpore pcrsccutionis ob li-
dcin Cbrisli, iis quibus per nniuiarum curaui abcssc
licet : illud vero, si apprehcnsi ruerimus, vel iii ipsa
fiiga. Prxnerquam ctinm quod ulrumquc apiid Matih.
eodcm cnpite coiitinentur, oporict sanain nccipint in-
terprclatiohem , nc sibi Evangelista coiitrnrius vi-
dcalur.

21. De Job , quod filiis ci non resiitutis , voluntarlam
orbilalem sit passus. Towi. 11, lib, de Paticnt. cup,
14, num, 98.

In cxeuiplaribus libri Job, qux viderat Teilullia-
nus , desideratum fuisse videtur, quod de (iliis septcm
et Oliabus tribus ei restitutis legitur in Hebrxis , Chol-
da;is , Grxcis et Latinis cxcmplaribus : atqiie hinc
facluin opiiior, uti peculinre istud , qiiod apud ncini-
neni VetcriMu repcrire potui , Pnradoxon sit secutiis.
Ccrie pluribus id improbare siipcrfluum foret , quiim
ejiisdem fere aaatis Origenes, Homil. 6iu Ezcchiel.
illud legissc sc signidcet, et post euin Pntres omiies,
tnm veteres , quam medi;c uiiatis , et rccentiorcs. Qut-
bus Auctor conscuticct', si duntnxat dixissct, Jo6 reli-
qua quce amiserat , reduplicata possedisse , exceptis /f-

liis , uipote quos septcm duntaxat recepit , atque
llunc Tertulliani crrorem , qucm late dcducit lib. jy adeo totidem quot nnica. Id proplcrea interpretantur

de Fuga in persccutioiie , conscripio juxta S. Ilieron.
Sopbrou. et iNicephor. adv. Ecclcsiam, lam laie cpn-
fuUvimus nosti is in illum Adiiotationibus , ut non
multis hic sit opus. Yide ibidem , qiiod ad calcem ar-
gomenti subjccimus, antidolum ex ipsoauclorc adbuc
calholico , tom. II. iib. de Patient. cap. 13. num. 88.
S. Cypriani locis aliquol ; S. Albanasii Apologia pro
soa fuga , et S. Aiigust. Epist. 180. ad Honoratum :
e quibus etiam ad singula penc argumenla conlraria
respondimus: maxime cap. 4. num. 35. cap. 5. num.
39. cap. 6, nuin. 43. 47 ac 49, cap.' 7. iium. 54, cap.
8. n. 55. 57 ac 58, cap. 9. num. 60. et cap. 18.
nom. 75. Ycrba Auctoris citata sunl ista : Carnis pa*
iientia in persecutionibus prMatur, Si fuga urgeat ,

Philippus Presbytcr, S. Gregorius Pnpa , Bcdn , et
Riipeitns Comment. in Job, quod septcin priores. niii
adhuc vivcrc censerenlur apud Deum.

22. De Maria Virgiiie , quod communi legc pntcfacti
corporis Clirisluiu peperit. 7om. 111. lib, de Carne
Christi, cap, 4. num. 31 ^cap. 20. uum, 155, cap,
23. num, 174 ac 175. Advers, Marc, lib, III. cap, H.
num, 78, lib, IV. cap, 21. num, 311 , et tib, V.
cap, 19. num, 304.

Tnle quid Tertulli:inum scripsisse s.ilis mnnifestum
est , sicut eliam Origcnem, hom. 14 iu Lucam , et S.
Ambros. iu eumdcm. Veruin possnnl intelligi , juxta
quod interpretatur S. Thomas Aquinas alicubi , de Uli

190

PARADOXA TEUTULLIANl

ii:iicfncii.»n- uleri, qiirc clauslia viiginitaiis non vio- A maicr Jacobi Minoiis, ct Joscpb, cl Jiid«, quos in
^ . . . j tti...i f ..^ II v..».i.yAi:A rrnfr^* nnnituf lAiriiniic; Ainncllalos : fralrcs

lavci il.siculi ciiam kos adnolavimiis ad illud Luc. II,
pro se ciialum ab Aticlorc : Oinne mascurmum ada-
periens vulvam.nd dicl, lib. de Carnc Clirisli nuni.
175 , adduclis ad boc lcstimoniis Grxci cujusdam in-
lerpreils , ct S. llicron. qui agnoscuni Cbristum non-
dum apcriam vuWara virginalem apcruisse supcrna-
luraliler, et clausulam naiuralilcr scrvassc, juxta
Ezccbielis vaiiciniiim , de poria Oiicnlali clausa. pcr
quain eoIus Ponlirex egreditur , qu;c nibilominus
sempcr claiHia permanel. Quo perliiiei eiiam S. Aui-
bros. comparaiio. Episl. 81 ubi scribil, Christum sic
exisse de ulero Virginis, sicut aqiiaj fliixcruni de
petra , deniquc illud Aucloris loco sccundo cilalo
dicti libri : Quld fuerlt novUalls in Christo ex. VirgUie
mscendi palam esi , scUicel hoc solummodo quod ex B
virgine ; significaiis ibidem . et aliis b>cis bic cit.tis,
se illud nsquc adco ursisse , ut verum probarct par-
lum Christi ex Virgine, conlra Marcioncm , qui pb.in-
tisticum diccbal. Po^tiiiodum interim, ubi salis fuit
ea bxresis confutati , malueruntPalrcsdefinire, Vir-
ginem Deiparara clauso utero incorruptibiliter pcpc-
rissc.

i5. Dc Maria virginc scmel nuplura postparlum.

Tom. II. lib.de Veland. virg. c. 6. «. 48. Tow. III.

lib. de Carne Christi c. 23. n. 174. et tom. Y. lib.

de Monog, cap, 8. nu. 55.

Satis quidem obscure in hanc hiercsim impiiigcre

Videlur Auclor, iia ut aliquo modo sanuin sensum ^

possiiit ejus verba rccipcre ; verum quandoquidcm S.

Ilieroiiym., quum illumprose cilasstlhacrelicusHc!-

vidius. non ncgct illum talc quid scripsisse , neque

ego ab ea ipsum cxciisandum piitivi. Rcspondcrc

sumcercl id , quod B. llieron. dc Terlulli iiio : Non

aliiid dico , qnam hoiniiicin Ecclesix» non fuisse. Vc-

• rum quia scductum fuisse vcrisimilc esi iisdem . qui-
biis Ilelvidiiim , Evangelislariini vcrbis, Matlb. XII.
Liic.VllI.Joan.VII defrutribus Domini,([msvere (ra-
tres, uti et vere matrem fiiissp Christi, j:im dicl. Iib.
dc C:»nie Cbristi cap. 7. num. 87 assciit, iiii cariiis
4:irisii veriutein tanlo coniprobarel magis . aliquid
dc cjus phrasis iiilellectu adjicienduin esl. Origencs,
ll.larius, Eulhymins,ct Tbcopbyl. in Malihajum ,
Euseb. lib. 11. hist. Ecd. c. 1. S. Epipbau. lib. III.
r.inarii adversus Anlidicomarianilas. S. Ainbros. el
(Ecuiii. in Comm. c. 4 ad Galai.. fratres Domini pu-
laiit appcilari fllios Joseph ex Maria Cleophaj frairis
sui vidiia , ex qua liberos sex snslulcrit , ulpotc Jaco-

• bum Joscph . Simoiiem , Judam ct fratrcs ejus. Idquc
(vel icsic Origene) jiixia Evangelium quod Petri aut
Jac<»bl titulum habebat.Verum rectius S. Ilieron., in
Comm. Quidam fratre» Domini de alia uxore Joseph
fllios suspicanlur, sequenlcs dcliramcnla apOcrypho-
rum, el a quadam E^cha mulicrcula confingentcs. Nos
aiitem, inquit, sicut in libro , quein adversus llelvi-
diuin scripsimus , coiitinelur, fratres Domini , non fi-
lius Joseph , sed consobrinos Sal vatoris , intelligimus,
Hari» liberos inaterterae Domini , quse esse dicitur

Evangelio fralres Domini legimus alppcUatos ; fratres
eniin consobriiios dici , omnis Scrjpiura demonstrat.
Ubi alludil tum ad Scripluras dc L'»th Iraire Abralise,
Gcn. XUI, tumadMaiib. cXVIIubi juxia crucem ad-
siiiisse dicitur Maria Jacobi , ei Josc seu Joseph ma«
tcr : qiiod de rontre Domini non posse intelligl recte
adnolavit Eutliymius. Cacterum vide definiiionein Ec-
clcsiasticam liac de rc apiid S. Fiilgentium, lib. de
Fidc ad Pctrum inter opcra B. Auguslini.

21. De millc annis posl resurrcctioncm corporum.
. Lib. de Resurr. carn. cap. 25 , nmii. 205. adven.

Marc. lib. I. cap. 29. tiu. 205: lib. III. cap. 24. n.

191 et seq. iib. IV. cap. 29. niiin. 471. et tom. IV.

«I Fragtnent. libri de Spe fideUum.

Quid TcrluHianus hacde re senserit , satis arbitror
deduxissc me l. IV ad Fragmcnta lib. de Spe fidelium/
ex ipsis ojus verbis , nempc , in tcrra qmdem rcgnum
Christi nobis repromissum ante caslum post primam re--
surrcctionem , scd Umen ita , ut in eo reficiantursancti
omnium spintaimm bonorum copia. Quain etsi erro-
ncam , utcumque tolerabilcm lamcn faiclur B. Au-
gust., 1. XXde Civit. Dci. quantum opinor, quod cam
eliam sit rcperire apud S. IrciiaBum, l.V. dc haeres.,
c. 32. 33. 34. 35acS. Justiiium Mariyrem , Dialogo
adv. Trypbonem ci Mcliloncm , qui ni bocsuiitirai-
lali , vcl S. Ilicr. auclore , Papiam. Quibus asscnliun-
lur eiiam Aiiollinarins , qui frustra libros Dionyjit
Alexandrini conira Ncpotem nisus fuit impugnare ;
LacUinl. l. Il,c.l3 ac l.VH, c. 24;Viciorinusin Apo-
calypsin, anicquam a S. Ilicron. eincndarctur ; et, co-
dcin tcsie. Scverus in Gallo Diab)g«> de Vita S. Mar-
tiiii. Quanqiiam etiam illis iinpuict (iili ct Tcrtul-
liano,8cd, quantuni api»arct , iion rccte) Gcnnad.
lib. dc Dogm:it. Eccles., potus et cibi deliciis fruitu-
rossnnctos. Aliiiqui cctlc , longc divcrsam paletfuisse
Ccriiillii.Mai ci ac Ncpoti*. hxresiin. de qnibus ipse ihi-
dcm.ci Euscb., I. lll. c.22 ac l. ViLc.20. postcum,
cl Nicephorus alicubi , aliorumque Chiliasiarum sctt
Blilbarlurum .adversuin quos agil S. Kpipb., hasr. 76.
Utpoic qiii (sicuti/Ctbodicrni quidaiii Anabaptistae )
iii iilo eliam nupliarum copulani , iinp Ccrinthus el
Marcus omnia libidinum genera exspectahant, et uti
j) S. Hier. asscrii , jnria Judaioruiii ^tynsfitfut circuin

cisioiiis injuriain . inslauiationcm leuipli , laurorum
ei arictum victiinas , olium &ibbali , et cunctaruiii
geiitium servltutcm, atque adeo bella , excrcilus,
Iriuinpbos, supcraiorum neces, mortemque centena-
rii peccaloris. Porro quuin omnibiis iis iiiiposuertt
illiid Apocalypscos S. Joannis Apo^loli (nam llli ad-
scribunt omnes.iUi) c XX, //<rc est resurrectio priaui.
bealuscstsanclU8,qui habcl parlcm in rcsurreclione
prima, in his crunl saccrdntes Domini et Christi , H
regndbunt cum illo mille annis , de ejiis loci intcllecta
ariquidbicadjicieiidumest.B. Ilicr.Praif. inl.XVIU.
Isai., Apocalypsin, non jiixU litlcram , slcuti a Ju-
daizantibus , sed spiriialiter, ut scripto est , edissereu-
dam dicityquod ipsum disertis verbis facitComm.

201

CUM ANTIDOTO PAMELII.

MS. Viclorini in Apoca scemcndaio, Dionysium opi- A qnia loqui Clirislum de hac viia , non illa futura post

nor Alexandrinum secutus , dictis advers. Nepbtem
librisS. A»gust.Spcrttus lib. deCivit. Dci II. c. 7.8.
9. fmmam resnrreeiionem interprctatur animarum re-
siirrceiionem , etiam in Scripturis agnitam, seciindam
corporuro , et iin7/e annot , aut lempus grntix , quae
rcinaB^it ad saeculi finem, eo loquendi genere , quo
pars signiflcatur a loto, ant pro annis omnibus hujus
sa^culi, ot perfecto numero notetur ipsa icinporis ple-
nilodo. fioem sequuntur Ambrosio adscriptits Com-
menlarius , Primasios, Andreas, nc Beda Comm. in
Apocalypsin. Neque etiam pro illis facit quod legitur
A}^.JiW.ile€ivitate Jerusalem descendenle in tcrram
nnvam. Qoia ipse Apostolus Joannes indicai se loqui
dc Jemsalem non terrena , quum addit : Ei tcmplum
. non Tjdi in ea (qiiodiamen aliqui ipsorum, uti siipra- ^
dictum esi, etiam restitutum iri sentiebant ) : Domi-
nu8 enim Deus omnt poiens templum illios est et agnus.
Proinde de Ecclesia rectius Patres alii interpreiantur,
ct militante in hoc sxculo, cujus fundamenta duode-
cim Aposioli, et in coelis poslmodum regnanie. Sic^
uli etiam illud Gnl. lY. de Jerusalem libern, qute esl
mater nostra ; ubi repiignaniia cst in ipso adjecto :
qu(g snrsum est , qna> etiam cst in illo Pliilipp.. III.
ir«>{rcu/cM nostmm in coslis est , proinde non in terris ,
ut mirum sit hiec pro dicta sententia ab Auclore no-
tlTO cilari. Hagis videbnntur pro illo mililare quae
habentur Isai. LXV. etLXVI. ac Hicrem. XYI. ac
IXXI. deniqiie Ezechiel. XX. XXVII. XXYIII. do

rcsurreciionem , initiutn ejus Christi sermonis mani- .
festum facit : Ideo dico vobis : Nolite curam agere animce
de victu et corpori de vestilu. CsDterum partim ex Pla-
tone Dialog. de Rep. et in Phxdro , desumptum hunc
Millenariorum errorem , annotavimus adi.de Anima
c. 30. n. 376. ubi quum pro fabulis habeat Auctor,
mirum est quod poslea in cumdem impegerit : sed ,
sicuti satis deducit S. Hieron. Papiam , Melitonem ,
et alios supradictos Auctores,ct maxime S. Ineneum
sccutus cst.

25. De Niiptiis secnndis damnalis (anqnam slupris.
Tom. II. lib, I. ad Uxor, cap. i. num. II. et lib. de
Veland. Virgin. cap. iO. num. 84. ac cap. li.
num. 98. Tom. HI. lib. adv. Hermog. cap. it.
num. 7. Lib. de Resur. carn. cap. 8. num. 82. ac
tib. adv. Marc. cap. 15. num. 245. denitpte tom. Y.
inUgris Ubris de Exhort. castit, el de Monogamia, ac
lib. de Pudic. cap. i. num. i5.

In hanc hxresim Montanisticnm paulatim delapsus
est Tertullianus. Primum, castitaiis amore, librum
scripsit ad Uxorem de tiiitf nuptiis , in quo quidem afo
illis dehortntur, sed tanquam stupra non improbat :
imo qunm li.b. II. ad Uxor. si nubere velint, saltem
in Domino nubere debere^ id esl^ Cltristiano, late dedu-
cit; non omnino tunc dainnasse videtur sccundas
nuptias. Quanquam interim omni errore non careant
hi libri duo. Imprunis quum 1. 1. c. i. n* ii. secuu'

resiitntione Judcte (.nd qiuT his tanlum' vcrbls ^ (/asmiplras confustonm, etcnp. 4. n. 25. con/time/iam.

Aoctor allndit), qux nominatimcitantur, partim a
snncto Irenaeo, pariim a sancto Justino martyre;
verumpulchre inCommentariissnis llieronymus alle-
gortcedeEcelesiaChristum conrnente, ejosque mystc-
riift illa omojainterpretatur, ubique irridcns millcanno-
mm illas fabulas, quo lectorem compendii grntia rc-
mjtlimiis.Faciliorestresponsio adScripturasGen. XIII.
ac Xf. quas (Ircnxnm imitatus) pro secitat Auctor,
depfima.et secunda promissione Abrahte semini facta,
fdu» fn muttitudinem arenw , dcinde ad instar quoque
s^dkarum , quasi terrente et cceleslis dispositionis auspi-
ffui, quiaprimam promissioncm impielam constal mul-
ti|AicatiOQe filiorum Israel iii terra Ctiananxoruni ,
^te Palestina : secnndam vero interpretatur Aposto-
inrPittlnsdegenlium Ecclcsin, Rom. IX. et Gnl. III.
^MO modo etiam utrnmquehancpromissionemdistinxit
RM»amis noster Commcnt. in Gcnes. nec minus faci-
IH ad tllnd Genes.XXVII. ubi.id Jacob. cujus figuram
Gkrtslianos ex gentibus geslnre novinius, prima prO'
esl coslestis r/tris , secunda terra: opimitati*,
[ iUam benedictionem tanquam terrenam interpre-
lipse Jacobverbis suisnd Csau postmodum prc-
i, ttbi dixit : Frumenio , et vioo, et oleo , stabilivi
ittm'! ef, 91 allegoric6^ velimus accipere , Procopius
ittCSoftnnent. de ccelesti rore interpretatur, qui insiil-
piorom animis , et de terrse pingtiedinibus ,
habet accipiens semen, idqne ceninpliciicr
!• Deniqoe racillnna ad iliud Luc. XII. Qu(r-
[ regmm Dei, et ietiqua adjicientur vobis :

TBRttJLtlANI. r

et c. 5. n. 34. delestabiies , et alibi qiioquc «ptcrraf,
et, dedecus votuptuosum appellat, quales sunt etiam
loci illi jam citati Ub. de velnnd. Yirgin. De secundis
enim nuptiis, his locis locutum fuisse, non de primis p
vel haec S. Augtist. I. I. de bono viduiiatis convin*
ciunt , qujc eiiam antidoti loco hic afierunt : Non
quia, inquit, iniiuplnrum bonum honestum dixit
Apostolus, ideo puiare debemus turpc esse vinculum
conjugale, alioquin eliam primasnuptiascondemnabi-
mus, quas nec Catnpbrygas nec Novatinni, nec diser-
tissinius corum adstipulntor Tertnllianns , turpcs
ausns est dicere. Deinceps I. adv. Ilcrmog. errorem
siitiin magis aperit his vcrbis : Legem Dei in libidinem
defendi , nc , totus adutter , et prcedicationis el carnis ;
D nubentium contagio (oelet. Denique libris dc Exhorta-
tionc caslit. et de Monog. Montannm sccutiis, non
solum stupra et aduiteria et mcechiam appellnt secun-
das nuptias : sed eliam vnrils argumcntis id probare
niiitiir; sed frustra, sicuti ex antidoto Annotationum
nostrnrum in utrumque, leclori perspicuum essepo-
terii, quo, ne hic prolixiores simiis, lectoreni remit-
timns. Ubi submde pro catholica de nuptiis secundis
nonprohibitis sentcnlia , citavimus B. Ilier. Epist. de
Monogam. ad Ageruchiam , vnlg. Gerontiam , de Yi-
d4iitnte nd Salvinum ac ad Pammachium, S. Aug. I.
dc bono Yiduilalis, ac I. II. contra adv. logis cl Pro-
phetarum, S. Epiphan. adv. Montanum hjeres. 59.
ei adv. Catharos , et Commentarios veierum siipcr
Epislolas Pauli l\om. YII. i. Cor. T.ei I. Cor.V. Qui-

(Sept.)

m PARADOXA TERTULLiANl m

bus liceblt addere el illud B. Hieron. 54. Epist. ad A pceniientiam omnem lolierenl Montanns ct cjas sec-

Marcel. ( qui alioqci Tidetur ftubinde iis iniquior ),
pro 8ecun4i$ mplli$ : Nos secundns nuptlas non tam
appetimns quam concedimus, Paulo jubenie, ut
vidu» addescentulae nubant, illi (ncnipe Monlani
soctatores ) in tanlmD puiani scererala cnnjugia ite-
rata , ul quicumque boc fecerit adulter hnbeatur.
Item iliiid tn Epist. ad Titum etiam a nobis alibi
citautm : Scripsii et Teriolltanus librum de Momga-
ma iia^retictim , quem Apostolo contraire, nemo qui
Aposlolum leg^rit , ignorabil. Iiem iilud S. August.
bicr. 126. lib. de Ilaires. : Ideo TerluUianus factus
baBrelicus, quia transiens ad Gatophrygas, quos ante
dcstruxeral, coepit etiam secundas nuptias conlra
apostolicam doclrinam tauquam stupra damnare

tatorcs Gataplirygcs ( vci B. Ilicronymo tcste Epist,
non scmel ciiata ad Marcellam , et S. Paciano Tract.
adversus Novalianos), in hoc ab iis dissentit Tertul -
lianus, quod bolis moschis eamnegandam senserit,
fortnssis primum seduclus ab illis sux actatis Episco-
pis, qui, S. Gypriano tcste lib. de Lapsis , dandam
moecbis poenilenliam non putarunt. Yerum pr»ler-
quam quod 6x Scripluris ille ibidem conlrariam sen-
tentiam comprobct, de omnium peccatorum vcni:c
polesl.tie in Ecclesia , Auclor adbuc caibolicus
Tom. II. lib. de Poenitentia, quem ibidcm ille imi-
falur discrtis verbis : Pwtilentiam de omnibus dcUciis
necessariam deducit. Alque boc cst , quod dicit libro
dc Pudicil. cnp. i. num. 9. adversus mece quoque

20. De Paraclelo Monlano. row. \l. Lib. de veland. ^ ^entenlia relro penes iltos socielatem , et haud absimi

Virg. cap. 1. num.^.Tom. III. /. de Amma, c. 61.

num. G15. ac 58. num. 05i. Lib. de Resurr. carn.

cap. 11. num. 9H. et oap. uU. num.uU.Adv. Mivrc.

lib. L cap. 29. num. 203. ac lib. V.^cap. 15. num.

247. et lib, adv. Prax. cap. 1. num. 11. cap. 2.

num. 22. cap. 8. num. 59. cap. 15. n. 78. Tom. V.

lib. de Monoganna , cap. 2. integro , et non semel in

(tliis Ifbris sequ. de Fuga in perseculione ^ de Jeju-

Hiis el Pttdicitia.

Adversus hanc bKresim longe absurdissimam suf •
liccre possunt ipsa Tertulliani verba ante ba^rcsin» ,
1. de Prajscript. adv. haerel. cap. 52. hirresi 21.
n. 527. ubi blasphemiam appellal, eorum qni Cata

liier verbis eiiam alibi non^emel citaiis S. Pacianus
ad Novallanos verba fjjciens : Tertullianus post hxre-
sim vesler est, nam multa inde sumpsistis. Ipsum
Epislola sua , ct ea qnnni calholicus edidit , audies
confilentem : posse Ecclesiam peccata dimiUere. Itcm
ct S. Ilicronymus dum diclt Terluillanum m iibro
quem de pudiciiia advcrsus Poeniteniiam scripsit ,
senlentiam veierem nova opiuionedissolvisse, in hoc
s6cutum insanas et blnsphemas foeminas suas. Qoibus
nddere iicebit leclori scripta illa veterum omnia de
Pmnilentiay quorum a nobis facta cstmenlio. Tom. 11.
dict. lib. de Poenitcnt. cap. 1. et quse a nobis dicU
sunt, tum ad illum Librum, tum ad nlterum illum de

Vhnjges ■dicebanlur, hterelicorHui , quia •» ,|po„o/«C *''"':"'''''"* *'"»"'" .^"•^'"""'^ «""•""'"" "njumenta

quidcm dicebani Spiritttm iianctum fuissCf Paracletum
,nonfuissef et quia dicebanC Paracletum in Montano
plttra dixisse, quam Christum in Evangelium protulisse.
Ei lamen miser, forte ab illis scduclus, quod secun*
diis nuptias deleslarentur, tol locis jam cilalis Para-
clctum vocat Montanum, el subinde verba illius Para-
cleti tituio citat. Imo delorquet ad suam hanc
hicresim illud Joan. iO :Adhuc multa habeo loqui
vobis; sed non pOtestis portare modo. Cum venait
ille Spiritus veritatiSf docebit vds omnem veritatem , el
quce ventura sunl annuntiabU vobis. Quod ipsum tamen
cntholice interpretaiur dicio lib. de Proescripi. adv.
li-jcret. c. 8. n. 02. de Apostolis loquehs : Conse-
cuturi mox Spiritum Sanctum Paracletum , qui illos

plcrumque ex Paciano respondimus, .ndducta ad id
prsetorea Scripiurarum aliquot explicatione sa^pe ex
ipso Tertulliano. Gitavimus etiam ad cap. 9. num. 72
et 75. S. Hieron. Epist. ad Damns, de duobus filiis ,
ubi ex professo contra Auctorem agit, et' inter cac-
tera cliam defendit, publicanos fuissc, Bon eihnicos,
quod ille volebai, scd Judaeos, idque exemplis ,
Matth. ex circumcisione Apostoli, publicanorum a
Joaiiiie baptizatorum, etpublicaui orantis in templo,
Luc.V. Vn. ac XVIII, qui si ethnici fuissenl, cum illis
Ghristus non habuisset conviviuin , ne lcgem solve-
rct , ncque hic iii templum admissiis fuisset. Et vcro
quolies id in Ghristo denotabant, quod cum publicnnis
coetum communicarel , fere siroul conjunguntm* pec«

deduclurus esset in omnem veritatem, et rursum : D calores et publicani : atque adeo quod cum ctb*iicis

convivareiur, non reprehendebatur, sed qMia cum
peccaioribus. Quo periinet Pharisaei murmtiraifo ,
Luc. VII. de Peccatrice foemina, in qua poenileHtikm
agiioscit et veniam ipse Tertul. lib. IV. adv. Marc.
cap. 18 nuin. 265. quam tamen eifanicam, nusquam
Auctor audet dicere, quia ejus casiellum Hierosolymis
vicinum fuisse conslat, Joau. XI. Neque pro auctore
quidquam facil illud ; Non erU v^ciigal pendens ex
ftliis Israel : quia , etiamsi non deberent pendere veo-
tigal, antequam, Deo sic disponente, Romanis sub-
jecli essent ; quanquam odiosum fuisse publicanorum
exercitium satife constot et infome, tamen sine pec<
cato etiam potuisse exerceri , videiur ex iilis Joanm's
Bapiisl» ad illos veibis ( Luc. HL) : Nihil amplius

nationibus destinati Apostotif ipsi quoque doctorem
conseculuri eranl Paracietum. Ubi pro eisdcm habeti
Spiritum Sanctum, et Paracletnm^ quum perpernm illi
distinguereni (uli vel ex ipso TerluUiano diclum est)
Spiritum sanctum , et Paracletum : et illud ipse con-
textus Evangelist;e convincat , alque adeo sic locum
illum interpretanlur vetercs oinnes, ex professo vero
adv. hanc hxresim S. Aug. tractaiibus tribus in
Evangclium Joannis : qno leclorem oompendii gratia
rcmittimus. '

27. De Pcenitentia moechis ncganda. 7om. V. integro
Ubro de Pudicitia.

Stcut in Viia Aucioris annotavimus, quum omnino

205 COM ANIIDOTO rAMELII. m

qmm constitutam est vobis» fucltlis, sive uti ex A dic Dominico Pautum Apostolum, et cimi eo crc-

GroDCO verlitur^e:n(/a//s. De cseleris dlclas Ahnola'
tloncs noslras consuial studiosus Lcctor.

38. De r^ycliicis , quo nomine Catliolicis calumniiim
fecU. Tom. 111 Adv, Mnrc» lib. IV. «. Sd. imnu l^.
4HiHr$, Prtisc. eap. i. num. 47. Tem. Y. Ub, d$
M^mgnm, eap.i. mm. 4 elh* areapt 11. niiHi. 86«
S7. 88. et cap. 16. nn. liO. M, di Jejmn. advt
PffcMcoi iiHegroi et iib. de Pudietria, cnp. 1.
uum. 8^ eap. 6. ntim. 47« eap. 10. tinm. 83. ei
cap» 21. num» 190.

t*>ycMcos, flnimfl/<?siHtclligi, satis comproljaviimis^
\cl cx Apost. \. Cor. If. ad inilium lit). de Jejun,
aJvcrs. Pfeycliicos. num. 2; quod nomcn jam in liiLrc

denies fecisse legimus ; item jejunia illa striclis$ima
^priscorum monachbrum, tam ab illo quam a Theodo-
rcto et Niccphoro late descripta. Verum hoc pro
iKTresi in Hontanisiis damnntum est, quod neccssita-
tem observimdi has Quadragesimas , seu tres, seu
duns usi|ue adeo urgerent, ut vel eo nomine catho«^
licos Pstjchicorum ^ id est, sicnti jam dictum est,
animatium hominum appellalione calumniarenlur ,
quod secum ens observare nollent. Atque boc est
qtiod Epist. &i. ad Marccll. adv. Moniaiium urgct
S. Ilicron. Nos (inquit) unamQuadrngesimam, secun-
dim) iiaditioncm Apostolorum, tempore nobis con«
groo jejunnmus, illi (re$ in anuo faciwU Quadrage-
bimns, quasi lies passi siiit Salvatores, non quod et

sih lapsus , caihoru-ft impingit, snos Monlnnistns fe » per toium anntim, excepta PenlecosN), jejunare non

contrario sphitales , qnod spirilum Paracletum Mon
tanum scqucrentur, nuncupnns; illis calumniam fa-
clcns qnasi prorsus aniinalcs, passivi(atem, id csl,
liccntiam vitaj scqucrentur, ulpole ad sccurtdhs
nuplias (rnnscunles, marlyria fnga vitJiites, el jcju-
nia Wonlanistica improbanles. Veruin miscr non
animadvenit , Montanum animalem vitani gcssi^se ,
utpute quum scorla esseiil Priscilln el Miximilla,
qua», rcliclis maritiSjMonlanum seqncbanlur,etearmn
asscclai martyria Chrislo negaio evascrinl ; el si qniJ
passi sinl, ob lalrocinia anle acta id lolcraverint ;
deniquc etsl trcs Quadragesimas ( de quo mox latius J
cclebrarenl, lainen rcliqnoanni temporc genioindul-
gebJint. Neque tamen novum id hairelicis, ut cntho-^
licos Piyc/iicorMm nomhie appellarira, scque spiri-
lualcs; nam idipsum ridel auclor in Valentinianis
lib. conUaValeni. c. 29 et 30. S. Irenxum secutus :
quod post hosetiam scripsil B. Epiphan. I. de Ilaires.

29- I>e QutdragesiroiB duabus. Tom.^. lib. de J^unh
mdvers. Psgciaeo*^ in earwn defeniwnm amscripio,
maxime cap. 15. nim. 90«

liceal, seJ ()uod aliud sil, nccessiiate, aiiud voluntnte
munns offerre. Ilinc el Eusebius (jnxta cmeudatiorem
ex Cra^co translationein, antca corruptam a quibus-
dnin, uli in univcrsuin Jejnnia Ecclesiasiica tan-
quam Bfonlanica damnnrcnl ) lib. V. Eccl. hist.
cap. 17. Theodor. ha^ret. fabul. lib. III. de Montanis-
tis, et Nicephorns lib. IV. hisl. Eccl. c. 22. Montanum
novas Jejuniorum Icges prseter Ecclesioi consuetudi-
ncm inlroduxisse et sanxisse scribunl.

50. ^t Rcpudk) cbilstianit licitd ^ ita iH alteratfi
dtteant, adult^mcaifs^. Tam. R. lib. 11* ad Vxer.
ca^.i: num. 4. Tom. III. /t6.IV. mh* Metri. cap. 54.
tmm. 557.

Vidotur quidcm prima facie tnle quid Teflullianiis
senfife, quum divortium comparat excessui mariti , uti
magis probeC post hunc non licere alteii nubere ,
siculi non licel pest divorlium nisi adullerii caussa.
Verum sese expUcai tom.» V. lib. de Monog. cap. 9.
nura. 70. et cap. 11. num. 89. Priori quidem loco,
de repudiata uxore sic loiiuilnr ; vt in tdtum sive per
nuptias, sive vuigo , alterius viri admissio, adulterium
pronuntietur a Deo;(i{ mox clarius, per morlem utique^
non per repudium facta solulionc, quia repvdiatis non
permittnel Apostolus nubere qdversus pristinum prx-
ceptum. Valeaikt iiaque Erasmus ct ejns asseclDe qui
pro se auctoreni perpcram cilnnt. Cerfe conirarium
jain defiuilum cst Concilii Trident. sess. 54. cnn. 9*

Quum Montanistae tres observarent qiiotannis ple-
nas septcm scplimanarum Quadrag^simas, in hoc ab
illis dissensisse videtur Tei lulliauus , quiini soparata
ab illis coepii habere conveniicula , <|Uod duas dun-
laxat» sic enim ille : Quantula esl apud nos inlerdiclio
dborum? duas in anno hebdomadas Xerophagiarum ^
nee toiat^ exceptis scilicel Sabbalis et Dominicit, offe- j) jj.GfrcaTrinltatan. Tom. LT«rlii«. Apoiog. eap.%\.

n. 516. el iib. advers. Hefmogen. c. 5. n. 15.

/. advers.Prax. e. 5. n. 29. e. 3. n. 54. e. 4. n.59.

c. 8. n. 55. 59 et 60. c. 9. w. 62. ac. 65. Uem

tom. V. Hatalian. i, de Trinii. e. W.n. 56. e. 23.

n. 98. c. 24. n. 106. el t. 51. n. 141.

rimut Deo. Neque lamen proplerea illi hairetici cen-
seudi sunl. Nam Amalarius lib. I. de divinis Ofn.
caV 36. et lib. IV. cap. 57. describil piorum quo-
rtuQdam J^uuia , qui tres Quadragesimas observa-
rciil : unam ante Pascha , juxla iraditionem Aposto-
lieain , alteram ex devolione anie S. Joannis aul
poiias post Pentecosten , lertiam vero ante Nalivita-
um Doroini; nec absimiliter secundaro Quadragesi-
maoi pro Poenitentibus .recen^et Micrologus nosler
lib. do Observa. Ecclos. cap. 55. quce eiiam hodie
qotbQschim Monachis in usu est. Quo pertinet et illud

De TrinitaUs fide , id est, trium Personarum, Pa-
tris, et Filii, et Spiritus Sancti, sed unius essemiaB ,
non dubiiassc Tertullianum , ex compluribus ejus
locis manifestius est quam ut probaiionc sil opus,
maxime loto libro ejus argumcnii , imo ei tituli

ilieroir. Bpisl. ad Lucin. BeUcuro, ab Amalario juxla cdiiioncm noslram adversus Praxean, ubi ad-

versus illnm ejusque sectalores MonianisUs , qui se*
cundum ASschinem dicebantur, non modo probat euni'

cHatym : Utinam omni tempare je|unarc possimus»
qttod ia Actibus Apostolorum diebus PentecOdUSi e(

a07

dem non potti dici Pairm et Filium
seriis vcrbis asserit : Regulam fidei qum ah initio
Evangelii decucvrrit unitatem in Trinilatem ditponere :
Patrem^Filiumyhl Spiritum Sanctum. Nec aliter Nova-
tianus, libro de Trinitate, Regutam fidei proponit, c. I^.
3. ac i9, qua credamut in Deum Pairem et Dominum
cnmipotentenu rerum omnium perfectitsimum creato-
rm^ ti %n Filium Dei Jetum Chrittum Dominum Deum
nottrum , et etiam in Spiritum Sanetuni. Yerum dum
illis Paradoia circa Trinitatem ascribimus, hoc so-
lum volunuis, subinde ipsos, uipote anle omnem de
Triniute hxresim, obscure loqui in hac materia ; et
ut ne quis inde fortassis occasionem sui erroris aut
hxreseos accipiat, quomodo sano intellectu tales loci
explicari possint, adjicimus, omittentes jnm primurri

PARADOXA TERTULLIANI,
, sed etiam di- A aucfor lib. adv. Prax.

0. 5.

n. 45. ct seq. et totius

cap. 6. ac 7. Dcinceps liis verbis eod. lib. adv. Prai.
Filio et^Spiritu Sancto tecundwn et tertium tortit lo-
cum^ tam contortibut tubttantim Patrit : id vult quod
dicunt scliolastici, duabus emanalionibus productos
Filium ct Spirilum Sanctum a Palrc improducto ; aut
Fiiiuin ette tecundam pertonam , et lertiam Spiritum
Sanclum , sicuti postea non semel loquitur. Yernm
perperam illi impingit ibidem Rbenanus , quasi Fi*
jium et Spirilum Sanctuin appeliet membra , priora ,
et inttrumenta^ quum ea verba refernntiir potius ad
angeiot, alienot a tubttantia Pairit, qui tamen monar-
cbiam Dei non evertunt. Simililer quum Spiritum
Sanctum tertium gradum dicit, gradum intelligitori-
ginem. Quod rursum lib. adv. Prax. ic/3o6o>y;v non 80-
nbenani calumnias in scholasiicos iheologos, quas ^ ium Spiritui Snncto, ^scd etiam^ilio ex Patre attri-

liabet illa sua ad leciorem admonilione de quibus-
dam Tertulliani dogmatis : niaxime quod calumniam
faclat ipsi quoque TertuHiano , tum iii locis quibus-
dam corruptis , aut male intellcctis , de quibus mox
latius , tum in eo quod falso illi hscresim adscribat
putantium in Eucliaristia corpus Ghristi tauium esse
in figura, a qua illum vindicavimus Annot. nosiris in
lib. IV. adv. Marc. ap. 40. n. 662. tum quod inter
dogmala sive Paradoxa ponat , quae ille pukherrime
non soluin de pcenltentia publica, sed eiiam deconfes-
sionc secreta, vel ipso fatente, laie deducitin libro de
Poenitentia , de quo etiam dubiiare non est veritus
an Tertnlliani esset , quum tamen S. Pacianus ex
lllo multa dcscripserit. Quo magis miror, non so ^
lum retentam fuisse in poslrcma anni 1580. edi-
lione parisiensl dictam illam admonitionem intc-
gram « sed praeterea universos errores Rbenani hx-
resim plerumque sapienles, sine addiio anlidoio : us-
que adco ut catbolicus lector milii monendus sit,
non muios iilasilll caveiidas annoiationes, etsi sub-
inde omisso Rbenani nomine , qiiam eas qux per
Pium lY. et V. romanos pontifices inlerdictae suiit
in editionibus prioribus , doiiec repurgatas fuerini.
Verum ad rem veniamus. Priinum ubi sic loquiiur
Tertullianus in Apolog. el adv. Praxean r.Tres tunt
non itatu , ud gradu , nee tubttanlia , tcd forma ; nec
potHlale, ted tpecie ; unius autem tubtlantice , et uniut
statut, el uniut potettatis ; qnia unut Deus , ex quo et

huit , maluiil ita distinguere SS. Ililariiis ac Aogost.
libris de Trinit. et alii Patrcs posteriores, ut genera-
tionem Filio, processioncm attribuant Spiritui Sanc-
to. Quod ibidem eain inierpretatur protationem rd
atteriusexaltera, intelligit personas realiter non essen-
tialiter disjunctas , sequitur eniin : quia prolatum di"
cimus Filium a Patre, sed non separatum. Commode
etiam siint iiiterpreiandac propositiones ill£ : Omnis
origo parent est, et omne quod ex origine proferlur^
progeniet est; item ; Trinitas per connexot et conurtos
gradus a Palre decurrens. Jam vero ibi : Pater est tota
substaniia, Fitius vero derivatio totius et portio : totum
accipit pro pleno seu pleiiitiidine , non aliter atque
, scholasiici doctorcs, diim dicunt : Pater plenitudinem
' deitatis possidel, in primo signo originis , qtiia a se
eam habct : Filius in Feciiiido signo originis , quia
ab uno per generaiionem communicatam a Patre ;
Spiritus Sancius in teriio signo, qnia a duobus per
spirationem eamdem numero essenliam accipit. At-
que hoc est qiiod aliis verbis postea auctor eitulit :
Ex uno Patreomnia^ quos in Deo persnbstanliosHnita'
tem, et in unilate Trinilas unius substantia!, Item : fim-
tas in semetipsa derivans Trinilatem, non destmilur ab
ilta, sed administrans ; tit tota substantia sil idem quod
una subsiantia indivisa' in tribus. Dcnique videtur
Fitius ab Anclore appcllari porlio , quia ncc Pater ,
ncc Spiritiis Snncius cst, tanietsi, unus Deus sint tres
personx , ci non Filius , qui Pater , ncc Pater qui

gradus jisli et formm et species ; ViKat statum , quod j) Spiritus Sanctus. Qiiiim vcro dicit ibidem : Patrm

•cbolasiici, et ipse quoqtie subilantiam; gradum, qiiod
iUi notionm; fomam, qiiod illi proprietates; speciem,
quod ilU habendi modum, Deiiidc illud lib. adv. Hcr-
mog : Fuit tmpus^ quum dctictum et fitius non fuit, ex
zeio secundum scientiam diaum est vebcmentius, ul
ostenderet materiam non esse xternam ; volens per
hoc significare duntaxat , quod babet S. Hilarlus
lib. Xll de Trinlt., solum Patrem aeternum , Filium
autem llli costerQuro esse , ui omittam quod Ibidem
adsimilia verba , quae sibi ex pcrsona Ariani pro-
ponit respondeat: Hoc humanum sensum et intelli-
genllam excedere mundi , non hoc capere rationem
boroaux intelligentiae, sed prudentine fidelis profes-
aio ero esse. Seipsum autem explicat eodem sensu

majorem essc Filio , intelligi debet , non quoad dei-
tatcin qux sii ininor in eo, sed qnalenus (sicuii indi-
cant verba scqucnlia) a Paire generaio gcnitus. At-
qui qiianquam liic satis obscurc dicatur : Ipsum quod
Pater et Fitius dicuntur , nonne alind pro atio est T
pulclirc seipsum explicat postca , Ita ut cum scho-
lasilcis in eo consentiat , qiiod alius dicatur Pater ,
alius Fitius , atius Spirilus Sanclus, sed non aliud^ eo
quod non sint idcm Pater, Filius et Spiritus Sanctus,
et tamen ejasdem substantiae. Si quae praeterea sunt
alia dicto lib. adv. Praxean , qux durius aut obscu-
rius dicta sint , meminerit lector totum hunc librom
caute legi et commode intelligi debere. Ad Novaiiani
redeamus tibrum de Trinitate. Imprimis qiiod habet

iOO EX TErmjLLIANl APOLOGETICO PROVERBIALES FORMULJ:. 110.

c. il. dmnUate sermonis in ip$a concretione permixta, A aliter quam jam diximus , quod ibidem mnorem Pa*

etsj quid lale invenialur jam dicio lib. adv. Praxean,
inlelligi debere dc permixtione unionis, non vero
pemiixlione nalurarum divinae el bumanac , ibi anno*
lavimus n. 56. id comprobanies ex aiiis pluribus ejus
libri iocis. Est Cdcs recla (juxia Athanasii Symbo-
luBi) ut crcdamus et confiieamur quod unus sit Cbris-
tus V non conversioiie divinitaiis in carnem , sed
assumptione bumaniiaiis in Deum, unus omnino non
courusionc substautias , sed unilaie person;r. Deindo
illud ibidcm : Ante quem nihil proster Patrem^ eodem
iiilcUectu accipicndiim, quo id quod supra addu-
xiinus ex Teriul. lib. advers. Ilerinog. juxta quod

annolavimus ad eumdem lib. cap. 51. num. 141. Nec B lianttir.

tre dicit ut Filium. Gaute etiam debetlegi illud, quod
jidealur non aliam uhitatem Patrii el Filii interpre-
tari quam tocietatis concordiam , afTefens perpemn
ad boc locum, L Cor. 111. pro sua sententia ; qula
caiholica fldes et Scripturs etiam veritatem essen*
tiae agnoscunt in Patre et Filio. Denique quod de
Spiritu sancto non vidcatur consentire catholicx Pa-
irum iraditioni ex Scripturis, factum putamus , non
quod negaret Spiritum Sanctum aequalem Patri et
Filio ; sed nondum re dcfinita , obscurius solent
loqui Palres veteres ob materias summam obscurita*
lem , iia tamen ut commodum aliquem sensum pa-

PROVERBIALES

FORnULf TOTO OPERE

HOC TERTULLIANICO CONTENTiE, BREVIBUS SCHOLIIS ILLUSTRATiE,
AUCTOIUBUS BEATO RlfENANO ET AND. HOYO BRUGENSL

-©.-

1. Abiit jam» et reverti debet. Tmn, I. lit>. de Tettim.

Animas^ cap, 4. uum. 23.
• Proverbii hiijiis , quod Teutoiiis Gallisque etiam
usilaium, usuni ipsc Terlul. fusissiinecxplic;it : ut,
abiisse homincm, si( , e corpore excessissc aniinam ,

3. Acie figere. Tom. h lib. de PalL cap. 4. n. 84.

Est acute, intentis et quasi deflxis in rem oculis
iiitueri» oLTtAi b^j. Virgii.

Oculos horrenda in Yirgine fixus.

Ut qui vesiibus a naturoy modcratione alienis, bonii-

atiiucitaintervivoscbsedesiisse.SicGraciutibisver-C ^ggqug iransversos de recto stalu agcntibiy induU ,

blSSolent, otxe»3ai, xotTofx«^5flet, wiripj^v^ui, uTcovivw^at,

lioc esi mori : qux oninia abituin excessumqiie signi-
ficant. lo dictiuncula jam, quae longum spatiuui imiuit,
tou Proverbii vis videlur consislere. Taiila vis
fuit veriuiis de resurrectione et immorulitale aui-
mx, ui ea ex bominum aniinis, iie in tantis quidcm
Tanarum opinionuni leiiebris , a majoribus veluii per
nianus iradiia , poiuerit evelli , sed iriio usiiaioque
proverI)io sit rrequeiitaia, de iis qui jainduduni essciit
defuncti ; quasi pracsumerent , boc esl prxcipereiit ,
el anticiparent animis, corporuin r^urreclionem ,
sive animorum qiii excesseraiil , ad sua corpoi a re-

dilum. «va»Tf«?^», avec9T«ffiV, boc CSt, Hetfertif inavoo-

2. Abruptum amplissimum salire. ro«i. III. lib.y.
adv. Marc. cap. 44. ntini. 231 .

Salu^ , pro irausilire vel sallu transmittere. Ui sit
oniiiino, aut verba saltem intermedia pnemittere. Ab
iis suiupiiim qui inalunt compendium facere iiineris,
saltu, quaui dispendium cominodiore ambulaiione.
Sic,,c Maximum campum ievissiuio saltu transvolas,»
Scaliger ad Cardanum. Explicai se moxTerlullianus :
Ademktti tanta de Scripturit , lioc est, mtercidisii ,
rejecisti el abrupisii , ut lacunx in iibrorum con-
textii permagna: exstent. Lib. Y. adv. eurodem.
QKmiOi fovea* in Epittola feceril, auferendo qum
fwliifa. Virg. libro. IV :

His mcdiom dicUs serraonem abrumi>i«.

pnlam conspiciendus sc , aiii pttiius deridendos prae*
beni , omiiium oculos iii se convertcre vcllc videanr
tur. Ut tamcn bojusmodi inspeciio, sive spectatio,
quam caplant, cum probro contumeliaque eorumdem
gestaniium, sit conjuncla, ut non laiidi, sed vitio ver-
tat. Huic subjungitur : Digito destinure^ Nututradere.
De quibus infra.

4. Acies maclierae exerla. Totii. V. tib. de Pudicit.
cap. 14. nnm.. 115.
Quum quasi pleiix juris, aucloritatis et potcstatis
babenae eflfundunlur in aperu objurgaiione. Apud
Virgii. € Ense incluso ibat. > Cui contrarium est illud
Cic. I.inCaiil. lAi nos vigesimum jam diempalimur
1) hebescere aciem borum anctoritatis. Habemus eniro
Sen.Cons., verumlnmen inclusum in tabuiis, tan-
quam gladium in vagina reconditum. > Sic in Apio:
Denies exerti a^ vulncra infligcuda acuti et erum-
pentes. . '

5. Nihil ad Androinacham. iftid. cop. 8. u. 65.
Alluderc videtur ad veieris alicujus iragici fabu-
lam , nomiiie Andronwghw inscripum. Et ex TcriulL
colligereest, nibilaliud istboc provcrbio signiflcari,
quamhisce: Nilnladversum. nihil ad Bacckum, GuSiv
itfdi lito.-, i7rpoa8t<5vuffa, boc cst, aiieiia a re. Nam haerc-
ticos cum bistrionibus comparat. Ui ailcgoricos gestus
accommodantes caniicis , aiia longe a praesenti ct fa,-
bula et sceiia cxprimuiit ( ut videatur ad gracca pro-
verbia rcspcxisse,^xT*«x*?*o*px«yO«t, vcl ad td in^r

21! EX TERTULUANI

x«iaO«t (extra chorum saliare, el desaUare); illi, hae- A
relici scilicet , ensdcm parabolas quo voluut tribuunt,
iion ((uo habent aptissinio excludunt.

% Ad !^mj))i^ producore. Tom, 11. Ub. ad Marlyrai^
cap. 3. fitim. 44.

RnENARUs>Locus ccrlamtnis h\ ({uo congrediun-
tur aiblctx (r/R/<)uux Grxcis diciturquod isfossa cingi
solcret , Tzapoc ro (r/4nT«tv. Hinc proverbialiier dictum
D. Hieron. de scammatc et loco ccrtnminis egredi ;
pro eo qood est : A proposilo digrcdi , sivc lineas
transilire. Sicenim apudillumlegcndtmt, scribciKem
adversus errores Jonnnis llieros. ad Pammaoliium.
Quum ergo ista quserantur, inquit, bur tu, omissis
super qiiibus pugna esl, dc scammafe cilococcrlami-

tionibus immoraris ? Porro ^eip^Ufld c;»5ponii , qujdji
nddil: Et loco ccrtaminh, £f, efiim idcm valel, quod:
id esl. Non omillcndrm, valdcsignanlerloqui Terlull.
Nam aihlela: ci gladiatores proJuci «|icunt^r in «ppc-
taculis ab ipsis munerariis qui ludos cdunt. Sic mox :
ut ad stadiuiH trihunalis bene exerciwi rncommodis
omnibus producamur. Ex septeBtia TaituU. esi iii
thcatrum, arcnam , locum publicum c o rtami n i ti »4-
ducere, osicnlandi pcriclitandique artcm, vircs, fia-
tia, ctpricmium, $ive fifKSiioj auferciuii , in arcninn
dcsceiidere. Paulus Leopnrd. lib. 1. Miscell. cnp. ^2.
vocis significalum explicat : et scnmma Erasmi et
Cailii rcfulat. B.Ambros. lib I. Offic. i Adhuc alhic-
102 iu scammate sunt, > etiam. proverbialitor, quasi
dicat : E^imnum de pracmio certatur, et palma dubia
cst.

7. Ad quod venimus , hoc age. Tom. IIL lib. IV. ad-

vers» Marc. cap, 7. num, C5.

In saoris inipcrari solitum sileaiiuin , his vorbis :
FavAte linguis ; el Grsere, 9iv« n&« t^tm Xtw«, eteadem
de caussa clainari solilum : lloc agA. Idque Plutar-
chus in Numa dicere viiclur : &* V''^ ^^ /^xfi^ ^^

8ta^^ovT<5. ^rav Apx^v mp^ opvtvu 4 Ow^tet« 5taTpf6>3,

/IC&9U &» 4v«. Murel. Yariar. Lcct. i5. lib.PrQverbiuin
igitur erit , quo ad rcm iustituiajn attenlufn aljquem
Qiso Jubemus ul in eam uuam tota roenle-incunUial,
ui nec verbis aliqd usurpel , nec iu anima secum co-
gUcl. ^

8. Ex aere collalilio. 7om. IU. lib. adv, Valent. cap,

12. num. 436.
Rhenands. Qanquam^ hic symbolrc et coliationis Ht
mentio, (nam Tcrlull. con(erunt, inquil, in medium,
et mox, unum omnes bonum conferebant, Item Irenaeus :
Unumqueinquo, inquii, eoquod habebat in seopti-
mum flpreiUissimumque coolepcntea , caliaiiunem fo-
eiese. Rupsom mox : Et secundi Ghristi , queoi SoUs-
rem dicunt, e% cellaiion» composita fabricetio)
nihilominus , quando vel exemplaria censtanter h^
bent : mre (QUatiiio , video uon tam coHaiitia. kgi
pesee , quod onuiibu» obviiim eat, quam coUaca^,
ppQ »fe mutatitia et aMeao ; quod in unum ooiifQcenr
les boui viri, ct apud amicttm negotialioni iritenluot

APOLOGETICO %l%

collocantcs, sic ilium quum ornant, tum adjuvanti
prius ab eo caventes. Undc forlasbis vulgo Afrorum
usitaium id tcniporis proverbium, ut asre collocatilio
aliquid fieri dicerclur, aut dives quispiam ^sse jacia-
relur, qui propriis opibus non polleret, sed commo-
datiiiis ct alienis. Sane apud Irenaeun\ alio loco de
hoc ipso Soierc legitur : In eum disponeniibus velut
ilorem suum, ut coUocatilium, sit hic deposititium.
Idem sensus erit , si collatitio legas, aut certe non
magnoperc diversus. Equidem apud vetcres 'multa
fiebnnl (cre coHato; quibus opcribus inscribebanlur
\m nota: : JEnE col. Ad qucm morem fortassis hic
respexit Tertuliinnus. Slips collalilia qux in paupe-
rum usus erogatur ; ct coUaiio sive collccta, qux et
indiciio, peiisilationis pecuniarioc genus cst , et
cbftJiQXoJt cotlatio in coen.c apparatum sive pceunlaria,
sivc pcnuarla. Unde C<cna coUatitia sodalium ant con-
luberna)ium oecubaiio, ubi suas quisque afTerunt
epulas, ipujot, proverbium in eos conveniei qui per
$e nihil valent, $ed toii alienii^ nixi sunt opibus, qui-
t)US substraciis corruanl, et fide fortunaque fiant ex-
pertes. Diviies inxre alieao, uii iloratius dixit :Meo
ium paiiper in «re.

9. iOsopi graculus. Ibid, cap. 12. num. 139.

RuENANUs. De hoc cxslat Apologus inier eos qui
Msopo vulgo iribuuntur. Undc Gra^cis nalum provc^
bium : h)aCiTzioiMlodi^'\^Q%\^jEsopicus(jraciilus. Dicto
solitum in eos, qui aliena pro suis o.Mentant. Ilorat.
5. Cpist. lib. I :

Quid mihi Celsus agii? monitus, muUumque moDcndus
Privalas ul quaerat opcs, et langere vjtet
Sciipla, palatinus quflectiinque recepit Apollo.
Ne, si rorie suas repeiilum venerit olim
Grex avium ilumas, moveat cornicula risum
Furtivis uudata coloribus.

Cabria; fiMeoUyoM rd imiix^ioj ad sentcntiam Tcrlull,
est plane accommodatum.

JLXKoTfloi; irc»9«[fftv 4|«^t(9}iivo(

npjiTOv Sl ^M^ov i^ itkiSw iifi:ixt.
Mil* V «mvTt^ (Vca' Tujivof tupifti|.
Eict{tJ9iov' T^ i^ ip^vo-j )(dXXo( Ital^utTat.

Qiiod sic vertimus :

Dum jactal allenis amicla plmnulis
Praeslare volucres csDleras comicula ;
\ Hirondo primum deripil munus suuin,
Eiiude reiiqua^, et ouda taodeoi cernitur.

iO. De i£sopi puteo Asinus. Tom, Ul, tib, W.advers.
Mare, cap, i5. num, 5^9,

Ut subaudiantur verba : mott» venis , mqdo appor
fui$ti, lu eum ^ui siiionde incognitus, nullaque cele-
briiate nomuajs pro^clarus» et quasi cx angulo modo
a(ivenit;qui laMiit, sive ui verbo Horaitano utar» (e-
feilit ioctenu^, quique subita maguum quid et pra^
ciarum audeat jictarey imo auctariiatem et graiiani»
iCttoi km sibi vindicaro« Qttum Apoiogus iuter M&o-
pk;io& luc non ei^stet, (utiki easet aiiquid liic ex con-
jectura afTerre, undc eorum sit praverbiuni^ quidquid

aiii nttgentu^ircpl T^i tou 6*o\i hoc/mlxu^sws.

ii5

11. Agiiia media, sett Agin^e aequilibrio ferri. Tom, A
in. lib, advers, Hermog, cap, il. num 142. el
Tom, V. tib. de Pudic. cap, 9. niim, 73.

Iii lib. de Pudicit; Non enim admiUelur exemplo-
fum adoiqualiOf licet inagina congruetitistima , si fue"
ril s^uti nocentitsima. St, iu ail Rhenan. ex Festo,
Agina e&k foramen iliud in qno inseritur scnpus truli-
naQ, boctttl» in quo agiiur sivo verlitur trutina, ct
ium u) medi;i agifia coiu^itiere irulina dicaiiir, quo-
iies accidii acquipondiuin, ut neulra pnrs propendeat :
idem erii cum Ansa (quanium 9d Provcrbii usuju) ,
quae esi )a6ii, in quo exanien vertiiur, sive in cujus
medituUio liiigula obversatur, et huc illuc nulai,
dum iancibus aequaiis respondcu suinroo puncto

PHOYEaBlALES FORMULiE. 214

15. Aristide jusiior. Tom, 1. Apolog. cap, 11.
num, 173.

Tam celebris apud Grxcos , et prxseriim Ailie-
nienses,justi(ia et aequi las iirii/idls, ui toO Scxa^ou co-
gnomentum menierii. Taiiia non lcgum modo , sed
.'cqui boni etiam fuii in homine obscrvantia ; ul hoc
solo nomine in exsitium ab improbis sil ejeclus, ct
diverslsstudiiscum ThcmistocleRcmp. adminisirarii.

IG. Aspisa vipera venenum mutuatur. Tom, lil lib.
IIL adv. Marc, cap, 8. m. 53»
De Aspide sic Plin. lib. VIH, cap. 23. Colla aspidum
intuincscere nullo iclus remedio prxterquam si con-
festim paries contaci» ampuientur : tam pracsenia-
iicuin scilicei ei>i veiienum. De vipera , eodem lib.

hoc est, neutro inclinel, sed scquo momento discri- B cap 29. Scrpcntum vipera , sola lerra dicilur condi ,

men parliatur. Usiis proverbii esscpoierii in eosqui
ncutrarum partium suni, sic iii neque hos, iieque il-
los offendaiit. Iti eos qui virtuies amplecluniiir, quas
mediocritates suni quxdam inter extrema vitia con-
siiintae. In judicesiniegros, ei slmilia.Videantur An-
iiot. Pamelii.

12. Alexandro sublimior. Tom,
num, 173.

I. Apolog, cap, 11.

In elaii excelsique animi homines. Decantaiissima
auimi in AUxandroUsi%no aliiiudo, quse in dictis juxia
^ac faciis enituil. Qui nihil sibi quod ipse perficcrci ,
a palre relinqui, puer doluerii ; qui in Olympiis sla-
dium decurrere, nisi cum aniagonislis regibus, recu-
saril ; qui aslaticum regnum dispertiri cum Dario, ^
rebus inlegris, noluerii; qui quum ab Anaxagora in-
numerabiles cssc mundos audiissel, illacryinarit ,
qui nedum unius dominus esset facius.
15. Amazona audacior. Towi. III. lib, I. advers. Slarc,
cap. 1. num.li.

Amazones, vel Amaxona, siogulare omnium sxcu-
lorum exemplar, inquit Jusiin. lib. II. Quarum auda-
cisc plus qiiam virilisplena facinora, bella, expeditio-
iics commenmrantur. Ai quoniam audaciain muliebri
sexu cum impudeniia pl^rMmque esi conjuncta , pro-
vcrbium in eos conveniei, qui impudenter suui auda-
ces ct iemerarii. Yideantur annot. Pamelii.

exteriR arborum aut saxorum cavis. Sed Aristot. lib.
V. de Naium anlmal. contra irddit viperom sub peiris
scse condcre, reliquas serpentes in ierra abdi ; om-
lies seeessus iempore veneno orbe dormiuni. Lib. 7.
cap. 2. ait qui monlem Athon incolant, vlperinis
camibusali.Quod certe argumentum cst veneni miiius
efflcieniis. Proverbio igitur islo signincabitur pesii«
leHtissimum a mlnusmalo ad nequiiiam edoceri.
17. AiUiIicx divitra;. Tom. V. lib, de Jejun, cap.
15. num. 93.

Si Aualico! lcgatur, nihil difficuliaiis ; noix AUali^
Regis Pergameni, diviiias, queis pop. Rom. ex here-
ditaie adierit. De quo Horat. in Odis :

Noii opes neque AlktU
Ignotus h^res reglam occupavi.

14. Aries in nos temperaiur , quo ^juassatur caro
Tom. III. kb, de Resurr, ear. cap, 5. num, 43.
Arics , irabs funibus tensa, su^pensa , cujus caput
ferro vesliinr, ul durissimam , arietis msiar, (Vonlein
^ideatur haberd , ei more etiam arietis rotro ducitur,
ui majore iropeiu CeriaiY aubruaique muros. Hinc ver»
bum lemperarii quod in apparaiu ei libratione in ic-
Insdestinaia, arie opusessetei eena ieinperatura.
Subjongit TertuIUaiiusverbum quassatur. \irgi(. Pul-
sabani arieie muros,Labai ariete crel^ro jaaua*Arietai
in portas. Cicero, Aries murum percusaerii. Prover-
bialiler dici poierii , pro eo quod validum argu-
mcniuin nolns objiciiur , quod difUcile sit dissolverc.
Aperia vi oppugnamur. Ut arietesel cuniculiin ar-
gomentis, inier sc opponantur. I^

Ei Aitalicis condiiionibus. V^ magnidcae ei superva-
canese illx diviiiai atquc delicis, pani opponaniur ;
hoc esi simplicjssimo viciui.SinAf/e//aNiB, personais
illac in cullu ei vestibus Iautitia3 inielligeniurv Nam
Attellanis ( ex Alella Campanio! oppido ) bistrionibus
ccleberrimis , hoe jus co;icessum erai , ut Personam
in sccna deponere non cogerentur. Unde fabulai
pcrsonaise pro Attellanis xotr' {{oxnv. Dicetur in Tcsii-
ium supcrvacaneum , ei ad luxum ostentaiioneroque
comparatum.

18. A toga ad pallium. Tom, I , lib. de Pallio (ap. 5.
n. 94. et cap, 6, it. 116.

D RoKN)^us. Paltium Grxcorum era^ei philosopho*
rum. Hoc eiiam Romani, toga rejecta , amiciebantur.
Hiiicilludadmiraniisvulgidiclerium de poteniioribus
ad chrisllanam religionem iransgressis, A loga ad Pal"
lium. Unde motus TerlulI. ut scriberei pro Pallio li-
brum. Ammian. Marcell.de Juliano. Aiig.Namque in
pacc, iuquii, ejus mensuram tenuilas crai recie nos«
centibus admiranda, velui ad palUum mox reversuri.

19. (}eccus a cccco in eamdem deductus fovcam. 7o»i.
111, lib. III, adv. Marc, c. 7. n. 44.

Proverbium v§I ipsi Servaiori usiiatum» Lue XVI.
quoiies indocius ia^ocium doc^re eonaiur, vel
imprudens imprudenii dare oonsilium , atqueiiain
eosdem errores , aui pravas opiniones secum pneci-

215 EX TERTULLIANI

pitai. Terlullian. sic iiUerpretalur Ab eodem raiio- A
nem errorum et ducaium muiuari.

20. Cxcus in petram offendit. Tom. III. lib. V. adv.

Marc. cap. 7. num. 419.

Tertullianus aliegorice de Marcione qui, errorum
pravitalc excsccatus , mnle de Christo ( petra spiri-
tali) sentiret. Non absimile : Impingere in scopulnm,
lib. dc Trinitate , cap. 28. Duobas isth locis , quibus-
dam effossis lumimbus orbatus , totus in doctrina: suas
coBcitate superatus, Usurpabitur in euni quem
opinionum perversitas ad absurda quaeque prxcipi-
tem agit.

21. Caedere cominus. Tom. 111, lib, II. adv, Marc, c,

ult. num. 205. el lib. IIL c. 5, n. 14. .

Cominus asHere, cominus dimicare, 0^u0«r^S»jv /a^x*^'

ea,i, xal iwudcv; cui COntrarium , ii6/$poD9ev, Zm So/iarwv

4 /9l/6>v. Translnlnm a bello, in quo nunc conserti pu-
gnantgIadiis,etconserere,sive conferre manus dicun-
tur, nunc machinis aut eliam amentis procul tela in
hostem torqucnles. Utemur eo , qnuin significare vo-
luerimus nos rem propius , seu de propinquo velle
expendere , agiiare , argumenta ex rei ipsius natura,
imn exirinsecus assumpta , ad intirmnndam alicujus
sententiam affcrre.

22. Decalcaria adcarbonariam. Tom. III, lib. deCame

Cfwisti, cap. 6. num. 52.

RnENANUs. Calcaria taberna est , ubi calx asserva-
lur aul vendilur. Sic carbonaria a carbonibus. Usus
erit, quum res sordida aut molcsta , seque sordida ^
aut molesia muialur. Et eiegans proverbium est ,
quoties de impuro ioco ad nihilo puriorem nos reci-
pimus ; qtium ex uno nialo in aliud dlversum incidi-
mus. Postquam Tertullianus Marcionis respondisset
impurissimx haeresi , ad Apcllisacque impuri confu-
tationem, sese accingit. Non absimile : E Scylla in
Charybdim ; e fumo in flanimam. Nisiquod illoPro-
verbio quxdam malorum diversiias , et quasi repu-
gnanlta significari videatur , uti calx et carbones, ra*
tione contrariorum colorum repugnanl. Sumptumque
est ab iis, quibus sordes odiosac, neque faciie vesti-
tum contaminari sibi patiuntur , quod fuligo utro-
rumqueefficit.

23. Campis suitdiffundere. Tom. Y, lib. de Trinitate , D

cap. 6. }ittm. 26.

Hxc inlerse opponil Novaiianus, Intra hceccorpo'
ns nostri lineameMta modum aut fiyuram divince ma-
jestalis includere ; et suis Hlam interminatm magnUu*
dinis campis sine ulto fine diffundere. Nota sunt palen-
tia xquora cainporum ct inimensitates , iii propria
vocis sigiiificatione. £t illud Virgil.: •

Hquites Messapus in armis ,
£t cum fralre Coras, \^\Ssdilfmuiitecampis.

]Utk ti^v furufop&v hsec : Rhctorum campi ; In ali-
quo campo Oratorem versari; Ex ingenti quodam im-
mensoqqe campo in exiguum gyruin Oratorem com-
pelierc; et , ILcc iatissimum dicotidi campum rhetori

APOLOGETICO • 216

solent aperire. Exquibus et hujus et sequentit pro-
verbii usus patet.

24. Campiis fusus et latus aperitur. Ibid. cap. 28.

num, 127.
Cui contrarium , non habere satis roagnum cam-
pum in quo verselur, apud Cic^ronem. Novatianus
etiam alibi eodem iibro ; Hcec breviler sint nobis dicta
et strictim posita , et non longn disputalione porrecta.
Lalius enim potuerunt porrigi, et propensiore disputa-
tione produci.

25. Capitis supercilio Foqui. Tom. IIL lib. adv. Hermog.

cap. 27. n. 91.
In superciliis notalur fastus, qua partc aut iiegnmus
aut annuimus. Uaud diibie mutuatusab Uomeioillud
est Tertull. Iliad. a. Tfaetis ad Jovcm :

Uaad dubiiaada luihi promilie alque anuue.
Respondct Jupitcr :

£1 ^'«7« Tot x(?«^ KKWxiOaoiuu, ifpa «ucoil^ ;
TovTO YOf l| Ijiilcv 7« |uv' dlsvdTOtat {li^ftirTOv
Tixym^' vj '(9f i;A&v ««XtvdtTprtov, ow^ dmtniXoy ,

Ou4* dT(XtUX1]T0V f' 0, Tl KtV KtfCtXjS X«TavtV9«».

H| »al x'J«>i]S9tv Ix' 6ffV9iviSa» Kpovitty.

Idest,

Annutabo tibi capite, ut bene Gda quiescas;
Uoc si quidem magnum est diis cum immorCalibus a me
Judiciuin, ueque eoim revocabile mi« neque fallax,
Quod(|ue libi capile auaulabo, neque iinperfectum.
Dicta superciUis Saturaius anauit atris. •

Unde Plinius, lib. I. epist. ad Ociavium Rufum :
Yide in quo me fastigio collocacis, quuin mihi
idein potesiatis, idemqueregni dcdcris, quod Homc*
rus Jovi,

X\& i* iTtpov |Uv ti«M «oriipi iTifov ^ dviv«u«tv ,

Unum concessit volo pater, annuit unuin.
Nam ego quoqiie simili nulu ac renutu respondere
voio'tuo possuin. iluc pertinere nou lemere cxisti-
mem : Censoripm supercitium , quasi qui supercUio
solo vel damnet , vel probet, quod alii tctricam seve-
riiatem iuterpretantur.

26. Catharticum dare. Tom. L lib. de Pallio , cap. 5.

num. 111.

KaBaif/Ti'\hi v^ xaOa^i^piov ^p/AOxov, ^ x*9a^7Cj , mc-

dicamentum ventrifluum , sive quod alvum dejicit.
Uinc un^Xctxov diciim Uippocrati. ExplicatseTertulI.
Sermone me suasisii medicamine sapientissimo : cx
gneco Senario : - ' ^

Kadacpovvest iustrare ei expiare, ad- quod alludil
Uoral. lib. L epist. 1. ioquens de vitiis animi :

Sunt verba et voces, quibus huac lenire dolorem
Possis, et morbi magoam depcllere partem. Bt,

suot certa piacula, quae te

Ter pure lecto potucrunt recreare libello.

Uuc pertinet, Elleboro purgare, et similia.

27. Catone sapientior et gravior. Tom, I. Apolog. cap,

11. num. 173.

Catum Sabiiii acutum dixcrunt, unde Catonum no*
men. Hujus autcm Catonist apudTeftuil. prinii ctCen-
sorii, el^um habcs apud Pliuium iil^. V|L cap. 27.

«17

PROVERBIALES FORMULiG.

218

et apod Ciceron. lib. de Amic. ubrde Cafone Lxliii$ : a<cm non intelligendo^ valetudinis eormplelam mpt-

Aul enim nemo, aut si quisquam » ille snpiens fuit*
El io lib. deSeuecl. qui Catoms hujus nomiue inscri-
bilur.

iS. Caucaso abruplior. Tom. I. lib. L adv, Marc.
cap. 1. ntim. 15.

Caucasus , mons Scytbije vaslissimus^ cujus» utait
Plin. lib. VL cap. 5. juga in colcliica Ponli regione
ad Rjpbxos monles torquentur , altero laiere in Eu-
xiuum el Ma^otim devexa, altero in Caspiunictflyrca*
nhiifa mare, variis nominibus. Virgil. IV. iEueid. :

Duris genuit te cautibus horrens
Cimcapu^ UyrcauaH|ue, etc.

Quibos verbis abrupium explicaiur* In Iiominem
agrestem, et durum , intractabileui et inhospiialem.

29. Cercbrum vel cor non balierc. 7om. Ul. lib. IV.

adv, Matc. cap. 10. num, 1 18.

lnhominiscm6ro, spirituum vitalium receptaculo,
snpremactquasiregia raiiunis poleslas; in corde to-
lus ipse viue fons et sapieutix sedcs. Hinc vecordes
et insipidi , cerebro cordeque vacui dicuiitur. Atque
adeo ipsa corporis vitia, si vcl cerebro vel ', cordi sint
^fCniia , nieiilem quoque ct aciionem labefaclant. No-
tus;£sopi apologus devulpe capui larvae admirante,

« oia MfaXiiif xai f/xl^^a).oy gux fxet* itpdi Ttt; xara t:^v

^vx^ ajoyimii. quale caput! eicerebrum non habet.

30. Cervi in |^rxlio. Tom. 11. lib. de Coron. milit.

cap.l.iium. 18.

cari, Quod Valerius de Chrysippo eodem capite
scrihit : Cujus studium in tractandis iiigenii sui mo-
numentis tantum operis laborisque susiinuit, ut ad ca
qua) scripsit, penitus cognoscenda, lohga vita sit
opus. Et ut Cic. de eodem : Qu^edam, inquil, propo-
nebat, qux ne ipse quidem poiuit dissolvere. At
Lucianus fabulatur in II. verar. Na^rai. lib. Non
licuisse Chrysippo in beatorum iiisulam iipmigran*,
nisi quarlum jam sumpto elleboro. Alludens huc ,
quod ter in vita bibisse memoratur. Hinc elleborum
hibere, edere, eoque se purgnre jubeiitur, qui meiitis
c;ipitisque viiia sibi levari velint.

32. Dc coelo supervenit. Toiit. 1. Apolog. cap. 10.
num. 1G2.

' YiJeantur Annoiatioiies Pamelii. Explical Tertul-
lianus in ignolos , et vel cx inopinato apparentes; qui
ct coelites et coelo delapsi, vel e coelo cecidissc dicc-
baniur, ou^aKmxtXi. lilud suinptum videri potest a
scenis Tragicis , in quibus fere , aTtd xfit fiyix^viii $Ui.
Est enim machina supra scenam locus , undo ex
iftproviso Deus aliquis apparebat.

33. De ccelo in coBniiin. 7om. II. lib, deSpect, cap.i^.
num. 189.

Terlul. De Ecclesia Dd, In diaboU Ecciesiam ten-

dere. £t lib. de Coron. milil. De castris in caslra

tenebrarum nomen deferre. Elegantiain affeclavit

Teriull. ix r^i izecfovofiwiui : ut silrluci leiicbras, viiui

«„. ^ f> I • I A •. . . inortem praeforre. Quum ab hoiiesiisshnis actionihus

RHEfij^cs.* Proverbialem nguram sapit, natum ut p ... "^ , ^ . . .

. _ .„^ /M..i._: Zi.. ' _ ... i...t. ^ studiisqiie, ad flagilia, ad vanas turpesque cxercila-

apparet , ex illo Chahrix apophtrgtnaie , qui dixit ,
FormidabUiorem esse cervorum exeicilum ducc leone,
quam leonum duce cervo. &ieniiiiit PIul. Cervus est
simplei et notas timiditatis aniinal , cujus oinne in
fuga prxsidiuin, quiim sit pornicissimum. Iliiic cer-
vim viri dicuntur quuiii fugx magis quam viribus
Odunt, quique formidolosi sont. Quibus Mavors, ut ail
Virgil. lib. II., vcntosa in lingua pedibusque Tugaci-
bus. Ft apiid lloui. Iliud. a Achiiles Agameninoiii
Uiniditaiem in congreSdibus pra;liorum exprobrat :

libiie, ceivinum cor haheus, oculosquecauinos.
51. Chryaippus ad ellehorum. Tom. III. tib. deAni*
tiia, cap. 0. num, 89.

Chrysippus, Cleaiilhis discipuliis, homo acenimo
i^cuio, de quo versiculus,

Kisi foat CArysipptu, aut fuat Stoa.
RefertVal. Max. lih. VUL cap. 7. Carneadem cuin
Chr^ppo disputaturum , elieboro se anle purgare
solitum, ad exprimendum ingenimn siiiim aticnlius ,
et illius refellendum acrius. Idein A. Gei. lih. XVIL
c»p* 15. Carneades Academicus scripturus advcrsus
Sloici Zenoiiis libros, superiora corporis elleboro
candido purgavit. Et cap. ubi ellebori efficientcm ct
clNpIcx geniis cxplicat. £t Plin. lib. XXV. c. 5. idcm
Carueadi altribuil, cl etlebori naiuiam de^bit.
Tcrtull. ipsi Chrysippo tribucrc videlur. Sententias

tioiics deflectimus.

34. Cttina lestiva post assum. Tom. 111. lib, de Anima,
cap, 32. num. 387.

Videtur iniiuere Tertullianus in comis wstivis post
assum, hoc cst, cariics assas , nihil prxlcrea forculo-
ruin iniporlari soiilum, ita ut (iiiis coenx fuerit
assuni. Uti Enipedocles in ardeuti iEtna probe assus ,
iii nulluin aliud corpus est niutalus, atque idcofiiiis
fuit inetcnsoinatoseos. Quid si hucalludal? Gracis,
qui ova cum lurdis et leporinis carnibus ac mellitis
placenlis, secundas mensas dahant, mos iste fuit , iit
iii fine coDii» liiiguas igiie tor)'idas post sermoncs,
dcguiiandas dareiit. Quarc, finituin aliquid essc,
D niliil esse reli<|ui, Proverbio signifiaibitur.

55. Dc Corio suo luderc. Tojm. L lib. de Pattio ,
cap, 3. iiuut. 49.

A Chamxleontc iraclum , qui toio corpore rcddit
coloroui queincumque proxiinuin atligcrit, pncicr
rubruin et alhunir Itaque adagium paict iii homincni
vcn>ipelleni , iiiconsianlcin ac pro tcinporc iii omiicni
habitum scse Yerlcnlem. Cui similc, Protco inuta*
bilior.

36. Croeso et Crasso copiosior. 7om. L Apoloff*
cap. il.iitim. 173.

Croesi, Lydorum regis , opiilcntia apud Grxcos in
rrovcrbiuiii abiit, qiii Cyro Pcrsas bclluin faccre
ausus. M, Crasso apuJ Roman. divitis cognomcntum

819

EX TERTCLUAW APOLOGETICO

IV>

addilum qui in agris suis sesteriiumyicies mille pos- A commemorato nomine , maximac cloquentiai consum-

malio audienlis animo oboriiur. Quinciii. Hb. IX.
ejusdem commemoral elogium.

42. Digili nulu loqui. Tom. m. /16. adv. Hermog. cap,
27. num, 91.
In Apolog. cum. digUorum supputaloriis gaticutis,
Priscis usilata suppuuandi raiio, quae fielwi digiiorum
flexu. A Vener. Beda loquela digilorum , sive-pcr
gestum digiiorum , dicilur. Alexand. ab Alexnnd.
lib. I. cap. 14. Veteres geslu manus, mododexlra>,
modo sinisin£, eldigilorum depressione aut circum-
flexione» Siepe annosdinumcrarunt, eic. Ad quem mo-
rem alludit Tertull. quum iddii : nutu accommodato;
aliiui tollens , et quasi retro jactans, Usurpatur in

sedit, et neminem esse divilem, nisi qui exercitum
alere possit suis fruciibus , dixisse memorat Cicer.
in Paradox.

d7. Gubito pellere. Tom. in. Ub, deAnima, cap. 55.
num. 605.
Si quid perperam dictum aut improbius reprelien-
dimus, in latus proximi, ciijus dicta non probamus,
cubitum impellere solemus, et procul a nobis, quasi
abhorrentes, detestationis caussa, arcere. Horat.
lib. 1. Epist. 6 :

Mercemur servum, qui dictet nomint, laevum
Qui fodiat latus.

Intelligit servum ^ memoria , sive nomenclatorem.

Ubi fodere latus, est manu vel pungere, vel tundere, ^ hominem plus uimio sibi sumentem, et pro arbilratu
quod fit monendi , suggerendi, et impellendi gratia. suo , quod lubet, statuentem.
Erit igiiur, aspernari et respuere homiiies tam prava
opinione imbulos.

58. Cuneo extrudere. Tom. 111. tib. L adv. Marc*

cap. 21. num. 150.

Hoc cnneo verilatis omnii extrudilwr hmrem, Cu-
neus , ferreum vel ligneum instrumentum quo , ul «it
Virgilius , scindebatur fissile lignum ; a cujus forma
Cuneus in acie pedittfs conferti , qui juncti cum acie ,
primoanguslius, deinde latius procodunt , et adver-
sariorum ordines rumpunt, quia a pluribus in unum
locum tela mittuntur. Quihus opponitur ordinario ,
quem forficem vocant, qu» leciissimis militibus
confertis, in V. lillcrx formam componitur , et illum
cuneum excipit, atque ex ulraque parie concludit.
Quo fjcto, aciem non potesi crumpere. Ex priore
significalo sunt illa : Malo nodo, malus quaerendus
cuneus ; a sectoribus roborum, pro , Malum malo
retundere, et clavum clavo pellere. Ad qune Jiic allu-
dcre videtur TertuII. In sequentibus liidere videtur
altero significato.

59. Cuneo occurrere. Tom. III. tib. de Resurr. cam.

cap. 2. nttin. 18.

Sumptum a re militari. Virgil. :

Agmina densentur cuneis Et, omnes

Dant cuneum, deusaque ad muros mole feruntur. Et,
Qua ^obu» lUe virum deosissimus urgot.

[ Eritque va)ida confertaque alicujus rationibus ar-
giimenta opponere.

-40. Cuneum primum congressionis armat. 7om. 111.

lib. adv. Vatent. cap,[Z. num, 21.

Cui subjungit Tcrlullianus, Detectorem conscienlice

ittorum, primam hanc vicloriam auspicamur. Sic Ante-

cursores , equites prxmissi , solent detegere hostiles

copins, insidias, et numerum. Et prima vicioria quasi

omcn cst pugnae. Omnia translaia a confliciu marlio

praelii, ad disputationem , quod est certamen litte-

. rariuin.

41. Demostliene eloquentior. iom. l.Apotog. cap. 2.
num. 173.
Nihil Demosthenis oratoria vi clarius, inquit Valer.
Max. lib. IV|Cap.5etcap.7, lib.VIiI.Demo<f/ienei,cujus

43. Digito desiinare. Tom. I. tib. de Pattio capite ,
« ntim. 84.

Tertullianus Ub. de veland. Virg. dum digitis de-
monstrantium titittatur, £st potentis , digilis deitotari
et monsirari. Horat. Od. 5. lib. 4 :

Quod monslror digito prsetereuminm ,
Komanae fidicen iyra.

Et lib. Ep. Od. 4. explicat nosirum proverbium cx
Tertull. sententla ,

Videsne sacraro metiente te viam
Cum bis ter ulnarum toga ,
Ut ora vertat ei buc eunlium
Liberrima indignatio?

C 44. Dimicaread certum. 7om.III. tib. lll. adv. Marc.

cap. 5. num. 14. '

Solent gladiatores ct pugiles inter se congressuri ,

antequam ad manus ictusque veniant , quoddam

quasi praeludii specirncn cdere , et , ut B. Paulusaic,

aerem -verberare. Virgil. lib.V :

Talis prima Dares caput allum in praeUa tolHt ,
Oslcndilque humeros latos, allernaque jactat
Bradiia protendeus, et verbena ictibus auras.

Tum postmodo ,

Immiscentque mauus manibus pugnamque lacessunt.

Ellib. 12: ^

Ventosque lacessit
IcUbus, et sparsa ad pugnam proludit arena. *

Potest et videri sumptum a jaculatoribus, qui sco-

^ pum, ad quem colliment, £\\n proponunt. lluc perti-

uet B. Pauli iliud, 1. Cor. IX. Ego igitur sic CtfiTO,

non quasi in incerium ; sic pugno; non quasi aerccn

verberans.

45. Dimicare comiuus. Ibidem. Vide Cedcre cominus»

superius.

46. Epicltarisma post fabulam. 7om. III. tib. adv, Va-

lent. cap. 33. num* 367.
Rhenanus. Quum fabulx recensebantur olim pn-
blice, ad demulcendos spectatorum animos, qui txdio
longae narraiionis jam langnebant in flne, priusquam
dimitterentur, citharoedus aliquis prodibat. Solent ec
ante et post justam fabuiam quaedam cani in odeo a
re :4ma, ad auditorum fastidia dispellenda duDiaxat.

PR0VERBIALE5 FORMULj;,

Unde illa prooemium, quasi prxcenlio, npd; t>5,- ot/iow, A 51. Fluclus ulrumquc lc inYolvjunl. Tom. III. Hb. I.

anlc canlum ordinariuin , quod rhetores per iransla
tionem sux oralionis] ^xordium dixerunt. In poesi ,
prologus , et contra , epilogus. In libiarum inceniione,
Proaulion. Poterit dici , corollarium vani alicnjus
ccepti , aut commcntum additum.

47. Favos post fella gustare. Tom, II. /t6,. de Cor, miL
cap. i4. num, 196.
RnENAJvus. Proverbii speciem habet , de eo vulgo
dici soliiura qni, toleratis adversis, lielioribus tandem
rcbus politur. IIuc faciunt illa : Ex tempesiale in
portuni, Post agoneni corona. Vulgnre : Ab alro pano
ad candidum; \irluiis radices amaroe , frucius sua-
vissjmi,

i8. Pibulam laxare scu relaxare. Tom, II. lib, deCor,
mHit, cap, 11. num, 144.

Rhe!Iancs. Provcrbialiicr dictum^ro nperire fene-
straro, et ansam dare dcliclis ; qu:e et ipsa proverbii
schema liabenl* lluic opponitur quod idem iib. de
Monogamia dixil : fibulam imponere , quod est , com-
pescere et coliibere. Natum videiur a fibula cinguli ,
qua vestis fluxa adslringiiur, vel adstricta remiltitur.
Tirgil.:

Aurea purpuream subneciH fibula vestem,

Scd quoniam ad carnis lubricas voluplates plerum-
que Tertullianus rcfcrt, referri poierit ad fibut(B ad-
slrigmenlum, qnaolimadolesccniulis invenerem pru-

adv, Uiirc, cap. 7. num. 50.
A tcmpestate maris , et decumanis fluctibus ; ad
argumenia utrimque adversarium capientia ; Nam et
dilemmate utitur Terlullian. Quasi dicat ; Non est
effugio locus , uirimqiie sive ex ulraque argumenli
parte constrictus ei irreliius teneris. Potest et usur-
pnri in euro qui geminis et ancipilibus malis circum-
cluditur. Virgii.:

Vario curarum flucluai aesiu.

52. Frenare. Tom, V. lib. \, de Pudicit. cap. 16.

num, 156.

Tertullianns, Tenebitur frenandis conlinentioe conju-
g giis, Usilatissiina ab equisMeiaphora. Virgil. :

Juslitiaquc dedit genles frefiare superbas.
Horat. :

Hune (animum) frenis, hunc tu compcsce calenis :
Hoc esi, coerce cl comprlme animi perturbationes.
Cui opponcre ex Terlull. fibutam taxare vet retaxare
carni, Cicero , alicui frcnos furios injicere et alicujus
furorem frenare,

53. Frenatos relaxare, vet laxare. Tom, Y. lib, de Pn-
dicit, cap, 2. num, 22. ei Frcnos reslringere. Ibidem,

Conlraria sunt. Virgil. lib. I. ^fineid. :

Qui foedere cerlo
Et preraere et laxas scirei dare jussus babenas.

Cicero : Alter frenis oget, alter calcaribus. Tortull.

rieniibus pronisuue parics geuiiales trajLCiebant, quod ..••.. .. . .„ . .

. £. , , , n ' ' .• . i n p ad disciplin.am Iranstulil, ut significet, vei iiiniia m

tnfibutare vocabanl. Cujtis rei raiio est apud Corn. ^ , , . , . ,. . ......

CeUum, menlio apud Martial.Jiivenal. ut in eos dicalur

qui» ruplis pudoris repagulis, in libidinem prxcipites

/eruntur, et dissoluli iti omne licenlioe genus.

49. Filum lenuissimum pendenle vcsligio aggredi.
fortassis, ingrcdi. Tom, V. tib, de Pudicil, cap, 10.
itum. 85.

TcrtuUianus scse explicat, et a funambutis boc
locuiioaU genus , translaium sigoiQcat , dum pn»-
iDitiit : funambutce pudicilim. Funambnti, veu^6$JlT«(, et
ex^cvo^Tac, per cxtcnium funem incedebaat, cujus-
inodi incessus in impcritis periculo lapsus non cnrc-
bat ; et hinc veitigio pendente (nam in aere pendcre
vtdenfur) OQponit : In gradu totum esse, in sotido esse,
In ce« erg*) compciet , qui rem periculo plenam ag- j)
gredianiur. Ovid., de casuum huinanorum varietale ;

Oqmia sunt bominum tenui pendenlia filo.

50. Fossam determinare. Tom. III. tib, de Frtescript.

adv, hwret. cap. 10. num, 68.

Rb£1uiccs. Ullra quam iransilire non liceat : mcla-
phorica locutio. Valium castrorum consuevit , vel ex
eespite aggesta humo, vel ducia ingcnti fossn, quam
CttiQ muniiionibiis nemo transccndcrct, communiri,
imra quam milites coniincbantur , vel buc periinet ,
4|KNl$upra d^Scammate dictum esi.lEritigiiur, certas
aUctiilegesesse pracstilutas, quibus nefas sit recedere.
GnMris non absimile , unsp tqc iwoLiif.iw. nn^fy» ullra

losfiam salire.

dulgentia, vel imniodica severiiale, in*disciplinx ob-
servatione uii.

54. Fronte sua proponi. Tom. V. tib. de Monog, cap.
12. ttvm. 100.

Rhenancs. Quod libere et aperle debeat proponi ,
non coacte el recte. VCra Fronte apud Cic. pro C.
Babir. ex animo et citra fucum facere qiiid vel di-
cere, et conira : mendaci fronle et vultu, per simula-
tionem. Ilinc illud : Fronti nulla fidcs. Frons enim et
ocuii dcciarant maxime afTcctum animi. Et apnd Te-
rentium : Viillum fingere, est componere ad simulan-
dum vel dissiinulandum aliquid. Opinor lamen veri-
siinilius ad boc respexisse Proverbii Auciores Quum
in fronte pudori sit sedes (unde peifricl» froatis ho-
miiiem), quum qnid ab honestatc nm discrepans,
quodquc non lemere vcrlat pudori, vcl facimus vel
dicimns : nostra fronte id nos faccrc vel dicere,4)0S-
sumus usurpare. Quum si qnid conira vel lurpe vel
indecorum faciendum sil, aliena fronte^ sive pcr sub-
ornatos , id faciamus dicamusque , et noslro parca-
mus pudorL

55. Qui fugiebai, rursus prxliabiiur. Toni.V. de Fuga
inpersecutione y cap. 10. num. 72.

RjBENANus. Qemostbenes olim fugiens ex pnelio
Chxroneusi, in quo succubucrunt Atbenienses adver-
sus Pbilippum Macedonum Regem pugnantes, foedam
eam fugam, ob abjecium clypeum exprobrantibus
soiitus est hoc versiculo respondere : i/^p 6 tptxrim

225 EX TERTULLIANI APOLOGETICO ^24

itoeAtv/Mtx^SMToci.hoctfiliVirqui fugil.rursumcnpcs- Aligiieove orbiculo qui circum dxiculaiii veriaiur,

sel prselia.Tcrlullianus paulo ante bacc opponit : Stare
immobilet prcecipil utique nec fugam , mobiles , et ac^
einetoi in fugam , an in aeeurtum Evangetii ? llasUim
abjicere, ei Graecis piipAvmiOn MmZnnoeHii ««^ toO
^{TCTtcy MiinoeitXUtv r^^v ^icf$«: Proverb. pro diriidere
caussse, vel caussae defensionem deserere. TertuU.
Proverbio (quod a Graecis profecturo) moneri po&su-
mus, non prolinus despondcre animura, si quid iiife-
licius succcsserit , et quum bac non succcssit, u( ait
Cumicus, alia aggredi via.

56. Funcm conleniionis ducere. Tom. l\l Jib. IV. aitv.
Marc. cap. ^.uum. 28.
Frequens esl apud bonos auciores , Ducere futiem,

sive rotula striata quam Caterol et Moufle Belg» ap*
pellant) trajicilur. Qua Machina utimur in oneribus,
fascibus, saccis frumentariis in al(um attollendis, et
per fenestras immitlcndis. Qui funis dicitur contra
demitti. Virg. :

Demissum lapsi per funem.
jEterno ductu, ut supra , Atternii vicibui , pari nisu
func inde, Idemquc signilicabit : Utrimque magiia
cum pertinacia rcm dispuundo agitare.
£9. Funem longum attrahcre. Tom. II. lib. de veland.
Viry, cap. 14. num. 115.

Notum est illud B. Gregorii Moralibus : Orilur ex
suggcsfione cogiiatio, ex cogiialione aflTeciio, ex affc-

. , , . . . ' o"6^«»"w"c cuKiiiiuu, ex coKiiauone aneciio. ex anc-

q«odsu.„plum;«™^,„.,acom.casaUaU«ne.quamBetio„e delecU.io. ci delecUlio..e consensus . etct

x</;3ax« ct Mp^Kt9fj6j appellani. Tcrenl. Adeipb. Ta
liiier eos resiiin diciitans saliiiabis ; et apud Ari;itDph.
vcpUacf owoi x^pooxc lAxujifjv, Iii quibus cborcis qui
pncsullor esl, el moderalor, funem ducit , quein alii,
apprelienso fune, praieuniein scquunlur. Hinc apud
CiC. famiiiam dueere esl , esse priiicipeui et auciorcm
alicujus sectx, et Horat. de Pecuiiia, epist. I :
Tolum digna sequi polius, quam ducere funeoi.
Scd qiiid hxc ad conientionevi et cerlamen ? Ad
periinacem opinionum dcfensionein? Alludereigitur
videtur ad aliud lusus genus, in quo forte funem me-
diiim uti-aque pars in diversa obuitens ac se pcrtra-
bero nilcbatur, et aUeris exiorqiicre. Qua in re pro-

usque ad certam damnationem. Quae est longa illa et
horrenda peccat^rum caiena. Qui funes atque compe-
des, quibus constrictum hominem Saianas non solum
iii omne genus malorutn, sed etiam in tartaream abys-
sum pnecipitat. Apud profanos auctores : Catcna
negoiioruin , Caienati labores. Pind. dwp^^y x^^^to'

fupifivSiv,

60. Glacie fragilior. Toiu. III. lib. I. ado. Marc. eap, 1.
num. 14.
Aliis, Gelu fragilior. De homine inconstante et foe-
difrago. Nam fragile oppoiiilur firmo et siabili. Fragi-
litatis in glaciecaussa est, partium, excreto calorey
quod conjungendi vinculum est, rarilas.

n/ve:»..«» A-«. ..'«.^ • • j . 1""" coiijiingenui vincuium esi, rari

positum erat vicioriae pro^inium : quod non paucis r

locis a pueris*observalur hodie. quem fiiiitfiii conten- ^*' ^**^^" ^®^^''^» ^^ ^**^^" ccdere,sive paulisper dc

tionis vel contentiosum a pariiiim conienlione (ut

Kyfbal Flandri) in lusu pilai palinariaB, quuni luditur

dalatim appellat TertuII. qui addit : pari hinc inde
niiu fluctuante; fortasse : fluctuantem subfunem.
57. Fune conteniiuso diem ad vesperam ducere.

Tom, I. lib. adv. Jud. cap. 1. num. 1. eltom. III.

libde Resurr. carnis. cap. 34. fiiiiii. 254.

Vel in vesperam trahere. Cui addit TeriuII. allernis
vicibus , ut supra : pari hinc inde nisu. Cic. 2. epist.
I. lib. Famil. Hac controversia usque ad nociem
ducla : etS. epist. IV. lib. ad Attic. Quuin ad Clodium
ventum esl, cupii diem consumcre. Plinius : Actionem
meam , ut prjclia nox dirimil, et : Dixii in iioclem ,

cedere. Tom. III. lib. de Prcesc. adv. hcer. aip.9.

num. 64. et lib. V. adv. Marc. c. 16. nuin. 256.

ac. Tom. V. lib. de Pudic. c. 7. num. 53.

Oinnes mctaphorx ab aibletis sumpue jaro con-
gredieiiiibus, sive gradum , pedem , maiium congre-
dieiitibus.Lib. de Prajscripl. adv. hair. Cedo nunc
sponte degradu isto. Quod cst, Non impulsus, nec
argumeiitis evictus, de jure meo concedo : hoc dono
advcrsario, quod defenderc mihi sii proclive, ct ad
lirmiores rationes rccurro.

62. Gradu eodem occiirrere. Toiii. UI. lib. IV. adv,
Marc. cap. 29. num. 492.
Sumptum a gladiaioribus , qul cum anttgonista

■iiuaiii , ui. |rra:iia iiuji uiriiiiii, ei : 111X11 lu iiocicm , oumpium a giaaiaioriDus , qui cum anttgonlsta
atque etiam illatis lucornis. Apud Roman. quuinquid decerlaturi gradum figunt, ei iclus declioandi caussa

diflerri , vcl in diem diffindi vellenl iniercessores,
dicendo diem duccbaiil,.ne quid eo die ipso a Senatu
dccerneretur : dieebanturque diem extrahere, lempus
irahereet prolatare consultationes, apud Salust. Iia-
que significabitur contcntionis diuturnsc pertinacia.
Jn lib. de Resurr. carn. contenlioso fune deducere, est,
argumeniis prolixis perplexisque reiq agitare.
58. Funem contentiosum alierno diictu in diversa

disiendore. Tom. V. lib. de Pudic. cap. 2.

ttum. 22.

Pncter ca quas supra allata sunt , Iioc proverbio
admoneor, Duciarium funem dici , qui per orbiculos
trochleoc (qu« est machina iractaloria , cum aireo

cedentes , iteruni procedunt , el codem gradu consi-
stunt , obviam eunles renituntur. Erit , eodero argu-
mento et telo uii.

63. Gradu excliidere , expellerc , de gradu pcllcrc.
7om. III. lib. de Anim. cap. 6. iiuni. 82. et lib. 1.
Adv. Marc. cap. 15.nMm.71. ac lib. IV. adv. Marc.
cap. 9. num. 104.

Libro dc aiiiina : Hujus definilionis gradum exciu-^
sero ; hoc est, Ostendero dcfinitionem consisicre non
posse , ncque roin , delinitionem cum ea retro coro-
meare, quod est vitium in rci definieiids ratiooc
primarium. Cum Deo hoc gradu expellimus , hoc est ,
quum Deo hanc potcsttitcm, prxrogativam , vim

W PROVERBIALES FORMUL^. m

creandi adimlmus. Te gradu pellam , lioc cst , con- A dendo iradiiionein, fiunm qu(e non smt conBtitttta^ obitis.

Esi igilur reccdcro ob iitstltiUo , sivc a prxscripla

vincam te lalsi, ct luns raiiones in(irmabo. Ilscc omnia
a collnctatoribus sumpta , significant adversarium
confutare , et in certamine disputationis superare.
64. De gradu dejici, aut moveri. Tom. 111. lib. de
Hesurr, carniSyC, 2. num, 48.

Apud Cicer. lib. L Offic. Degradu dejici, est animo
constemari , et velQt a stalu menlis demoveri , nec
prxsentis animi nti consilio. Huc*pertinent, Moveri
loco, Deturbari gradu. Cui contraria : Reponi in
gradum , et Restiiui in locum. Tertull., Dejectus vet
motus de gradu ejus spei , boc est, qni jam spem ab-
jecit, in qua Innilebatur, alienis persuasionibus in-
duclus.

normn, cedcreadvcrsnrio victum. Virgil., lib. H ;

Relroque pcdem aim voce repressit.
71. Gradum obslruere. Tom. I. Apolog, cap.^l,n.

AU. Tom. II. lib. de vetand. Virg. cap. 45. w . 4iO.

Tom. in. lib. de Prwscript. adv. hcer. cap. 45. n. 99.

et tib, de Resurr. carn. cap. 48^ n. 344.

Hunc igitur gradum potissimum obstruimuSf non ad-
mittendi eos ad utlam de Scripturis disputationem^ lioc
est : lloc primnro opponimus , a congressu remove«
mus. In Apolng. Provocali ad sacrificandim obstruimus
gradum perfidicB (al. pro fide) conscientioe nostrce, lioc
est, Anteveriimus, nepcrfidia irrepntinentibus nostris.

65. Gradum alium inire. Tom. IIL lib. IV adv. Marc. B Cicero : obslruere pcrftigin improborum. Lib. de Re-

. cap, 6. num. 52.

Est alia af^redi via, et novum inire certnmen, vel
saltem novo modo, vel, re una jam improbata et la-
befactata, ad alterius eversionem scse accingere.

C6. Gradum conferre. Tom, I. tib. adv, Jud.^ cap. 2.
fiHm. 6 ef cap, 7. num. 27. et lib. 111« adv. Marc.
cap. 2. num. 4.

Hiritaris phrasis : ut ilia, Collato pcde pra^Iiari ;
conferre manum vel pedem ; confcrre grndum cum
lioste. l^Kr^pj[taBat T^i i«Ax^>> Au^picnri certamcii dis-
pntationis : Ad rem propius accedere, Hociwu,' ^oms,
cominas congressL

67. Gradum dirigcre. Tom. III. tib. IV. adv. Marc.
eap. 37. num, COI.

Est aliqno referre vim ingenii , ad aliquid cxpen- >
dendum se eomparare.

08. Graduni figere. Tom. 11. tib. de vetar.d. Virg, c.i,

n. 86. et Tm. Ul. tib. IN.adv. Marc. cap, 2. n. 48.

iib, y. adv. Marc. cap. 40. num. 454. tib. advers,

Praxeun. cap. 8. nntii. 56. et cap. 22. num. 435.

Tom.y. lib. de Jejun. cap. 44. mim. 71.

RHEifA!(us. Translatio nb ntliletis in ccrtnmine con-

grcdicntibus , sermo provcrbinlis. Consistere cum

constantia, et npiid Tcrtull. tot locis e<^t sententiaiii

scmel conceptam acriter dofendcre, in eaqiie persi-

Etere : ant premere argumentum suum, ut loquitnr

CiccFO : Tel in unius rei diligenti pcnsitntione immo-

niri, et nnllis uti cxcursionibus a re nlicnis. D

69. Gradum in acie figere. Tom. V. tib, de Fuga in

persecut. cap. 44. niim. 80.
Apud Yirgilium frequens, State viri, adbortantis
m ex foga sistant, unde Jovis Stntoris nomcu. £t
iEoetd., lib. 40j

Fidite neitedlbasiferrorumpenda perhostes

Pro?erbial. argumentis adversariorum non movcri,
penioaeiter in sententia persistere, sunm caussam
acriter defendere. Lib..de Jejun. State in isto gradu,
jt poie$iis.

70. Gradom moyere. Tom. V. tib. de Jejun. eap. 43.

niim. 78.
TorltilliannB sic interpretatur : Movistis gradum ixce-

«urrect. carn., ut quod adversarii in prima statim acie
obstruunt^in uldma congressione prosterneremus,

72. Gradum suslinere. Tom. III. lib. I. advers. Marc.
cap. 4 . nuin, 23.

Qui oppugnantur, dicuntur vim et impressionem
liostilem sustinere, sive suiferrc. Ilinc proverbinliter,
pro, Suscipcre nlicujus rcidcfensionem*, sive susti-
nere. Tcrtullianus sic transtulit ad litterariam dispu-
tationem : Atius iibeltus hunc gradum sustinebil adversus
hoireticos.

73. Gradum unum insistere. Tom. III. tib. Scorp, adv,
Gnost, cap. 8. num. 52.

Addit Tcrtullianus, et explicat se : In koe sotum

C provocamus. Insistere , et referre pedem , et longius

. procedere, contraria siint. Cicero : Inmtere^ in ali-

quo statu est commorari. Proverb. ab instituta dis-

putatione noii cgredi, et in unius rei disquisitionem

incuml)ere.

74. Gradus bic sinbit. Tom. III. tib. de Anima, cap.
num. 83.

Tertullianus.S^d nec hic gradus stabit^ hocest : Ilacc
rntio, h(ec deflnitio, hoc argumentiim firmum non crit
neque consistel ; facile poterit refelli et infirmari :
Affirmatc, boc ego defendendiim adversus omnes ra-
liones suscipiam ; hujus proniintiati vcritatem propu-
gnabo.

75. Ad gi*ndum prrp^entem occurrere. Tom. III. tib. I.
advers. Marcion, cap. 49. num. 425.

Ciccro : Consiliis nlicujus occufrere atque obsistere,
Tertullinno est, nrgnmentum pro rc nata, eludere
responso et contraria ratione.

70. Dcgrndu primo prxludere* 7om. III. tib,lii,adv.
Marc. cap. 5. n. 44.

AdjungitTertiillian. Adhuc ei quasi de tonginquo,
cui slaiim oppositum subjungit : Ad certum et cominus
dimicare , qu:e supra explicata huc faciunt. Solent
gladiatores, ante jusium cuni nntagonista certamen,
ostentnndo! artis et oblectandi spectaioris caussa prae-
ludere, ut apud Virgilium Acestes :

Oslenians artem pariler, arcumque sonantem.
Est igitur levia et quasi ludicra alTerre argnmenta et

247 EX TERTULLIANI APOLOGETICO 42*

imbecilliora, initio, antequam ipsum robur argumen- A
torum depromatur.

77. In gradu esse. Tom. V. lib. de PudiciL G. 10.
num. 83.
In uno argamento Insistere. Cui opponit Teriull.
pergere, Quod Inlerpretari possumus, Ex sumptio-
nibus siTe pronunliaiis complcxionem eKcere, et ad
rci probandae summam pervenire. In gradu totus esse,
jllo dici potest ^ qui proponil quidem, sed nihil con-
cludit. Qui sorite, sive argunicnialione acervali utcns
iniiiis immoraiur, longoque &beslab extremo conclu-
sioiiis.

78. In grado deduce^e. Ibid. cap. 21. num, i85.
Ad novam rei disqtiisitioncm se comparare ; una
expricata, ad aliud progrcdi. .

79. In gradum rursum. 7om. III. (ib» I. ndv. Marc,

cap. 9. tium, 155.
Quum a1> insiituto per digressioncm, sive Ueavvj,
abrcpii abduciique longius , eodem unde divertimus
regredimur, et eamdem rem denuo agitamus expen-
dimusque. . •

80. In grndu ipso provocare. Tom, II!. tib, V. advtrs.

Marc, cap, 1. num, 12.

Sumpluni a provociinlibus ad pugnam, qui quum
gradum institerint, adTcrsarium opperiuntur et inten-
t;»tf> telo lacessunt. SJgniTicat itaque, caput rei iiggre-
di , cl reiu altius non repctere neqoe longe arccsserc,
setl ea supcr quibus pugna eil , initio imfuirere , ab
*eorum<|ae inquisittone non recedere.

81. tlabenis effusls. Tom. V. Epist. de cibis Judaicis^

cap, 4, num, 14.

llabense lora sunt, quae freno uirimque alligantur
adequum regendum. Ilinc illscMctaphorae :laxissimas
habenas dnrc amicitio^;. Gic. Virgilius, lib. V :

Spumantiaaue addit
Frena feris^roanibusqneomtteseffunait/ki^eiids. (Proprie
lib, XU.)

Nutto disdrimine c^edem
Soscitat, irarumque omnes effundit hibena$. (Translate.)

Et Orator dicitur in peroratione totos eloquentisa

aperire fontes» et omnes affectuum habenas effaiH

dere. Contrarium est : Injicere habenas, pro, (^m-

pescere, et impelum sistere. Habena$ effundere^ dare,

laxarc,Gra!cis 8ouv«i x*X/vtuc 7i&<t«v cif Uv«t, ^ hiri^ ifdvai Ut sit : uno argumento refuUlo, alius inlirmalionenc

T^,v ^vUv, pro, Nimlumindulgere,nimiamquepermit-^»nqu|rere, et rationem secum inire qua improbari

tere liberlatem. Uabenis effusis, est licentissime, Hber* possit.

Immetata quibus jugera liberas
Fruges, et Cererem ferunt,
Nec culuira piacet lougior annua.

Ergo non modo in eom dicetur» qni sedes subinde
routat, et fabulam undecumque motoriam agit : sed
qui versatili est animi sententia inconsians.

83. Ilieme frigidior. Tonu 111. lib, 1. ad». Mdrc.
cap. 1. num.. 14.

Verba, judicta, homines frigere dicontor Giceroni ;
et : In re frigidisfima calere, in ferTentistima frigerc,
opponit metaphoric(is; ec : Lentus in dicendo, et pene
frigidus , de hqmine insalso, tardi stupidiqne ingenii;
ut Calidus, de alacri et excitato animo. Et : GuHda
consilia, est, praccipitia et temeraria.

84. Ilypobrychium irrespirabile. Tom. II. tib. de
Idolol, cap, uU. num, 170.

Yideantur Annotat. PameHi : utcs^^uxiov, t# Oj^ teO
xu/iATMv xe()uicT^^yov, qood fluciibtts ost obtectum«
Uomer. Odyss. :

ubi \)it6epvx«- Poel. pro bito€p\JxiOff t^ x«Ta^Jux4T« tlf

xd uSwp,qui sub aqua subiit.Hacc fcre Ptul. Leop.,1. VIII.
Miscell., c. 25. Sed quum Tertull. dicat : Inenarrabile
excussis profundnm, inextricMle impaclis naufragiumf
irrespirabile devoralis hypobrychium ^ ytdetur locum
significare, imum scUicet maris funditm , in quem el
excussi natandi imperiti et impacti , nec tabulis nec
scopulis adhxrescentes deferanlur. Sighillcabit ergo
Proverb. Exireinum periculum, ut omnis salutisemer-
G gendique c malis spes adempla sit.

85. In alium ictum considerare. Tom, IIL Scorp.
adv. Cnostic.f cap. 5, num. 35.

Occursum Ht huic plagWf in alinm icium contidere^
mus, etc^ Atii longeaUler disiinguunt. A gladiatOEibiis
sumpfum. Citler., I. Catil. Quot ego tuas petltiones,
ita conjeclas ut vitari possc non viderentur, parva
quadam declinatione, et ut aiunt, corpore elfugi ; et
Virgil., lib. V de Pugil. ;

Nunc hos, nunc illos aditus. oinnem(|Qe pererrat
Arte locum, et variis assullibus irriius urget :
Ostendil dextram iosorgens Entellus, et alte
Extulit, ille ictum veuientem a ?eriice velox
Prsevidit, celerique elapsus corpore cessit.

rime ct iniemperantissime, vel immodice.ldemNova-
tianus, lib. de Trinitate : Indulgentice sum sinus largos
profudH; et : Sub jugo enim naturalis legis omnibus
datw, alia quasi frenis revocata retrahuntur^ alia quasi
effusis liabenis excltata impeUunlur.

Bi. Rnmaxobio insiabilior. Tom. I!!. lib. I. adv.
Marc, cap, 1. num, 12.

Yideanfur Annot. Pamelii. Hisioricis et Poeiis ce-
lcbrati Hamaxobii , vel Hamaxobitae, Sarmatix gens.
Quos sic dcscribit Ilorat., lib. III. Od. i4 :
Campcstres melius Scyibae ,

?oorum plauslra vagas rite trahant domos ,
ivunt, et rigidi Geta*,

86. Islro fallacior. Tom. III. Ub. L mfvers, Mmt.
cap. i. nunu 15.

Videantur Annotat. Pamelii. Quis ab histrice ani-
mante Iioc sumptum dicai? l$tri(B regionis incolap, noii
Islri aut Ilistri , sed Istrii dicuntnr : quibus quis fei-
laciara tribuat, non reperio. Reliquum est igitur, ui
Ister fluvius, alio nomine Danubius, huic proverbia
locum fecerit. Quum TertuU. Marcioni tot tiiulos ho^
noriflcasque appellationes a locis , -geiitibus , Ponto»
Patrix vicinis, et rebus eidem peculiaribus, assignet.
Dicetur autem, fallax Isier, vel propter sinuosos flexos
(QtllaeaQ4er),unde a poetis retortus et sinualtt» H^

249 ' PROVERBIALES FOmULJE. 230

lur, vcl propier osiiorum muItiludTnem (inl«;r quae A tis , rationibus , probationibusque constabilin ; quo

verbo, uli et militari, munirif ^odero loco uliiur Ter.

UDum e^l rscudosloma, quasi falsum vel fallax ostium)

quae fdlat In insliluto cursu navigantes, vel quod su«

bita inundatione plerumque accolas inopinato oppri-

niat, Tilnil. :

Fallax quoque leslis,
PauBoaius qoi istri accola,

Aqsod.:

El foQtcm totiis ignotam annalibas Histri.
(Adspirat nnmque) Ignotum, quia fallit et lalel.
87. Jugum cxculerc; et : Ccrviccm a jugo excu^are.
Tom. \. lib. de Pudic. cap. 10. 12. num. 8i. «f 95.
Jugum, quod boves indount cam trabiml aratrani
\ei currnm. Cicer. Boum cervices natae nd jugum.

90. Ex lalere utroque. Tonu V. Ub. de Trinil.f cap.

26, num. 112.
Yerba Jurcconsultis frequcniia. Ulpian., lib. III.
Dig. lii. dc procural. Ut ex utroque latere quasi actor
liabeatur. Et Jusiin., lib. V. Cod. Juris. in(|uit, Au-
ctorcs ex utroque lalere magnum babuere certanien.
Tertnll. lHx utroque lalere Jios veritas in istam conclndil
scutemiam^ id esl : ulrimque, ct cx ulriinque argu-
inenli panc.

91. Quoquo lalerc velis. Tom, III. lib. IV. adv. Marc.

cap. 5i. num. 5i4.

Idem cum superiore : ex utroque latere, quod Terlull.

MeUipboric«s scrvil..tem aul onus grave signiQcal. fi ^^^^^^^^ . jj^^^,^^ nuptiarum quoque velis latere prospe-

Jlinc illa : iub jugum mtUere. Jugum dejicere a cervi-
cibns, est : liberare violenta dominatione, gravi onere
scrvilutis. Coiitrar. apud Virgil. XII :

Ni frenum accipere, et vicli parere falenlur.
Tertull., lib de Idol. Vinculum et jugum nobis relaxavit,
et hb. de Pudic. Operum juga rejecta sunt^ non disci'
plinamm.

88. Ijmise turres. Tom. III. lib. adms, Vaknt, c. 3.
miiii. 23.

De Lamiis mulia Politianus in Praefatione in Dlalect^
et Brassicanus ejus eonmnentator, Hadrian. Juiiius
Adagio 34. Cent. 2. et Csel. Rbodrig. c. 5. 1. XXIX.
ubi de Meiiippi Lycii ainica, iii conjugciii jainjam ad-
sciscenda , post mulla ait quidam pbilosopbus : Bclla C

hiEC sponsa una esttwvE/iitroufl-fiw, &^ >a/*fa«Tt xai fiopfjjO'

Xvr.ULi o\ mnoi vooMriy thtti, lioc esi : ex Cinpu8is, quas et
Lamias el Mormolycias plerique pulant. Turres aut^in
cainmemorat. Tcrtull. quod ingentem specum ad
rifpis radices iosedisse fabulantur Lamiam in Libyae
locis reginam. Dicetur igiiur de rebus in specicin for-
midabilibusjf in quibus nibil insil periculi. Noniina ad
terrorem invcnla, fabulx aiiiles.

89. Latere hoc defendit. 7om. m. lib. de Resurr.

carn. cap. 2. num. 21.
In acle, hoc est, exercitu ad pugnam procincto lixc
fucre : frons, terguiii, duo latera, qudc et alii el cor-
Doa dicebanlur. Tcctum latus, de iis qui armis et

ctorenif boc est : qu.iincumque iu parlcm le verlas.

92. Quo laterum. Tom. V. iib.de Jejun. cap. IJ.
num. 72.

Utra parle argumeiiti; qua ralione, quam in par-
teni ? Cl bic ulilur vcrbo confirmatum, ut ad lalus
lucluin, iii exerciiu vel gladiaiore, refcratur.

93. Lcoties in pacc ; vide supra : Cervi in pr.xiio.

Tom. II. Ub. de Cor. miiu, cap, 1. ntim. 18.

Convenit in eos qui pro^posiere se geriinl : ubi res

postuial audacinm ei virtutora, ibi limidi-; feroce.s

ubi nibil ferocilale opus. Livius. In oiio lumutluosi,

in bello segnes. Synesius : h fih iip^-^ti Opv-itu, iv Ik

noXifita S«t)o<, in pace fcroces, in bello furniidolosi.

94. In limiiie occurrcrc. Tom. V. lib. de Monog.^

cap. 8, num. 52.

lii ipso operis dispulationisque ingressu sese of-
ferre.

95. De limine ofiendere. Tom. 111. lib. adv. Valent.,
cap, 5, num. 22.

Rhenanus. Proverbium de his qui iiiitio rei, quam
a<,^ciidatn susceperant, peccant. Simile illi : CaniliO'
rius in porta. Cuin boc conveniuiit : In portu inipin'
gere : In limino dclicere. Virgil. :

Cur iudecores io limine primo
Deflcioaus?

pro, in ipso operis negotiique susccpti priinorJio

pr»sidio munili sunt ; apertum de iis qui periculo ex- t. Peccare. Ab iis Iraiislatum, qiii ex aedibus egre.sori

positi. Tcrcnt. Ilaulon.

Tnumiho, si licet me latere tecto abscedero :
boc est, sic ut niliil mibi accersam periculi. Cesar.,
Kb. li. bell. Gall. Qua; rcs et lalius unuin cnstrorum
ripis fluminis municbat, ct : Totis fere castris a fronle,
et » simsira parle nudatis, et : qnorum pars aperto
lalere legiones circurovenire. Nennius in Miscelladcs
(st rite memini ) et eum secutas Muret. in Terent. a
gladiaioribus 6uroptum>olunt,quibus si roinus plagani
0cifTOU>^ possint infligere, satis honorificuro esl, latere
teeto, id est, integros illaesosqoe abire. Dicebantur
]Hraelerea : latus apcrtum praebere , quum icturo non
dedinarciii, scd lictori mortique se gralis objicerent.
Laiin hoc defendi igitur est| bis iisdemque argumen'*

in limine pedcm oflendunt. OfTendisse aulcm limcn,
laciniam ad id adbxsisse , vcl prolapsiim cccidisse,
oslenla fuere inauspicala e( mali oininis, pnssim apud
poetas. Ovidius :

Dicitur oirenso procubuisse pede,

96. Lineas agcre. 7oiii. III. lib. de anima, cap, 43.
itum. 480.
Humani vel maxime initii ac finis lineas quotidit
agere. Proverbla a lineis ducla, qu.x' conscquuntur,
partim a Ceometria, quac liiieis omnb perficit, partim
a curriculis et pakcstris, quorum spatia ceriis lineis
includebantur : parliin a pictoribus, qui penicillo /t-
neas ducere solent priusquam umbram sine colore co-
loraro incipiant| translata sunt. Iloc aulem primum

asi EX TERTULLUNI APOLOGETICO m

TcriuH. diiccrc videtnr vcl ab inilio ei fine spaiiornm A tremam; quam quanlum proprie pfr/or, agnoich pnem

inDroinone, vel a pictura, qTinin addit : Manum fidei
porrigens faciUus adjuvandoi per imagines el parabolas^
sicut sermonum ita et rerum. Deindc : proponit igitur
tibi, qnasi ob oculos subjicit in piclura : Etiamper
imaginem morlis,

97. Lineas aliqiias pncdncere, ad quas erit dimican-
dum. Tom. III. lib. adv. Marc, cap, 5. n, i4.
Hoc sumplum ab iis qui ducllo, sivc singnlari cerla- *
inine congrediuntur ; vel ab iis qui in siadio decur-
ninl, pro ; ceriam malcri.x legcm pncftnirc.

98. Lincls cerlis dcleriniiiare. Tom. 1. lib. advers.

Judaos, cap. 2. num. 6.
Addil Terlullian. summam qucesiionis ipsius. Ab
iisdcm certanlium liiieis, inlra quas deceriaiuri con- B
sistunt. In lib de Pudicit. Eumdcm limiiem liminis fi»
gimus. I3bi limen csl liiica, ut apud Virgil. limenque
relinquunt. Certos terminos ccrtasque legcs prxsii-
tuere institutse disputaiioni.

99. Lincis claiidere. Tom. III. lib. l. advers. Marc^

eap, 7. num, 51.

Qiianqiiam tola materia de duobiis Deis dimicetur,'
liis inicrim lineis eam clausimus, intra nos congre-
diemur. Est igitiir staia quscdam argumenta praeli-
nire intra quic ceu cancellos quosdam coercealur li-
berior orationis evagaiio.

100. Lineis deducere. Ibid, cap. 25.
Cicero : Hiic caussa dediicilur. Rem de liuc deduxi,
id esl in bunc statum , lociim adduxi. Teriull. Quod ^ ^^^
attinet ad bonitatis qucestionem , his Uneis deduximus
eam minime Deo adaquari , lioc est ; intra bosce ter-
minos traclavimus.

iOI . Lineas certas pra^ducere !n unam congressionis
speciem. Tom, IIL Scorp. adv. Gnost,, c, A, n. 32.

Prxcedil apud Tertull. Nos alibi de Deo dimicantes.
Cerias leges sibi prxscribere quas intra de una ea-
dcmque re deciirrat dispmatio.
i02. Linea exlrema. Tom. III. lib. adv. Hermogen,,

cap, 5. num, i9. et cap. 58. ittint. i52. 155. el lib,

adv. Prax., cap. 16. itimi. 100.

Rhenanus : In spatiis olim , in quibus cursus pu-

esse omni rei cujus linea extrema est. Apud Terciiliiim
exirema linea amare, cst impensissime < ^px '/poc/i/tv^
summa linea et exiremus terminus, ut ibi sunimus
amor significctur. Qiiomodo Eiirip. cum exlremuin
terminum maloruni et miseriarum Intclligerel, ix
Sutpov ^AOfi€Tf ypocfifiiiv Tdv y.uA&v dixit.'Nontamen incpte
apud Terent. intellexeris extremam lineam in amore,
ipsum rei amatae aut concupiix adspectum, quasi
longis lineis, boc est, dc longinqno amarc. Erasmas
lla*mogenem, extremam lineam a Tertullianoappellari
autumat, quasi exlremum et postrcmum sui lempo-
ris haereticorum, qui xiate Teriulliani superesset.
^105. Ad lineam dimicare. Tom. \. lib. de Pudi^t.^
cap. 6. num. 59.
Ad hanc jam lineqm dimieabit nostra congressio.
Deinde explicat se : Prwscribam tamen tUn formam
necesse est, ne ad vetera manum emittas^ ne in terga re-
spicias. Est itaque in disputando a re proposita nbn
evagari.

104. A lineis excedcre. 7om.ni. Hb.adv.Hermogen.^
cap. 59. nunu 157.

Ab insiituto et proposito aberrare, qux translatio
videtur sumpta ab iis, qiii lineis non insistentes, ex-
cidunt, aut excedunt, boc est, ulira lineam pedem
intcr dimidicandum cfferunl.

i05. Ulira lineam. Ibid.

llltra prxstitulum disputationis liinilcm.

Linea una est. Tom. III. Scorpiac. adv. Gnost.^
cap. ii.ni^i. 84.
Uiius est scopus, ad quem totius disputationis
summa est dirigenda.

i07.Ad]ineam unam congressionis dirigerc. Tom. III.
lib. de Carne Christi, cap. 17, tittm. 155.
In re una insislcre« et cam nllatis utriq|qae ratio-
nibus disputare, ut snpra : Eodem grad» dimicare.

103. Linex insistere. Tom. IIL lib. IV. adv. Marc^

cap. 17. num. 250.
Cui superius contrarium est : A lineis exeedere. Est,
in instiluto permancre, neque evagari. Quia, ut ait
Turneb., sic inlerdum collaio pcde pugnabatur, ut
blice licbat, iniiium et finis lineis hotabatur. Hinc iineae ductse pedem sempcr oporierel insisiere, nec
quidquid postrcmum esl, exirema linea^ Proverbialiter \^^^ referri.

dici coepil. Ergo qiium Tertull. Hermogenem bic
vocat non intelligentium extremam Uneam^ imperitis-
simam accipe. Horatius Epistolam ad^uintuin sic
claodil :

Mors uUimt linea rerum est.
Nxc eliam Turneb. Advers. lib. XII. cap. 10. Ubi si-
milem Tercnt. locum explicat, ei calx dicebalur qiiod
scilicet calce et creia notaretur. Ultra auiem calccm
nihil snperest quo cursiis tendatur. Atqui quum Deus
universiiaiis, I.advers. Prax., Extrema /titeo^ dicitur,
alludere potius videttir auctor ad illud Apoc., I. et
XXIL Egosum oe et m, sive principium et finis. Lib.,
advers. Hennogen. Si determinaturf habet Uneam ex^

109. Lineiseisdem dimicarc. Tom.Wl.lib.y. adv.
Marc. cap. 1. itum. 12.

Intra ccrla argumentorum sepia permanere, sive
iiitra eosdem fiiies in dispuiando vcrsari.

110.. Ad lineas rnrsum. Tom. III. lib, I. adv. Marc
cap. 9. num. 55.

Hoc est , ad propositum atque inslituium post di -
grcssionem sive tmpixtotaiv reverti; Sumptum ab iis»
qui qiium a lineis jam exciderint , rursum gradata
colligunt. Vide supra : In gradum rursum.

111. In lineas ea.sdein gcadum colligere. Tom. III. Ub.
de Anima^ cap. 26. ntcni. 545.

«K rR'.YKIlBIALES FORMljLifi. * 254

B. Ilicron.».!!! Dialog.adv.Ludfcr.; in gradum rur- A 117. Pcr Itneam eamdem serrani reciprocarc. Tom.

8mn ic lineas regredcre.

112. Intra lineam extremaro Includerc. Tom, lil. lib.
adv. Hermogen.f eap, 58. ntti». 154.

lloe sumplum videliir inagis a Georoetris, qiiorum
traciallo esl de quaniiiate» loco, supcrficie, ei linen.
Loquitiir de Muteria Tcrtull. qiiam Hermogcnes cor-
pore Inliniiam raciebat, et lucum tameti ei adscrihe-
bat, qiio ambiret, hoc cst, extrema linea includerclur.
Signtflcabit Igitur Pro?erbium, si placel, ccrlis li-
mitibas aliquid comprehcndcre et nnirc
113. Lioeas ducere. Tom. III. lib. de Anima^ cap.
56, num. 452.

Graecls fiytw ^i ipAftu yp«c/»/**». Et lincaris piclura, ^ lavare pannos.

II. lib, de Coron. miUt. c. 5. num. 28.
Rhenanus : Ilabet Proverbii speciem de inuiili et
vano labore. Metaphora sumpta a secioribus ligno*
rum : qni sic ducani $erram , ut nut non dimittnnt ,
aut in endcm lantum linea persevcrent, nihil agent,
vel certe non multuin agent. InnuitTert. inntilem
laborem circa unnm eamdemqtie rem , ut ii qui in
codem argumento itntnodici sunt, et velut cupres-
sum simulant. Hacc eodem spectant : Eadem $emper
oberrare corda : Eamdem incudem noctu diuque
tunderc. Apml Yirg. Arguue lamina senw , innuit
reciprocatiunem. Sic fuilones dicuntnr : Argutari pe-
dibu»^ lioc est, alierno et reciproco pede cxculcare et

4 ypetfU» Hlnc lllnd : Prinm linea$ ducere, elegnnti
inetapbon a pictoribus, pro eo quod esl, umbram
tantum alicujus rei exhibere, atqiie obiter quodintel-
ligi copias delineare. Ducit et primas liticas, qui for-
miilam exordiendi negoiii pncscribit. Et miitere It-
ncam , pro : Rem tantum adumbrare, et conjecturis
qiiibusdaro iflvestigandam proponcre. Siquidem ex li-
Deaniro ductu juslum etiaAi picturx artificium discl-
Dias. Unde versiculus :

Linea qme veterem looge fateatur Apellem.

PliAius, lib. XXXV, c. 10, meroinit linearum Apellis.
> Solentenim pictores, uii eiinm Rhen. aunotavlt, pe-
nicillo lineas ducere, priusqunm umbram sine colore
colorare incipiant. q

114. Lineas rectas ducere. Tom. IH. Hb. adv. Herm.,

cap. 56. niiiM. 126.

Adaplat baec Proverbia, a pictoria ^nededucia,
llcnuogeni, qui aute haereHim pictoriam exercuerat :
Nisi quod si tam rectas lin^as ducis Hermogenes, quam
raiio isia, pietor u bardior non est. Referri potest nd
enm qui olficium suum probe facit ; qui ab lionesiatis
praceptis non discedii ; qui suae artis peritus est. Cui
opponatur etiain : a liueis excidere.

115. Lineamenta doctare. Tom. III. lib.de Resur. car.,

num. 55.

Cicero : Aspersa leniere pigmenia in tabella , oris
lineamenta effingere possunt. Graecis suiit ittpiypAf^Lt
et 9AtGyp«ifUi. Iiem Cic. in Orat. ad Brut. Nume-
rusquasi qunmdnm pnhcsiram et extrema lineamenta
oratioui attuiit , bpc est , veiiustaieiu nd ostentatio*
ncm adhibitaiu , et exlremani quasi inanuiu. Teriul-
riai:ius : Exprimere Interpretatur , lineas ducere. Rein
icilicei clarius ob oculos proponcre et demoiistrare.

116. A Lineis excidere. Tom. III. Ub. adv. Hermog,^

cap. 59. nuiN. 157.

Praeler superiorcm inierpretationem ab athletis
dHClam , pictoribus lioc potius in Hcrmogenem aniea
pidOrcro refcrt. Pictores namque a liiieis pcnicillo
dedttciis excidentes , iiltra rtneam picturam proten-
dHntsoam, nt sit : exorbitare ab instituto, vel etiam ,
db officiodiscedere, ei fallintque errare.

TEnTULLIANI. I.

118. Lucifugae. Tom. HI. lib. de Rewrretft. car., c.47.
num. 541.

Lucifiiga et Lucifugus , infame nomen. Homo ni-
roirum naturse contrarius et praepostcrus , luce dor-
mit , noctu vigilat, quem Jureconsulti appellant ves«
pertilionem , quod exacto jam diei curriciilo , sub
noctem, vespertilionifi in morcm prorepat. Graece
Xux^oiioi , qnibusdam Tenebrio , quasi amans te-
nebrarum. Cicero in Cntil. Dormientes appellat»
quum vigilanlibus opponit. Tertnl. Lucifuga scriptu-
rarum , qui in summa scriptorum claritaie, et in iis ,
ut verbis Tertull. uUr, quce vei ipsius solis radio
scriptm elarent , Impingunt , et ut dicitur , in sole
caligant.

119. Lucernam roeridie circuinferre. Totii. IH.
iib. I. adv. Marc. cap. l.mum. 19.

Proverbialiter idem sigiiificabit quod , lucemam
adhibere vcl accendere in meridie , quod est , facero
aliquid non suo tempore , vel : in re clara obscuriia-
tem aucupari. Natum n Diogeiie , qiii acrensa lucerna
meridie homiueni qiixrebat.

120. Luroltiibus effossis orbatus. rotii.V. lib. deTrinii.
cap. 28. nuni. 127.

Yirgil.^ lib. III. de Polyp. .
Luroinis effossi fluidum lavil inde cruorem.
Et paulo sup«rius : Cui lutnen adeniptutn, ct : Telo
lumen torebrainus. Vide supra : Cwcus Jn petram of-
fendit, Adjungil Novatianus per Epcxegosin. Totus
sit in doctrinee suce ccecitate superatus. Ut proverbiali-
ter de eo dici possit , qui doctrinanim vcl eirorum
pravitite excwcaius est, et cui nihil saiitT meiilis in-
telligentiaeve sit reliquuin. Vel ad Novatiani senlen-
tiain propius : cni nihil subterfugii restat , qiio argu-
meutis victus recurrat , nihihiue sctuin potcst dispi-
cere, quo errorein tueatiir.

121.Alumine exorbiiare caliginc. Tont. V. lib.de
Pudic. cap. 8«itttm. 59.
Ab orbiia , quod cst vestigiuin decurreniis iii via
rotse, est verbum exorbitnre , quasi a via defleclcre ,
prae errorum caecitate veram doctrinam , qux per. se
lucct , non posse perspicere. Lib. ad. Gnost. Ab illo
(Deo) in idololatria exorbitaveruni.

{Huit.)

EX TKRTULLIANI APOLOGETICO

Malnm fi^ras. T«m. lU. tf*. arfw. Vdenf. «. 10. ANam qoi se vicrori deduni ne inlferim.aniur , uilro

Ntini. 119.

Deiesianlis <;t abhorrenits vos , el aaiam oifonu-

njumque de|NrecaHlts. Virgil. IL

Qooci di prius omen ia ipsum

Convertant el :

Di meiiora piis, erroremqne hostibos illam.
Di prohibele miaas, Di lalem averUte casum.

Solet apud veieres in Yesiibus xdium staiui Hercules
oLitiito^ , lioc esi , malorum depul>or , et adscribi
intei^dum , boai omitris caussa , /AviSiy ytuxd^ 9hi xm ,
niUil inali ingrcdiaiur. A sacris prseterea mali ^fa
nique hoiniiies sacrificorum voce solebuat arceri.
Virgil.

pfocul binc, procol esie profeni.
Thcoc. in idil.

IIuc est

Expcrtis cantabo, fores operite profaoi.

123. Manu t^eota detinere. Tom. 111. Hb. 1. a(h.

Mare, eop. 6. ntim. 44.
Iiijkere nianum , proprie antiquo verbo Juris , est
qnoiies nulla JudiCis expcctata !kuctoritaie rem nobis
dcbitam, aut etiam tiostram Tindicamus, et Doniiuus
in pnvdium beneficiarium manum injicere consuevit.
Jnjieitur anlcfn manns in atiquem ejusquc bona mci-
ccsve, quum hide abire vcl movcri auctoritatc aliqun
sive edicto veian<ur. Sic reciperc nianus injeciioneni,
csi relhnere facollaiem reprebendenda; rei alienatae.

Injecere roaQum PofAr, ^

id est , morli destinarunt. fix^lieatseTeiaul. Porro
el liie eadem regula $ummi magni pairocimibilur nobii^
utpote qum totum statum vindieel divinitatig.

124. Manum porrigere. Tom, 111. tib. de Anima, cap.
25. ti, 408. et tib. de Resurrecl. car. cap. 53. mm.
382. ac iibro IV. advert. Marc. eup. 41. nnmf 677.
Satis vulgatum, pro : Auxilio esse. Cicero iii Orat.

post redit.: Qui mihi priinus aflliclo ct jacenli consu-
larcm fidem dextramque porrcxit. Sic Deus dicitiir
a Terlull. mawMMi porrigere ftdei, hoc est, confirmare,
etin sua firmitate conservare. Virg., Iib. Hl.

Dat dextram, atque anunum praesenti pignore firmat.
Manuum porrcciione etiamalienxsetiteniia comproba-

manus ad viucula offerunl.
Prolendere (lixit lib. XII.

Virg. eiiani Tendere , el

llle huQiilis su|)plexque oculos, dextrainque Rrecantem
Protendens, et vicisii, et victuui tendere palmas
Ausonii videre

127. Jntcr manus lenerd, Ibid. eap/ 1. nir. 95.
Est certum qnid habere, ob ocnlos quasi proposi-
tum habere. Sic dicimiis : Victoriatn in manibus lc-
nerc. Vir.

Cartera qua rernin jaceant perculsa ruina,
Aute oculos interque raanos sunt omnia vestra.

Quasi dicat : Narratioue non egenl , omnibus patciit
claraque sunt.

128. Mappa missa. Tom. HI. ff6, ad». ^atent. cap. 36,
nttm. 381.
Hoc esi, veluti signo quopiam dalo. Alludit Terlul.
ad morem Gircencibus Romx Ludis receptum , (juo
mappa Tragoedis usitaia a Praetore dimliiehalur in
sigrium aitrigaiionis et certaminis auspicaudi. Qitcm
moretp auingit Juveit. Sat. H.

Inlerea Mcgalesiacs spectacula mapps
Ida^m sbletnne coluni.... Et Uartiat.
Crelauin (al. ceream) prieier cum vellet Hdliere maxh
piim;

El Siieton. In Nerone : Aliquo liberlo mittcnte map-^
pam. Vide Adnoi. Pumelii ad lib. de Spcct. cap. 16.
num. 145. Totu. U.

121. Massageia inhumanior. Tom. Hl. lib. I. adv.
Marc. cap. 1. mwiw. 13.

Videaotar Adiiot. Pamelii. Schyiamm nalio irans
marc,Hyrcanuin, Ahuii, Abajigi. et Augi postea dictl,
ci ab ilebr^cis Magogi, hospitibus ittTesiissitnig neque
cum viciiiis populis diuturiia amicitiai fcedera, neque
fidein possuiit servare. Lac equorum sanguiue tnix-
luinbibunt; praeierea tam prodigiosaB immaiiisque
naiur», ut senio confecios in frusta caedere , illo-
runique cariiibus cuin p^cudiiiis admixtis pasci con-
siieverint. Hiiic nobile iilud iiihuinaiiilatis notnen.

150. M* diOfjMxirj. Tom. 1 /. ad. Scap. c.4. n. 22.

Noli cum Deo bcllare.Cicero iii I. de Seiiect.: Quid
est enim aliud Gigantum more beilare cum Diis , tiisi
naturis repognare 1 Hinc, OtofiixP^ • Oci bosles vel
qui Deo oWuctantur. Tracinm videiiir a notissima

tio luitsignificala, qu« Grxcis, y,u,oro.l<.,r, ,ee^..7v. B Gi^„,.,„ . , j,^,,, belligerantium fabnla. Usu^pari

125. Manum tradere. Tojii. V. lib. de Pud. eap. 15«

num. 126.

^ro codem cwn snperiore u$urpat.V>rgilius, I.VIH.
Accepitque manu, dextramqne amplexus inhse^t

Tradere de manu in inanum» Cicer., est dedere el
commendare.

126. Manus dare. Tom.y. tib. de Trinit.

num. 55.

eap. II.

Cicero in Amicit. Ad extremum det maBus , viiici-
que se paiiatur. Virgil.

Neque enim ipse mauus feritate dedisset.
Ebi igiiur sevictura agtiosocrc, ct ad^^ersario cedcre*

poierit , ubi quis viribus suis fretus leniere rcs non
tenundas inolitur , el uli admoneamus infeliciler
credere, quacumque adversus divina humanaque jura
per vim instiiuuntur. Horat. in Od.

Quid eetemis mioorem

Consiliis animam faiigans?
VirgiL

Crede Deo.... el :

Heu nihil invitis fas quemquam fidere Divis.
Bis in Act. ApOSt. fiii fleo;«ax«/av Oto fiixot tlpk$nu.

Plalo ejusmodi homines, e.Titanumgenere, dixil.
151. Micas infarcire. Tom. m. Ub. de Anima, cap. 6.

Mtim. 85.
^ Ex contenlione Platonis el Aristotclis, quam insli^
tuit Tertitll. aliquid polerit elici. Plato varius , mul«

»7 H\0VER«AL€9 FtmMUiiC. «5g

tipkx el copiosus, singulari eloqueiitia ci soavrtalc A MniantesqawdanuramnarhimflafttpHKhint.Tlieoc.

in Tliyrsi ;

oralionis, incuj*» Dialogis Jocotio, elsiabsil a versu,
lameo quod ineilnlius /eraiur , d cbrissiiiiit verbo-
Ttm luiuioiJbMis utaiur , potiuH Poema puianda » quaoi
Coniicoruni Poetarui^. Aristotelcs iM^eviljMe dicendi
prse^iitit, v^ potius sicciiuiem quiiiidaQi lenuitaiein-
que m dicoodo, boc est, oraiioneoi aogii&taia, pressam
H caocisain (qux in Piaioue est ftHipia, cofkiosa, re«-
4uiidaiis)adaauivH.liineilla : Midu «fMde doquto
Platonis, et : Mtcce de roiMikifiuo Ariaioieris, Pro-
verbliliter accipi possoui. UiLocquidetn genus ora-.
tionis siccum, et cui nihil lemere deti alii possil, illud
ftotein redundans, et cx quo si qnid dcinas inutesvc ,
de seiitcnfia nibil detraxcris. Nihiloniimis Mlcas in-
forrtVi?, iuterpreiarieliampotcrimus,Tenuiler ct cum » ^- Paulus ad Gal. 6. Bi6i oO /iuxTnfi^«T*e, Idest,

Aapera ei seiQper sedei tra m nanbus.

tJitde corrugare et eoiiUrahere nares dicttniw, qtd
ofieiiduutur. ilurat.

Ne sordlda mappa
Corruget nares.

Cicer. Ridiculo scominatieoque dieterio laedere.

136. Naso deridere. Tom, V. m.dePu^. eof. «.

mcm. 48.

parptate quid distribuerc, ut : mulsam aqmm infun
dere, largiicr ei Lenigiie.

ij>% Mulsam aquauijnXundcrc. Ibid,
A fM muiWf utp^fUXi , i fuyupxTWf aqua «oelie
nu£ta. Vi alludat non sokun ad copiosam , sed
ad nveUiiafli sive wcUea^ m PiaiouQ eloquentiafa.
Ub. de Aaim, de eodew Pi^Uone , ab meUa facvndim.
Quum coiitra quod siccum est , laeilUniie friciiir , et
in Qiicasminuiatim dissolvatiir. Eodcm faciunt verba :
hifundere, ct : Jnfarcire. Forlasse el Micas infarcire^
'coin Tuiliano , prxinansum iu os inserere, conve-
niet , quod cst : rem in docendo nimis enocleate ,
■liiNisqiie irustulaiim iradere , et orasse explicare ,

non irridetur, noii agiiurnaso, jttuj«ivenim apudGras-
C03 , id est , missare vel mussare , non allud fere Si-
gnat, qunm labiis occlusis sonum naribus cliccre unde
^uxT>5p, Sonus aulem fiuy/i^ , irrisioni pjerumque
dicaius, atquchinc, qui citra reprehensionis mor-
sum f»git, a/»6>fttiy didtur, lioaero pasaim «/»w^y.
Addit TertuH. aduiantium , ot signifieari videatur
posiica sanaa « qiiae est elaiicularia et teota irrisio a
go&iu ridciuiun aliquem a tef^o sivo oocij^iAio, uiait :
obtrudere iialpuiu Dco.

tST. IfflHifragkin) Inextrieabile. Tom. II. Ifl. de idoM.
tnp. ult. num. 109.
Gruicis : vauaytov apwxTov, quod vitari non po

grece : M»xfoi«yfi», )c7CT«)oy€7v , sive iit Cicero ad C ^^^^- Q"' *" scopulos iuipingunt iiavemyue frangunt,

sese extricare sive expedire a periculo non possunt.
Virg. dc Labyrintho , inexlricabitts error. Tide Ify-
pabrtfchium.

i58. Navigare intcr^opulos et sinus, pervada et
freta. Ibid. 468.

Esi, versari in ancipiti periculo. Nam scopuli, hoc
csl, monles saxei , sivc rupcs e mari eininenles , et
q(iahdoi]ue sub aqu:e a^quore litcnlcs, ct Sinus ,
liuora incnrv.i inarc ainplecienlia , cl vada, minus
profiinda niaris Inca, ei nud ;rMiu iMvvibus Infesia ,
ci frcta ^ ni:u'is anguslia;, ubi quasi a»siu fcrvescit
RiHi^e , navigaiiiilHis el iitsidios:i ct pericidosa oiMit.
Lib.l.adveis. Marc. DuasSyinpte§Hdas naufragiism.

Marc.

Aliic. Tttpi /iixpA «nrouSafetv , cpiod ost , oura mitiutuia
anxium esse.

153. Mulum de asino pungcre. rotii. IIL lib. adv. Fa-
lent. cap. 10. tuim.257.
Blull, qiios asini et equae generant, unde ^^ovoc ,
qu.isi dimidiati asini, a patribus. Hiunuli , vel poliue
ex ColunielLc senlciUia , Hinni, n pairis equi hinni-
lu, eqiio ct asinageniti. Gigni, cum cqu) niuli coilu
nati. Hinc proverbiuin : ex asini luuriqne , id esl :
diniidi.tti nsini ; cx < lyiiudogia %vxQx\ , simililiidinc ,
quando excinplnr ci les ;.irccin.s hon luulliini snnt
discreta, vel qiiando incpiiic inL'plus,repr:cscnlanlur,
vcl inendaciauiciidaciisnstruuntur. Cnjusinodi farinx

el illa : Non tam ovuui ovo siniilc , aiincnli ejusJcm, ^ 1IS9. Nubilo obscurior. Tom, HI. lib. \. ad»er$.
Cuiu nyibo Bacchiiis.

)d4..Nai'ein contrahcre. Toiti. HL lib. L adv. Marc.
cap. V6. nuni. 71.

In iin<^o irrisionis sedes. Hinc nasuti, ei nastim ha-
)icrc , irrisorcs dicuntur, Pliu. lib. XI. c. 57. Nasum
iiovi mores subdobo ii risioni dicavere. Hor.

Naso aduooo suspcodere.
Ifarlial.

£t pueri nasum rbiaocerolis habent ,

&ides, ait, ot nimis uncis
Karibus indulgcs.

SA Gratt /ivxTnf tf**» » ^ t^y iiw.rfipoi , a naso »
Inidore* £x oaribu» etiam iudieium iraoundiae » utl

cap. i. itiori. 14.

Videaniur Adiiot. Pamelii de Cimmeriis teuebris»

quuc in idcin incidunt proverbiuin. Nubilium , nube$

dciisior sivc crdssamcntuiu cxlialationnm , aqua; gi«

gnendx foecundam vim hubens. Unde cocluiu nebu-

losumseu niibilum. Nebulas vcl Pfubilium ofTundere,

est obscurare.' Sed quum Tertull. nd mores Marcionis

alludai « trislitia ct recondiXa nnimi scveritas signiti-

eabilur , ut apud Coinicum Graecum iM9*d&* x^ Afoi '

X6V fux<inLfi\j, discutere frontis nubilu^n , quod est tris-

titiam abigere, Ixtumque vultum iuducere. El su-

percilium nubilium hfpu^ {uvvt|>y,s , pro trisii, Uorat.

Deme supercUio nubem. Virg.

Sed frons la:ta panun, el dejeclo lumina vutUi t ei i
Sed nok aira caput triati clrcuinvolai umbra.

KX TEKTliLLIANI APOLOGETICO

240

140. Nulu iradere.(ni«lraducerc ^ui* maUt.) Tom. A 144. In parlem unam incumbere. Toni. V. lib. deTri-

L iib. de PalL cap. 4. num. 84.
* • Yide : Aeie figere , el digito destinare. Esl deriden-
lium et improtoniium aliquid clanculum inlcr se ,
quod palam faccre non «it impune vel decens : quum
neqae conjcclis iii hominem remve oculis» neque
protenlis digliis id facere licet : tum clanculario sal-
tem nc nutu dcmonstrari potcst.
H4. Oculis clausis. ToinA, lib, de PiiU. cap. 2. wttm.

20. Apolog, cap. 5. «. 36. Tom. III. lib. de liesnrr.

carms,cap. 51. num. 361,
Si subaudias verbum , liquei , res est clarissima, luce
meridiana darior^ul nolens volensque qiiivis vel vi-
(lerc possit vel inieUigere. Si snhaudias Agerc qiiid ,

nit. cap. 23. num. 102.

Sumptum a militia» ubi in*dexlrum v^l sinislrum
Inius sive cornu sive partem m.ijore iuipetu et perti-
nacia conversa undiqiic signa iiiferentibus adversariis
incnmbitur. QuibuS dejcctis et loco summolisprocli-
vis sit victorin,Caesa. 2. Bel. Gn!. Ctesar ad dextenun
cornu profecius ubi suos urgeri , etc. Hisverbisse
explicat Auctor lib. de Trinit. Inclinaverant , trahere^
superare^ quas a militia ducia sunl.

145. Pepone magis insulsus. Tom. III. Hb. de Amma
cap. 32 , num. 387.
ninovic molles et faciles dicuntur , metaphora
a maturis fructibus ducta ; vel eliam a ciicumeribus ,

cst abrupte, temere , sine discrimine fnccrc. Ut im- B qui pepones quod mollcscanl, ei, simul atquelnnla«

rueriiit, flaccescant, appellaniur. Inde illa : /Ma«jJ«Tt-
fOf . Tcivovdc avMu , mollior flcu nintura ; 4rnr«frtpoe
fjt&fw, mnturior moris. Et convivium proverbiale
per translationemtv-luoveftTouTlvtfvocTrAXoi neti&aOtHtt.
Est et interdum blanda et amica vox , w niinv, rou •
riorif ^fovptXio-TArtf ^, irporiivi^oeTc, a maturis placi-
disqiie moribus, vel qtiod toc «ivovoc lioc est mollla ma-
turaque amcmus omnes.

146. Pepoiiem cordis loco habere. Tom. Ul. (ib. lY.
ado, karc. cap. 40. n. 666.

Vidcantur lioc loco adiiotat. Pamelii,.et Fcuar'
dentii ad illud B. Irenaei lib. I , cap. 3» nuin. 10.
pepones Sopliisto: vituperabiles, ei non viri : quod ex

pinguiit in udiuni noiniiiis Christiani clausisoculis, et
c;ecitatc odii in naufragiuin, q«ii rci veHlaiem neque
exploraiitiie(|UC cxploiare hiborant , sed affectibus
suis iniquissiine indulgeni ; ci juxia Terent.

Neque jus neqoe bonum atqiic aequum sciunt.
Melios, pejus, prosit, niliil videiit, oisi qiiod lubel. -

• B. August. Qux landcm vis , nisi csccitas et vanitas
animtcogit homincm clnusis , iit dicitur, oculis , lan-
quam in alterum jaccre , qiiod cum in eum jecerit ,
continuo redeat ? B. Hicronym. Morc Andabaiarnm
in lenebris .gladium ventilant, et : Melius est tnmen
clausis (quod dicitur) oculis Andabaiarum more pu-
gnare , quam direqln spiculli clypeo non rep<jllere ve-

riUiils. El B. Basil. .«xx.^z^v dixil, noci..rn4m pu- ^ '^j^^- li^J.Jcmummi^i.
gnam , in eos qui nullo jildicio inscctantur aliquid.
142. Oculis Homericis. Tom. I. lib. dcPali. cap. 2.
nnm. 20.

Videantnr Adnot. Pamclii. Idcin ciiin superiorc.
Homerus, anlca Mclesigciics dicius, a c;uciiale [nam
ab iDCunle a tatc luminibus captus proditiir rSu G/uy>ou
nomen sortiius cst. Unile iilii oniiiirtni admiratio,
omnliim reruni huinanaruin simulacra expressa nobis
aiite oculos consJtui potuiSdC ab co qui nunquam
ca oculis usurparat.

i'43, Pulos Terminalcs figei'e. Tom. V. lib. de Jejun.
cap. i I , MfiMi. 72.

Tenninalis lapis, ei aliquard'i palns^ qui in agro-
riun llnibus ponitur, ei nt Yirgil. dc Saxo :

Campo qul fopte jacebal
Llmes agro p0aiius> lileui ul Uiscerneret arvis.

Et in Gcorg.

Nec sigiiare quidejn, aut partiri limile campum
Fas emt.

Paios autciii loco lapiduni aut saxorum poni cou-

suevissc ii.dicat nomen , Palen , Flandris pro agro-

rum tcriniiils usiialun^. Vel alludit Terlull. ad dro-

monem sive sUidium cqucsire ; ubi terininus erat ubi

peracto cursu quicscebani , ct meia , paius erat acii-

minalu!^ in stadii finc positus , circa quein girabant

cursuin. Est igitur, palos termimles figere, inlra angu-

sios ct ccrtos fiqes uli(|tieui concludere , ne quid vel

CDtet , vel possti , vel imperium exerceat ulterius.

id cst :

molles, mala probra, et Acheides, haud epim
Achivi,

Quod Yirgil. luiilatus :

verc Phrygtie, ueqiic enim Phryges.

Sigiiificat itaque proverbium : excordem esse»
vcl coi*de essc insulso. In corde eiiim priiuaris
aiiimi vires. llinc cordali , quibiis cor rcctc afrec-
tum est ct robusluni. Excordcs , quibu^ peponii,
iiistar, inollc , flaccidum , inininie virllc. Vide su-
pra : Ccrebrum vel cor non Ijnbere , et , Cervi in
jv pralio,

i47. Pcrsoiiam ageie. Toiii. 111. lib. III. adc. Marc.
cup. 11. num, 77.

Vide iiifra : Scenam decurrere. Persona , pro mu-
ncrc sive partibus. Cicer. ilas partcs leiiitatis semper
egi , illam graviiatis personam non appetivi. Ab hi-
strioniim personn. Penonam gererc^ucri, sustmere,
agcre, ab histriotiicis niictoribuf.
148. Pliysconc impurior. Tom. I. iib. de Paii. cap. 4,
nmii. 79.

Dc liominc qui se in orone luxus libidinisque genos
iiigurgiial. Fuit enitn Ptoleniaeus Phgscon. 8. ^gypti
Rcx , qiii quum Cyrenas imperarct fratri Evergetae
defuncto successit , qui supra belluinam libidinen et

541 PROVERBIALES FORMULJE. • 24j

crudelitatem (qujc facinora coipmcmoral Juslin. lib. A Labiiur alta secans, flucluquc astuquc secuudo.

^siui auiem aliquando accipilur pro ipsa maris

83) sagina ventris, ei corporis vuliusque deformilale
hellux quam homini similior. Qu.ne foedii:is in eo peU
lucidac vesiis subliiil.iie , quasi dc induslria , sive po*
lius ex inicmpcrauiia augcl)atur, infame Physconii
Domen ex rc tulit , quasi veniricosi et aquarioli , pro-
pler abdominis studium. fitntw euiin 6 yai^Tpw/ fi
^«xwi iirdri.f p6»«3(, quod csi , iutcstiuuHi crassum.
Cui el Persius ail :

Pingnis aqualiculus propcoso sesquipede exstat.

149. Plag;c occurrere. Tom. IH. Scorp, advm. Gnosl.

cap. 5. num, 55.

Sumplum a gladiatoribus , qui vel adversarii peti
liuuem corporis decliR.tlione effugiunt , vei parmula

crcscentis decrescentisque commotlone , hoc eH, ac-
cessu sive Incremeuio , vel recessu sive reciproca-
lione. Aliijuando pro arena illa inslabili, qnaabsor-
bet et baurit omiiia. Virgil.

Furli wstits arenis Et

-^slu misceutur arenae

Similia tlla : Uxrere in iisdem scopulis , in aqua , in
vado.in salebra. Metaphorae a naviganlibus duct» ,
qui vado illis^ uavi cursum institutnm lenere non poa-
sunt. Sic dum navls wsiu reciproco huc et iiluc im-
pelljiur, ncque progredi polesl, ul significetur pro-
verb. Se non extiicare aut ex^fedirc, non satisfacere

cxcipiunt, ut sil friisira coii;iui8. Yide supra : /n ^ ^***^"™®"*^» sedeodemrelabi. Vldo: F/ncifiiMfniii^iie.
^ *S5* lu praBruptum impoiiere. Tom, ilL Ub. IS. adv.

Marc. cap. 37. nimi. 607.
Prxniptum , subsiantive , ut abruptum quidquid
altum el praeceps , saxa prmupta , et mons praTn-
pius , alius. PUu. Grxcis t^ a;iijtp*jA*vov, unde pro-
clive prjBcipitium. Explicat se Terlulllanus : 5ctftii
prosceps Uuros homincs, ipse illos in prmruplum impo^
suit : ul sit : aperio pcriciilo exponere, nec saiis pro-
videre, ne quid mali couiingat, ui si homini avaro
cl furi pecuniae administraiio coiQmitlatur , adoles-
centi libidinoso pudicilia vii^inum.
156. Profundum inenarrabile. Toifi. IL lib. de IdoL
cap. ull. num, 169.
Qui navi excussi in maris profundum delabunlur,
iiatatione vix unquam emerguiii de periculo ine-
luctabili. Vide Hypobrychium , et : Naufragium. Con-
irariumerll iilud Virgil. lih. V.

Fundo vix taodem redditus imo est.
et lib. 6.

Adoabain terr» , et jain tuu tenebaro.
457. Ad reguias perducere. Tom, IIL lib. L ado. Uarc.
cap. 22. num. 153.

Regula , alias norma, est instrumentuni labrile quo
siructune longitudinem, an respondcai, cxigunlla-
bri, etutilur Tertuil. verbo flibrili, ad examinaudam
D^i boniiatem. Uinc illa: Regula rcctior, Amussi exa -
ctior, ad perpendiculiim ct amussim. Rem diligenier

aVmm ictum considerare ^. Ilicron. conlra Jovin
Quasl de loco videmur cedcre, cl adversario feriendi
occi^ooem dare. £i : direcia spicula clypco refcllere
verilaUs.

i^. Pbndere in simim. Tom. V. lib. de Pudic, cap.
9. fiuiti. 42.

Si qua tobis txemida in sinum plandent , hoc esl , lam
grata vobis accidant , qu£ iuformaiam in aiiimis ve-
strii opinionem vidcantur conlirmare , ut inde lacitam
apud vos voliipl.ntem senliaiis , vesiroque affectul in-
dulgcatis. Apiid Homer. iv du/^M x«'f<'''* Tib. In ta-
cilo gaudere «tnii.

451. Plaudere parti. Ibidem, cap. 16. num. 160.

Legilur apud. TcrtuIL diversee parti supplaudere, C
vel subptaudere , quasi suffragari et subscriliere alio-
rum sentenlix. Ab iis qui pedibus strepilum edunl ,
vel manuum complosione approbant. Cicero : Pedcm
nemo in illo judicio supplausit.
I5t2. Poiycrale felicior. Tom. 1. Apotog. cap. 11.
nnm. 173.

Polycrates,*Sami Tyrannus, aureus fortuno) fociiis,
cui ad niilum voIuiilatcm(|ue oninia fluxerunl. Scd
qui lamen prosperum ad iiividiam usque viuecursiim
miscrabiii exiiu in Mycaleiisis moutis vertice cruce
sufiixus concliisit. Val. Max. lib. 6. cap. 11.
153. Pompelo sublimior. Ibidem,

Pompeli elogium habes apudCicer. Oral. pro Leg

Manil.; Apud Plin. lib.VlL loto cap. 9.6, a quo aii non D expendere. ut omuilms suU partibus numerisque ab-

modo Alexandri Magni rerum splendorem aequatumy
sed eliam Herculis prope ac Liberi. Cognomeuium
Blagnt euro Alexandro commune, communem quoque
snblimilalis lltulum dedil.

15i. In ponti sAlu medio hsrcre. Tom, Hl. /16. L
adtf» Marc. cap. 7. num. 50.
Virgilius rib..V.
Saxis in procurrentibos bsesit. Et:
1a scopulo luctantem brevibusque vadis.

£|]ib.X.

Inflicla vadla dorso dum pendet iniquo,
Qoae, mi TerlulUanicnm, Proverbialiler accipi pos-
fuil. Conlrarium eril ex eodcm lib«

solule tractetur.

158. Sardanapalo mollior. Tom. 1. Ub.dePalL cap, 4.
tiiiiii. 79.

Sardanapalus po^iremus Assyriorum Rcx , vir mu-
liere corruptior, inquit Just. lib. 1 , qui inler scorto-
rum greges inventus, purpuram colo nere» et mulie-
bri habitu , cum mollitia corporis ct oculorum lascivia
omiies fcemiuas anleirel , pensa inler virgines partiri,
adeo ut ejus cognomen ob uisignem molliiiem in pro-
verbium abierit apud Craecos el Laiinos.

l59.Sceoamdecurrcre ex desallare. 7om. IIL Ub. III.

^dv, Marc. cap. 11 , num. 7.
\ Scena , proprie fons theairi , locu3 nimirum Acto*

EX TERTULLIANI APCH.OGETICO

cnp,
hter.

50. c/ 51. et lib, de PrmcripL
mtm, 22i.

ado.

rum, olislrucuispcripelasmaiis, equoinprosccninm A 163. Sylvam caederc el Cruncare. Tom. \, Apohg.
aciurr hisiriones prodibnnt. Freqnenter pro ipsa fa-
litila, Tragoedra, aul comoedii». Virgil.
$cems agilatus Orestes;

id esi , TragOBdils cekbratus et frequenter aclui .
llorau

Quam Don adstricto percurrat pulpila socco.
Pulpita pro scena , hoc cst , quam incondiias el nialc
apta& f«n«6r'dMl comcedttfs. Erit igtiur dccnrrm 9ie-
tioHr, p«fffteeit e)i»rei , qmst instiluia erat , sttmmam.
Gteero: Qmrabs te breviter de arie decursa stint.
Bccunere icmtam pkantmtMnH Teriull. est, omttfno
\ii absol^te prohare camcm Ghristi pliantasma tai>tum

^. nwn,
cap, S7.

Qaojure sf/roiit nuam cc^iSf quac a jure civHI trans-
lertomnia ; feroc esl :qiiid tn meam possesstonem irriib?
in mcam mcssem falcem immKtis? Apol<^. TotamHkm
teterem il squaUentem syham legum^ n&th prindpatiitm
raeriptorw» ei edidorum secmribus trum:aii* et emdi'
tis, St^/i7aL»tinis, uti et Grxcis vXyi, nieiaphorice, pro
copia et maicria. Gicero : Omnis ubcrtasel quasi sylva
diccndi et : Rerum et sentcniiarum sylva, lloc auiera
proverbium sumpt^m ab arboribus , qux vcl putantur
ne sylvcscant sarmcniis , et in omtics parles nimis
funduniiir, vel radicibus una cum trunco excrduntur.

futsse, ei iiv eo probaftdo hoerere. Sie Cail. ad Gker.
hh. g< Seena lotms rci, hoc csi, id iit qoo tola res ^ i64. Sylvam ^itdere , eradicare , ei excaudicare

Tom, V. lib. dc Pudimcap, IG. nnm, 135.

vertiiir, oi coiisuim deliet. Lib. advors. Vaiei^tiii.
appellat TerluH. dcsuk^ican «krtileM , instabilciu et
malo firmam el moioriam , ei inde : destdtorii bomi-f
ucs , a desuiloribus cquiiibus proprlc etiain usurpal,
uli decurrere^ ut dcsnliare , sit saliu miiiiico rciux-
scnlare. Nam m scena^ orchcslra cbori propria esl ,
sicuU scena bislrionum , in qua miml solcbaat suas
acUones cxbibere. hpx^^-^^i » ^rs saltandi , ct ipsa
hallatio» ut alUdat ad ulrosque ulror|ue vcrbo , cl ad
icei icos bisirioncs, et ad mimos, et ab iisdeui divcr-
sas irahat metnphoras.

i60. Scalpelhim immcrgerc. 7oMt* I. Ub, da Pall,
eap, 11. nmn, 175.
Scalpellus, ve\ scalpellHm^ est scalprum cliirurgi-
ctim , pXe6oTQ,c/ov. Nescio ati ctiam scalpcUa , ut pi«
stilla Plaulo, pro pisiilia, vulgo lanceola, a chirur*
gis tractum. Nam voce acerbilati^ videlur cholcrici
humoris in Vedio abundaniia significarL Giccr. pro
Sest. Non ea est medicina , quum sanae parti corporis
scalpeUnm adhibetur. Solent chirurgi immerso scat^
peUo venam inctdere, et hinnoiVrm redmidnntem eli-
cere. Usus erit proverbii in morborum anhiii medi-
cina , uti et ea qu» ^onseqaiiiitur apud TertuIL Ca-
tlmrticnm dare.

161. Sdptono iuft!tor, et roililari»>r. 7dNV. L Apoto^.
cap. i I . miiti. 175.

Quantum securi ownem s^wm IUfidiuum cxdtU, eS
eradicei ei eMOudicel. Addit, Ne quid^Ham derecb'
divo fruticare permiitat, Csl peiiilus aliqiiid aboiere,
idemquc cuin siipcriure. Nani iruiiciis est siipcs ipse
ramis et frondibus exutus. Gaudex ciini frondibus.
Itaque truncare , el cxcaudicare, eadein.

165. Sylvam ingentcm coinmovcre. 7om. Y« lib, de
Trinit. cap, 16. n. 81.
Sylvam scripturarum commovere circa aliquid.
Vuha excutere» et undique argumcnia desumere,
lalo campo evagari.

i66. Quanta sjlva. 7om. 10. tib, de Amm. cap.^.
num. 50.

Qune vii ? qux copia ? quam ampla laleque patens
piaieria ?

f67. Socrale sapientior. 7om. K Apolo^. eap, il.
num. 137.

Non modo Hbmmum existimaiione , sed Pythii
Apoliiiiis oraculo sapit^nlissimus judicaius Socraies ,
et cunctis prxlalus proditur. PHa. iib. 7. cap. 51.
Ciccr. lib. de Amicit.

268. Solis petlines. Tm. III. tib. adw, Valent. cap, 3.
num. 34.

Iii peclinibust quibus comas vcl discriminamus vcl

Plhiius, Kb. 7, nnin. i7. GaioprimUs tres suinmas J) peciimus, radii itensl d rari , a solariun) radionim

m nomine rcs pntstiiisse* cxisiiniatus est : Oprinius
oraieir, fmperator, Senator; quaj mihi omnla cliamsi
iion prius, atiamen clarius fuisisse in Scipione JEmi-
liauo vid»nloir. Ejusdem laiis apiid Glcer. Hb. de
Amicit. Juslitia et bonit^is in allero Scipionc Nasica ,
cominendatur. Utrumque tamen et jusiiiiae ei mili-
taris scicnti» &tudium Scipioni minori sive iSoiiliano
attribuii Lixlius apud GiciT. lib. eodem. Uaiori sivo
^fricsMitts » utraque eUam laude cxcellttii*
l^ ScyilM leifm. 7am, m. /»#. I. ad9. !§»$. i»p.
I. iNim. ff .
Vide adnolat. Pameirt. 6ens scyihica omni me-
moi-ia , ei omtiiHm tere gentium scrtptonimq^d ^xi*
stimatione ad belhi ti ad immauitaliem magis , qiiam
ad oHuM huitHanKalis sttiiHum nata.

slmilitiidiiie, dicuniur ; ct rcciproca metapbora : pe^
ifhtes soh$ , ((OOd omucm in pariem radioi » quasi
cremdu iustar p^liils iutercisos einltuit. Undc apud
I:«ucrct. Tdvcdtef, quast niissilcs, lekirum m morom,
radii. Ei ia^^Ur MHm^t Sol. At cuni hia verbis ,
puerorum terriculauicnta , uti ct , Loimm turra , si-
flpniGcenliiry consuevcrunt Ibrtassc^iriccs, vcl puc-
rilem cjulaium compeMcre , vcl obsUiiaiam , dum cu-
put sibi pecU noii feruni , contumacianu bisce verbls
infringere , dum pectina fo/tf., veluU strigiles , ad se
afferri imperafit.

169. Solis radio scriptum. 7om. III. lUf. de Rasurr.
MHt. cap. 47. inhti. S41.
Pro petrBjMoaO, eteoqood olarel. Oiamqilaimaxime
constant, maximeqiie iri coufesto sttut, easole da*

S4S

PROVERBIALES FORlfULifi. ^l^

ir^l!!!!"! •."'■"! o.'.L:'" l''! ^'!' ''''^'^' ^ '^^'">\ 0- '*»<> 1«""» ^^s «« eese.. nec ordi-

nanus salutalor, alii sese ingerebai, d sportulam acci-
pereignoius conlendebai, fMrwncn/tts lioc loco dici-
lur. lu cum conveuiet qui falso sihi qui^ vindicat,
ul deus Marcionis nonicn Chrisli.
174. Siipulam quis in alieno ocuio facUius pcrspicit,

quam in suo trabem. TQtn. I. Apobg. cap. 59.

num, 510.

&o!em loqui. Lib. de Pudicit. cnp. 7. Quihtis exquiren
dis non lucernm spiculo lumine, sed lolius solis lancea
opus est,

470. In solidaessc. Tom, V. lib. de Pudicit, c. 10.
num, 85.
Sccurum esse, et bene Hrmum, muniiumque. Cui
opponit : Pcndente vesligio ingredi.ei : In gradu to-
tum esUy Decuti de tenore, lluic similia : Duabus an-
coris fuliura esse. In vado esso. Virg. lib. 11.

Mollos alierua revisens
Lmit, et in soUdo rursiis foriuna locavil.

171: Ad speculum respondere. Ibidem. c. 8. num^
64. lih. IV. adv. Marc. cap. 31. num. 511.
Adversus speculumpnraholai ^dixbse videiur pro ^
sensu auagc^ico, five ipsa anngoge, qui est scusus
scripluraruju , parabolarum , oraculorura myslicus et
recoiidiius; quique iuierius el qnasi sub corlice lalel.
Sfc ad speculum respondere (uii in rcbus fabrilibus, ad
regulam , amussim , perpendicuhim ) eril omnia ea ,
quas parabola proponuutur, posse accommodari iis ,
quao eadem significauiur. Et,ul loquiiur Tei tulliauus,
exempla pcrtequari.

172. Spongia Marcionis. Tom, III. lib. V. adv. Marc.

cap. 4. num, 43.
Usus spongice plcloribus in colore delendo ; quod
paieiex Plin.,Iib. 55. cap. 10. dePiclorib. ei de Pro-
togene. Absterscr.)t saepiUs, mulavcfalque pcnicillum ,
poeiTem^ spongiam eam impegii, inviso loco l:ibuhe. C
Auson. in Epist. quadam : Fuco tuye emendationis ad-
iecio iiitpingas spongiam, qiix imperfcctum opus cqui
male spanUinlis absolvat. Usus etiam in extergendis
niensis numulariorum, praecipuequeabacis, in quibus
scribebaut, et inducla spongin corrigebanl. El in pa-
Kmpaeaiis, boc est labellls niembranisve ddelitiis , in
quibus stylograpbiarioexarare solemus. Hinc Augus-
tus, Ajaccin Tragoediam , quam conscripiam a se de-
lerat, in spongiam decubuissc dicehal, ad exemplum
Ajacis qui in ferrum incubuerat. .A ristides in Oial.

quadam oOSiv Sc7 t7.$ SrYi^tx^pou ir«>tvMSte;, alXk aTCOVV^»

iMTAt , nibil opus fuerit Siesicbori palinodia sive
rccaotationey sed spongia medebitur. Sic quum Mar*
cioUf qjjios vellet, sacrae Scripturai libros deleret
( quod decbraium cst supra : Abruptui^ umplissimHn
Molire; ct hoc loco statiui subjungii : quae absUiIit,
qiuc servavil )« ijioiiiiiatn Uarcionis appellavii, auda-
ciam Ulai^ ia expuugendis Libris, el cen&oria tenaeri-
ute uitercidettdis.

173. ^rtuhm AinuKiilus capttl. 7am. III. iib. III.

adv. Marc, cap, 16. n, 111.

Sportub, a sportulis sparieis, nunimomm recepta-
etilis dicia , donarium ^ sive poiiu^ obsonium , quod
dtTites Rom. salutaioribus dabant , ipsi secreio coc-
nantes. Cui opposiia Recla cc^ » quaui civiLiore^
dieotibus saluiatoribus suis legiiimum convivium
exbiberent , quae. olim paupcribus tantum dabainr ,
pofttaa divites etiam sportulam captaro ei exposcere

Proverbinm Evai^clicum , Matlb. ^. et Luc. 6.
quo pbilauiia nolatur eorum, qui aliorum vel minl-
niis viiiis olTenduntur, suis et maximis bbndiuntur^
xApfOi, stipula TertuIIian. vulgat» edilioiiis iuter-
preii : festuca. Uorai.

Qui ne tuberibus propriis oOendat aibicum
1 oslulat, ignoscai verrucis illius aequum est.

Ei aiiud Proverb. rustulas alienas, ulceribus soiteDft.
175. Sub sinu et tuiiica. Tom, V. lih de Pug. in per^
secut, cap, 12. num. 89.
Addii Teriull. ul fi&tho, et opponit : coram toto
mundo. Qnidquid propalulo non fii, sed ii.sldiosc et
clam , remolis arbiiris, et aliena conscienib , sub
slnu flcri dicitur. Sic : In sinuin conferre, vertere, \d
cst, in privalum commodiim refeire. Et Plinio Scau-
nis didtur rapinarum provinciallum sinus, quiin
su« avariti» voraglneni omiiia converteret. In sinu
gaiidcre, est gaudlum suum in vulgus non cdere, nec
palatn facere.

176. Sylla felicior. Tom. l.Apologet. 11. num 173.
Iluic Sytlce fclicitalis ostentum dulum est fulmine,
ul ait Pliii. lib. II. cap 54. Unus bominum , inquit
idefn Plinius, lib.VIL cap. 44. adhocavi, (fellcissibi
eognomeii assernit. Quarii lemeriiatem cum stuliitia
oonjunotam eodem loco refellit.

177. Tanii viireum, quanti margaritum? Tom. 11. litf.
adv. Marc. cap. 4. num. 58.

Islud noii solum legitur apud Tertull. sed ctiam
apud B. Hieronym. Quo dicto sunuiia rerum inxqua-
liias sigiiificabitur. MargaritanuD, alias unionum,
suinnium inier gemmas pretium. Vitrum vilissimum ,
quod tamen margariiam mentiri potest, ct impeiilis
iniponcre, expiicat se Tertull. et baic iuter ae con-
^ fert, Terrenam gloriam , gloricmi cwlestem^ prmmiuiB
laudis humancSx divinam mercedem.

178. Tempus omnia revelat. Tom. I. Apolog. cap, 7.
rium. 107.

Scneca : Yeritatem dies aperit. Ilorat.

Ouidquid 8ob terra est in apricun proferet fietas,

Defodiet, coodelque oiteutia.

xpi'^ itinnw /9a9avc0Tii$,lempus omma explorat.Et So-

pbOCti xp^i dicitur imc»07 opfivKoei oxovoty x«l noifr&»ttm*

Tv^siv, omnia videre et audire, ettam in apertum prol»'
turum. Atque binc Veritaa Tem|)oris Olia apte dicitur»
quoe temporis progressu, qmim aliquandiu delituerit ,
iu lucem emergat. ttiuc ilkul : iyu ik npi^ fSa t^
(x;i>;«<(av x/>^yoc. At veritatem tempus iii lucem eroit.

447 EX TERTULLIANI APOLOGETICO PROVERBIALES FORMULiG. 218

i79. Terrae fiiii. Ibidem cap. 10. num. 162. A tuseritconatus, uti evanescunt ea quae delentor sive
Videaniur adnoi. Paraelli. Terra FHm (inquit dispunguntur, pro expunguntur.

Terlutl.) vulgus vocat, quorum genu$ incertum esl^
yrr^vth , et inde gigantcs, quasi e terra nati. Apud
Juvenal. Fraterculus gigantum, pro ignoio. Pcrsi^is :
Progenies lerrx. Vide supra : De ecelo superveniu
190 Terram gravem imprecari. Tom, I./i6. de Te$'
tim, animot, cap. i. nnm, 21.

Solebant anliqni, nt ex omnibus fcre pnlct latinis
Poelis, manibus cjus , cujus mcmorinm, tit Teriull.
ait , cum aUcvjus offenus morsu facerent^ ct lualedi*
ccre vellent, terram gravem imprecari ; ejus vero cui
gratiam debercnt , ossibiis et ciiieribus refrij^erium
comprecari. Et niense pReseriini Februario duode-

18^. Titulom incide^e. Tom, III. lib, I. adt. Mare.
cap, 9. Nicm. 57.

Inciderc est notare aliquid in monimeniis rerum
gestarum. Cicero : Incidere elogium (aliis, etMureto
iroprimiselogiiim) in sepulcro, in xs, in marmore.
Plin. de Pomp. Magno, cap 26. lib.Vll. commemorat
tiiulos vicioriarum et triumplioruiu iioiatos. Quem ad
morem allusit Tertull. ut sit , pubiico cognomcnlo
honestare vel infamare, et clogio nobilitare.

185.TuUio el(>quentior. Tom. I. Apolog, cap. 11,
num, 17.

M. Tnllii elogiiim habes lib.VlI. iiu. 50. apuil Plin.

cim continenles dies, pro impetranda moriuoriim B „^1 eum vocai facundiai Latinarumqiie lltterariiiM pa.

manibus quietc, populus lustraliones et piacula facie-
hsii. Hinc illa :

MoUiter ossa cubent,

£tt;inerem tellus non onerosa premat.
Ossa quiela precor tula reqaiescere in uma,

£t sit bumus cineri non onerosa tuo.

181. Tbales in puteum. 7om.,lll. lib. de Antm. cap.
6. niim. 89.

Vide hoc proverbium tractaium a Platone in Theae-
tcto. De iis qoi nec pro pcdibus prospiciuiit. Thalet
6 septem Gnvciac sapieniibns unus el primus, dum
ccelestia inientius contemplatur, in foveam incidit.
Hinc a vetula sive ab anoilla irrisus.

, renlem. Quintil. lib. IX. Inslit. In qucm, hit, copiam
Platonis,vim Demostliciiis, suavitatem Isocntis fuisse
iransfusam.

186. Vanitalcm vniiiiaie depcllere. 7om. III. Ub, IV.

adv, Blarc. eap, 30. n, 496.

Est artein artc. inendacium inendacio cludere. Fri-
volum arguinentiim, et ad rcin iioii accomniodatum,
frivolo ei alieno infringcre ct rcfollere. llla pcrsimilia :
Gum vulpc vulpinariy cum Greiensi creiizarc.

187. V^nas dcducerc. Tomi. V. lib. de Trinit, 1. cap.

2. nunu 131.
Translaiioducki a foniibus, undc rivi ct qnasi ven.ts

182. Thcmistocle subliinior. Tom. L Apotog^ cap. 2. q aquarum dediicuntiir. Hinc illa ; Diviievelllnui vcna,

nwn, 173.

Miiitarem illum appellat Tcrtull. Hinc legendum
vidttlur militarior, vel militia! aut iniiitaris artis peri-
lior. Ipsius autein adolesceniis gloria emicuit bello
Medico, piigna Maraihonia, sub aiispiciis Miltiadis.
Dcinde aliquot annis post dux Athcnieiisiuin, adver-
sus Xerxis navales copias ad Salainineni inemorabili
cum laudeconflixii.

183. Titulum dispungere. Tom. V. lib. de Monog.
cap, 8. num, 55.

Dispungere rationes apud Jureconsultos est cnm-
pntum, nt vulgo loquimur, examinare, sive, ut Pa-
pian. describit, confcrre aocepta et dau , et alibi

qiiod fontinm alii augustiore vo.na inanant, alii ma-
jore, ut fluinen cfnciant ; vel etiam a meiallis, quo-
rum venx, ut genere, iia ropia inierduro diflerunL
Quiniil. Plcniore caiiali fliiuut. Et poetae venas ab
Homero lanqiiain Poeseos fonle, duxisse dicuntur.
188. Via eadetn siirsum et deorsuro. Tom. III. tib. IL
adv. Marc. eap, 28. n. 195.

Hoc proverbiuin Ileraclito usur|iniiim, transferre
videtur Tcrlull. ud suant argunicntnndi raiionem.
Nam eo faciunt : Supra, et infra sc. IIxc qnidcni ad
digniiatem, illa surbum .ic deorsum ad rocuin spec-
tantia. Iloc eiiim vere eat adversns M:ircionem anrtl-
tlieseis semulas faccre, quac iion soliim in sententiis »

percontarl , examinare , describere raiiones, pro eo n '! ^?"'**''!^' '"""'"^ "^" ^^*'»^«^.'" vocabulis. qu;c

quod est dispungere. Aliud est expungere, qtiod est
Punctis circumducere et tollere, et quasi rem con-
jcctam eximere e codice. Uiiiur Tertull. metapliora a
ratiocinatoribus ducia, ei a censoribus, qui in tabu-
las referunt iiomina ei titulos eoruin qni profitentur.
Si proverbialiter usurpare placet, erit : rationem vel
caussam, justane sit :in contra, expendcre ; vel diju-
dicare idoneusne sit quis ad munus aliquod obeun-
duin et snis dotibus aflatim instruclus. Lib. IV. ad-
vers. Marc. Creatorem y ociki judicem et dispunciorem
meritorum. Lib. V. dispimctionem Jboni atque mali
Qperis, Lib. de Patieul. Omnii injuria qumn patien'
fiam offenderit^ eodem exitu dispungetur, quo telum in
petra Hbraium et obfusum, hoc est : cvanescot ol irri-

dixi, consislant. Heraclitus usuri^arit forte iii Psychi-
cisdisciplinis hoc obsciirius dicliim; quum Sursuin
ac deorsum In loci ritione sintex numeroeonim qii«
dicuntur vfii ri, sive relata. Gicero : Ferri <tcr«ifm
reclis lineis, et cleorttfm' ad iineam. Atqiie ila TertuU.
argumentationem suam, Tovrimv Heracliti axiomate
probai.

189. Vivavoce. Tom. III. lib. de Prmcript. adv. km*
ret. cap. 21. num. 128.

Huic slatim opponttnr, per Kpi$ti>la$ , aubinlelL
pnedicando. Viva vox^ qiiasi vivida at(|ue eflicax ab
ipso proniintiantis ore, percepla, in qiia nailva el ge-
nuiiia elucescil graiia, el aetiocnm motii, qnse in ora-
lionis esi viia, inli»rescit. Quob omnia a reripiurn.

249 LEGTORI

qiKB Teram vivamqae vocem (anlum imitaiur, sun(
sejuDCta. QuincL Aciio orationis quasi vila est, re«
rumjnventioossium instar est : ordo nervos imilalur,
eloculio camem, cutcm ei colorem rcfert; memoria
spiritus vice fungilur. Quibus omnibi|S accedit pro-
nuntialio, velul motus quidam vilalis. Nulliim enim
certiusargumentumvitae, quammotus; undc flumina
Tiva» a moto. B. Ilieron. inPraefat. Gen. Hubct iicscio
quid latentis energix viva vox. liuic opponit, ut dixi,
Tertull. per Ephiolmn pradicare. Et aliis : Muli nia-
gistri, quaesunt scripta eorum, qui erudiii ingenii ino-
iiumeuta posieritati litteris mandata reliquernni,quasi
vocis et vitx expertes.

CANDIDO. m

A 190. Umbram sineluminecolorare.Tom. III. lib. adv.
Hermog, Ap, 2. mm 12.
Ab artc picioria, quam Hermogenes exercuerat,
Iractum. Prima pictune initia ( inquit Plin. ) umbra
hominis lineis circumducta, qux linearis dicta , sc«
cunda singulis coloribus , et monochroinatos appcl-
lai». liaque prima sine ullo colore fuii, adeo ut quns
pingereni, adscribcre csset instiiutum. Deiude linese
colorari coeptae tcsta triia. Gujusmodi piciuras in arto
tecionica par csl ixvoypoLfi», qu:c est arerc jacens cfTor'-
malio et supernciaria descriptio, futuri opcris spcci-
mcn exbibcns : Dclorquel>ilurad scrmonis, arguincDti,
rei demonstraiae obscuriiaiem.

ARGUMENTA CAPITUM PROUT IN MSS. CONCIPIUNTUR,

NAM COPIOSIORA ET AGCURATIORA NOS SINGULIS CAPITIBUS PRiEFIXIMUS.

C.KPVTl, De iniquitalejudieandi, B

U. Contra lnqm$itionem,

l\L De Nomini$ exprobratione, — :—

— ^ IV. De Leg\bu$.

V. Contra Idola,

VI. De Legibus negleciis,

VII. De Infantifidio ei Fama lnci$tu$,

VIII. DeFama Incerti.

IX. De Sceleribus Ceniilium. * GAP.

X. De non coLendo Idolo.

XI. De hominibu$ po$t mortem in Divimtatem

allectis,

CAP. WhContraDeorumSimutacra.

\\\\. De irreverentia erga Deo$. ~

XIV. De Sacrificando. — ?—

XV. De Fubulis et Mimis Deorumque fmJita'

tibus,

CAP. XYI. De Capite Asinino el caleri$ in$ignibu$f

qute Clm$tiani dicebantur colere. c

CAP. XSW.DeDeo. C

XVIII. De Propheih'et Scripturis Dominicis.

XIX. De Mog$e Propfieta.

W, De Statu Tempomm,

XXI. De Chri$iianis et Judais, Christo el Om- — —

nipotente.
CAP. XXII. De Dtemonum nalura. CAP.
'" XXI II. De Phanta$malibu$ magici$ et dcsmo*

niaei$. • — -
CAP. XXIV, De Varielate Deorum.

XXV. De Iieligio$itale Romanorum,

XXVI. De Regno Dei
XXVIi. De Spirilu Dtemoniaco.
XXVIII. De Regno Jmperatorum.
XXII. Anpossint prodcsse Idola,

XXX. De Precibu$ Christianorum.

XXXI. De Oratione pro inimiciSf pro Imperio
et potestate Imperatorum.

XXXII. Dl' non jurando per Genium Ca$ari$,
XXXin. Pro Imperalore,

XXXIV. Pro Augu$to Imperalore,

XXXV. De Soteninibus Ccesarum,

XXXVI. De Mquatitate omnium personarum.

XXXVII. Nematumcontramalum.
\\\\\\\.DeC(Btu,

XXXIX. De di$ciptina Christianorum.

XL. Contra Ellmicam rationem,

XLl. Qnod Deu$ $pernitnr et statum adorantur.

XLII. Quod Infructuosos dicunt.

XLIII. De Lenocinio,

XLIV. De Custodiis Etlmicorum. ,

XLV. De Innoceniia Cliristianorum,

XLVI. De Cliristianis et Phitosoplu$.

XLVII. Qnod Phito$oplu et Poetw $ua ex Lcge

Dei desumpserint.
XLVIII. De Resurrectione Corporis,
XLIX. De Toterandi$ Chrisiiatns, •
L. Prm$tantia doctrinee Chrutiana,

LECTORI CANDIDO

S. P D. SIGEBERTUS HAVERCAMPUS.

Smper Africa nom aliqwd. Itta, sotiludine horrida^ D genu$ , trisie matum uvi$ , proluberantivu$ primum in

feranam. attriXt uhota$ 6efliartiitr, Romanorumque olim
wnutirm , mitte^ diver$a horrori$ $pecie robori$que am-
pHimdim , ditavil animaUbu$. Itla in $aneti$$ima Hat'
tipwm carpora , speetoHietwla Romuti ptebe, $pectato^'
ribma fwn .di$$imitia Lgbica immi$it monstra, Fuit
^odemAfrica^ qum non wlp^sotmt 4oti ptenum

Eccte$ia Christiana vitibus , procreavil ; sed et metuen-
do$ dentibu$ apro$ , vineta ip$a elfodiente$t horretdum
rugienie$ teone$ , immilesque ur$o$ $ubmini$tra:: . At
vero sicut ad temperandam Urbi$ Mtemm , q^ac fatso
nonUne $ibi btandiebatur Roma , tmitiam , Afri prm"
$ertim efftaQilabantur venatores , qui, viribH$ vatentes »

LEGTiHa CANDlDa

231

frustrandhque kntwrum monibui arlifice$ , impeium A Gracas Romanasque tractamus, i Merito itaque nobiH

earum eluderent , ipsasque cmficerent ; sic eliam satis
magnum ceierna vere Dei veri Civitas contra Valenti'
niauos , Gimlicos , Arianos , similiaque NaturcB. por-
tenta , genilum ex eadem sibi Africa vidit prcesidium.
Quid enim Augustini ego subtititotem et Q-uditionem
laudem ? mellifiuam Lactanlii eloquenliam probem ?
Arnobii dociam curiosilatein persequar?^ Undique in
Cypriani scriptis reluceHtem pieiatem , quain ipse san-
guine suo signavit , suspiciam ? Quid denique , qui uno
eiiam libellomutlnm vera: glorioB meruit, Minuciiadmirer
roiundum el lenefluens eloquium ! Unus instar omnium
est Tertullianus , in quo multum sibi placet Augus-
tinus ; Omnis generis litterarum peritiam agnoscit Lac-
taniius ; Quem sequendum sibi proponil Arnobius ; Ma-

lilierato , et diffusce emditionis Barthio audil Pater
EBUDiTiONUM, Hb, Advcrsar, \nu Cap» xvi. Apud quem
lib. XIX. Cap, I. hcrc etiam legi possunt. c Scriptorumf
c quantum ad nos venit, eruditior nemo,esl , exque
c quo ptura condiscere possis , quam TE&TULLiANUSt
c Nulius in eo ape^ est non cum cura poutus, ut , quo
c pacto atii inopia , hic abundantia Utterarum peccare
i ttonnunquam videatur, > Quibus merito adjungendum
Thomce CampaneUce testimonium , vhri cujus ingenn
vehementiam et judicii acrimoniam swpe sum admira"
tus. llle in Libello de Libris Propriis et Recta Ratione
Studendi Cap, n.Edit :CrentanoB pag, 2t6.tf0i vitUttn
' et vitia Seripiorum quorumdam , qui Theotogica trac-
taruui » enumeravil ^ Ua in hoc Sostro Auctore /iiiil.

gistrum , quoties libros ejus poscit , vocat Cyprianus ; B ^ Tertollianus denique ut Theotogorum Magister ,

< ptus probat duobus verbis , quam cceieri milte argu-

< meiitis : gravis , arduus , acer , efficax , brevis , con»
c einnus : phitosophica: grammatiece , non auiem d-
c vilis cultor , et suo africanismo ttomines velut ad
c peregrinas merces aiiiciens. >

Quid igitur mirum , si tantus Aueior non tantum tnm
insignes laudatores , sed et omnium Gentium invenerit
Commentaiores. Cum Tertuluakj emm noxnine conse-
cratajEternitati, ex omni statu et disciptina, manebimt
nomina Rhenanorubi , Pameliorum , Juniorum , de la
Cerdarum , Heraldorum , Gotrofredobum , Salbiasio-
RUM , Rigaltiorum. Ut jam taceam Zephiros , Bar«

R.€0S , GAGNiCOS , LaTINIOS , GelENIOS , BfERCERlOS ,

auclofes asserlorcsque Scciarum , otnnesque p Wouwerios » aliamque saiis numerosam emditoruni
. Ai.^i^v...^^ i.:„.^..: . ^.-.j- turbaniy qui hujus Auctoris sludium pubUcis ingeniisui

monumentis testattm posteris vctuerunt. Et ex his qui-
dem plurimi cuncta nobis Tertulliani Opera elucida"
tiombus suis exomata dederunt. Inter quos primus
Rhenanus, (cui et hnncet piurimos aiios Aucloresin
tucem protractos grata debet posteritas) bis terve repeti-
tis editionibus , Gelenium Barrjsumqub habuit secuiO"
res , Pamelium deliine Juniumoue , et egregia doctrmee
Ludovicumde la Cerda. Post quos. ut el qnemdani
Georgium Ambinatem, ^iit operosi $m QmnHoquii iriunt
voiuimnum iuatu nihU dignum prastitit , lantum non
ex mortilis redivivum relmxit notce doctrinoe vir Nico - -
LAUS Rigaltius. Citjus ediiiones swpissime Parisienses
sub pnelum revocarunt , Philippi Priorii auspiciis, secL

in suo denique JbiaAogo , qui veiul contractum ex vasto
Apotogetici hujus petago sinus est curvamen , tanium
non transcribit MimUius. De quo quidem Tbrtulliano,
quid Veteres et Recenies Auctores non sine taudum cu-
mulo senserint , quamvis hic exscribere mihi non dl
propositttm , tamen non possum , ^itit pauca dcHbem.
El Veterum quidem perhonorifica testimonia hisce con-
traxit Vincenlius Lirinensis , quinti seculi , cui illum
Cangius , assignat , itoii ujLfacundus scriptor. llie , ffi-
quit^ apud Latinos nusirorutn omnium facHe princeps
judicaiidus. 'Quid enira boc viro docUus ? Quid iii
Divinis atque Iluniaois Hcbus cxercilaiius ? Nempe
oninem Pliilosopliiam et cuucins Philosophorum Sec-
las

eorum discipUu^ , ownem kisioriarmn et sludiorum
vaiietalcm mira quadam mcAliscapacitatecomplexus
csi. Ingenio vero nonne tam gra\i cl vchemenii cx-
(elluii , uii nihil sibi pcne ad expugnandum propo-
sueiii, (|Uod.non aul acumiiieirruperit, aut ponderc
illiserit ? Jam porro oradonis suae faudes -quis exequi
valeat ? Qnx tanta , uescio qua , raiionuni densitate
conserta est , ut ad consensam sui , quos suadere non
potueril , impellat : cujus qnot pcne verba , tot sen-
tentiae sunt , quot sensus , tot victoriae. Ex Recentio-
ribus quidem , Itiusiris NobiHtatis losepka Scaiigero
sublimius e$ perfectius trt dmitl genere doctrince et
Scientiamm non novit Orbis eruditus. Vide itaque
quatitum sit a taudato taudari. Verba ejus sunt in Pri^

mis Scaligeranis pag, 96. c Tertullianus sempir in j) ipsius Rigatiii inquinatiorcs multo , ut scepius a Nobis

c manibtts habendus accurateque legendus if(, tum
i propter Linguce Romance proprietatem ^ tunx pfopier
c disciptinamm ac titterarum omnium cogniiionem ;
i Fuit enim doctor omniscius et argutus, qui iiiotis
i manibus traciandus non est , nec obiter iegendus ,
c ubique enim remoratur lectorem, Tertullianus certe
excellenlissimus auctor est in omnibus, c Exstant ctiam
dociimmi et iucuratissimi Upsii Httereg, Hb, iv. Ep, ix.
ad Jacobeim PameUum , in hnne sensum. « Andio te ,
f ciariinme PameU^ m emendamh Tcrtulliano esse.
i Major , an sUHior ate res suseepta , neicfo. Scrip^
i toreiM pienum aiuiqueeet reeondi4ee doctrinm corrigere
i ordHum; emmdem correctum ifart, nofi soium vesfra
% Theoiogorum interest, sed nostra omfifwm, ^t tHteras

in hoc uno Ubeiio est osteusum. Per partes vero ivertmt
reliqui , vei Emendationes Notulasque ab Auctoris ope-
re separatim editns reliquemnt. Quos inier eminet in-
dns^ DesiDERii Ueraldi, qui in hunc Apologeticum,
cui et Nobis animnmetcogitationes primum applicarcli^
buitfiommeniarium varice eruditionis ptenuniy DigressiO"
numque tibros sane doctos condidit; sed et scriptum hoc
iam otim Franciscus Zephtrus Paraphrm quadom ut-
cumque iHndraverat , ei Aldus Bdptisiee EgnatH seew*
tu$ CMraifi, odideras separatim ad oateem LactantH^
Anno MDXV. et iidxxxy. Quem tamen prceoccupaverm€
Joannes Tacuinus , qui itidem Lnetanth annexuerat if-
tum VenetHs , anno mdix.
Eltamen post tot tantosoiteviros in pubticnm prodire-

S5$ S. P. D. SICEBERm HAVERCAHPUS* ^

$mm mrm, nan ui itudium metim dHigeminmque vin- A ln$ reprwsentammui. Aceeuii intuper aeeuretiu Cedici^

Agobardini Collatio^ non quidem illiui^ ex quo tnnlum

ditarem, aut tx reprehensione floriiegiisque aliorum ,
quod detestoT et odt, nuhi iaudis coroUam texerem^ ied
Ut Theoiogus Theologo Tertulluno, Theoiogiiqne
noilrii meam qualemcumque navarem operam ; Ut ad
Auetorii , omnium eiogio , Grcecaruni Homanarumque
antiquiiatum el diicipUnartun periliiiimi^ iHteiieclum
iubndniitrarem * ii (^d ie milti , dum jiium forte iui^
manibui tero , m ulriuique Lityptm Scripioribui , quod
ad hoe ejui Scriptum facerei^ obluiil ; quorum quidem
teciione el venaiione non inpcior me a tenerii vaide
fuiiic deiutaium rapiunuiue ; Benique , ut iili ^ <i quii
aUus^ poU tol medicoi^ corrupUisimo adhuc et peuime
affecio y ntedicinam aliqnam facerem. Quod uilimmn »

nott ex inferii excilata jam ieguntur reUqua Tertol*
LiANi icripta y el in quo ioio et unico , depraiMtiiiimi
hine hactenui duo ad Nationei iibriinveniunlur;iedia'
men notas iuiii botm , nuiihque hactenus , quod et da
Codice Lugduno-Baiavo dictum i/l, edilorikui Tertvl-
LiANi iftipeclo. BiveriOi eae duoi hioi Codicei Agc
bardinos tribui mihi argumeninperntftdeo, Primo, qnod
EiGALTius, qui quampiurimoi Tertuiiiani iibroi ex US.
antiquiiiimo Agohardino anie ociingeutoi , et qnod ex-
eurrit^ annoi seripto, emendavit, unguiiique Hbris pra*
uotavit , ex quo iibro ei quot iocii emendaverii , ante
ApoLOGETici itbelium hujui dodicii non meminerit.

eutu haudignotum mihi essei » qnam sit dificiie. in hoe ^ Secundo^ quod in nccuratiiiima Agobardiui isiius aitft-

pra^ertim Auctore , vel ex hii Mvgui Scaiigeii verbii
in Scaiigeranii pag. 47. c Beza aliqnid feceralin Ter-
t iuiiianum , ied bene fecit , quod nou edidit : difieile
c €il aUquid in iiium Auciorem edere iine AISS. ceepi
i circumipicere iubiidu ill»d genui , qua certe erudiU
< careri non poaunt, nec arceri debeni. * Nec iamen
mUn excurreudutu putabam Auguitam Taurinorum us-
que, ubi iexceniorum annorum eetatetn rcferentem hu"
jui ApologeYici Lodicetu offendisse u teHalur Mabii'
tomui in liinernno Itaiico , pag. 8. Comuiant Mem"
branai istas » quibus Ucet eae tam beatii. Nolrii vero
iue obtulu insignis Codex Membranaceus^ in quo prceter
hunc iibeiium piurima Tsbtolliani scripla cotttinen-

quissimi MS. Coitatione , quam juxta Pameiianam
Edilionem sua tnanu instilwi , Agobardi , ut ipic adt^
cripsit, Anno i6'i5. Josias Mebcerus, non lero Joak-
liES llERCERtus. ui mpreuum in BtbiioHsectt, pag. 71.
in<t plane faiiai me metnoria , qui ilio tibro seepiisime
ium uiui, Apologetici orof nulUs nolis conipenm iint.
Viiiiur auiem hodipfue ii liber in Bililiolheca LugdunO"
Batava^ p. 71. Teriio pracipue, quod Jacobus Gotbo-
FREBUS , Librorum Ad Naiiot^ ediior , qm ipte imi-
gttis hu}Ui Theiauri^ antequam Regti GaiiarUm Bibiia^
thecw inferretnr^ fuii poaessor^ ubiin Prasfalioue Ubro*
rum Ad Naiiones diligenier caiaiogum eonte^tti iilorum
Librorum , qui Codice isio eompreheudaniur^ Apologe-

iur. Occupat iile secutidutn inter 31 SS. instructissimas p Ticuu iUii non atmutneret. Btac vero CoiUtUo attertui

bibiioihecoe Lugduno-Batavas locutn , ibiquef pag. 324,
recenietur. Qnem iictii vaide veier^m aiserere non au-
dentuiy tamen ex optitno ei veiuuisumo eae dcrivfltum^
nobii conferenlibns iiquido cotistitisse ^ et cum Fw/-
deiiii aiiiique optimisiu wusiUieonvenire, asseveramus.
Non enitn pulo mquam terrarum aiiquos exstare
CueHeei kujns Apologetici, qui cum itlo, qui quoitdam
M Bibiiotkee^ Puldenm fuH, singutarilafe ei procstattlia
comparari possit. Hujus Codicii Lectiones Yariantei ad
txempiarquod Michaet Jutianui {non vero ut Junius,
qui iiiam edtlionem , qu<E hitic a ttobii eliatn accurate
eit recensita , non inspcxit , icribit , Renatus Lauren*
^ius) Lutetice Parisiorutn Anno hdlxxx. Henato Lau-
BEirrio BARRiEO auctore edidit^ adscripserat Frattciicus
Moditii Brugensii , vir diligentissttttus docl\ssimus((ue ;
quce cum postea in Gasparis Scioppii manus pervenis-
seni/, ab illo ad Junium stmt tratismisso!. Sed qtium lota
jam adornala eiui ejm ediiio, ab illo ad culcem Ter-
TCLL1A5ARCM iuarum notarum fuit rejecia. Quod vero
wihi maximeiemper mirumeit oisimi, nec de la Cbrda,
nec ipse Heraldus ocuIos in hanc tam nobilem Colia*
lionem conjeceriini , tatttitque posi illai Junii Notai ,
iiif//t fere nisi Gotbofredo cognita. Bonec acris vir
doctrinee Nicolaus Rigaltius f7/fs t)i emendaliore sua
prioribui editiotre uiui eit, eed ita, ui quce ipii placue-
rint , inde desumpierit , iie^tt^ ullam reliquarum , quce
gatii muitce erantJnNolii iuii mentionem fecerit. ItU'
que et nobis saUi feecunduth ex iila ipia Coilatione re-
Uquil Spiciiegium , cujm Lectionei ubique fideiiter ,
proifl pde digmaimui excerpiit Mo<Uui, in Noiii nof •

A^bardini Codicii^ quam Noi fam damm itidem a
JosiiC Mbrceri, qtd a Joanne Mbrcbrio, t^ Anieceaor
Biturenceniii fuit , ei Notoi in TertuiUani iibrum de
Paliio comcripiit , el muiium ante tuxil , c/isltfi^iii/icr ,
diiigenUa profecta Cit. TeMatur id maniu Pauli Colo-
MESii, qui hcec orai RigaUiauai editionis aihverat. t lu
i margine hujui voluminii hnbei Josijk Mebcbbi Notae
i ei Variai Lecliones e Codice Acfobardino ab eodem
c eruiai Beictipsii Soudiejoi ^ prope Windm^ram in
c jEdibus. VasiiantsPAULUsCoLOMESius, Attno mdclxx-
c XII. > Hujui iibri menthnem iujecerat mihi Frarciscus
Fabricius, SS. Theoioyi(B in Academia Lugduno-Ba'
tava Boctor ei Profenor celeberritnm , seque eum pos-
iidere dixerai , pclenli dein proferri jusiil , et pro sin-
guiari stta humanitale coptam ejui fecii. Sedjamopetai
ad finem usque Cap. xi. erant progressm^ quare poslu»
tare tnilii ra v:$n fuil , nt priorum ttttdccim Capitum
CoHutio Addendii insererelur. Par ratio Itabeftda fuit
allerius MS. Membrnnacei, qtii recensetur in Bibiiolheca
Lugd. Bat. pag. 576. ctim Cypriani aliorumque scriplis
colligaiui. Fngeral is liber primo diiigentiam Nostram,
ied tamcn nuperrime a Nobii diligenlissitiie collaim est^
iisdemque Addendis Variie cjm Lectiones insertw sunt.
Codex erat sane prasstam , et iicet scriptionis raltone
prioribus Lugd. Bal. Membranis minus nitidui, vetustate
tamen et accuralione superam. Usns snm prasterea Ju*
mEditione^ rut JosEPnus Scaliger conjeciurastton*
nullas adscripseraty quw debiio honore notnini tanU viri
ubique sunt redditee ; ut et ejusdem editionis exemplari ,
cui Petrus Scriverius emendationei nonnuiiai ex Co

%55

LECTOUl CANDIDO S. P. D. SlGEBEaTUS HAVERCAMPUS.

iS6

(Ucilmt vetuili$ adjecerai , quod mihi duduin ex BibliO' A quod ex duobus panit Ad Naiionet LibelUs^ twn qum-

theea aimehveniana in ejus distraclione compnraveranu
Referri forsan debent ad Codices Jesuitas docti et anuci
Scriverii^ BeriberU Rosvveidi. Ad illumrerte pertinent
hteCf qum libro suo olim prosfixit doctissimus Scrive-
Rius : c Heribertus Hosvvey epistota atmo hdgiii. sexto
i Maii ad me scripta : Nactus sum nuper duo exem^
c piaria MScripta Apologetici Tertulliahei , qum
c mire conspirant , et veteres tectiones tuentur contra
c Criticorum acumen. Sane miratus sum niaguum Sca*
i ligerum, quod Goniphosin iiofrti in Tertulliako ex»
i 'cogitarit , piausibili quidem conjectura , sed minime
c necessaria , ctc. > Nec plus apparet ibident^ Prwter
hanc MStorum Codicuisi accessionem , quofquot liacte^

sita sed uitro obiata occasione, in hoc Nostro Commen'
tario pius vigind mendas sustuierimuSf in quibuSf quo-
niam nuUum a MSS. unico tantum supersUte^ superesl
substdium^ ingenio fuit indulgendum,

Id tamen seiri veiim; magnam non modo curam in
hoc Apologetico a Tertulliano adhibitam^ sed el his
idetri hoc Scriptum^ hic illic pauium in verbis et ora'
tione immulatum, ab ilio in pubiicum emissuin esse^
quod Lectori eoidenter^ ut putamus, apparebit, si con*
ferat^ quceanobis afferuntur paginis 292. 6. 515, a.
409. 6., et prcBsertim 439, a. 6. Nec id mirum vlderi
debet^ etiainsi nuiius ante nos observaveritt eum idem
et Lucretio et Lucano accidisse in promptu sit osten»

nusexierunt Tertulliani Opprum , vei Apologetici ^ dere ; adeoque non immerito Hugo iiie Grotius idem

hujus editiones, diiigenter cotiquisivi, contuii, ct in quo
variarent annotavi ; ut nemo imparatum tne ad tantuin
Auctorem, et tam nobiie ejus Scriptum , qualein pri'
mis hic Apologeticus , accessisse dictnrus st/. Quid
vero prcestiterim cequi iectoris crit judieare , ^t ^cubi
lapsus fuerOf quod et maximis ante me Viris in hoc ipso
opuscub smpistime accidU , et in islo scribendi genere
evitari non potest, faciie^ ut puto^ condonabit,

Supersunt adhuc qumdain dicenda mihi^ qum perti-
fieant ad vitain Tertulliani, moreSf opiniones^ non
omnes in omnibuscum orthodoxa Ecciesia consentien-'
tes, tempus quo Apologeticuii liuitc scripserit, quibus
tunc partibus, et an Montaifi fuerit addictus, et cnr huie
Apologetico quasi ant^uioties fecerit duos Ad NatiO'
nes LibroSf Justini Martgris sciiicet^ ut mihi observa" Q
tum es<, exempio ; sed hmc pariim uberius ab aiHs per*
tractaia sunt^ partim in ipso hoc Commeiitario per"
slringuntur^ partim etiam proferentur a nobis in Proie-
gomeni» ad reUquoSf qucs adversus Gentes variis tituiis
composuit 'iibros, quo% brevi jain si Deo humanarum
rerum arbitro piacueritf Notu^is Nostris aiiorunujfue
itiusttatos, edere esl animus. Et sane non tnediocrem
in ilUs diUgentiam a Nobis positam esse^ vei inde patet^

judicium de Lucano ferat iib. VI. versu 187. agnoscat"
que in muitis Auctoribus id observari posse Conradut
HittershusittSf in Commentario ad Oppianum^ cujut
verba inde excerpta exhibentur a Gatpare Scioppio De
Arte Critica pag, 87. invictis denique argumentis eviu»
rit magiius Saimasius in Notit ad Achillem TaUum.

Et hmc quidem hactenus, qum si Ubi piaeuerint^ be*
nigne Lector, spondenius^ indesinenter opetam nottram
usui tuo profuturatn, nam et tnuita habemus inthoata^
semiperfectay absoiuta efiani, qum non pareo exeutie^
mtu sffitf, dum aidmus et otium suppetU^ ei dum

inieger aivi

Sanguis incst, solidieque suo suiil robore vircs.

Namque ut sobrie prmcipit Syracusmi dulcit Muta
TheocriU^ Idyti. xiv. vertu uitimo :

Tcocclv T< Jrt Oi y«vu x^m^**

Dabam ex Museo meOf in pago Sud aan *l Hariiigvliet,
in Insuh Overflakke, ipsis Caiendit Junii , Aitito

MDCCXVIll.

QtJINTI SEPTIMII FLORENTIS

TERTULLIANI

OPERUM PARS PRIMA,

IN QtJA CONTraENTUR
LIBKI ANTE SVSCEPTDH AB ADCTORB HONTANISUDM SCRIPTI.

ini» ptim.
LIBRI APOLOGETICI.

APOLOGETIGUS ADVERSU8 GENTES.
AD NATIONES libri II.
DE TESTIMONIO ANIM^.
AD MARTYRES.

DE SPECTACULIS.
DE IDOLOLATRIA.
LIBER AD SCAPULAM ,

IPFEKDICIS INSTAn.

APOLOGETICUS

ADVERSUS GENTES PRO CHRISTIAmS.

TOTIUS OPERIS ARGUIfENTUU.

liHpermU Septimto Semo^ ei (um AmotiiHo fiUo re$
Romtmai adtmtHotranli, TertnitfOHVi, vera reUghnie
ardore flagram^ itliu$ utpole sacris initiatuSf moteste^
pro eo ac delmit , paiiebatHr retigionem, qum efferre
use quodammodo cotperal, opprimi, sub initium
penectttionis quintw, qua swvientCt insontes passim
CMrutiam, nutta saxus aut mtatis habila ratione^ in*
auditis anie itlam diem supptieHs eruciabantur^ Pro
summa qua tunc poltebal facundiUy Christianorum
pairocinium suscepit, quorum adeo deptorata eral
con^tio, %t indieta eatusa, ei sotius nominis prmjU'
dicio danmarenmr. Commnni mato ac pubtico occur-
rere, et erumpentem in dies tempestatem^ quanlum in ,
te erai, compescere^ partes suas duxitf missaque hanc
ob canssam ad antistitesromnnosapotogiaj effrmnatos
edcersariontm impetus fregit tantisper ac debititavit,
Eo qnippe vigore eaque eruditione caussam egit, ut si
ratiwibus et veritate disceptandum fuisset^ gentites

, omnes redegissa ad incitas. Justini martyris et Ari'
stitUs vesUgia premere poterat^ verum ita etoquentiam
esi mmiatuSy nt $t diandi ckaractare^ «f argumentO'
rum pondere ac doctrinm varietatef utrumque supC'
rasse videatur.

CAPUT PRIMUM.

ARGDMBiiTni. — CumsubSeveronegatum essel Cfirisiia»
nis injudicio sedefendere, scriptum hoe prmsidibus
Homani imperH obtutit auctorj ostend^s hoc eapile
iniquam istamjudicandi formulam.perquam defensio
negaturinsontibus, et veritas absconditur; cuminterim
tot tantiquCf qui quotidie ad lianc sevtam tratueant ,
ittam atiqtsa consideratione dignam faeiant, qui sane

. omnes^ remoti ab aliqua perversitatis cutpas, ostendant
sese tonge atium affectum induisse^ quam islum qui m
mateficis semper deprehenditur,

Si non licet vobis , Eoiuani imperii aiittsirtes (a) ,
CAP. I. — (i) Imperii antistites. AnUstttes vero ap-

459 TERTULLIANI 260

in operlo cledilo ipso (i) fere verlicc (a) civiiatis A Scit sc peregrinam (/i) in lerris agere, inlerexlra-

neos facile inimicos invenire , cxlerum genus , se-

pnvsidenlibus ad judicandum, palam dispicere (2)
et coram examinare quid sit liquido in caussa
Ghristianortim; si (3) ad banc solam spcciem (b) auc-
torilas (c) veslra de jusiiiix diligentia in publico aut
limel aut crubescit inqiiirere; si denique, quod proxime
accidit,domeslici$((/)judiciis(4) nimis operata (5) (e)
scctx hujus inrestatio (f) obslruit viam (6) defensioni,
liceat verilati vel occulia (g) via tacitarum liierarum
ad aures vestras pervenire. Nihil (7) illa de caussa
sua deprecatur (8) , quia nec de condittone roiratur.

dem (t), spom, gratiam, dignitatem in ccelis babere.
Unum gesiit interdum , ne igiiorala damnciur. Quid
binc (9) deperit (k) legibus in suo reguo dominanti*
bus, si audialur? Ad hoc magis gloriabilur potestas
earuro, quod eliaro auditam (iO) damnabunt veriia-
tem? Caeierum, inauditam si damnent, prxter invi-
diam iniquitatis eiiam suspicionem merebuntur ali-
cujus conscientiae , nolentes audire , quod auditum
damnare non possint. Hanc itaque primam caussam

LECTIONES VARIANTES.

(1) Etin ipso loco Paris. £t edilo, in ipso RigaU.
(i) Descrioere Barr, MS. L, B. Despicere. Rhetian.
Jm,
(5) Sed ad hanc (du.

(4) IlaHeraUt. BigaU. Eaverc. Indiciis cod. F. vell edi-
tion de G.

Onerata Paris. Animis M. F.

Ila Pamelius, La Cerda^ Bhen.Tim del. Jun. Uerald.

Rtg^ i

Haverc. ex MS. os defensioni MS.
Nilus de causa Junius.
Deprecarelur Bhen. Paris,

mEic Paris. Yenet

,10) Quod eiiam Rhen. La Cerd. Pamel. Quod inaudium
cod, Pulean. Jacob. Bongars. et Hugol, Quo etiam audi-
tam Herald. Rigalt. Havercamp, scribere malwl : at... ea-
rum quod verilalem.

COMMENTAEIUS.

pellal, inquitFranciscas Zephyros (in suis quae no-
slris conjunximus scholiis) , ipsos pontifices, quorum
auctoriias rem sacraro, caereroonias, omnem denique
religionem adminislrabat , in quibus inierpretandis
siimma Reip. versabatur, unde ct principes publici
consilii a Cicerone appellantur et deorum immor-
talium antistites, Aique inter eos etiam ipsos impe-
rnlores fuisse constat ex inscripiionibus antiquis,
in quibus Poniifices Maximi vocanlur. Pamelius.

(a) In ipso fere vertiee dvitatis prcesidentibus ad ju-
dicandum. Capitolium significat. Et Chalcidius in Tim.
Plat. raiionem dicit suam obtinere sedem in capite ,
lamquam totius corporis Capitolio. Eigaltius.

(b) Ad lianc solam speciem, Quoniam deplorata vide-
tur caussa Cbrislianorum, propter pracjudicia el varia
dccrela, adeo ut nemo pro iisdem loqui non refor-
roidet, sicque aperio pairocinio indigeant, nobis
saltem privatim pro Cbristianis disceptare conceda»
iiir, datisque ad vos liieris, doloris iiostri te^tibus el
amoris, linguis subsidium aliquo^ reservate. Le Prieur.

(c) Auctoritasvestra, ^er auctoritatem inteHigilactum
suinmumadmiiiislrationis, sumroam in adniinisipando
imperio potentiam atnue auctoritatem. Itaque aucto-
ritas est instituloris , dispcnsatoris , procuraioris. Ut
crgo isii indigent auctonlate summa , ita de prnDsidi-
bus isiis, inquit, auctoritatem esse illorum, neroinem
tiinere ct erubescere, quominus tuto possiut judicare.

La Cerda.

(d) Proxime accidit, domestids jtidiciis, Innuit rc-
centem hisloriaro saevitix quorunidaro ex iis quos
imperii Romani antistites vocat , qui scilicet doroes-
tico judicio in liberos aut .servos suos, eo quod Cliri-
stianorum seclae nomen dedissent , aliquid atrocius
staiuerant, quasi inde coiitracia asperitate , allatis
domo prxjudiciis, ad ipsa tribunalia caussis Christia*
norum judicaiidis infesliorcs accedercnt. Lac.

(e) Operata, Uelieiiiceet Virgilius« I Ceorgic, Lcetis
operatus in lierbis. Dicit auleni elhnicos conatos ab iis
qui familiariter cmn Christianis versabantur, a famu-
lis, inquam, et aiicillis invesligare crimiiin, dc quibus
vulgo infamabantur, nihilque umquam deprchensum
csse. Lac.

(Q SectiB hujus infestatio. Eodem sensu Chalcidius
in Jim. Plat. seciam sanciiorem dixit , ex ilebraea
Christianam significans. Qtiod quidem, iiiquil, veruin
csse tesiatur eminens quxdam doctrina seciae san-
ctioris. Lac.

Sg) Occuita da tadtarum literarum. Similiter de
iem iiac re loquitur in lib. ad Scapulam, cap. 1 :

Necesse est vel hoc modo erumpere ad proponenda vo^
bis ea qnce palam non vultis audire. El huic affine
illud Marlialis in Praefatione lib. XI Epigr. : Video
quare tragcedi epistotam accipiant, quibus pro se loqui
non licet, Havercampus.

(h) Sic se peregrinam interris. Prosper Aquitanus in
lib. Epfgramm., ubi cxprimil illud Augtistini : Omnis
qui ad supernam pertinet dvitatem, peregrinus est
mundi ; et dum temporali utitur vita , in patria vivil
aliena ; ita canit :

CoBlestem ad patriam, Chrislo redimente, vocaius,
C Yilam labentls temporis hospes agit :

Dumque ad promissam requiem noo per sua lendit,

MnDdanse palitur molta pericla viae :
Quae nunc obsessa adversis, nuuc pleiia secundis,

Aut frangit trepldos, obligat aut dubios :

Inter quoslaqueos currentem ad gaudia vit»,

Non caplet mundus cui via Christus erit.

Haterc.
(i) Sedem. Id est patriam ; quam quxrit , quam
curat, exoptat. Anaxagoras ' philosophus summus,
cum rei publicae et privaUe valde esset iiegligens ,
compellaius a quodam hoc modo : Nullane tibi pa«
trioRCura esl? respondit, i^oi y&o xoci trfiipA, fjiXn rr.«
'Kurpi^ft 2i(^oc$ Tdv otf/Mcviv, i. e. nihi vero patrice curOf
et quidem summa est; digitum in coslum intendens
Narrat Diogenes in Viia ejus. Chrysost. Homel. de
SS. Bernice et Prosdoce : At mulieres altatranquiUi-
tate fruebantur : siqtddem umUque illas spes futurorMm
muniebat , quoniam et peregre cum degereiu , peregre
non degebant : veram ettim patriam fiaem habebant ;
D dvitatem propriam habebant confessionem , et eum
oplima spe aterentur , rmllis rebus proisenUbus afficie'
bantur , futuras namque solum spectabant. Adeo ciim
Craecojum omnium liberrimo Diogene gloriari pote-

rant. Ex<(V icxrpl^ «So^/kv x«f •Ktvlw «y«Xo»rov r^ ritx^»

i. e. Uabere se patriam, contemptum glorice et pauper-
/o/em, quce in potestatem fortwm ntmquam sint ces»
sura. Hav.

(k) Deperit legibus. Rarum verbum , et quod vix
apud alios invenias. Est tamen apud Lucretium ,
quem studiose legit noster Septiroius. Is., lib. XI,
296:

Nam neque adaugescit quidquam neque deperit iode.

Quodsi quaedam testimonia collegerit Fcsttis, ea [>cr-
ierunt , (runcatumque hoc solum nobis reliquit epito-
roator ejus Paulus, deperhre significat vaUie perire.

Hav.

»1 APOLOGETiCUS. tM

apud V05 cofiocnmns («) , iuiqaiiatem (1) odli ei^a A odisse ? Ila ulrumqoe ex MleruCro redargnimus , et

ignorare illos , dum oderunl , el injusle odisse , dum

nomeii.CInistianorum. Qtiam iiiiquiintem idem (iiulus
ei oncrai e( reviucit , qui videlur excusare , ignoran-
tia scilicel. Quid eniin iniquius , quam ut oderint
liomincs, quod ignorant cliamsi res mereretur
odinm ? Tunc eteniin meretur {i)^ cum cognoscitur,
an mereainr. Vacante auiem meriti notilia, nnde odii
jusiiiin defendiiur quoi non de eventu , sed de con»-
ci«ntia probanda est ? Cum ergo proplenia oderint (5)
faomine» (4), quia ignor^int, quale sit quod oderunt,
cur non Ijceat ejusmodi illud esse, quod non debcnnt

ignorant. Testimonium ignoraniiae est , quae iniqui-
latem , duni (5) excusnt , condemnal ; cum omnes,
qui reiro oderani, quia ignorabaat quale esset quod
oderant, simul ut (6) desinuiU ignorare, cessent (7)
etodisse. Ex lii^ flunt Cliristiani , utiqtie de com-
pcrto et incipiunt odisse quod fuerant , ei profitcri
quod oderant; etsunl lanti (6), quanli et denolamur
(8). Obsessara vocifcranlur civitalem (c), in agris, iii
casiellis , in insulis Christianos ; oiniiem sexunl ,
LECTWNES VARIANTES.

(6) P(tmelius, Seittler, tiliis rhristtamis vero quid siniilc ?
RUen, in ediL cnrisiiaois v. quidsimile? Cod. lAtgd, B. chri.
siianorum,s«d recte statuil Havertamp.cod. fnld, scripluram
resiituendani esse, nec repugnanl quce seqmmtur.

(i) lo^qmtaUs. BigaU. Semkr, leopotd. Uaver, odium
Pamel. Barr.

(2) Merereuir. PameL Fran. Semter,

(3) FalciU ur. Pmi«'?. . ., , ,

(4) rerformamur. Rhen. EercM, Bsgalt. Haverc. Pr»- (71 Nalurain mali. Jl/?€»i."Barr. 'Semler. I.eo|)old.
formanuir. Pflmel. Borr. B (8) Denotaiilur Parii< "

(5) Woaver imvnll sciibi ex MS8, Quis negat tamen Gangnceus-Gelemus.
quod vere malaii] est quos capit defeodere.

COMMENTARiUS.

Barr. Bken, Herald, Lacerd.

(a) Quam potioreni sequimur prac aliis lectionem,
inquitde Gotircy , ea saite prae aliis ntlide, obvio-
qtie sensn soiai et egr^gjo. Collocare caussam apud
judices , ideiR est eniui ac diem corain judice dicere ,
rcm sigiUatiin explteare , mininie vero rei caussajn
aflerre. Nec tolus eo loci est tertuUiauus iii assi-
gnandts odii in Cliristianos cousis ,.quin polius prx-
cipua eorum causx capiia recenscat. Surainx essc
injurix eos d.iiiniiare in iioc priuio capiie asserere
aggrediiur. Ineuiitc vero poslea capile IV jaiii qni-
nain sit geinjitius il>idein sensus ipseinei aperle pa-
tcfacil com ait : c Atque adeo tiuasi piu>ralus h;ec ad
suggillandtiui odii erga nos pubiici iniquilalcn}, elc. »
Edd. p

b Ei sunt tanti. Perindc ac si dixissel, Tanta est^
ct.rum luuUittido, qnania vos iion prxlcril, scd judi-
catts ac dcplorainiiii mtiUa prociainatione dotenies
siib pnclextu jusliiiic , ct quasi acceplo deiriinento
ubsideri orbein hac Cbrisliana religione, et ad boc,
lioincn omiics hoinines conriigcre, ut meiito de Ec-
cle>ln Iforatiatiuni illud dccantari pijssei.ilerges pro-
fundo, pulchrior evenit» Pam.

c Obsessam vocifcrautur cimlatem , etc. ) , Barr.
Cititaiem obsessam vocif. Ex muUiiudine botninum
ondtque ad verilatem conHuentiiiiii probarc conaiur
Septiinius non taiii iniquam Cliristianorum cssc reli-
glojiem ae illt suspicarenlur, ad ([uain ubiquc et ab
omni sexu et coiiditione tantus iieret concurhus,
adeoque non vulgus taniuni instalHJc , scd ei viii
ilaiiuie uuialiuni ct existimaiione iiisi^nes ad illain
sccluni transirent. Infra cap. Hi. Donus vir Caius
SemSf tantum quod Christianus, et ibidem : Ego
Lucinm sapientan virum rcpenle fuctum christianum ^
demiror. Itlud pati non poteraiit tciiebris Gcntiliom -^
addicti.tiUilc vcl Taciti illa indigiiatio, lib. xv. Annal.
eap*. XLiv. Repressaque in prcssens (snpiHicio scil.
Clin^ti a Pontio IMIato necati) e^tiubiiis superstitio
rursus eruwpebat^ non modo per Judceam onginem
ejus mati , sed per urbem etiam , quo cuncta undique
tttroeia aut pudenda confluunt celebrunturque, loqtiiliir
de lempore Ncronis. Piinius, iib. x. epist. 97. Mulfl
enim omnis atalis , . omnis ordinis , utriusque sexus
etiam , vocantur Jn perioi/um, et vocabuntur. Reque
enbn civUates tantnm , sed vicos etiam , atque agros
superslitionis ittius contagio pervagata est. Ilinc Ruti-
In, qui lloiiorii temporibus floruit, in Itinerario versu
595, amarulentum illud :

Atque utinam nunquam Jud»^ subacta fuisset

Pompeii bellis imperioque Titi.
Latius excisic geutis conlagia serpunt,

ykU)re«que suos uatio vlcia (remit<

llli enim utriusqtie religionis ignari iodaeos et Cliris*
ttanos eonfundcliant. llnde Dion in Doiniiiano dicil
ipsum Clemcnteni et DomiliHam, neccssarios siios,
iliiiin capitis stipplicio , lianc deporlattone in insidam
Paiulatariampiinisse, ti$r^rAy\\u^oU»n ^ i|oxliX5VTfle«.
i. ^. protapsos in ritus : J udceorum crant veroChris-
tiani. Ideoi de Nerva successore tyranni rolert vc-
tnisse ilium qdeniqiiam « •&» a^ctfcuec ci^-rt hu^tnMw
xATaeiTiftr9«i 1. c. tieque contemptus Dcoi-um , neque
Judmci ritus crindne in posierum accusare. Siilpitrus
Severiis, lib.ii. Uist.sacrae : Qua lenipestate Uadria"
nus existimans se Chiislianaiu fidein toci iujuria pe-
rempturumjn templo ac loco Dominicai passioiiis sijfiU"
tacra constituit. Lt quia Christiani ex Judwis potissi'
mum putabantur (tuunqtte tum Hierosotgmas non niid
ex circuincisioae hitbebat Ecclesia sacerdoiem) militum
cohortcin cuslodias in perpetuum agiidre jussit , quw
JudcBos omnes Hierosolgmm adilu urcerel. Quod qui-
dem Christianoi fiilei proficiebat , quia ium pene mnnes
Christum Deum sub legis observatione crtd buut. lYi-
wirum id Domino ordmante dhpoiituin, ut legis <er-
r?7//f a tibertate fidei atque Ecctesias lotieretur. tnde
forsnn nec Arriauus illosdisccrnit Disscrl. Ep elui. 11.
9. ulii l^xat iilos qui phiiosopbi iiersonani suiniini :
cuoi rcverii noii siin. Ti cS^, iiiqitit , vreixij Hyui

Gt7.urdf: rlilioiicKxBLi x&\>;noji)o\ts; rt aitoxp^^ij, icu^ulo^
wv , IX/>}»a« ; oujf Sftki, jt&i e/MaxOi )i7K»i ipuoouoj ; -k&s
rjpog; n&i AtyOnxiOi', xiti ^t*v Ttvi iff«^T«p{^ovTOC
id6>>/A8v,ei&j6«/itev itftvi' Oux loTtv \o\A»io%^o.yx unor.pivtxtn,
Srtcv Zk avaX«/8«] rd TtiAoiy r& tov fitSpipLfUjoVf rirt kaI ivri
TfiHvTtf Y.ttl xae/cTrat iGudoUoc* i. C. Quid afipellits le
Stoicum ? quare decipis eL faltis tatn muUos ? qtfam ob
causam vis haberi iuter Crcecos^ cum sis Judwusy an
nescis quam ob causain quis habeatur pro Judceo , pro
Syroy pro jEggptio ? M quando conspexerimnf aiiqucm
iiicerlarum partium, alque aucipite fide^ dicere solC'
mus : Judasus no» est^ sed siauUai. Quum autem
affectum induit baptizati ei ititer iectaioree adscili^
tuin revera et estei appeltatur Judms. Quamvis ciiam
Juda'orum proselyti non iocogniti ilii rueriiit ex
furore illo qtHuii PbiU^isxis adscribit Cbristus, Matib.
xxiii. 15. Elegans vcro verburo u&Vir\m inxp^rtpiitvj^
quod notai iia ad utramqne partem propeoderc , ut
qtio pertineat nescias. Aristoteles de Auima, lib.il.

8. Iviot 8« t6v ^Aoiv inoififartpl(gi ti^v ^wtiv, t^ tc «.vQpo»»
7r<M xaI roti rtrpewo9i)f,otoif ^IBvjmj, \. C. Sj^nt quw imtura
ancipitey pariim iwttmem , paitim qumrupedem iini'
tentury ulMmia:; ct rurbtts x\. iO. o Ik n($y}Mi9 ^m roy
tj^,v pcpfiit in«/AfOTC^(^civ, x«t inifitrkfAit r ttwt niti ipjo^
ftipoiv , 2toL TOVTO adrt oxtpecv iy/ti , oOrc iox^* i* ^* Stnuai

verOf quod contromsa vi inter bipedei ei quadrupide$$

m TEUTULUANI 264

aetatem, coudiiionciri, etlam dignilatem (a) transgredi A lioc (b) ipso modo ad xstimationem alicujus latentis
ad lioc nomcn quasi deirimento mocrcni. Nec lamcn (I) boni promovent animos; non licet recttus sus-

LECTIONES VAUIANTES.
(!) Latentis Paris.

COMMENTAWUS.

anod qnidem ad [omam aUinel , ideo nec caudani
nabet , nec nntes : videlicei , nt bipes cauda vacai : ut
quadrupetnatibus. Et in pulcbropuero veiiusie cxpres-
sit Ausonius epigr. c. v.

Dura dubitat Natura mareni facerclne puellam :
Facius eo puIeUer penc puella puer.

Et in simili argumento de Gyge Cnidio llorat. Carm.
H. V.2I.

Suem si puellarum insercre<t choro,
ire sagaces Caillerct hos|)ites,
Discrimen obscurum, solulis
CrinitHis, ambiguoqoe vullu.

Sed ut ufide di{;res<%us sum redeam, procul dubro dc
Christianis loqiiiiur fragmcnluui illud Sencca?, qnod
nobis servavit Augustinus iii lib. de Civitaie t)ei vi.
H. Deiltiz sane Judais cum loqneretur^ ait : Cum
interim usque eo sceleratissima: gentis consuetudo con^
vatuit^ ut per omnesjam terras recepta sH. Victi vieto-
ribus leges dederunt. En cui commercium litlerariiin
cum Paulo fabulantur! Uuem locum e» libentius
adduxi ut qua; ibi se(|uuntur emendcm. Uli tamen ,
inquit verbis Seneca; Augiistiniis, causas ritussui nove-
runt, major pars poputi facit , quod cur faciat ignoret.
Ita habcni libri optimi rneris Longobnrdicis cxarati,
quoriim collaiionem servo, non et major pars, iit pas-
sim legitur. quamvis enim iu illo suo qiialicuiiqut
scripio, qiMHi jain deperdiium est, superstitionem
istam odiosam sibi damnet Seiieca, fatetur tainen
illos rilus sui causam noss«, cum major pars populi ,
Jlomani nempe, cujus vecordiam et ignaviam ibidem
lax^t , ign^ret ciir faciat id quod facit. Et sane
practer MSS. auctoritater.i cvincuiii id prsecedeiitia C
apud auctorem verba : Subjecii plane sententiam, qua
tignificaret y quid de illorwn sacramenlorum ratione
sentiret, Ai{ enim , illi tamen^ etc. Facit huc etiam
Suetonii locus in Domitiatio, cap. xii. Prcster caiteroi
Judaicus -fiscns acerbissime actus est, ad quan defere-
bantur^ qni vetut professi Judaicam intra urbem vive-
rent vitam, vel dissimalata origine imposita genti in-
buta non pependissent. Interfuisse me adolescentulum
wemmif quum a procuratore^ frequentissimoque concilio
inspiceretnr nonagenarius scnex an eireumcisus esset.
Yidcs circumcisioiiis discriiuiiie opus fuis^cutdignos-
rerentur. Imo adeo nuUum discrimen iiiter h:is sectas
facit ^iius Spartiantis ut iu principio vitae Cara-
cali(B de eo scribat : Septennis puer, quum cotlusorem
snum puerum, ob Judaicam religionem gravius verbe-
ratum audisset , neque patrem suum , neque patrem

rueri, vel auctores verberum diu respexit. Uiide et
.impridius deAlexandro Severo luiperatore. Ctama-
bntque siBpiusquod a quibusdum sive Jndmis siveChiis- D
tianis audiverat, et Unebat; idaue per prcB^onen^ ifuum
aliquem emendaret ^ dici jnbebat : Quod tibi fien non
t», alteri ne feceris. Qucm eundeui liuperatorem
Cliristiim iiiter Deos referre et teinpium ilii exstruere
voluisse iiarrat, scd pruliibitum ab iis, qui consulentes
$acra, reperirant omnes christianos futuros, si id
optato eveniiset et templa reliqnn deserenda : De roul-
tiiiidine Cbristianoruin adi etiiuii iufta apud Aucto-
rein nostrum c.ip. xxxvii. ci qu;u ibi iiotaiitur. Hav.
a Et jnm dignitatem) Recte ita Rigalt. et MS. Lugd.
Bii. Alii eliam. qiiomodo MS. Fuld. Xipliilinus iii
epitome Diouis dc crudelitate Duuiitiaui. K«t xtf ocOr^
Iric SdXo\^i Tt ir^iAovj, x«tl rdv ♦«/Stov KXV^ivtoc, wjtocTiu-
evTa,xa<iccf avt^cey 5yTa,xAt yuvatx«t xatauT^yavyylvviifltuTCv
^mfiiK* A9/BitT0Jiav f;(OvTa« xaTloTa^ev 6 Ad/uttT^^vo;, inrf
fiyBtl ik itfifoU fyx>ii/Me adthvirotf vf ^{- xai dlAXoc i$ Tdc
tAv iouSa<fl*v 49«} il^oxiXXorttf ^oXXol MttiuMnocL». d Si
AoiitxiXXoi vntfOipUOfi /tniyev tli IlaySaTcpCav. i. e. Eodem

anno Domitianus cum alios muitos , tum vero Fabium
Clemenlem Consutem [ etsi patruelis ejus erat^ et Fla-
viam Domitillam Domitiani consanguineam uxorem
habebat] morte aff^cit^ illato ambobus crimine atheismi
[it.i eiiim Cbristiana religio vocabatur qu.ns Deos
irridebal ] Cujus rei causa multi, qui in mores Judceo-
rum transierant , damnali sunt : qnorum pars occisa
est , pars spoliata facultatibus : Domitilta tantummodo
in Pandatariam retegaia est. Nota ctiam hic Jiidsos
et Christianos cimfundi, et repone lu^o fftfitov pla^cov,
ut expresse dicitur a Suetoiiio in Doinit. c. xv. iiec
alias oatruclis principis esse potuit nisi ex geute Fia-
via non Fabia. Dxor ejus videtur boc noinen adepCa
in hoiiorem matris Domitianl, qu.ii lia vocabatur et
cum coguomiiie filia maluro pcriit. Addit ibidem
Xiphiliu. virum clarissimum Glubrioneui ob idem

Crimeil perilSSe. Tdtik $n r/Mfipltam xitfuxk xcZ T/sata*
itOM &pitL'ncc, xuxvir/oprj(iin«, xk xt &Xlo(. x«cl oca oc noXXoi^M.1
ore xat Qrifloii ifikxsxo oLiti/.xtutj. i. C. Glabrionem quO'
que^ qui cum Trajano mngistrnlum gosserat^ accusatum
priBter ctelera superioris criminis, etiam cutn bcsliis
quando pugnasset, interfici jussii. objeclus eniin foerat
ab illo leuui ferocissimo , qucni opc Dei et virtuie
siia confecerat. Singiilaris quoquc est inscriplio quae
reperitur in coemeterio D. Agneti<i via Noiucntana,
referente Aringio Ronias Sdbterra. lib. ill. cap. 2i.
p. 340.

SIC PREMIA SERVAS VESPASIANE DIRE
CIVITAS VBl GLORIR TUE AUTORl
PREMIATUS KS MORTK GAUDENTI LRTARK
PROMISIT ISTE DAT KRISTUS OMNIA TIBi
QUl ALIUM PARAVIT TilliATRUM IN CELO.

Refert Aringius ad Dumitiaiium qui Gatideiitio archi-
lccto theairi xdincaiidi curain commiscrat, eique,
cumalia, tum civitatein dooo daluriim promiserat ;
huiic autem rc |ierfecla,cum velut Cliristianus delatiis
essct ad priiicipcm , martyrium piitat pro mercede
ftjrlitnm esse. Qiiniii conjccluraiir imiiu;!iiat Reincsius
in inscriiii. n. 955. Ii^cns VE. PASIANI. DIRE.
CIVILITAS- UBL ut sit inierjectio minautis et detes-
taniis, et refert ad AnUuiiuui Bassiaiuiui Caracallam,
quj sexlu; pcrsecutituiis auclor fuii. nepique Vespa-
siani nomine iusignitii'm unauam Dotiutianam, quod
tamen probant , quac citat ilermolaus B.irbaru8 ad
Plinii Prxfat. mouiimciita prisci arris , iii quibus ita
scripium est, IMP. CifiS. DOMITIANUS VESP. AUG.
GERM. JOVI VICTORI. Uude dubiuiii ad quem
rcferri jdeboat iiiud nooien in rarisMmo ni.i^ni :eris
nummo apud Paliuum in TUes. p. i48. ubi ab nn^
parte superbissiiiii amphithciitri stiucliira , ab aliera
iigura spoiiis insidciis, cihii rauio oliva:, ct liac
iiiseripUoiie DiVO AUG. DIVI VESP. F.VESPASL^N.
Eienim ad Tituni referri poiest, ul sit Vespasiano , et
ad Dumitianum qui id iiiemorix fratris tribuerit;
quainvis ad priorem poiius peniuerc urbilrcr ; cuin
aliier noineu imperntoris noa cxpriuiatur. Ciiicunque
liii|»eratori iribuembi sint verba , saiis obscure cerie
theairi siructura inieiligitur per ilia GLORIE TUE
AUrORicx opposiiioiic thcairi in coelo. Quod si ad
Duiuitianum refcra», maliin secu ido versu legere

CIVILITAS UBIGLORIE TUE AUTORIS.
ita eiiiin de illo Sveioiiius, cap. XVill. Commendarise
verecundia oris adeo sentiebat , ut apud Senatum sic
quondam jactaverlt f Us]ue adhuc certe animum meum
probastis et vuttum. Vox ALIUM .quoque oflendit me
in ultimo versu maie fursau descripta pro AGION. i.
e. Sanctorum. Hav.

c iVec tamen Im etc. y Acer ad inquirendum sU-
muluS| tol ac tales homines ad sectam iliam traa*^

APOLOGETICUS. ^66

propius expcriri. Uic tantum A injuste odisse; sivero de merilo constet , noa modo
bumana (2) curiosiias torpescit , nninnt ignorare ,
cum alii gaudeant i^gnovissc. Quanio magis hos

205

picari, non libet (i)

Anacharsis denoiasset imprudentes do prudentibus
judicantes , quam imAiusicos (3) de musicis (a) !
JUalunt nescire (b), quia jam oderuni ; adeo quod
nesciunt, praejudicant (4) id esse,quod, si sciant,
odisse non poterant (5) ; quando si nullumodii de-
bitum deprebendatur , optimiim utiqiie sit desinere

nihil odii detrahatur (c) , sed amplius aciuiratur ad
perseverantiani , eliam jusiiiiaB ipsius auctoriiale.
Sed non ideo, inquil (6), bonum , quia muUos
converlit (d). Quanti enim ad muhim (e) prxrorman-
(ur (7) , quanti transruga^ in perversum ? Quis ne-
gat (8)? Tamen quod vere malum esl , ne ipsi qui-
dem, quos rapit, defendere pro bono audent. Omn&
malum aut timore aut pudore natura perfudit (/)•

LECTIONES VARIANTES.

(1) Libet Parii. Ucet... libet Hig,

(S) BAen. : Hic U urbana, al, Sic t. urbana.

(3) NoQ musicos Paris.

li) Pr»)udicaDdi esse Rig.

(3) Poteronl Jm.

(6) Inquiunt Jtt».
(7; "' " '

Wien., Uerald. , Rigalt. et Haverc. e codd. PiU.^
Bdng. el Lugd. performaniur ; cod. Fuld. reformantur ;
Pamel. el Barrteus : prseformaniur.

(81 Wouwer. mavuU iCritn ex MS. Quis negat lamen
quoQ vere malum esl...... quos capit defeudere.

COMMENTARIUS.

quod non B prceformanlur^ quasi illos respiciat quos Cebes ex
pocuio Erroris et Ignorantiae ab Impostura propinatae
largius baurire dicit , atque ita ad malum praeforma-
ri , quiim ii quos Tcrtullianus vocat tranifugai ,
sint qui ibidem ab Opinionibus , Voluptalibus, etc. in
transversum a recta via rapiuniur. Sed ipse Cebes
digiius est cujiis verba adscribanlur. op^ , iiiquit Ibi
monstrator labulse, irap« Ti^tf.iru>>jv Opivov toOtov, jtad'

5v ciffiroplvSTat i *x^o«, if oj x^>jTat ywii mnXavfihri tA
HBtt, xai niBavii jwctvo/tiv»} , xai iv t»} j(tifl Ix^wffaTtOT^ptiv _
Tt; dpS. A*i).a Ti5 iffTiv auTi^, ifri'^» A'7r&T>i xaJ.tlTat, fijviv,
^ navT*; tou,- av^pArrois 7r).avfiwa. ElTa t( TrpaxTit awTi^ ;
Tow« 8^ff?rop«wo/A<vow; «t^ tov ^cOv ttot^^ci TfJ iawT^^Swva-
^t. TowTO 5i t( ivtt rd iroTiv ; IIUtiq, 8f>jv. xai A yvota.
EiTa ri; Uidvxti towto , ;ro^OovTat ei« Tdv filov. Uortfov
oZj vf&vrtc tJtvowt tAv ir).ivov , ^ ot*; HAvt«c irivow»tv lj?>jv.
aXX' ol /Uv 7r)«tov , ol ik ^ttov. ETrt 8i owx' of&i IvJov t^«
-KdXvji nX^66$ Tt vwvatxOv, iTatp&v aavTo8aTra« fioffo^ijx"

- -* - ■ xai uao.

sire. qnare augetur ignorantiae criinen
bisce exemplis ad penitius inquirendiim moveatur,
noneniro ut vulgus, cujus aiires ct oculi saepe testes
mali sunl, ui ait Publius, ita el qui sapere exisiiman-
liir et in bonis quod perdaiit liabent, tam repeiite
iransirent, nisi occultiim et ignolum quoddam anlea
bonam sese ipsis obtulisset, Infra cap. uli. lUaipta
obuinath quam e^robralii magiitra eit. Quii enim non
contemplatione ^ui concutilur ad inquirendum quid
intui in re iit? qnii non ubi requimit accedil? ubi
acceisit, pati exoptat ?
' (a) Anachariii. Laertitis in.ojiis vita : 6aw/iA^«tv ik ifri

nS^i roU iXin^tv avMvi^^ovtat /uiiv ot T«xv(Tat , xal x^ (vowo-t

Zk o( fiii TcxvtTat, buc est, imerprele Riienaiio : Mhrari
autem ie dtMt^ quomodo apud, Grcecoi, artificei quidam
certaarent^ verum judicareni qui non eaentarlificei. Pam.
(b) Malunt ne^ctre. Caiisam f^lendit cur in illts
exemplum aliojrum et curiosiias liuman.i nou ulira ...... , ■ -s

progrediaulur« quia mnlunt nescire, etc. Minuciiis Q owofiv; Opa. AwtxI to^vwv, Aifai xai EtrtOwAte». xai h^
p. 51. ttl ante incipiant honiinei odiae quam noise : ne val xaioOvTat. OTav owv «tff7rop«u«Tai 6 BxXo; , ava7r>j56

^ ! incipiant

cogniloi aui imitaii poaint , aut damndre non poninti
Quo facit et illud Senecse Episl. XXIX, de quodam
Marcellino : Raro ad noi ventl, non alia ex cauia,
qnam quia verum audire timel. a quo periculo jam
abeit : nulii enim niii audituro dicendum eH. lUv.

(c) Odii detrahatur, Ms.Fuld. legil odio detrahatur,
Nou dissimiie valde est argumentuiu, quo uiilur Pro-
meUieus ad Jovem , npiid Luciaiium, vinculis solvi et a
Caucaso liberari cupiens. Ow vAp a7vo>io«t5 awdt$ Ivda

KAvxaffOf loTtv. oW aTropV.ffets Itvfi&v ^v Tt rtx*^^f>*^ aAf
9imjtai. i. e. Non enim ignorai runui ubi CaucaiUi
eitt neque indigebii vmcuiiij ii quo modo venutiai
ageni deprehendar. Fictusque ille lairo apud Apu-
leiiim in Asino lib. vii. prceiertim vobii, si iententia h<Bc
mmtdiipUcuerit^ liceat runus ad aiinum redire. Sensus

awTi , xai Triixovrat Trpd; Ixarrov. «JTa aTr&yowvc. Ilow ik
aorayowvtv awTOu;; Al /ilv tlf rd ff^«ff&at, lj»>j, at 2i «i« rd
ijri/Xwa^at 8ta tVjv AVaT>jv , i. e. Videsne, iuquit, JUX',
ta portani iolium poiitum , qua turba ingreditur , cui
mulier intidet, ficto vultu , argutaque ipecie , et manu

cst . coRiiosci utique debere causain Cliristianorum ,

iiaac siinsons, illi lamen eain odisse si velirtt possunt, _ ducunt eoH AlitB aa ialutem tnquu, atiaaa miei

qmmsis bene mentii non insidian debefe ille apud ^ o^ irMpoa/iiram. Sequitur ibidein : 01 ik at« T>iv &r

ilittmvis

Corlium ait lib. vi. 10. sin secus accidat in crimiiiis
examinaiioiie, justa odii causa est, ui qux etiaiii jus-
riliae aucloritale nilalur. Idem Curiius vi. ii. iii fiiie :
Jtaque ancepi quteitio fuit : dnm inficiatui est facinui,
emdeliter lorqueri videbutur^ poit eoHfeaionem , Phi-
ictas ne amicorum quidem miiericordiam meruit. Hav.

(d) Qtita multoi convertit) Haiic superius causakn in
praerogativam suam traxerat Auclor, lot oiniiis ge-
neris» setus , locorum , ad Cliristianos transire : sed
quia juxla Publii illud verf. 148.

Eil turba iemper argumentum peaimi,
ideo dilttit bauc objectionem egregie in sequentibus
cx virtme Cbristianorum. Dixerat ante quoque , non
tamimi oronem sexum, sed et dignitatem ad boc
tiomen transgpedi , facilem inde quO(]iic viain defeii^
ftioni monsirantc eodem Publio versu 489.

tUmqoa moltis placeas, sed qualibus, slude (Uav.).

(e) Admalum prasfonnaniur. EdilioBarnei etPamelii

Tebtui.liai<i 1.

poculum quoddam teneml Video^ inquam , ied quoe
illaeitl Impoitura, inquit, quce ommi hominei dedu-
cit. Et qmd agit t///i? iii qui in vilam ingrediuntur , fa-
eultatemiuam propinat. Quce vero est iiiapotiol Error^
inqitit, et ignorantia. Quid tum? Hacpota veniunt in vi-
Ifliii. Num ergo omnei Errorem bibunt ? Omnei bibunt,
inquit; iedalit plui,alii minui.Nonne prceterea intra por-
tam videi turbam quandam mulierum frceditarum variii
meretricum formit! Video.Hceergo opiniunes.cvpiditates
et voluptates appellantur, turbaque ingrediente exilientei,
amplectuntur singuloi, atque abducunt. Quo vero ab-
ducunt eoit Aiice ad ialutem^ inquil , alice ad interitum

' " votav.

xai rdJ triavov, 5v 7r«7r6xafft 7rapa t>5« A'7raT>j« , ow^ tupl'
OMW noi» iffTtv i uXrfitvii bZdi ii iv r& fiio», AXla, 7r>avfiv-

Tat. i. e. Illivero propter ignorantiam ei errorem, quem
apud impoituram hauserunt, veram degendce vita: viam
non inveniunt : ied temere oberrant. El baiic quidem
Ubuluin veieres sapientes saepe respiciunt, iu ut
Paulo Apostolo haud incogniiam fuisse appareat cum
aliis in locis, tuin Ephes., iv. 2i. T^v 7ra).atdv ivd^-

irov rdv ye«tp6/*«vov.8ta tccj hniQ»fil»i rrii A*7raT>i;. llinC

tllud Lucrelii Hb. ii, 9.

Despicere unde queas alios, passinique videre
Errare, atque viara palantes quajrere vit«.
Quomodo leciio h.TC prceformaniur augeret sensam
apud Tcrtull. nostrum , cum noii lanlum muili a bo-
na via quaiti ingressisunl avocentur ab opiiiionibus,
eic. sed eliain plerique nimis poti de Imposlurx» po-
culo lola via vei a principio aberrent. Hav.
(f) JSalura perfudit, MS.Lugd. Bat. perfundit. Ele-

(Neuf.)

*•' TERTlJI.LF,\Nr 208

Deniq«em»leficigesiiuhllnlere (<») , {dftviwnt appa- A condemnaii (1) m«ereni; .linumcranl in semciii)-
Jere. irepldant depreben»i , negant accusali , ne sos (c), n.cnlis mala; Impeius (2) vel f:.io (rf) vcl
iml (6) «tuidem hctle aat semper confiientut; cerie aslris (e) impuuni ; nolunt ^nim suun> esse , quod

LECTIONES VARIANTES.
(1) Daranali Semlar. CondemnaU Paris. el aUi. (2) Ced. Fuld.: menlls ignaviam.

COMMENTARIUS.

***.• *?,y.- «»i«« o"»H« «'*> minus sil rellglbsa, smc-
cedat illi Prosper Aquiianns , cuj« verba suni t Faii

l>»l«m /«m<Mi.n «ix..^ >>< -< -I. £> I '. .

§ans esl hujus verbi usus , inHisklus a refetw Ifqui -
is , in quo , ut saepe , seculus est Laiinissimum auc-
lorerrt Lucreiium. Illc lib. iv. 80 :

Tam magis haec intus perfusalepore
•Omnia conrident, conrepta iuce oiei.
\&m dcscribens vim moriisiib. codem, versu 951 :
Namquejaceret
iEterno corpus iwrfUsum frigore lefbi.

Quia vero lurl)atur ila mens affeciibus, non raro

foras oslendit monsiri qiiid intus alat. Sallustius de

Bocciio Maurilaniac rcgc, dubilanie an Sullam Ju-

gurth:e , Jugurlhamnc Sullae iraderet , cap. cxiii. tt Aniinfi

MmrmadhibUUmikii, ac staUm immHtata w/iwi- '^'^* •

Ifl/e ♦ r€moti$ cwteris^ ditiiur 9€cum ipst muUn agila-

visse , vnltu coi-poris pariter atfiue animo variu$ : qum

$cH\cet tacente ipio occulla ori$ patefedMse. lege pec-

tori$ ex MS. mngistri quoiidam mei Petri Francii,

IIav.

(a) Gestiunt latere, Proul pulclire preces iliorum de-
scribil Horatius lib. Epist. i, xvi, 60.
Pulcra Laverna ,
l)a mihi feUere ; da justo sanctoque Tkleri :
Noctem peccatis, ei fraudibus objice nubero.

Impii poeteo Lncreiii pii versus stinl v. H63. irt im-
probos :

Ncc facile cst placidam, *c nacaiam degcre vitam,
Qoi vlolal factis commuDia l(3Ktera pacis.
Elsi fallit enim Divum geims humanumqtie :
Perpetuo tamen id fore ckmi dillidere dcbel.

Qiinre salubre ilhid Ciceronis con.silium : Satis per- C
sucthum esse dcbet , si omnes Deos hominesque celare
posiimus, nihiltamen avure, nihil injusle, uihil libidi^
nose, nihil incontinenter esse facicndum, IIav.

(h) Ne torti qutdem. Idom Sccliis ibidcm apud Apu-
leiiim tevatescente prorsus asluiin , constanttssime ne-
gnre et accersere mendacii medicnm nondesiit. El paiilo
po^t, evidentius eliain conviclOM^c rota vel equuleus,
morc Grmorum tormentis ejus apparata jam deerant:
sed obfirmatus mira prcBsumptione , nullis verberibus ac
ite ipso quidem succuhuit igni. Clccro Parlit. Oraf. c.
L. iibi torluram dissuadct : Alii autem , inquil , aut
natura corporis , aut consuetudine dolendi , uut metu
supplicii , aut morlis , vim tormentorum pertuli>runt.
IIav.

(c) Dinumerant in semetipsos. Id esl, recoiunt collus-
tranlel rccensent inlus semetipsos, hoc Cit, acla sua,
veresemeiiDSOsscruianiur. Nuinerare eniin csl recen-
scre, leste Virg., IV Georg.

Atque chao densos divum numerabal amores.
Quodsi peniliasexpliees dinumerant, e$fie poterit, ses-
tinKml se; nam ^i nunierattir et censetur, in pretio
aiiqno est et censu. Lac.

(d) Vel fato. Primom objeclnm , in qwod bomo
^ulpam a se removens conjicfi. Zeno Stoicus olim
servum , in furio depreheiistini , cnm cafitigarei , ai*
qwe ille se pmgaHs reclamarei , fa§a1^ miM erat fu"
rari, tangens doctrinam maglstri, ille non inscite , et
cosdi xaioap^vat Inquit. llla enim nalura hominis;o6;!ir^
gamus guotidie fatum^ dicit Sencca in praeslantissima
illa epist. xciii. Idem dc Piovid. c. v. ex iUorum
nicnte : Quaic tamen Deu$ tam iniquu$ in di$tribu'
Ctone Fati ftdt, ul bonis virh pauperldtem^ vulnera, et
acerba funera adscnberet? IJque ex disciplina Arislo»
lclis , ut docei nos Theodorcius in pulcherrimo li-
bcllo , qui inscribilur , Grcecarum ajfectionntn ctira-
tio , vel , lCvangelico! veritatis et Grmca PhilosoLltia
eogtiiiio. p. cdit. Sylburg. 80. Addo Lucianum Dia-

etttmoptmo vana est, et de falsitate concepta ; prwde-
sltnatiotm autetn fides multa saticlarutn auctoritate
bcrtptvrarum tntmita e$l :€ni nuUn mdo fm en ea, mio?
ab homtmbu$ male agtmtur, adfcHbi : qni in pmlmta-
tem cadendt non ex cottditiotte Dei , sed exyrimi natrts
prmnricatione venertmt. \n fesponsionib. ad capilula
Oal oriiin c. I. et Ibid. Proedestitiationem Dei nutht$
Latholtcus negat : fatalem aut necessitatetn , multi
eham non chrisiiani, rcfutatit. Ipsc enim Teriullianus dc
Anima c. xx. Super hwc $iet aiia qum prtesunt pote$'
entm vero prmtmt. Sechndum n<t$ quidem Do-
mtnus Deus, et D\abolu$ wmulus^ secumiutn commutwn
auteiti opimonent el Providentia et Fatum et Neeesnkas
et arbtirti L\berta$. ISatn hcec et Philo$opki 4i$tinmmt,
et iios secundum fidem di»$erenda $no jnm nevimu^ /i-
tulo. sapieiiter iiaque aH Auctoris meutem magnus illo
liomerusOdyss. A. versu 32.apud quem Jtipiter.

a ieA«oi, ofw ii 4-i e»^? pp»Tol «ilTtowviai.
*5 ^tfOrt Ydp fafft x^. IjijavoK' ol *l mI «^toI
lojaiv dTdffftoXl^fftv uieip jt^pov aX-^ Ixvtvvt.

Va l>rob, quam nunc homines injuste Numlwe culpant !
^ nobis iiamqutj esse mala ajanl : at sibi ipsi.
Nequitia propria, praeler Faium, mala gignunt Hav.
(e) \/el astris. Signlftcat vanam eonim opinioncm ,
qiH viisc Bu« oasus prospcroB ei adversos abastris
depcnderecredeban^, quae ars (Jencthliaca dicebatur
vulgo , de qua eiiaminim exstat vettistlssimum car-
inen MJCnelhonis iBgyptli > cnjus Apotelesmatlca pri-
miis luce donavit el ab interilu vindicavil pr«cepior
ineus, yir suiumus Jacobiis Gronovius : mnita qnoque
apiid Manilitim Futgeiitium et alios Jn hanc rcm |>as-
simlegas. Meriio auiem pro ridlculo hibitum lioc a
Lhnstianis, melius edociis, quorum passim scrlpta
persinHgunt vanisMmam hanc opinionem. Nosler do
Idolojalria c. ix. De a$trohgi$ ne io/fuendum quidem
estt bed quontatn qitidam istis dtebus pravocavit , defen-
dens sibt per$everantfam professioni$i$tin9, pancis uiar.
rfon altego , quod idala honorel , quornm nomina cetlo
tnscrtpatt^ qutbu$ omnem Dei pote$tatem addixit :qKod
propterea homine$ non putant Denm requirendnm ,
prwsumente$ $tellarthn tio$ mmatabili arbitrio rroi, elc.
flHO.5 ibidem ex Suelonio Urbe et liaUa expoteos qnon-
dam narrai. Valerius Maximus lib. i. c. 4. C. Corhe.-
ltu$ Htspallus prwtor fer^rinas M , PopilHo Lwnnte ,
Cn. Calpnrnio consulibus edicto ChaMwo$ intra deei-
mum diem abire ex Urbe , atque it(Hin fttssH : itvibtt$
J) et tnepti$ ingenii$ fatlaci siderum interpretatione, qHtB-
$luo$um mendacii$ $tii$ caUgineni injicieMet, Eximii ex
veleribus Theologi , Prosperi Aquilani, vcrsus ad
hanc vanilaiem periinenlcs adscribendos duxi , sint
auiem cx aureo poemaie de Provldentia Dei.
Sed.quo te praeceps raplt orbiU? vls bonos esse
Al)sque labore tuo?credis hoc cedere posse,
Si tibi mutemur naulla sidera, quoHim
le praymn decursus agit, quid vana veliisti
l^erlugia erroris ChaldaBis quaeris in astris?
Uuamvis sollicitis adeas coelestia curis,
tt penlliis causas rerura scruteris aperias,
NOD renuit uiage oosse Deum, quam culque elemenlo
Naturam ded.erit : (|ua poutum lege moved
Jusseril : aal teneris quara vira eonseverit anris :
bidereosque ignes la qoee momenta creavit.
Uui cum sincerus sit fons aeqoique bonique,
Immitem juss^ le^em praescripsit iniquis,
pi prius ipse bominum mores constrinxerat astris.
Namque adversa sibl sunthfec, nimiuraqoc repugnant,
Exigere insontes actiis : deUctaque poenis
Afficere, et cunctos eadera ad promlssa vocarc ;

46« ArOLOefiTiCUS

malom af noletmt. th)*tslfiinos Vero, iti^H Mifine \\) ; A
n^Snem pnM <d), nemititm |ydehitei » Aisi )[)hme l^
retfO iwn firisse. Bi denoiaiur , gltnid^ttt ; atCQsatuT ;
iton tfefendH ; inlemgnlus {t) Ve! nliro «onlilctnr:
dftmtRiYtis gtdiins agitv Quitl Irot tnnii csl t^) qtm4
MMMh t^) mntt (4) non hal)ct, timt)f«n\, pmiorem ,
feft i ve nrt icKiem , piccli^iitiailil , #ftpl<^i(onem ?
QnM litJOHnii fest (5), cnjiis retw gaitdci ? t^tjtis acctt-
Mrtiio r^HMi ew, tH poen» feTfcftas t^)? Nbn.potfes
4eM^\ifttn dfcerc, t^ni i^vinceipfs ijtiordre.

CAPHT U.

/aiij rero , «i at mateficon rracif&e vdiiit VftYtitianos ,
opOTlml tallem eodem modo in Jnre cum uirisqne agi,
wc facuUas qHOCunque modo se defemtendi , iltis «^-

270
proM Mem, Imo MeniH vel inde Sectte hujm
Hmocent^iain , iquod c/lim Trajanns (nqmti eos pro'
h^erft , ticei otrlatos damnari votneiit , tnjus Hrfef
censuram sibi fpw contrariam , pergitque , cnm in
ff/a exjHodenda , tum fw reprehendendis pervenis jU'
dicnm , m emendandis Christianis , antMcs , 9imui
fn causam hnjus mati inquirens , quod ittot cum
nMo Nonrine Chrigtianorum facit prcetiari»

Si certum cst denique nos iiocentissimos esse,
cur a vobis ipsis allicr tractamur, quam pares nostri»
Td csl crcicri nocenics ? ciim ejusdem (7) noi»
eadem iraciniio debcfei imorreniiie. Quodcnmque
dicimnr (8), cum alii dicuiitur (d) , el proprto ore
ct mcrceiiaria advocatione {e) Qtuntur ad innoicen-
line BHo; commciidationem. Respondendi , aller-*

negarif cum crimen ex circumstautiis vet ditui , vct d candi (f) facullas palel , quaiido nec liceal indefensos

LECTiONES YARiANTfiS*

(1) TaniH. , Semler. , atl. ; thrislianus v. quid simile?
Bkemtm in ed. I. Chrisiianis v. qn!d s. Cod. Luqd. B.
ChrisUanonjnrv. q. s. sed recte stainit Havercamjms cod,
Ftdd, wripturam reMitnemtam esse; nec repugnanl qum
sefuwHfir.

(2) Interroigatur PofM.

lo\ Quod hoc mahini esl Cod. Ago.b Luqd.
fij Naiurammali Rhen. Semler. Leopom.
(5) Oiiod hoc maTom est atii.

<n) - - - -

Cod. Fitld. pfcna vtetoria.
Noxieiaiis Rigati
Dicmii»s Porfs.

(7) Noxieiaiis Rigatt. Haverc.

(8) V' ^"-'

CO.\fMENTARItJS.

Contra antem nalis violenium affigere fndns ,
Quod nec velle bomini cedat, nec posse, sed onmes
Desuper ignaros et virtus ducat et error.
Ergo aul selhereis millum est jus ignihus in nos.
Aut si quid nosiri rctineni, amiltere possunt.

Dbi vcrsu septiino scribcndum puio, exigcute sensUf
opertas. Grcgorlus Nazianzciius Orai. xxxix. insan-
cia lumiua. Ov5i //avwv ^uriS^ e(l. id est : magorum
sacrificandi fncultas, atque ex fibrarum incisione pne^

proprk natnmh. MS. L. B. natura atia mati n. A.
IIav.

(d) Cam aiii dicnntur. Sensus esl , mm aiii rei ac-
cusnwiir ejns crimiws , qund uol>is impouiinf , qna*
lecttmrmc Id sit, daiur iHis proprio ore, ctc. Mav.

(e) Et mercenaria advocatione uiuniHr, Rarr. mer^
aenarii. Cic. lib. vii. Ep. ii. hoc consitii dtdtiim , ut
a singnHs iHterreqihus bhms advocntiones posiutent.

■s:s^^^:;zs.s^« .:=.:x c «r= '-«^rj- ':, =r »iLS:."^it

senalio res nostras eodem cum sideribus molu votvens,
cum tamen nec qnid ipsimet sint , aut ftuuri sinl cog •
noscere queant. ubi consulcndtis Scoliastes Niceias p.

601. ilAY.

^n) Neminem pudet n, p, Plinius in ccIebraiissinHi
isl.^ epist. fnterrogavi ipsos , an essent christiani ;
confitentes ilerum ac tertio interrogavi, supplicium
minatus : perseverantes duci jussi, ^eque enim dubtta-
bam , quaiecumque esset quod faterentur : pervicaciam
certe, et inftexibitem4>bstinationem debere puniri, Quam
potiu> animi conslantiam pr;R se fert nostcr eliam
Tertiillian. in libro ad Scapulam c. i. Not quidetu
neque expavescimns ^ neque periimescimns ea , quw ab
ignorantibns patimur : cum ad hanc sectam utique sus-
eepta eonditione ejus pacti^nerhnus , ut etiam animas
nostras auctorati in tias pugnas accedamus , ea quee
Deus repromiitit , conseqm optantesy et ea quoe diversce
%Htm comminatur^ pati tbnentes, Dettique cum omni p
34Bvitja veslra concertamuSj etiam uttro erumpentes:
nuuisque damnati , quam absotuti gaudemus* IIav.

(b) Nisi ptane retro non fuisse, Tantm abest , ut
Oflinino moereant uoii ante ct olim tales factos essc.
Ita Lucretius dixit de p/ano.pro certe vel omnino , i,
412.

Hoe tibi de plano pOBSum promiltere, Memmi. Hav.

(c) iiatura^a mali. tia MS. Fuld. et Pamelius, quem
^eqnitur Junius, et Rigaltius. alii MSS. Barr. et
l\ben. babenl naturam mati , quain lectionem malit
S(fHvcrios, non ego. Nosier enim ita singulare natu-
yate osnrpavit , C. XLl. de anima. Matum igitur ani'
nuB^ prteier quod ex. ohventu spiritus nequam super-
simitur , ex ^ijinis vitio antecedit, naturale quoaam-
modo. Nam , m diximus, naturos corruplio alia naturn
£$t , hatens suum Deum el palrem , ipsum scHicet cor-
mp^nis nuctorein : ut tamen insit ei bonum animtB ,
IfUnl principale^ iltud divinum atque germanunifet

morte Chindii. MS. Fnld. et proprio ei mercenario
ore, et advocntione utuntttr. Eil ciiim ndvocatio id quod
jain constttmio dicitur. Cic. ad Tretwt. Irb. vii. Ep.
13. In re mitilari multo est cautior ^ qnnm in advoca-
tionibtts. et iii. Ven*. c. 12 p. Qtto smpennmero sem-
tus convocatur , quo maximarum rerum quotidie advo -
catioties fiunt. Triplex itnque prcsidium rcis , \«el in
elo^uenlia sua , nain ui ruldius 71.

Qui pro Innocente dicit,;satis esi eloqttcos.
Suelonius de censnra Claiidii c. xvi. Nec quemquam
nin sun voce , utcumque qnis posset , ac sine patrono «
rationem viice passus esl reddere, Diogeties Laertius
de Arislipp') narrat obiurgaium illum , quod iii cuusa
proprla rnelorem conduxisset , rcspondisse , et co-
quum conducere solcre dum coenam faceret ; vel in
lingua advocati coiidiicta , ciijus

raoesios
Defensura reos vocem facmidia mitlit,

ut de Plsonc auclor panegyrici ad eum , qui nec Ovi-
dius nec Lucanus , scd alius quispiam non ineptns
pocta , ut aiias ostcndam ; vcl deinque in advocatio-
ne , qiiuin instruiuir reus argumenlis, quibus causanl^
siKim defendal.Talis mercenarius Terlullits Aci. xxiv,
i. tum Pauliis proprio ore se defenderel. Hav.

(f) Respondendi, atlercandi. Quod scmper fere Ih
iiicliciis Bomanorum obtinebal, cralque Tot vetercs
lesianinr] in istis abcrc.uionibus mordacis joci mi-
ms artifcx TuHius Cicero. Apulcius htec quoque ita
conjttuxit iib. X. Aurci A$iiii : Qaibus autem verbis nc"
en^lor invenerit^quibus rebus dituerit reus^ac prorsus
oralionei attercationetque, neque absens ipse apudprme'
piumscire.ft^e ad m, qute ipiorevi, possum enuntiare.
Nemo vero mclius describit quam ipse Quiiiiilianus «
qui ex professo de iiac arle agit tnst. Orat. vi , 5.
Neque atia dicuntur n aliercatione , quain sc. in ora-
liOHe ipsa , sed atuerf aul inlerrogando f aut rtipon*

211

TERTULLIANI

et iDaudiiosomiiino damnari (a). Sed Ghristianis solis A gaiis, qualiiaiem Csicli , numcrum , locum (5), mo-

nilii! pcrmiliilur loqui , quod ca^issam purget , quod
yeritaiem defendat , quod judicem non faciat injus-
tum(6). Scd iilud soium exspeclatur (I) (c) quod
odio publico nccessarium est , coiifessio nominis ,
non examinatio criminis : quando si de (2) aliquo
nocente cognoscitis , non stalim confesso eo nomen
tiomicidai , Tel sacrilegi , vel incesti , ve! p«blici
kosiis (ut de noslris (5) elogiis (4) {d) ioquaryconienli
sitis ad pronunliandum, nisi et consequentia exi-

LECTIONES

dum , tenipus, conscios , socios. De nobis niliil tale,
cum aM]ue extorqueri oporterel , quodcunquc faUo
jactatur , quot quisque jam inraiiiicidia degustassct ,
quot iiicesia contenebrasset (6), qui coci, qui canes
affuissenl. quanta iUius praesidis gloria , sieruiaset
(7) aliquem , qui centuro jam iurantes comedisset !
Atquin inveiiimus inquisitionemquoque in nos pro-
hibiiam. I^inius enim Secundus (e) cum provinciam
regeret , damnatis quibusdam Chrisiianis, quibusdam
YARIANTES.

Spectatur corrigU Avercamp,
Alio Semler.
Semler altique : veslris.
De postris eclo^is Parmn.

Numemm abest Par,
Bhenamu ined.I.el Ge]
loveDisset Parisin,

: concelebrasset.

COMMENTARItJS.

dendo. El paulo post : Ita in iis caiuis [qme vuit fre- B etvecordis, ue illud irritelur , hiiic in principio Apo

quentissimai\ quce vel soUs exlra arlem prdbationibus ,
vel mistis conltnehtiir , asperrima in hac parte dimica-
lio est , nec alib} dixeris mag s mncrone pugnari. Nam
et firmissilna quojque memoriic judicis inculcanda sunt,
et prmsiandum quicquid in actione promisimus , et re-
pellenda mendacia. Nunquam est denique qui coanoscit
intentior, Nec immerito qnidam^ quanquam in dicendo
nudiocres , hac tamen altereandi praistantia meruerunt
nomen patronorum. oslcndiiquc ibidein nou cujusvis
esse , ibi : Opus est iyitur in primis in^enio veloci ac
mobili , animo prtesenti et acri. Non entm cogitandum^
sed dicendum siatim est^ ei prope sub conaiu adver*
sarii^ inanus erigenda. Rodoipnus Agricola, oiniiis
littcralurae sxcularis acciiratus vindex, jaciavitoKin
Hb. III. de Invent. Di:ilect. c. xv. ei n. c. xn. Iinbere
se M. Fabii Aliercaiituiuiu l.ibrum unum ciijus Hdein
in hoc suspectain hahuii Peirus Pithoeiis,si taineri

log. Iiiijus , si non ticet vobis, Antistites : odiiim euim
conlra christianos erat publicuin. Sanc Pontli Pilaii
similes judices bic inilii contemplari vidcor, et faie-
berjs , si couferas Job. xix. i2. Hav.

(d) Nostris clogiis. Recte iidein : noii, «es<rtf, liaec
enim elogia crani christianorum , ui saiis ex sequen-
tibus apparebit. Gaiidet autcm sa*pius Terlull. hanc
vocem repelei^e eo signiflcatu , quein iii re judiciaria
obruiebal ; moris eiiiin erai , ut nominibus damnato-
riiin adjicerctiir brevis qua^dam scriplura , seu litulus
demonstrans , ciijiis potissimum criuiinis rei essent ,
quod clari^siine apparet ex Suelonio in Callig. c 27.
custodiamm seriem recoynoscens , nullius inspeclo elo'
gio, stans, tantnmmodo intra porticum medium^ a
calvo ad calvum duci impcravit. Et iiisigiii loco apud
Vulcaliuui GaUican^i iii Vit:i Avidil Cassii : vfdes
multis opui esse gliidus , multis elogiis , ut in anliquum

vera, fuitejusmodt opui [hodieenim nusqnam, quod Q statum publica forma reddatur, Elopliinc Spuriianus
8Cio, invenire esi] quale conlroversi.^e Senec:e, et de Sevcro : In qua legaiione, quum quidam munici"

r j . . I 1._ .._JL_ ... __ /x _ pum suorum Leptiianus , pragcedentibns fascibus, ut an"

tiquum contnbernnlem ipse plebeius complexus esset ,
fustibus enm sub etogio cjnsdem prwconis cecidit , Le-

Ibrte eaedem ; vel dcclainationuni hodie eliam Qnin
tiliano iiiscriplaruiu libellus , oo litulo iiisignilus fuil.
Bav.

(a) Qudndo nec ticeat etc, Apud Livitim Tilus Quin-
lius claniilal , reum capitis indemnatum indicta cuussa
non debere violari. Ila lanieii cnin cliristiunis aclum.
Vide. c. XXXI Admiitilis enim probare^ quodcumque
defendimus. Ironicc. lUv.

(b) Judicem non faciat injuslum, Elegnnter dicluin,
sic supra c. i. Casterum inauditam si damnent , praster
invidiam iniquitatis^ etiam suspicionem merebnntur ati-
cujus conscientio! , notenlei audire quod auditum dam^
nare non possint. Alcxandcr apud Cnrlium vii. %. Nisi
qiUB detata essent excussissem ; valde disshnulatio mea
iuspecta esse potuissei. Ipsc (|u ique

Se damnat judex, innocciiteni qui oppriinit.
Publius vers. 60i. Hav.

(c) Exspectalnr. Meliori i-ensu, ul puio , legas spe»
ctatur. siinile luemiuiu obseilii cotlices Augustiiii de
Civitale Dci, lih. vi. c. tO- Doctus Anhimimus , senex
janit decrepitus , qnotidie in Capitolio Blimum ageb tt ,
^ttiift Dii libenter exspectarent ^ quem itli homines de-
riserant. iibi iia lcgo : qaasi Dii 'tibenter spectarent ,
quem ilti rorle otim, homines, elc. sed ueqiie .sic sanus
locus : lege ilaque nliun:i ex coiltionc optiiuicodi-
gis MS. lilieris Lougobardicis e\arati, Bibliolhccx
Fuldcn^is , quoe pciiea iiie Cst , qucm itlis homines dc"
sierant, sc. spccuiro, eral eiii;u jain docrephus,
lucc verissima est leciio. Apiid^Virgil. lib. n, 102,
Sinoii :

si onmes uno ordiiie halieiis Achivos
iJque audire sat esl.
lllud vu!i dicerc Tei lullianus , noii curam gerere le-
gum judices, ui ill« observeniur^ sed vulgi amejjtis

antum P. IL Itomo plebeius temcre amptccti noti. Uiiic
Nosicr iiitclligendus , cum scribil ad Sc ipuJum c. iv.
Pvdens etinm missnm ad se chrisiianum , in eiomo
concussione ejus intettecta , dimisit , scisso eodem eto-
gio , sine excusntore neynns se auditurnm hommem. El
de Corona miliiisc. v. Omne auiem quod contrana-
turam est , monstri meretur notam omnes penes , penes
nos vero etiam etogium sacritegii , m Deum naluras do^
minum « auctorem; dc Aniuia c. xvii. Imo jam ne
ipsis quidem caussis adscribendum est faltacia: etogium.
IIav.

(e) Ptiniusenim secundm Magni isiius nntuneJJn-
digaioris ex sorore nepos , oinnibus jani sntis noius ,
ciijus eiiaiunniii cxslnul tcrsi el cleganies cpisiolarum
Wlibri X. quornm ultiinus rescri|»la qnoque Trajani
' Cxsaris continei , iii quihus et divinus , ul vocabac
Scaliger,ad Iinperaioreiu Trajanuin Panegyricus. Hu-
jtis cpisi. 97. lib. x. et Trajani responsuiu ep. 91.
dignissiuiai suni legi el non tantum ad liaiic veteris
Chrisiianisini noiitiaiii iiienioriter tcucud:c. Nam eas
legisscsuo temporc llicronyuiiiuiiiotalScaiiger in la-
boribus Euscbiaiiis. Orosins lib. vii. Ilistor. c. 8. de
Traja:jo : In persequendis chrislianis errore deceptsu
tertins a Nerone cum passim repertos cogi ad sacrifi"
candnm idotis, ac deircctantes interfici prascepisut plU'-
rimiqne inlcrficeicntnr; Ptinii Secundt , qufinter cas-
teros judices persecutor datus erat , retatu admonitus
eos homines prater confessionem Cltristi honestaqisc
conventicula nihit contrarium Romanis legibus facere ^
fiducia sane innocentis confessioms nemini mortem gra-
vem ac formidotosam videri , rescriptis itUco levioiibus
temperavit edictum. Hieronymi verba ex Eusebio et
l^erinlliano conflata sunt in Chronico suo Euscbiano

APOLOGETICUS.

gradu pulsU (a), ip$a lamen muUiludine pertnrbntus, A ergo oblalum ; quem nemo voluit requisitum , qui ^

quid de caetero ageret, consuluit (unc (i) Trajanum
imperatorem , allegnns prseter obstin^itionem non
aacriflcandi, nibii aliud se de sacrnmentis (i) eorum
eomperisse , quam coetus antelucanos (b) ad canen-
dum (c) Christo ut (5) Deo et ad confoedersindam (A)
disciplinam , homicidium , adulterium , fraudem ,
perfidiam, et cxtera scelcra prohibcnics. Tunc Traja-
nus rescripsit » hoc gcnus inquirendos quidem non
esse, oblatos vcro piiniri oportt^re. sententiam
necessitate confusnm ! Ncgat iiiquirendos ut innocen-
tes, et mandat puniendos (5) ui nocentes. Parcit et
sacvit , dissiniiilat et nnimadvertit. Quid temetipsum
(6) censnra circumveais? si damnas, cur non el (7)
inqiiiris ? sinon inquiris , cur non et absolvis ? (^a-
tronlbus vestignndis (8) pcr universas provincias
militaris statio sonilur; in reos mnjest:ili$ et pnbli-
cos hostes omnis lionio miles est, ad socios, nd
conscios usqife inqirisitio cxtcndilur. Solum Christia-
num inquiri non licel, offerri licet, quasi aliud esset
actura inquisitio , quam oMaiionem (9). Damnatis

puio , jam non ideo meruit poenam, quia nocens esi/
sed qiiia , uon requirendus , inveutus est (10). Itaque
nec in illo ex forma malorum judicandorum agitis
erga nos, quod csRteris ncgantibus adbibetis tonnenta
nd conOicndiim , solis Christianis ad negandum ;
cum, si maluin esset , nos quidem negaremus , vos
vero> conOteri tormentis compelleretis. Neqne
. enim ideo putnrcii ; non (11) requirenda {d) quae-
stionibus scelera, quia certi essetis admitti ea ex no-
minis confessione , qui liodie de confesso homicida ,
scientes homicidium quid sit, nihiloininus ordinem
extorquetis adinissi : quo perversius , cum praesu-
maiis de sceleribus noslrls ex nominis confessione
3(12) cogilis termentis de confessione decedere,
ut ncgaiites noiiien pariter utique negemus et
scclera , de quibus ex confessione nominis prae-
sumpseratis. Sed , opinor, non vultis nos perire, quos
pessimos creditis. Sic enim soleiis dicere homici-
d;c (13); (14) Ncga (e): Inninri (0 jubere sacrilegum,
si confiteri perseveraverii. Si non ita agilis.circa

LECTIONES VARIANTES.

(I) Tunc abest Pnrism.

(i) HeraUius e MS. ei Uaxerc. e cod. FiUd, sacramentis;
Semler alL: sacrls. Cf. PUnii epp. 10, 96.

(5) Ita cod. Fuld. ; Rheti, et Ch. ei Deo ; alH : Ch et
dco.

Confereodam ParU.

(7) £t abest Fran.

U) Confereodam

(5) Piimri Paris.

(6) ffouw.fBig.

et Haverc. temetipsam.

Investigandis Paris.

(9) Oblatio Semler.

(10) Eslabestaliis.'

(11) Non putaretls requirenda Rig.

(12) Deconfesso Latin.

(13) Homicidas Frim.

(14) Negare Frart.

COMHENTARIUS.

ad nnnum mnndi xxcxxi. Pliftius SecundHs^ cwn
quamdam provinciam regeret^ et in magistralu suo plu-
rimos chritlianorum interfecisset , multiludine eorum
perterritvis, qucesivit de Trajano, quid facto opus essct,
nuutiatu ei prmter obstinationem twn sacrificandi , et
antelucanos cottm ad canendum cuidam Christo ut
Deo . nihil apud eos reperiri, praterea ad confiBderan-
. datn diseiplinam vetari ab fus homicidia , furta^ adul*
ieria, tairociniay et his sinnlia. Ad quoe commotus
Trajanus rcscripsit : hoc genus quidem inqnirendos non
csse , oblalos rero puniri oportere. TertuUianus referi in
Apologetico. Hav.

(a^) Quibusdam gradu pulsis. Ex iis sc. qui cx hone^
stiore ordine ad istani seclnm inclinnbant , iiam nd
lioc nnmcn omnts condilio , ctiam dignitns lran.<igrc<
diebatur , ut suprn dixit. Quod ciim Severi ctiam
tcmporibus arcidcret , principis cjiis c*ementinm et
juslitiam pra;dic;il Teriuli. noster ad Scapulnin c. iv.
Sed et clarissimtis fxminas et clarissimos viros Severus
tciens hujus sectw esse , non moio non lassit^ verum et
ie$timonio exormant , et populo furenti jn eos palam
resiitit, Hav.

(b) Coitus anteiucanos. De coetu est quod notes, soli-
tain dari vocem hnnc rebus sacris. Hinc Meursius
illud (k>nsUuiliiii Mnnassx in annalibus :

ita reddit : nam hi religiosorum hominum ccstu coaclo
Dionysius Exiguus hnnc voceiu dnt iulcrpretans in
Tita S. Pachomii : Monachorum OBtibus aggregabat.
Lac.

(c) Ad canendnm. Pium exorcitium, de quo et ad
Uxorem lib. ii. c. 9. Pion furtiva signatiOf non trepi'
da gratulatio , non muta benedictio : sonant inter duos
Psatmi et Hgmni, et mutuo provocant , quis melius Deo
tMO Mm«l.[scribe cantet vel canat. et exhorlat. ad Cas-
titat. c. X. Si orationem facit ad Dominum, prope
<st cmlo. Si Scripturm incumbit , totus iltic est, Si Psal-
mum canit , placet sibi. Hay,

(d) Ideo non putaretis. La Cerda sic legit : Neque
enim ideo non putatis requir.enda qnmtionibus scelera^
quia certi essetis admitti ea ex nominis confessione. Qui
hodie , de confesso homicida, scientes homicidium quod
sit , n. 0. q. admissi ? nddita noia interrogntionis et
explicans qui per quomodo. Affinis hnic valdc est
locus in lib. Ad Nat. ii: cap. 15. qnem in gratiam
JCtorum illiistrabo, otemcndabo. Scriptura malc per

injuriam tem|)oris hahita liaic esl. Quomodo ^

fugitivo palam factum solemus et operam ejus pcrcon

abusu nundinare : Suaiini viri Rig. et Golliofrediis
ntlingere non sunt niisi. Siipplc inco periculo et scri-
be : Quomodo , quaudo defugitivo palam factum ^ sole»
mus et operam ejus percontatido abusui nundinare.
Nnllus dubiuibit , qui locuin inspexerit. Ut enimnos

^ JCii , inquil, male niinis inquirendo ngiinus, moduin
^ palrandae fugac docentes,iia et poeln! fabulis suis de
Diis. Dixit siipra hoc eodem cnpitc : Quandd si de
aliquo nocente cognoscilis . non statim confesso eo wo-
. men homicida , vel sacrilegi, vel incesti, etc, contenli
sitis ad pronuntiandum , niii et consequentia exigatis ,
qaalitatem facti y /ocwm, worfMm, etc. Hav.

(e) Sic enim soletis dtcere homicidce^ Sega. Lantart
jub: sacr. Qui torqnendo cliristiano praesidebat, dicerc
solebal, Nega le cssc chrisliannm : auasi suggercrct
per quod evadcre ille posset. Idein Chrisiinnum cou-
fitentein torqueri nihilominiis jiibebat : cum Uinieii
frustra torqueaiur qni confiielur. luiqiie peryersam
et absurdam judicioruin formnm carpit Tertullinnus ;
Nempe, inquii, sic soletis dicere homicidtc confitenti,
Nega te esse homicidam : iiempe sacrilego faienti sc
sacrilegnin admovcri jubeiis lorinenUi. Ipse TerluIIia-
niis lib. I.n4naiiones : sanecmeros ad hoc tendtttset
excarnificatis, ut negent esse quod esse dicunmr, ctc.
Hic vero in sequenlibus legendum vidclur : Si non tta
agitis circa necentes. Pam.

(f) LamVin. Tormcntis nempe, qualibus PhiloUis
np'i(j Curtiuin vi. ii. Sed postquam intnmescens corpus^

m TERTUlJLlANi 119

liocenlcs ^ crgo u,os innoccnUss*^aias judicaiis , cum A ^^^^^ M « 4^ ^^ idvcrsus ^mam » aJversus na*

^l^^&i V^H^^^^^^^^^ ^^^^ vuUis iR ca coiifess^ne
p#««^^W » <iuw aeces&i^^ , uan juaiUia danv-
HM^^^P^ ^ ^obis sciaUs. YocifeFaiur bomo : Chris>-
tjflf^ ^QA*. QmoA cst dlcit ; lu vis audire Quod noA
^ki \^f^^^ exlorquendoe praesides , de nobis soUs
wendMuiKH elaboratis audurc. l|oc sum, UHiuit, (|uod
^vw^ t aa sim ; <|uid me torqucs in j^rversiiw» ?
Ottaiitew, et toirqttes; quid faccres, si uefarem?
ManaaUii negantibus uen faeilc fidcm aceommedatis ;
U«iMs, &i negaverknuft , statim crcdttis. SVuapecta sit
voltts (i) ista p»erversitas , ue qtta via lateat in oe-

turam judiea^di , coutra |psAS quoque lcgcs mmis-t
tret (%) (by ^si ciiim lallor, leges malos cru» (c) ju-*
bent,, non abscondi ; confessos damnari (d) prxscr^
bunt, nonabfiolvi.UecsenatuiConsulta, boc priaci-
pum mandata deflnium, hoe imperium, ci4iis miiiistfi
estis. Civilis , noB tyrannica doadoatio (3) [vestra}
e^. Apud tyrannoA enim tormenta et'^am pra
pcena adt^he^^r ; apud yos soli quaestioni tempc-
rauiur(e)u \e$tram ilUs servate legem usque ad
conCes&ioniem ; et si (4) coaftbssione praeve«
niantur, vaeabMnt. Senlentia epus est ; debito (/)

LE€TH)NES VARIANTES.

(1) BarraeuB : sK nobis, Paml. et Semler : flt nobis,
^flM«M onmes : sit yMsiileggmitm fotkme : slt ia v0fe»s.
(2i lufeslel Wome^'*

i^) Defiitiunt. Hoc... donjiaalio cst tdgaU.

[1) Ak. ^eeni neoesssffiam; etjam si conf.« eU.

COMMENTARUIS.

Kto«rikM, fkmllmm iotm nudi$ mihu$ incuMo» (e^n B tusl. CiUiL U\. de Qonfeuh , ucuU de manifeitk rerum

«cvvTiv«v, |wif^»w^wiw v-w t rnmlalium . %nore. tuatornm innnlictum .mmendum

^^ p^Uriii; qui pro co quod nostcr Igfiiati , dixil /a
Wari. P^ ujtimos deinde cruciatus , u^pote dammtus,
et inimicis in gratiam regis torquenlibus faceratur. Pro-
prium hoe verbum in gladiatoribus. un^c acclamalift
Scnnius dc cadavere Commodi apiid I^mpr^dium :
Hostis patrias , parriciday gladiator, in sjpoliario lunie^
lt&. Sensum Tcrlulliaiii unicc tcligit Jlcrakhis qui bic
est : Yos scilicel in qiKCStione liat)C^4a. atdmoHetis
bomicidam , ut nc|;el homicidium ; iia sji cgkHat,^ttr ,
ctijus rei grntia qua^Uonem bAMis^t ViMXH>t4, qvasi
confessum nondum , lorquetis. Id certe kgee pfolii-
bent, nec vos facitis ; iiobiscum itai^tte si npceutes
sumus , agiie ul cum noceiiiihus : teq^i per ironiam
patet. Ful(j. ieG[it laniari debcre. In cxteris MS. (^ugd.
Bat. Barrasi edit. ct ller. ct i\ig. consentits quomodo
etiam Juiuiis legit , sed maie inteppretaiur^ Fum* ia
Ccrda et Rhennn. pcssime legunt , (fW)^ pi$si»m o»^

ditis (sic enim soleti$ dkere) honucida$. NegaCf$ kuuoiti Q «**•- "^^

cafitalium , more myorum suppticiuift sumendum
Curlius supra. adde SuctouiiJ(>cum inox adducium
iiMfte iUud Maltb. xwi , 61. 6x\ iS).<K9<^^fxr)it* xi £tc.
x^y Ixo/^sv /utocpr^f uy ; nam ul r<$ctc Pu|dm!i vers. 475.

Nis^ vMidices delicta improbitatem, adjuvas.
ct eodcm teste vers. 64S.

Q^i «ulpo^ ignoscit um, suadei plurMps.
imo vers. 99.

Bonis nocet quisquis pcpercit malis.
deuiquevers. 2t5.

Fertx improbilas, opUmorum est calamil^.
TcrluU.. Ad Scap. cnp, iv. Quid enim ompUus tibi
mandalur , quam nocentes confessos dumnare , tiegan-
(a atitem ad ^rgm^ reimaKC f ^m ut idcm De
Specuc. cap. mx^ Ronum esi cuo^ pumtu^ur noccn-

fubere sacrilegum, etc; quasiita medium suggereveal
quo evaderent , et tale qtud hic imuefe vellek Tmtulrf
Hanu$^ quate respicil in libro ad Si^apulam e.^ iv.
QuanU autem [i. e. quol] pra^ide$ ek con$ianJti$re$ «I
crudethres , dtMimif/averttn/ ab hujiMmodi caimis T tit
Cinoitu Se9erH$, qni Thistri ipse dedik remeditm ^uo-»
modo re$ponderent chri$tiaHi , ui dhmMi postei^. Ubi
non phicet crudeliore$ , eorrigo : el Odem matores, (m
>apsus ex Hlierarum ductu facile liquere poteat. Ta-
lem ipsum Augustum , sed ex miserieordia it^tt^iim,
descrtpsit nobi^ Suetenius in Vita e)ua xxxiii. IHxil
ttutemjtisnon diligentia tmdo siunma $ed ei l^iiiUaie ;
$iquiden^ mattifesti parriddu reum , tae cvieo iHSuere-
tur, quod tionnisi confessi aficiuiUur k^pmmt ikf,
fertur inkerrogasse : Fatvem tuum uon ocddistii f Sed et
bic K)ci accium Sepiimu adverte , et vocem lyrannor
rum propi*iam,ut Gallieni iii vindieaBdasedilionevet ad
senum et inPanlum inlernCcionem ; ktfera : oficiAe ,
concide^ apud TrebeUium Pollionem. Hav.

(a) Ne qua vis laieat in occulto. Salauaai iuleUigit.
Pariler Laeianthis Instit. Divin. i|. i. Quamm isiud
ex eau$$a fieri putemus ? nisie$$e aliquam pirver$am po^
te$taiem , qum verUati$*^sit super iriwnica, eic. Nosier
infra vocal ratiouem cemulai operaUoms, IIav.

(b) Quce vos contra ipsas quoque,hege$ mimslrek \\oc
est , Qua: conlra ipsns iegcs vcslro minislerto lUattuN
Fam.

(c) Erui jubent. Amat hoc verbum TevtuUianus in
di&quisilione judiciaria de maleficis. Supra : 6 quauJta
iitius pra:$idi$ gtoria , $i eruisset aliqueni qui cenlum
jam infanles comedi$$et. Et infra c. vii. dicimur I04NM
$emper , nec vo$ , ^iiod tam diu dicinmr eruere cuko^.
Ergo aut eruiie, $i creditis, aut uoliie credefOt ^
noH eiuistis. Hav.

(d) Confe$$os damnari» Cx vctustissima lege. Sul^

(e) liUra confessionenA iiaque quxsUo non proce-
dit. Ciceri^ Oyat^ prq UiloMe cap. tVU. Quid opns
e$l tgrioref qtf^ mceris? occiderUae? occidil. lure, dn
iniuKia? tuJul, ad [oiloren^. Facti euim tn equuleo
qi/iCBsiio e^ « juj^ii i«L iudicio^ Commendatur iuteriui
Jluc uobis consoettudo ip^Uisi et hum;ma imperii Roma-
^i ; qiiam laudans Uvius Ub. i. cap. I^ ubi crudclc
MetU Fuffcti proditoris supplicium dcscripsil, addil :
Primum tiUimumque illud supplicium opud Romanos
exempH parum^ memori$ legum kumaimrum fmt. In
tUii$ gloriari ticet^ nuUi geniium tnUiovc$ placuisse
panas. Vi vera noslcr dixU quaestioni temperare, ila
$allusuus etiam videiur iucutus esse « dum dlcit v/<;-
torice temperare « neq^c euim iilud , ut fit vulgo , e\~
plicare .Mtsim , quasi cssct scriptum obiemperare ,
prout pcioiis uot;e codiccs noniiulli e)(bibeiit. Locus
est CaUl. cap. XI. Igiiur ii mHites , fwstquam vicioriqm
^depU smtt . tjnhil xeUqui vitcti$ fecere. Quippe secunda:

D res sapientium animos fatigani. Ne illi , coxiuplis »mo-
v^u$ t vifiUH^iof^ tmp¥OfeuJk^ i* e. tautt^ra abcst, iit
nequissiuU ilU ct perdiU modcrcutur vicioriae , nou
ut victores , scd m iatiioues giassatorcsquc se gcreii-
tes. Hav.

(f) Expunaendus est. Hoc verbum el Terlulliano
proprium. Adv. iudxos c. iv. Sequiiur itaque^ ttlqua-
lenus circumcisionis carnaHs, et legh veteris abolitio ex-
puncta $tu$ temporfbus demonstratur , ila $abbati quo-
que observatio temporalis fui$$e demonstrettir. Signifi-
cat apud iUum passim exptere , perficere. hic vero
eamdem siguiHcaiionem habet, quain apud Persiuni
Sat. II, vers. 12.

Pupillomve uttaam, quem proxime haeres
Impello, expungamJ Namque est scabiosus, et acri
|ile tumet :
ubl vetos SclioUastes notat tractwvi^ a militibus , qui

377 APOLOGETICUS. ^j^

iM>ceasox|^ngendu$(l)(a)est,non eximendus (6). A ChrisUanug (4). Cuwigiiur in omnibiB nos Alker
" " ' ' -...-., ,^v ,. disponari», qwara oaeleros nocenles (5), id unum eon-

Denique illum nemo gesiii absolvere (2) , nou Ucet
hoc velle ; ideo nec cogitur qulsquam negare. Cliris-
tianum. hominem omnium scclerum reum (c) deorum»
jmperatorua) , iegum , morum , naturai toiius iuimi-
Cum existimas, ct cogis negare^ ut absoIvas,'quera
OOD pateris absolvere , nisi negaverit (3)/ Praevarif
caris in leges (d). Yis ergo ncget se noceniem, ut
eum facias innocentem , ei quidem inviium jam, uee
de priit»^! ito reum. Uudo ista perversitas ? ut ctiam
iUud UQP recositetis , sponte c(mfesso magi» crcden-
dum esse , quam per vim neganti ; vcl ne coutpulsus
Degare, non ex (e) Ode negarit; ct aUsolutus ibidem
post tribunal de vestra lideat xmulatioite , iterum

Rhenan.

!S) Yobls adiHi Wouwer
3j ItA Wouw.
4] iim, inter Christianos.
5) Semkr aiHgue : io bos aliter disponitis (Rhen. dis-

COMMENTARIUS

tendendo , ut de eo nomine excludamur (excludimuf
enlm, si facimus, quae faciunt non Cfcrisliani), intel-
ligere poicstis non scelus aliquod in caussa esse, sed
nomen , quod queedam ralio ajmul» eperotionis
insequitiir , hoc primum agens (6) , ut homines no-
lint scire pro ccrto, quod se nescire pro certo sciunt.
Ideo el credunt de nobis qua non probantur , et no-
lunt inquiri , ne probentur non esse , qua malunt
credi esse, ut nomen illius aemula; rationis (7)
iniuilcum, prsesumptis, non probatis criminibus , de
sua sola confessione damnetur. Idco torquemur con-
fitewtes , et punimur persoverantes , et absolvimur
LECTIONES VARIANTES.

B ponatis), quain in ecet. Sed tuenda est scriptt^a cod. Fuid.
respondet enim voc. disponere gr. «laiWwOoi.
'"' A^cmesi*^y.
^Diulationis Franeq,

expuncti dicuntur , dum forasa militia emiltunlur» Item
metaphora a bello , in quo , cadente qui primut est ,
succentnriatur alius, Itaqne expungi esi deleri , de rae-
dio codfcrri. Addc noiam Rig^ltii , qui rccte docet a
rationibus desnmplum. iUv.

(a) Debito Pcenm nocens expungendus est. Noxii qui-
%ue debeiu poenas; D^ymnati dicuntur scrvi po&nse :
snpplicio sumplo, dcdisse poenas inlelliguntur. Ilaque
in |>erngcnda cognitionc, ex.^vctor po&narum de labella
fcu mnlricula , dnmnali cujusquc nonicn cum elogio
ftcu caussa citnluni, siuiu) suppUcio sumptoe^^puugcbat

momm, qiiiu lesiivliales publicas et idolorum cultum
negligebani. Tacilos xv. Annal.44. Igitur prinucorre-
|Mi qui fatebantur , haud perinde in crimine incendii ,
quaui odid humani generis convicti smit. Uoc odiMm
unde illis ut crimcu fuerit objccium , quaro hosHei
fublici dicebautur, disccs ex Teclull, Cnp. xxxv. I*one
comma post chvistiofium. Hav.

(d) Prijsmricavis iu le^es. iia leges Y. C. quem eon-
suluil Scriverius, u^n ntale. Feaus, Prmvaricatores
a nrselergrediendo suHtvocuti. itaque prcevaricmi leges
csl praiiergrcdi. Asconius Pedianus inlibello, qui q$jl

Sic peracta cognitrone , damnatorum omnium u<m)ina q iuter vetcres GraiVUiaticos, Hejiciens malos et xetiHehs

in catalogo ccrnebnntur cxpuncla., et dcbiio p^nx
nocentes expuncti. Ric.

(b) Noa cximendus. Alexnnder Scverus , refereute
Lnmpridto in Vita ejus , proeftctis suis setnper detulit ,

' M&rens eum, qui mereatur injuriam pati^ ab imperatore
fhnMcmduHi essCy non dimiltendum, Graviter quoque
Pythagoras, seu quisalius apud Stob. Serm. XLIV.
Kxi ol f\rf9,i 2|t«, etc. i. e. Damnandiy non absotnendi
sunt , qui atiquid dignum exiHo , aul vincutis , atiave
pmna commitlunt. Si quis vero temere absolverit . lucri
aut votHptatis graliaf injuste facil : et injuslitiam ei eordi
esse necessarium est. Usus esl vcrbo eximere Tcrtull.
pcrinde ut ct Livius , npud qucm rapirius , dc Ouiuto
Fablo , Maximo postea , ila insit ; non noxm eximitur
Q.Fabius; sed noxce damnatus donaiur Populo Ho'
iuuiio. Horal. lu Carm. n » 2|.

Redditum Cyri solio Phraaten
Dissidens plebi, numero beato-
Rum eximit Virlus. Hav.

(c) Omnium sceterum reum. De quibus omnibus in-
signiter eos purgat Tcrtnll. lu boc Apolog. naturas
iiSmicos vocat, quia infanlicid.c, iucesti , infruc-
luosi ncgotiis, ul pulabnnt. Ita de Dolabclla,quondam
amico sibi , Cicero aii Philipp. xi. cap. iO. se ueque
nunc fortnsse alienum ab co fore, nisi supor alia
(nulla scelcra denique naluroiet hnmanitali inventus essct
rnimicus. Iwpeiatorum, «luoniam criinen perdueUiouis
et la-sa* majestnlis ii>inieulabnlur.GeMu«/<ommttm su-
perstiiionis novoi ac maletiae nppellat Suelon. c^ip. xvi.
Ul lalcs persecuti fnere principes impii. Velus inscii-
piioexDiocletinni ei Maximiani avo apud Grulcr. p.
280. SUPERSTITIONE CHRIST. UBIQ. DELETA.
Unde ct eorumdem apud Bnronium in Annal. et Span-
hero. in lib. DeCsu ct Pnrst. Num. Dioclcliaui el
Maximiani Inmp. inscriplio , NOMINE eilltlSTIANO-
\\m DELET0,QI)1REMP. EYERTERANT.Lejfttmc^

bonos , verus accusator intelligitur. Qui vero conlra fa-
cit , ut sit impedimento cwteris , astuque tegat , de hoc
mtelligituv , quod prcewricatfor. qiun sensum Tortuil.
oplime illustrani. Pro vis ergo Cod. Fuld. mox vis ut
iM^(. BarroDicditiodelet jaai. Hav.

(e) Non cx fide negarxt. Faho simulavit se Moii
ehristianum, supplicaAdo diis , quos corde abnegct.
Trajauus Imperator ad Plinium epist. xcvni. ha td-
men , ut qui negaverit se Ckrisliamm esse , idque teip'
$a mamfestum feceru , id est suppiicauda B^ mstris ,
quamvis suspectus m pmteHtum fuerit , veniam ex poe-
nitentia impettet. Nec genliles lantum ita chrislianos
Deura suum abnegare persuadere conatisunt , ui la-
lius ap^arebit, sed et inveiUa est perversa O^senornm
ho^resis, quam ob boe orimea iujus voeat Epipha^
nius lib. I. hxres. id. unoxp^Tocs 8idi8a<7xcc, etc. Jiypo-
critas autem docet , diceiM uots esse peceatum , eHamsi
^muiaera ipsos adorare coHtingat^ persecutionis Sempo-
D te instante , <i solum in conseientia non adorent : et h
tMitum coHfiteantur in ore, non autem in corde. Talis
Hippolytus apud Euripidem , ciijus exsecranda vox :

quod vertit Croiius in Excerpt. p. 214.

Jurata lingua est, mente juravi oihil.

Sed improbum hoc consilium. Vere Tertull. et ex me-
liori mcnte De Itlol, c;»p. xiu. Cur enim lafeas , cuni
iguorantia ultcrius tuam consciendam contamines. Non
si ignoraris quvd sis chrisiianus (ila sciibe) tenta"
ris ? Et contra conscienliam attcrius agis^ tanquam noa
christianus ? Enimvero etsi simulaveris , tcntatus addi»
ctus cs. IIav.

(c) JSon ex fide nggarit. Nolanda unice hujua viri,
proprietas; est cnim in jurc, non ego, mediuui ouid-
dam inicr lieganiem, el vere a(Mrutanlem. Kleo iliam
tradit christiaiiOy non neganti ex animo. Lac.

TERTUU.1ANI

i80

neganies , quia nominis 'praelium est. Denique quid A Quid? quod i(a plerique clausis oculis io odinm

de tabella (a) recitatis illum Christianum , cur non ct
bomicidam? Si (1) bomicida Christianus , cur non
incestus ? vel quodcunque aliud nos esse creditis ?
In nobis solis pudet aut piget ipsis nominibus sceie-
rum pronuntiare {b)l Cbristianiis . si nulliiis (2)
criminis reus est , nomen valde infestum , si solius
nominis crimen est (3).

CAP. 111.
Odii eorunicwcitatem ottendil , qui quot viluperant eo
ip$o etoqio taudare cogunlur ^ ted qui tam tunt effe-
rati , ut malint uxorem familiamque probrit onuttam
pati , quam Chritiianam , id eti emendalam. Cum
itaque nudum iltud Nomen tantat concitel rixat ,

ejus impingunt, ut bonum alicui teslimonium ferentes
adinisceant ni>minis exprobrationem : Bonus vlr
Caius Selus (e) , (anium quod (d) Christianos. Item
alius : Ego miror (4) Lucium sapsentem virum
repente factum Cliristianum. Nemo retractat : Nonne
ideo bonus Caius, et pnidens Lurius (5), qoia
Cbristianus ? aut ideo Cbrisiianiis , qtiia prudens et
bonus? Landaiit qiioi sciunt , vitupcrnnt quac igno-
rant, e( id qiiod sciunt, eo quod ignorant, corrum-
piint ; cum sit jusiiiis occulta de manifestis pnejudi-
care, quam manifesia de occtiltis prxdamnnre. Alii ,
quos retro ante hoc nomen vagos, vilos, improhos {e)
noverant, ex ipso denotant (f) , qiio Inudant (6);

inquirit in itlud , quod nutquam tpemendum ^ v^/ ^ c;rcila(e odii in stiffragium impiiiguiit. Qiix miilier!

perperam ab illit pronuntiatum , antabile qmd con-
tinet, et id commune habet cum retiquit Sectit, quod
Nomen ab Auctore mutuetur , cum tamen nunquam
Secta qua^dam ob Nomen tolnm pertequatur. At
Chritiiani^ et quoad Sectam , et quoad Nomen probif
jutti, ob Nonnnit tantum odium , inauditi , incogniti
condemnantur.

quam lasciva, qiiain fei^tiva! Qui juveiiis! quam
lascivus, qiiaiii nmasius! Facti sunt Christiani.
Ita nomeii emendatiimi iinptitatur. NoniiuUi etiam de
utili(atibiis suis cnm odio isto paciscuntur, contenti
injuria , dum ne domi hal>eant , qiiod oderuiit. Uso-
rem jam (7) ptidicani (g) in:irit<is jnm noii zeloiypus
ejecit» filium jaiii subjcctum |>ater retro patiens abdi-

Nomine addit Parit. nomen esi fligf.

(1) Ei additWouwer.

(2) Nomine addit Par

(3) Hcec e$t tect. vutg.; Blien, si nullius ciiininls nomi-
ne reus est, valde infeslitm, elc. Cod. Fuld. Chr. si nullius

, criminis nomen est, valde ineptum ; codd. Put. et Bonq.
incestom , codd. Agobardi et Lvgd. ioepUim incestus) si
8ol. nom. crimen est. Recepil haiic tect. Uaverc. admit
m fine verbis : vaUle infeslum , eumque tecutut ett los.
Jgn. Rilter. ^

(i) Bigatt. et Haverc. e cod. Futd. Ego miror Luc, etc. ; t.

LECTIONES VARIANTES.

. casteri: EgoLuciom... Chr. de fero, quod v. m ^Awimit
codd. nonmagis desideralur^quam v. miror.;;Sed cf. ad Nat.
c. 4.. Hflfc Leop.

(5) Codd. plerique : Liicius^. Lutius s. Lusius; codd.
Ursud el Scriverit : iascivus.

(6) WoHwer cx vetl. Ub. sic legil : ex ipso quo de-
nolant laudant ; c. o. i. s. i. Quod mulier, quod lasciva ,
quod fesUva. Quod javenis , quod lascivus , (fuod aina^iius ,
Qcli sunt Chrisliani.

(7) iimabeslParis.

COMMEiNTARIUS.

qiiod puiidum niiHi mcliores libri MSS. agnoscuiit »
et Salmasiiis, Rignli. la Cerda ct Scaligcr detent.
Tantum quod idem qiiod gro^cis tc/^> Sjoi vel nHv dri.
Syiiesius, citanie Siepliano itHfovov «;u(a/As}«. Sic
qiioque Aristopliaiies Nubibus dixit nXii-j in. lUv.

(e) Yagos, viles ^ improbos. Vagos ob libidincm,
vites ob copUim sui vilifactain , improbot ol> inores
nialos : vai^os istos per ambutare cxprcssii Adrianos
Ciusar in illo ad Flortim cpigr. apud Spartian.

Ego nolo Floru» esse,

Ainbulare , per tabernas,

Latilare per poplnas,

Calices pali rotundos.
(/*) Ex ip$o donoiani, etc. Pameliusct Rig. legiiiit :
ex ipto rienotant , quo tandant , cmciiale odii in tuf-
fragium impingunt. Qua: mulier ! quam tatciva ! qHum -

(a) Quid de tabetla. Oliin, inouit Rlienanus, senten-
tia animadversionis capitalis ae tabella recitabatur.
Quod confirmatur ex vita D. Cypriaiii per Pontium et
Paulum Diaconum. Pam.

(b) Iptit nominibut tcelerum. Cicero de Legibus 11.
Legumiegctvoceproponam.Cim nlitem reliqui no-
centes suum in (abella habeuielogiuin« sacrilegi, ho-
micidae, etc., cur'Christiani , inquit,quo8 et istorum
et omnium criniiiiura reos habetis , soli isto tanium
jiomiiie,nulloaddilocrimine, proponuiitur?hiiic istiid
nomen ut peculiitris illius titulus noxie occurrit iii
elegantissiino AuctorisloCo c. XLIV. Vettrot enim
contettamur actus , qui quolidie judicandis custodiis
prcesidetis, qui sententHs eloaia dispungitis : tot a vobit
nocentet variit criminum elogiit recententur. Quis itlic
Micarius ? quit manliculiarius? quit tacritegut^aut j.^„-j^^ , Q,,y -^,,^ ,' • jr^„^,.^, , ^j ,„ ^„,„ ^,,-^, ,

%mt eltum ijnrtt- U ..«-^ ««./.«;«. r^^i: •.«•.« 4'L^»ti»^i mc c.ihi ^-r i.«/.

corruptor aut lavantium prasdo?quis ex ti
tianus adscribiturf aut cum Christianisuo tituto offerun
tur , quit ex itUs etiam tatis quales tol nocentes ? Post
pronuntiare iiotam iiUerrogaiionis ponuiit Pam. ct
bhenan. Rigall. vero Barr. Fuld. et Herald puncluin.
Ulrumqiie rccliim,scd posiciiori modo ciim ironia pro-
ferri debet,(|uasi scripsisset,Iii iiobis soIisscilicct.llAV.

(c) Caiuf Seiiif .Yerba sunt Jureconsultis frequentis-
sima, ubi exenipli gratia, aliquid iiiculcare volunt de
persotiis iii gonere. Lac.

(d) Tantmn quod. Familiaris Auclori nostro locutio :
Suetonius quoqiie in Neronc c. vi. de lenipore nati^
vitatis ejus : tantum quod exoriente sole, posne ul ra*
diit priusquam terra contingereiur. Sensus est Neronem
intercepisse rndios solares , (|ui priiis ipsuiii quam
terram luce sua perfuderunt : sumpsit, ut i>lura , ab
Lucretio. Ille lib.H. ^.

tantum qood nomeu mutatom dicere possis.
Yetcrcs excusi babent liic ted malut tanlum quod ,

quam amatiutf facti tunt Christiani. MS. Fuld. exhoc
ipso denotant , quo laudant , cascitate odii , in suffra^
gium enarrantes , quw mulier , quam tascita , quam
tesiiva! quiJHvenes, qnam Lusius, quam amasius^ etc
Uhenan. ex ipso denotant , coltandani c. o. MS. quem
consulnit Scrivcrius : ex ipso qnodenotmU, laudoni ,
al. cotlaudant , et iiiox , quod mutier , quod lasciva ,
^ff od festtva , qnod juvenis^ quod la^civus , quod ama^
tiut, etc., .^pprohaiiie illo.Scali^er dcniqtie ex iugenio
corrigebat riituiidius , eo ipto quo denoianl , laudant.
Diogenes Lacrtius pariter de Aristophanc et Comicis
dicit illos, dum Socraiem iraducere ot vituperare
coiiantur, eo ipso laudare.Verba ejus sunt iii Socratis

Vita : 0? ^AvdAvoutf-tv ^VTOu;, ZC ot'i 9M.iyirto\i9v* lirAivoir/Ttc
aur^v, el dc ZeilOliC : ei ycfiiv xMyuol i>.«vOa*ov i^iacveuvrcf
«uTdv liu Tfiv 9A9ififixtotJt i. c. coMici tamen imprudentet^
hunc dum vituperant , taudant. Spectaiit ad seiiuen-
tia illa Nostri ad Scap. cap. 11. nec nlumde noscibilet
qaam de emcndatione vitiorum vrislinorum. II av.
(g) Jam pudi^am. Rhcn. et MS. Liigd. Bit. uxorem

«1

AFOLOGETICOS.

trni, sermm jam fidelem dominus olim miiis ab A innociiis etiam nomen innocuom. At enim secta (b)
.. _.. .. . . . odilurin nomine utique sui auctoris. Quidno?i, si

aliqna disciplina de magistro cognomenium seclalo-
ribussuis inducil? Nonne pliilosophi de auctoribus
suis nuncupanlnr Platonici, Epicurei, Pythagoricit
eiium a locis cotiventiculorum et staiionum suarum
Stdici , Academici ? aique inedici ab Erasistrato , ct
grammatici ab Arisiarcbo, coci etiara ab Apick) (c)?
Nec tamen qiieinquara oflendit professio nominis,
cum instiluiione transinissa ab iiisiitutore. Plane si
qui ('i) probet malnni seclani et ila mnluin auclo-
rcm , is probabil et nomen malum dignuui odio ile

ocalis relegavit : ut quisqoc boc nomine emendatur
offendil. Tanti non est bonura , quanli est odium
(1) Cbrisiianoruro. Nunc igitur , si nominis odium
est, quis nominum reaius? Qux accusaiio vocabu-
lorum , nisi si aut barbaruro sonat aliqu:< vox nomi-
niSy aut infaustum , aut maledicum, aut impudicum?
Christianus vero (a) , quantum interpretatio est , de
unciione dedncitur. Sed ct (2) cum perperaiii
Cbresiianus proniiniialur a vobis (nam nec nominis
certa (5) est notiiia penes vos), de siiaviuie vel
benigniute compositum est. Oditur ergo in lioniinibus

LECTIONES VARIANTES.

COMMENTARIUS.
jmdicam. lu lib. Ad Scap. cap. m. Claudius Ilermi- B pliemo ore lairai in Philopalr. p. 1003. ti tOvoc yt

A^r,^jx*iey fdvwi» stqmdem et vUergenles ChreUm fue^

niaiius indignc fert uxorem $uam ad hanc sectam trans-
Uu. Fiebai id prava pnvsiuiiplione, (|u:i* palcre poicst
ex sacrilegis Apuleii vrrbis As. Aiir. lib. ix. Tunc
spreth atque caUatisDivims Numiniltusjn vicem certas
rKrgtomt, mentita sacrilrga prmumptione Dei, quem
prasdicaret unicum , confictis observationibus vacuis ,
fallens omnes homines, et niisernm marittim decipiens^
matutino mero et continuo stupro corpus manciparat.
Loquitur ibi de malntiiiis (.brisiianoruiii convemtbus,
sacris illis et innocnis , sed a Gcniilibiis ninndaciis ct
calumniis oneralis. Omnia vero li.tc per byplien jiixla
antiqoiutis moremsunt scribendajam-ptidicamre/ro-
paliens, jam^fidelis^ olim-mitis. iit apuci Virgil. Eccl. I.
Namqae erit ille mibi seiiiper. Deus,

et Georg. III. 92. de nobili eqiio , qui ui Enniiis
jeitto confeetUf qniescit.
Hunc qiKKiue obi aut morlx) gravis, aut jam segnior aonis

Deficil, abde domo nec-Uirpi ignosce seneclae. ^

In cu}us inierprei:itiuiic ttirpiter se dat Gifanius in
indice LucreiiaMO, qui ipse qiioque I. ii5.

Unde sihi exorlam semper-florontis Uomeri

CoDimemorat speciem.

oec alio modo Publius , vcrs. 731.

Suam sequiiur lumen semper iDoocentia.
Qoomodo acclauiatio Senatiis apud Vopiscum , probo
linpcratori facta, accipi cU»ni debet : Probe Augusle,
dH te servent. Olim-dignus , et fortis , et jusius , etc.
Deniqne illc doiniiiiis olim^mitis est Tereniio afro
heri semperAenitas. Quod iioii observatum et infra, ut
suo loco diceiiir , clegaiiliain auciori noslro abstulii,
ct niloreui Lucaim iiiagnilico roetir, qui lib. is. 458.
ila legeiidus :

Evolf ain buslo jnin-numen gentibus Isim Hav.
(a) Chre^tinnus. iU\ viri Docii dociierunl jam ollm
haiic appellatioiieui ruisse iinmutaiam, el novissimc ])
eleganlem doclumqiie Me liac i ninuiatione tibellnm
edidil Grouiiigae Micliarl Ho>saI. Nola siiul , quu:
protnienint Suetonius el Tacitus. llleiuClaudioc. xxv.
J^KUeoSy impulsore Chreitto assidne tumultuantes ,
Roma exputit. Dubitni Orosius aii et Ctiristiani sint
expabi : Me magis, iiiquit lib. vii..cap. 4. Suetonius
movei^ qni utrnm contf^Christum tumuUuantes Judms
eoerceri et comprimi jusserit , an etiam Christianos w-
nuU , velut cognatte rcliyionis homines volueril expelli ,
neqtMquam discernitur. Caiisa tiimullus ( ut voral
Saetoiiius) ruii compulsalio iuter bos et illds, duui
Tcntsse Chri^tiim negant Jud^i , ar^rinanl Cbrisiiani.
SedOrosius friisira dutiitat: biiccsi enim rcferendum

edJGlOm Claudii Act. XVni. 2. it^ r6 atarcrax^vac
KiaewStdv jfwai^f »0«t ttavT*; t6v»; IsuSxfsu; U t>5; VitfAyn.

Tacitiis itcruin Annal. xv. 44. quos per flngitia
htmsik vulgus Christinnos ' appellabat. Auclor nomi-
nis Ckrestus, elc. Liici.mus deuiqiie in Pbilopatrido
apene Xf ij^ov appellal. lino idem Lucianus iia blas-

rit. Nec. niiruni lianc appellalioncin apud Gentilcs
iinaluissc , cum plurimos Chrestos apiid illos sit itw
venire, nullos vero Cbrisios. Libet eliam aliquos
apponere. ApudAppianiiminMitbridaiicis nqn Ion{;c
a priocipio memoralur Socrat<*s quidam cognomiiie
Chrestus, qucm Bilhynisc regnoimposuilliilbndatefr,
Ponli rcx , expjilso Nicoincdc. Imo el Cbreslus qui-
dam inemoraiur Aurelio Vicioii in Aiinibaliano :
conspiravere aliquanti mititares in ejus necem., autori^
bus Chresto el Marceilino^ simulque JlagfiieiKto.Exstanl-
que Marlialis cpigramiiiata in Cbresluin quemd m lib.
Yii. 54. ei IX. 28. ui et in Cbrestillum, lib. xi. 91 . Fit ct
Chresio: meniio iii Iscrip.aniiqiia qua;est iu vitieis Vall.

Hoc, vinus, faiique decus, et amabile nomen,
Dole pudiciiiae, celebrala laboribus aciis
ViUe ChresU jacet condila uuuc tumulo.

Fu^enlius (|uoque iii libello, quem composirit de
Sermonc Prisca, iii voce injuges boves^ meminit cii-
jtisdain Matiilii Chresii, qucin libruui de Dcoruin
byuiiiis scripsisse aii , ibideiiiqite fivigmentum iiide
addiidt. Avsonius denique cleganter in signiftcatioiic
YOcabuli liisit epigr. xxxix.

Moribus aiiibo malis iiomiiia lalsa gerunl.

Ovll OUTO( Xf^^^* oOJl, OUTO^ dxlv^w^( iottv.

Una polesl airtbos lillera corrigere.

Armv Xp^«rco< IX»|, Jt«\ Axwjuvo^ Sktf' di:o>i9|i,

Ktv<wc< bic liel, frater Axpii<rc<K. erit.
.et epigr. XL.

Germani fratres sunt: Chreslos, Acindynos aller.
Falsum iiomen ulriqiie, sed ui verum sit utrique,
Alpha suiim Chrislo det Acindynos ipse siue alpba .
rermaneal : venim nomeu uterque gerel.
Male iii edil. Kig. e.>t aut Christianus. Quamvis ct
ms. L. B. perperam Christianus. tn codeiii nis. quan -
tum interpretatione pro interpretatio est, Rhen. Scd
cum pcrperam christianus. I!av

(b) At enim secia oditur. cic. Ei bic el pissim apiul
Auci. iiostrum secta, ut GnBCoruin Klft^n, in buiaiu
accipiliir partem , qiio«l scuicl inonuisse sufflciai.
part inodo ut Acl. xxvi. 5. Aposlolus Paulus ^tc

ootftvKioi. Iluiic vero locum paulo aniplilicat nosier c.
XLVI. Cfir ergo , quibns comparnmur de disciplina ,
proinde illis non ada::iuamur ad Ucentiam impunita-
temqne discipltnml vel cur et illi ut parcs nostri non
urgentur ad officia^ qn(e nos non obeuntes , periclita •
imir? eic. Itaqiie Douaius proprium loculuui es e
Tereiiiium in Plionnioiie I. II.

Seciari, in ludumdocere etreducere,
docct, an!ioians : Bene cavillatus est et joculariter in
adolcxcentcm, cni wlns ad scctaudof phibscplws apta
erat. IIav.
(c) Apicio, Noiissirao j^eUuouc. E\stant ctiaranuiq dc

tea(a se^ctx et aactoris. Ideoqu^ ante odiuvi noQiinis A Aique adeo qua&i prdefatus haee ad suggillauf

compelel>at prius de auctore ^tam recoguoscere ,
Yel auctorem de secta. \{, nunc (a) utriusque inquisi-
tio4>e ei agniUooe negkcta nomen dermetur » uQmoa
expugualur» et ignotam seclam» ignotum et. auctorem
¥0x sola prseda^mnat, quia pominantur « non quia
reviocui^tur.

CAPVT \\

Praparat jam se ad defentwnem criminum quibus
Christiani onerabanlur, Sed^ cum vel post justinimam
defensionem tamen viotentia tegis obsequium exigat^
arti/iciose et valide ostendit , leges , ut condi , ita repro-
bari et mutari posse , imo debere nonnunquam , nec id
sine exempto; cum sciticet vel chu^iUt Mi m^uUe
sint deprehensas. Lex enim justa esse coHigitur , post^

dam (6) odii erga ao» publici iniquitalem , ]am d^
caussa innoceniix consistam (c) , nec tantum refu-
labo qu^ noUis obiiciunlur, scd etiam in ipsos
retorquebo qui (i) objiciuut; ut ex boc quoque
sciaut on^nes in Cbristiauis nou esse qaa& in se non
pescim^ esse (d), ^iivml uti ei^ubescant accusante^^^
non dico pessiiui opiimoa « sed jam , u^ voiunt « coiiv
pares (e) suos. Respondebimus ad singula qu?» io
occulto admittere dicimur, quae illos palAm admit*
teutes invenimus (2)« ia quibus scele^At iu qui-
bus vani , iu quib^s dau^naudi . ii^ quibus irri4<^4i
4eputamur (/}. Sed quoniam , cum ad omuia occurrit
veritas nostra , posiremo legum obslruitur (g) aucto-
^ ritas adversiis eam , ut aut nihil dic^iur retractan-
dum (h) esse post leges, aut ingralis nccessitas

quam in valorem ejus inquisHio facta est; improba ve- pbsequii praeferalur veriuti : de legifcus prius con-
ro , nm jam kx , sed ^ronjiM invenitur. curram (5) vobiscum ut cum tutoribus legiui^. J^^nji

LGCTK)N£S YARiANTEIS.

(!) QU£ PdfM.

i%\ Ita Mst. BtbHoth. regke. %ia — qu» palam adinve-

nireatur. Kig,
(3) Consistam Ai^.

C0MMENTAE1U&

fteCurinaria libri Apici , non hiyus [ita etiam folsum
babcmus Macrum de bcrbis. aliosque], sed qui , quod
Tacit ad conrirnialioncnisenlenii;e Aucioris uostri, ad
isiius palalum et ex ipsius seulentia sunl conscripti.
Hujus vero non tanium meminil in libro de Pallio c.
V. Taceo Serones, et Apicios , el Rufos* Scd et Adv.
Psycbicos c. xii. Quid ergo cessaits Paractetum , quem
in Hontano negatis , in Apicio credere ? unde condi-

ideo peccator non consisiel in it/idicio » n^ue improbuM
in ccetujustorum, lUv.

(d) In se nott u^sciuut esse. Ut sciant adversarii
nosiri nos non tantum immunes esse islorun^ scele-
rym. sed illos ipsos illa palam perpelrare^ si vcrum "
iuspicere vclint. lia voro ex Coll. Mod. Kigall, alii ,
in se nesciunt esse. IIav.

(e) Compares. Ideo compares i. c. similcs, qui

merita Apiciana in lib. de Auima c. xxxm. liomeHla Cbhslianis illa objiciunt, falso quamvis , qu.e ipsi re-
amma plus solatii quam suppticii relatura es( ^-^Tuod ^ yera faciunt. Aeer aulem Terltili. estinperstriHgendis

funus inter coquos pretioslssimos invenit , quod condi-
meniis Apicimii* el Lurconimis kumalur , quod mensis
Ciceronianis infertur , quod laucibus spUudidissimis
StfUams effertur; elc. Pro (Bque modici Barr. e^t. B.
el lib. aigue : Ueraid , neque , sed metius MS. f^uld
Rig. ei Pam- a^t*e. tUv.

(a) Nomen deiinetur, Nou assenlior De la Cerd»
Junioqne lcgentibus deno/a/ur. Nomeneium solmn in
jus rapi oslendil , et quasi maleiicum et porricidam
cullo inserla calena irahi, ui depiiixit uobis Bessuin
inlerfectorem Dariia Spiiamenc adductum Curiius
vii. 5. Hav.

(b) Ad suggiliandam. Id est convincendam non tan-
tum,sed luipitudiuem, livorcm et vibicem inurendam,
utpubliee ostenlui siL ila suggiUatioHem dieit^p. xi.
suggiHaiio est in agio veslra fustitia. Minus recte
MS. f. B. et coiijeclura iunii ilem ex MSS. sigillan

falso scomiuate Geutilibus. Iia quod cum iioe loeo valde
congruii c. xvi. Sed et qui crucis nos religiosot putat ,
consecraueus erit noster, Uiilur rursus Aucior liac
voce compar prp pari lib. de Orat. c. x. Nemq ad^er-
sarium recipil „ nemo ni^i comparem suum admiltU. Ct
adv. Marcionem 1. I. c. xvi. Aiia mem^ra fortia, alia
infirhta : alia honesta , alia inhonesta : alia gcmina ,
alia unica : alia comparia , alia dispana, Hav.

(f) Deputamur. id est valde puiamiir, ducimur',
illud e:iiHi de in composirione augel. Alias deputari
Aiiclorinolro ost (^^(rMitcare.Sic exhort. ad (^aslit. c. vi.
Erat Yetus dispontio, quw in Evangetio Novo defuta»
tfur;inquo^eic,^securis,adradicem arboris posita fi/.Hjtv.

(g) Legum obstruttur aucioritas. Pam. ei Rlien. ad-
struatur , quod niinns elegans. MS. L. B. obstruatttr ,
quod necesse non ^t. Dicii auiein eiegaiiier obsirui
legcs derensioiii , ul molem iiiviclam , quam fas non

dam, Eodem modo licel invenias in Fabulis iEsopicis D ^it veriuiii perrmnpere, ast.enira inde desumpla simi-

AnonymiapudNcveleiumFab.x vi.de Leonejam sene,

Ssvit asellus iners el froatem calce sigiUat.
id est notat, Hav.

(c) Consistam. Amat ita loqui TerluUianus. Sic de
Idol. c. XIII. D^ hoc quidem primo eonsistam; et in
Apol. c. XLVI. Constitimus ut opinor adverstis om'
nium crimimwi inlentiouem , quce Christianorum san-
guinem flagaat, Fsl .luleui genus loqiieiidi Iraclum ab
nthlelis cl gbdialorilms , qui pedeui in arena figunt,
ne facile supplaiitari vcl dejici possinl. iii re qiio-
i|iie mililari , cum jam ad manus csl vcnieiiduin ,
stibsistere , vel consisiere agmcn , dicilur. Lucreiius
eodem modo Hb. vi 454. ubi rationeii^ reddii , ([uo-
modo iiubes condenseniur ei coelum obscurelnr.

Haec faciuol primum parvas coQsistec^ nubes.
et paido post :

Propterea quia cum consistani nubila primum.
veldeiiiquea judiciis tran^tuium. Psalmo I. vers ult.

liludo , iia apud Lucanum lib. U. versu 495.

Obslruilis campos fluviisque aroere paraUs:

et6W: .

Sed molibus uodas
Obstruil, et lalum dejeciis rupibus aequor. ^

£l planius etiam noster c. i. obstruit defettsioni , se
mili loculitme. Ul buiic locum imilalus sii Lactanliiis
lustit. Div. II. 20. Nunc vero^njor nobis ac dlfficUior
cum philosophis proposita tuctaiio est , quorum summa
doctrtna el etoqucntia^ quasi moles atviua mihi opponi-
tur, IIav.

(h) Nihil dicatur retractandum. Quasi dicat , Yaua
defeusio ; aut enim respondcbil judex , niliil coiitra
Icges fleri deberc , iilasque rcformari uou licere «
ideoqueinaudilum^ ul lex jubei, ablegabU, aui si
defensiuncm aiiilial prouuscliam , faciiis , imo con*
victus , velit nolil , sibi lauieu dicel legibus obiem-
perandum. Vocibus retractare ei ingratis vel iugratiis^
Cr. ou9wi^i, sa^pc ulilur Auclor. adv. Hermogeuem

tS5

prlmum (I) ^pmn

APOLOGETIGUS. fM

diure defiaiiis du^odo : Nou^aui (5). errare paiuissc in lege caodeoda , aut resi-'

licel 06^ vo^t El boc sine ullo relraclalu liuinaniore.

prafiscrihitis; TixQ (tfoiiiemini ei iniquam ei acce douu-

aaUoneQi {a) (i), si ideo negaiis licere , quia vullis,

Qoa quia debuil non licere. Quod si quia uon debet,

ideo non vultis liccre, sine dtibio id non debet liceie,,

quod male fit (5) , et utique boe ij^o prxjudicaiur

licere , quod bene fit. Si bonum invenero esse , quod

lex tua probibuit, nonne ex illo prsejudicio probibcre

lue non polest (4) , quod si malum esset, ]ure prolu-

bcrelt Si lex tua erravit, puto , ab homiiio concepta

esk ; ncque enim de coelo ruit (6). Miramini hominem

LECTIONeS VARIANTES.

(1) Ai. ctt«adQre;li/feM., fr. Jmm et Ifomver : qu^
dureuUTai^ann^. cum jure.

puisso (6) in reprobauda? Nonne (7) et ipsius
Lycurgi leges a Laccdxmoniis emendaice, lautum
auctori suo doloris incusscruni, ut iu seccssu (c)
incdia de semeiipso judicarit? Noune ai vos (d) quo-
tidie experimenlis illuminanli|jus tenebras aniiqui-
taiis toiam illam veterem ei squnleiUcm sjilvam legum
liovis principalium rescriptonim (e) et ediciorum
securibus truncaiis (8) ei coediiis? Nonne vanissi-
pias P^pias ([\ leges, qua) anic llberos suscipi
cogunt, quam Julise (9) malriiooaiuiu {g) couirahi.

iFEx arce Fari$. ^
(3) Quodmale ^i delet Paris, H

U) Sic. cod. luqd.yiieratd.et Sender.; Gelenius : prohi- "
liuu nomeo, ex Ulo prohibere me uon poiesl; Rigm. el
Bwerc. : n. e. I. pr«}udico prohibere eamnou posse

io\ Aut delel Paris.
\ 6) Recepisse so Paris.
7) Non enim Rig.

(8) Pantei.y Heraldus aliique : truncalis; Scaltger et
Scriver. : runcaiis'; Rigalt. ruslalis; Haverc. rnscalis.

(9) WoHwer. e MS. q\mn Juli» permittunt mam etc.

C. ivi. J^idr in profstruciione imjus arlicuU , et aUbi

(QnUavk relraclandi, equidem d^/iiiio, etc, statim , hoc

Hue tdh relfafit/aiu huuimiore prcescribitis. Infra in

ApaU>g. c. XXVI- iugratis resisiimfu. Adde Plautum, Te-

reAlJum, Lncretium denique', qui tum aldu, tuin lib.

((!• ^ers. iO^Squasibuncnostrumjudicemdescribat:

£|^ere bauu polis est, ingralis bxret et angit. Hav.

(^ Iniquwi ex arce dominationem- Pbivdrns , Ar-

cen^ txran^us occup:U Pisisiraius. Juvenalis, X,

NuUus epbebum

Dcrorraem sajva caslravit in arce tyranous. Rio.

(b) Dc cwlo ruit. ^iovtrU ut notanl Interpif. Lviden-

\er vero langii et irriiiet ancilia Romanorum , et

COMMENTARIUS.

Xentes ? ()uum vero cbrissimus et doctiss. Golhofre
dus in Nolis suis ad finem cap. 0. lib. II. Ad Nat
scribat in liunc modum Scvcrum liup. legibus Pa
piis dcroaasse ^ non clinm eas abrogasse , quud , in

quit , falso plerlsque iradilum alibi jam refutare ino-
uuni , gralnm posilurum me operam piiiavi • si
roaxiiniviri nolam ex comineniariis ad legem Jiiliam
de M^rilandis Qrdinihiis bic insererem. Iia scribit ad
cap. xxiii. Lcgis Julio} el Papijc. c Orbiiatis paMiis
Conju^es Moi|i tencbantur , si vir nondum aunordm
vigiuti quinque « uxor i>ondum viginli esscnt : A/i-
quando (ait Ulpianus de L. Papia Iragui. lil, xvi. in
-'-' agens) vir et uxor inier se solidum

. . . - ^ . T> 1. I princip. agens ) vtr et uxor xnter se soitaum capcre

Tr^x originis iEncadanim Palladium; cx quorum q possunt ,vetuii si uterquevcl alleruter eorum nondum
inuialione illud, quod lc^Mmus in Acl. Ap. xix , 55. ^j^^ ^^^^^i^ „-^ ^ ^^^ /j^^,.^

de nrbc Epbeso tvdilua : trn iivfxyra Offt; Apri/^tJcc x*i
t%\t AisneTo^i. Ninipbi! qnotiue Cgerijc cum Numa
l^ompiUo coUo{|uium sngillarc pariier videlur. IIav.

(c)U« in «tce^sM.etc.Quod veruin Plntarclius afUr-
nial, sed propter aliam caussam, cuin ncmpo, quasi
ilenuo ad Oraculum profccturus , Ljicedamionios ob-
8(1 inxisset jurejnrando lcges suas incorrnpias ad rcdi-
luin servaturos , quae ui semper immoico m:uiercnt ,
Buoquam rediit , scd in Crissa incdia mortcm slbi
cooscivit. Fost vero mnlias alias lcgCH lc^ibus Lyt
pnrgi adjeclas fuissc deinonsirai idcm Cragius III. 1.

(d) ^onne et vos^ etc. Ab exteris ad ipsos Rooi.
Ir^nsiiionem facit, quos quotidic docct velcvo^ abro-
garo, corrigerc , novas supcrinduccrc el sancire lo-
ges. Huc laciunt qucc legas apud Auctorcfn noslrum
exbort. ad Caslitatem c. vi. Pdto aulem humanam
(OMStii^miouem alque deoremm posiea pristinis prmva-

ejus CBialis sit , quce tit>eros CMgit , id est, si vir minor
annorum vrginti quitvjue sii , aut uxor annorum vi-
finti. Ac ne quis dubilare deinceps possit setalem
ccrle lege Papia siiscipiendis liberis delinilam, Tcr-
lullianus cuiii Ulpiano collalns Apologctici iv. facict :
Nonne vanissimas^ etc. Suscipiendis^igUur liberls ea,
qiiam dixi , aetns Lege Papia pncflnita niil. Yeriim
Inxior a Scvero coiistilut:i , ncmpe illa , quain
Ulpianus ail. Ei ad nupiiarum conlraheudarum
aslatem id Sozomenus dc L. Julia ct Papia agens
)ib. I. c:ip. 9. errore transtuli». N^/xo;^ inquit ,

^j VotjLAhit iTAy.ittdf , ocnd eixo7t Jt*l itivTi ir&j , toO
tffOij 4t^iov7$*i «oAuwy T«uc aya/zovc fJ^ri toiowtoi^ , di-

eerc dubuit Slozoinenus aTexvovc seu 4cr«(^( , non
^^Afjiojt, Deflnila itaqueLegePapia snseipieiidis liberis
%tas fuil ; nempe vigesimus quinlus annus in
masculo, vigesimus in foBmiua : inira (|uani a?lalem
leges Jutiai anlea ne quidem malrimonium coit-

iere. Nottim ctiam esi S, (.. Orfti wnum, f^icimw UvUlo v 4^^^! cogebani, nl superiori loco Terlullianus docet

^ \etiO Cos^. dc <|uo inieUigendus liicronymus ad
^. CLXXIX. li^tjcr^rorcs maliis muUa lurgiii sartt : et
pecuninm , quce jisco (icbebalur ^ provinciis concedeutes
lo^uto (MMoriiiUi in tnedio domanai wbis foro iuceJidi
feceruBt : aq ne quid [ ila lege \ bonitati deesset , (^ros
fuasque leges novis constilutiombus temperarunt.

(c) PrincipaUtim rescriptorum. Kursum Jureconsul-'
loruui pbrasii. I).. 1. I, dc Orig. jur.. I. U , de qua
Zcpiiyrus : Kcscripla principalia , luandala principis
dicebantur, quibns spanlc sua prccibus exoratus im-
fieralor, alicui privat;c persomc vel coniniunitui ali-
4|aidautconcedeb:U, aut excluebat, qu;c c\ eo nomcn
Iraxerunl , qiiia [ul Tacilus scribil] nioris luit Princi-
pem quemquaiii presenieni scriplo adire, qua: scripta
lil^elli supplices a Marlialcdicuntur, nostra lempcstaie
supplicition&s. Pam.

(f) Yanksimas Papias Leges. kd quas iii deorum
«liam generaiione ^epide aliudit , lib. ii. cap. {%
f^roHl unde cmlilus diit et orbi , antequam mariti et pa«

A qua auieni ;elalo matrimonium Leges hxWsa con-
Iraiii , vel Papi.e liberos suscipere coegerint , dici
liquido nou poieit. Proiode lerlium quod in Ter-
• luUta^ii verbis dubiqin h^eret, quidnam videlicet
sit iUud, quod Severum Lrges Papias , qux pre-
malure liberos suscipi cogebanl , exclusibse scribit ,
sensnm biinc babei perspicuum [ qui lamon vel sa-
gacissimos hacienus firgii ] : S.'.verum vidcliccl laxio-
Fcm ad suscipiendf^ liberos a>latem , quain Lcx
Papia fecerat , indulsisse , derinivisse, reducto ( ut
piilo ) i<egum juliarum jure. Ei ita quideiii Iria ,
quui supcriore ToituHiani loco uon casleris lau-
lum , sed el Apolo2ciici Scoliastis dociissimis ,
Incomperta fuerunt nactenus ^ accipicnda censeo. %
Hav.

(g) iulim malrimonium contrahiL% Cerda et Scrivcr.
exWouw. Coll. addi volunt pertniituiU, perperam;
sensus eiiim est, Legem Papiain coegisse liberos
suscipere ante iilud tempus , quo mairimonium et

48S Tf»T|K4JAMI 91^

ceaU s^ctse et auc(ori&. Ideoqo^ anle odivun ncuninis A Alque adeo quasi proefatus haee ad siiggillauf

compelei>a( priua de auciore ^clam recognoscere ,
?el auctorem de secta. At nunc (a) uinusque inquisi-
(ione ei agniUone neglecta nomen delinetur» nomen
expuguatur» et ignoiauii sectam» ignotum e4 auctorem
vox &ola pr^s^mnat, quia Mominantui\ non quia
revincuntur.

CAPVT is

Praparat jam se ad defemionem cr\minum quibus
Chrisiiani onerabantur, Sed^ cum vel posl justiwmam
defensionem lamen viotentia tegis obsequium exigat^
arti/iciose el vatide ostendit , kges , ut condi , ita repro-
bari et mutari posse , imo debere nonnunquatn , nec id
sine exempto; cum scittcet vel crutkiHt wi mjMce
sint deprehensm, Lex enim justa esse coHigitur , post"

dam (6) odii erga no& publici iniquitaiem , jam d^
caussa innocemix consi&tam (c) , nec tantum refur
tal)0 qu« noUs objiciuntur» scd eiiam in ipsos
retorquebo qui (1) objiciunt; ut ex im quoque
sciant omnes in Christiauis non esse quae in se non
ne&ciw^^ esse (d)^ siwtut uti erubescant accusanics.,
non dico pe^mi apiunos » sed jam , ut volu^t ^ coiiv
pares (e) suo&. RespondelMmus ad singula quse iu
occulio admiiteje dicimur, quae illos palam admit-
lentes inve^imus (2)^ iu quibu& scelesti, ip quir
btts vani , in quib^s d^MPnaudi , ii^ quUms irn4end|i
4epuiamur (/). Sed quoniam , cum ad omnia occurrit
veritas noslra , posiremo legum obslruitur (g) aucto-
£ ritas adversiis eam , u( au( nihrl dic^tur retractan*
dum (h) csse post leges, aut ingratis necessitas

quaminvalorem ejus inquisitio facla est; improbave- obsequii praeferalur veriuii : de legibus prius con-
ro , 9m jam kx » sed ii^ranms iuveHihir. curram (3) vobiscum ut cum tutoribus lq^iui\. Jain

LECTIONES YARiANTES,

(() Quae Farix

\%\ Ita Mii. BibUoHi. regite. %ld — qu» palam adiBve-

nireolur. Rig,
(3) Gonsistam Af^.

CQMMENTARIUS.

Re Culinarra libri Apici , non higus [ita etiam falsum
habcmus Macrum de licrbis.aliosque], sedqui, quod
facit ad conrirmalionemsenleniiai Aucioris nostrr,ad
isiius palaium et ex ipsiiis sei\lentia sunt conscripti.
Hujus vero non tunium meminii in libro de Pallio c.
V. Taceo Nerones, et Apicios , et Rufos, Sed et Adv.
Psychicos c. xii. Quid ergo cessatis raracletum » quem
in Monlano ncgatis , in Apicio credere ? unde condi-
merita Apiciana in lib. de Aaima c. xxxin, Nofme itla

ideo peccator noit consistet in judicio , neque improbus
in ccetujustorum, tUv.

(d) hi se nou nesciuut esse. Ut sciar^t adversarii
Dosiri i)o& non (antmfn immunes esse istorum scele-
rym, sed iUos ipsos illa palam perpelrare^ si vcrum '
inspicere vcUnl, lla vcroex Coll. Mod. Rigall. alii ,
in se nesciunl esse, IIav.

(e) Conipares, Ideo compares i. c. similcs, qui
Chrisiianis ilta ohjiciunt, falso quamvis , qu:u ipsi re«

anima ptus solatii quam suppiicii rdatura eal .^'^(/ ^ ycra faciunt. Aeer autem Tertiill.eslinpepslrfiigefidis

funus inler coquos pretiosissimos invenit , quod cowdi- "* -^-

meniis Apiciauis el Lurcimimis kumatur , quod mensii
Ciceronianis inf^tur , quod laucibus spUndidissimis
SyUauis effertur; etc. Pro ceque moUici Burr. evt. &
el Ub. aUfue : lleiald , neque , sed meMus MS. ("uld.
Riff. et Pam. ceque, lUv.

(a) Nomen detinetur, Non assenlior De b Cerdoe
Junioque lcgenlibus denoiatur. Noinen eniiu solum in
jus rapi osieiidit , ei quasi maleficum et parricidam
collo inserla calena irahi, ui depiiixil uobis Bessuin
inlerfectorem Dariia Spiiamene adducium Curiius
VII. 5. Hav.

(b) Ad suggiltandam. Id est conviiicendam non lan-
tum,sed lurpitudinem, livorcm ct vibicera inurendam,
utpublice ostenlui sil. iia suggiHaiioHem^y^w^iX^f. xi.
suggiHatio est in coplo vestra fuslitiu. Minus lecle
MS. 1. B. et coiijectura Junii ilem ex MSS. ugiltan'

falso &9omiuate Geniiiibus. Ita quod cum boc loeo valde
congniit c. xyi. Sed et quicrucis nos religiom putat ,
consecraueus erit noster, Uiitur rursus Aiicior liac
voce compar prp pari lib. de Orat. c x. Nemq adver-
sarium recipit « nemo ui^i comparem suum adtmllit, E(
adv. Marcionenii I. I. c. xvi. AUa membra fortia , alia
infirhta : atia honesta , atia inhonesta : alia gcmina ,
alia unica : alia comparia , alia disparia. IIav.

(f) Deputamur, Id est valde pulamnr, ducimur',
illud e.iiiii de in composiiione aogei. Alias deputari
Aiiclori iioiro ost d^trHHcare.Sic exliort. ad Castit. c. vi.
&rat Yetus dispositio, quw in Ewangetio Novo deputa»
lur; in quo^etc^securis.ad radicem arboris posiia ^f.HAv.

(g) Legum obstruitur auctoritas, Pam. cl Hlien. ad-
struatur , quod niinns elegans. MS. L. B. obstruatur ,
quod Bccesse iion qsi. Dicii aulein elegaiiicr obsirui
legcs dcfensioiii , u( molem invictam , qiiam fas iion

dam. Eodeni modo licct invenias in Fabulis ^Esopicis D sit vcrilati perrumpere, est.enim inde desunipla simi-

Anonymi apud Ncveleium Fab.x vr.de Leone jam sene,

Saevit asellus iners et frontem calce sigillat.
id est notat. IIav.

(c) Consisiam. Amal ila loqui TerluUranus. Sic de
Idol. c. xrii. D€ hoc quidem primo conmstam; et in
Apol. c. XLYI. Constitimus ut opinor adversus om^
niutn criminwn inteniionem , quce Christianorum san-
guinem ftagitat. Esl auleni genus loqneiuli Iraclum ab
nlhlertsclgbdiatoribus , qiii pedeni in arerKi Agiint,
ne lacile SMpplanlari vcl dejici possint. Iii rC quo«
qiic mililari , cum jain ad manus esl vcnieiiduin ,
subsistere , vcl consisiere :)gmen , dicitur. Lncreiius
eodem modo lib. vi 454. ubi raiioROii^ reddil, quo-
modo nubes condenseniur ct coelum obscureliir.

Uaec faciuDt primum parvas coasistei:^ nubes.
et paido post :

Propterea quta cum consistant nublla primum.
vcldeuiquea judiciis transluium. 1'salmo 1. vers ult.

liiudo , ita apud Lucanum lib. U. versu 49^-

Obsuruilis campos fluviisque troere paratU :

eteW: .

Sed molibus undas
Obstruit, et latum dejectis rupibus aequor. ^

f,i plinius etiam noster c. i. obslruit defendoni , si-
inili locutioue. Ut huiic locum imitalus sil Lartantius
Inslit. Div. II. W. Nunc vero ^i^njor nobis ac difficilior
cum philosophis proposiia tuctatio est , quorum summa
doctrina et eloqueniia, quasi moles ali^iua milu oppotti^
tur. IIav.

(b) Nihit dicatur retractandum, Qiiasi dicat , Yaua
defetisio ; aut enim respondebil judex , niliii contra
lcges lieri deberc , illasque reformari noii llcere ,
ideoque inaudiium ,^ u( lex jubet , ablegabit , aut si
derensioncni audiat pronusctiam , facilis , imo con«
victus , vclit nolit , sibi lameti dicet legibus obtem-
peiN^ndum. Vocibus retractare e( ingratis vei iugraiiis,
Cr. ou«\^iwi, sd^po ulitur Auctor. adv. UermogeueBi

«8$ APOLOGETICUS. tM

primum (i> qiMgn dure defioiiis di^^oda : Nou^aut (5). errare potvaisse in lege coQdeoda , aut resi*

lico^ W^ vo(|l £i hoc sine ullo reUaclalu humanior^^
pra^criljulis; vim prolilemini el iniquam ex acce douu-
Baiionevn {a) (i), si ideo negalis licerc » quia vuliia,
Qoa ^iuia debuit aon licere. Quod si qiua oou debet,
ideo non vultis licere, sine dubio id non debei licere,
quod male fit (5) , et utique boc i|^a pr;ejudicatur
licere , quod bene (it. Si bonum invenero csse , quod
lex tua probibuit, nonne ex illo prsejudicio prohibere
me non potest (4) , quod si maium esset, jure prohi-
berel? Si U\ tua erravit, puto , ab homine coAcepia

puissc (6) in reprobanda? Nonne,(7) el ipsiua
Lycurgi leges a Lacedacraoniis emendaiae, lautuia
auctori suo doloris incusserunt, ut^ ia secess^ (c)
incdiade semeiipso judicaril? Noane etvqs (d) quo*
^dio experimenlis illuminnnlii)us lenebras aniiqui-
tatis toiam illam veterem ei sqtinleutemsilvam legum
^vis principalium rescriptorum (e) et ediclorurri
securibus iruncatis (8) el cajdilis? Nonne vanissi-
99as P^pias ([) leges, qua) anic liberos suscipl
cogunt, quam Juliae (9) mairimoaium {y) couirabi^

esl ; ncque enim de coelo ruit (b), Miramini homrnem

LECTIONES YABIANTES.

(1) Ai. cufA dare;ll/feM., Fr. Jwuus ei womver : qua^p»
* Vafercamp. cum]ure.

^ (8) PanxeL, Heraidm aliique : truncalis; ScaUjger H

Ex arce fatis. Big.

IZ) Quod male Qi delet Paris,

[ij Sic. cod, Lvffd.f Berald,el Semler.; GeteHim:

\p\ Aut delel Paris.
1 6) Recepisse se Paris,

Scriver^ : ruDcaiis'; RigaU. rustalis; Haverc. ruscatis.
(9) Womer. e MS. quam Juliae permittUDt matK elc.

.„ ^„-, , prohi-

iHnt nomeo, ex illo prohibere me uon poiesl; RigaU. el
Hwerc. : n. e. i. prsejudicoprohibere eamDoa posse.

COMMENTARIUS

C. ii\v IgiiliiW it yrmtruciione hnjus arliculi , et alibi x,^ntes? Quum vero cbrissimus et docliss
forsiuatrek^a^aiidii equidem defiuio^ elc, statim ^ lioc
Miue uUq re^a/CtalH liuinQ.uioie prmscribiiis. Infra in
Ap^i- c. XXVI. iugralis r^sisLitms* Adde Plauluni, Te-
renlliim, Liicretium denique', qui tum ard)i, tuui libu
\ii. vers. i089 quasi bum* nostrum judicemdescribat:
EipiAgere Uaud potis est, iugr^^iis haeret et angit. Hav.
(ajT («i^uam ex arce dojninationeai. Ph;i'dras , Ar-
cen^ (j[f>aimus occupat Pisls.lraius. Juvenalis, X,
NuUus cphel^um
Dcrorraem saeva castravit iu arce tyranous. Rio.
(b) De ccelo ruit. Ato^jrcT/.f ut notanl Inlerp^. Evide»-
\er vera lat»git cl irriilel ancilia Romanoruni , et

Goihofre-
dus in ^otis suis ad Hnem cap. 6. lib. IL Ad Nat.
scribat in liunc modum Severum Imp, legibus Pa-
piis deroQasse ^ non etiam eas abrogasse , quod , in«
quit , ralso plerisque iradilum ^libi jam refutare me-
miiii , gratam posilurum me operam puiavi . si
ma.xiini viri notain ex cominentariis ad legem Juliam
de Maritandis Ordinibiis bic insererein. Ita scribit ad
cap. xxiii. Legis Julia; cl Papiu^. c Oibitalis paMiis
conji^ies M09 tencbantur , si vir nondum ciuuonim
vigiuti. quinque , uxor i\ondum viginti cssciii : Ali-
quando ( ait Ulpianus de L. Papia rragin. lil, xvi. in
princip. agens.) vir et uo^r inler se soliduni capere

Troix originis iEncadarum Palladium; ex quoriim (. „/ •^^;^/,- siuterquevcl aiteruler eorum nondum

imiialione illud, quod le^Mmus in Acl. Ap. \i\ , 55. ■ - - .......

dc urbe Epheso :mtilua : ^»55 iue/Jt^ijs ViS.; ApTiA«i3cc *«ti
Tov AioTtsToui. Nimpbe quoque EgeriJC cum Numa
Vonif^Uio coUo(|uium siigillare pariter videlur. IIav.

(c)Vt in sccmM.etc.Quod veruin Plutarchus affir-
mat, sed propler aliam caussam, cuin uempc, qu.isi
denuoad Oraculutn prpfcclurus , LacedA'monios ob-
sii inxisset jurejuranuo leges suas incorruplas ad rcdi-
luin servaturos , qu» ui &ctnper immoto) m:u»erent ,
Qimquam rediit , scd in Crissa inedia mortcui sibi
couscivit. Post vero niultas alias legcs lc^ibiis Lyt
Qur^^i adjecias fuissc demonslrat idcm Cragius IIL 1 .

(d) Noime et vos^ eic. Ab exicris ad ipsos Rom*
Ir^nsiiioneui facii , quos quoiidie docci vetcrcs abro-
garCt currigere , novas supcrinducere et sanclre lo-
gOs. Uuc £Kiuut quic legas apud Auctorern uoslrum
exbori. ad Castilalem c. vi. Pdto autem liumanat^

ejus ceiatis sit , quce libcros exigit , id est, si vir minor
annorum vrginti quinque sti , aut uxor anuorum vi-
ainti. Ac ne quis dubiiare deinceps possit xtaiem
certe iege Papia siiscipiendis liberis definilam* Tcr-
tullianus cum Ulpiano collalus Apologclici iv. Cacict :
Nonne vanissimas^ etc. Suscfpiendis!igilur liberls ea,
qiiain dixi , aelas Lege Papia praifinila fuil. Yerum
laxior a Severo eoiisiilul;i , ncinpe illa , ciuain
Ulpianus ail. Et ad nuptiarum conlrahendaruin
astatem id Sozomenus do L. Julia el Papia ageiis
Jib. L cap. 9. errore transtulil. N<J/*o;^ inqnit ,

^j Po/Afltioic irAy.Atdc , »n6 elKOii kaI irivTS ir&v , toO

tff-WV «tftOWjdatt XO^Ufllv TflUff AyOLflOVi /t**} TOlOUTOt; , dl-

cero dcbuit Znzomenus ar?xvoyc seu atcrcttSo^ , non
ob/el//ouc. Oefinila itaqueLegePapia suseipieudis liberis
;etas fuit ; nempe vigesimus quiiiius annus in
masculo, vi^esiinus in foemina

. . , vigesiinus m roemina : iulra quam a?laiem

((^t^lmem atque demtumpostea pristmis Pffi^a- Wes Julioi aniea ne quidem matihnonium con
(^e. Nolomotiam estS, C. Oraiumum, f^iciuiwQiUtoP i,.jj|ii ........

^ Veito Cos^. do quo iuienigendus ilietonymus ad
^. CLX\1X. la{pn\i:orcs mallis u\uUa lurgiii sut^t : et
pecuniain , quof fisco (lcbebatur ^ prQvinciis concedeutes
^uUi^ dcbMar^ox i^ mdio Romanoi urbis foro iuccndi
feceruat : a^ ne quid [ ita lege | boniiati deesset , fyios
quasque ieges nom constilutiombus temperarunt.

(e) Principalium rescripiorum. Rursum Jureconsid-'
toruin phrasis. I)., U 1, dc Orlg. jur., I. U , de qua
^cphyrus : Kescripia principalia , inandala principis
dlKebantur, quibits sponto sua prccibus exoralus im-
pcrator, alicui privat:e persoii;!} vel communit ui ali-
(|uid aut conccdebat, aut exclucbat, qu:c cx eo nomen
Ira^crunt , quia [ut Tacitus scribit] muris luil Princi-

Km quemquam pr.csen(em scripto adire, qua: scriplh
lelli supplices a Martialcdicunlur, uosira tetnpcstate
supplicationes. Pam.

(f)- Yamssimas Papias Leges. Ad quas iii deorum
etian generatione (epide alludii , lib. IL cap. i^
kratn tmde caUiltes diu. el orbi , aniequam mariti el pa«

cogebant, iit superiori loco TertuHianus docet.
A qua auieni lelato malrimoniuin Leges Juha; con-
Irahi , vel l*api.o liberos suscipere coegerint , dici
liqufdo non poie^. Proit>de lerlium quod in Ter-
ilu^liani verbis diibiqin haercl , quidnani vidclicet
sit illud , quod Severura Lrges Papias , qua» pre-
mature liberos suscipi cogebant , excluslsse scribit ,
ftonsum hutic babei perspicuum [ qui tanien vel sa-
gactssimos hacienus fugit ] : S;;verum videlicct laxio-
rom ad suscipieiul(is liberos a>tatem , quam Lcx
Papia feccrat , indulsisse , defiuivisse, reducto ( ut
piito ) Lcgmn juliarum jure. Et iia quidem Iria ,
quu> supcriore Toitulliani loco noii cxleris tau-
luui , sed ev Apoiozciici Scoliastis dociissimis ,
incomperta fuerunt hactenus ^ accipienda censeo. »
Hav.

(g) SuiifB malrimoniwn coiilraAi.La Gerda et Scrivcr.
e\ Wouw. Coli. addi volunt permittunt^ perperam;
sensus eiiim est, Legem Papiain coegisse liberos
suscipere ante illud tempus , quo matrimonium et

£87 , TERTULLIANI 488

posl lanlae auclorilaiis (a) 'sencctatem heri Scvenis A vcrsa(rf); bonenim adbibiu proscripUoDe (1) suffun-
consumissimus (b) principum cxciusii? Scd ci judi- dere mnluii hominis sanguinem, qaam effundere. Qooi
caios retrb in partes secari (c) a crcditoribus leges adhuc vobis rcpurgandae (2) leges latenl (e) , quas
orant; consensu umcn publico crudeliias posica neque annorum numcrus ((), neque coQditonim
crasa est et iii pudoris notnm cnpitis pocnn con- digiiiias commendat , sed xquiias sola t et ideo cum

LECTIONES VARIANTES..
(i ) ProscripUo Big. (2) Repugoanda PariB.

COMMENTARIUS.

congressus nupUaUs jnm antc dcsponsaiis indicebatur
per Legem Juliani , adeoqiic illam rog:is<e orbilntis
poenas Torc oltUvoiu antc illud tempus. quo bacc
DOcn:is CKltbaius irrogabat xou ayA|Motc : <|uas Legcs
Pnpias idco vaiiissimas potuii appellare, cuin prj!-
serttrn Chrisiiani jani tiim (incni s:cculi exspeeinrciit.
Scilicet cuiii mnturc sponsalia ru^renl intcr Komnnos,
annos aliquol indulserat Lex Julia , anlequani jieccs-
sario iiuptix et congrcssus ficrcnl , cum Interim des-
ponsntl rriierenlur jiire inariiorum^ At per Legcm
Papiam coacii (ucruiil maturius darc operam liberis»
ctijus rei longior vacnlio dabauir per Legem Juliam.
Quod bcnc csi tcneiidum , cum buc nnsus rcspiciai
in lib. dcMoiio^.uiiia c. xci. Alhtdeslsi et apud Chrts-
lum legibus Jubi$ agi credunt^ et existimant caitibes, et
orbos ex testamento Dei solidum non posse capere, Adde
debisce legibusLipsium adT:\citiim Annal.iii. S5.Hav.
h)Tantic auctoritatis seneciutem. Cicerode Legibus
h zl. Sunt certa legum verba ^ Quinte ^ neque ita
prisca , ut in veteribus ex iis sacratiique legibus : el ta-
men , quo plus auctoritatis habeant , paulo antiquiora ,

?}uam hic sermo est, Arnobius simililer inveteratas re-
igiones dixit in piiiiclp. libri priiiii.

(b) Constantissimus pwicipum, Queni hoc elogio, iit
arbiiror , oniavit quia ille ipsc csl , iii qiio Inudat in
lib. ad Scnpulain c. iv. haiic niiiini virluicm , quam
Uoralius in constauti siblreqiiiiii, cum dicit :

Juslum et tenacem proposiii virum
Non civium ardor prava jubculiuai...
Mentequatit Solida.

Et elegantissimus loctis est apud if)lium Lampridium
quo nullus melius hoc auctoris dictum illuslrarc po-
tcst. Ule de Alexaudro liiiperatore Mammrr^c filio ,
ciii Severi cogiiomcn fuit , iia disscrit : ob ingentem
vigorem animi et mirandam singuluremque constantiam
contra mlitum insoieniiam , Severi nomen a miliiibui
eidem inditum est , quod itli ingentem in pr(vsentia re-
verentiam^y magnam apud posteros gtoriam peperit^
quum eo accessisset , ut de animi virlute nomen accepe-
ril, De nostro Severo Yicior : Acer inqenio , ad umnia
qxtm intendisset in fitum persebernns. Benevolentia quo
inclinasset mirabiti ac perpetun; ad qucerendum dili'
gens, ad laraiendum libcratis; in amicos inimicos-
que pariter vehemens, Qiiod vero ex Spiriiano adducit
Higalt. id non tam nd laudcm qiinm iiirnmiani et cru-
dcliiatem Severi pcrtinet; iu cniiii lociisinieger: damr
nabantur autem pterique, cur jocati esseut, ulii cur tacui^
sent , aiii cur picraqne ftgurate dixissent , ut esset Int-
peratorlvete nominis sui, vere Pertinax , vere Severus.
Capitoiiims quoqno dc Alacrino : Nam et Severum se
Perlinacem yoinerat nnncnpari : quce duo itti asperUa"
tis nomina videbantur, At nomen, in quonlli asperita-
tem iiotarunt , ab aliis virtuU aiiimi dari potuit. Hav.

(c) Retro in partes secari, Vocem relro i. c. anle,
oUm, ex MS. Fuld. inscruit Rigahiiis. Extra crepi-
dam nosiram est| definire, an olim revera lam cru-
dclc cxeir.plum ruerit exhibiium , an vero ipse bonoo
venundaiiis et quod ex illo rcdibat , inier crcdiiores
fuerit disseclum. Prxler nobiiem JCtum , qui singa-
lari capiie de hac lege agit, videri eUam potesLSal-
mnsius de Usuris p. 644. Nosier natura austerus .se-
veriori adlixsit senleniiaB. Itaque biiic rursus eundem
Ulusiro et expUco , cum scribit iii lib. Dc paticnli.i
cap. VII. Jam qui minutum sibi atiquid aut furto , aut
vi , aul etiam ignavia , non constanler sustinere consti-
tnit : nescio an (acile , vel ex animo , ipse rei suas

manum inferre posset in caussa eieemosynm. Quisenim
ab aiio secari omnino non sustinens , ipse ferrum in
eorpore suo ducit ? Admonet me nobilis hic locus , ul
ex eo illuslrem id quod legitur apiid Matlhaeiim, c.

XXIV. 51. el Luc XII.^IG.iut^ 2(xoTo/uiQ9ei aOtov «aI rd /ulpec

aOtoC fisrk ToC vTroKfitw Oi,ni : ubi oninlno ad corporis
ex hac lege supplicium respici piiio , quamvis inde
ad spiritualcm sensum traiisrerri posse non negem ,

l^ adeoque ad banc legem alludi; qiiod supplicium certe
graviiis , quam vel dimcnsum ejus diurnum minuere,
ut viilt Bezn , cumque a reliquis scparare , aut, etiam
flagellis cxdcre et dilacerare , qiiod babet Casauho-
nus ad Sueionii Aug. c. xiii. qui ibiJem l^em ipsam
(qiiod el hic racit Junius) ex noiissimo ij'ellii loco
anert , sed laiiiiim ut docent dissecari homines jam
olim ruisse in usii , non ut inde locum S. S. illusiret,
qucm aller,'ut pulo, iui nondum expiicuit. ScrvNS bic
perfidus apud Evnngelislas quis alius, quam bonorum
doniini siii , qiiibus illum nbsenle se pra^recerat
decoctor? pntet.q;iia absente illo ifi^vrrAi MUt^ t« kaI
viHiv fjtgxA x&j fMM^tai, et ex vinolentia in violentiam
vcrsus , conservos suqs, (|ui rccta monebaiit Tvimcy.
Quiil iiide nisi grande aes alienum domino suo con-
trabere potuil? Jam vero ,Tc^resso domino , vel ri»
gidissima; legis poenam mcrcri potuit ille rainae bono-
rumque domini sui prodigus. Si quoque hxc ad men-
tem solam irniisrerri debeht , cur nou elcgnniissirno

C verbo 2(xofiu/t4i« (iia vero scripsisse dicere non ausim)
usi sunt ? quod formarc polerant a Stx^u/uo^ quoa
notuin estapud Lexiuographos. Dcnique si quo modo
ab antiquilaie adjuvnri posseiii , lubens ea qu» se*
quuntur iin cxplicarem kait^ /ulpoc flivroO fMtk toO
vTrexp^TOAv JiriTtiy 1. 6. dissccias cjus partes[ut hodieque
fit iu Anglia | in illo loco suspeiidet , ubi racinoroso-
rum et ex lege dissectorum hypocriiarum ,

Qui Curios simulant et BaccbaDalia yivunt,
adcoque crcditorcs suos sere emunguiit , corpora se«
peliuiitur. Prout servus ille apud Plauium dc cruce, •
consueto servorum suppiicio, in quo pater, avus, aba-
vus , trilavus sepulti ernnt jocabaiur , certe pro ros-
tris ca^sa ccrvix dcxlraquc Ciceronis pcpendit, ibi-
deinque capila prosfriptorum ; ut et aliis in locis ,
proponebnniui-* : mos ex Appiano prrcipiie satisno-
tus. Scio lioc posiremum tameii aliicr posse accipi ,
|. sed nec bxc contemnenda videntur; ita enim dc ipso
^ Severo noster : Sei et clarissimas fmminas et clarisd-
. mos viros Severus sciens liujus sectue es$e , tioit modo
non ioesit , verum et testimonio exornaxit^ et populo
furenti in os palam restitit» Hav.

(d) Et in pudoris notam capitis pcena eonversa est.
Totum hoc abest a MS. Liigd. Bai. nec vacat siis
picione. Ilcdolet enim nescio qiiid alienai maniis , in
alieno opere male scdiihc.

(e) Suffundere maluit hominis sanguinetn quam effun'
dere, Opt;iius , lib. IL Fundentes sanguinem , non
corporiSt sed pudoris, At qiiis alius pudoris sangiiis,
qunmcorporis? Cregorius Bxticus, sive quis alitis auc-
tor libri de Fideadversus Arianos : Impudens eorum
frons illa , qu;e est siiie signo Domini , crebris lesti-
moniorum lapidibus elidenda est, utsi non caru illo-
riim efruiiditcruorem muJiis cflbssa vuliieribus, lamen
vel ptidor sufrusione sanguinis eriibescal. RiG^

(t) Quas neque annoruni numerus, T6 quas , non ad
Jeges repurgaiidas referri debet pr;ccise, sed genera-
liicr ad legcs : Quasi diccrcl : L^es, nequc annorum
numerus,^eque conditorum diguitas CQinmendai) scd

AfOLOGETICUS.

29^

iulqiiac recognoscunlur , merilo damuanlur, llccl Xciio subjeckim, Inde Tiberii deChristouutentiam pro^

damnent (I). Quomodo iniquas dicimus? imo, si
nomen puniuni, eliam sluUas. Si vcro factn, cur (%)
io nobis de solo nomine puniunt facta , qux iu aliis
deadmisso, non de nomine probala dcrenduot (5) ?
Incesius sum , cur non requirunt ? iuraniicida , cur
non extorquenl? in deus, in Gaesarcs aliquid com-
roiiio, cur non audior (4), qui habeo quo purger(5)?
NuIIa lcx vetat discuti quod prohibei aduiiui;
quia ueque judex juste ulciscitur, nisi cognoscat ad-
missum esse quod non litet ; neqoe civis fideliter legi
obsequitur, iguorans, quale sit, quod ulciscilur.
Nulla lex sibi soii conscientiam justiti» suas debei ,
sed eis, a quibus obsequium exspectai. Casierum

nuntiat^ senatusque refragationem : oitendit nultos^
hisi Neronem , illique similtimos, nomen christianum
afftixisse,cumcontra M, Aurelius, miraculo etiam mo^
nitus, cum illo Verus^ et ante itlos Vespasianus^
Trajnnus , Hadrianus , Pius , chrislianos esse pasd
nnt. Concludit deniqu^^ itlos, ut a bonis probatos , a
malis affUctos , bonos, non malos^.ex similitudine mo*
rum , putari debere.

Ut (6) de origine aliquid retracterous ejusmodi
legum vetus erat decretum (a), ne qui deus ab iro-
peraiore consecrareiur (6), nisi a seuatu probatus.
(c) (7). Scit (8) M. iEuiilius de deo suo Alburno.
Facit et hoc ad caussam nostram, quod apud vos de
suspecln lex est, qux probari se non vult, improba ^ humano arbitratu diviuiias pensitatur. Nisi homini

autein» si non probata dominelur.
CAPUT V.
Jnquirit in ejusmodi tegum originem , et occasione
Alburni^quem JEmiliusin Dcorum numerum referri
tolebat^ ostendit^ per iltas divinitatem hominum pla-

Deus placuerit, Deus non crit ((/);homojam Deopro-
pitius esse debebit. Tiberius ergo, cujus tempore
nomen christianum in sxculiim introivit, anuuntialum
sibi cx Syiia Pulxslina,' qiiod illic vcriiatem illius
diviuiluiis revelaverat (9) , delulit^ ad senatum (e)

(i)D«

rSiini

(3) Wq

rolwi *

LECTIOiNES VARUNTES.

Damneatur faris.

I nobis addit ifamer,
Wwver, et Rigalt. : orobanda deflniunt, naverc.
prokKuida dercndunt, tteralaus : probala dereDdunt.

SCur non aitdior, si quid habeo, Wotttv .
Porgem Par.
(6) At Par.

GOMMENrARlUS.

Probarctur Par,
, Heraldus cl Haverc. Scit; Pamet, et Seml. : Vi;
Rlien. : Ut — Alburno fecit; Gangnoeus : (Jt — Alburno
faciti Et elc.

(9) Meratdus : annuntialum — quaB — revelarat ; Rig,
et Haverc, : aniiiinliaia — quaj — revelarant.

nrquitas sola. Idco(|uo apud Liviuin , lib. XXXIV.
L. Valmiis trib. pl. Icgcs dicit aliasesso uiorlalc),

alias xlcruas : Exhis lcgibiis qu:i! iioii in lcuipUi aii- p nos Deits Jtdius^ quia hoc sceterato /lomini placuit An-
peitiiv uliliialis caiba in aiternutn laloe lonio : Deus QuirinnSt qiiia hoc pastoribut visnm est i

stultorumyapei-iri coelum mortuis arbitretur ? aut atiquid
quod ipse non liabeat , dare atleri posse ? apud JRdma-

qii04i , sed pct peiti:

suut , liiillaiu abrogari debere futcor , uisi qiiam aul
HbUS nrguit , aut .staius aliquis reipublic.u iiiutilctn
fecit : sicquusieinporaaliiiua desidciuiil loffcs, iiior-
mlos ut ilu dicaui , cl leinpuribus ipsis luulabiies essc
\idco. htem.

(aj Ne gui Deus ab Imperalore consecraretur nisi a
sehatuprobatus, l^jusdem sciisus cst quod in fragmcn-
lis Ulpiaui legiiniis, Deos h:crcdes iuslitwi iioii |K)sse,
pncier eos, quos senatusconsullo , cojisriliitionibiis
liriiicipum instiluere cmiccssum csi . IttcALT.

Yetns decretum. Habcs IcfiiMii ipsuiii uptid Cice-
ronem n. de Lcgib. SEPARATIM NEMO IIABESSIT
liEOS. NEVE NOVOS : SED NE ADVENaS , NISl
PUBHCE ADSCITOS , PUIVA TIM COLUNFO.

{\))x\bimperati)re. litfra excmpluui poiiii iii Tiberio,
Ipsum Christum in dcorum nuiuerum hiforre connio.
lUv.

. (c) Nisi a Senatu vrobatus. Et hanc illoruin stuUi
lianieh^g.nniler taxat Prudeutius lib. I. iii Syminachiiin
versu 2i5.

Vera ratus» quaecumque fiant auctore Senatu,
Contiilit ad simuhcra fidem, domiuos(iue putavit
>Etheris,horriflco qui stant ex ordine vullu*

Htle Alcides, etc. Rhen. probaretur. De auctoritate Sc-
iiaiuset Imperatorum poslea consensu in rccip''endo
aliquo infcr Deos consulc Petrtim Fabruui lib. III.
Senieslrium cap. 1. Exstat apud Dioueiu Cassiuiu
elegans locus de fanis Serapidisdcinolitis , quia pri-
vaio consilio exslructa erant. Protulimus illuin ad R-
nem,cnp. G. Hav.

(d) iVfst liomini DeuSy etc. Elegans illud, <flii par
quod babct c. xiii. iVam ut supra perstrurximus, status
Dei eujusque in Senatuscestimatione pendebat. Deusnon
erat » quem homo consultus noluisset , et notendo dam-
na$$et, Copiose Lactantius Instit. Div. 1. 15. Quisenim
iam demeni , qw consensu , et placito innumerabilium

citm alter germani fratris exstiterit , alter patria par^
ritida : quod si Consut noh fuisset Antoniiu. C. Crnsar
pro suis in Rempublicam meritis^ etiam defuncti homlnie
honore caruisset. ILvv.

(e) Tiberius, Totiim hoc descripsil Eusebiiis etHislo-
risi sux Ecclesiastittui II. i. inseruit, ciijus vcrba
Grxca ciiai Jiinius , proiit ex Tcrliilliano se vertisse
tesl:ilur Eusebius, (|ui h:rc anle illa esl pro^faius : /11-
terea cum per omnem jam tocum , etc. Inprimis vero
mcmorabile illud , quod legimus apud iElium Lam-
pridiuin iii Vita Alcxaiidri Scveri. ila deilio : Christo
templum facere volttit , enmqne inter Deos recipere,
Quod ct Adrianus cogitassc fertur, qui templa in omnilfug
civitalibus sine simulacvis jusserat fieri : qngs fiodie
idcirco auia Iwn habent nnmina , dicunlnr Adriai^i^ qurn
ille ad hoc parasse diccbatur : sed pro/iibilus est abiiSf
qui consulenics sacra^ repererant omnes Christianos fU'-
D turos , hi id ojuuto evenisset, et templa reliqua deseren-
da. Iino idcin Scveriis, quum Christiani quemdam to-
cum qui publicus fneral , occupassent^ conlra popinarii
dicerent, sibi eum debori, rescrtpsil, melius esse ut awut-
docnmque itlic Deus cotatur, qunm popinariis deaatur,
Nurrat idcm Ltiiipiidius. Sed de 1 il)crio iiostro ope«
nc pretiuin esi coiircire Taiiaquilluin Fabrum tomo
IL Epist. XII, qui multis cvinccre conatur deccpium
esse Teriullianum , veriiatemque hujus rei ehevat.
Ai^guinenUs qualiior uliiur : quod historia ex libro
supposito sil hnustu, Actis Pilati sciliceL Quod reli-
gioiiis curam nulluiugesserit Tiberliis, undeSuelonio
dtcilur circa Deosac religiones negti^eniior ; quodSe-
naius Romaiius siib Tiberio ad vilissimam adnlatio-
nem prolapsiis , ne hiscerc quldeiii contra Principem
ausus fuisset ; quod ex cliroiiologia paieat, Christia-
num iiomcn eo temporc vix notum Romae fitisse. Qui«
biis addo infensum poiius Tiberidm ut Jadaeo , ita et
Chrisiiano nomini fuisse, utclare patetex Suetou.
cap. 56 ; Externas ctsremonias, Sggptios^ Jndaicosque

cttm primpitiva

mtlJlLlANl J9i

stifTiagii sui (a). Sena- A loribus c|irisllanorum. Consnliic commeniarios ves-
los, (jfuia non ipse probaverai, respuit; Gsesarin tros;ilUc reperietis prlmum Neronem <6) in hanc
sentemfa mansil , comminatus ^'periculum accusa- sectam cum maxime Romsc orieniem (c) Cxsariano

COMMENTARIUS.

i^ini tdfnpe$(fmi. Jndaorwn jnventtttm per tpeciertk
9acrmmti in provincias §ravlori$ te^H iHstribmi , reli-
quo$ gentii ejtUdem^ vel $imUia seciante$ Urbe mbmovit^
sub pana perpetuce servitulis^ m$i obtemperassent. Hic
per similia seclantes nuUi nisi Cliristiani inieUigi pos-
sMni. Sivero atiquando currosior Tiberius, privaius
adliuc Khodi agens, Diogenem, Graminaiicum, dispu-
tare Sabbatis soliium^ ut nnrral Sucton. cap. 5i ,
audirefuit avidus, liuic de (^liristo opinioni niliit [ul
quidein puinb.tt Torrentius ) coiirerre potest. Conira-
rnim enini docet Suetoniiis. Et snne creduli nimis fue-
runt et simplices prisci illi Palrcs , qui oblala qu*-
cuin(|ue avidc arripicnles plumbeis saepc glailiis pu-
gnarnnl. Hav.

H^ nudficior subinde oc pracier solitiHn vi repen-
tinu allercandi in veieres Palres abreptus, Haver-
campius inleiidere non dubilavii. Quonam amabo ju-
ft ? Sub lcciore judice lis esio.

Porro mulia sunt ac prwclara Vcteriiw , noc jam
nUa sane creduliiate vel simplicilate nimia, plMUibeo-
vc giadio despicabiiium testimonia, quibus bxc a Ti-
berio ad Senalum de morle stupenda Ciirisli relaiio
connrmatur. Exslal enimvero lestis in memoria bo-
yninnm primus S. Jusiinus martyrin Apologia ad Im-
pcratores priina, Romae et propemodum anle fores
Curia! dala , oculis subjecla bosiium sedula invidia
nudieulium, quibusbanc faciUimam redargueiidi aciii
falsum revocandi ansam dare noii poluit taiitus exi-
miaquc rerum noiilia Auctorcoiiimendaius. Tesiiscsl
ab Ipso secunilus iiec impar bic noslcr TcrtuUianiis,
acc\ii"alus cx omniuin confesso rernin veiusianim
inila«;nior , ac prxfato! iraditionis adeo peciiliariicr
ccrliof, ui scrnel cl ilerum idcin in scriplis quamlalis-
simc cvulgaiidis, invidia quam infcnsissiina lei^endis
ConsciipserK ( cf. S. Jiisiin Apol. i. n. 55. Tertull.
apologei.v.id. XXI.). Teslcs prailerea babuimussibi
coniiuuo succedenlcs , albumque suuin singulis sx-
culis calcnlum adjiclontos , Euscbium ncinpe Cacsa-
ricnsem , S. Joaun »m Clirysosiomum, Orosium Au-
guslini disctplina edoclum « Grcgorium nostrum Tu-
ronenscm , luni Ccdrcnum , Niccpborumque, caelc-
rosqiic InfeHoris ;cvl ncrmullos. ( Cf. Euseb. Hisi.
eccles, lib. \. c. 2. S. io. Cbrys. hom. 26. Ep. II. ad
Cor. claliosvcll.collaiosapudNal. Alex. sect. l.c. lY.
etJ.C.Olton.l.deS.Justin.scripliseldoctrina,p.410.
nol.45:).— lino ipsiiiiel suffragantnr genlium scripio-
rcs, IMiiiius ncmpe cum ex illius eplstola ad Trajanum
constal id praesidibus moris fuissc quiccutiique in pro-
vinciasua accideiant memdranda ad impcratorem de-
fcrre; lum Suctonium, a quo Tiberium , liciet circa Deos
ac religionem negrigcnliorem, fuisse nihiiominus au-
dieiidi jDdat)s Chrisiianosvedisputantes avidum accepi-
inus; luin demum Lampridium ab ipso llncrcampio
laudaium, nccobscure innnentemquamsoUicitcplurcs
Caesarcs,qu3D Cbristianis inlercsseni,investigaverint.—
Nec insuper arduum est qua;libet pr%atfata Tanaquilli
Fabri Ha^^ercampique argumenta rescindere. Nam ad
prin^um, subindeoccunlt, id banc TertuUiani senlcn-
tiam, nullam erui cx emcntilis Pontii Pilati actis quae
circumfcfuutur, imo vero ab inslrumenUs Senatuspu-
blicis ac diurnis dcpromi : quod sane tam audacter ,
nisi babuisset pcnitus in compcrtum, affeiTe noii
sustinuisset. — Saiis ad secundum, prrclaudatis mo-
do aucloribus paganis , facium fuisse vidciur et insu-
percx eodcmSueionio noverinius,niliil, vcl impcranle
Tibjprio, accidisse sive parvum sive magnum, ut pu-
blicis , piivalisTe rcbus, quod non fuerit ad Scnalum
Gontinuo relatmn. Ad terlium, memineris vclim jam
Tibcrium, secnsircetconsulente senaiu ac deprecanie,
respuisse templa , Juraque Divina qux neminl proi0'

de, ipso superstite, a Scnaiu conferri par erat.

Nihit vero eo loci facere chronologiam Hquel, cum
de ipso Clirisio in Judtea oasso el coram toi testtbus
redivivo , niinime vero de nomine Chrisiianorum
serius ociusve nuncupato ngitetur. — Nec demum dc
grato HrfeBseve T\b!er\\ inquirendam est lemfmOf
dttinifiodo et reipsa constat variuin fttisse , ad nova
insolitaque pronum , nec proinde a siupnda rerura
in Judoia gestarum rielatione arrectis auribus audicnda
alienom.

An vero, inquil Doctisftimtts'Manfti , scripta haec
Pilati ad Tiberium modo supersint^ incerlum. Neque
B enimPseudoUcgesippusquilitteras Pilati adTiberium '
recitat iu sua epitome libri Josephi de bello Judaico
tam asserta auctoiilas esi ut a nobis fidem exlor-
queat. Multo vero incerlissimuni si forie supersintin-
ter mulla et varia td gencris scripta et ex mss. velustis
codicibusevulgata,genuinum quidsit, quidve spurium.
Ilorum aciorum exempla plura collegil Jo. Alben. Fa-
bricius in codice apocrvpbo Nov. Testamenl. part. I,
p. 298 et part. IV , p. 456. AUud cgo ab bis fabri«
ciaiiis plane diversum (quantum fugienli oculo inspi-
ccre poiui) iiaclussum in vctustissinio codices<ecuIi
VIII, quod, Deo dante, cum per otiuin licebit inihi ,
doscribam ct in anecdoiis quse meditor, suo tempore
evulgabo. Edd.

(a) Cum pra!rogativa suffragii suL Sane quam miran-
dum [si vcrum 1 in lioc principe, qui omnia ex Sena*
tus aiiciorilale (acere velle viderelur, simulandimirus
arlifex, ut passim describit Taciius Hl. et lY. Annal.

Q cujusr|ue scntciitia in simili casu de libris Sibyllinis
praevaluit. Helatum inde ad Patres a Qumiiliano Tri^
buno plebi de libro Sibgllm , qncm Caninius Gallus

S)uindecim vir recipi inter cwteros ejusdem vatis , et ea
e re Senatunconsultnm postnlarat. Quo psr discessio-
nem facto^ misit litteras Ccesar nnodice Tribunum iucre*
pans, ignarum anliquimoris ob juventam, Gatto expro'
brabat^ quod scientioi^ ccercmonlirumque vetus , incerto
ductore , anle sententinm collegH , non ut assolet , lecio
per magistros ce$timatoque carminCy apttd infrequentem
Senatum egisset, VI. Annal. 12. TcrluIIiano adhxrcl.
Christopb. Ccllarius Disscrl. XIV. IIav.

(b) Primum Neronem, El Hrcc quoquc ad verlmni
dcscripsii Eusebi)is et in Commcntarios suos de IHst.
Ecclcs. coniulit, ut notayit Junius , addito insigiil de
auctorc noslro testimonio , qui postquam omuibus
flagitiis infamcm Ncroiiem ostendil , ila orditur : ^is
igitur omnibns deerat , ut xpse primus ex Imperatoribus

^ romanis etiam in ipsum Deum impietatis arma conver-
^ teret, sicut TertulUanus vir scriptorum nobilimmus, re-

(ert , dicens : Consutite, etc. Ilieronymus in Chronico
Cusebiano. PHmtti Nero super ofnnia scHerasuaetiam
persecutionem inter Christianos facit, Noster quoque
itcruiii c. XV. adv. Giioslicos: Yila$Cw$arumle§imus:
orientem fidem Romasprimus Nero cruentavit, Indein-
tclligc istud Orosii , qui ubi Ub. VII. cap. 8. de per-
secutionc sub Trajano facta verba fccit , addit : Ve-
rumtamen continuo Romce aurea domn$ a Nerone tot
privatis publicisque rebus intpensis condita , repentino
conflagravit incendio : utinteHigerelmissa eliam ab aHo
fcrsecutio in ipsis potissime monumenliSi a qno primum
cxorta esset , atque in ipso auctore puniri, fecit vcro
amolicudoe invidijc causa.quam inccnsa Homa conflari
sibi videbat. Hav.

(c) Cum maxime Rom(e. MS. Fuld. maxime Romw,
Rben.etPam. tum maxime Romw^ id cst temporcNe-
ronis.^on placet; sensus est, iion alibi niagis, quain
Romaebancsectam suos sectatores iiivenissc : qucid in-
nuere videtur Tacitus XV. Annal. 44. Rcpressaque in
pros$en$ e^tiabilis superstitio rursus erumpebat , non

*** APOLoefiTICllS. t9l

«IMta («) ferocisse. Scd tali deaicalore (ft) damnatio- A resttlutis' etiam qnos relegavcrat (f). Tales semner

nobis inseciuores (6), injusli , impii, turpeS, quos

n\% rtostrA diam gloriamur. Qui enim scii illum, in
telli^re poiest , non nisi grande {c) nliquod bonum d
Nerone damnalnm. Tenlav«rat et Domiifanus, portio
(1) Ncfonis (2) {d) ite crndertiate {i); sed qua
(4) ct homo (e), ftcile. coeplum (S) rcpressit ,

\ Prsenoinine Ner. Paris,
I Praemonitu NeroQis Womv.
I Eanidem crudelitatem Wouw.
I Qula Pflrw. quid? Wotiwer.

et ipsi damnare consuestis, et a quibus damnatos re-
siitueresoliii eslis, Caelerum de lot exindc principibu*
[ usque (7)] ad hodiernum divinum humanumque s^-
pienlibus {g), cdiie aliquem debellatorem (h) Chris-
LECTIONES VARfANTES.

(5) Receptum Paris.

(fi) Perseculores Wouwer. ' *

(7) V^ue abesl Paris.

CX)MMENTARIUS.

' ' I i. ^ . _. ^. . i> ?'^ ^^ perseculwnem, quam adtersnni Ecctesias ttqfhni

^I^.l}!^fr^?^^°'\!^. ''^'^.^} htWilpctoproomni ^ M^erat, datj^s msum compescuitedictis : Hccc qmdem

!ns!runicnloactipiiur, quo mors inferhir. Nam nond\i-
Wnm qn^nTorinlHanns !Oq«aiur,cum r^peciii ad Pe-
trmn^iPiuIuin :atquiPetrus non glatiio vUam finiit.
L\c.

(b) Tall dedicatore damnalionis noslree. Dixit dedicato-.
rem aitclo: em,insiitutore primum.Iln pomitentiam dedi-
caverit, i. e. priiniis instituit, lib. de Poenit., c. 2. el in
hoc apolog., cnp. 12. in patibnh primum corpus Dei ves-
trideaicntur, idesl inclioalur. AdScptimii noslri verba
ro8pexilSulpiiiusScverus,cuin scribil iii Hisioria Sncra
lib. II. Pauli dcduclinnein Roinain raclam JSerone
hnperante : qui non dxcam Regum, scd ommum hominum
el velimmanium bestiarum sordidissimus^ dignusexstitit^
qui persecutionem in Chmtianos primus iitciperet. El
mox : Jii$ pi^mus Christianum nomen tolkre aggressus
eit:quippesemper inimicavirtutibusvitia snnt, el optimi

qiiiqueabimprobisquasiexprobrantesaspiciuntin' :nam- .. . . -,....

queeo temporednina anudUrbemreligioinvalueratAlKy. C '^rV* ^^^"esqne restitnit. Cuni ilnqiicconslci non Oo

nmianum. saevnm ilUim ei snnguinarium , sei! miiis-

Egcsippns.;Cnjus verba recoTinuru posl Eusebium Eo^
naras a«que Nicephorus, scrilmnles Domiiianum xurk

flr*uyacJtA *j>o'<tTav/««T05 rdf x«t« t^5 Ey.xiTj^tes Jtwvjuav

I. e. edictoedito Ecclesice persecntionem repressisse hr-
ter hos rclegltos qnoqne Eusebius et ex ilb Hiero-
nymus narrani F/«wflm i)omj7i7/flm Fiavii Chmentis
tonsulis ex sorore neptem in insutam Pontiam releqn-
mm, quia sd Christianam testata sit. nd annum MMOX.

,15^^ ^J^vio Clcinenle ct ipso a ChHsii ^acris hninl
alieho, p^niriieli Vr^o Impcrnioris nos plurn ad e. XL.

II. Al Nerva^ reciius trlbuii Orosius lib. VIL cnp. 7.
Hitprifnoedictosuo cnnclos exnles rev&davit. lindetl
Joannes Apostolns finc aenernli indnigentia Uberatns
Ephtsnm rediit. Et Xi^hilinus in Ncrva : 6 ^spcbv.^ rcb^Ti

»/5lvd;«lvOU5 iit &7fieEl« «JiJTxS, KAS TOU,- '^£UV0VT«5 KdLTY.yAyS,

1. e. rferva eos, qni rei factieranl impietatis tinlclligil
thnslinnos, nt suprn ex Dionenlicubl nolamus ) ah-

(c) ^on nisi jjrflnd^.Qui nihil laudnlwi, nisi grandd
malum. Suctonius de eo c. XXIX. ExHonnnllis com*^
feri, persuasisvmum Imbuisse eum, neminem pudicum,
aul ulla corporis parte purum esse : verum plerosque dis-
sintnlare vitium^ et catliditate obtegere : ideoque pro-
fesfis apud se obscoemtatem^ cwtera quoque coneessisse
^eiicia. lujo dc quo portento rccem nalo , ominosa
vox Domilli patris excepla e>l, intergralulationesami-
corum negantis^ quidquam exse et Agrippina^ nisidetes'
ta^He , H mato puhUco nasci poluisse^ ut narrat idein
ibid. cap« 6. lUv.

(d) De crudelitate, Hu*c vera est e^ germnna leciio>
qHam cenHrmat nosier c. XI. Quot tamen potiotes
viro^ apud inferos reliquistis : aliquem de sapien{ia Sd^
cratem , de juslitia Aristidem, de militia Themistoclem,
de iublimitale Aiexandrum, de fetidiate Polucrattm, de
eloquenlia Demosthenem , et aliis locis. Haud vero

frusira addidit de crudelitale , in illa enim sc oslendil D V

simuni senpm NerVnm Cocceinm revocasse relegaios,
non immcrilo summtis Scallger in N. ad. Euseb. p.
z05. Teriullihni h!)C Tp(i)/i« fivrnionxo') notat, aut illo-
nim qiios sequllur : n qun cnlpa dociissimum Pati-em
Iiberabis, si cniu Coilit^e Vaticano toium hoc e;(pim-
gas. Si-vero mihi nliqnid dcnToiidum, scripsil poiiHS
aucior testituistis; non, restitutis : qnt)d scquenlia con-
iir}ii;\nUaqtiibusdamnatos restitnere «di/f e«/M.Uliiadt-
cat Domilinniim non ad (incm usque ajque acricerChri-
stianosesse persccutum; imo Pop.Kom. posiea rcdiluhi
exnlibus indulsisse. Rcs ciMie clara esset , si ita in
MSH. ctstnrci, svd N&i^abonus faciietceptnm repreasit,
restiiutis ttinm)itto9 rf^r^jfrti^rnrlllc cerfe lamkinsslmns
Princeps fuii, qui cuncta in mellusmnlavli , ^ilacidus
et iiiilissiinus appellatus a Maiiialc lib. Ylll. ep. tO.
Quania quh^s placidi, iania csl fecundii Nerva»,

portioHcni Neronis , iii rtlif|ui8 vitiis magis homo ^ ut
nioi^suhjccit. Natiiram hanc ejus evidenler docet in
illo moscamm captandarum Horario. Suetonius cap.
3. qiii etiam cap. 10. ila de eo iequilur. Sednequein-
riementitB , neipte in abstinenfice temre permansit ; et
iamen aiiquanto celerius ad smvitiam descivit quam ad
cupiditatem. £t cap. 11. Erat autem non sotum magnm
9ed ef caliidce inopinata:que swvitia^^ clc. Hav.

ie] Quaet homo. H.xe est optiina lectio quam editi
et MSSi meliores agnoscuot,etiam L. B. cum in Fuld.
siC quia hom» et apud Rbcn. quia et homo, minus sin-
cere. Uanc cnim scripiuram confinnat ipse inira cap.
30. SeittHl quis illis dederit imperium , sciunt qua ho»
mnee, PeCron. nam ethomo sum, Yult dicere Tertul-
Iwmis Oomiiianum , qui noii instar Neronis omnem
plafic femiiaflicatein exuerat^ tandem mutasse senten-
ifam. ihv.

(C) RmkuHs ttiam quos relegaverat. Ex Egesippo
(ex m nosier) pariier et Tcriullianus repetii; h^c
Eos^biud Uist. eccl. Hl. 20. Ad hwc DQmitianus, cum

Conligit Ausoniae procerum niilissimus aiilaB
- Nerva, licet loio nunc Helicone frui.

Expressc ifl/iMs iVervrt diciiur Syminacho I. 13. Ad
quic fclicia lempora aspirat nienie ideni pocla , dum
in cnsn columbic quic delapsa cratiu sinum ArctuHai
inlcr alia hacc ludil lib. VlII. 32.
Si meliora pige fas est sperare sorori,

Et dominum uiundi flectere vola valont.
lla^c a Sardois tii)i forsilaa exulis oris,
Fralre reversuro, nuntia venil avis. Hav.
(g) Divinum hHmannmque sapientibus. Summn Inus,
quam JosepUo quoquc Jacobi Palriarchic ftlio auMig
cst tribncre Trogus PompeiuBi uobilissimus scripior,
si cjns sunt vcrba ^ qiiae leguntur apud Justinum,
XXXVIv 2. Nam et prodigiorum tagacissimns eral ♦ ei
somniorum primus inteiligentiam condidii, nihilque
divinijnris humanique ei incognitum videbatur. Hav.

(h) Debeilatorem. Bx oppj)slto protecioreM ostendit
quid per debethtorem inlelligi velit^ non •cil. extinc^
torem, sed aggressorera , porsecutorem. Eodem vero

^5 TERTULLIANI 294

tianoruni. At nos e contrario cdiimis prolcclorcm, si A palam dispcrsil (rf), adjecla ciiam (e) accusaloribus

ruierui (tf) M. Aurelii gravissimi imperaloris requi
ranlur, quibus ( I ) iliam germariicam silim ( b )
chrislianoruni forle mililum prccalionibus impelralo
imbri discussam conleslalur. Qin sicul non palnm (c)
ab cjusmodi hominibus poenam dimovii, iia alio modo

(f) TWamabeslParis.
(i) Exsequuotur Haverc,

damtiatione, ct quidem tclriore. Qualcs ergo lcges is»
t.T, qiias ndveisus nos soli exscquuntur iiiipii (2), in-
justi, iurpes,lruces,vani(5), demcntcs? quas Trajn-
nus c% parie frustrattis est velando inquiri cbristianos,
quas miUus Adrianus (/), quanquam curiositatum
LECTIONES VARIAiNTES.

(5) Varii Paris. truces abeU Hacerc.

COMMENTARIUS.

ordine hosa Tertulliano nominalos Iinperatores col-
locat Theodoreuis, nisi quod contrario censu hosom-
nes pcrseciiiores Ecclesiae vocel, quan tamen dcbel-
iar^t exstiiiguere ncquivcrint. Convenient autem, si

impetrala , quum nli laborarent, Hiic pcrtinet Jupiter
ilie Pluviiis , cujus icoiiero ex Ciluinna Antouiatia
dediinus et de quo propedtein singularttm Disserta-
lioiiem prailo subjiciemus, quam confer , si placeC

dicas id, quon res est.iectequidcm omiics, non vero nconemhiincpassijhediiurovideas vclim nempe apud

i, ut Nero, ut Domnianus, fuisse grassitos. h ^ Bi
itaquep

aperla vi, ul Nero, ut Domniauus, fuisse grassutos. U J

itaque p. 126. Td»^8iait<fl*;/T«x*iT«Aw;»v, ClC, i. G. At

tfgei quas nostrl pUcmores et publicani , quaufue sutor
tentoriorum tulerunt ac proiUulgarunt , non Caius, nan
Ctaudius dissolvere potuerunt^ nec qui eis succ*issit iV«?-
ro. Iiic emm tametsi duos optimos legislatores sua imma-
nitate prostraverit ; Petrum namque ac Paulum interfici
jussit ; at certe, quas iUi promulgarunt leges , miiitifitf
sustulit. Non d^ique Vespasianus, non Titus, non Oo-
miiianus ; quanquam multis ac variif machinationibus
easoppugnare contenderit, multos enimde medio susiu»
lit, qui u legibus illis addixerant , omne tormentoruin
genus contra eos inlendens., Trajanus insuper atque
Adrianus', magno seapparatu coniraeas leges instruxe-
runt. Ac Trajanus quidein Persarum potentatum dissol-
vit^ Armeniosque Homanorum (rmno subjecit; Scythicas
pragterea nationes coinpulit sceptrissuis parere: pisca-
torum tamen nosirique sutoris leges abolere non potuit.
Adrianus vero,urbem Judaorum, a qwbuscrucifivusest Q absolvntur^ etiamsi probetnr id esse quod ei objicitur \

Christus^totamdiruitetevertit:at eos^qui inChristum '''••—••- ' -•-•--. i.

eredideiunt^abducerea Christi servitute non potuit. Hav.
(a) Litterm M, Aurelii. Hieroiiymusad aiin.Ciiristia-
nse aer;e CLXXIV. Imperator Antoninus multis adver*
sum se nascentibus bellis saspe ipse intererat, scepe duces
nobillissimos destinebal , in quibus semel Pertinaci, el
exercitui, qui cum eo in Quidorum regione pngnabat^
sili oppresso , pluvia divmUus miasa esl : quum e con-
trario Germanos et Sarmatas fulmina persequerentur^
it plurimos eorum interficerenl. Exsiant litterce M. Au^
retii gravissimi ImperalorU, quibus illam Germanicani
sitim Christianoruin forte mititum precalionibus impe-
trato imbri discussam testutur. Ad ({uem toctim omiiino
videudus Scaliger, et juJicium ejus de siipposltis quie
liujus Imperaioris nomine ad rinem Apologetici Jus-
liiii circumferuntur. p. 222 et223. qiii et huiic Oro-
sii locum adducit : Exstare etiam nunc apud pterosque

aron. ). Hav.

(c) iVoit palam. Marcus Aurelius et conscienti» suae
satisfacere ei icgibus nihil detraliere voluil. Itaquc
ne accusarentur facile, crucem delatoribus conslituit,
cum taiiien accu.satos et convicios , fidemqiie ab-
nuere recusantes pcr leges min ccria maiieret. Pes-
sime itaqiie rd iio/i stisiulcrunt nonmr.li , ul Rlieu.
Huic rei valde :vf>ine est , qtiad occurril in libro Es-
tber. cip. VIII. S. II. iii perditi>siiu<> Jiid:corum stnlu
ei felici exitu periculi, ut clD.tnicl. III. 29. Hav.

(d) Dispersit. Id est friistraius cst , aunJhiiavil, in
venlos disjecit. Hav.

(c) Adjecta etiam. Exslat hnjiis Impcraloris rescrip-
luin ad Asiuuos apiul Euseb. iii lib. IV. Hist. Eccl.
ca]). 13. quod quoiiia ii loiigiiisculum , iiide petant
studiosi, iii fiiie h.cc habentur : Quod si quis persistH
hujus modi hominibus affsque ntlo criiniue movere ne-
gotia , itle quidem qui delnius pro hoc iiomine fuerit ,

Christianns. Is autem qni crimen oblendit , rens poena
ipsius, quam objecit, exisiat. Ald'3 cpisud iin Adriani ,
qiKC mo\ repneseiitabibur. In itio Kescripio vcro Au-
relii faiso pontuir absobiiio Ciiristiaui. Ilie enim non
alisolvebatur« si constaiUer riJciii dcrciidt;rct, scd iie-
cabaiur> ut patcl ixcsnplo Apolloaii apuJ cumdmi
Eoscliiom Hist. Kccl. v. il. ci videre c»t apud He-
ralduiii . at iiou facilo acctisabaiur , meiiieute dela-
torcccriissiinnin uieiiaai.Sed iii istisR*'Scriptis multa
fraiis d.imliiaiur. itaipie , ul Plinii iiiar vcrbis ex in-
signi iilo P.iiiegyricO Trajan.) dicto : At tu , Ccesar ,

quam putchrum speclaculum nobis exhibuisti, cum conii
git desuperintueii detalorum tupinnora retortasque ctr^
vices. Agnouebamut et frnebamur, cum velut piaculares
publico! solticiludinis viciimft, supra snnguinem noxiO'
rum ad tenta suppticia gravioresque pwnas ducerentur^
eic. Verius hic priiiceps quam apud Sueloa. lu Cal.
liJterai fmperatoris Antonini ttbi invocatione nominis tv cap. 16. perditus ilie negavit se detatoribns aures lia-
Christi^per milites Christinnos et sitim illam deputsam, bere. Nain iit pulclire apud ciiude.n Doinitiaiius , seil
et cotlaiam faletur fuisse victoriam. Hav. n mJum cfTeratu», cap. 9.*Princeps^ qaidelatorem non

(b) GVroiamcam si(im. luiiuicum excrcilui maluiu, castigat, irritat. Dequibus vere afiirmal TaciUH^se

quoJ lameu saepe contingii , Cuitius nonunoloco,
Lucautis lib.' IX. de exercilu Catonis in deserlis Li-
byx, apud qiiem Afranius et pelreius in Hispaiiia ob
iilom iiifortuuium casira tradere viclori Ces.tri coacll
suiit , ut latiiis pocla cxoqtiilur lib. IV. Gcrmauic:e
hujus siiis, cum Marcus advcr<us Marcomanhos co-
pias dticerel, memiiiii riirsiis Aucior iii Ub. ad Sca*
piilam c. 4. Harcus quoque Auretius in Germanica
expeditione Christianorum mititum orationibns ad Deum
factis , imbres in siti itta impctravit. Quomodo non ge-
nicuiationibus et jejunatiombus nosiris eiiam siecitatcs
iunt deputsa; Tunc et populus acclamant Deo Deorum^
et qiii sotus potens, in Jovis nomine Deo nosiro testi-
monium reddidit. Invidentes tamen gloriae Christia •
norum geniiles , ab illis hoc decus amoliri coiiaii
sunt. Itaqiie moribus sanclis Aureliiipsiiis tribuit in
Vita ejus Capitolinus : Fulmen de coeti precibus iuis
contra hoslium machinamentum extorsit , snis pitnvia

genus hominuin pubtico exitio reperium . et poenis qui'
demnunquamsaliscoercitum. Anual. IV, 30 Hav.

(0 Nnltus Adriamis. Hiiuc post Vespasianiim col-
locat .Modiana Cotlatio , approbaiiie Juiiio. Noii vero
SiiMl divellendi , q'ii ab aulii|uilaie , ul iiisignc bono-
riiin par , scinper fucruul coiijuocii. Giegorius Na*
ziaiizeiius invectiva sCcunda iu iulianuin ait, illum
Ti ajatios iilos ct AJrianos sibi proiKisuisse, quorum
pariter et cautio in periculis viiaudis etauiTnima-
gniludo in coiKeinnentns admiraiioni e^se solebat.

irpd; ToWf inquit , /9>lir>t>iKi{you;, xal tovj Aopcivouf. S»f
oxi/^ ^TTCv TiSc a^d^cioc; , x6 a^sxXic j9av/uMe(<ro. Et ita

passim junguultir. Metius Faiconius Nicomachus in
oratione ad Taciium , Imj)eraiorem electuin : Imitare
Nervas, Trajanos , Adrianos, apud FHavinm Vopiscum
iu ViU Tacit. dc quo et iti Floriani Vita de Probo :
vir Aureiiano, Trajano^ Adriano, Antoninis, Atexandro^
Ctaudioque prceferendus» Imo $i Lampridio ttdes a sa*

2^7 ArOLOGETlCUS. 298

omnium explorntor (a), nullus Vcspasianus, quanquam A studentes, magi$ quam ipsi christiam, Deos suos ne-

glexerint ; quod ultimum cum lalius alibi sil exsecu*

Judxorum debellator, nullus Pius, nultus Verus (1)
inipressit {b), Faeilius (i) uiique pessimi ab opii «
mis quibusque, ut ab xmulis, quam a suis sociis cra-
dicandi judicarentur.

turust in fine se prceparat ad diluendas occuUorum
facinorum objectiones falsas.

CAPUT VI.
Arguiiintdm. — Qmn ipsos illos legum et antiqui cre-
patores quam longissime a paternis inslitutis desci-
viste , ostendit : Utpote prodigos, sumptuosos, volu-
ptuarios, immodestoSySuperboSfVinosos^ conjugii osores
factos : qui nee in ipsis religionibus veterum decrela
iervarint, sed peregrinas religiones Romaift advexe*
rint,damnalaique restitiMnt : qni in omnibus novitati

(1) Seyeras. Paris,

(2) Itaque Semt,

(3) Herald., Big., naverc, : cultores; codd, Futd

Nunc religiosissimi (c) legum ei paternorum insti-

tutorum prdieclores (d) el cuUores (3) respondeant

vclim de sua fide et Iionore et obsequio erga majorum

consulta» si a nullo desciverunt, si in nullo (4)

exorbiiaverunt (e), si non necessaria et apiissima

quxque disciplina} obrtieravcruni. Quonam (5)

illae leges(jf) abierunt sumplum el ambiiioncm com-

primentes ,.qunB cenlum xra non amplius in coenam

subscribi jubebanl, ncc amplius quam iinam inferri (g)

LECTIONES VARIANTES.

B ^gob, et Lugd. : ultores.
U) Illo Parisin.
[0) (iuomoclo Jm.

COMMENTARIUS.

crls Ghristi non omnino abhorruit Adrianus ; ut alibi
in hi>€ Commentario ostendimus , pui et idem cum
optimis principibus, ut Nosier, conjungit in Helioga-
halo :' coiHpensationem sibi lector diligens faciet^ quum
legerit AuQUStum , Yespasianum , Tuum , Trajanum ,
Aarianum^ Pium, Marcum^ contra hos prodigiosos ty-
rannos. Rursusque Flavius Vopiscus inter acclama-
tiones a Senatu Taciio datas et hanc numerat : Et
Trajanus ad imperium senex venit : et Adrianus ad im-
^pcrium senex venit : et Antoninus ad imperium senex -
vetdt. Seitus Aurelius Victordenique iii Cocceio Ner-
va : Quid enini Nervn prudentius aut moderatius ? quid
Trajano divinius ? quid prceslantius Adriano ? Quod
quidem et famae litl^ralissimi principis vellicatae a
iionnuUljt , el lectioni TertuUiani verae fuit dandum. ^

Hav.

(a) Curiontatum omnium explorator, Quale studium
iii Bruio quoque laudat Appianus in extremo I. iV, 6
/uj KflC99co$,eic. Cassius quidem in unum bellum intentus,
sknt gladiator in adversarium , nihil spectabat aliud :
Bratus vero , ubicumque erat , visendarum rerum et au-
dieudi fuitcupidus, quippe qui et Philosophiam libera-
liter attiaerat, Q\ix certecuriositasAdrianiobservatur
ab Epiphanio , in Ubello de Mensuris ct Ponderibus ,
qui ubi deUincribus ejus in Syriam, Phoeniccm el Pa-
l^slinain agii, illuin &j^fa ^Oohropx vocat. Hac voce
•uilur Aiici*)r rursus lib. de Tesiim. Animae cap. \.
Nonnutti , quibus de pristina litteratura ei curiositatis
Inbor et memorice tenor perseveravit. GIoss:«MSS. qui-
biis UHUsBarlhius Advers. XIX, I. Curiosus , Faciiii,
dicaXf facetus, docilist tir^.ruus. qu;c cuncla Adrianiis.
Si vero lalis Adriatius , exploratam quoque habuit
Christianorum religionem , quam non persequeiido
Licitus coUaudavii. Imo si (idcs Orosio , aliisquc lib. D
VII. 13. per Quadratuoi discipulum Aposiolorum et
Ariitidtvi Athemensetn^virum fide sapientinque plenum,

tt per Grnnium legatum (de quo supra)./i(>rf« de Chris-
SioHa retigione compositis instructus at^ue eruditus prw-
ceint per epistolam , ad Minucium Fnndmum Procon-
sulem Asiee datam, ut nemini liceret Christianos sineob-
jectu crifmnii aut probatione danmare. IIav^

(b) impressit. A re mililari desumptum, ubi im-
prttmongm facere dicuiitiircohorles , cuin in hosliiim
dcieiii prucursant , eamquc turbanl. Loci apud hisiu-
rictfs, et prxcipue Cvsarein, suiii obvii. Hav.

CAP. V|.— (c) iV iinc rWtgio5i«simi. Posiqnam Icgcs
ipsas ostendit pro utililate ei commodo publico cor--
ngi^routari, deleri, pergit, ut doceat, cas ipsas, qu:e
laudandae sint , male passim observari, adeoi]uo illos
Jps(H conira ilias leges, quas taiitopere crepent, pec«
care. tlhid reiigiosissimi ironice prouutitiiiidiiiu est,
qitoaiodo cap. ix. reUgiosissimam urbem ^n^adarum

Tertulliaiii Ir

vocai Romam.

(d) Nonnulli ut MS. Fuld. legunt ultores, et in MS.
L. B. est ut ultorts, quod dicet exsecuiores poenarum
quns lex minatur. Ila ipsa lex ulcisci dicitiir, id est
punire : nesciens quid sitquod ulciscitur /^x; aique ita
viderc malelicum el ultore oculo observarc. Publius
Syrus versu 348.

Lex videt iratum , iratus legem noa videt.

(e) Ea;or6i(fl»mm(.Commodum occurrit milii, quod
est in Plauti Triiiummo iv. 5. 30.

Mores le^es perduxeruni jam in poteslatem suaro,
Magis qui sunt obnoxiosi quam pareiitcs liberis.
Ese miserae eliam ad parietem suiit Qxse clavis ferreis,
Ubi malos mores alBgi iiimio fuerat aequlus.

Qul idem nimis lepide calidae comparal, mox frigidu;,
Curcul. IV, II. 25.

Quasi anuam ferventem frigidam esse, ita vos putatls
leges.

Sensus est: leges cum primum feruntur, ut ferventem
aqiiamtimcri, postut eamdein aqiiain frigeri*, et abs-
que noxa transgredi. Exorbitaveruni vero , id est a
recta via deflexcrunt. Ila riirsus cap. ix. per quod
exorbitare eos vultis. et cap. xvi. exorbitantes et ipsi a
Judaico more. et lihro do Pallio cap. v. si quid exorbi-
tavit, reformato. ctpassim. Fuilscilicel lempiis, qim
Florus diccret lib. ii. cap. 19. Uactenus Populus Uo-
manui patcher^ egregiusi pius^ sanctus, atque magnifi-
cus. Rlien. exorbitarunt.

(ijQuoniam ilias /e^r^s. Alludit ad leges siimpluarias,
et de ambitu , quas partiin relraclasse, partiiii cx inte-
gro sanxi.^se Aiigtisium linp. icslis est Suclonius iii
Octavio, cap. 3i. Ex quibus dc Licinia sive ccntussi
saiis apte Zephyrus iii sua paraphrasi , sicut et de
Ceiisoria , Miine ox oen^iura Fabricii Liciiiii , juxla Ya-
ler. Max.» Ub. II. cap. 4..decem argenli libras Sena-
tori duniaxat coucciiebat, ct ea qua spcctacula inler-
dicta sunt, ac de diguitalum ingenuorum(|iic iiisigni-
biis , ut pluribus iioii sil upus , quod ad eas i. leges
allinct. Pah.

(g) Vuam inferri gatlinam. Cum po<;lea necplioeni-
copteris siia raritas, iiec psittaris imitainli ars verba
noslra, nec pavoni sua pulchriludo qindquam profue-
ril. Quid miruin itaque, si veleribus ot sanciis viris
iiidigna romano iinpcrio visa est Melolli Inxuria?
quain taxat Sallust. apud Macrob. ii.Serm. 9. epulcB
vero exquisilissimce ; neque per omnem modo provin"
ciam, sed trans maria ex Mauritania volucrum el fera»
rum incognita antea plura genera. Ubi et poiitidcis ve-
tus coena vituperaliir, receiiselurmie iuter inulta gulae
irriiamenla galUna^altHis. Yidendiis Sueionius dc in-

{Dix.)

^ TERTLLUAM 500

gallinaiKi, et eam noa sagmatam (a); q«oe pairi- A»lruebanl(d); quoe (1) digftiialum (e)el boneslorum
€iuHt (6), quod dccera pond» argemi habuissel, pro nalalium insignia aob temerc, nec impune nsurpari
KUigno limlo ambilionia semi^ summotebanl ; (juae sinebam:? Yideo enim et eemenarias eoenas (f), a
' ihealra sluprandis (c) moribus oftentia siatim de- centeni» jaia sesiejriiis dioondas, el in lances (^)

LECTIONES YARIANTES.
(f)ISigoiiatem Paris*

COMMENTARIUS.

gIitTie€aesarumqiiorttmdam. Mar lioiis eiiaiD. lib. xuk
Epigr. 70.

Miraris quoiies gemmanies expUcal alas ,
£t potes hune saevo tradere, dure, coqoo.
El Publius S^rus in mogniftcis illis apod Pelronium
versibus :

Tuo paiato clausus pavo pasciiur, ,

Plumato amiclus auro Baoylonico.

GalUna libi Mumkltca, tibi gallus spada.

Ciconia etiara grata, peregrma, hospila ,

Pietalis cultrix, gracilipes, crolalis Iria,

Avis exul liiemis, titulns tepidi temporis, .

Ncquitix oidmn in cacabo fecit tuo.

(a) Non sQqinalam. Cujus gulae primus artifex Aufi •
dius Lurco. Nosier de Pallio cap. v. qua Anfidiui
Lurco primus sagina corpora vitiavit, et coaclis aU*
vtentis m adulterinum provexil saporem. Itaque Mariia-
lislib.xiii. ep. 62.

Pasciiur et duki &cilis galUoa farina,
Pascitur et tenebris. Ingeniosa gula est.

Doceni rcm Yarro et Collumella. Joottnes etiara Sa •
risbenensis in Policratico, sive de Nugis Curialiiim ,
Vnrronis ista cousiderans, de temporum suorum in-
coniinenlia addit : Nilnl autem eorum luxus jam habel
notam^ sed est civilitaiis insigne , quicauid incchtivnm
est gulce, Dtcilur vero Cains Annins Fnnnius Uopioi
lege prohibuisse. Temporibus vero Cxsarum pro
mnnere babiium est ; unde Yeius Inscriptio Uomoi in
Yia Api)ia, auam produxtt Reiaeslus. p. 554.
CfiSNAMYS

TI. Cif:SAR»&

AVIYM FARTOR

C. SVLPICrO NYMPHALl

FILIO FECIT.
Rl apud Grulernm DLXXX. 15. cognosdlnr AntigO'
nns Drusi Caesaris AVIUM FAUTOR. Ihio ad privatos
k«iBe luxum traHsiisse doceniur il>idein apud ReinV
siumxxxiii. II. ubi L. Vavi Ambibuii memoratur
AVIARIVS ALTILIARIVS.

(b) Qu(B PatrkiuM, Referi Yaler. Max. Censorem
Fabrici4im» Senalu movisse Cornclium Rnltinnm, dito^
bus coRSttlalibiis et dictalura spcciosissima funcluin,
qiiod tanquam R>alo exemplo hixuriosus, decem pon-
do vasa argeiUea eomparassei : ad hoc exemplum
adspirat Tertuirianus. Lac.

(c) Theatra stuprandis moribus orieiUia. Uiule consi&-
torium impudickuie voeat Hb. de Spectac. cnp. xvi. ei
cnp. X. sacrarium Veneris. 1b qua^ spurca, sa^va, vilia
voliiptalis genera acriter dcclamarunt scriptores

complures in Urbe mimr nrffctt/bmm , et quidquid ad
obscmnilatem et fiagiUotam (Ussolukunque musieam per-
tinet^ uc tantwn ad corruptelum praicipitavit^ ideo in
Repub, quod essenlf qui horum dementiam imitarentur,
Faciiius enim illos, qnos iiiqtiinnt, xqnnt, ct parcm
noxnm eontrahunt awres el lintfuce secnndom Lactnn-
liunu scilicet ut dehuit Apuleius lib. ult. Miles. Quod
facere vetitum ebt, idem et ndspicere vetitum est^ Pcc-
care videlitct et peccaio favere perinde est. Idco nostcr
Tertull. qui io lib. de Specl. ^orfem/flcinorc obstricj-

3 tum spectatorem cum actore dicit, ita dccarcere h»qui«
tur in lib. Ad Martyr. cap. ii. NonwiSes aiUnos Deos,
non imaginibus eorum incurris, non saienmes rm^onum
iifes ipsa eommixtione partkipas, non nidcribus spurcis
verberaris, non clamoribus spectacuiorum , alrocitale
vel fUrore, vcl impudjcitia celebrantium ccederis: nonin
ioca tibidinum publicarwn ocuti tui impi»guni: tacas a
scandaUs^ a tinittiionibMs, a recordationiina maiis, Qua!
ipsa anie oeulos habuit Chrysost. cum dixlt Hom. LXII.
ad Pup. Aiilioch* In Iheutro autem omnia contraria,
riifM, ineptitudo, diaboiicus fastus, effusio, temporis im-'
pendiumy el superfiua dierwnc-onsumptiofy maiaf cupidita^
fts inductio, adniierii mediiatio, formeaiiams gymna"
sftim, uUemperantkescltoiaf turptluiUms exhartatiOf risus
materia, inhanestaiis exempia. Hat.

(d) Staiim destruebmit. Tcrtull. de Specf . cap. x. Ho^
denique modo id genns operis in scecuio evasii, Nam
saspe censores renascenlia cum maxime ikeaira destrue'
bant^ moribus consuientes, quorum sciUcet pericuiumin'

r gens de lascivia providebant ; ut jam hinc eihmcis in teS"
timonium cedat tenienlia ipsorum nobiseum faciens^ et
nobis in exaggeraiionem disciplince etiam humanoB prce-
rogativa, Iteque Pompeitts Magnus, soky. theairo suo
mimrt eum ilUnn arcem omnium turfUuJditmtn extru"
xisset^ veritus quandoque menwria $uee censoriam ani*
madversiottem ^ Veneris asdem superposuit, et ad dedi-
cationem edicto popuium vocans, non tlieatrum^ sed
Veneris tempium nuncupiwii^ cui subjecimus, inquit ,
gradus speclaeuiorum : iia damnatum et damnandum
opus tetnpU tituioprcetexuil, et diseiplinam superstitione
delusii, Et Augustinus de Civ. Dei, n 15. laudans
vclerem Roniam, addit: iUas iheatrales oriesdiH rir-
(ifs romana non noverai, quw etsi ad oblectamentum
voiuptcUis humanw qucsreretitur, et vitio merum irrepe-
rent humanorwnn l}ii sibi eus exhiberi peliveruni. Qiiid
igitur fecemnt Cbristiani 7 Audi Joanncm ^brysosto*
mum in cap. Matth. x. Uoni. 59. Diruemus igiiur om-
ttium locaiudorum,inqmes? Vtinamjam dkruia essent^
ffuamviSf quantttm ad nos aitinet^ jamprident desolata

Cbrvsliani. Salvianas: In iheatris nihii bonum reaim 1) jacent, Nihil tamen facere horum vos jnbeo , quippe

vacttt, qma et eoneiupiscentiis animus el audiiu aures, et
aspectu ocuU poUuuntur. Cypriamis Ep.ii. Ad Doua-
tuin : Deinde morum quanla labes ? quee probrorum fo*
menta ? quee alimenta vitiorum ? iiistrionis gestibus in-
quinari, Joaniies Chrysosiomiis in Cap. Matiboei x.
Hom. xxxix. Malefici autem nonne atkeairaUbus l