Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis ..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at |http : //books . qooqle . com/

luai mmi nmmi

LACTANTII

OPERA OMNIA,

AD PR-SSTANTISSIMAM LENGLETII-DUFRESNOY EDJTJONEM EXPRESSA ;
UUNEMANNI , O. F. FRITZSCHE , N. LE NOURRY CUM EMENDATIONIBUS TUM

DISQUISITIONIBUS CRITIGIS AUCTA :

EDITIO NOVISSIMA,

QVJE OMMUM INSTAR ESSR TOTEST , AD OCTOGINTA ET AMPLIUS MSS. CODICES EDITOSQUE
QUADRAGINTA COLLATA NOTISQUE UBEKiOniUUS ILLUSTRATA.

SEQUUNTUR

Appbndices id scniPTi SS. PP. MARCELLINI , MARCELLI , EUSEBIl et MELCHIADIS,

QCI IN SEXTO TOMO HEMORANTUtt.

LACTANTII TOMUS SECUNDUS ET ULTIMUS.

';,;rvPA'iiisils "' '

EXCUDEBAT vrayet,

IN VIA DICTA D'AMBOISE, rRfeS LA BARRlfeRE D'£NFER,

OC PKTIT-UURTROCGE.

ELENCHUS

OPERUM QVM IN HOC TOMO CONTINENTUR.

Liber dcOpificio Dei. col. 9

Liber de Ira Dei. 77

Dissertatio N. le Nourry in libratn de Ira Dei. 1^7

Disquisilio Nicolai de Lcstocq in librum de Morlibus persecutorum. 157

Appendix de duobus locis cod. ms. hujus libri. 171

Dissertatio Heurici Dodwelli de Ripa Siriga. 175

Liber de Mortibus persecutoruro. 190

Lactanlii fragmenia. 275

Incerti auctoris Phoenix Lactantio tributus. Jbid.

Incerti auctoris carmen de Passione Domini. 283

Garmen de Pascha. 285

Csecilii symphosii iEnigma. 289

Slephani Balusii nolse in librum de Mortibus perscculorum. 297

Ejusdem in duo loca ejusdcm libri duae epistolae. 379

Petrl Diazii sententia de quodamMoco Ladanlii corrupto. Jbid.

Epistola Baluzii ad Diazium. 380

Ejusdem episl. ad Henricum de Noris. 381

Epistola Joannis Columbi ad Gisbertum Cupcrum. 385

Lcctori bcnevolo. 387

De libro hoc judicia el testimonia aliquot. 388

Joannis Columbi not® in librum de Mortibus persecutorum. 389

Nicolai Toinardi monilum leclori. b35

Nolse Toinardi in librum de Morlibus pcrseculorum. Jbid.

Gisberti Cuperi notse. 463

Pauli Baudri not® in librum de Morlibos pcrseculorum. 587

Disscrtatio N. le Nourry in librum de Mortibus persecutorum. 839

Ejusdem disquisiliones dogmaticse in Lactantium. 1011

•••
• •••

r ••• •.:

•• • •
• • • •

. • • •

PATKOLOGIiE

CLRSUS COMPLETUS

SIVB

BIBLIOTHECA DNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMJCA,

OMNniM SS. PATRH, DOCTORDM SCRIPTORUMQDE
ECmESIASTICORDM

qui ab jevo apostolico ad usque eynocentii iii tempora

floruerunt;

RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIDM Q\]M

EXSTITERE MONUMENTOUDM CATHOLICJE TRADITIONIS PER DDODECIM

PRIORA ECCLESIiE SiECDLA ,

JUXTA EDITIONCS ACCUnATISSlMAS, INTER SE CUMQUE NONXULLIS CODICIBUS MAKUSCRIPTtS COLLATAS, PERQUAM

DILiGENTER CASTIGATA ;

DISSERTATIONIBUS, COHMENTARItS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINE.NTER ILLUSTRATA *,

OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLlSSIMAS EDITIONES QVJE TRIDIJS NOVISSIMIS SiECULlS DEBENTUR ABSOLUTAS

DETECTIS, AUCTA;

INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALTTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI

SUBSEQUENTIBUS, DONATA ;

CAPITDLIS INTRA IPSUM TBXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOUEM
DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ;

OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPQIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM
ECCLESIASTICAM POLLENTlDUS, AMPLIFICATA ;

DUOBUS INDICIBUS GF.NBRAL1BU8 LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET UEKUM, QUO CONSULTO. QUIDQUiO
UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRiPSERlT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; AI.TERO

SCRlPTUUiE SACUil) , ex quo lectori comperirb >it obvium qui.nam patres et in

QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRII>TUR£
TEXTUS COMMENTATI SINT.

ED1TI0 ACCURATISSIMA, CiETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, Sl PERPENDANTUR ' CIIARACTERUM NITIDITAS,

CHART.C QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORHFXTIONIS. OPP.Rt M RKCCSORUM TUM VARIETAS

TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SID QUE IN TOrOOPKRiS DECURSU CONSTA.NTER

SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PR;€SERTIMQUE ISTA C<»LLECTIO, UNA METIIODICA ET CIIKONOLOGtCA,

SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQOE HACTENIiS HIC ILLIC SPARSORUM , PKIMUH

AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNKS /ETATES , LOCOS, LLNGUAS

FORMASQUB PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIESPRIMA,

IN OUA rRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESOUK ECCLESIvE LATIN/E
A TERTULLIAKO AD GREGORIUM MACiNUM.

ACCURANTE J..P. MIGNE, ^Uf$ttttm ^OmpUtOXmX IN SINGULOS SCIENTIjE

ECCLESIASTIC^ IIAMOS EDlTqi\E,

PATROLOGyE TOMUS VII.

LACTANTJI' •TOMnfl sEeuRDa^ ei': »LT.mu9.
APPENDICES AD SCRIPTA SS..PP' 1C.4KCELLIN1,MX11CELLI, EUSEBII ET MFXCHIADIS,

OUI IN SEXTO TOMO MEMORANTUR.

PARISIIS, EXCUDEBAT VRAYET,

m riA DICTA D'AMBOISE, PRfiS LA BARRIERE D'ENFER ,
OU PETIT-MOSTROUGE.

18U.

•••••:••:.•;..•::•:••:

••• ••• ••,•.. . •"

•• •!•-•• •••••• ,..

,•••••• •,• ••••••-•• ••••

»•••.•?•.••• •• •*;•!:••••?

• • • ••• •.• • • •i^lZ •• •• •

• ••:•::••• :•,;

Sucrursale, au Pelil-Monlrong^^, de rimprhneiie dc
Vraycl de Surry, ruc de Si^vres, 57, Jiraris.

LUCII GiECILII FIRMIANI
LACTANTII

m mnm mi, m iormatiop homms,

LIBER,

AD DEMETRIANUM AUDITOREM SUUM.

CAPUT PRIMUM.
Pnmmum ei adhortafio ad Dmelrianum.

Quam minimc»iinquielus el in summi-. necessi-
toUbos. ex lioc lii.cllo poicris exisUroare; qucm ad
te radibospcne verbis, proul ingcnii mediocriu»
ttiHt, Demctriane.perscripsi. ui quolidianum slu-
aium meum cl nosses.ctuon Uecssem r.bi.prx-
ceplor ciiamnunc. sed honeslioris rc. mel.or.aque
^ YARIORUM

doctriniB. Nam »i «e In lillerl», nihil aliud quam
Hnguam instruenlibus , audilorcra salis sirenuun»
prscbuisti : qoanto magis in liis \erls , ei ad vitam
periineiitibus , docilior esse debebis? Api.d qucn»
iiunc proliicor, nulla me necessiiaie vel rcl . vel lem-
poris impediri, quominus aliquid excudam, quo>
philosophi noslrai scclae, quam .luemur, instruetio-
rcs docliorcsquo in posierum fiaul; quamvis nunc
male audianl, casligenlurqne vulgo, qnod aliier

NOTiE.

n. nnitleio Dei.vel Formatione hominit. Geminum

SmS Se c««. mH Des. Bnsmi Ba>.l. 158«,
U*; 'S ec WllM.ii «*2. ?""•«»«• ...

PATROL. Vn.

liominem in summis necessiiaii!)us , seu perseciTiio-
iiil)us versatum, minime quielum esse; cum si c*«-
luiiclio el relinealur, solum repeielur quod aniea
aiclum esl, Imc sensu , et tiuam «m. Spare.

Iiaqueresiiluimus, ci , poslulanle sensu, favenli-
Imsque edilis Graph., Gymnic, Crat., Is. ac inss.
Erasm. cl 1 Colberlin»» in quo a pnma manu legi-
lur el • rmcoia recenliori ac nigriori atranienio sii-
Derscripu , sic indicanle secunda manu esse eitam ^
ul in plurimis mss. et edilis : nisi legere malis cum-

alioColberrmoeO*""*- *" ^®''^*^ ^^'^* ®^^ ^'^—» ^""'^
Signo abbreviationis.

JBxcMdam.Ms.Reg. Put.el5rec.r.T/«nd/im; nccmalc.

PhHosophi, Immemor liic Er.isnnis fuil, ciiam a.
Jusiino Marlyre , Clenienie Aleitindrino ei ahis doc-
trinam christianam philosoplmm, el doctores chris.
lianos dici pliilosophos. Demoitftravit lioc mulli*
KorloU. in Cfommeni. ad Jusiiii. Mart. Bun.

ISostm sectce, Eleganter quidem , scd parttra iheo-
Joffice annoiavii chrisiiaiios , quod hunc hhelliin^
fere coniexuil siylo philosophico , (|ucmadmodumi
Boelius librum de Con^olalinnc philosophinc. Sec-
Uim auiem usurpnvit in boiiain parlcm , quod facil.
aliuuoliesTeriullianus, quum idem apud Grsecos so-
nel /larciw, quod nobis sertn; el pios appellal.
samentes, pietalcm sa)nemiam , novnm professiO'
nm clirislianismum. Krasm.- Sed puMulanlibus in^
Ecclesia exiraneis dognialibus , secl:c nomen odio-

sum lieri coepil.— Nostra secim. Alihi imsier secUm»

in malam partem sumpsil, ex gr., Iih. iv Instiiut.

cap. 30, el dc Ira , cap. 2. Ilic suniil lu b<>nam par^

leni ; quomodo Terlullir^nu^ id Apol.>g. cap. 1, 21 et

40, ChrManK sectas orhio. Bdn.
C/i«/ige«<«rgMe.C;»siigarc dixii, nnn pro emcndare

sed pro corripere, sive ila^^cllaie. Lrasm.

«« FIUM. LACTANTII LIB. DE OPIFICIO DEL 12

qwm sapienUl>us cojjveiiU viiram. ei viiia sub ob- A bei, ci quidcm lam sublitrbus, ul oculos mcniis effu-

(enUi nominis celenl , quibus illus aui ineJcri opor-
tuit^ aut ea prorsus eiTugere, ut bealuin at(|ue in-
corrupiuni sapieiHise Bomen vha tpsa cum praecep-
tis congruente prsesiarent. Ego tamen , ut nos ipsos
simul el cxieros inslruam, nullum laborem recuso.
Nequc enim possum oblivisci mei, tum praeserlim,
cum maxime opus sit meminisse ; siotit ne tu <iui<letn
tui, ut spero, et opto. Nani licel te publicae rei ne*
cessiias a veris et justis operibus avertat : tamen
iieri non potost, quia fintiittdc ia codluiii aspiciat.
Meos sibi conscia recli .
Ego quidem iaetor omnia libi , quse pro bonis ha-
bentur, prospere fluere ; sed ila , si nihil dc statu
meniis immuient. Yereor enini ne paulatim consue-

giant, nc possinl bominis provisionc vilari. Surama
^go prudentia esi, pedeteniim procedere; quoniam
ulrobjquesaluti insidet, et offensacula pedibus laten-
teropponit. Iiaque reff tuas prosperas, in quibusnunc
agis, suadeo ut pro (ua virtute aut contemnas, si po-
tes , aut non magnopere mireris. Memcnto ot veri
parentis tui, ct fn qua civil&tc nomcn dederis, et cu-
jus ordinis fueris. Intelligis profecto quid ioqnar. Nec
euini te superbix arguo, cujus in le ne suspicio qui-
dem ulla est : sed ea quoe dico, ad fnontem rcferenda
sunl , non ad corpus , cujus omnfs nitio ideo compa-
rata esi, ui animo tanquam domino serviat, ct rega-
tur imtu ejns. Yas est quidem corpus quodammodo
ficiile, quo animus, id est homo ipse verus contine-

tudo , cl jucuuditas earum reruni (sicut lleri soiet) B itir, et quidcm non a Promethco fctum (ut poetx lo-

quuntur), sed a summo iUo rcrum conditore atque
artifice Deo ; cujus divinam providentiam perfeciissi-
mamque virtutera , nec sensu comprehendere , nec

in aiiimum tuum repai. Ideoque te moneo,

Et repetens iterumque monebo

ne obleciamenta ista terrae, pro mngnis aut veris bo-
nis babere le credas; quae sunt non tantum fallacia,
quia dubia, verum etiam insidiosa , quia dulcia. Nam
tlle colluciator et adversarius nosier scii quam sit
astuius, et idem ipse vioientus, sicuti nunc videmuft»
Is hocc omnia» quae iliicere possunt, pro iaqueis ha-

verbo enarrare possibile est.

Tentabo tamen, quoniam corporis et animi facta
meniio est, utriusque rationen, quantum pusillitas
intelligentiae inece pervidet , expUcare. Quod officium
hac de causa maxime suscipiendum puto , quod
M. TuiUus, vir ingenu singuUiris, in quarlo de Repu-

YARIORUM NOTiE.

ULh. Deesi in ms. Bov. idque sat apte.

Sicut. lu re&tituiexmss. optimo Regio-Pat., Goih..
En».. Merto»., Christ., 2 Coib., Brun., Bov. et edi-
tis Grnph. et CeUar., approbante Walcbio. In unde-
cim iiiss. rec. et omnibus fere impressis erat sic,

In. Deest in ms. Dov. et recte.

Mens. Yirg., i iEneid., v. 608.

Prospere fiuefe. Sic apud Ciceronem lib. i de Offi-
cils , de Foniludine : Atque eliam in rebus prosperii ,
elad voluntalem noslram fiuenlibus superbiam^ fafii-
dium , arrogantiamque magnopere fugiamut,

Repat, Pro irrepat, simplex pro composito. quod
Lactantio est famiiiare : itaque perperam substiiu-
tum irrepal, in sex iiss. rec. et sensim inlrusum in
quinque, et ex rec. edit. Expunxi, uipote adverbiunt
iiiuUIe, siquideni mox praecessit paulatim, quod idem
esl. In ins. Bov. legitur manum tuam repat : sed est
erratum. Ibi etiam subiatum est sensim, ei recie.

Et repelens ilerumque iterumque nwnebo. Lips. 2 et
nonnuIU editi, ex. gr., Yen. 1495, 97 : et repelens-
iterum iterumque moneo, in prsesenti, ut vull Ceila-
rius. Parrh., Ald., Crat., Fas., Gryph., Tom., Tho«
inas., Tliys., Gall. : Repelens iterumqite monebo. Yen.
1471 ei Rost. haec omnia omittunt. Buii.

Habere te credas. Apte Seneca ep. 8 : Ad omne
fortuilum bonum suspiciosi pavidique subsistite. Mu-
nera forluuae putatis? insidia: sunt. Bunrman.— Ha-
bere te credas. Hic loci Erasmus virgula censoria
Lactantium notat, quasi dure boc dixisset; eoquod
habere te credas, idcm sonai quod eredere te credae.
At pace lanti viri piito Lactaiiiium commnni signifi-
catu verbum habendi usurpare , pro possidere.

-. , . ,j Sparkios.

P^detentm. Id est , caute. Praecessit, 5iimma «rw-
prTudentui est. Donaius ad Tereniii Phorm. ni, 3, 19 :
Pedelentim, caute, a pedibus et tentando. Cicero in
Yer. Act. I, cap. 7 : Pedeieniim cauteque; pro Cluen-
tio, caule pedetenlimque.

Procedere. J>ic ex mss. optimis et velustissimis
Bon. et Regio-Put., Bov. aliisque undecim reposui-v

C mus. In 2 rcc. et in vulgaiis est inccdere. In 4 mss.
rec. ambulare ; in 2 aliis rec. verbmn decst.

Saluli insidH. Sic loguiit mss. 2 Bonon,, Erasm.,
Em. et omnes fere edili : quai lcclio bona cst, et vi-
ris doctis placel. In 21 oiss. ei 2 ediiis csl saltus in-
Met. In 4 Reg. ci Bov. ei edit. Graph., salius t«-
tidet.

O/fenmcula. Pro offensa^ verbum insolitum : hic
active f>uinilur.

Latenter. Vocula Ciccronis ei Ovidii. Apposite Cy-
prianus de Unilate Kcolesfai edil. Oxon. et Brcm. fol.
^04 : Plus metuendus cst ct cavendas inimicus, cum la-
ieiiierobrepit, cum per pacis imagmem fallens occultii
accessibus serpil... Ea est ejus semper asiutia, ea est
circumveniendi hominis cteca ei lalcbrosa fallacia. Sic
ab inilio...verbii mendacibus rudes anunas im^uta cre^
dulilate decepit : sic Dominnm ipsum..... tatenter ac*
cessit.

Prosperas. Ita eniciidavi cx mss. 4 Oxoniensibus

T^^i Bov. et ediiis Crat., Graph., Gyinuic. Tornes..

^'Ct Walch. In 7 Reg., Clarom. ei Brun., 4 Colb. et 7

^diiis cst proprlai. Vide seqq. scd el prospera m

apud Ciceronem dc CI.I2.

In qua civiiate nomen dederis. Id est. baptisrao ini-
lialiis fueris. In inss. 2 Boiion., 2 Rcg. rec., Tax.,
2 Colb. ei Baluz., in quam civitatem.

Rntio ita comparata. Ediliomnes, ideo comparaUu
Scripsi ex Goih. ita comparata. Ita quo(|ue lleuman-
nus coqjecii recte. Ad rera confer lib. ii, cap. 12;
lib. VI, cap. 1.

Vas esl quidem corpus qwdmimodo, (Ac. Ilt mss,
Bov., alii vero Icgunt Vas est enim quodammodo fictUe,
. sed iniiius bcne.

Fictum. Bon., Tox., Bun., /krtii.

Puiillitai. Yox parum triU apud pi^batos auc-
tores.

D$ Repubtica libro. Hic liber intercidit ; quem Pla-
tonem imitalus scripscrat Cicero. Ai idem argu-
mentum cuni Laciaiuio iractant Basilius magnus ct
Ambrosius in Hcxanieron, et Theodoreius Cyri epi-

13 GAP. II. DE GENEEATlONfi

Llka libro, cum id/acere lcutasset, aihll pror.sus cf- ^
fecii; nnm maleriam late pauuucu) angUHlis fimbus
teraiinavii, leviier summa ijua^que decerpeus. Ac iie
ulla es&ei excusaUq, 4»ir «uia iocum uoin Xttorit ese-
cuius, jypuse lesutus esi. aec vuUmiat^ro siiM dcruisse,
nec curam. lu lihro enim^eL^Uus prima, ciim Itwi
idem summalim stringeret, sic ait : Hwtc locmn $<uifi
(|M mi/n viiUlur) in iis libris^ jqim le^isiis, ^xpressU .
Scipio, Postea tamen iu libro de Natura deorum se^
cundOy hoc idem iatius exequi couaius csi. Sod quo-
niam ne ibi quidem saiis expressli , aggrediar boc
munus ct sumain milii audacier explicaiidum « quod
liomo diserlissimiis pene omisit intactum. Forsiiau
reprebendas, qiiod in rebus obscuris coner aliquid
disputare; cum videas tanta temeritale bomines exti-
lisse, qui «trige philosoplil nominantur, ut ea, quae £
absifusa proratts atque ahdita i^aiis osse voluii, «oru-
tarentur , ;ic natucam rerum ccBlesiium terceuariim-
gue conquirereot, q\\m a nobis looge roHKHie^ iief «e
oculis CQntrectari , ncque iangi mami, neque percipi
sensibus possunt : et tamen de yiarum onmium ra*
tionc sic dispuuint» ut ea^ quas afferuni, prohaia el
cognita videri velini. Quid esi tandem, ctu* noh« in-
vidiosuui quisqtiaro putet» si rationom oorporis nofllvt
dispicere et contemplari vcdimu^? fiwe|)laneohscitni

YAiilOmili

BELLUARUM £T HOMINIS. U

non est ; ^piia ex ipsis meiBbroruA o£Qoiis« et usihas
par tium singiilaruro , quanla vi pffOvideiHl» quidqiM
imm sii, ioteUigece n^ lieei.
CAHJTfl.

De generatione belluarum et homims.

I>edit enun JuMnini Miites iile Jiosier ac jMiroat
DeusAensum atqueraiioneai; ut«c aoopparer«t nos
aheo esse fMierMos, qttk ipee intelligeiMui, ipse
sensus ac raiio est. €tTleris aiiiroaoiibus quoniam
raiiooelem isUim vim non aaribuit, qiieinadmodum
tamenviui eormn Uitior esset , onie |Mrovidii. Omnet
enuv auis ex se pilis iexji « ^ kkfAikn posseni vim
pniiaarum ae frigontm susiinere. Siuguiis anteni
fenerihus, j4 propulsafides 'inifieius esierttos, sua
peopiia munimeBta constiiuii; ut aut natnrttihut
telis repugoem /onioriUis , aut 4|«ms ^ma imheolllio-
ra , «ubtrahani se perieulis pemioiiale lufiendi , aac
qu9e«imtil,^ viribus, «i oelerllate io4igeai, aBtu
sepnaiegaai, aut laiihiilis sepiani. iltaque alia e^-
nim , vel plumis levibiis in suhltne «uspensa smit ,
vel suffulu ungulis, vel insirucui coraibus; ^t«
husdam in ore arma sunt ^lentes , a«t in pedihus mU
unci ungues; nullique jmiDiiiieiiluai ad lulekm «ul
deest.

mrm.

Bcopiis in Hbris dc Provldentia ; ntque ultimis tem'
poribus, Graiintcnsis iu Gaiccbismo, ct llluslr.
Fenellonius arcliicp. Ganieracensis in eximio de Exis-
lentia Dei Libcllo gallico^

^ihil prorsus ejfecit ; nam» Sic reposui ex mss. 2
Bon., i Reg., Tax.« 2 Golb., Baluz. ei GUrom. in
marg.Ilia vero absunt a 16 mss. et ah ipsa editioneO.
F. Friizsche.Jn omnibus lerevulgaiis,ppo nai^,cat«l.

Leviter summa quwque decerpens. lia vuigali ms. oi
editi : at ms. Bov. legil, lemier sumuia^m qnteque de^
cerpens.

^cipio. Hic, teslc Giccrone lib. i de Legihus, c^
scripserat scx libros de Rcpubiica opliuia.

Oculis cQulreciari. Proba omuiuui ediiorum e|
mss. leciio, si uniun cxcipias Bonoiuenaeiu^ in quo
lcgitur c(m(uert, et ediiioueinfGeUiirii,<iu^qiia repo^
suit conlustrari sine ulla nianuscriptoruui auctoritate.
At contra banc correciioneiu, seu potius deprovatio-
neni, insurrexit erud. Ueuuiannus, ostenditque cx
variis priscornm auctoruni locis, videlicei Tacili J.ui
Aiiiial. cap. 12, Ovidii Melainorpb. I. vi, fab. 7, Au-
gnstin. epist. 3, Greg. Maziaax. Oral. i Tbc(^»g.,
Ucer. Qiisest. Tuscul. lib. iii, Ghr^soslomi UoiniL 3
ad )H>p. Antiocli., probiini esse, iiuo el^ns boc di-
cciidi genus. Sed ct iiou luodo Luinis ci Grxcis ac^
ccpiuiii est , vcruin etiani nos Galli dicuiuis , faire
toucher une chose au doigi et a Cml. Scd el idem lo-
qucndi inodus csi Laclantii Divin. luslitut. lib. v,
c. 91, ante fincni.

A/ferunt. Sic reslitui ex vclcr. odiU -et Gelbr.
cunci. mss. praster recentes duos Golb., i Brun. ei
Bov. in quibus legilur asserunt^ sicui ct in rcc.
ediiis.

Dispiccre. ha rcposui cx mss. 2 Bonon., Tax., 2
Golb., 1 Reg., raventibusReg.-Put. itemque alio Re-
gio, in quibus est despicere. lii recenliorilius undecim
sicut ct in editis, est iiispicere.

Quidque facium sit. Goncinna lectio, qunin rcslitui
cx cJitis quinqiic et mss. !2 Bonon.,2 Reg., Tax.,
rew., Gauc, Ult., 4 Colbcrt., Baliiz., Glnrom., Bnin.,
accedenlilms Rcgio-Putcino, Gotb.ct iLni. iu quibus
legitor qitidquid facuim sit. \n rec4 Reg., 2 Golbert.,

Marm. ct cditis octo, quisque factus sit.

Bedk. Gapnt istnd cuni scqiienti totum est contra
r Lucreiinm , qui naturain in ruciendo bomine iniqui-
tatis insimulal.

Artifex Hle. Sa»pe ilk c4egMiter a4dttur, irt c^, 4,
asummoiUo... artifice Deo; lih. vi Instltui., cap. 88,
odversarius itie mster. BoN.

^«iMiiiN. Id est , mentem , intelleciitffl. Vide noC.
ad cap. 1 percipt senm. Gofrfer iib. vi, cap. 2; Apu-
leius, lih. 11 Mel. pag. ^9 ; At dum retifiosum scru-
pidum.apHd sensum ifi^iim disputo. BuN.

Hatiowdtm istam vim. Ita legitur In tiovem edilb
etiu vet. ncopt. ross. Reg. Put., C^uc. et Erasm.
leawquc leeiiouem probant Galljeus et Walchius. In
i5 rec. cL vulgatis sepiein esi vitam ; in nno Lip-
eicnsi eiBov. rafioita^t7emf0lami>f/afN.

Ante providit. Doctiss. Fi anciiis , pro ante , suspi-
cibalur lcgenduin esse , aptf.

Gmnes emm sms ex se piln texH. 6ic liabent vct.
elopt. inss. Boiion. el Gatic. .nc ediii Grapb., Grat.,
Spaik. quod Erasnms probat : pitis , qui cmii ipsis
aiumalibus iiascunlttr. In j^l rass. et in editis,
]) veliikui ; in Em. et Bo>v. ^ s^ peiiihus texk. Durius
bic usus cst pronomine reciproco ; neqiie enim se
rcCeriur ad Deiuu , sed od oiiimames. Deinde non
omneauimal tcelom est pilts , tittt eiiam pcllibus;
qua)dani enim muniiiuUMr teeio, ut ostrea etiesto-
dines ; quasdam concba , qii.^edam corio, aiia sqiiain-
mis, ali» pennis, alia setis , olia sptnis , olia aeuleis,
alia villis , alia crustis , aHa lamiuis. Il«c copiose
iractantur ab Aristolel., 'iv de part. anim., eap. 16 ;
Pliii. preefat. vii, et Oi>eg. Nysseu. de hoNHuis Opi-
iicio cop. 7. — Qumadmodmntmnen... anteprovidit.
Omnes e?ifiit,etc Ila quoqne Aristot., iv de part. anini.
cap. 10; Lucret., v, nain qwiecumqfic vidcs, etr. ;
Gic. u de Mat. deor.; PluUrob., iili. dc Ft»rt. ; Plin.
pn-cfat. 7 ; Tyr. Maximus, 4)ial. -jrepi vris 2<wxo. ip^-
T(x.; Gregor. Nyss. de bomittis Opilieio, cap. 7.

ISil^OS.

Viiii pruinarum ac frigormn sustinere. Sic reposui
ex vctCiTiuusei optinus inss. S Bonon., Rcgio-Put.,
3 al. Xicg., i Golbert. , Baluz., Gbirom., Tax., Pen.,

FIRM. LACTANTII LIB. DE OPIFICIO DEI.

Si qiia vero in pr^edam majoribus cedunt» ne ta- A sed in animo posuit : quoniam sopenracuum fuit ,

men siirps eorum fuuditus interiret , dut in ea sunt
relegaia regione , ubi majora esse non possunt ; aut
acceperunt uberem gencrandi roecundiuiem , ut et
bestiis , quas sangoine aluntur, viclus suppeteret cx
Illis , ct iilatam lamen cladem , ad conservaiionem
generis, muliitudo ip&a superaret. Hominem autcm,
ratione concessa , et viriuie sentiendi aique eloquen'
di daia , eorum , quae caeteris animantibus attributa
sunt, fecil expertem, quia sapientia reddere pote*
rat , quae ilii naiurse condiiio denegassei, statuit nu-
dum , ct inermem , quia et ingenio poterat arman ,
et raiione vesiiri. £a vero ipsa , quae mutis data, et
bomini denegau sunt, quam mirabiliter homini ad
pulcbritudincm faciant, exprimi non potest. Nam si
'in homiue ferinos denies , aut cornua , aut ungues ,
aut ungulas , aut caudam , aut varii coloris pilos ad-
didisset ; quis non sentiat quam turpe animal esset
fuUirum , sicui muta , si nuda et inermia fingeren-
tur ? Quibus si detrahas , vel naturalem sui corporis
vestem , vel ea quibus ex se armaniur, nec speciosa
poterunt esse , nec tuta; ut mirabililcr, si utilitatem
cogites , instructa , si speciem , ornata videantur :
adeo miro modo eonsentit utilitas cum decorc.

Hominem vero , quem aeternum animal atque im-
mortale fingebat , non Torinsecus , ut caeiera , sed
interius armavii ; nec munimentum ejus in corpore ,

cum illi , quod erat maximum , tribuisset , corpora-
libus eum tegere munlmentis; cum pnesertim puN
chritudinem humani corporis impedirent. Unde ogo
philosophorum, qui Epicurum sequuntur, amentiara
soleo mirari, quf naturae opera repreliendunt, ut os-
lendant , nulla providentia instrucium esse ac regi
.mundum ; sed originem rerum insecabilibus ac solt-
dis corporibus assignant , quorum fortuitis concur-
sionibus universa nascantur, et nata sint. Praetereo
quaead ipsum mundum "pertinentia vitio dant, in
quo ridicule insaniuni ; id sumo, quod ad rem , de
qua nunc agiraus , pertinet.

CAPUT III.

De conditione pecudum et kominii.

Queruntur, hominem nirois irabecitlum et fragilem
nasci, quam caetera animalia nascuntur ; quae ut sunt
edita ex utero, proiinus iii pedes suos erigi, et ges«
lire discursibus, stalimque aeri tolerando idonea esso,
quod in lucem naturalibus induinentis munita proces-
serint : hominem conlra, nudum, et inermem tanquam
ex naufragio in hujus viix miserias projici et ex-
pelli; qui neque movere se loco, ubi effusus est, pos-
sit , nec alimentum lactis appetere , nec injuriam
temporis ferre ; Itaque naturam , non matrem esso
humani generis, sed novercam, quae cum mutis lam

VARIORUM mjJE.

Brun. el Bov. In rec, tamen 5 Rcg., % Colb. ct in C Brun. acin ediiis fribus dee^i pertinentia,

vulgatis , vim prmnarum ac frigora iusiinere, Ast
apud Ciceronem est frigoris vis,

In ea sunt relegata regione. Ita muUi mss. et edili.
Et ita alibi Lactantius uiilur sexto casu pro quarlo,
ei contra. Noniiulli habent religata regione; quidain
religata religione^ ut ms. Bov., sed male. — In eam
iunt relegatn regionem, Erasmus in ed. Frob. 1529,
Gymn., Torn., Bctul., Paris., I5Gi : In eam relegata
iunt regionem. ^osi. vitiose, religata. Goth., Lips.,
Aeiminann., 1465-1524, Tliomasius etseqq. : In ea
retegata regione. Relegare valet amandare , ablegare ,
ugregare. Sacpius cum dalivo juiigiiur. Sic ex Virgi-
lio Lacl. lib. i, c. 17 :

Secrelis alma recondit
Sedibus, et nymphae Egeriae nemorlque relcgat« elc.

fiUN.

Si in homine. Ita restilui ex vetustissimis et opii-
mis mss. 2 Bonon., Reg.-Pui. aliisque 2 Rck., Tax.,

2 Colb. • • • -

KOmini.

Quii non sentiat. Sic reposiii ex omnibus mss. et
vet..editis. Rom., Gjmnic, Graph. In undecim re-
ceniioribus ediiis legitur, sentit, Prior leciio Lactan-
tiana recta est.

Quem, Ita rescribendum est, teste Ileuinannoex
edilionibus 1472, U78, 1513 ct 1515, in aliis legi-
tur quoniamf quod niiniis bene videliir.

Philosophorum. Sciiicet Leiicippi ct Democriti,
qnos secuiiis esl Epicurus, atque Lurreiii qui se-
cutus est Eplcurum.

I nsecubilibus^ elc. Scilicet, ntomis.

Nuscanlur et natasint, Sic, id iiieopiiuic mss. Bov.
atquc ediliones 1472, 1476, 1i78.

Quiv ad ipsnm mundum pertinenlin, lin ciifii omui-
buifere ediiis , uiss, 2 Bonoii., Regio-l»iii., Tax.,
Ulir., Eui., Clarom. a prima manu. Al Erasiuus \n
iiis. codicc a se viso legit» ad ipsum mundum perti"
uentia , deleto quw. In aex vcro Colbertinis, Marm.^

Queruntur hominem nimis imbecillum et fragilem
nasci. Scilicet Lucret. v, sub initiiini , Plin. prajfai.
VII, immerilo lamen et fatue, ut ait Aristoieles, iv de
part. cap. 10, Scnec. iv deBcnef. c. 18, Gal. i, can.
2 et seqq., Plularch. dc Fortuiia, Basil. Homil.lO iu
Hexameron., Gregor.Nyss. de hominis Opificio.ISiCus.
Nimiiimbecillum... quam cwtera animalia. Id est,
prae caeteris animalibus , forma loquendi inusitau ,
. quam vix apud iillum aucioreni reperies. — iViniM
imbeeitlum... nasci, quam, Sparkius quoquo hartc
loquendi formam vocat inusitatam. Reiherus qui-
dem in sup Theatro Plauli, nimis quam cupio , ex-
ponit p/«< quam cupio : sed significat poiius valde ,
admodum, Plura ctiam de lormuia nimis quam.
Gronovius ad Gel. lib. v, can. U , pag. 32S et Bur-
mann. ad Quintil. lib. iv Inst., cap. 2, pag. 336.

BUN.

„ , - ' Y . ' - - -;-"'• ---' ^' '""^ edita... protinus. Eleganter ut... protinut,

Baluz. In undecim rec. et lu editis est, «ip sicut inCicerone, Caisarc et Livio : ut,.. statim;

ut,., contestim ; ut... continuo ; nt... extemplo ; ut...
subito, Vide Tursell. de part. ed. ii , SchwarU , nag.
1099 ; seq. Bu«. ' *

Statim idonea esse^ quod. Subl., Rosl., Vcn.,

1471, 72, utraque 78-1515, Paris., Cral., Frob., et

Gyinn. : statim fdon^a esse, quam, Iterum nove,

inquit Erasmus, usurpavit hanc vocem statim quam,
pro simul aiquc. Non adspernarer, quam Erasino nove
usurpatam dictam vociilam, meinor, nostrum dixisse
lib. VII Iiisiitut. cap. 5 : non statim, quam natus en.

Uommem contra, nudum , etc. Terlullianus do
Cariic Cliristi : Horres utique infantem cum suis impe-
dimcnlis profusum et oblitum. Scneca ad Marciani :
Quitt esl homo ? imbeciUum corpus et fragile, nudun\
t't suaple nntura iuermc, Pmcjevs.

L)bi elfusus est, l*ariiis elegaiiler dicllur fundi^^f'
fundi. Lib. iii lust., c. 19: locus, in quo quisque €•!
effusus ex uiero.

17 CAP. in. Dfi GONDlTIQNfi PECUD. ET HOMINIS. |g

liberaliter se gesserit, hominem vero sic efTuderif, A nonne maximos suscipiunt in cducando labores? nt

interdum atiquid bumanx intelligentix haberc viJean-

ut inops, et infirmas, el omni nnxilio indigens, nihil
aliud possii, quam fragilitaiis suae conditionem plo-
ratu ac fletibus suis ominari : scilicei,

Cui taolum io ?iu restettransiremalorum.
Qnx cum dicont , vchementer sapere creduniur ,
propierea qnod umisquisque inconsiderate suae con-
ditioni ingratos est : ego vero illos nunquam tam de-
sipere coniendo, quam cum baec loquuntur. Conside*
rans enim conditionem rertim, intelligo nibil Acri
db'ter debaisse, ut non dicam, potuisse, quia Deus
potest omnia ; sed necesse est, ut provideniissima illa
Diajestas id effecerit, quod erat melius ot reciius.

Libet igitur interrogare istos divinorum operum
repreheosores, quid in homine decsse, quia imbecil •

tur : nidos enim , aut luto scdificant, nut virgnliis cl
frondibus consiruunt; et ciborum experles incubant
ovis; et qtioninm foelus dc suis corporibus alerc da«
tum non est, cibos convehunt, et totos dics in hujus-
modi discursatione consumunt, noctibus vero de->
fendunt, fovent, proieguni. Quid amplius faccre
hominespossunt? nisi hoc solum fortasse, quod non
expellunt adultos, sed perpetua necessitudine ac
vinculo charitatis adjunctos habenl. Quid, quod avlHm
foeius multo fragilior est, quam hominis : quia non
materno corpore ipsum animal edunt; sed quod ma-
temi corporis fotu et calore lepefaclum, animal effi-
eiat, quod Umen cum spiritu fuerit animatum, id vero

lior nascitur, credant? Num idcirco minus educenlur^ implume ac tencrum, non modo volandl, sed ambu-

homlnes? niim minus ad summum robur xiatis pro-
▼ebantor; num irobeciililas aut incrementum impe-
diai, aot salutem ? quoniam quae desunt, ratio de-
pendit. At hominis, inquiunt , cducaiio maximis
laboribus constat : pecudum scilicei condilio melior,
qood hae omnes, cum foetum ediderint, non nisi pas •
fus sni curam gerunt; ex quo efficitur, ut uberibus
soa sponte distentis, alimentum lactis foetibus minis-
irelar, et id cogente natura, sine matrum soUlciiu-
dine appetant. Quid aves, quaram ratio diversa est,

landi qifoque usu caret. Non«ergo ineptissimus sit, si
quis putet male cum volucribus egisse naturam, pri-
mum quod bis nascuntur ; deinde, quod tam infirmae, at
sint quxsitis per laborem clbis a parentibusnutriendae.
Sed ilti forliora eligunt, imbecilliora praetereunt.

Quaero igitur ab iis, qui condiiionem pecudum suae
praeferunt, quid eligant, si Deus his deferat optio-
nero ; utrum malint bumannm snpientiafti cum imbe-
cillitate, an pecudum firmitatem cum lllarum natara?
Scilicet non tam pecudes sunt, ut non maiint vel fra-

VARIORUM NOTiE,

Tmn liberaliUr le geuerit. Abesi $e a mss. 7 Rcg.,
6 Colbert., Clarom., Cbrist., Merton. ct ediiis Rom. p
1470 et Gmpb. ^

Suii. Abest a Mss. teste Heuman. Abest etiam a
ms. Bov. quod rectius videtur.

Nunquam tam denpere. Sic restitui ex Mss. \ Reg.,
Bonon., Cauc, % Colb. bon% nolae, Baluz. Eaque ( ut
opinor) genuina est Lactanlii leciio, qui non uno in
loco vocula lam utitur cum verbo. Sic Divinar. In-
stitot. Ub. 1 cap. 7 : Tam non muUum a muiis anima'
iibus differentei.

Debmue. Post hanc vocem, expunxi quam factum
<ii, ut glossema inutile, quod abest a melioribus mss.
i4 et a vet. editis Rom., Graph. ct Cellar.

Nihil fieri aliter debuim fiuia Deut potest

mnmn^ etc. An Deus aliquid melius facere possit,
qnam fecerit, et an mundum facere meliorem poiuc-
rit, et possit, quam fecerit, disputani iheologi cum
Magisiro i Sjentent., distinct. 44, ubi S. Thoraas, quaest.
luiic, art. 1 et 2; S. Bonav., qu.Tstio i ct 5; Richard.
ffuaest. I ; Albert p. p., quaest. 77, memb. 3; Alens.
III p., quaest. S^, memb. 5. ISiEos.

Ut jrrotidentimma iUa majeslas, Sic reposui ex de-
ccvn nniiquioribus et polioribus mss. In Pen. esl
prudentissima ; \n 7 est quod t//a, quae voccs in 5
desunt.

Provehantur. In ms. Bov., provehentur,

Dependit. Ita mss. 5 Reg., Goth. Tornes., Colomes.,
Balliol., Em., Cant., 4 Colb., Lips., Clnrom., Brun.
et edit. Rom. 1470, Crat. in marg. et Graph. id est,
rependit^ quod esl iu Regio-Put. seu compentaty ut in
edit. Betul. In 3 Reg., 2 Colb., Baluz. et in novem
▼ulgatis deprehenditf vitiose : reprehendit^ adliuc pejus
10 Marm.

Fcetum ediderint. Ut inf. Lips. lert. Reinim.,
f(g$9un emiserint, Arnob. lib. ii, p. 54, Ex alvis (un-
tUnuar atque emitlimur matrum, Bun.

Gerunt, In ms. Bov. Gerant.

Sine matrtim sollicitudme, Sic legunt Mss. Rcgio-
Put., 2 al. Rcg., Bonon., 2 Colb., Erasm., Baluz.,
Cauc, Lips. ct cuncii fere cditi, Abest mafrimi a dc-

cem mss. rec. et edit. Rom. 1470.

Et ciborum. In Ms. Bov., Eiiam ciborum.

Discursatione. Ita reposui ex omnibus fere mss. co«
dicibus et vet. editis Rom., Gymn., Gra|^., Tor-
nes., Betul. necnon Cellar. et Walch. £t recte, ut
puto. Vide infra .id linem hujusce capitis, avium per
aerem tioera discursatio. In ms. i Colb. rec cl 9 edi-
tis est discursione ; in \ Reg. contatione,
' Quia non matemo corpore. Haec duo extrema voca-
bula absunt a mss. i Bon., Cauc et vulgatis quinque:
exiant auiem in caeieris roaximo numero, tum ross.
tum editis.

Sed quod. Buneman. habet, sed id, quod^ et notam
sequentem exbibet. — Sedid^ quod. Ven., 1443,97,
Parrh., Ald., Crat., Fasit., Grypb., Torn., Betul.,
Tbomas. ei seqq., \sed quod. Plenius Anglicani sep-
tem, Goth., Lips., Reimm., Subl., Rost., Ven. i47i,
72, utraque 78, Paris., Erasm., Frob. i529, gymn.,
sed id quod. Heumannus ex id quod effingit ovum.

BUN.

Fotu. In quibusdam rec mss. et vnlgatis est fce/ti,
D corrupie. -

Id vero implume ac tenerum. Haec verba Glossema
videntur Heumaimo ; ac recte.

Non ergo. Ita mss. 5 Reg., 4 Colbert., Bnluz.,
Marm., Clarom., Lips., Brun., Bov., cdit. Roni.
i470, U74, Graph., Cellar., Walch. In i Colb. rec
et novem edltis est Num ergo.

Tam infirnue. Adde Nascuntur.

Igitur. In ms. Bov. ergo; ac fere semper, ubi in
edilis est igitur, ms. Bov. legit ergo.

Utrum malinl humanam sapientiam. Sic veteres cdiii
et mss. praeler i Bonon. et i Qplb. ac rec edit. quibus
est humanamne sapientiam.

Cum illarum natura. Irralionali scilicct. In mss. 6
rec eiedit.2 Rom. est illorum; in i Colb., eorum. Ex-
punxi spuria quaiuor vocabula, Quid optant, quid eli»
gunt? quae absunt a 26 mss. cta vet. edilis. At cxlant
ro uno Bononiensi et in 5 rec vulgatis.

Scilicet. Hic sumilur, pro certe.

K^ FliUf. LiyCTABITii Llii DR Oi^HriCK) MI. ^

giliArem multov quam nuiic ett, dummodo bumsmamf A mdi, quod est In^Kaii, m4 (ut veriits kHpiaiiHir) in-

quam illam irrationabUem firmilatem. Sed videlicet
prudenies viri» neque kominiii raiionem volunl cum
fragililate, neque mulorimi firniiiatem sine ratione.
Quod niJiil est lam repugn.ansy lamqiie conlrariumy
quod unumquodque aniinal, aut ratio instruat necesse
esu aut condilio natura^. Si uaiuralibua mummenlia
instruatur^ supervacua ratio e&u Quid enim excogi^
labit ? quid faciel? aut qutd moliclur? aul in quo lu^
roen iUud ingeuii osteudet^ cum ea. qMCB possiml esse
rationis» ullro naiura eoacedat? Si autem ra^jon^ sii
praidilum, qiud opus eril sepimentis corporis? cina
scmel conce^sa raiio nsturai munus pessit impWpo :
quie qjuidem tantum valet ad ornandum tuendttuHi^e
liorolnein» ut nibil potuerU majus ac melias a Deo

sani. Piato, ut lios, eredo, ingralos refeUenet, n.itiir.-c
gratias egit, quod benio i^altts esset. Quod et ipsuin
qunlc sil, non cst buius materiae pooderare. QuaHto
melius, ct Sftows, ^i tensit cenditioitem liominis
esse nieiiorenv qHam isti, qiii so pecudcs natos csso
maUieruuL Quoo si Deus iu ea (brio ccmvcrterU aiii*
roaiia^ quorum sortcm pfaJieruut sux^ pm proCecto
cupiant remigrare, magiiisque clamoritMis conditio-
nem pristinam flagitent ; quia non esl tauti volMir ac
firmiias corporis, ut officio iinguae careas» aut avLuni
per aerem libera discursatio^ ut maiabus iudigeas :
plus enim' manus pr»staiit, quam U^vttas ususque
pennarum, plus iingua, qtiam totius corporis (orti-
ludo.Quae igitur ameiuia est» ea prxferfe.» qua^, si

darii. Denique cum et corporis non magni homo, el B data sint» accipcrc dclreeies ?

exiguarum virtum^ et vaieiudinis sit infirmai , tamen

qiH^Diam id« quod est ma^ accepit, et instructior

#st ca&teris auinalibus, et ernatior. Nam curo (pagilis

imbeciliisque nascatur, lamen ei a muiis oimulHis

lutus esi^ ei ea omnia, qvae (irimora naseuiiiiiff ,.

etiamsivim cceli lortiler paltuntur, ab bomine tameii

tut^e^ no» possMiU, Ita fit, ul plns hoBuni conlerat

raUo*quam natura mmis; ipioniam in illis, neque

magnituda virium, oeque ftrmiias eorporis effieefe

potasi» quominus aut opprunantur a nobis» aut nos-

trae subjecia siiit potestati.

Potcslne Igitur aliquis, cum videat eliaro boves lu-
cas, aut eqtios, cunr immanissimls etiaro corporibns
ac viribus servire bomini, qiieri de opifice rermn

GAHJT lY.
I>e imbeciflHute homm$,

lidem queruntur, hoininem niorbis et inunalurae
roorti esse subjecluHu Iiidignautur videliceL, non
deos seesse naios. l^niiue, inquiunt : sed ei Uoe os-
tendimus, liomiuem nulia providentia essc faclum,
quod aliler (ieri debuit. Quid si osteudero, id. ipsuiu
inagna ratioue provisum esse, ut morbis vexari pos-
set, et vUa sxpe in medio cursus sui spatio ruuipe-
retur ? Cum enini Deus animal , quod feceral, sua
sponte ad mortem transire cognovisset, ui nioitcni
ipsnm, qune est dissolmio naturae, capere ptisset, de-
dil ei fragililatero, qu.ne roorli adiluin ad dissulvcn-

DeOy qu^ modicas vires, quod parvu» eorpus ac- C dum afiimal inveniret. Nam si eius roboris fieret> ni
o«pori< ^ nee beiieAeia in se divimi pro merfio sesii- ad eum morbus et xgritudo ad^re non possei, nc inors

. VAI^iOiieM NOTiB.

QtHtm ittmm, In me. Bor., fMfm W9t ithm,
Qu9d. Il5 omnes mssv el antiqmore» edki. Reciins
!orsM> fU0, m m eiAtm Gra^. et Crat. Pleri^ ei^ti,
Quare.

Qifcd nnmmf^odi^ tmmmt. MflS. 5 rec. el cd^. 2
ree., f#rf a)ii4iNfKodiyii# miimtd, Ihs. 1 ree. Culb., nl.
8i. In fwi. R(vv., Et»,

Vim emH, €on#. ea^ i, 9im frmnmfmn, Bvjt,
Bavei heae, Sfe mss. I Deii.anciq., Reg.-Piit. el i
alii Ri»g., * Vaiie., Cane., t Colb., Ulir., Pen., fiiv.,
Vier., G4>cfr.,6nt., Em., ^run., Ckirom. a prima maim,
cdif.AnfWerp.l570,Tornes.,Soubr.,2Paris.,Spark.,
CeHar. Vm le€rio,q«KepIaciMt Cujicioet PelroCia-
conio. Ci iia legitur seinel eiiierum apud Lttcretium,
Hl^ ▼, pnifli» ante Aiiem, qui ab anctoro noslro con •
futaiiir. Elepliantes ouiero voeantinr ^ums /nca;, ea
qnt^ primHm in Lucania fuisseiU visi» teste Yarroiio
lie Lt.« iib. VI, ktca boe^ elepkm, Quod alii non in-
telligenus», tueat muiariint» in waccaik ui fncium est iii
3 Reg., 5 Yatic, 5 Coib., i Sorb., I aarom. a ser-
ctiiida roanu, in ed. Rom. 1468, 1470, Ald., Paris.
i525, Crat., Fasitel.» Thoroas. In i Yatic. est, luca-
no$; \n i al.Yaiic. et i Conr., tucos; inLips., lupos ;
in Canl., Tornes.,&farm., e^uos ; in 5req., equos, tu-
pos^ vaccas. Sed qiias horuro omnium immauissiroa
corpora ? aut quando scrrviunt hipi ? lla Lucrct.

Inde boves lucas turrito corpore leUros
Angaimanos bein docnerarat vohicra Poeni.

Enmm, AdMi ex ms. Bov.
f Aeeeperii, Ita restitui ex veteribus editis et omoi-
bus ross. pra;terReg. rec. inqao esi aecepit,

Vt i^hus loquamu9, Num^uffl vere sinfiularem adr

hHyei Bttnemanmjs ex mtilUs mss. qiios referi tn nota
sefftenti. — (Jt verims tmfnar, Proplnrimoriiin, toipm'-
wiMr, scripsi ex Bon., Tax., Peu., Lips., 2, 5, Rcini.
Ven. 147%, olraqiie, ii78, toquar. Bbn.

Ptato. Qiiem ob Ih)c ipsiHi» exagitai Laclantius, lib.
111, c. i9, contenditqiie, ntifii^fttaii» quidquam dictum
esee m rebus Immfmis deliriHs, — Inqninqiie niss. rcc.
ef ironnuttis etliits pi aemitiiiur metins igitur^ qtioii mox
sequitur ; cl desiduraiHr in caeteris mss. el vetustior.
editis eirin G<jll,-*r. et Walch.

Quod et.,., ponderare, Hac desunt in ms. Bov. --
Erasni., Goili., Lips. aiiique, necnon et abipsa edi«
tione 0. F. Fritxsclie.
D Sentit, Ms. Bo v., sensit^ et ita eliam Henmamius et
Bimemannos.

Maluerunt. Ita omnes mss. et vet. cdlti. In vulga-
tis Of 10 esl matuerint,

Cnpinnt. Ms. Bov. cupient,

Uominem morbis subjectwn. In 8 mss., homines
morlis subjectos, — lidem queruntur hominem morbis ei
immatura^ morti esse subjectum^ eic. Lucreiius, v, sub
initium :

Cur anni tempora morbos, ete. ;

Tbeoplirasius apud Clcer., iii Tuscul., prope fin.; et
(|uidem imiueriio. iit ait Sallustius initio Jugurtb.
Quintiliatius, I. xu luslit., c. ii ; Scnec, inilio I. do
IJrevil. vila*. Is.fius.

Qnid si ostendero. Mss. 2 Heg., 2 Colb. et Brun.^
quid si osleudo.

Yiia sape in medio. Ms. Bov., vita sua in medio*

Ad. Deest in Bov.

CAP.|1V. 0£ IMBECILLITATE HOMUUS,

quidem possel.quoniain mors sequela morborum est. Aea eonditiooe nawatur, qiia norbo mpnir* •«Mectos

Iramatura vero mors quomodo abessel ab co, cui es*
set constiiuta matura? Nempe nullum bomincm mori
TOlunt, nisi cum centesimum SBtatis compleveritan-
num. Quomodo iins in tanta repugnantia rerum ratio
poterit constare ? Ut enim ante annos centum mori
qaisque non possit, aliquid illi roboris, qood sit im-
mortale, tribuendum est. Qiio concesso, necesse est
condiiionem morlis exciudi. Id autem ipsum cujus-
modi potesi esse, quod bominem conlra niorbos ei
ictus exiraneos solidum atqiie inexpiignabifem fa-
dat ? Cum enim constet ex ossibus, ei nervis, ei vi-
sceribns, et sanguine , quid borum potest esse tam
firmum, ut fragilitatem repellat ac mortem ? Ut igi-
lur bomo indissolubilis sil antc id tempus, quod iili

fiit, nisi peraeto acutis siut spAlio, ad ultia»m pm*
cesserit senectutem. No» igitur vidkni^Ribi sii cfm^
stitutum, quid sequatur, omni ulique caitero temporv
mori nuUo modo posse : sed, si prohiberi ab aluir#
Ticlu potest, mori poterit; res igitiir exigtt, ni lio^
mini, qui ante certum diem mori non potett» eib«-'
rum alimeotiSy quia subtrabi possunt, tpiit non sit^
Si opus cibo Aon erit, jam non bomo tUe, sed DeiMi
fiet. Ergo (ot snperius dixi) qui de firagllit»ie bomi«
nis queruntur» id potissimum querantur» qood aoA
immortales et sempiterni sim nati. Nmmi^ nisi senei^
mori debet. Nempe ideo niQri debet» ^^msk Deu» nom
est. Atquijnortalitas. non poteueum immortolitaiai
conjungt. Si enim roorialis esi Ui seneetnte, immor^

puiani oporiuisse consiiiiii, ex qua ei materia corpua B talia csse in adolesceniia noa potest ; nee eal ab «•

attribuent?Fragilia sunt omnia, qux videri, ac tangt
possuiit. Superest, nt aliqiiid ex coelo petant, quo-
niam in terra nibil cst, quod non sil innrmuro.

Cum ergo bomo sic rormandus esset a Deo,'ut mor-
lalis esset aliquando, res i|)saexigebat, ul terrenoet
fragili corpore fingeretur. Necesse esi igitur, ut mor-
tem recipiat quandoiibel, quoniam corporalis est ;
corpus enim qiiodlibet solubilc atque mortale est.
SiuUissimi crgo» qui de morle immatura queruntur ;
quoniam nalurx condilio locum illi facit. Ita coose-
quens erit, ut morbis quoquc subjeclus sil ; aeque
eoim palitur naiura, ul abcssc possit infirntitas ab eo
eorpore, quod aliquaudo soivcndum est. Sed pu«e

condiiio mortis aliena, qni qmndoqae morilQrus asi;
nec ulla imoiortalitas estt eui sii tenainaa fftnaiitiir'
tus. Ita fit, ut et imniortaUtaa exciiiea in parpttuuaa,
et ad tcmpus recepta mortalitaa, homiiiem canaiitaai
in ca conditionc» ut ait in qnalibei aeiala mortaita.

Qundrat igiiur necessiias und^pie^ nac debwastt
alilfer fieri, ncc fas fuisse. Sed iati ralionem seques-»
tium nonTident,quiasemeleneaveruniinipsaaiimnMu
Exclusa enim de rebus bumania diviim providantiat
nece^sario sequebatur, ui omnia ana^ sponte sint naia%
Hinc invenerunt illas minutortim saminuaa plag as, el
concursiones fortuUas, quia renim originam non vi*
debant. In quas se angustias cam ooiiiecissant, jaaa

cor**

mus fieri posse, quemadraodum volunt, iit bomo non C cogebat eos ueoessiias existiaiare,

IVARIORUM miM.

Ualwra, Ita mss. Tornes., Grasm., Cauc. cum edi-
tis Grapb., Crat., Betul.,Thomas. et Spark. Quhb ie-
ciio optime refertur ad illud, immatura mors, qtiod
proxime praecedit. In 21 mss. el Scxcusis tiaturay cor-
rupte. Uxc vox deest in tribus Oxoniensibns.

Quid horum. Sic reposuirousex omuibus mss. ei vul-
gatis, pracler Clarom. etedd. tres in quibus est, quod.

Aliquando. Post aliquando^ mss. 2 Bon.,Tax., Bod-
Ieian.,2Reg. rec.,2 CoIb.^Clarom.in inarg. eiedit.
4472, 147« et 1497. Trid., Florenl. et Is. addunt, el
per ie ipsum mobilis semper, qu:c in cxteris desunt.
— Caeterum lka:c verba, qux glossema suni, oroittit
etiani 0. F. Friizscbe in sua recenti Laclanliauorum
opertim editione.

Mortem recipiaL Id est, mortis capax sit, ut mori
possU. BUN. T^

Stttltissimi ergo. Ita cum vetusiioribus edilis etCel- *^
lar. orones mss. prseter 2 rec. ctal. cdit. in quibus
addiiur sMnt.

Quod aliquando solvendum est, Sic reslituimus ex
mss. 5 Reg., 3Colb., Marm., Lips., Gotb., Etn.»
Caitl., Claroro. et vetustiorlbus cditis nc Ccllar. iii
Walch.,«/; accedenlibuseifaveiitibus i Rog.^Vict.,
Nav.,i Colb., Brun. in quibus c^ t, (/mo(/ fl/iV/i/nwrfo
rcsolvendum est ; et respuunl, idcirco non soiidum
/frmiim^ue«a(iime*<Mi,quodinierjiciunlmss.^Colb.,
i Sorbon.,Clarora. in marg., multique editi inter hocc
duo verba, quod aliquando.

Omni utiqne cwtero tempore mori millo modo posse.
Ita emcndavirons cx niss. Rcgio-Pni. aliisque 2
Reg.,2Colb., Gotb., Brun, favenlibus ross., 5 al.
Rcg., 2 Colb., Ulir., Ero., Marni., in quibus esl omni.
Pen. etClarom., cwtero: sed in posteriore esl homini^
tit in2 Colb. et Baluz. In 7 mss. cst certo^ corruple.
Ip2 Bonon., Tax., ct Lips. et in pravioribus vulgaiis

cst, homiwem utique certotempw mo^i nuUo aiodA
posse ; in Cauc. et 7 excusis, homingm utiqm niat certo
tempore. Yide seq.

Si prohiberi ab allero victu po/M(.Pr3Cterros. Torn.
et 7 edii. rec. in qnibus est altore, scriptict edd. oro-
nt^s habeiit altero. Sic etiaro Betul. coUex. Opliroa ei
gennina Icctio. Altero eniro non refcrtur ad t6 victu^
ut quidaro putaverunl. Id est, si alter, impeditucnto
sii, qiioiiiinus victu ulatur, aui alimenla subtraxerit.
Ei sic infra loquitur Lactantius. — Abaltero vicm.No-
dum in scirpo Erasmtis, Gallxus, lo. Cauci bic qii»-
sierunt. Ortus hic lapsus ex falsa consiructione. Om-
nia plana, si recte ita construas : Sed si homo ab at-
tero (alio boroine) po/esl virfu prohiberi; sive, ut
staliro sequitur : dt ab altero (sc. alio) ei ciborum
alimenta sublrahi possunt, jjoterit mori. Bun.

Fiet. Oroniuro inss. est ac editorum, praeter Tho«
mas., Tbys., Gal., Spark. in quibus est fiat.

Qui de fragiiuate honunis queruntur. Ita emendayi
cx oinuibus inss. elcdiiis prxter Gall. qui legit, /lo^
mines.

ISemo.^h^. sex rec. totideroque editi addunt enim^
quod c;ctcris deest. Objcctio est cx adversariorum
querelis naia, ciii Lactanlius subiude respondet.

Nempe... non est. Desunt in ros. Bov.

tleri. llocvcrburo, quodest inoronibus cditlsprae-
ter Collar. el in -1 mss. Regiis, desideratur in cae-^
teris.

i/t;iu(on«mi£mtKum. Francius suspicatur lcgendum
esse scgminum : id est atonioruni, dc quibus lib. ui
Div. Inslil., c. i7, et I. de Ira Uei, c. iO.

P/ogos. Iia constanter orones Iibri,nihilquehicmu-
tauduni. 3/f>it(/orum seminum plagce sunt atomorum
iinpulsiones. Cicero dc Fato bic expressus, c. iO :
Epicurus dectinatione alomi vitari fati necessitatem ptc-^

FIRM. LACTANTll LIB. DE OPIFICIO DEI.

poribus nasci, et ilcm ciim corporibus exiiiigui. As- A auxilio indigerel, quse socielns essei? quTTe ralio?

sumpserant enim nihil fieri menie divina. Qiiod
ipsum non aliter probare polerani, quam si osleiidc-
Fenl esse aliqua, in quibus videreiur providenii»
raiio claudicare. Reprehenderuntigiiur ca, in quibus
Tel maxime diviniiatem suam providenlia mirabilitor
^xpressii, ui ill:), quae reluli de morbis et immaiuni
morle, ciim debuerint cogilnre, his assumptis, quid
necessario sequeretur (sequunlur autem illa, quae
dixi) si morbnm non reciperel, neque tectis, neque
Testibus indigeret. Quid enim ventos, aut imbres,
raut rrigora metuerei, quorum vis in eo est, ut morbos
affcrant? Idcirco enimaccepit sapientiam, utadver-
auft nocentia rragilitatem suam muniat. Sequatur ne-
eesse est, ut quoniam retinend» raiionis causa mor-

quac humnnilas ? nut quid esset letriu^ homine ? quid
efferacius?quid immanius? Sed qiioniam inibecillis
cst, ncc per sc potestsine homine vivere, socictntem
nppelii, ui vila communis et ornatior flat, el lulior.
Yidcs igitur omnem hominis rationem in eo vel
maxime stare, quod nudiis rragilisque nascilur, quod
morbis afncilur, quod immatura morle mullaiur. Qu£
si honiini delrahanlur, raiionem qiioqiie acsapieu'
tiam dcirabi, necesse est. Sed niinis diu de rebus
aperlis dispulo, cum sit liquidum, nihil sine provi-
denlia, nec factum esse unqtiam, nec flcri poiuissc.
De cujus operibus universis, si nunc libeat disputaro
per ordinem, infinita materia est. Sed ego de nno
corpore hominis Untum Institui dicere, ut in co di-

jbos capit, etiam mortem semper accipiat ; quia is ad g vinae providenti» polestaiem, quanta fuerit, osien-

quem mors non venit, firmus sit necesse est : infir-
Biitas autem habet in se moriis conditionem ; firmitas
vero ubi roerit, nec senecius locum potesi habere,
aec mors, quae sequitur senectutem.

Pncierea, si mors certiC constituta esset seiaii, de-
fti liomo insolentissimus, et humanitate omni care-
rec. Nani Tere jura omniu humanitatis, quibus inter
oos cohsremus, ex meiu, et conscientia rragilitalis
oriuntur. Denique imbeciltiora, ct limidiora quaeque
aRimalia congregantur, ut quoniam viribus lueri se
nequeunl, moltitudine tueanlur : Torliora vero soli-
tadines appetunt, quoniam robore viribusque confi-
4ant. Homo quoque si eodem modo haberet ad pro-

dam his dumtaxat iii rebus, quae suni comprehensi-

biles et apertac; nam illa quae sunt anim», nec sub-

jici oculis , nec comprehendi queunt. Nunc de ipso

vase hominis loquirour, quod videmus.

CAPUT V.

De figurit auimalium etmembri$.

In principio, cum Deus fingeret aniinalia, noluit ea

in roiundam formae speciem conglobare atiiuec olligere»

ut et moveri ad ambulandum, et flectere se in quam-

libet partem facile possent: sed ex ipsa corporis

summa produxit caput; item produxit membra qiiae-

dam longius, quae vocantur pedes, ut alternis niotibus

solo fixa producerent animal, quo mens tulisset, aut

pulsanda pericula suppetens robur, nec uUius alterius C quo petendi cibi necessitas provocasset. Ex ipso au-

VARIORUM NOTifi.

iat. Itaque tertim quidem motui oritnr exlra pondus ei
plagam^ cum decUnat atomus intervalb minimo, Lucre-
tius, lib. II, V. 531 :

Undique pro telo plagariim conUouato,
•tlib. iv,v. 188, 190:

Qu« qoasi truduntur

sequenii conciia plaga.

Buif.

Divinitatem tuam providentia. Haud secus legilur in
mss. 5Rcg. Yeiuslioribus,Cauc.,aColb., Ultr.,Em.,
Caiit:)b.,Christ., Mertoii. , Mnrm., Bruii., Claroin. a
prima inaiiii, et in cunciis ferme editis. Al 2 Bon., 6
alii et 5 edili ree. Iiabenl divinilas $uam providen-
tiam. Uiraque leclio bona. Nobis firinior et vcrior
vi&a est prior scriplura.

Vt illa. Ms. Bov., ut ea.
• UisatsumptiSt quid necessario sequeretur, Scilicet illa
providenlin. Il:cc est lectio 2 Bononien., 2 :il. Ueg.,
Tax., i Colb.,Baluz.; in ms. RegioPut., quidem ne-
cessario sequeretur y male.Nullus eiiim lunc phrasis iii-
tegrx iiexus. In 4 al. Aeg., i Colb., Em., Cantab.,
Clarom., Bnin. et ciinctis ferme vulgatis esi, quce ne-
cessario sequerenlur^ hi editis Ald.c! Paris. i5i5.^t(<e
necestario sequentur,

Si morbnm non reciperet, neque vestibus indiqeret,..
aut frigora metueret. Sic c^stigavimus ex mss. Regio-
Puleano tribusquc aliis Reg., 4 Colb., Gtith., Lips.
ac veluslioribus editis. Hicc enim referunliir ad lio-
miiiem de quo supra, ut sit in qualibet ostate mortalis^
et inox iiifra aceepit sap.entiam... muniat ; morbos ca-
pit , etiam mortem semper accipiat. In receniioribns
mss.2 Reg., 2 Colb., Claroin., Baliiz. ct edit. 4 pbira-
tivo nuinero reciperen\ indigerent^ meluerent ; vitiose.

Sequatur neceste est. PbrasisLuctantiana. Sic emen-

datiim ex mss. et vetustioribus editis. Sequituw neces-
sario, in vuigaribus libris. Sed neeeue e$l mt quO'
niam in Clar.

Ad quem mors non venit. Ita emeiidavimiis cx mss ,
5 Rcg., 5 Colb., Golh., Lips.,Clarom., Em., Cant.,
Brun., Bov. et viilgntis Rom. i470, i474,Parrbas.,
Is., Cellar., Walch. In recentissimis 2 RcKm ^
Colbert., Baluz. et recent. edd., mor^t» nofi venil.
Vid. seqq.

JmbecHliora et timidiora qumque. Rariora sunt exem-
pla , ubi quisqiie comparalivis jungitiir. Iterum,
cap. i4, placidiora queeque. Ad sectionem iniegram,
conf. lib. III, c. i3. Biirf.

Quave ratio. Ita reposui ex vetustiorihus editis et

mss. niullis, rejectis iis, quae in recentiorihus qiiin-

H que et in vulgatis novem iiiterseruntur, quas reSnren'

tia inter se? quis ordo .' At in nis. Bov., (filas soeietas

esset tpuB reverentia^ quceve ratio^ etc.

Quidesset tetrius homine. Sic 23mss. et6editi; ct
apud Ciceronem, lib. ii Officior. n. 77, ei lih. iii. n. 36.
In celcris vulgaiis et septem inss. rec. legitur deierius
homine. Sic infra in fine capitis 5 : horribile atque te*
trum.

Sine homine. Supple, altero aUquo. Francids.

Loquimurj quod vi</emtii. Ita resiitui ex vetustiori-
bus luni editis, tuin mss. 4 Reg., 2 Bonon., Tax., Peu.,
CaucGoth., 4Colb.,Baliiz., Em.,Cant., Brun. At in
rec. 2 Reg., 2 Colbert., Claroin. et rec. excusis est> lo"
quantur. Tliomasiana ediiio loquamur. — iVMii^ loqui'
mur. Rectior, ni fallor, respectu prxcedentium est
indicandi modus; determinat enim et explicat his
verbis dislinciius propositlonem sive iliema librf hti'
jus, etipsamdemum tractationein de cori ore hominift
suscipit cap. 8. Bcm.

Producerent animal. Sic reposuj ex vetustloribus

S5 CAP. V. DR FIG. AMMAL. £T MEMBIilS. t6

letn Tasculo corporis quaiuor fecitcxiniitb ; biiia pos- A nlmium brevibus, propier nrmitatem , sed et paucis

terius, qux sunt in omnibiis pcdcs ; i(rm bina <*npili
el collo proxima, quae varios niiimaniibus usus pr.nc-
bent. In pecudibus enim nc feris sunl posterioribus
pedessimiles, in bomineautem manus;quas non suiit
aid ambulandum, sed ad facicndum temperandumque
sunt natae. Esl et terlium genus, in quo priora Wh^
neque pedes, neque manits sunt, sed alae, in quibus
jpennx per ordinem fix» volandi exhibent usum. Ila
tina fictio diversas species et usus liabet. Atque ut
ipsam corporis crassitudinem firmiter compreliende-
rel, majoribus et brevibus ossibiis invicem colligatis,
quasi carinam compegii, quam nos spinnm dicimus,
eamque noluit ex uno perpetuoque osse formare, no
fradiendi flectendique se faculiatcmanimal nonhabe-

el magnis ossibus coiisiarc voluit. Aut enim bina
sunt ut in homine ; aut quaterna, ut in quadrupede :
quae tamen non fecil solida, ne in gradiendo pigritia
ei gravilas retardaret, sed cavata et ad vigorem cor-
poris conservandum meduHisintrinsecus plena ; eaque
rursus non aequaliier porrecta finivit : sed suromas
eorum partes crassioribus iiodis conglobavit, ut ct
subsiringi nervis facilius» et verii tutius possent, unde
sunt vertibula nominata. Eos nodos firmitersolidatos
leni quodam operculo texit, quod dicilur cartilago;
scilicet, ut siiie attrilu et sine seiisu doloris aliquo
flectereiilur. Eosdem tamen non in unum modum ln«
formavit : alios enim fecit simplices, et in orbem ro-
tundos, in iis dumtaxat artlculis, in quibus moTttri

rel.Exejuspartequasimedia costasjdestiransversa B membra in omnes partes oportebat, ut in acapulis;

et pfana ossa porrexit in diversum, quibus clementer
curTatis» et in se velut in circulum pene conduciis»
intema viscera conteganiur, ut ea, qus mollia et
ininus Talida ficri opus erai, illius solidac cratis am-
plexQ possent esse munila. In summa vero construc-
lionisejus,quam similem naviscariiiaediximus,caput
collocaTit, in quo esset regimeii totiiis animanlis; da-
tumqne illi lioc nomen esl, utquidcm VarroadCicero-
ncm scribit, qiiod liinc capiant initium sensus ac nervi.
Ea Tero, qu.T diximus de corpore, vel ambulandi»
Tel faciendi, vel volandi causa esse prodiicta, neque

quoniam manus utrolibet agiuri et contorqueri ne-
cessarium est : alios autem latos, et aequales, et in
unam partem rotundos, et in his utique locis, ubi
tantummodocurvari membra oportebal, ut in geuibus
etincubitis,et in manibiis ipsis. Nam sicut manuses
eo loco, uiide iiriiintur, ubiqiie versus moveri, spe-
ciosum simul et uiilc fuit : sic profecto , si hoc idem
etiam cubitis accidcret , et supcrvacuus esset ejus
modi motus, et turpis.

Jam enim manus amissa dignitate , quam nunc ba-
bet, mobilitaie nimia proboscidi siroilis videretur»

njmium longis, propter celerem mobilitatero, neque G essetque homo plane anguiuianus : quod genuain illa

VARIOROM NOTifi.

editis et onmibus mss. codtcibus, uno dempto recen-
ttssimo Colbertino, in quo, sicut et in vulgatis, est
perducereni : quod idem est. Eodem sensu producere,
pro perducere^ apud Tereniium. Nec dubito quin hxc
genuina sit Laciantii lectio. Eodem sensu produeere^
apod Columellam. Quis enim librarius in producerenl^
coinmutasset perducerent. vocein omnibus notam?

Enim ac feris. Desunthaec in ins. Bov.

Sed ad faeiendum temperandumque, Vera, ut cum
Cellario opiiior, Lapianiii leclio, quae est manuscrip-
toruro4Reg., Cauc, Goih., 3 Colb., Nnv., Vict.,
Dlt., Lips. 1 Brun. acedd. Rom. 1470, 1474, et Be-
tul. cum mss. i Colb. et Marm., in quibus est tempe-
randumquey omissis $ed ad faciendum, Ed. Rom. 1468
habet reparandumque^ pro temperandumque ; qiiod ver-
bum non inielligentes plures librarii, ei substiluerunt
tenendumque^ ut 2 Bon., iReg.» 2 Colb., Tax., Bold.,
I Sorb., Clar., Baluz., i Brun. quod idem est. Sed
quid sibi volunt caetcri edili complures, in quibus est, D
ied ad faciendum operandumque? quasi facere, non
idem sit nc operari.

Majoribus el brevibut os$ibui. Mss. Brun. et edit.
Belul. majoribttt et brevioribut ottibut.

Mollia. Mss. 1 Bonon., 2 Re^., "1 Colberl., Baluz.
molliora. Caeteri cuin omnibiis ediiis, ut iii lextu nos-
tro.

SolidiB cratit. Virgil., xii ^n. v. 508:

Tfaosadigil costas et crates pectoris eusem.

Ovid. lib. VIII Metam. vers. 806 :

Pec4us et a spioje Untummodo crate teneri.

Lib. xn Metam. Ters. 570 :

Qo« (fiatta) lalerom cratem perrupit. Bun.

Velfaciendi. Additum ex cunctis mss. et i4edilis:
deest Tcro in Thys. et Gall.

Et paucit. Similiier additum ex 14 cxciisis et omni-
laa mss. dempto uno Colbcrtino, cui est et parvit.

Desideratur in edd. Thys. et Gall.

Finivit. In ms. Bov. /inirent,

Informa»it. Restitui ex vetustioribus editis cunctis-
que mss., demptis 2 Colb. rec. in qiiibus est reforma-'
oi7, et iino Reg. itein rec. in quo, sicut et in vulgatis
rec. est fornmvit^ quod idem est. Sxpe enim Lactan-
tius verba composita usurpat pro siniplicibus, et sim-
plicia pro compositis : quac recentiorcs emendaro
volentes perperam immutarunt. — Informavii. Coin-
positum scile i^o simplici posiiit, ut cap. 8 : Noluit
Deut (aures) mollibut pelliculit informare ; cap. 12 :
Utraque coagulata informari; c, 19, corporit informa"
tio. hm,

Curvari membra oporlebat. Ven. 1472, iitraque 78,
93. 97, Pier., Parrh,, Paris., lunt. male interserunt cur-
vari membra in omnes partes oportebat^ incommode
ex prioribus repeiita , quibus repuguat taniummodo.

Biiif.

Ex eo toco unde oriuntur ubiquet etc. Sic reposiii ex
vetustioribus cditis el quamplurimis mss. Qiiinqne alii
et vulgati rec. eo omiltunt, ct post orittftlifr adduiit, a
corpore : qiiod superfluimi.

Probotcidi timilit videretur. Proboscis manus est
elephantis, qua obvia quxque sibi objccta sitbmovere
dicilurt.quaf. cuin serpenlis instar Hexilis sii,ab hac
elephantum anguimanum dixit Lucret.. lib. li et t«
Deeadein Cicero, ii de Nat. Deor., cl Arislot., lib. ii
de Pai-lib. anim., cap. 16, Jsidorus lib. xii, cap. 2.
Roslruin elephanti promuscis dicitur, quo ille |)abu-
lum ori admovet, et est angui similis. Rittersbusius.
— Mss. septem habent proboscidit timitit; octo cum
ed. Rom'. 1470, promutcidit; 2 R^. rec. et Marm.,
promotcidit,

Anguimanut. NouitLucretium, qui elephantum an-
guimanum cognominat, iib. ii, eo quod proboscis, an-*
guium iusiar» in omnes part^s circumQeciittir,

27 FIRM. LACTANTII DE OPIFICIO DEl. ^

immanissioia bellua mirabiliter effectum est. Deus A Providentiae inesse rationem, qu» ( malum I ) vnui-

cnim, qui providentiam et poteslatem suam muUa-
rum rerum mirabili varietate voluilostendere, quo-
niam capul ejus animnlis non taro luiige porrexerat,
ut terram posset ore coniingere, quod erat fuiuruni
horribile atque teirum, et quia os ipsum profusis den-
tibus sic armaverat, ut eliamsi conlingeret, pnscendi
tamen facuUalem dentes adimereni; produxii inter
eos a summa IVonie molle ac Qciibile membrnm, quo
prendere, quo lenerc quodlibei possel, nc raiionem
\ictus cnpiendi, vel dentium prominens niagnitudo,
vel cervicis breviiaa impediret.
CAPUT VI.
De Ejricwri err&re; el de mtnibru e^runufue tMU.

tas erat dicere fuisse animalia prodigiosa, in quibns
nascendi raiio ccssaret ?

Quonium igitur omnia quae videmus cum ratiotie
nata sunt, id enim ipsum nnsci, efficere nisi ratio nnn
potest, mnnifeslum est, nihil omnino rationis cxpers
potuisse generari. Anie enim provisum est in singulis
qiiibusque fingendis, quatcnus et minisierio membro-
rum ad necessaria viiae uteretur, et quatenus adju-
gniis corporibus elaia soboles, univcrsas generatim
conservaret animnntes. Nam si peritus architectus»
cum magnum aliquod xdificium facere consiituii, pri-
moomnium cogiint, quae summa perfecii acdificii fu-
turn sit, et anie emetiiur, quem} locum leve pondus
expectel, ubi mngni operis staiiirasit moles, qu.x co-

Non possom hoc loco teneri , quominus Epiouri j^ himnnrum inlervnlln , qui, nut ubi aqunrum cnden-

stultiiinm rursum conrgunm ; illius enim suiit omiiia
quoe delirnt Lucrelius : qui , ut osienderet animalia
non artificio aliquo divinae mentis, sed, ut solet, for-
tuito esso naln; dixit, in prlncipio muiidi nlias quas-
dam inniiinernbiles animnntes mirnnda specie et ma-
gnitudine fuisse nalns, sed eas permanere non po-
tuisse, quod illas aut suroendi cibi facultas, nut co-
eundi gencrnndique ratio defecisset. Videlicet ut et
alomis suis locum faceret per infinitum et inane vo-
liinniibus, divinnm providentiam voluil excludere.
Sed cum videret in omnibus quae spirnnt. mirabilem

tium decursus et exitus, etreceptacula, haec, inquam,
prius providet, ut qu«necumque sunt pcrfecio jnro opcri
necessaria, cum ipsis fundamenlis pariter ordiatur :
cur Deum quisqnnm pulet in machiuandis animalibus
non ante providisse , qunc ad vivendiim necessnria
essent, quam ipsam vit:)m daret? Qu» uiique consinre
non posset,iiis) priiis efiecta essent qnibus constnt.

Videbat igilur Epicurus in corporibus anininlium
divinae rationis solertiam : sed ut erficerct, qiioil nnlo
imprudenter assuropserat, adjecit aliud delirainentum
superiori congruens. Dixit enim, neque oculos ad

VARIOROM NOTiE.

Immaniisima. Frequens epilheton de elephantis : G
hinc cap. 8 dixit : Boves lucas cum immamssimh cor^
poribui, ,

Deut enim, qui. Omnium mss. et ediiorum est hsec
lectio, si excipias i Reg, ac ed. Gall. et Spark. in qui-
bus est (fuod.

Ne. Stc resiitui ex 17 ms$i. et ed. Betul. et CcIInr.
In 6 mss. editisqne luuliis csi nt.

Sedulsolet.Omms libri, sed, uisotet; itn solet I. i
Instit., cap. it : Stoici ui solenl; lib. vii, c.l : Ut Aca*
demici solent. Posui cum cd. Pnris. i5l5, in paren*
ihesi ( ut solet ). Bcn.

Ut atomis suis locum faceret.yul^o addunt nonnulla
verba quae nec in mss. iiisuiil, nequf^ iu ed. Rom. Et
niox recentiores , in qnibus nascendi ratio cessusset.
Sed neqiie nascendi in vet. libris esu Cell.

Perinfinilum et inane votitanHbus. H«g abftiint a
15 mss.et ed. Rom. Exlnntaiitem in cntleris editis
et mss. 2 Bonon., 2 Reg., 5 Colb., Sorb., Cauc, ^
Tnx., P«n., Ultr.yBaluz. — Per infinitum ei inane ro- *^
Utantibus. Haec respondenlstyloLactnniii lib.iir, cnp.
17 : Non esl providentias opus. Sunt enim semina per
inane voUtaniia ; de Irn, cap. 10 : Si quidem per inoiie
alomi volitant. Ueumanniis : Per inlinitum inane.

BUNEMAN.

Quee [malum ! ) vanitas erat. Sic legiiiil inss. cod.
2 Bon., 2 Reg., Cauc, Ernsm., I Colb., Baluz. ctty-
pis vulgnii Crnl., Bctul. , Anlwcrp. 1570, Tornes.,
Soubron., 2 Pnris., Is., Spnrk. , Gall. enque leciio
probatur nb Ernsino, linnc sententinm Tcreiviinnre illi
similem dicen te, ^jfut, ma/iim/ a/ir'. Mnlum eniin hic
interjectionis vim obtinel. Cxleri niss. et cditi ha-
bent, quod malum vanitatis erat; viiiose, ut recle
scnsit Brnsmus. In Lips. tfuid mnlum vnnitatis eral;
in I Colb. quod multum vanilatis erat. Lcctio nostra
confirmntnr cx nuctorilMH Lilinis. Sic Q. Curiius,
lil). VIII, QnWy waium! amentia te cnegH belli fortunam
experiri; sic Pinuui<, Meuech. v. i42 : Qu(p hac, iJirt-
Inm! impudeniia efl? — Q//ru, mnlum ^ vauilas cral.
lla Ciccro, Orat. i Philipp. onp. 6 : Quwnamy malum,

nst ista voluntaria senitus ; lib. ii Orfic cap. 15 : Qum
tey malum, inquil, ratio in istam spem induxit ; ndde
pro Roscio Comoedo, in fine. Livius, lih. v, cap. 54 :
Qu(By mahmiy ratio est? Sciiccn ad Marciam, cnp. 3 :
Qu(e enim, mio/aim, amentiaesi? Bcn.

/n quibus nascendi ratio. Male omissa est hncc na-
scendi dictio in mss. 20 ei pluribus vulgatis, qiHc le-
gitur in i Reg., iBonnn., Tnx., i Colb., Baluz. nliis«
qiie optimis, necnon in edilis Thomas., is. , Thys.,
GaII.,Spnrk.

Cessaret. lla einendavi ex mss. i Bonon. antiq., i
Co)b.« Marm.,.CIuroin. Quxn lcciio nobis melior visa
est, niinni in ceteris cessasset.

Nihil omnino ralionis expers , poluitse generari. Id
cst, nihil poiuisse genernri, in quo non nliquo modo
ruiio, el providentin condiioris eluceret. Umvs.

.Ante enim. Sic reposui ex inss. 2 Bonoii., 2 Rcg., 4
Colb. mullisqiie nliis. lu sex scripiis lotidemque viil.
galis esl M enim ; in ms. Ullr. , Aut enim; in i Reg,
el I Colb., Adeo enim.

Adjugaiis corporibus, Sic omnes. Verbum alii ex
Pacuvio ct Plinio probarunl; rnriorn exglossis nnli-
quis, abjugasserey abjugare, abjugus. BuN.

Ubi magni operis. Ms. i Bonon. antiq., oneris. —
Magni operis. Bon. apud Isaeum prnve, magnum one^
ris : sic modo infra, perfecto operi; lib. vii, cap. 1 :
Fundamenla firmaei idonea... operi perferendo. Sencca,
ep. 55 : spelunc(e... magni operis. Plura Groiiov. ail
Liv. lib. XXI, cap. 61. Bun.

Prius providet. Sic reslilui ex mss. Bonon., 4
Reg., 5 Colb., Marm., Baluz., Brun. , cdit. Roni.,
Ciut , Ccllar. Et melius quadrat h;cc lecliocum mox
soquenlibus anle providisse, quam 2 mss. ei 9 cdil.
prins pra'videt. Iii 10 edilis esl prius pervidet.

In macliinandis animalibus. In praeposui cx omnihus
mss. et ed. Rom., Cyinnic, Walcb. Deest in vulgatis
ocio.

Dixil enim, Hoic ex Lucreiio libro iv. De hoc jam
loquilur Lactaiilius libro iii Divinar. Institut. cap. S»

10 CAP. YJ. DC EPIC. ERR.- CAP. VH. 0E CORP. PARTIBUS. 5#

Videndum esse naios, neque aures ad audiendnm, ne- A animal ejusmodi , quod oaribtti poUu* MidiroA odt».
^A^. ^A u..i.^j . . rareiuroculis,auribu8cernerel?Si enimpriinoniMi

que pedes ad ambulandum, qiioniam menibra h»c
prius natasunt qunm esset usiis videndi,ct audieadi»
el ambulandi : sed borum omiiia officia ex natis c\ti •
lissc. Yereor ne btijusmodi porienia et ridicula re-
futare nnn miiius ineptum esse videalur. Sed libet
ineptire, qooniam ciiiii inepto agimus, iie se ilie nl'
ir^is argiilum piitet. Quid ais, Epicure ? Non suni nd
\ideiiduro oculi nali? Cur igilur vident? Poslea, in-
quil, usiis eorum apparuit. Vidciidi ergo causa nati
snnt; siqoidem niliil possuni aliud quaw vidcre. Iiem
inembra caeiera» cujus rei causa nata sunl, ipse usus
ostendit : qui uiique nullo modo posset exisiere, ni^i
csseni menibra omnia (am ordifiaie^ Uuu providcuter
eflecta, ut usum posseni babcre.

Quid enim , si dicas aves non ad volaudum csse ft
natas , neque feras ad ssBvienduro , neque pisccs ad
natandum» neque bomines ad sapiendum ; cum ap-
pareat ci nnturae , ofnoioque servire animanles, ad
quod est qiurqtie generata? Scd videlicet qui sum-
mam ipsani veritatis amisit» scmper erret necesse
esl. Si eoiin non providenlia , scd forluitis alomorum
concorsionibus Bascuntur omnia , cur mmquani for-
luitoaccidit,sic coire ilia principia, ut elGcerent

nuUum genus positionis inexperlum reliuqwml,
op4>rtuit ejusmodi quotidie monstCBi generMi, mi qui-
bus et mcmbrorom ordo prospost^us , ei usus btugo
diversiis exisieret. Cmn vero iwivtraa geneni, et
universa quoque mawbfa leges Sttas , el ordiiies , ei
usus sibi ;iUributos tueattlur, iMnilealuin eu mliil
fortuilo csse foeitim, i|ii«iitam divro» raikiai» dbfo»*
siiio pcrpetua servaaur. YermM alia* ffeieUemii» Epi-
curuoi,;^uuc. de prirvid6iilui {M^mp^mB^iliaa^

€APUT m

• *• • *P^*omnibus corpoHs pmtbui/ *

• - • ' - • - '• .,.

Dcu$ igiLur solidameiila corporis , qutc ossa dicu»-
tur, nodaia ct adjuncta inviccm uervisalligavit atquei
constrinxit» quibus meiis, si excurrere, autresU*
lere velit , lanqunm rclinaculis ulcreiur; etquidcm
nuUo labore, nuUoque conatu : sed vcl mlnimonutu
lotius corporis molem (eroperaret ac flccteret. Hjcc
autem viscerUms operuit » ut qiiemque locum decc-
bat, ut quae soHda essent, conclusa tegercntur.
Item visceribus ip^is venas' admiscuit, quasi rivQ&

YARlORlUi mi£L

NayM 9nn$ udaudiimditm, llaec qua desunt iu ed.
Thys. ei GaJl. restiiui ex caeleris excusis et omiiibus
ittM. Elquidefift reete. Yide poido post , umm vid^udi^
et m u dif tudi , et mtMmdi , ^uihus \\ftt Iria membra
respondtnl. h\ mas. -1 Sirboft., & Colb. el BjIuz.
pr# iwfHC esi ttlrobi^pie ne€.

ygrter im..... non miiuft itupfum.». vldeiUur, Lips.
lert. Reimm. perperain, Vereof m... imi mmi§. Cras-
mos, $€rm0^ iaquU , nideUrimperfectHs , nisa addas ,
qttom dicere , aut sitHiUquip)mitn, Sed suIva el inie-
gra bfteenima. Pari modo de Ira. ca|K 10 : Vereor^
tt# «en wmm deUtar& mdeaiwr, qm hmc jmUL refel-
tenda; retpondenmuu fouun, etc. Gonf. iib. vii,
caj». I^. Bua.

Non sunt. f la omnes pcne mss. et vulgati. Expunxi-
HMSMtQuod prj^miiit rosa. i Bonoa., Lips. ct
rec 5 edili.

Ci(^reicaar«aiMl4isimf. JLx ontHibusittss.et veleri>
bMfti^lisftslitifti nrnl. In vulgatis reccnliordMiscstifiil.

Ordimle. ha msi. orones ; at Bt)v. bal>et ordimaia.
— Tffni ordtflaf«.€ooArmoexlib. lulustitui. c»p. 17 :
Qmomoda mm ordinata , tmm dispomU mundus effeelu»
est, Hon.

Feras ad tmemdMm. Yi«lelnr respicere ad OJ.
Anoer. — Aues,,, ferasadsaniendumtUi., Yidetnr re*
speiisse ad ilia Qmflftlil., lib. i lust. cap, I : Sicut
aves ad volatuiu^ eipsi ad curtum^ ad siBeitiam ferm gh-
(fiiMHtwr : ita nobis piopriu est meutit a^tatio at^fuc so-
ierifo. BoN.

Ad quod est quastfue generata, Stc emendnvi ex om*
nibits mss. et muitis editis. In 7 vulgalis rec. logi-
lur, sunt quteaue genernla , sed viiiosc, ad quid eniia
refcrlitr? ad feras? ad animautes?

Summam ipsam veritatis, ipfrniraddiili ex editis Is.
ct CeHar. ol ottimbus mss. dempto uifto Begio ree. iii
qoo , VI el in iO vulgalis , dc^ideratar.

Odoraretur. Ita restitui ex msa. 6 Rcg.., i BosMn.
nnif«f., Cauc.^ 4 Oxon., 5 Ci>U>ert., fc^ni. . Cbroin.,
Brun. ae editis Rom. et altts sex. In ms». 7 e^t oul
otUrmretur; in I Reg., 5 Colb., C;inl., Mnrm. et in
8 f nlgalb esl odoraret.

Fo$itimit. Idest» situm, stamro. Lib. m Institut.,
eap. 11 : Vario ordin4ae posiiione conveniunt, Bvn.

Inexpertuni relim^umnl. Ilss. Scec, «rprriim». ^
Nultum aeuus pomtionis expertum relinquunt, Uale»
iiiquit Cellarius , vulgo imoxpertum. NoUem « ita vir
clarisaiuHis pnmantiassel. Confiriuo ex libro de Ira ,
C cap. i(i; Alomi... nullam positionem reliuqmnt , quam
nqn eaperiantur, Ut vero niliil exp&rtmt rdiuquere vix
dici poicst , ita s^epissimo aliermn occurrit. Yirgi«
lius, lib. IV i£n. 415 :

Ne quid inexperlnm frostra moritura reliquit.

Ovidius, tieroid. ep. 20, v. 42.

Ardor iaeiperUim nil sinet ease meut.
Sappe tla Curtius, lib. iii, cap. * : Wec Pkiiippus qmd*
quam inexpertum omrsil. BuFf.

Universa qnoque membra. Ita reetrus plnrimi scripii
ct omncs editi, qnain Bonon. Universa quaque mcm-
bra. BuN.

SoHdamenla, Non cx anliquionbus mibi inflotuit ;
I^cxica addunt Angnstinum. Nost^ri prxceptor Ariio-
biiis, lib. II, dhit soHdaHt ossa. Bun.

Nervis alligavit, elc. Yide Gnlenuiii , qui du4^ner-
voruin genera esse dicit « et Aristot. Irb. iiide Hislor.
aiitmalinm , cap. 5.
1) Resistere. Id esl , subsistere , orposiliim prrccden-
Ih excurrere, Yide nol. ad lib. de Ira , cap. i : In
exir^mo gradu restitit,

Vel mimmo nulu. Ita in mss. 5 Reg., 4 Colb., Em. ,
Briin.. Claroin. cunciisque edttis; in noiinullis deesi,
vel. In 7 mss. est motu.

Visceribus opertdt. Yiscera non inteslina mngis,
<fnnm qiiidqnid carnium est cute tcctum. Sic iilitur
Ovid in episl. Pen. :

Yiscera uustra tua dUaceraDiur ope.

Uiide viscerationes , de quibiis apud Cic. in 0(T. :ib
iolerpreribus dicitur. Betul.

Ut quemqne Ivcum deeebal' Mss. i rec. et Ires editi ,
ut qnemcmnque , eic.

Ut quanoliila ess^nt , conclusm legtrmtur, Ila potio-
res et aalii|iitores uiss. dcccm, ciim edilis f|U.ilunr.
Mss. dccem rcc. cum 7 eililis rcrmit , uique soUda
ossa conclusa Ugerenlur ; Ire^ cdit. tegerent, Ms. Li|»».
utique solida.

81 FlftM. LACTANTII LIB. DB OPIFICK) DEI. S2

per corpas omne divisos, per qiias discurrcns lui- A viventium nHtliitiidiDe, unumquodque nnimat in sui

gencre el specie pulclierrimum esl? uisiquid vicissiiii

mor, et sanguis , universa membra succis vilaiibus

irrigaret ; el ea viscera y rormata in eum modum ,

qui iiiiicuique generi ac loco apius (uU , superjecia

pelle coniexit, quaro vel sola pulchritudine decora-

yit, vel setis adoperuit , vel squamis munivit , vel

plumis insignibus adornavit. Illud vero commenium

Dei mirabile , quod una dispositio, et unus babitus,

innumerabiles imaginis pnererat varietaies. Nam in

omnibus fere , quae spirant , eadem series et ordo

membroruny. e$e lyiKnuAf IJiktC cAput ^ ^mi^t^i^n'

nexacervir/ildii*CollL.|kQttis^Cd/ir^ ei eo

prominentes armi, adbserens pectori venler. Ilem

ventri sOl|^w*g^ftifehlr« *Utimo4o46 fi$il4ivr*i>p%S-:
;••••?*: • •* •»* •••-••••••••

que. ••! ••••••:••••••* • ••••••••••

de altero in alterum trahsferaiur, iiiliil impeditius ad
utilitatem, nihil deformiusadaspectum viderinecesse
sit : ut si elephanto cervicem prolixam tribuas, aut
camelo brevem ; vel si serpenlibus pedes, aut piios
addas, in quibus porrecti aequaliter corporis longitu*
do nihil aliud exhibeat, nisi utmaculis lergadistincti.
et squainmarum l«vitate suffulti , in lubricos tractus
sinuosis flexibus laberentiir.In quadrupedibus autem,
idem opifex contextum spinae a sumbio capite deduc-
tum longius extra corpus eduxit , et acuminavit in
caudam, ut obscoenae corporis partes, vel propter foe-
ditatem tegereniur» vel propter teneriiudinem muni-
rentur, ut animalia quaedam minuta et nocentia mo-

Nec solum membra suum lenorem ac situm in om- B ^^ ^j^s arcerentur a corpore : quod membrum si de-

nibus servant, sed etiam partes membrorum. Nam in
uno capite ipso certam sedem possident aures, cer-
taui oculi, nares item, os quoque, et in eo dentes, et
lingiia. Quas omnia cuni sinl eadem in omnibus ani-
mantibus, tamen inflnita et multiplex diversitas flgu-
ratorum est; quod ea quae dixi, aul productiora, aut
Gontractiora lineamenlis varie differentibus compre-
bensa sunt.Quid, illnd nonne divinum, quod in lanta

trahas, imperfectum flt animal, ac debile. Ubi aiutem
ratio, et manus est,tam non est id necessarium »
quam indumentum pilorum : adeo in suo quaeque ge-
nere aptissiine congruunt, ut neque nudo quadmpede,
neque homine tecto excogitari quidquam lurpiua
possit.

Sed tamen cum ipsa nuditas bominis mire ad pul-
chritudinem valeat, non tanien etiam capiti congrue-

VARIORUM NOTiE.

Per quas. Sic reposui ex mss. 2 Bon., 2 Reg., 2 pectum. Lactaritius saepe ejusmodi adieciiva iu ponit.
Colbert., Tax., Baluz., Marm., Clarom. a secunda Hoc libro , cap. S : Ad speeiem nuUuB ett perfeetior
manu , et editis quinque. Recte ut piito , referendo numerui. Ibid. : quo nihil ad tpeciem fcediut, ad utum
ad venat; nec male, per quot in decem vulgatis, si C inutiliut; cap. iO : Ad utum digitorum tractabitit;
referas ad rivot. Mss. decem cum edit. Roro. perqum. ibid. : lllud ad utum nurit modit habile; de Ira, cap.

Setit adoperuit. Reimin. prave, tatit adaptavit. iO : Quo nihil poUtt ette nec ditpontiut ad ordinem ,

Betiil. operuit. Lib. vii , c. 27 : adoperta.

Intignibut. Deest in ms. fiov.

Imaginit. Mss. 7 cum edit. U. babent imaginit.
1 Colberi., imaginet , mendose. Caeteri mss. et ex-
cusi , ammantium. Quid si legas , innumerabitet ima'
ginum pr(e[erai varietalet. In plerisque enim codiclbus
esi animantium , forte pro tm/i<^fiiiim;et legilurinfra,
mnlliplex divertitat figuratorum ett.

Praferat. Iia resiitui ex 7editisomnibusquemss.,
dempto uno Regio , in quo, sicul in decem vulgatis,
est perferat; in 1 Colberl. proferat.

Eadem teriet et ordo membrorum ett. Plirasis est
Laclantiana, quae simili gaudel. lufra cap. 10 : pedet
dno et item manut. Alius dixisset , et idem ordo mem"
brorum... et dumitem manut.

Subnexa. Mss. 2 Bon. sii6iita;a.

nec aptiutadutititatem, nec ornatiutad puUhritudinem,
nec majut ad molem. Bon.

ExMbeat. Legilur apud Buneman. exigebat ; et ille
sic ratloaem reddit hujus varianlis. — lExigebat. Sic
edo ex Bon., Tax., Isaeo, quod Spark. et Heuoian.
comprobant. Reiinni. et reliqui, exhibeat^ quod valc-
ret idein quod supra, prasferal. Bun.

Maculit terga dittincli. Graecismus est , dittincti
quoad terga attinet.

Squamarum Imitate tuffuUi. Cellarius dubitat an
sincere. Sic vero omnes, in qutbus meliori orthogra-
phia Farrh., Belul. et Torn. ih^ltquamarumlcevitaie,
per (B. Sic de Ira, cap. 10, l<Bvitudo, ut hic; laevitate
in lubricos traclus. Sic Plinius , lib. ii, cap. 5, Idevi"
tate lubricum corput serpentibus tribiiit. Nec tuffulti
debet esse suspectum. Noster cap. 2, tuffulta ungulit.

Femina. Nullus dubito, qoin sic scripserit Laclan- f| ^tm.

liiie • /tiiie Anim r^ninrn vnPAm niiiii nnn iiAiftm ^ Acuminaoi/. Dc liac voco consiile Savaroncm , qui

tius : quis enim femora , vocem nulli non notam
( quae novem rec. mss. et ediionim est) mutasset in
femina, qiiod est 5 Reg., 2 Bonon., Cauc, Tsix.,
1 Colb., Baliiz., Brun. Iii Marm. et Clarom. est (e-
mor/f/ia , corrupte. Vide quoqiie feminum.... tongi-'
tudo, infra, cap. 13 , paulo post initium.

Solum. At in ms. Bov. tola, idque saiis apte.

In eo. Sciiequamplurimi mss. velusiioresque ediii.
In 5 mss. rec. et edtiis iO in ore, ingraia repeiilione,
siquidem modo prnecessil, ot quoque.

Figurntorum. Ita ex mss. 4 R»'g., 6 Colbert., 4
Oxon., Coth., Lips., Clarom., Ein., Cantab., Marm.,
Brun., veiiisiioriiiusquc ediiis reposui ; in 2 Reg. et
Baluz. mullisr|ue vulgalis est figurarum.

In tui genere ei tpecie. Restiiuiinus tui^ ex vetus-
lioribuseditis et mss. 6Reg.,5Colbert., Cauc, Pen.,
Ullr. et 1 Bon. antiq. iii quo est in tui ^enerit tpecie.
In5 rAc et in cunclis ferme vulgaiis, tn <ico genere
el tpecie. Deest copula in 3 mss. et 2 edilis.

ffiltii inipedHins ad utilitafem, nihil deformiut ad ai-

plura exemplacollegitad Sidon. iib. vn, etad Ub. viii.

Si detrahat. Sic reposui ex omnibus mss. et 5 edi-
tis. In undecim vulgatis est, ti detrahet.

In tWKquasque genere. lla emendavi ex mss. Bon.,

4 Uegiis, Em., firun. etedit. Rom., Graph., Betul.,
Tornes., Soubron., 2 Paris.,Is., Ceilar., Walch., ap-
probantibus Betuleio et Francio. In cxteris legilur
quoque.

Pottit. Correxi ex mss. et omnibus fere editis. In

5 viilgaiis rec habetur pottet.

Sed lamen cum. Addilum Sed, ex mss. 2 Reg., 2
Bonon., Tax., 2 Colbert., Baluz.,Claroin. a secunda
manu, etcdilis quinqiie. Cneteris deest. Sed cum ta-
men ipta nuditat /lominii, etc. Hinc forte, quod statux
nudae Grsecis placuerint, quia illi nihil velant. Plin.
XXXIV, 5 : Placuere, inquil, et nud(e, tenetilet h(utam
ab epheborum e gymnatitt exemptaribut^ quat Achilieat
vocant. Crrnca ret ett nihii velare. Ron^na ac milita-
rit thoracas addere. Et hanc nuditalem in signo senis

» CAP. VIII. DE IIOM. PARTIBUS, OCULIS, AURIULS. S4

bal ; quania enim in eo futura deformitas esset, ex A nimque membroram. qux iu cornorc aneru ant

calviiio apparcl. Texil ergo illud pilo; et quia in sum-
mo futunim erat; quasi summum aedilicii cuimen or-
navit : qui ornatus non est in orbem coactus , aut in
figuram pilei teres facius, ne quibusdam parlibus nu-
dis esset informis» sed alicubi effusus, alicubi reirac-
lus pro cujuslibet ioci decentia. Frons ergo vallaUi
per circuitum, et a temporibus effusi ante aures ca-
pilli , et eanim summse partes in coronx modum
cincts, et occipitium omne conieciuin , speciem miri
decoris ostentani. Jam barbas rafio incredibile est
qaaDtum conferat, vel ad dignoscendam corporum
maiuriutem, vel ad differentiam sexus, vel ad deco-
rem viriliuiis 'ac roboris; ut videaiur omnino iion
eoQSUlnra fuisse totius operis raiio, si quidquam
flditer esset effectum.

CAPUT Vlfl.
De homnis partibug, oculis el auribus.
Nunc rationem tolius bominis osiendam , singulo-

operla sunt, utilitates et liabitus explicabo. Cum igi-
lur sutuissei Deusex omnibus animalibus soluin bo-
minem facere coelestem , caetera universa terrena,
hunc ad coeli coniemplationem rigidum erexit, bipc-
demque constituit, scilicet ut eodem specUret, uiide
illi origo est; illa vero depressit ad lerram , ut quia
nuHa bis immorialitaiis expecutio est , toto corpore
in bumum projecta ventri pabuloque servirent. Ho-
minis iUque solius recia ratio, et sublimis sutus, et
vultus Deo patri communis ac proximus , originem
suam, fictoremque tesutur. Ejus prope divina mens,
quia non Untum animantium, quae sunt In lerra, scd
etiam sui corporis est sortlu dominatum, in summo
capiie colloeau, Unquam in arce sublimis speculatur
B omhia, et contueiur. Hanc ejus aulam, non obducum
porrecumque formavit, ut iii mutis animalibus, sed
orbi et globo similem; quod omnis rotundius perfec-
taj rationis est, ac Ilgurae. Eo igitur mens et ignls ille
divinus Unquam ccelo tegitur : cujus cum summum

VARIORUM NOTiE.

aereoaisese empto.Plin. Nepos, lib. iii, epist. 6, non
excnsat solum , sed et depraedicat, hoc modo : Ett
enhn nudum^ nec aul vitia^ uqua $unt, eelat, aut laU"
det pamm ostentat. Edmii.nd. Figrellius.

Quanta enim in eo futura deformilat ettet, ex calvitio
apparet. H:ec absunt a mss. Goih., 3 Colb., Lips.,
Clarom.,Brun., Bov. et edit. Rom., et quatuor aiiis
aniiquioribus. Coiifer. Theodoret. Scrra. 4 mpi vpo-
yoccc;, et llistoriam 51 , 53, ab Isidoro Pelusioia nar-
ratam.PRiCiEos. — Quod lamen humiuis propriuin esi, C
nisi innatumsit. Pliii. De calvitiei dcforiniute passiui
apud auciores.Hioccalviiii laus, ofdoSov arguinentum.
Gxterum de comx decoro lege cap. ii Epist. prioris
ad Corintb. Sunimam vel in pilis provideiitiam Dei
apparere, vox i(>$ius Christi lesutiir, cum aii, ne pi-
lum quidem capitis siiie volunUte Pairis cadere. Vi-
deiidus Theodoretus, masnus ille Providenti» admi-
rator, sermone de Provideutia Dei i, piloruiii raiio-
nem consider^s. Posiea loquitur de capillorum usu
ei omatu. Deiiide multum affit de calvitiei dedecore.

Summum eedi/icH ctt/meit. Ita cap. 10 : Capui totiut
difrim operit quati cuimen ett. Sic cap. 8, caput vocat
tummum fattigium ; ei libenter noster et alii vocabulis
culmeu^ fattlgium^ addunl jtimmtim. lu Livius, lib. i,
cap. 34 , Yocat caput <u?iimam culmen hominit; et
LacUntius lib. vi, cap. 13 : ad tummum culmen; lib.
VI, cap. 24 : Summum fa^ligium. Bon.

Aui in figuram pilei. Sic reposui ex mss. 4 Rcg., 4

CfBlettem. Dehoc vide Institution. Divin. lib. ii, cap.
». ubi docei diio fuissc elemenu , alterum divinuni ,
ex quo ficlus siiaiiimushomlii;s, allerum terrenum.
unde cornus hiimanum formaium est.

Vt eodem tpectaret. HaBC iectio mantiscripiorum 2
Keg., 2 Lolbert, bonae noiae ei Baluz. melior nobis
visaesl, nuain ut eadem tpectaret, in 4 Reg., 4 Colb..
Marm., Clarom., Brun. et in vulgalis. Vide Divin!
Insiii. hb. I, cap. 5 ei lib. iv, cap. 17.

Corpore m humitm pr ojecta. LiU. vi Inslilut., cap.
1» , sic emeiido : In terram toto et corpore et ore nro-
jectum , yentri... et pabulo tervit. Bon.

Ventri , etc. Sallustius princ. Cat.

liecta ratio. Ms. 1 Bonoii. solus et ed. rec. addunt
ett, qiiod expunximus. utpoie inutile.^ l/oimm*....
recta ratto. Id est, erecU conditio, reclus sUtus cor-
poris humani. -« Lib. n, cap. 1 : cum ratio corporit

cap. 9. BcN. •

Communit. Francius legit confinit.^

Vultus Deo patri communit , ac proaimut. Legilur
vutiut... communit aut proainmt apud Buneman. uui
noUm sequentein exhibet :— Vultut... rommiim<ai«l
prorimiif. Reimin., Vultut... communit ac proximut.
^oili., commumt ac propriut. Lib. vii Inslitut., cap.
rL"^'^V"' '^'f* "« formatttt ett , ut oculi ejut ad
coeium, faciet ad Deum tpectant, vultut cum tuo pa-
rente communit sit. Conf. noi. ad Epit. cap. 70. Bon.

Colberi., 4 Oxon., Marm., Brun. mnliisque editis; in D • wC" ^^^^ ^'""'^ '"^"*- Uua de re vide Plaioncm
2Bono«., 2 Reg., Tax., Erasm., Clarom., Baluz.. !" *^"«"o*»e, quem Cicero non semcl, sed iterum.
pilce, sed viiiose. Iii 3 ed. rec. pili. iterumque expressit iii libris philosophicis.

AUcubi effutut. alicubi retractut. Sic resiitui ex 2 l^nquam m arce. Sic cap. 16 : Tanquam in arce

wicrrimis mss., 1 Bonon., Cauc, edit. Is. et quibus- ^^^P^^ Lxpressu Ciceronem lib. i Tuscul., cap. 10 :
dam aliis impressis. In caeteris bis alibi; \i\ nonnullis ^^"/>"^"^ «« captte , tanquam in arce , potuit natura.

•-'•'•*•• "" " ' T:/'' 1^^ tublimi. Sic edo ex Reiinra. et Paris

1515, itaque Heumanniis conjecit. Editi, tublimit'
scilicet mens. Puio liiieram sibilantem ex prima in
tpeculatur orUm. Bon. ^

Ejut aulam.Mss. rec. 2 Reg., 2Colb., Baluz. et

II edd. rec. .nddunt Deut : qux- vox a c^ieris abest.

Timaeo ^* «"»*^«»'- De hoc vide Piatonem iu

Omnit rotunditat. Sic legere inalo ex mss. 2 Bo-

(Jrom. in marg.. quam orbit, ex aliis 12 n.ss. ct

Eo igitur ment et ignit ille divinut , elc. Eo, sub-

fillc«*''*tf^^;u''^'J"r".* credidere animam esse
igoeam. Tertull, de Anima cap. 5 : Animam effi^

— -— • — r' — "•■^' -" -««w^»»» via wvitf», III iiuniiuiii»

fiififaiis. Heuiiiannus tamen puiat esse legcndum atibi
efmtut, atibi retractus pro cujuslibet, elc.

CujusUbet. Iii ms. 1 Bonon. ani\(\., cujusque.

Valiata. Editi oinnes, vallau. ut cap. 10 : Falpe-
krm... pitit in ordine ttanlibut vattatce. Bon*

ineredibile, quantum conferat. Lips. 2, male, con-
fen. Addo ex Cic. ii de Natura deoruin, cap. 59 : /«-
credibite ett... quanta operu maclmata natura tit, Bon.

Totiut operit ratio. Genuina leciio petila ex inss. 2
Bonon., 2 Reg., 4 Colb.. Tax., Ullr., Baluz., Brun.
In i rec. ct editis esi, corporit, Veruin uiraque lectio
recta videtur.

UaHtut. Id ^sty (^ndiUonem, rationem , formam.
VValcuos,

95 FlRlf. LACTANTH Ltt.

f.usiigiun] naiurali vesle lexissel, priorem parlem, ^
quae dlcilur faoies, BeoesBiriis menOmrMii imnisie-
riis et utftfMUt ittrMer el oroavit.

Ac priQMWi, quad ocnlQnmi oriieB eoneavit tora*
mimbiis x^oocluftil* a ^oo roratn frontem fKMninaiam
Varro exjfrlinMivil ; ^ eoe, ne<fite nMMW , neqoe am-
plius« quaiD duo$«8Se voluit, <fuo4 ad fipeeiem nu9-
lus est perfectior numenis , quami diiorum : sicut et
iiures doas , 4|uamm dnplicitafi incredt^Ie est <f«ian-
tam pulcbriUNliNem pr^ferai , quod tum pars «Ini-
^uc «imiliUidiAe^rnaU esl, tum nt veaiemes Mtrin-
secus vaofiB Caeilius coUi^mur; iiam et forma ip^
mirajidum m modum ficta , q«od eanmi fbramina
jioluU 'Csse Mida et inobsepu , quod et miniis 4eeo-
rum ^ iitile mimis fuissett quoniam Biroplicinm
^vejmnitt angttstits preterrolare vox posset , nisi B

DE OPIFICIO DEl.

'56

excepfam per cavos siniis , et rcpcrcussu relenlam
foramtna fpsa colitberent : itlis slmitia vasculis, qui-
iras fmpositis solent angusd oris vasa compleri.

Eas igHor aures (quHios eet fnditum nomen a vo-
tibus hanriendis , iinde Virgilius :

Vocemque bis auribiis liausi;

aot qnia vocem tpsam Grjeci «OJnv vocant, ab aoditn,
per immntationem littene, aures velot audcs sunt
Nomfftaiae) noluii Deos anifex mollibus pellicnlis in-
formare, quae pulchritQdinem demerent pendul»
■iq«e flacoentes , neque dnris ac solidis ossibus, ne
ftd nstim infiabil^ essent tmmobiles ac rigenies : sed
f|nod esset bonim meditim excogitavit , ut eas cartf-
lagomoHior alligaret, et haberent aptam simul et
flexibilem flrmitatem. In bis audiendi tantum offi-

VARIORUM NOTiE.

HipfMtrelm et H^raeUiut , ex igM ; Hippon et Thatet^
€x aqua^ etc. Cic. TuscuL iib. i, Ze$mm Sloko ani^
mus i^nis videtur, El de Nat. deor. lib. iii : Oninia
Sioict ad igneam naturam referre, Heraditum, opinor^
^ccuti, Sic eliam Eniiius in Epicharmo a Prisciano
Itb. VI , proktos :

Terra corpus est ; at meotis igois est.

Virg. iEncid. liii. vi :

Igneus est ollis vigor, et coelesUs origo.

Hinc etiam deHrium fllud , de quo Servius ad lib. i
iEneid. Grave ee$e perire naujragio , quia anima esS
ignea, Gataker. — lliuc veieres extingin, pro mori^
^eruiii , et extinclo catore , occidimus ip^ , ait Ci- '
oero, de Natura deorum, lib. n , cap. 9.

Et instruxit pariter, elc. Sic omnes. Vide npt. ad
lib. IV liistilut. cap. i. Hic addo Ovidii Ilb. iv, trist.
«,15:

£t pariter mairea, et qua; sioe crirmae castos
Perpelua senrant virgiiiilale focos.

SoIpi<)tns Sever. Vit. Mortin. cap. 9 : Et ostensus pa-
riler et deslruclus est inimicus. BoN.

Quod, Rejicitur ab Heumanno juxia ediiiones 1472,
im,1497, If^iS.

Cmclumt, Mss. 1 Bonon. antiq. et Saiigerm. in-

A ^o forain, Ita mss. et editi.Lcgere mnllem cum
FraiK'io , A iiuorum foratu,

BuplicHas, Iternm cap. 10 : DupUcitate, Walchius,
l^iis, inqiiH, preeier Laetantium vocein hanc postie-
ril, nescio. Ego quidem iilam legi in Tertull. lib. v
adv. Marcion., cap. 11 : Citm duplicitas earum inter^
cedit, BuM.

Pulchritndinem profferat. Id est , prce se ferat, qnod

- in initUis vtilgatis esl ; in cunciis aiitem inss. et ve-

tusiioribus editis preeferat , nt npud Pliniutn lib. i ,

epist. ti , qftit sapientitB ttudium habitu corporis prte-

feruiH^ Ex Cellario.

fioktk etse nuda, Sic legunt Janus, Giiinelmus et
Isaeus. Mss. 2 ree. cum editis Rom. et Paris., voiuit,
vitiose. In cxteris no/tti(.

Jnobsepta,Kt\tnm.^ prwre, inobeepta. Vcn. 1497 »
inubsepta. Mondum hoc adjeciivum iaobsepius ex
4iliis ebservatum. Bun.

Angustias proetervotare vox posset. Mss. 2 Reg., 5
Colb., Baluz. mullique editi addunt et spargi^ qiias
voces delevi, velut iniitiles et s^nsum depravantes.
Absunt auiem a caeteris mss. ac vet. edit. Rom.

Exceptam. Ita restitui cx mss. S^Bonon., 2 Reg.,
Tax., Baluz., faventibns 1 Culbert. et 1 Clarom. in
BHirg. tn quibas est inexceptam , corrupte ; in 1 Col-

bert. perfecta , mendose ; in cxteris mss. et editis
pereeptam,

Mepercussu retentam, Sic emendavi ex 7 editis et
omnibus mss., prxter 1 Colb., Clarom., Brun., in
quibiis , ut et octo oxcusis , est meula ; raendose.

Cohiberent. Iia correxi ex mss. 1 Colb. et Baluz.
accedenlibus et favenilbus Cauc. et Brun. in qnibus
est coniberent. 2 Bon., 1 Reg., 2 Colb., Sorb., Tax.,
Clar., conbiberenl; Ultr., comburent; 1 Clarom. ro^
borent; Pen. coercerent, In 4 Heg.,5 Colbert.,MsHrm.
editisqne est conveherent. — Poramina ipsa combibe'
rent, Opiime sane convenii cum sequeniibas vocibus,
Qompleri, haurieitdis auribns , haiisi; et eleganter
diciiiir, auns bibere, aure bibere. Plaulus ex ms. Va-
tic. etCamcrar. in Mil. Glor. m, 5, 16 : Postqnam
adhibere aures mex tuam moram oraiionis. Horai.
lib. n, Cariii. 15, v. 52:

Densum humeris bibit aure vulgos.

Bnn.

Attgu$ti orit vnsa. Sic profecto curo l»no Gutlleimi
legendum ex ntss. 12 , in qiribus soripium est cor-
mfitc anguniores vasa : unde facilis mntatio in an-
gmti oris vasa ; in 14 scriptis et exeusis , anguiHora
vaea, QuGe ^erba cum niitlum habeaiii seneum , pla-
cet entendaiio J. Guil. qni hoc pacte legendmn pu-
isti , anguHi orit vam, Nmn, iK inqutt ille, in inea*
te fuit Laciamio ^ntitiam locus : €i vascuta ah-
yusti orit wperfutam humoris copiam retpuunt , ten-
tim eutem infUtemkbut , vei insiillantibHt , complentur;
tic animi puerorum quantum excipere potmni videndum
est, Betul.

Yoeem, Virg. iv iEneid., 559.
*v Qua: pulchritudinem demerent. Ila mss. 4 Reg.,
^ Cauc» 1 Bonon. el 12 alii ac sex edili. Est ne in 2
Colbert., Baluz., fiodl., Balliol., Clarom. a secunda
manu , et plerisque editis; in Tornes., Soubron. et
Fasit., ui pulchritudinem. Veteres mediocres aures
prsciulisse videniur. Sueton. in August. cap. 79 :
Mediocres auret habuit Auguttus. Aspasise etiam bre-
vioresaures iribuit yElianus, Variar. Uisl. xu;^ibi
enim formam ejusdescribeos, addit inter aiia ZtTu
tixs ^pxx^xtpK. Oppooumur iis longsc aures apud
MartiaU vi , ^9 :

Hunc vero aculo capiie, et aurlbuslongls,
QasB sic movenlur, ut soleut asellorom,
Ouis morionis Oliaro neget Cyrtb».

— Franc. FF. Jcnius. Qu<b pulchritudinem. Grapb.
prave, ut pulchritudinem. Thoiiiasius, isuL*us, Gall.,
Sparkius, ne pulchritudinem. Non male, ut mox
eadem ratione, ne.... iubabiles essent. Bun.
Videndi, Repele officium. Eleganier Cicero, Tib. i

■57 CAP. Vllf. m HOM. PARTIBUS, OCULIS, AURIBUS. 58

cium constiiatum esl, sicat in ocults vidcndi; qtio- A mnnirestius est menlem esse, qua; per oculos ea qusa

rum prasctpue inexplicabilis est ac mira subliliias ,
qufa eorom orbes gemmanim similiiudinem praefe-
rentes, ab ca parle qua videndum fuit, membranis
perluceniibtis texit, ut imagines reruni contra posi-
lamin tanqaam in speculo refulgcnies , ad sensum
intimum peneirarenl. Per ens igKur membranas sen-
6«s ille , qui dicitur mens, ca quae simt foris Irans-
picit. Ne forle existimes, aut imaginum incursione
nos ccmere (ut pliilosoplii dixerunt) quoniam videndi
officium in eo debel esse quod videt, non in eo qtiod
videlur : aul ^lenlione aeris , cum acie aul effu-
^ione radiorum, qnonfam, si ita essct, radium quem
ociilis ndvcrtimns, videremus, donec intentus aer
cum acie , aut eCrusf radil ad id quod videndum esset
pcrTcnircnt.

Cum autem videamus eodem momento temporis,
plerumqae vero aliud ngentes , nibilominus tamen
tiniversa qwsd contra sont posila intuenmur, verius et

suiit opposita , traiispicint , qunsi pcr feiieslras lu-
cenle vilro, aut speculari lapide obductas. Et id-
circo mens, ct voluiilas ex oculis saepe dignoscitur.
Quod quidem ut refelleret Liicrelius, ineptissimo usus
est argumento. Si euim mens (inquit) per oculos vi*
det, erutis et efTossis oculis magis videret ; quoniam
evulsn^ cum postibus fores plus inferunt lumiuis^
quam'si fiierini obduclx. Niminim ipsi, vel potius
Epicuro, qui eum docuit, eflbssi oculi erant, ne vi-
derent, elTossos orbes, et rtiptas oculorum (ibras, et
fluentem per venas sanguincm, et crescentes ex vul-
neribus cnrnes, et obdticias ad ultimum cicatrices
nihil posse lucis admiitere, nisi forte auribus oculos
similes nasci volebnl; ut non tam oculis, quam fo-
B raminibus ceriieremus : quo nihil ad speciem foedius,
ad usum inutilius fieri potest. Quanlulum enim vi-
dere possemus, si mens ab intimis penetralibus ca-
pitis per exiguas cnvernarum rimulas attenderet; ut

VARIORUM miJE.

dc Divin., 3i : Si tine oculU non polest exstare cfi"
cium el munui oculorum. Bun. — Quorum prffcipue
iuexplicabUis esl ac mira sublUitas , elc. Quaiii subli-
lltaicm miratar, et cneteris lonpa ac praiclara dismi-
idilone admiramlani prcebet Galen. lib. x, c. 6 ; Ba-
sil., ubi &u|)Aa. Is£us.

Meaibrams perlucentibus teait. Gic. ii de Natura
deorum. Is^us.

Ut imagines rerum contra poiitarum tanquam in
speculo refutgentes , ad sensum intimum penetrareut ,
etc. Nobilcm illain atque ardtiam quaestionem tangil
de inodo ac raiione vidcndi , in qna variarum secta-
nmi princtpes phHosophi desudarunt , aliis per in-
las susceptioiiem, nirsusque aliis per malerialiaTn et
corporcarum, aliis per spiritalium et immaterfaliam
rcrum influxum, aut effluxum, visionem fieri asse-
rcnlibus. Qua de re Plato videudus in Timneo , ubi
de oculis, Arist. ii, de Anim. tex. 66 et seqq.,et
lib. deScns. el Sensil. cap. 4: Lucr. iv; Pluiarch.
de Plack. tib. iv, cap. 15; Gell. lib. v, cap. 16;
llacrob. III Salurn. cap. 14; Galen. lib. x, cnp. 12
ct de Phicil. ; llipp^. el Plalon. lib. vii, cap. 9 el
6oqq.; Aven-Rois Golltg. lib. iii , cap. 58. Quid Lac-
taoLius seniint , haud saiis perspicutim. Supra posi-
lis quidcm verbis videtur asserere, imagioes reruni
penelrare nd sensum intimum, id esl, recipi inte'*
rius , qiiod iion Arislotelem solum docuisse, verum
cliain Platoriem gravissimi viri probaveruiU, Leoni-
cus in proloquiis commeut. ad lib. de Sens. et Sen-

s'i\. ei ad 2 ejusdem iib. Scalig. de Sublilii. ad Gar-

dan. Exercitut. 525, cap. 5« alii. IsiEus.

Sentns ille , qui dicitur mens , etc. Juxta illiid vul-

gatum Herncliti , de qtio meminit Arislotcles Proble-

luntis S ction. ii, Problemat. 55 : Uens videt, mens
audit. Sed melius dixisset , anima , sive animus , ut

Cic. i Ttiscul. nam ionge aliter accipi mentem el Qni-

ntamy quam putet Laclantius, dixi supra, lib. vii In-

slitfit. cap. 12. Is^us.

QuoB foris stuil, transpicit. Lips. 2, perspicit. Ni-

liil muto. Imitatur Lucretii, lib. ,4, v. 272-279;

fotis.... transpiciuntur. BoN.

imaginum incursione nos cemere. Sic^legimus iii

omnibus editis et mss., praeter 1 Golbert. cui estm-

cursioHes; mss. 2 Bonon., 2 Reg., Tax.,2Golberi.,

B;iluz., Glarom., concursiones.

Vt philosophi dixerunt. Mss. 2 Golb., Em., Bruii.

ac edit. Beitil.,Gellar., disserunt. Gaeieri ui in textu.
Aut intentione aeris, cumacie. etc. Htcc opinio ra-

dios non evocat:sed a pupillae radiis vicinum aereiu

ifi res visas impingi, aii|«e iti if sitts aeris adJMenio,
ac quasi fullura vectioneque, putal Aeri visionem ;
verberaium (juippe aerem illuin, qiii pupillam con-
tingit, nspelli ad objcclum, in auo fiai basis met»,
cujus fastigiiim sit iii ipsa papilla :qaod commentiim
Don modo inaoe ostendit Lactantii raxio« 6«d «tiamt,
quia nihilo pejus videinus, cum retro cedimus, at
regrediendo imptilsio illa fieri non poiest, sed dun-
taxat stando, aut procedendo. Aer prfleterea sub
aquas iioii penetrabit, quarum in fundo res positse
C videnlur. Is^us.

AtU effumone radierum. Gujus opinionis fuereoptici
omMS, et pleriitue philosopliorttai U64)4ie ad Aristo-
telem, quos deinde secutum Galeuum castigat Aven<-
Rois, ei cuui veterum <|nolibel conrereudus Julius
tonar Scalig. de Subtilit. Exeroil. 29S, c. 16. Uaii&«

Badimn quem oculis advertimus^ videremus. Ita 3
Reg., 2 Golberl. vot. edd. Rom. Tridin. Florenl.
Gaeteri typis csbcusi et inss. (prictor i Boooii. aoliq.
cyi ost oculos) habeiit, tardtus ftMiu ^euHi edverts^
mus videremus. At lectio uoslra* sensum multo dario*
rem babet.

Mentem tsst^ qum per oeulo$ m, elc. SalvUin. de
Provid. lib. iii, cap. 7 : Sciens fenestras quedammodo
esse nostrarum tuemium Umesi aculorum. Alii oculos
ammi portas dixere; Origines Adainantiiis» Pbysiog-
DOin. iib. I, cap. i ; Gicero de Orai., mimi indicat
vocat. Gataker.

Quasi per fenestras. Sic Gic. i Tusculanar, Ui fa-^

P cile^ inqutl, intelligi ponit animum, et audire, et vi»

dere, non eas partttf qum quasi fenestree sutu^ etc.

ISiEOS.

Lucenle viiro. Mss. 2 Bonou. ei 4 alii, perlucente.
Sic eliaiii Ucuiuanuus amai scribere» verum caetori
habent iuccnte.

Specutari lapide, Ltpis bic i^ellueUus in tenoissi-
mns bracleas scissus renestiis indcbaiur. De boc
pleiia inanu Piiisous tn Lex. i^t. Rom. T. 2. f. 826,

BUN.

Lucretius. Hujus bi suoi veraus.

Prsterea si pro foribus sunt lutniaa noslra,
Jam magis exemplls oculls, debere videlur
Gernere res aQimus, sablatis postlbus ipsis.

f^asd volebat. Sic a me ex omnibus ross. ei ed.
Rom. aliisque antiquioribus est emendatum. In H
vulgntis esl volebant.

Adusum. Ita restitui ex mss. 2 Bonon., 5 Reg.
6 Golb., 5 Oxon. et 9 aliis, ed. Rom. i470 et Gellar.

FIRM. LACTANTII LIB. DE OPIFICIO DEL

4«

h\ quis fdil iranspicere pcr ciculam, non plus pro- A sanis accidit, s«d ci sanis, ac sobriis. Nam si aliquid

fccio cemat, quam cicui» ipsius capacilas compre- ' ' ** '"

bendal. Iiaque ad videndum membris polius in or-
bem conglobatis opus fuit, utvisus in latum spar-
geretur, ct qua in primori facie adliasrerent, ut lihere
possenl omnia contueri. Ergo ineffabilis divin» pro-
videnliae virtus fecit duos simillimos orbes, eosque
iia devinxit, ut non in lolum converli, sed moveri
tamen ac flecti cum modo posseni. Orbes auteip ip-
80S humoris puri ac liquidi plenos essc voluit , in
quorum niedia parte scintiHas luminum conclusse te-
nerentur, quas pupillas nuncupamus, in quibus puris
ac subtilibus- cernendi sensus ac ralio conlinelur,
Per eos igitur orbes seipsam mens intendit ut videat,
miraque raiione in unum miscelur et conjungitur
amborum luminum visus.

CAP13T IX.
De unsibus eorumque vL

Libet hoc loco illorum reprebendere vanitatem,
qui dum volunt ostendere sensus falsos esse, multa
coHigunt, in quibns ocJUli fallantur; inter quae illud
etiam, quod fiiriosis et ebriis omnia duplicia videan-
tur : quasi vero ejus erroris obscura sit causa. Ideo
enim fit, quiaduo suntoculi. Sed quomodo id fiat,
accipe. Vlsus oculorum intentione animi constat. Ita-
que quoniam mens (ut supra dictum est) oculis tan-
quam fenestris utitur, non tantum boc ebriis aut in-

nimis propius adinoveas, duplex videbitur; certum
est enim iutervallum, ac spalium, quo acies oculo-
rum coit. Item si retrorsuni avoces animum, quasi
ad cogitandum, et inteniionem mentis relaxes, tuin
acies oculi utriusque diducitur , tunc singuli videre
Incipiunt separatim.

Si animum rursus intenderts, aciemque direxeris , •
colt in unum quidquid duplex videbatur. Quid ergo
mirum, si mens veneno, ac potentia vini dissoluia,
dirigere se non potest ad videndum, sicut ne pedes
quidem ad ambulandum , nervis stupescentibus de-
biles ? aut si vis furoris in cerebrum sasviens concor-
diam disjungtt oculorum ? Quod adeo verum est, ut
luscis bominibus, si aut insani, aut ebrii fiant, nullo
Bmodo posslt accidere, ut aliquid diiplex videant.
Quare si ratio apparet, cur oculi fallantur, manifes*
tuin est non esse falsos sensus; qui aut non falluntur»
si sunt puri et Integri, aut si falluntur, mens tamea
non fallitur, qusD iliorum novit errorem.

CAPUT X.

De exterioribui hominis niemfrni, eorumque u$u.

Sed nos ad Dei opera revertamur. Ut igitur oculi
munitiores essent ab injuria , eos ciliorum tegminibus
occuluit; unde oculos dictos esse, Varroni placet.
Nam ct ipss palpebrae , quibus mobilitas inest, et
palpitatio vocabulum tribuit, pilis in ordine slantibus

VARIORUM N0Ti§5.

Recte iuxta Thomasium. In «rec. eiexcusi* 55, ad C ad quem locum consulatur Taubmannus. Boii

Viium. Seqmlur "Wque, /Im pOlest. FrauduS SUSpi- 'Tun. ««^* nmli RAnnc.i tun, i»y r...irlift lu..

catur legendum fingt poiest.

Si OMt» «elit transpicere per aculam cernat. tLX

cunctis pcnc mss. reposui vettt, quod melios coharet
cum cemat, quam velUt, quod est omnium editorum
ac i Reg. et Em. iii quorum poslremo est cerneret.
Cicuta autem, quod juxia Servium cst proprie spa-
ft«m inter cannarwm sive (istutarum nodos, liic pro
fistula ipsa, aut potius fistulas foraminibus accipitur.
Virgilius enim Ecloga 2 dixerat :

Est mihl dlsparibus septem compacU dcutis
FistuU.

Jtaque od videndum membris potius m orbem eon-
gtobatis opus fuit, elc. Non tamen in orbem perfec-
lum, quia figura exacte spbarica non congruetait, ut
docel Galen. lib. x, cap. 6.

Et qum in primori (acie adhwrerent, etc. Quia ccr-
nitur pcr directuin, Arist. ii de Part., cap. 10.

Simitlimos, At in ms. Bov. similes.

Orbes. Hinc oculi cleganter ita vocantur. Conf.
supra et mox. Alia exempla dant Savaro ad Sidon.
Apoll. lib. 1, ep. «♦ Barthius ad Statii Theb. i, 55.
Pari modo apud Sophoclem OEd. v. 1294, xvx^oi di-
cunlur oculorum orbes. Vide Spanhem. ad Callima-
chi Pallad. v. 87. Bun; ^ .^^ . ^

Utorumreprehenderevanitatem. ?ro ulorum, iii solo
Bononiensi antiquiore codice legitur i4rc/ie«7<p.

Sensus esse fatsos. Sicut Lucretius lib. iv. Uinc lllud
iionnullorum. sensibus non est habaida fides^ de quo
Cartesium disserentem vide.

Qnod (uriosis et ebriis omnin duplicia videantur. Qua
de re Aristol. Problem. 11, 17 et 18.

Et. Sic in inss. Bov. etSnngerm. in nliis etiam.

DuplfX vidcbitur. Apiid Vlrgilium, iEn. iv, 470.
dcnieiis Peniheus videt

£t solem gemtnumy et dupUces sq o^tomleve Tbebas;

Tum acies ocuti. Reposui tum ex cuiictls pene mss.
In rec. 2 Reg. et 1 Colb. est ciim, sicut et in cditis
15. In Marni. tamen.

Diducitur. Mss. 2 Bonon. et Brun. dedueitur, cor-
rnpte. — Diducitur. Ven. priiiia prave, ducitur; Ven.
1495,07, pejus, dictftir; in Sparkio omittilur hoc
verbum vitiose. Atrectum, diduciiur. Vide not. I. iv,
cap. 5, dfduci. Diduccre h. 1. idem quod infra, di^
jungere* Bcn.

7 imc sinquli. Ita typis mandati et multi mss. In 2
Colbert. ctBalui. tum; in 2 Bonon. et Tax. et tinguli.

Nullo modo. Slc restitui ex vei. cd. Rom. necnon
Cellar. omnibusque inss., deinpio 1 Reg. rec. in quo,
sicut et in 14 vulgatis. cst nulto pacto»

Cur oeuti (allantur, Ita cmendavi ex velustissimis
Regio-Put. i Bonon., Cauc, Tax., Pent., Sangerm.,
edit.Cellar., approbante Francio, favenlibus 5 Reg.,
]) 6 Colb., Baluz., Marni., Clarom., Brun. cdiiisqueS
vet. Rom. in quibus cst cur ocuU fatluntur; iii 1 Reg.
rec. et 14 vulgalis, ciir t//t (atluntnr.

Qui aut. Apud Buneinan., jtita aut. Sic edo cx Rcim.
et sic Hcunianno visuin. EdKi, ^iti. Possel csse,
quippe qui. BoN.

Sunt. lu mss. Sangerm. ctBov. alii legout sint.

Eos, Abest a ms. Aiiglic.

Occuluit. Solus ins. Bov., operuit.

(Jndeocutos dictos esse, etc. Sequuntur Varronem
rcliqni etiam Grainmatici, pugnante interim scriptio-
nis ct qunntitatis ratione. Nam oculus simplici c, pri-
mam brevem habet : occutere vero eamdem gemina-
10 cc positione producit. Betul.

Palpitatio, eic. id est, treiiiendo, interprete Perotto,
qui tninen a palpnndo id c&t proitentando nomen du-
cli.Siint aulcm pnlpehrie lunica^, <\\ix legunt oculns.

Jn ordme. Sic ins. Sangerm., sic Virgilius Ecloga 7«

lUos referebai in ordioe Thyrsis.

41 CAP. X. DE EXTERIOR. HOM. MEMB. EOftUttQUE USU. 4«

TaUai», sepliim oculte decenlissiiniim.pnebeni. Qua- A ralionc moliius esi , ni lamen hiatus ipse nasi orig

rom molus assidoos incomprebensibili celeriiate con-^
correns , et fidendi lcnorem non impedii , ei reficit
obtolum. Acies enim, id est membrana illa perlu-
cens, quam siccari et obarescere non oporlet , nisi
hnmore assiduo tersa pnre niieat, obsolescit. Quid
ipsa supcrciliorum fasiigia pilis brcTibus adornata?
nonne, quasi aggeribus, et munimentum ociilis , ne
quid superne incidat, et speciem simul praesiant? Ex
quoruin confinio iiasus exoriens, et veluli acquali
porreclns jugo, uiramque aciem simul et discernit et
munil. liirerius quoque genarom non indecens lumor,
in siniililudinem collium leniter exurgens, ab omni
parte oculos efflcit luilores; provlsumque est ab ar-
tifice summo, ul si quis forle Tehemenlfor icius exli-

speciem non deformarei. Quod erai plane fuiurum ,
si unum ac simplex foramen paterei. At id vcliit pa«
rieiepermedium ducto iniersepslt atqne divisit» fe-
citque ipsa dupliciute pulcberrimum. Ex quo inlel-
ligimus quanium dualis numerus, una et simpllci
compago soiidaius, ad reruin valeat perfeciioiiem,

Nam cum sii corpu^ uuum , tamen toium ex sim-
plicibus membris consiare iion poterat, nisi ut esscnl
parles vel dextrx, vel sinislrx. Itaque ut pede? duo,
et Item inaniis, non lantum ad uiiliiaiem aliquam
«sumque, vel gradiendi , vel faciendi valeni , sed el
habilum, decoremque admirabilem conrerunt : sic in
caplle, quod loilns divini operis quasi culiiieii csi, ei

tent , eminentibus repellaiur. Nasi vero pars supe- g audiius in duas aures, et visus in duas acies, ei odo-

ralio in duas nares a summo artifice divis.i esi : quia
ccrebrum, in qno seiiiiendi ratio esl, qiiarnvis sil
unum, tainen in diias parles membrana iniervenienle
discretum est. Sed et cor, quod sapientiae doniicilium
videlur, licet sit unum, duos tamen inlrinsecus sinus
babct, quibus fonles vivi sanguinis continenlur, septo
intercedente divlsi ; ut sicut in ipso niundo sununa

rior usque ad medium solida formala est, inferior
aulem cartilagine adhasrente mollita, ut ad usum di-
gitorom possit esse tractabilis. !n hoc autem, quam-
Tis simplici membro , iria sunt officia constiluta ;
anom ducendi spirilus; aliernm capiendi odoris; ter-
tium ot per ejos cavemas porgamenla cerebri de-
flaanl : qoas ipsas Deos qoam mirabili , qoam divina

VARIORUM NOTifi.

Atms. Bov. legit tn ordinem,

Vallata. Cic. de Natura Deorom lib. ii : Mumta-
gue tunt palpebrw tamquam vallo pilorum , quibus et
apertis ocuUt , ii quid incideret^ repeUeretur^ et tomno
cannhmiibut , quum oculit ad eemendum non egere-
tnut , ut tamquam involuti quieteerent. Hic locus apud
Monium Marcel. falso ex u de Oratore citalur. Ua*c
desumpla sunt ex Plaloiie , aique similiier ioquitur
Galenus.

Et obarftcere. Cellarios ex Golh. et Ltps. ediderat,
el areteere; el sicioReinim. mss. invtMii. Parrh.,
Paris., Jont., Ald., Crai., Ernsm., Gvmn., Fasii.,
Gryph.,Tom., Bet., Thomas. Isaeus, Gall., Spark.,
praeferunt, et obaretcere. Puiavi , hoc composirum
esse grnoinum» nec ausus sum priora minus aiiiiqua
mss. 101 editlonibus »que fere antiquis , ei ex anii-
quissimis mss. sumptis praeferre.

Snperciliorum fattigia ne quid incidat, Apu-

leius, lih. i Habil. Doctr. Plat., p.\6 : SuperciliorHm
tepes prasmuniunt oculotj ne desuper proruat , quod te-
neras msionet molletque perturbet.

Leniter eturgent. Ila mss. 5Reg., 2 Bonon., 1 Cof-
licrt. aliiqiie, Ciiin cunctis ferme vulgaiis. Iii mss.
Uegio-Pui., 3 ai. Reg.,i Colbert., 5 aliis«edd. Rom.
4470, ac Gyinnic. iesitur leviter; in 1 Colb. tenis;
in Marm. ievit. Mnlo legere leniter cum Cellario
aliisqucviris dociis, ctlioc ex Indole iaiini serinonis,
ut apiid Pliniuin, lib. v , epist. 6 : Villa.in coile imo
sita^ ita leniter et sentim clivo fallente consurgit^ ul ctim
ascendcre non putes, sentias ascendisse. Ki Calpiir-
niiis Ectog. 7, v. 25,

Et divos lene jacenies.

Sic et Jurnis Ccsar» lib
montis.

Eminentibus. Heumannus putat legendum esse,
eminentia.

Usque. Deest in ms. Bov.

Inferior autem cartilagine adhcerente moltita^ nl, elc.
Sicemendavi ex inss. Regio-Put., iaI.Reg.,2CoIb.,
Baluz., Clarom., Sangerm. Et haec mihi oinniiini op-
tima videtur lectio. Vide pKecedenlia. Accedunt alil

Pathol. VIL

11 de Bell. Gal., lene jugum

mss. 4 Reg., iColberi., Goih., Em.,Canl.,Llpf.,
Marin., Brun., edil Rom. 1470, in qiiibus est: carti'
lagine adlnBret moUita, inendose. Vulgati fere omnes
dividunt molU ita, etiaiii viliosc ; S|)ark., cartilagini
p adhwret motU^ ila ut.

^ Ut per ejut eavernat. Ex mss. et moltis edilis ad-
ditum ejut.

Quas ipsat Deut. Ita correxi ex ms. 7 Reg., Ullr.,
Baluz., Brun.y ed. Rom. 1470, Graph.. Cellar.,
Walch., opliine. Sic idem infra , hiatus , ipse naii, et

t>Mi duplicitate. In mss. rec. i Golb.» Marm.,

Clarom. et 12 editis quat ipse Deus,

Quam mirabiU. Sic reposui ex mss. 7 Reg., 5CoIb.«
UUr., Balut., Brun., ed. Rom. 1470, Graph., Cellar.,
Walch. Et recie, sic infra Anctor nosier, quam uiitit^
quam decent. In scriptis rec. 1 Colb.,Clarom., Marm.
el 11 vulgaiis, tamnurabiU.

Si unum ac timptex foramen. lia propferunl veler-
rimi mss. Regio-Pui., 2 Bonon. et Tux. ac edd. Tho-
inas., Is., Thys., Gall., eademque locntione mox
nlitur Laclantius, cuni ait : rfna et simplici compage.
Desideralur «nimi ac , in 24 rec. nis^*. et in 13 vol-
gaiis.*

Ex quo intelligimut. Sic resiilui cx velusiioribos
D edilis et ex omnibus niss. pneter 1 Reff., iii quo»
siciit et iii oclo imprcssis, esi ex quo vitettigihir.

Itaque, Deesl iii Bov. contra fidem alioruiii inss.

In duas partes. Kotkiag, id est veiilricnlos noinina-
vit Galen. Kotkiug Bi tx^i 6 iyxi^eikog ^Oo. Ideiii fate*
turdnas secunduiii qutisdani esse, utii iiimirom arri-
nii priiicipatiis residei. Vesnlius cerie eiiain leriiiim
veiiiriculiiin addit figura 5 ei 6 iib. vii. Aristoleles m
I de Hisl. auimaliuin, cap. 16.

Dtioi tamen intrinsecut tinut. Plinius lib. ii, cap. 37.
Prima doiuicilia intra se aniuio el sanguine pracbet
sinuoso specu, et in magnis animalibus triplici, in
nullo non ffemino : ibi mens habitui, eic. Hipp. in
lib. deCorde, hos sinus yoiTtipag oominat; Jullius
Pollux xoXttovc appellat. Betul.

Quibut fontet vivt. Ex boc fonle duae grandes tena
in prmra et ler^ipi discorront, sparsaeqoe ramorum le-
rie per alias ininores, omnia membra vitali sangoine
rigani. liin. Hi rami describuniur a Vesalio prima
et seciinda 1$ capitis Oguris lib. iii. Betuijiius. i

43 FiaiL LACTANTII L». D£ OPIFiClO Wl

renun tcI de simplici daplei, fel de duplici sinijilex. j^ pninii, et iraosfDiuil ad TeiitreM. luqae Varro a li-

ei gubcmal , el conlincl loiam : iia iu corpttre de
doobus uniTersa eofnpacu , indissocijUlem pnrten-
derenl miiutem. Oris qooque species, el riciusex
transrerso paiefactus, qoam uliris, quam deccas sil,
enarrari iion poiest : cujus usus in duobus conslat
offiriis, siimemli victus, el loqucodi.

Lingua iutus iBciosa, qox Tocem motibuH sois io
verba discernit , et est interpres aoimi ; nec tameu
soli p test per be loquendi muuus implere, nisi aeo-
Dieii suum palato illiserit, nisi juu Yel offensiooe
deotium, vel compressione labiorum : deotes tamen
plos coiireruot ad loqoeudom ; oain et infautes non
aote incipiont (arit qoam dejites babuerint, et seoes
amissis dcoiibos iu balbutiunt, ul ad infaotiam re

gando cibo puial lingos nomeo impo&ilom. Be»itas
etiam poiu adjuvai ; proteoU enim caTJt^ioe has-
riont aqoam , eaaqoc cooprelieosam lit^goz siMi ,
ne urdiuie ae mora efllaal, ad palatim celeri m^
biiitate complodool. Uxc itaqoe pabti concaTo ub-
qoamlestodinetegiiar;eamquedeniuimseptts l^eos
quasi muro circomvaUaTiL

DejUes autem ipsos mirabili ommIo pcr Offdineio
fixos, ue oodi ae restrieti magis liorrori qoam oroa-
meoto esseot, giugi\1s oioJlibos, qox a gigneodis
deiuibos nomioaotor, ac deiude labiorom legmioibaft
booesiavit , quonim dorities , sicot iu molari lapide «
major est ei asperior , qoam io cxitrii ossibos , iit
ad eootereodos cibos pabidumqoe s-tflicereni. Labra

Tolutideouoessefideauiur. Se4 1^^ ^ boiuiuem so- B ip^ qu.L* quasi aolea coluerebanl, qoam decemer

lum |»eriiiieott aot ad aTes, io qoibus acumiuau el
iribraU ccrtis motibus Uogiu, iooomerabilescautoom
flexiones, et sonorom Tarios modos exprimit. IJjbet
pnctcrea et aliud ofGcium, quo io omoibos, sed U-
men soloin motis otilur , quod cootiitos etcommoli-
U)S deniibos ciboscoUigit, et oouglobatos Ti sua de-

inlercidit; qoomm soperius sub ipsa oiedieuie na-
riom lacuna qoadam ieri, qoasi valle sigoaxit, iole-
rios booesutis gratia foras moUiter ex|<licaTit. Nam
qood attiiiet ad saporem capieuduiu, fa!iitur,qoisqo i s
hunc sensum palato ioesse arbitrator ; li&gua est enim^
qua sapores sentiontur : oec umeo loU ; oam partes

VARiORUM NOTJE.

In... mundo smmma rermm... de dupUci iimplex.
ll.irc de Deo Patre et Filio iiiterpreuotur Tbjsius ei
lleumaMuos ; quse inihi videotor somenda de duobus
yrimcipuMui elem entis i^iii et aqua^ ex qoorom
discordt concordia mundum constare ostendit uberiiis
lib. 11 l4istilot.,cap. 9. Adde ex lib. ii, cap. 8, locura

Efflunt. lu reposui ex niss., prster I Bounn. in
quo refluai , 2 Reg. et Tulg. in qoibu» est defuai.

Eamqne demtium $epti$ Deus , eie. Sic restiloi ex
cdiiis Rom. 1470, Is., Gellar., Walch., et ex onml-
bus ins. pra;lcr Gaoc. in qoo, sicot et in decem ex-
cusis, legttor; eamque denlium ordine Mepient Dem.

dubium In noiis : Qmormm mixtmra et temperatione p — Eamque dentium uptis Deus q«asi muro circumvai^

mundus , et qum tn eo sutU , mniversa constnrent. Certe
non tnciniui , Deum a Laciaiitio alicubi summam re-
rum vocatom esse.

Lingna inlms incbua , qmo! vocem motibus snis in
verba discernil. Pla^ in Tim;eo ; Xenophon obi supra ;
Ari»tol. III de Anima iu line., et Ub. ir de Hisi.
aotm., cajp. 16 eliT. Cic. ubi supra ; Gal. lib. tiii ,
cap. 5; iS). IX , cap. S ; lib. ii, cap. 10; lib. xvi,
cap. 3. ISAOS.

Sidjmla mtL ofenma/^ denlistm. lu resiitoi ex m«s.
3Reg., i Colb., C.laroio. a prioia m.ino, Marm.,
Bron. et Bov.» ac 2 veu edd. Rom. et Cellar., aeee-
dotiiiVos losft. Goih«, 5 CoU). et Lipsiensibus, io
f|uU>us Irgiiur mendose vila , pro juia, In mss. 3
U^., tColb., Baluz., Claroro. et Sangerm. a se-
ciiiHla foanu , et edit. AldL ei Parrhas. adjmia , qoos
secuii sool c:vleri , forusse ouia osu magis iritum
vidcbAtor. Nec uoieo iosolens siroplex; Tacitus
enim lib. xav, cap. 4, ioitio ait : PlacmU solertia , ^v
tempore etiam jmta. ^

M infatuiam revoluti. Lips. 3 et Reimm. : Ad i»-
fautiam rcso/uti , male. Lib. vui Institot., cap. 15.:
Quasi ad alteram iufaatiam revoluta. Lib. vii , cap. 22 :
Dmuo ad ulcrum retoUn atqme ad infantiam regredL

Bm.
Qmo tn omnibms, etc. Sic legitor io vylgatis; ei io
mss. Bov. et Saogerm. alqoe aiiis moltis. Yerom in
Regio-Put. etio ooo Bonoo. esl^^rMdtiiomjiito. Ms.
grasiu. qmo iu homimbms, Lingoa iititor officio colU-
geiidi ciboi io omoibus,mutisi aoimaiitibiis , sed hoc
solo, qpnm in hpoiine gemiouia prvbeat osom.
Kiva>Ih:!»-— H^omamou aioem h^it'^ non in homi*
nibus solmm , sed etiam, in,nuuis.mlimr.

lit¥m ^^P ^ iigondo, etc. Isidor. Ub. uOrig.,
ca||. i« rQfcrt Varrooem non a ligando cibo, ol aiL
La^Qia^ seda lingendo cibo lii^goamdicUm pouvisse,
alM^ vero a ligaodis vocibus,qood per arlicubitos

SOOOS V^ liftDt. ISJODS.

lamt. GcHiuN, lib. i , cap. lo. Scribit llomerom
dixisse , peiulanti;e vrrb«iriim coereendrr v.-illura esse
oppositura dentiuiii , referfque ipsius c irminn. Is^us.

Mhrabili tnodo per ordinem fixos. Licet recenltores
scriiiti Angl., Goih., Lips., Reimm.. et ab 14^
1566 excosi hx*c vcrba noo hnbiMiit, ei Cell. et
Walcb. deuoo |)ruscrib.mt ; Unico gerraaua katc
e»t lectio Lacianiii, qiiam praBStaiU doo aoiiquissimi
codices Bononieu^es et Taxaq. ex qmbus ThooMS.
Is90s« Gali. SiKirkius» Ueuraaoiuis recte jndicaront
recipieoda. Simi<i raiione oosier, c. 5 : Pemim per
ordinem fixos. Bvn. -t- HirmbiU modo per ordimems
fixos. Ilas qiiiiique vi>ces recte ex tipuniis codi
cibus mss. 2 Boiion. et Tas. restiiuit Tliouiasius,
quae n ccieris mss. el a vulgalis ab^uot, pneter Is.
et Spark.

Ae deinde labiorum tegminibus honestatit. Labia
enim tuin dentiuin tueiidorum causa . tum ad osom
sermonis sout comp.irata , Arist. ii de P.(rt , cap. 16.

ISiEUS.

In molari lapide^ eic. Unde dentcs mohres, ad
quos videlur alludere : ecis eliam iiiaxill;ire» vocant.

Vt ad conterendos. lu mss. 2 Boiion., 7 Reg., 3
Colb., Tax., Peu., Clarom., Brun.. et vet. edd. lii
nonnuUi:» m<;s. et 5 vulgatis l^itur aicl; in i Colb.
et Mariii., eic.

Sensum palato^ etc. Fallitor ergoAri^totcles, fallitor
Plinius, falliiur cnm his universa ( et quidem docu )
auliquilas. Namque haM: vox metonymicbs, sicol etiaai
gulo! , pro voliipuie :tb aiicioribiis crebro iisurpatir ;
apud Ciceronein enim , ubi de Fiiiib. lib. ii de Lxiii
sapientia verba facit : tion sequiiur^ ut qui corsapiai ,
ei non $apiat palatus . et Quintil. lib. i , cap. % apgre
fert, quod aote palaius puerorum, quaiii os insliloi-
tor. Phavorinos apud Geil. lib. xv. cap. 8 , repre-
hendit pnefectos Popime, qoi aioiit eois palalom
non habere, qui superiorem partom aviuni aiqoo
ahiliom edont. Uor. i Gpisl* :

49 CAP. X. DE EXTERIOR. HOM. MEMB. EORUHQUE USU. | U

ejus, qux siint.abutroque lalore teneriores, snporem A ne npecies, m utilUas xMjor »lt. Nam cl numerns

siihiilissimis sensibus irnhunt. Etciini iioquc ex cibo
quid«|uani,iieqiieexpolionc minnatur; tnmen iiienar-
rabiii modo peneirai ad seii^n sapor, eadera m*
ti(ine»qua nibil dequaque maleri:i odoris capio de«
cerpiC.

Cxleraqiiomdecioraftinl, vix exprimi puleii. De^
duciimi clemenler a genia meAiiim, et i&a inft^riiis
couclusiim, ul acumen eju» eiuremum signare f idea-
lur leviier impressa divisio ; rigidum ac leres coilum ;
scapnlae velul moHibus jugis a cervice deniiss.i; ; va-
lida el subslricla nervis ad forliludinem brachia ; lih
signibus loris exiaitttiuii lacertorum vigeiis robiir ;
uiUis ac deoens flexiira cnbiiorum. Quid dicam de
manibos, raiienis ac sai icnlise Hiinistris? qiias soler^

perfectns, ac plcnus,ei ordo aogradusdecenlissimus^
ctarticulorum pariom eorvalim flexibills, et fomM
unguiom retsmU» conciivls legmiiiibiis digiicimm fiis*
ilgia GomprebeiKlefis elqiie Omtans, ne moliiMNle ear-
nif^ in tenendo cederet, inagiKim prnbeionieiinHi. ^
lud vero ad usum miris tnodis habiie« qiioii anus a
caeteris seperatus ciim ifna iiMinQ oriiur^ ei in difer-
suro maturtus fonditur : qui se telai oiwium caeierffe
praebens, onuiera ten^ndi faciehdii|iie raiietiem vei
soliis» vel praBcipoo po^side^ leniqiiaai recior om-
niuin at«iiie moderaior; unde cliain pollids nomen
aceepiiy quod vi et potcsiale inler esleros poUeat.
Duns quidem ariicules eilame» kabe^ noii iM alii
ter»08, sed imius ad manuO) d^neeMiieciiltir puieirri-

, , ,

tissimus artiCex plano ac modiee eencavo sinu licias* '^ Uidinis gratia. Si enim fnissel itiIhis ariieuii» el ip^
utsl quid lenendum sil, apte possiiinsidere» in digi« <ii8creius» foeda eliadecora spedee adeniissei meAi**
tos termifiavii ; iu quibus difVicile est expedire, iUrum* bus honeslatein.

VARIORCM NOTiE.

Tres mibi convivae prope dissentire videntur,
Poscenles vario mullum diversa palato.

Pbilosopbi tamen lingiiae juxta , pnlalO'|iic , sive gu-
Ine, saporis sensum iribiiunt. Arist. in Probl. sect.
2S, et apnd Gell. iib. xix , cnp. 2. Betuleius.

Nihil de quaque maleria. Sic roslilui ex veterrimis
optimisqiietnss.,2 Bon.,R(>gio Pui. et 5 ai. Reg.,
Cauc.,i CoH>er(., Bnluz. (^ieri iiianu exaraii et
typis ninndaii linbcnt de quacumqne.

Odorit capio decerpil, lia mss. t B<m., Regio-P^it.
et 2 nlii Iteg., Cauc, Bnhre., 5 Colh., Cl.^rom. in
marg., edd. (;raph.,Thom ,ls.,Ccllnr. Quas ieclio, iil Q
p:itel , miiiime corrupta esl; natn Lactaiiiius hie usus
est vocabulo raro, sed proprio. Capio, capionis, enim
nomen est, quo Jureconsulii s^pe usi sunt, ut uku^
eapio, pignorum-^apio ^ in lib. vii cod. Thcod<>s. de
cxactionibus , et tit. de dislract. piporuin. Gelliu»
lib. vii , c. \0, docel Vnrronem ita ptgnorit-capiouem
dtxisse , ut hic odoris. Iti c^cioris mss. ci iii editis
capio iion exiat. idqiie,iit viileiiir, inale ad lumcn
oraiionis. In Thy<. ci Gnll. est captio, comipte.

beductum ctementer a geitrt meittum, eic. Wentt
nmi obesf, sed snccnlenti lacfeam cntem reqniril
Sidotiiiis; Apulvitw f|noqtie in dtescript. Baihylli,
modico menro fades, Anacreon in pFictura aYiuc:T5 pos-
tolat delicatum ac molie mentttr», Varro apnrf Noninnt
in MollttutUMm, Armdi. Lib. m, utiniUites dieuMlur.
quihiis mcntuin plus justo prominei. Fiiang. F. F.
Ju:ih;s.

Rigidum, Id est , rectiim , ercctnm. Noiavi ad lib.
11 Insiitnt., cap. 1 , Wgidis at stmtibvtt, Lily. it, cap. ^.
17, et dc Opif., cnp. 8. BuN. ^

\ insigmbns torii exlantium , elc. Sic cmendavi cx
veterrimis ct optiiiris mss. 2 Bonon., R*^io-Pm. ef
5 .il.l^e^, Cauc, Goih.^S-Colb^Baloi.yBlir., Lips.^
Ein., i Sorb.,, Rrun. et edil. TlHnnns. In 4 mssr. re».
miiliisqiie ciliits csl extentum laceriorum ingensrobur ;
in ilann. extantum ; in Clarom, extuntium. Vide [n^uUt
post. duos articubs{ pollex ) extantes habet, Pr.xci-
pua Hcrciilis coinmcnd:itio a hcertis ejns p(^liliir,
ul Apoirmis n corna, jnxla illud exappcndice Virgih

Pboibuftcomosus, Herciiles laeertosos.

Docti etinm thoris scribunt. Vesalius, cnp. 2 seciiiidi
libri, ubi de muscutis agit, dicii Ihoruin siinpliccm
carnein Obris obdoctam csse. Tori polissiinutn in ca
liarte bracbii suiit , qiiae ab huineris inoipil , in ciihi-
lum desinil. RelinqniUir orgo, coiilra Gramtnaiicoi ,
lacertos superiorem brachii paiiein esse. Observan •
dum etiam vel es iocis superiusjim ciiatis cst. et

tori et lacerii raro apud auctores fieri mentionem ,
n\%\ robtif signillcetur : sicut etiam brachii voce in
Bibliis , quo noniine o ^paxioiv apud lxx est. Be-

THLEIUS.

Quid dicam de manibus, etc. AriStrrnetn<¥, !rb. i,
episl. xvr : Ef^ov yjipoLQ ax/»«c xai idSoLC t& >a/x7roa
ToO i(6cXko^g yvw^to-fiata. Yidi iummat rtfunns ac peaet
splendidctfortaos indieia. ffic a Lactanffo patulae lau-
cfanfnr, ni ct a Sydonio : ttfneras qtioque acf nonnihff
proceras facit At^nleins BalliylH manns; Monut ejus
tenercB , inqurt. Ovid. qno(|Tic' Amor. Hb. r, fileg., iV,
nonvidedrr mollesinunirs iniprobare. Molfibus porro
ac (eneri-i inanibus oppmiuntur,

Vellere Tbusoo
Vcxats duraeqoe maous.

{Ex Juven, SaL v.)
JHaturiuf fundUmr. Id est dilmmwr, Ita^ correxir ex
optHnis ims. iHon., Regio^Put., t al.Rcf. a seciinda-
mami, 5Goilv. Clarom., Mirn». el^ Bahir/. a' prinm
inanw. HnoeM , pollex a iii^ni# smim (|«idein Iribot
initinm, s^d maAnrius , seiv ekins cfiianr .ilii digrti im
diversmm fttnditmr. Mss. rec. 5 Reg , Env., Cnnt ,
Brmi. omnesiriie edili lialieiit n^hrrits /indittir^t
Regv, I Golh., Balitz., mmtus finditvr; t Colb. el i
BoRon. rec. el k vnlgdti r^c. mmiti» fmdiimr.

Qgt se vehu (^vium, eie. TbeAdoretoB s«rmonef
itsf^i Tns irpwoiai i mannuin structnmif soiertiss^*
mam, el nstitn mnUiplicem gr.-ff>eo no? miniis ele-
gamPT, quiiMi Liclanlins laline descripsil.^

Inter costeros. Hcuniaii. credit Lactnmiitm scrij^
sis$e pra!ter casuros, id esl, pr.e ceteris; m lib. i
Insliiiit., c:»p. G : Eryihrcea, qum celebrior iuter cwte-
ras et itobilior habetur, Bon,

Non ut aliiternos. Exrniss. 1 Bonon. anliq.,' Re-
gio Pnt.. 5 aU Reg., alter Re<^. a secundn manu,
Goth.,T:ix., Lips,, 6 Colberi., Clarmnr ei edilis
Roin. Ii70, Beiiil., Tonies,, Soubron., Cellor.,
Walh., sic repositii. In 1 B >n. rec#, f Reg. a prima
maiiii, Brun ei 11 cst trinos.—Ternos, Servo ternos.
Videiur nosiro obsorv.inis IMiniusJih. it, c;ip. 43,
sect. 99 : nominis digili articulos habent ternos.
pollex binos , el digiiis advetsus nniversis flectitur^ per
se Vi ro in obliquum porrigitur. BoN.

Sed unus ad manum carne connectiiur pulchritudinis
gra/ia. lla coiilinuo tenore et sinc iillo vocuin corn-
pendio scriptuin esl iii dnoliitsaiitiqtiissiiniscodicibus
Cano. ct Reg. Put., nisi quod posierior Inibel manus.
Iii 18 sctipiis , ad manum carnc nectitur ; et sic ie-
genduin esse censet Hecquetlus, docior Medicns Pa-
risicnsis, suadente partis siiu el positura. GaudeCrU

47 FIRM. LACTANTIl UB

Jam pectorislalitudosobHinis, et exposiu ocolis, A
nurabilem pnB se fert habitiis soi digniUlem. Cajos
haec eaosa esl» qood Tidetor bomiDem solom Deos
veluti sopinton formasse (nam fere nollom aiiod ani-
mal jacere in tergom potest), motas aotem aoimantes
qoasi altemo latere jacentes finxisse, atqoe ad ler-
ram compressisse. Iddrco illis angostum pectus, et
ab aspecto remotom, et ad terram Tersos abjectum :
homini autem palens et erectom ; qoia plenom ratio-
uis a oelo dats» bomile» aot indecens esse non de-
boit Papillae qooqoe leriler eminentes» et fosciori-
hos ac parris orbibos coronats, non nihil addnnl
Teirastatis, foeminis ad alendos foetos dats» maribos
ad solom decos, ne informe pectos, et qoasi moiiiom
Tideretur. Huic sobdiU est pbnities ventris , qoam

D£ OPIFiaO DEI ii

CAPtT XI.
De tMteslimi in hommep eonmque mn.

Seqoitor necessario, ot de intemis qooqoe Tisce-
ribus dicere incipiam : qoibos non pokbritodo, qou
sont abdiUy sed otilitas incredibilis attribou est,
qooniam opos foerat, ot lerrenom hoc corpos socco
aliqno de cibis ac potibos aleretor, sicot Urra ip»a
imbribos ac proinis. ProTidentissimos artifex in me-
dio ejos recepucolom cibis fecit, quihiis concoctis et
liqoefactis, Tiiales soccos membris omnibos disper-
tirel. Sed com bomo constet ei corpore atqoe anima»
lllud quod supra diii recepiacolum , soli corpori
praesut alimentom : anima; vero aliam sedem dedit.
Fecit eiiim genus quoddam ▼iscerom molle atifoe
mediam fere ombilicos non indecenti nou signat, ad B rarum, quod pulmonem vocamus, in qood spirilos
hoc factos, ot per eom foetus, dum est in otero, no- reciproca ricissiiodine commearet; eomqoe non in
trialor. oteri modom finiii, ne effbnderetor simol splritos,

aot inflaret simul. hleoque ne plenom qoidem tIscos
eflecit, sed inflabile, atqoc aeris capax; ot pauhtim

VARIORUM NOTi£.

dus, doctor roedicus Aurelianensis, legi mallet cum
sex mss* et 9 edilis, Sed unu$ ad tiumus camem necli-
tur pulchritudinii gratia ; isqiie illi videlur genninus
Auctoris nostri sensus , quouiam Lacuniius in hoc
opere ad elegantiam ac pulchrltudiiiem corporis
maxime attendit. Alias ad manum connectitur polius
arrideret. Arriderei et Eusiachio doctori« item me-
dico Aurelianensi , qui tamen cum ms. Pen. legere.
maTult , ad manum eame vestitur. Is admonet errare
LacUntium in eo, quod duos dunUiat articulos ex- q
Untes essc in pollice dicit, ciim tres habeat , qoorum
primus unum non est ex ossibus manus , quibus non
est seosibilis motus , duni articuli primi motus est
roanifestissimus. luque Firmianus noster(utei ca-
pitis quinti niedio colligitur, agnovisse videtur du-
plicis generis articulos i» pollice, duos scilicetex-
unies et visibiles , alterum ad manum iiexum , et
musculis tectum , qui sit terlius, Unus quidem ad mor
num carne vestitur ; Jo. Cauci , earne convestitur.

Jam peeioris tatitudo subtimis. Aut nunc, vel ieviori
rooUtioiie jam legendum est, aul muiU desont, ut
annourunt viri eruditi Betuieius, Francius, Isaeus,
Sparkius, Walchius, Aristoteles, item Galenus et
PoUux manuum tracutioni pectus subjiciunt, to vrii-
Oo^. Cxteruin cur bomini lalum pectus Coiiditor tri-
buerit, Lacuntii rationes lon^e quam Aristoielis ine-
liores sunt. Vide Aristotelem iii i de Pariibus. fiETiH

LEIOS.

Pajritta quoque leviter eminentes, Hss. 5 rec. et 4
ediu babent. teniter. At tetnter melior lectio quani te-
niter, Hic enim ngitur de partis promiiientta, neqna-
qiiam de cuiis leiiiute. IIec^uet, dpcior medicus Pa-
risiensis. Juvenalis, Sat. 6 de Messalina Claudii Cx-
saris conjuge. Martiaiis, lib. viu , epist. 64 :

Et Ulis tmnor excitet papiQas,
• Quales croda viro poella senrat.

Hwc suhdita est plamties ventris^ etc. Laudatnr
'iOLiTThp oireocTTo^, quaiem junior Pliilostratus iribuit
Meleagro. Praecipuum in ventre iit sit planus ; ptO'
fundus umbiUcus^ ptonus venter, Turpis est mollis
venter. Uorat. Epou. Od. 8. Juniijs.

UmbHicw non indecenti, etc. Arisi. lib. vii de Qist.
Animal. cap. 8, et lib. ii de Geiierat. Anim., C4ip. 5,
Hippocraies de Nat. Pueri.

Recepiaculum^ toti corpori. Nam Platoni eiiani q
(uvofiavfisvii xoTu Ttotkioc xnrd^x^ nominatur : sloiiia-
chus, sive ventricuius Latinis, Ciceroni aJvos. Uojus
ofncium est, cibi concociio. Betdleids.

AnimtBvero. Id est, spiritui vitali. Francios.

Molte. MotXaxQv. Plato, Ovid.

Cernis ut e roolli sangnis pulroone rerolssus.

Ei levibus enim et asperis arteriis consut ; et ut Pli-
oius el Ceisus inquiunt, spongiosus est.
„ ^ . .. , ,. In quod spiritus redproca vidssitudine commearet.

Miud. Deest in ms. Bon., Bov. in quibiisdam edi- ^ Hac babent mss. 2 Bon., 2 Reg., 2 Coib. , Surboii.,

tis, idque recte.

Abjecium. Sic restitui ei mss. 2 Bonon., Regio-
Put. et 4 al. Reg., Cauc. 5, Colb., Tax., Ultr., Pen.,
£m., Cant., Clarom., Ed. Rom. 1470, Is., Cellar.,
Walch., faventibus 1 R^., i Colb. et Brun.» in qui-
bus est adjectum^ pro abjutum; fialuz., objectum; in
iO impressis, subjectum.

Honuni. lu legendum ex plerlsgue mss. et editis,
nec noii ex prxcedenti voce i7/t<. In i% scriptis et 4
eiciisls est honums.

Paiens et erectum. Hxe est lectio edil. Grapb. et
omiiium niss., praeler i Reg. rec. in qiio, sicut et in
cscteris editis, est rectum.

Ptenum rationis a coelo datw. Sic resiitiii ei mss.
Regio-Put., 2 al. Reg., 4 Colbert., Marin., Em.,
Merioii., Claroiii., a prima manu, et ed. Grnph. In
alio Colb. esi e cato dai(e; in aliero Coibcrt. a cceto
datum; 5 Rcg., Baluz., i Colb.» Clarom. a sccunda
maoo ac editi a calo datum. .

Clarom. in marg. et i3 vulgati. At illa absunt a 19
mss. et edit. 2 vet. Rom. et Cellar.

In uteri. Heuman. legit m uteris.

Ne effunderetur simut spiritus, aut inftaret simut. In
mss. saepe reperies ffmit/, pro semet, et e coiiverso.
Iii i9 mss. est seme/, bis.

Ideoque ne ptenum quidem viscus effecit, Mss. 2
Reg. omnesque ediii prtcter ed. Rom. i468 habcnt
ne. Abesl a 29 mss. Sed profecto retinendum. Ne
plenum, id est non compactum, ut moris est quibus-
dam visceribus, qiide Parenchymnta vocantur, ulpote
glandulis et vasculis arcte siipnta densaiave, cujus
sorlis est jecur. De piilinone secus est ; viscus oiiim
esi (isiulis ei vesiculis inille dislinctum. Igiliir pul-
monem ideo ne ptenum qtiidem viscus effecit , led infta*
bile^ eic. Infljri eniin non poluisset, si fuisset ple*
num viscus, parencbvmatis insur; ideoque loculis
mille pervium es^edebuit, Hicoobt,

49 CAP. XI. DE INTCSTIN. IN UOM. EORUMQUE USU. 50

spiriluin reciperet , dum Tiulis venius per illam j^ Tocatur gurgulio. h constat ex ossibus flexuosis ac

moilihus, quasi ex annulis in cicutx roodum invicem
compactis ei cohxreniibus ; paieique semper bic
transilus. Nullam enim retjuicm mcandi hnbere spi-
ritus potest, quia is, qui scmper commeat, demissa
utiiiter de cercbro mcmbri porlione, cui uva nomen
est, velut occursu quodam refrxnaiur, ne aut teneri-
tudinem domicilii cum impetu veniens attracta pesti-
lenti aura corrumpat, aut totam nocendi violentiam
Internis receptaculis perferat. Ideoque etiam nares
breviter sunt apertie, quae idcirco sic nominantur,
quia per eas vel odor, vel spiritus nare non desinit,
qu» sunt hujus fistulaequasi ostia. Tamen hxc fistula
spiritalis non tantum ad nares, verum ad os quoque
interpatet in extremis palaii regionibus, ubi se colles
_ , „ , . , faucium speciantes uvam tollere .incipiunt in tumo-

sunt, spatium sibi transmeandi Taciunt. Spiritus con- ^ rem. Gujus rei causa et ratio non obscura est; lo-
ira, qul esl incorporalis, ac tenuis, quia spatium quendi enim faculiaiem non haberemus, si, ut gulae
sibi facere non poterat, accepit viam patentem, qu» iter ad os tantum, ila gurgulio ad nares tantum pa-

VARIORUM NOTiC:.

spargilur raritatem, et eumdem rursus paulatim red-
deret, dum se ex lllo explicat. Ipsa enim vicissitudo
flandi et spirandl, respirandique tracius, vitam susicn-
tat in corporc.

Quoniam ergo duo sunt In liomine recepucula,
unum aeris» quod alit animam, alterum ciborum,
qood alit corpus, ut flecti cervix, ac moveri facile
possit, duas esse per coUum fistulas necesse est , ci-
balem, ac spirilalem, quarum superior ab ore ad
ventrem ferat, Inferior a naribus ad pulmonem. Qua-
mro ratio, et natnra diversa est. Ille enim qui est ab
ore transiius, moUis eflbctus est, et qui semper clau-
sus cohsreat sibi, sicut os ipsum ; quoniam potus,
ei cibus, dlmola et patefacu gula, quia corporales

VidisUudo nandi, el ipirandi re$pirandique trac-
liij, etc. Ob id folll conferlur, vel poiius humana in-
dustria naluralem solertiam imiuta est. Vide Theo-
doretum, Serroone 3 de Providenlia Dei. Verbum

San^ legitur in mss. 2 Reg., 2 fionon., 2 Golb.,
alux. et in omnibus fere vulgatis. Abest autem a 15
mss. nec non ab editis Rom.et Gellar., sed retinen-
dum. FUmdi^ id esl spiritu ductum aerem reddendi...
Sfnrandif id est spiriiuductum aerem admitiendi : in
iiac enim admissi redditique aeris reciprocalione con-
sjstii omnis respirandi tractut, id est loium respi-
randi negolium. luque legendum vicisiiiudo flandi ei
spirandi, abstinendo a virgula inierjecia inter flandi
et sptrandi^ quam apponi praesUbit post spirandi^ ut-
pole cum vicissiludo de qua hic agilur, non sit flandi
tantum, sed et spirandi. Hecquet.

Vitam sustentat^ eic. Ila umen, ut quidquid ulile
ac vit» necessarium in [)ulmonibus elaboraiuin est,
ad sinislrum cordis veutriculum deferaiur : quidquid
inutile, illac, qua iospiravimus, effleiur. Adi de hoc
Theodoretum cum admiratione disserentem. Betu-

LBIUS.

Quod aHt animam. Non hic ralionalem intelligas,
sed viulem illam nobiscum brutis communem. ISiSus.

Ct fiecti cervis^ ac moveri facUe possil. Hxc verba
absont a 19 mss. atque editis 2 vet. Rom. ac Gellar.
In 5 Golberl. et in Baluz. pro adverbio facUe, est fa-
ciUime.

Duas esse per collum fittulat... dbalem^ ac spirita-
iem, Quam cibalem Lactantius nominat, ea gula est,
/|ux ohofcc^ Graecis nominatur. Atque etiam ^ui-
busdam (rr6fA«x^, et adeo ab ipso etinm GelsoetGa-
lciio. Splfiuiiis vero, Grsecis rpdx^iK upmpia, aspera
arteria, eo quod cartilagineis annulis consut. Noster
gnrgulionem vocat. Betul.

ille enim qui ett ab ore transitus. Ita restitui ex
omnibus impressis et mss. si excipias unum Golb.
rec. el edil. Gall. in quibus est, JIU enim qua.
. Jn dcutdc modum. Virg. £clog. 2 :

£st mibi disparibus septem compacu dcoUs
Fistula.

Patetque smper liic transilus. lU mss. in editis est
Jmc.

Narest eic. Numerat Galenus spiritus insirumenta,
nares, os, fauces, asperam arteriam, et pulmonem :
nuirimenti vero vasa,os,dentes, siomachum, ventri-
cnlnm, jejunum et lenuia inteslina. Gaelerum alia
narium est, sccuudum FeSlum, derivatio : nempe

qjuod per ea nasi foramina, odoris cujusque gnari
simuK. Betul.

Vd spiritus nare non desinit, lu Feslus et Isidor.
Orig. lib. XI, c.ip. 1, qui pro nare habet manare; sed
hinc restituendus. ISiEus. Nare^ hic idem quod fluere.
Qum sunt hujus fitlulce qua$i ottia, Hsec restituenda
fuerunt Lactantio ex Bonon., Tax., Pen., Lips. quae
in aliis desunt.

Ad os quoque interpatet, Sic emendavi ex mss. t
Bonon., Tax., Regio-Put., 5 al. Reg., 5 Golb., 4
Oxon., Goth., Pcn., Lips., Em., Gat., Marm.. Sor-

C bon., Vict., Baluz., Glarom., ed. Gell. et Walch.
meliori sensu, quam h»c quae in 4 rec. et in editis
sunt verba iter patet^ quae cum synUxi constare ne-
quaquam possunt. Jnterpatet autem dixit , quia non
recia ad os tendit, sed ad nares. Ali^uantulum autem
paiet ad os, ei meatum quoque ad iltud babet. Vox
autem haec satis latina. lu pulmonem interpatere
rimisdixitMacrobius, lib. vii Sntiirnal., cap.l5. Par-
tlm ex Thtsio. Nec Lactantius noster vocis hujus
auclor est : exlat quoque apud alios.

Colles faudum, Jo. Gauci et Isaeus legendum puiant
tolles ; quod in uullo reperi codice. In 1 Golb. rec.
esi calles faudum; in 2 Reg. rec. et ed. Rom. 1474,
Venela 1490, Florent., Junt., Graph., fotles faudum.
Ai in Mss. 2 Bonon., Regio-Put. et 4 al. Reg., 7
Valicanis, 5Golb.,Sorbon., Ullr.,Gant., Em.,Gani.,
Gat., Marm., Vict., Glaroin., Baluz., Brun. et in 14
viilgntis esl coUes faucium. Perpendat leclor an pro
coites et foUet^ toilet sit legendum. 7o/(ei enim vo-

|v cantur glandulae ob quamdam glandis simililudinem.

^ToUes autem seu tolet est (ui observat Festus) tu-
mor in faucibus, quae pcr diniinalionem tontHlce
dicunlur. Plin., lib. ii, c. 37, tontiUce in homine, in
tue glandula, Sed et tolles, seu tonsillas, quas Gel-
8US vocai glandulas, reccnliores medici vocant amyg-
dalas, Grxci aulcm pnrislhmia. ToUet aulem a tol-
)cndo,quia partem aitolluniin tumorem.Legi aulem
forte pnestaret (inquii Hecquetius) tolU quam tol •
lere. Unde sic restiiuendus venirei hic locus : Ubi
se toUes faucium spectantes uvam tolU incijnunt in tu-
morem, Et ulinam huic leclioni faverent m«s.,conlra
quorum fidem nihil muUre volui. Nihil enim obsut
quominus tumor faucium collis appellelur, nec re-
pugnant periiissimi medici Gaudeffridus et £u-
suchius.

St, ut guliB iter. lu reposui cx mss. omnium vetu-
stissimis opiimisque 1 Bonon. et Regio-Pui. necnon
ex Isseana editione : quod melius fluii, quam ti sicut
gutte iter 12 manuscriptorum rcc. et edit. Favent

81 HRM. LACTANTn LIB. DE OPinaO DEI

terei, nec procedens ex eo «piritas effleere ▼ocem A diflbsui, irrigni unitenum corpns, ei fegetat.

5ine linguae ministerio posset.

Aperuit igitur viam voci divina soieriia ex illa
fisluis spiriiali , ul posset liiigua ministcrio suo
fungi, et focis ipsius inoflensum lenorem pul>ibus
suis in verba concidere. Qui meatus, si aliquo modo
interceplus sit, mutuni faciat necesseeit. Crratenim
profecto quisquis ali.im causam putat, cur homines
muil sint. Non enlm (ui vulgo ereditur) vinciam ge-
runt Kngnam : sed ii voctlcm illum spiritnm per iia-
res quasi muglenies profnnduni, quod voci iraniiuis
ad os aut nultus omnino cst, aut non sic patens «t
plenam voccm possit emiltere. Quod pterumque m-
inra Itt; aliiiuando etlnm casu accidii, utmorbo aii-
quo htc adllus obseptus vocem non transmiitat ad

Inteitinorum qnoqiie mulliplices splr», ac longi-
tudo in se convoluta, ct uno tamen substricta vincnlo,
qoam miriricum Dei opus est? Nam iibi maceratos ex
se cibos .nlvns emiserit, paulaiim per illos iulernorum
anfractus extruduntnr, ul quidquid ipsis inest succi,
quoeorpus aliiur, membris oinnibiis dividatur. Et
tamen necubi forle obhsareant, ac resislant, quod
fierl poteral, propier fpsorum voluminum flexiones
in se sxpe redeuniei, et fieri siiie pernicte noii pote-
rat, oblevit ea Intrinsecus crassiore succo, ut purga-
menta illa ventris ad exiius suos facilios per lubri-
ciim nilerentur. Illa qooque ratio subtilissima est,
quod vesica, cnjus iisum voiucies non habent, cum
sit ab iniesiinis separata, nec ullam babeat fistulam.

linguam, faciatque de loquentihus mutos. Quod cum B qna cx illis urinain irahat, compleinr tamen, et hu-

nccideril, auditum qnoque obstrul nocesie esi ; ut
quia vocem emlttere non potest , ne odmittere qui-
dem possit. Loquendi ergo cansa patefaclus est hic
meatus. Illud quoqiie prxstat, ut in lavacris ceie-
brandis, quia nares calorem fcrre non possuni , aer
' ferVens ore ducatur ; ilem , si fortc spirament.i na-
rium frigoris pituiiu prxcluserit, per os auram ira-
here posaiiniis, ne nbsirucia meandi faculiaie, Stpiri-
tos sffrangulelur. Ci^i vero in alvum recepti, ei «um
polu^ bumore perinixii, cum jam calore percocti fue-
rint, eorum succus incnarrabili modo per inembra

more disienditur. id quomodo fiat, non M difficile
pervidere, intestinorum eoim paries, quaeab alvo ci-
bum potumque suspicinnt, palentiores sutil quam
cxterxspirae, et mullo lenuiores. Ila; vesicam cir-
cuinplectuntur, etrontineni: ad quas paries cum
potu^ et f ibus mixla peneneriut , llmum quidem
Crassius flt , et iransmcnt , hunior autem omnis per
illam leneritudiiiem pereolatur, eumque vesica, cujus
a)qiie tenuis lubiilisque memhrafMi eai, absorbet, ei
colligit, ul foras, qua naiora cxiiuin pitefecit, emlital.

VARIORUM NOTiE.

etiam lextui nostro 2 Colb. . Balux., Brun.,hi qnibns
solnm lcgitur iicut guls tfer, deleto $i.

Nec procedctii ex eo ipiiHu» ef/itere voceni tine tin-
qita ministerio pouet, H:cc suppleta siiiit ex mss. 2
Bonon., i Reg., T^t., 5 Colb., Balnz., Sorbon., Cla-
roui. hi marg. ntr|ne ediiis Is. et Sprtrk. qn.^e in aliis
dcsiderantur, et in ipsa editione 0. F. Fritzsche.

Errai enim, etc. Krrat igilur princeps medicornm,
Hippocrnies, qui aplioris. 59 I. vii, ait eos quibifs
cercbrum aliqiia ex cau<;a concussnm fnerit, iH^cesse
essc sialim mnios ficri ; ct aphori>m. 5 lib. v , ex
ebrieiaie hocmalnm etiani evenire subindicat, ei id
lethale ade<> esse, si convutsus fnci*it, nisi febri corri-
phinr. Vide ad h«»c Vuilidiium. Betul.

iVYires qnasi mii^tcfi/es.Addidi quasi ex mss. — Qnnsi
nmgientes profundunt. Eadem fere ransa esi offectio-
oiset hcsiimis in mnto et surdo. Vide Arislol.,pro-
btcm. Srt4,9eclfO 55. Aleiandrinum Aphrodis. probl.

m.h.

Be hqnentibut. De pro ex. Frequens hoc Lnctan-
tio, et atiis Ovidio, Flt>ro , Jnsiino, quorum toca in-
dicavft Bormannus ad Ovid., lih. i Amor., iO, 8 :

Ct quidquid magno de Jove recii amor. Bvn.

Auditum qnoque, etc. Experienlia conirarinm testa-
tnr.lmino qiii snrdi nnscunlnr, mnti sinl noce>se est.
— Audilumquoqne obstrui necetteett, Si tamen natnra
et a iiativlt:ue contigeiit : quod si deinde morbo nll-
quo, non id necesse esse tradunt medici, ut refert
Aphrod. ubi supri. Is.

Ne admittere qmdem postit.Ex 2i mss. et iO vel. ed.
cxpunxi vocem auditum, qnx sat inulilis vidctur, cum
hic de voco cmitieiida et de vocc admitienda agatur,
quod noii nomo intelligil. Ne auditum admittere qm-
dem possit |terperam legilur in 2 Bonon., Tax. ei 6
recentiorihus vulgatis.

Auram traliere postimus, Ita restilui ex mss. vetcr-
rimis I Boiion., Reg., Put., Caiic., Ultr., 5 Colb.,
Balnz., Vicl., Brun., ed. Rom. H70. Et sic lcgcndum

C esse patet ex prseeedentihns. Ini Reg. ree.,3Colb.y
Clarom. excuslsqiie muliis« poMitfiiiM, male.

Spiritut ttranguUlur. Naeus et €aiideffndus iegcn-
dum esse censcnt ttrangulemur, quia strangulatio ad
hoininem.non ad aerem periitiel. Sed repugnaiit mss.
et ediii prxter h. El dici poiesl aerem strangnlarl,
id est faucibus prenii.

Eorum tuccus, etc. Non alvi hoc officium est, sed
inie^liiioriim, qii.i; cxceptnm ex ventriculo succnm
trtniisper foveni, duin per vcnam mescraicam in je-
cnr evectns, iii snnguinein converiitnr, indequc uiii-
vcrsa corporis inenihra nntrinntur. Brtcjl.

IntittiniNrHm qnoque mnUiplicti ipmr, e*€. Ilaxime
illius qiiod ceXcoc voraiur , gracih^ Aiiiiiruni illud.
Flexuosissimoi orbes Pliniiis noniiiiat : CeUui vcro,
liniis. BtTOL.

Et uno tamen tubttricta vineulo. Iln 15 mss. quo-
riim dno suni veterrimi, el 8 editi.ln iO scriptis rec.
et 7 impressis rec. ctuno tanlum. Ulraque leelio bona ,
J) et in idcm recidii.

Et tamen necubi forte obhmreant. Sic ex veterrimis
et optimis mss. 2 Bonon., Regio-Ful., i al. Reg.,
5Colb , B.iIuE., Tax. emendavi neeubi , qood esi ne
alicubi ; in 7 rec. esl, ne eui ; in sex rcc. ei in vul-
gatis, ne qui.

Oblevit. Vera lectio, qunm restitui ex mss. Tornes.
ei Erasm. aU|ue editis Graph. ei Betul. eademquc
senientia;Erasmo tesie, reperiiur apud Aristolel. et
Plin. In 9 mss. ci 6 excnsis rec. est oppletiit, malc.

iVi>reii/iir. Ex mss. veiusiissimis I Booon., Regio-
Pnt , 4 al. Rcg., Pon., Golh., i Colb., Vin., Gal.,
Mirm., Clarom.,Brun.,edit. vel. 5Rom.,Ald. 1515,
Paris. ioiK, Parrlias.,Florent., Graph., Is., Cellar.,
sic eino.id.ivi, recrnib liiiniii mitierentnr, qiiod esi9
in:>uiiscnplornni rcc. cl t» viHg.iioniin.

Vesica , cujut utum volucres^ eic. Plin. Iiifra alvom
a priore parie vesica,quu! nuili ova gignentium, prae-
tcr tesiiiudinem (hacienus ex Arist.) nuHi nisi san^

CAP. XIL DE UTBRO ET COMOSPT. £T BESlfiUS.

CAPUT XII.

Dt nlm, W ffoHt i p ( ^n$j atque axibuB,

De utero quoque el conceptione , quonbro de in-^
lernis loquimur, dici necesse esl, ne quid praeterisse
Tideamur : quas quanquaro in operlo latent, sensum
tamen atque intelligeniiaro latere non possunl. Yena
in maribus, qiix seminium conlinei • duplex e&t,
paulo intertor qiiam illud humorit obscceni recepta-
cnlum. Sicut eiiim renes duo sunt, ita tesies, iia et
Ten» seminales duac, in una lamen compage cohae-
rcntes ; quod videmus in corporibus aninialium, cum
Jnterfecta palefiunt : sed illa dexterior masculinum
conlinet semen, sitiisterior foemininum ; ct omnino

A to 1010 corpore part dexira mseulfna eit, «inisthi
Tero fcBminina. Ipsum semeii qnidam putanl e\ m^-
dullis lanlum, quidam ex omnl eoirpore ad Teimhi
geniulemconfluere, ibiqueconcrescere.Sedhoc, hQ«
mana mens, quomodo flal, non polesl comprehen-
dere. Ilem in fosminis iilerus ih duas se dividil paf-
tes, quae in diTcrsum diffus» ac rcflexae, clrciimpli-
caniur, sicut arielis cornua. Quae pars in dexlram
retorquelur, masculina est ; que in sinlsiram foemir
nina.

Conceptum igilur Yarro el Ariatoteles sic fieri ar-
bilranlur. Aiunt non unium maribus inesse scmetl ,
Tcrum eiiam Toeminis, et iiide plemraque matfibos

B i>imiles procrcari : scd earuin semen sanguiiiein esse

YARIORUM NOTiE.

guineum pulmonem habenli, nuUi pedibwscarentium,
etc. Betsl.

De uiero^ etc. Quae hoc et sequenti capite» ait Cel-
larius, de hominis formatione in utero Iraduntnr,
mulium plebeitt opinionis lenenl, qua; saiiiis fuisset
Lactantio et castiusetiam tacuisse. Qni Teriora
rcscire cupit, philo»opho8 naturae scrntaiores adeat.

Senwm, Ita mss. Sangerm. et Bov. ediii Tero mi-
nus bene habent $en$u$ : alque nostram leclionem
Terain piilat HeDmanniis.

QutB seminium contineL lia restilui ex mss. Regio-
PtiL,^ al. Reg., Brun. ac ed. Beiul., faTentibus mss.
Bodl., Baiiiz., 3 Celb., Clarom. in inarg. in quibus
est qum seminum raliofiem continet; iii 5 Reg*., 2
Colbert. a prima maftu, ed. Rom. 1470, qna iemina
c0ntinet;\n Utirm,, quasemina cominent;\n i Colb.
rec. ei muliis editis, qum iemen eOntinet» p

//«. Sic mss. Bov. reltqiH babenl iiemque,

Venw iemiuaki duw. Quae sic iii inedicorum defl-
nitionibus describnntnr : ^pwrrircu (vasa auisten'
tia Pbilippus transttilii). Ob^erva obitcr, quod rur-
snsdualem urgel numetum. Scd ex Yesnlii desciip-
lione duos in pene seminls meatus noii inveiiio. Be-

TDL.

In una tamen compage, Sic einendo ex Tct. mss.
2 Bonon., Cauc., 6 Reg., iColb., Tax., Pen., Ultr.,
Vic^ Gat., Marm., Brun. et 2 vet. edil. Roin., Fa-
.sitel., Betul. In 4 mss. rec. et 9 exciisisest in una
itmtum; in 4 Tulgalis rec. est una tantum, absque
prxpositione.

Interfecla. Recte Heiimannus existimai legendum
esse inienecta^ quia bic res esi de Anatomia.

Patefiunt, Idcsl, secaiitnr. Francius,

Dexieriof moicuUnum continet iemen, eic. Pluiar-
chus et Ceiisoriniis biijus sententiae auctores faciunt
Anax.ngoram et Cmpedoclein. Lege lu Arist. lib. it
dc Geiierat. animal. cap. I. Apboris. Ilippocratis est D
48. Betol.

Etomnino in loto corpore, Sequor maximam mss.
Tciu&tissiinorum et optimorum parlem, cum Uxo
Grapheo et Cellario. Legitor Fa ideo in scriplis 10
rec. et ediiis 13: otraque lectio bona.

Quidam putant ex medutlii laitlum, quidam, Sic fe-
ruot mss. Boiion., Regio Pul., inl. Reg.,2 Colb., i
Sorb. et omnes rerme editi ; at mss. rec. 4 Reg., 4 CoI«
berl., Gbth., Lips., Em., Canl.,Vici., Gat., Marin.,
Clarom., Briin., edit. 2Rom. eiCdlnr. omissisquin-
que priorlbus verbis, habenl : quidam aiunt ex omni
corpore. C^eterum Plaionis hsec senieiiiia esi in Ti-
maeo p^uculis verbis dvlibata, niinirtim ab aliiid
•geiite. Ceiisorinos Hipponi (mc dogtna tribnit. Betix.
— Quidam putant ex meduttii lantum, Per spin:im e
cerebro labi dioebat Arisioteles, prohl. 50, s^ction.
iO.-^Ktdom ex omni corpore^ nt refert Aristoteles, 1. 1
de Gi*ne. antm. , cap. 17, quain opinionem refelUt
jbid. cap. 18. ISiEOS.

Circumplicantur, Yerbum in Fabro ^t solot^rudert»
lio probatum , prttter in nostro , QfbsenraTi quoque hi
Gell., lib. xvn, n. a. cap. 9. Bii!f.

Sicut arietii cornnn. 6e notiiinibiis mairicis prius
Pliniuiii audiamup. Fmniinii, Ihqhil, ed omnia, pM*
terquam veiiem jnneiui utricnlui^ Unde dklui uterus^
quod alio nomine Locoi appetktnt. Hoe in retiquh mrf •
matibui vulvam. CtBierum de tomibiis arietinis^
adeoque de uteri forma, pra^ier alies lege Yesalium,
lib. T, cap. 15, et ejusdem lihri Hguhim J5cum sili^
quot ordine seqoentibus. Bdivemaiv.

Viirro. Fortasse in eo libro , quem de Origiiie Hd-
mana ab ipso coiiscriptiim testalur Censorin. de db
Natal. Ilodie nonextat. Isicos.

Varro et Aristoteles» Arislot. haec non dissimulanter
negat in primo de Generatione, cftp. iO. Fuit de hoc
oliin liiltT anciores coniroTerstrm. Adscribnin autem
Censorini vcrba : i//iid qaaque amtigUam faeit inter
auciores Offinionem, uirumne ex pittrii fafitummodo g^
mine pnrtut natcaiur, Ht Drogeiiet elHippon Stoicique
scripi*re ; an etiam ex irtefrts, ut AriaxagorO! ei Ale^
mwoni, nec non Parmenidi, Empedoctique el Epicurtivi^
ium est. Pyihagor.is, liiquit Plut , Denioeriius,Epicu^
rns, foemmam qiioque semen cmillere puiarunt.
Seminales eiiim ine;ilus aversos babere {txtt yip
mpKfrraroLi dnrtffT/5ot/w|Mv«?), proptcr quod ab iisii (iir-
quiiriit) coitus nppetentiain habet. Aristoteles Plato-
qiie mnteriam quidein uvldam ( t5>w uyAov ) emittere,
lamqinmsadoremacoIlocUiione, ^ed haudquaquani
semitialein. Hippo eiiiittere qnidem Ni^minas scineny
non minus maribos, sed quod ad generationem non
conferat, ul quod citra vulvani excidat, ^ii t6 ^xt6c
trtTrTf tv rfig xtfrripac : unde nonnullas sajpenumero ci-
ira coituin ulluin semen emiliere, pnvserlim quae
vidun; degant. Sunt qiii a mare ossa, carnes vero t
fcBmina esse contendunt. Hippocrates in libro de
Geiiitura (sive is Polybis ipsius discipuli est) asserlt
mulieres etiam semen genei^ationi idoiieum ejacuUri»
Betul. — Et Ariiioteles. Sed ille boc potius negare
videtur i de Gciier. Aniin. c. 18, et seqq. cui S.
Thom. assenlitiir in iii Part. qunfesl. 51, art. 5, ad5j
Sed qiiiji quidnm alii celeberrimi auctores contrariam
scnienliam tuciilur, viilendiis esi de «|uastione co^
piosc dispfitiins Cajelanus t-2, quaest. 154, arl. %,

ISiEtJS.

Afim( fton tanlum, Mss. 5 rec. et 14 ediii , Aiuttt
enim.

Et inde pterumque matribui iimites procreari. Quid
de prolis similitudine pliilosophi senserinl, sigillatiin
referre longuiii forei : indicabimiis saliem aliquot
auctoruiii loca. Yide Aristot. lib. it de Gen. Anim.
cap. 5, et lib. vii Hist. Anim., cap. (i; Pluurch^
de Placit. Pliilosoph. lib. v, cap. II et 12; Stob. hl
Eclog. Phys.;GaIen. lib. ii de Semine; Plln. lib. vn»
cap. 12 ; Stdin. cap. 5: Dioiiys. Halicarn. ntpi tiJc rS/$
>07 iltr, ; Strab. lib. xt; Aiigusl. lih. T contra ivh

55 FIRM. LAGTANTll LIB. DE OPIFICIO t)EI M

piirgatuffi, qaod si recte cum Yirili mixtum sit, utra- x ^^^^ cujusquc scxus ad imaglnem respondere maier-

qae concreta et siinul coagolata informari : ct pri-
nnim qnidem cor hominis effingi, quod in eo sit et
irita omnis ct sapientia ; denique totum opus qu.idra*
gesimo die consuinmari. Ex abortionibus haec for-
Casse collecta sunt. In avium tamen roeiibus primuni
t)Culos fingi dubium non est, quod in ovis sxpe de-
prehendimus. Unde fieri iion possc arbiiror, quin
flciio a capiie sumat exordium.
ff Similitudines auiem in corporibus filiorum sic fieri
puiant. Cum semina inter se permixt.*i coalescunt, si
▼irile superaverit, patri similem provenire, seu ma-

nam. Id autem prxvalete dnobas.quod fuerituberius;
alterum enim quodammodo amplectiiur et iiicludit:
liinc plerumqtie fieri, ut unins tantum lincamenta
praetcndai. Si vero aequa fiieril ex pari semente per-
mixiio, figurasquoque misceri; utsoboles illa com-
munis, aut neutrum referre videatur, quia totum ex
altero non h;»bet, aut utrumque, qoia partem de sin •
gulis inuiuata est. Nam in corporibus animalium vidc-
mus, aul coiifundi parentum colores, ac fieri tertium
neutri generantium simlle; aut utriosque sic exprimi,
ut discoloribiis membris per omne corpus concors roix-

rem» seu fceminam; si moliebre prxvaluerit, proge- B tura varietur. Dispares quoqoe naturx hoc modo

YARIORIIM NOTifi.

lian. cnp. 9; Isidor. lib. n Orig. cap. i; Pet. Mes-
siam, 1. 1 Yariar. lect. c. xiii; Lev. Lemnium, lib. i
deOo(!iiit. Nat. mir., cap. 4; Joan. Riolan. lib. de
Kominis Procreat. cap. t2; Fr.inc. Bonaniic. lib. de
Alimeni. cap. 5i; Balduin. Rons. lib. de Huni. vitae
primordio, c. 10. Lindenbrogius.

Sed earum semen sanguinem e$se puraatum. It» scri-
bit Aristoteles , et ita scribo cum 5 vet. cdd. et
omnibiH ferme mss.. sicque legendum esse censent
tres pcrilissimi medici quos consiilui. Mss. rec. 1
Beg. ci 1 Colb. impressique it habeiit snngume ,
male. S:inguinem enim menstruum (ait Hccqnetiiis)
in pariem homiiiis formatorx venire putarunt medici
▼eteres.

Et primum quidem cor hominis, etc. Addita con-
junciio, et, exmss. et editis, praeier Gall. et Spark.
in quibus desiderator. Censoriniisdedie N.itili, capiic
5, miiltas niultorum opiniones recensens, in hac
Empedoclis dogma fuisse secutum Aristotelem ait.
Aristotelis locus alius mihi non est in promptu , nisi
ille fortassis, qui est in iii de Partibus animalium,
cap. secundum Theodori demissiones 4, ubi quidem
noti primam partium corporis huinani facit, ceXXa
ivacfio^ irpoiTY} yvfOfUwi rw fiopiw aTravruv. Probat
idrationibiis probabilibus ; nenipequod fons sangiii-
Jils sii, et ob hoc ipsum, qtiia corporis fere medilul-
lium in lotiim se corpus diffundat. Aristoielem lorias-
fiis etiain Plin. pro more secqtiis est. Ejus verba
sunt : Cor primum naseentibus formari in utero ira-
dunt, deinde cerebrum , sicut tardissime oculos. Sed
npiid Plut. ei Gall. da^v, id est lumbos, siciit cari-
nam navis, primum formari Arisioteli tribiiitur ; cor
:iutcm scciindum medico», in quo videlicet veniirum
Arieriarumque principium esi. Sed Gal. in lib. de
Fostuum formaiione post jecur formari ait, Chrysippi
el stoicorum dogmata refcllens. Betoleius.

Effingi. Ita ex i9 melioribus et antiquioribus
mss. et edit. Cellar. resiitiii. In 9 scriptis rec.
et i5 vulgalis est confingi cor hominis : oua de
re vidc Gensorinum de Die Natali , cap. 5, ubi phi-
losophonim de formatione hominis rccenset opinio-
nes. — Et primum auidem car hominis confingi. Cau •
sam affert Arisioteles ; et id verum exisiimari in
omnibits animalibus tradit Plin. lib. x, cip. 53. Va-
rias opinioiies ponitCensorin. cap. 5. Is^os.

Vita omnis. Sic reposui ex 21 mss. poiioribus, et
ediiis Cell.ir., Walcb. In 5 rec. descriptiset 14 excu-
sls eAvita hominis.

Et sapientia, Juxia opinionem eomm, qui ment(*m
in corde sit.im volunt, qua de relatius inf. ca|;. i6.

ISiCUS.

ToiHm opns. Mss. I Colbcrt. et Brun. ac Betul. cdil.
totum corpns. Utraque leciio boiia ; cademqiie lectio-
imm v:irietas infra cap. i5: Totumopusquadragesimo
die consummari. Plutarch. III». v de Placil. Philos.
Hippocrat. masculi conformationein 30 diebus, fce-
minae 4S fieri existiroavit. At Arisioteles, iibro vii de

Hist. Animal. cap. 3, longius tempus statuit, nimi-
rum in masculis 40 dies, in foeminis tres menses.
LiNDENBROGius. — Dispar est tamen in utroque sexii
ratio. NainPIinius, lib. vii, cap.6, masculis motum in
utero qiindragesimo die tribuit, femellis, nonagcsiino.
Haec fortassis ex Arist. (ut pleraque) iranf^tulit. am-
pntatis lamen quibuiidam, vel inoiatis. Yide eiiam
Plut. lib. V Placit. c. i3. Betul. — Denique totuni
opus quadragetimo die consummari. Sic qiiidem PUn.
lib. vn, c:ip. 6, opinlones aotem rocenset Plutir. v
Placit. cap. 21 . Yarronem non quadr.igcsimo, ut hic
refert l^ctantius, sed quadragesimo nono scripsisse
referi Giiliius, lib.iii» cap. iO.ISiCUS.

Primum oculos fingi ,eic. Hoc cxpcrientiai repu-
gnare egrcgie demonstrat Guiliel. Harveus in doctis-
simo, quein de Generatione animalium , conscripsit,
libello - htinc confiulerc de hac re ne pigeai ; egregis
P enimsiini ipsiusobservationes.GALLjBUS. — Et Arisio-
^ tcles dc Generat. ii ait, omnium animantium oculos
sero nusci , nullo excepto. — lit avium tamen fostibus
primum ocutos fingi. Huic opinioni adversantur pleri-
que oinncs, ut refert Plin. d. cap. 53. ISiEUS.

Sumat exordium. l]t lib. i Institut., cap. 2 : prin-
cipium suincre. Macrob., Somn. Scip., lib. i, cap. i8:
Ab uno sumamus exordium. BuN.

Similitudines^ elc. De hoc lege praecipue Hippo-
craietii mpi toO Oovou ; Galeii. de formatione foeiuum ;
Aristotcleiii, lih. iv de Generalioiie animaliiim, cnpitc
tertio. Philosophorumde hac re dogmata quaereapiid
Ceiisoriiium, Plutarchum et Galenum, locis jam supra
cilaiis. Betul. — Similitudines autem in corporibus
filiorum sic fieri puiant^ etc. Nonniilli scilicel, contra
quos disputat Arist. lib. i de Gener. Anim., cap. 3,
qni posie:i opinionem suam effert eod. lib. cap. i7,et
seqq.,eilib. x de Geiier. Anim., cap. 3. ISiEUS.

Si virile superaverit.j eic. Non scmper haec locum
habeni. Yidc Hippocral., Galen., Aristot.
D Patrisimilem provenire. Mss. rcc. i Reg., i Colb.,
Gat., Brun pervenire. Marm., i Colb. rec, edtt. Is.
provehi. Cxteri niaximo numero ut in textu.

Fieri. Mss. Gat., Marm. et editi multi perperam
addunt solet, quod respuunt caeteri mss. et editi 2
Rom. ac Cellar.

Prastendat, Sic a me ex vet. editis 5 et Cellar. om-
nibiis((ue ms^. einendaium, praeter i Colb. cui est
pnBtendant. Gat., pertendat.

JEqua. Id esl, xqualis, ut not. ad lib. ii Institut.
cap. 8 ; Liviiis, lib. ii, cap. 3, fin. : Vivere wquo jure
cum CKteris. BuN.

Ex pari semente, Ita scripsisse Lactantium probant
nielioris not£ inss. Reg.-Put.. 2 al. Keg>, 2 Colb.
Clarom. Bnin. edit. Bom. 1470, Graph. lavente t
al. Colb. qiii babet sementa. In 3 Reg., 5 Colb.,
Marm., I)aluz. el I3edilis, umine, quod ut usitatius
subsiitucruiit recciitiores librarii.

57 CAP. XIII. DE MEMBRiS INFERIORIBUS. fi8

fteri puianlar. Cum forlc iii Ixvnm uieri pariem mas- A velul mollier; cui susceplo fcelu, cum parlus appro-

colinae stirpis semen inciderit, marem quidem gigni
opinatio est; scd quia sit in fceminina parte concep-
tosy aliquid in se liabere fcemineum, supra quam de-
Gos virile patiatur ; vel formam insignem, vel niminro
candorem, vel corporis leviiatem, vcl artus delicatos,
vel staluram brevcm, vel vocem gracilem, vel aiii-
mum imbccillum, vel ex his plura.Iiem, si partem in
dexlram semen foemiiiini sexus influxerit, fceminam
quidero proereari : f ed quoiiiam in masculina parlc
coneepia sil, habere in se aliquid viriliiatis, ulira
quam sexus ralio permittai; aut valtda niembra, aut
iinmoderatam longiiudinem, aut fuscuro colorem, aut
bispidaro faciem, aut vulium indecorum, aui vocem
robustam, aut aninium audacem, aut ex bis pliira.

pinquare jnm coepit, turgescentes mammai dulcibus
succis distenduniur, et ad nutrimenla nascenlis fon-
tibus lacteis foecundum pecius exuberat. Nec enim
decebat aliud quam ut sapiens animal a corde ali-
rooniam duceret. Idque ipsuro solertissime compara-
tumest, utcandens ac pingui humor teneritudinero
novi corporis irrigaret, donec ac capiendos fortiores
cibos, et denlibus instruaiur, et viribus roboretur.
Sed redeamus ad proposiium, ut csetera, quae super-
sunt breviter explicemus.

CAPUT XIII.
De Membris inferioribui,

Poteram nunc ego ipsonim quoque geiiiialium

Si vero roasculiniiro in dexlerain, rosroininum in £ membroruro miriricam rationero libi exponere , nisi

sinisiram peivenerit, ulrosque fceius recie provenire ;
ui et foeroinis per omnia naturx sux decus constet, et
maribus tam menle, quam ccirpore robur virile ser-
vetur. Istud vero ipsum quani mirabile insiituimn
Dei, quod ad conservationem generum singulorum,
duos sextis mnris ac fceminaR macliinatus est ; quibus
iQler se pcr volupiaiis illeccbras copulalis, successiva
Aoboles paroretnr, ne omne genus viventium coiidiiio
mortaliiatis oxiingneret. Sed plus roboris maribusat-
iributoin cst, quo facilius ad palienliam jiigi marilalis
/ceminx cngereiitur. Yir itaquc nomlnatus est, qiiod
major in eo vis est, quam in foemiiia; et liiiic
'virtus nomen accepit. Item mulier (ul Yarro inicr-

roe pudor ab hujusmodi sermone revocaret : iiaque
a nobis indumento verecundi» , quae sunt pudenda
velentur. Quod ad banc rem aitinet, queri satis est
homines impios , ac profanos, summum nefas admit-
tere , qui divinum et admirabile Dei opus , ad propa-
gaiidam successionem iiiexcogiiabili ratione provisum
et elfecium , vel ad lurpissiroos quaeslus, vel ad ob-
scoenae libidinis pudenda opera convertunt ; ut jaro
nihil aliud ex re sanciissima petant, qtiam inanem et
slerilem voluptatem. Quid reliquae corporis partes ,
num carent ratiune , ac pulchiiudinc ? Conglobata in
natescaro.quam sedendi offlcio apia! el eadem firmior,
quaro in caeteris membris , ne premente corporis

preutur)a moilitie, immutata et deiracu liticia, C moleossibuscederet. Item fo)minum deducta , et la-

VARIORUM NOTiE.

Recie protenire. Sic restilui cx 20 mss. et vcl. edi-
lls octoac Ccllar. In sex rec. scriplis totidemque vul-
gatis est recle pervenire.

Quam mirabile instituium Dei! Juxta omnes ferme
mss. expunxi post Dei verbum est, quod erat iii ii
Tulgatis. In 15 scriptis et edilts vel. 2 Rom. lcgttur
cottstitntum Dei ; iti edit. Graph. conitiiulum Deo.

Succemva sobole$. Ita cuni ciinctis impressis mss.
3 Rcg., i Colb., Yict., Brun., et recte. Iii 2 Bonon.,
Pen., T:ix., Canc, succesiiva soboles; in 3 R(*g., 3
Colb., Gat., I Sorbon., Clarom. a secumla manu,sfi^-
sic'r9a; aliiSmendose, subsicina^ subvicina^ etc. 1 Ucg.
Put., sicut soboies; corruple. Successiva soboles pare-
retnr: vera lecUo tribus doctissiinis medicis probata.
Scripiis 6 cst pararetur ; nec inale.

Vir itaquey eic. Idem eliam ariirmat Cic. Tuscula-
narom quxstionitm secundo : Viri, inquit, propria
maxitne est (ortitudo : cujus mtinera duo maxima sunt^
mortis dolorisque contempiio, (jteiidutn esl igitur his,
si virtuiis compotes, vel potius, si viri volumus esse :
qnoniam n viRis virtus nomen est mutuata. Sic etiam
GrRCis n «ydpfia, «tto toO 'AvdjOoc. BetOL.

Item mulier ( ut Varro interprelatur) a moliitie. Srx
mss. rec. ct \i vulgali addiint est dicta; sed frustia.
Vi^le prxcedentia. H.t diix voccs absunt a vrt ct
opt. niss. t B mon., Regio Pui., 4 al. Reg... 4 Col-
beri., Pen., Vicl., Gal., Marin., Clarom., Bnin. ct
7 vel. cdilis. Ad Varronem omnes haiicdeiivaiioiiem
refcriint; inajor t.tineii iisus isiius vocis est, ut viro
potit:i, a virgine discernaiur, praeseriim apiid Jiire-
coiisuitos. Cadem fere differentia, quaeostapiid Grx-
C4^s, qui 7rap6svov dicunt eam quse virum non gesta vil;
vvf£^, quae gestavit quidem, sed ox co non pepcrit;
ywouxoc, qusc etiam peperit ; sed 7/>a0v, qua: jam pa-
rere desiit; qu% differeutiaest apud Isacium Tzetzam

in Lycophronis comroentario. Iii Sacris lilteris % yxnmp
fere ccvrl toO «Xoxov usurpatiir. Betul.

Ad nutrimenta nascentis fontibus lacteis. Sic emen-
davl ex veterrimis mss. 2 Bonon., Oiuc, Rcgio-Pnt.,
al. 3 Reg., 6 Colb., Tax., Pen., Ullr., Em., Vict.,
Gal.. Marm., Clar., Baluz., Bruii.. edii. Belul. acce-
dente i Sorbon. in quo est ad nutrimenla nascenlibus
fontibus lacteis ; in 2 Reg. el H vulgntis nasceniis fon-
tibus lactis; in 3 al. editis nnsccntibus fontibus lactis.
Editi annorum \M% et i478 habent eliam fontibus
lacteis. — FonlifrM» /ac(ctf. Sic ubera vocal, ei Gel-
liiis, lib. XII, cap. i , fontem illum sanciissiiiium
corporis , generis hiimani eilucatorem , etc. Rnsiliiis
Homll. 9, iii Hexaemer. im^rixti St wotx«ta? Tnryac
Tou 7«XaxT0f , etc. 8. Aiigitstin, i Conless., cap. 7.
|v Pulclierrimam quoquelubenim com fontibiis compara-
^ tionem habcs a Ptutarcho in Paulo ifimil. Is^eus.

Indumento verecundiw^ quce sunt pudenda , etc. Vide
Paulum Cpbes., v, 4. Pra*clarus est locus apud
Aristoi., lib. vii Polit., cap. ult.

Quas sunt pudenda, elc. Piidenda, viriiia , ad imi*
taiionem Gro^corum, qui odBoioL nomitiant. Arist., in i
de Hisl. animalium , virilia propria sic vocari aii :
fcemitiina autem, v<rTt/>av. Sed medicorum schola
difTcrcniiam hatic noii observat, uliiusque sexus pu-
denda odBoia nominans, ul el Jiilius Pollux.

Sterilem volnptatem, Id est , siiie spe prolis. Fran-
cius.

Quid reliquas corporis partes ? Ita reposiii ex mss.
2 Boiion., Kegio-Put. et 3 al. Reg.. 6 Colb., Tax.,
Pou., Lips., Em., Marm., Clarom., Baluz. In G mss.
et ediiis Bom. i468 et i470, quw reliquoe; in % |\eg.
el i^ iiiipressis , Quas reliqui.

Et eadem, lleuinaiinus legil est cadem.

mH. LACTANTIt UB. DE OPIFICIO DEI

lioribus lorii valida longitado, quo fooiUtis onuscor- A dine, tc modico intarvallo disMro vidottur. Ilacc oo-

poria sustineret : quam paolaiiro^deAcientem in an-
gustum genua determinanl, quorum*deceiites nodi
flexuram pedibus, ad grediendum sedendumque ap-
lisslmam, praebent. Iiem crara non ssquaii modo
ducta, ne indecens babitudo deformarct pedes, sed ,
teretibos suris clementerextaniibus» sensimque lc-
nuatis , et firmata sunt et ornata.

In planlis vero eadem quidem , sed (amen longe
dispar, quam in manibus raiio est : quse quoniam
(otius corporis quasi fundamenta 8uni,/niri(icus eas
artifex non rotunda specie , ne homo starc non pos-
set , aut aliis ad standum pcdibus indigeret , sicut
quadrupedes, sed porrecliores , longioresque forma-
vit, ut stabile corpus eflicerent planitie sua ; unde
illis indiium nomen cst. Digiti aeque totidem, quotin B simililudo? quos ait Yarro i(a dictos, quod rivi ab

rum speciosa germanitas , non levi adjumenio nisun
pedum flrma( ; conci(ari enim ad cursum non pos&u-
mus nisi, digi(is in buinum pressts soloquo niien-
tibus, itnpetuin saltumque caplamus. Cxplicasse vi-
deor omnia , quonim ratio intelligi po(es(. Nunc ad
ca venio , qu» vel dubia vel obscura siint.
CAPI3T XIV.
De intestinorum quorumdam ignota ratione,

Mulu esse constat in corpore , quorum vim, ratio-
nemqiie perspicere nemo, nisi qul fecit, potest. Aa
aliquis enarrare se putat posse quid utilitatis, quid
eflectus iiabeat t«'nuis membrana illa perlucens , qua
circumretitur alvus , ac tegi(ur? Quid renuro gemiiia

manibus , speciem magis, quam usum majorem prae-
fercntes , ideoque et juncli , et breves , et gradaiim
composiU : quorum qut est maximus, quoniam illum
sicut in manu di>cerni a caeteris opus non erat , ita
in ordinem redacius es(, ut tamen ab aliis magnitu-

liis obscosni iiumoris oriantur : quod est longe secus»
quia spin» altrinsecus supini cobaereiit, et sunt ab in-
testinis separati. Quid spleii? quid jecur? qu£ visceca
quasi ex conturbato sanguine videntur esse concreia :
quid fellis amarissimiis liquor? quid globus cordis?

YARIORUM NOTi£.

Valida. Deest in ms. Bov.

Flexuram pedibuB^ ad gradiendum tedendumque ap"
tisiimam , prcebent. Sic legunt omiics renne mss. et
cdd. At niss. 2 Bon. e( rec, \ Rcg., Tax., 2 Colber.,
Clarom. habent , flexuram in pedibu$ ad gradiendum
$edendumque aptiuimum utum prwbent.

Sed.Bxc vox etqua(uorsequen(esdesnn( in ms Bov«

Suris clemenler extantibus, Id es( leiiKer promiiieu*
llbus. Eodein enim sensu adverbiis e/^enfer, /em-
/er, motliter utitur Laciantius. Sura cst pari poaie- C
rior cruris, enqiie carnosior.

Et firmata mnt et ornata. Sic reposui ex editis Be-
lul., Cellar., YYalcb. omnibusque mss. pneler i,
Reg. rec. cxterosqiie lypis excusos , quibns est et
firma sunt et ornata.

Corporis, lu mss. 2 Colb., Claroinont., Brua , Bov.
et alii. Reliqui mulli habent opeiis.

Quam utum majorem prwferentet. Ila cum edit.
Rom., 1470 et Cellar. cuncd mss. prae(er i Reg. rec.
et 11 vulgatos, quibusdeest, majorem^ — Spedem
magit , quam utum prasferentet. Non ita Galenus, qui
usum eorum , et quidem maxiiniiin ac multiforinem
ostendit, lib. ui , cap. 8 et alibi.

Germanitat, Hoc cst frateriMi societas. Sic apud
Salvianiim, libro ii contra avaritiain , cap. 6, legitur
Apostolorum germanitat. IIeumaiiiios.

Nisum. Ms. Bov. , Nixum.

Tenuis membrana itla perlucens, Gnvce UtpiTovato; :
Pollux. Hujus iioineiiclatione Laiini careutes , gm^co ^.
nomine nt suo n(un(ur, nisi qiiod aliqui abdoininis ^
niembranam nuncupaiit : a circuiniminiendo videtur
nomen esse dcductum ; potissimus ehim hic istius
usiis est. Gallis eliam dicitur p^fitoine. Ex Betuleio.

Qua drcumretitur atvus. Ita rostidii ex velerriinis
et optimis mss. 2 Bonon., Regio-Put., 5 al. Reg.,
Cauc, Tax„ Pen., 6 Colb., Bm., Ultr., Sorbon.,
VicL, Gal., Marm., Baliix., Cbrom., Brun. et edit.
Betuleii. Id est, niembraua illa sicut reti involvitur
alvus. In mss. rec. 2 Reg., Catabrig., 1 Colbert. a
seciiiida manu , et in qnaniplurlmis excusis est dr-
cumnectkur atout. Membrana autein illa, seu perito-
nium, complecdtur ventriculum, in(es(ina, omentnm,
mcsenterium, jecur, lienem , renes, u(ramqoe vesi-
CHin , u(erinn, et vasa deroiim qua;cumf|ue inter sep-
(uin ir.iii^versnin c(crura situin habent. Et licet Lac-
tiniiuin latncrit nsiis hujiis nKMnhrana^, medicos tn-
ineii iniirinic laiuil, quoriim haud spei iiendos aliqiiol
cnumerat Andreas Vcsalius in prx*claro do liuinanl

corporis fabrica opere , lib. nempe v, cap. 2. Ex
BcTOLEiO. — Quid HtiUtatit, quid effectut habeat tetmit
membrana itla perlucens^quacircumnectituralvus.. etc.
Id lotnm copiose ennrrat Yes.ilius , lib. v dc Ilum.
corp. fabric, cap. 2.

Quod rtvi. Qu,od sensus postulat : id reposni et
pr;ccipuis mss. vigiuti supra laudatis, el editis Grapb.
etGyinnic. In 2Colb., Baluz., Brun. est quoi rivi;
in unoRog. recenliore e( 15 vuli^atis, quasi rivi : octto
roO f>fciv fortassis, si Grainmaticoruin deductioni cre-
diinus. Sed mihi parum placent derivationes ex Grae-
cis, ubi ipsi alias istius rei iioiuenclationes habcnt :
sicut ipsis prpt ovem, Latinis ren idem quod illis vl^poc
signiftcal. Betul.

Quia spinm^ elc. Allter Arist. sub finem primi de
Hist. Animaliuni.

Quid spten ? Cum in splme multie sparste siiii arte-
ri», caiorem reciiiit a corde, quo illutn feculcntum
et limosum snngtiincm magts coquit, et aliquid assu-
mil inde quo niHriiur. . Betul.

Quidjecur? Quid, Lactanti? Nescis hoc membrum
essegerierosum? nescis boc inter organa nutritivie
potenti;£ pnecipuum esse? nescis oflicinam sangui-
nis? nescis hcpar in hoc ipso cordi Iradere mu-
tiias operas? nescis id quod Plato dicit, 'Orc t6 inttp
friyvxf x^P'^ "^ fJLOcrctxacl Hectc interim facis, quod
«gfioscis, qiiod juvat concoctioneni in ventriculo, vir-
iiite iiiiiiirum caloris. Betul.

Bx conturbato sanguine. Verum hoc quideni cst,
qiiod jecoris substantia sit sanguini nuper concreto
stmiliiina. Bbtul.

Quid fellit, etc. Flava bilis (cujua vesicula bills
folliculus Latinis, Graecis xo>>}36xoc appellatur) incre-
dihiliter quidcm saniiatem infestat : habet laincD
eiiam sua commodi. Nain ui sanguis purificetur,
opus est derivari aliquo flavam bilem copiosiorem.
Est enim, ut inquit Ptin. fol nihil aliud, quam purga-
inenium pessimi sanguinis. Cst igitur opus recepia-
culo, in qno hilis et calefacit hepar, ct conservat ne
putrescat.Pellititem nittrimenliim Intestinis, et abs-
tergit intestinoruiti sordes. Vide de hoc VeSalium
copiose disserenliMn c. 8, lib. v ; Plin. lib. xxvni, c. 9,
iiiedicinas cx animalibiis enumerans, Inter ommia,
inquit, animatium fei prmstantiut in effectu. Est enim
vis ejiis excalfaccre, inorderc, scindere, extraberey
discntere, eic. Betuleius.

Quid globns cordis. Post hacc verba, manu exaratl
codtces septem, sciltcet 2 Bon., 1 Reg., 1 Sorbon>, i

CAP. XIV. DE INTESTIN. IGNOTA RAT— CAP. XV. DE VOCE.

Nisi forte illis eredendnm putabimus , qui affecium A dicere. Sed omnia, qu» ad motua animi animneque

irjcundiae in felle constitutum putant, pavoris in
corde, in splene ketilis. Ipsius autem jecoris ofHeium
volont esse , ui cibos in aWo concoqunt ami>lexii et
calefactn suo : qnidam libidines remm venercarum
in Jecore cofttmeri arbitrantur.

Primum isla perspicereacumen bumani sensns non
poie«l , qaia horum oflicia in operto latent, nec u^us
•uos paiefacia deroonstrant. Nam si iti esset, foriasse
plicidiora qaxque animolia, vel nibil fellis omnino,
vel minus haberent, quam fer»; timidiora plu-s cor-
4is, talaeiort plus jecoris, lasciviora plos splenls
kabuisaent. Sicmf igitnr nos sentimns audire aortbns»
ocnlis cemere, naribus oderare : ita proreclo senlire-

»y nos fetfe iraBei, jecore enpere^ splene f audere.

pertineant, tam obscime altaeqae rationis esse arbi-
tror, ut supra hominem sit, ea liquido pervidcrc. Id
tamen certiim et indubilatum esse debet, toi res, tot
viscerum genera, unum et idem habere omciom, ut
animnm contineant in corpore. Sed quid propnc niu-
neris singulis sit injunctum, qnis scire, nisi artifcx,
poicsi, cui solt opus suum notimi est ?

CAPUT XV.
De Voce,

De voce autem qnam raiionem reddere possimius ?
Grainmatici quidem ac pbilosopbi vucem esse defi-
niuni, aerein spiriin verberatum : unde verba suntnun-
cupaia, quod perspicue falsnm esl. Non enim vox
Cum aoiem, nnde affecios iai veniant, mtnime sen- 1. extra os gigniiur, scd intra ; et ideo vcrisimitior est
tiaaiBS, ieri poteei, et afinndeYeniant, et aliud vis- ilta sentcntia, stipatum spiritnm, cum obstantia fau-
cen iila, quam auspicamifr, effkiant. Ncc tamen cium fuerit illisas, soiium vocis exprimere : veUiti
conviNeere possnmus, flalsa illos, qui haec dispuiant, cum in patentero cicutam,labrOi]uesubjectam deinit-

VARIORUM NOTiE.

CoIberl.,Tax« el Baluz. addiiiit. qui vivus sanguims
fons est. In \ Colb. ei Clnrom. nd nmrg., unius; in 15
exciisis qni unus sangutnis fons est, Uiius, id est
solus. Al hrcc 5 vcrha nbsunt ab antiquissiuiis
mss. Gaoc, 2 Reg. et^aliis, nec nnn ab edit.
d vei. Roin. eaque expnnxi ut Glossema. Apud
Platonem in Timaeo, pault> ante fiiiem,<ror diciiiirve'
namni ^ntfo, fonsque smigutHis peromne corpus impetH
qwdmm mmuantis; qooin loco noii esi virms, nec tiniis.

OmeoquMt, Ita ms. Bov. coqnat, idque recte.

Paiefacia, Scilicet, cam aperiiHitor.

Plaeidiwa qMoqne^ eic. Q<ue animnlli fpl habeant,
docei Arist. lib. dt; Hist. AniiiKil. i, cap. i^, lib. n,
cap. 47. Iiem Ub. de Partilitis Aiiiiiial. iv, c:ip. t,
Plin. iii Cbersoneso, fel non oiiHitb«is datuin anima-
libus esse scribii, in Eiibc&v Chalcide iiiillnm pecori,
in Naxo pr.)egrande gemnimiKpic. etc. Sod bjec, «t
alia, ex Aristmele habet. — Ptacidora quaque, Ita
omnes jitnfunt lioc Inco ul op. 4 : ImbeciUiora et f»-
midiora qweque. Cjpriatius lib. iii, iO : Adyersarius
farthrem quemqne magis aggreditur, VaHa LnctatUinm
repreliendit f»b pronomen quisque comp.irativo jnnc-
lam : sed deftsmHt nostrom exCiceroiie ei aliis Vos-
sins de Construet , cap: 16. BmnsMAN.

Timidiora, pius eordis^ etc. Ironiae geniis e»t : quia
cuin pavor tribnatnr eordi, pkis cordis, idem est ac
liliis p.ivoris haberi.— Hkcquet. In ras. Reg.-Piil. esi
iitmdiora plus jeeoris; maie. Siqtiidem auclor noster
ifi jecore nonnisi virtuiem ooctionis ciborum, et libi-
dines rerum venereamm locat. — Timidiora^ plus eor-
du^ elc. Imoob ideervi maiime tiinidi. IHin.:C<rf6rtf
eerrupiis nialiias in eorde dm-at, Drula existimaiHur
aniuialiam, quibvs durun rigei ; audacia, quibas par*
viun est; pavida, quibos prjcgraiide. Maxiiiuim au-
ieai csi, proporlione omnibus, lepori, asino, cervo,
IMinlliene, RHistelis, liyenis, et ouinibus limidis, aut
propier neium maleficis, etc. Bim.

Salaeiora^ptttsjecoris, Bax desunt in ms. Bov. sicut
el in multis aiiis.

Muueris, lis.5rec. mcifier»,cormp(e : seripti sex ei
qitinqiieediti,n€rvt«Tov I7rc9ufimxo0 fSicutcor ToO 9u|uof ^
oeOc, sicMi ir/tfioycxoOincapite. Et Democril. ad Hip-
p:*eratem seribens, xapdtocv dicit /WiXc^ opyqc reOiTvoy.

Jeeore cupere. Gdleiius non dicii nos jecore cupere,
sed hepar facit sedem

Toi viscerum, Ms. Bov. tamta vlseera, TmUa \nt nn*
ineriiiii signiHcat : sic iib. i Uivin. Iiist., c. 5, circa
fiuem, Tantarum rerum gubernationem, pro tol rerum,

Vocem esu definiuni, Uccliuscteleganiius legeresde-
lendo esH, Sic etiam legendum esse piilat Heumannus.

Aerem spiritu verberalum, etc. Seneca in ii Natur.
qii^esl. de tonitruis agens : Prteter hcec, inquit, na"
tura est aptus aer ad voces, Quidni ? cum vox mhilaliud
Sf/, ^fiom ictus aer, Idem paulo superiuti : Quid enim,
est vox, nisi intensio aeris audiatur^ lingum formaia
pcrcuuu? Usec philosophiis, et quidem stoicus. Cx
Graminaticis Diomedes, lib. u : Vox est ( iil stoicis
placet) spiritus tenuis, auditu sensibilis , quantum m
ipso esL Fit eutem vel exilis aurte vulsu , vel verberati
aeris iclu, Prisciaiius: Philosophi aefimunt^ vocemesse
aeremlenuissimumictum. Bctdl. — De Yucisformatione
G lege Cordoraaesium (Cordemog) iii oralione Ph^sica
tle loqiiola. — Crammatici qmdem ae philosophi VO"
cem esse defiuiunt^ aerem spiritu verberatum, Gramma-
tiri quidein, Diomedcs, lib.ii; Prisciau. ubi de Voce;
ex Philosophis, Plato in Tiino^o docet, vocem ea^
piilsaiionein quaindam ab aere per aures, cerebrumque
et sanguinoni iisqiie ad aniinatn penetrantein ; Arist.
dcAiiiin. lex.90 percussionemrespiratiaerisabanima,
qu.c estin lispartilms ad vocatam arteriam. Idein ba-
bet V de Geiier. Aniinal., cap. 7; Senec. ii Natural.
qu isl., cap. 29. Vide Pliilarch. qujcst 6 Platonicnr.
quicst. et lib. IV de Placiiis, cap. 19 ; GeUiuni, lib. v^
cap. 15. Laeri. in Zenon. I&eus.

Unde verba sunt , clc. Lactanlio siibscrihiini Pris-
cianus ei Dioinrdes, inler Laiinos Grammaticos co*
ryph.-ei. Sed Quiniilianus exsibilat. Varro a veriiato
dcduci inavuU. Grxci to pq/xa ccTro toO />c<iv deiiucunl.
Unde Cpicurei , lcste Gellio , voceui f>ffOfAa X6701»
dixeruut. Betul.
■V Non enim vox, eic. Hxc raiio liuic definilioni conru-
taiid;e noii sulficii; nam liaec verberalio iion exira os,
sed intra fauces fit. Neque enim illa verberatio in auri-
bus audientis, sed est iii gutture loquentis. Bbtul.

Velulicumin patentem cicutam, Vide Theodoreluia
praiclare disserenlem sermone vi de Cural. Graicar.
Affcct. c|iii estde providentia divina, quoinodo ars iin-
tur.-cimitatrixorgana musicaad vocishumanx*organo-
rum similitudinem erfinxeril. Esse autem in instru-
mentishumanx vociscommistam auamdam tibi» lyru!-
que musices similiiudinem osieodit prxclare Nysscii.
De homiiiis opific. cap. 9. ISiEUS.

Demittimus spiritum, Uareposui ex mss. 2 Eeg., i
Colbert., Brun. cl edit. Betul. C;eteri vidgati et de^cciu
siripti rec. feruiit dtmif/iiiuia. lu optiiuo ct vetusiissi-
iiio Regit>-Put. cst miitimus , qiiod magis placeret.
Vcrsio eniiii I.ain.i Platonis in Tiin:ro anle fiiicm sie
liabei : Pulmo distUliaioue occlusus, libera et expedita
spiracuta nobis non exhibet , et hinc quidem nuUus mit"
tilur spirilus.

tiniiis spiritiim, ct is cictitsR concavo reperciissiis ac A.
revohilus a Tundo, dum ad desc^iideniem occursu siio
redii, ad exilum nitens, sonum gignit, et in vocalcm
spiritum resiliens per sc venlus animaiur. Quod qiii-
dem an Tcrumsit, Deus artirex viderit. Videtur enim
non ab ore, sed ab iniimo peclore vox oriri. Denique
et ore clauso, ex naribus emittitur sonus qualis po-
test. Prxterea et maximospiritu, quo anhelamus, \ox
non cfAcitur, et levi, et non coarctato spiritu, quo-
ties volumus, efficitur. Non est igilur comprebcn-
sum» quemodo fiat, aut quid sit omnino. Nec me
nunc in Academiae &enlentiam delabi putes, quia
non omnia sunt Incomprehensibilia. Ut enim faten-
dum est mulia nesciri, qiiae voluit Deus Intelligen-
tlam hominis excedere : sic lamen multa esse, quae

FIRM. LACTANTII LIB. DK OPIFICIO DEI

CAPUT XVI.

De ment€f et eju$ sede.

Mentis quoque raiioncm incomprehensibilem csse
quis nesciat , nisi qui omnliio illam non habet, cum
ipsa mens quo loco sit, aut cujusmodi, nesciatur?
Varia ergo a philosophis de natura ejus ac loco dis-
putata sunt. At ego iion dissimulabo, quid ipse sen-
tiam ; non quia sic esse afArniem ( quod est Insi-
pientis in re dubia facere ) , sed ut exposita rei diffi*
cultate, intelligas, quanta sit divinorum operum ma«»
gnitudo. Qnidam sedem mentis in pecloreesseyolue-
runt. Quod si ita est , quanto tandem mlracuio dig-
num est, rem in obscuro ac tenebroso habitaculo
sitam , in tanta rationis atque intelligentiae luce ver-

possint et sensibus percipi, et ratione compreliendi. B sari? tum quod ad eam sensus ex Omni corporis pane
Sed erit, nobis contra philosophos iiitegra disputaiio. conveniunt, ut in qualibet regione membrorum pne-
Gonficiamus igitur spatium , quod nunc decurrimus. sens esse videatur. Alii sedem ejus in cerebro esse

VARIORUM NOTiE.

Cictttce, Fistulae, ut apud Yirgil. in Ecl.

Est ipibi disparibus septem compacta dcutis
FistuU.

Theodoretiis in Serm. 3 de Providentia Dei artem
nattircX vel ipsius adeo sapienlia; divinae imilatricom
esse dicit in eo, quod organa musica , ad vocis hu-
maiioe moduiationem expnmendam , industria huma-
na effinxerit.

puin ad de$cendenlem occur$u $uo redil, In pliiribtis
editis deerat dum , quod rcstitui ex inss. ex qutbu^
novem hnlieut redh: alter reducit, Decem mss. et 14
excusi, descendenlem occur$u $uo reddit ; male. {

Deu$, Deest in ms. Bov.

Ab intimo pectore , ctc. Sic Homerus Ulyssem , vi-
rum s.ipienti f:icundia praeditum , vocem mittere ait»
noii ex ore, sed ex pectore, II. y.

Vox orhri, Abest vox ab iino Reg. rec. et edit. Ald.
Paris. m^.

Ex naribus, Ita restitiii ex quampluribns impres-
sis, et omnibus mss. praeter 2 Keg. et edd. 6 in qui-
bus est el naribu$,

Et maximo spiritu, Iia omnes fere mss. At editi ex.

Et tevi, Heuinan. legit ex levi.

Non e$t igitur comprehen$um ^ etc. Iiiio satis com-
prehensum. Nam animnlium vox quae iix^i^x^ ^i^'*
tur , aut esi iyypafiuarog : aique Ii.tc esl serino , vel
loquela, Jta^cxrof Galeno; aut esl oypafx/xaToc, quara
homo cum aniniaiiiibus pulmonem habentibus com-
munem habet. Utraque fit respirntione , ut uos Aris-
totelis defiiiitio docuit. AiaXcxTcxa, hoc est, sermoiiis

nsinimenla Galenus de locis affecus pnniuni assignat „sciu.nter versanlur. Corde c?cdilur ad jusUliam. in-

lib.iietnule Pl:icit. Hippocrat. etPlaton.videLucret.
lib. 111 ; PluUrch. iv Placit. , cap. 2 et seqq. Is^us.

At ego, Iia mss. et plerique edd. Yulgati 5 Ac ego ,
minus apte ; et proxime prnecessit.

Quidam $edem mentis in pectore, etc. Parmenideset
Epicurus, videlicet h oX&> rS» Owpaxc: Stoici ad unum
toloin corde. Diogenes in afteriacocordis ventriculo,
quiaiiimalis, id esl, spiritalis est Pluiarcho. Et in
liac sententia fuissn apparet eos , qui pnidenies cor^
datot appellarunt. De (|U0 audiamus Giceronem iii i
Tuscul. qiinest. disserentein : Quid sit porro ip$e ani-
muSyOut ubi , aut unde, magna di$$en$io e$t, Alii$ cor
ip$um animu$ videtur : ex quo excorde$, vecorde$^ con-
corde$que dicuntur, Empedocle$ aulem animum e$$e cen*
$et, cordi $ulfu$um$anguinem, Atii$par$ qwedam ce-
rebri vi$a e$t animi principatum tenere, Atii$ nec cor
ip$um placet^ nec cerebri qunmdam parteme$$e am'..
mum : $ed aUi in corde^ atii in cerebro dixerunt animi
e$$e $edem et locum^ eic. Plurim:e suiit passiin apud
auctores locutiones , quibus consilium et cogitatio in
peciore et corde ponuntur.Sed missis illis, videamus
quid Sacrae litteru* dicant, in quibus vocabulum vovc
varie usurpatur. Paiilus etiam uiitur pro animi prin-
cipatu, qtiem iQysfAovoeoy appellant, Rom. vii, v. ^;
Mentem Gliristus. .Matil). vi , v. 22, Lumen appellat.
Anima non semei etspiritus meiitem significat, uttn
hoc divie Yirginis apud Lucam, cap. i, 46 et i7. Novc
pro intelleciu ponitur, i Gor. xiv, 15. Gaeterum
quod Scriptur;» phrasiscormentissedem, etcogiia-
lionum consiliorumque qaasi oflicinam quamdam fa-
ciat, minime obscurumesse poiesliis, tjuiin ea non

linguam , qu:im xu/>ioiTaTov opyovov nominat ; deinde
narcs , et Inbra et denles. Hasc enim suis illisionibus
vocem nlioquin hinntem consonantibus stridcre facit,
et reddit napBpw xai iyypaiiiMxov, Arist. guttur et
pulmonem respiralionis iiislrumentn facit. Betul.

Omnino. Hanc vocem, qusecxtntin veterritnis op-
timisque mss. Regio-Put. B^non. aliisqtie, et in cunc-
tis ferc cdiiis, retinui in textu, licetabsit a 15 mss.
rec. et^edd. Rom.

Spatium. Gicero de Amicitia, cap 12 : $patium cur-
riculumque $imut conjungit.

Quod nunc decurrimus. Sic reposui ex vetuslis-
simo et opiimo ms Regio-Put. , approbante doctissi-
mo Francio. Gaeteri codices habent quo.

Varia ergo a philo$ophi$ de natura eiu$ , ae loco.
Yidendtisest Arist. iii dcAnim; Mncrob. in Somn.
Scip. iib. 1 , c. li. Locum qiiidem ejus alii cor , iit
Arist. et Ghrysp., nlii caput esse affirmant, ui Plato
•t Galen.y qui hanc quaestionem copiose tractat toto

quit Paulus. Gredere autem meiitis orficiiim est , et
quidem derecntae, et per Spiritum S. illuminaue.
roret infiniti negotii , hujus rei testimonia culligere ;
surTiciatergounumhoc, qiiod Dominus xapdcoTvwaTuc
appellatur, Act. i et xv. Oblrudenda iUque et obji-
cienda Scripturac aucioritasiisest,qui ralionibusnixi,
doginatibusinter sepugnant. Tbeodoret., Serm. 3 de
Providentia , cordi totitis corporis impcrium , seu
regimen assignat ; et Hieronymus multis in locis hoc
asscrit. Alqui noii desunt Scripturae testimouia,

auibus demonsirari poiest cor affeciuum sedem esse.
lam Dominus noii minus renes, quaro cor scrutatur;
et cum cor explorat , probat an contritum satis et
humiliatum sit, an acstuet livore seu odio. Nam hic
majori ex parte dominatur lex camis. Betijl.

Sedem ejus in cerebro, Plutnrch. n^aTwv, Au/xox/dito^,
h oXrira xiyaXip, ST/saTwv ev/xio^ofjpya). Yide dispiiialio-
nembehe lougam in Yesalli AnatomicOi lib< vi. Betul.

e^ CAP. XYI. bE MENTE ET EJUS SEDE. 6C

dixerunt. Et sane argumeniis probabilibus usi siiiit : A omne collusiret, el si velit, maria pcrvolel, lcrras. ac

oporiulssescilicet.quodtotiuscorporisregimenhabe
ret potius in summo, tamquam in arce habitare; nec
quidquam esse sublimius, quam id, quod univer-
sum ratione moderetur, sicut ipse mundi dominus et
rector in summo est. Deinde quod sensus omnis , id
est audiendi, el videndi, et odorandi ministra mem-
bra in capite sinl locaia, quorum omnium viae non ad
pectns» sed adcerebrum ferant : alioqui necesse nos
esset tardiiis seniire, donec seniiendi facuitas longo
iiinereper collum ad pecius usque descenderei. li ve*
ro aut non mulium, aut fortasse non errant.

Yideiur enim mens, quae dominalum corporis tenct,
in summo capiteconstiiuta, lamquam incoelo Deiis :
sed cum In aliqua sit cogitatione, commeare ad pec*

urbes peragret, omnia denique, quai libuerii, quam-
vis lougelatequesummota sint, iu conspectu sibi ipse
constiluat.

Et miralur aliqnis, si divina mens Dei per univi?r*
sas mundi parles inlenia discurrii, et oninia regit,
omjiia moderalur , ubique praesens, ubique diffusa ;
cum tanta sit vis ac potestas mentis humanae inira
mortale corpus inclusos ul ne septis quidem gravis
hujus ac pigri corporis, cui alligala esi, cocrceri ullo
pactopossil, quominus sibi liberam vagandi faculla-
tem, quietis inipaliens, largialur? Sive igitur in
capite inens habilat, sive in peciore, potestne aliquis
comprehendere , qusB vis raiionis efficiat , ut sensus
ille incomprehensibilisaut in medulla cerebri ha»rear,

tus, et quasi ad secretum aliquod penelrale secedere, B aut in illo sanguine bipariiio, qtii est inclusus in

ut consilium , tamquam ex thesauro recondito , eli-
ciat ac proferat ; ideoque cuin intenti ad cogitandum
soinus, et cum mens occupala in altum se abdiderit,
Deque audire qux circumsonant, neque videre, qriae
obstaot, solemus. Id vero sive ita est, admirandum
profecto est, quomodo id flati cuin ad pectus ex cere-
bro Dullum iter pateat. Sin autem non est iia, tamen
Dibilominus admirandum est, quod divina nescio qua
ntione fiat, ut ita esse videatur. An potest aliquis
non admirari, quod sensus ille vivus aique coelesiis,
qni roens , vei animus nuncupatur, lanuc mobiiiiatis
est, Qt ne lum quidem, curo sopiius est, conquiescai;
taotae celeritatis, ut uno temporis puncto ccelumC

corde? ac non ex eo ipso colligat, quanta sit Dei po-
testas , quod aniinus se ipsum non videt, aut tiualis,
autubi sii;necsivideai,iamen perspicere possit, quo
pacio rei corporali res incorporalis adjuncta sil? Sive
eliam mentis locus nullus est, sed per totum corpus
sparsa discurrit, quod et fieri potest, et a Xeuocrate
Plaionis discipulo djspiitatum est , siquidem sensus
in qiialibet parte corporis praesto esi, nec quid sit
mens isia, nec qualts, intelligi potest, cum sit natura
ejus lam subtilis ac tetiuis, ut solidis visceribus in-
fusa, vivo, et quasi ardenti sensu, membris oninibus
misceatur.
lllud autem cave, ne unquam simile veri puiaveris,

YARIORUM NOTiE.

Tamauam in arce habitare.Sic mss. 2 Reg. et Gant.
com ea. pene oinnibus. Mss. 25, inter quos sunt duo
anti^iiissimi, babent in arce corporit : sed perperam ;
siqmdefo . vox corporii mox praecessit linea supe-
riori.

Andiendi^ el videndi, et odorandi mmistra membra m
capjie mnt locaia. In tribus mss. rec. et omnibus editis
kgitor sunt, In optimis mss. Regio - Put. aliisque 13
mt; recte. Yide praecedenlia , quod haberet,., quod
moderctur.

Sed cum in aliqua sit cogitatione. Ita restitui ex an-
tjquissimismss. Regio-Put., Bonoii., Gauc. aliisque 16.
lo 3 rec. et vulgatis est , sed quando in aliqua sit co^
^talione.

Seeedere. Sic reposni ex cunctis mss. et veteribus
editis. In 3 vulgaiis rec. est, cedere.

Cum ad peeius ex cerebro, elc. Ergo, Lactanti , tua
ceosora, Pythagoras longe aberravit« qui anitii^ im-
perio fines, sen lerniinos cor et cerebrum consiitnii.
Deos spiritus est ; meos divinum quiddam esi. Uiide
tequilur, inentem seu animam esse «(TufxaTov. Ergo
drcomscriptione locorum inens opus miiiime habet.
Taceo jam, quod cerebrum mentis sedes, non niodo
spiritom animalem ita tenuem parai, ui rebus divinis
exequeudis sit idoneus : sed etiam sensuum instru-
meoia per oervos, veluti perfuniculos distribuit. Uiri-
libet animae parti non sensus modo parent dictanli :
sed ad ipsarum nutum onines corporis particulae ex-
cobias aguiit, jussum expectantes. Nam si voluntas,
id est rectx rationis dictainen aliquid videre jubeat,
toiic in promptu oculorum ofQcium est. Eadem ratio
iti caeterts quuque sensnum orgaiiis, ariubus, ei cxtcris
membris est. Bbtdleius.

Sin autem non est ita. Ex vetustissimis mss. R^io*
Pot., 2Boooo.|Cauc.t leptemque aliis ita r^tiuii. lo

caeterts desideraotur duo extrcma verba, io nonnullis
ulliiiuim dumtaxat : in vet. edilis 4 : Sin autem non
est ita , hoc tamen. Al ms. Bov. sai rccte habei Sin
autein non est^ nec tamen nihilominus admirandum

Qui mens, vel animus nuncupatur. Ergo pro eodem
accipii Laciantius mentem, et animum. Sic saepe Lu
creuus in iii ; Cic. in Somn. Scip., ubi videndus Ma-
crobius d. c. 44. ISiBos.
Vis. In ms. Bov., virlus.

Alliguta. Sic ms. Bov. alii t%fl/a, minus recte.
Ullo pacto. In ms. Bov. uilo modo, idquesat beiie
— Bunemannus habet, ullo modo et notain seaiien^
tem exhibet. - miomodo. Sic Goih.. Lips Relmm
Editi ante Ccllarium, utto pacto. Prius hic*praefero*
quia modo mfra sequiiur, quo pacto. Amat vero co^
j. piam. In Yen. i471, 93,97. Pier. nullo. Buw.
Inclusus. In ms. Bov., infusus.
Animus seipsumnon videt, eic. Purgatus et defeoa-
tus hoc secuiidum Plotinutn poterit : sed juxta Ca-
tholicos, aiiima a corpore libera. Betul.

Quodet fimpotest. Sic resiiiuo ex petioribus mss.
et ed. Graph. In aliis est quod et etiam; vel et auod
etiam. '

Xenocrate. Glcer. iv Academ. quaest. varias vario-
rum sententias enumerans : An (inquit) ut Xeno^
crates, mens nulto corpore, qnod intelligi quale sit vix
po(e»i, eic. Cujierum Xeiiocraiis argiimenium. ut a
Nemesto refertur, est lioc :

Omne corpus alitur. Anima non alitur;
Anima ilaque corpus non est. Betcl,

Nec quid sitmensipsa, necqualis. Addldi ipsa cx
veiusiiss. ci opUrao ms. llegio-Pui, alio Item Reu..
8 Golb., Em., Brun., et ed. Graph. ^'

67 FIRM. LACTANTII LIB. DE OPIFICIO DEI C8

quo I Arisioxenus dixil : Menlem omnino nullam esse, A CAPUT XVII.'

scil nua^i liurmoniam in fldibus, ex consiruciionc n a • j . r wi t

\ .^ . . .... VeAnutia,deuue ea senUnUa philosopliorum.

corpori», ei compagibus viscerum vim seniiendi exi-

sicre. Musici cnim intenlionem conccnlumque nervo-
ruin in inlegros modos , sinc ulla ofTensione conso-
niintium , harmoniam vocant. Yotunt igilur animum
siniili raiione constare In boiniiie, qua et concors
modufatio coiislal iii fidibus; scilicet, ut singularum
corporis parlium firma conjunciio , menibrorumque
omiiium consentiens in unum vigor , motum illum
sensibilcm facial, aiiimumquc coiiciunet, sicut sunl
nervi bene inlcnti ad conspiraiitem sonum. Ei sicut
in fidibus, cum atiquidaut inlerruptum, aulielaxalum
esl, omnis canendi raiio lurbaiiir, et solviiur : i(a in
corpore, cum parsaliqua membrorum duxeritvitium.

Snperest de anima dieere; qiramqnam percipi raiio
ejus et nnrura nun po^isii. Ncc ideo tamen immorta-
lcm esseaiiimamnon inteingimus; qaoniaro quidquid
viget , moveiurque per se semper, nec videri , aut
taiigi potcst, xicrnum sit necesse esl. Quid autem sft
aniina, nondum inter philosophos convenit, nec an-
quam fortassc convcniet. Etenim alii sanguinem essc
dixcrunl , alii igiiein, alii ventiim ; mide anima, vel
animus nomen accepit, quod Gricce ventus orveftoc di-
citur ; nec illorum tamen quisquam dixisse aliqaid vi-
detur. Non enim, si anima sangnine aut per vafntis
efTuso, aut febrium calorc consumpto, Tidetar extin-

destruiuniversa, corrnpiisqueomnibusatqueturbaiis, £ gui , coniinuo in maicria sanguinis animae ratio po-

occidere sensum, eamqiic luoriem vocari. Ycrnm ille,
61 quidquam mentis babuisset, non harmoniam de fi-
dibus ad bomiiiem iranstulisset. Non enim canerc
sua sponlc fides possuni, utsit ulla in liis comparatio
ac slmilitiido viveniis. Animus auiem sua sponte et
c<igit:it, et mnvetur. Quod si quid in nobis barmo-
nias similc esset, ictu moveretur externo, sicut nervi
manibus, qui sine taciu artificis pulsuque digitorum,
muii aique inerles jacent. Sed nimirum pulsandus illo
manu fult, ut allqunndo sentiret; qnia mens cjus ex
nicmbr is maie com pacta torpeba r .

nenda est : veluti si vcniat In quaDStioncm, lumen qao
utimur, qnid sit, et respondealur oleum essc, qua-
niam constimpto illo , lumcn extinguitur ; cutn sint
utique diversa , sed altcrum sit alterms alimentam.
Videtur ergo anima similis esse lumini, qtrae non ipsa
sit sanguis, scd humore sanguinis alatur , ut hinien
olco.

Qui r^utem ignem puiaverunt, hoc asi sunt arga-
menio, qiiod prossente anima corpus caleat, rcce-
dente frigcscat. S 'd ignis «n scnsu indiget, et videtur,
et lactu comburit. Aiiima vero et sensu aucta est, et

VARIORUM NOT^

Quod Amtoxenus dixit^ etc. Priora hiijiis dogmatis>(]
pars Dicx'arclio magis atlribuitiir, quam Arisioxeno :
Iribuiturlamenntriqiie.Cic.iii r Tiisc. qux*st. : Dicaar*
clius quidem et Aristoxenus, quia dif[ic\ti% erat animi^ quid^
aut qnalis essct inteiiigentia , nuUum omnino anitnum esse
dixernnt, Sed in eodem paulo anie : Dicosarchum vero
cum AristoxenOf cequari et condiscipulo suo, doclos sane
homines omittamus^ quorumalter ne condoluisse quidem
un^mam wtetur , qui animum se kabtfe non seniiat ;
alter ita^d$ketaiuf Mif eantibus, uteot etiam ad hnnc
traMsfent emsetur , eie. Batve.bics. De Arrstoirenf
opinioiic vide Laciantium, lib. vii Div. Instituf.
cap. 13.

Omnmo^ D«est in lUi^s. Bov.

SciUceL, Resittutuai ex oiunibis mss. et H vei. edi^
tis. In 5 vulg. leg. ul esi.

Sicul sunL nervi bea£ ini^ntiad oosupiraHtem! sotmmw
Sic reposui ei ifi88« veterr. Caiic, Kegie-l^iiU, 5 al.
R.g., 4 Culb.«Vicu, Tax., Elm., CaMalivi^., CaL,.
Marin., Clairoff).,. Brun^ el l()t vet. impresst», ei ^ rec* j^
Cellar., Walch. In 7 msa. el 6 vuJgatiA< legitur, sieul ^
nervi beae intenti conspirantem sonum,

hiteiruptum, U:i resliiuiex supradlcii.s niss. ct edd.
Betuf. ac Cellar. In 6 rec. scriytis ei 14 viilgaiis eal
interceplum.

DuaerH viiium. Notior phrasis est , facere vitium,
Ci««p# TMpre.jir: .St aedeseepcarruerunivitiumque fece-
rnnt. Ylde cap. 4 el Rhellican., Glandorp. et Brnnt.
ad C«t«r B» lUspau., ca^ 19* : Titrrtt od ima itttum
fecit* BuN^

(Uddere Hmum», Hoo esi, mentem. Fbamc.

iVoit harmcHiam. M«s» 9 ae Bonon. praecipue »
Thoinasio inspccii, cum ed. Grapl^ nitii^iMrm harmo"
niam. Cu:teri lam manu exarati, qjuam impressl, ut
in texiu.

Similitndo viventis, Id est, similitudo cum vivente.

Franc

Sine taetM> arisficii. Stc undeciin nws. et 15 typis
iriilgati : in 7 scriptia emi ed». B»nu i46&es4 irMti;

in 6 aliis tractatu. — Sine Iraciaiu artiHcis. Sic edo ex
Bonou. ci Taxaq. adstipulanic Heumaiino. Parrh. et
seq<|., sine tactu^ noliori vocc pro rarit^ri substiiuta :
Traciare^ tractaBiRsy fractalus inicrdum idein, quod
tangere^ taugibilis, taaus, Tidc Pierium ad Tirg. lib.
111 Georg , V. 302 :

Pellls et ad traclum tracldnti diu^a resisUt.
Conf. Dot. adLact.,. lUu vii lustiiuL, eap. il,. et ad
lib. V kstiuit. cap. ^i : OcuCts manuqtie iracuibik.

BON.

Alu ignem. Zenon videUcel,. ut supra ex Cicerone
cilavimiis : uude Stuicis §s/>/xov imxiiia, Scdapiid ^e-
niesium Democriioignisesianima, apud lUutarchuin
Deinetrio, apud Macrobiom Itipparchro» sicut Ripponi
aqua. Ifinc illnd Yirg. iii vi :

li^neus est ollis vlgor et cocleslls origo.

(Jtein in i? jEn.)

Quod Grcece ventus otvs/xoc. Alia r.^vtione, sive spiri'
tum, s\\c flatum animam nos dicimus; non lanqaam
aerquidam sii, qualis spiritns ille, quem sfNrande
trahimns, sed spfnrttm, quia proprlam q^iamdam ha-
bet rtafttrom corports expertem , et numdamB moHs ele*
mentis omnibns excetientiorem smttstMnUamy nt AMgns»
tiii. epistol. 28: Flmum, quia Deo est insulj^mte ere»-
la, iit ex Rlose, Irb. i, eap. 2, ver$. 7. Wem deCivii.
Dci, lib. xm,cap.2i.Laciant.eenecoturapIafieqiiam*
sloKi, qtiia pariu amimaniiH eorpus insltiuori siaiwe-
bant, quod et Lactantius monet ; AriMeteles, de Ani-»
ma. Hb. r, ca^i. 5. Latinlsetiam animur et anima mc^
Tdv otvsfiov. Serv. ad il^neid*. lib. i. Gataabr. -

Consumpto illo. Ms. Clarom. cofitttift^o ole»; sicque
Icgi malcbat Francius.

Alatnr, lia ms. Bov. quod.reetius juxta Heuman-
num ex edilione 4472. In aliis oilfttr, sed tnimis bene.

Sensu aucta, Id esi, seiisu praHsessit oppos. seneu
indiget. Vidc not. ad lib. ii Inslit/ttl., cap. 5 : Sensi'
biie esee, quod seneu^ preidiium gi§iwi ^ «^ habere Mit'-
tiiNH csiiuitpart-senmmuiAeii^ Uust.

CAP. XYII-XMU. DE ANIMA ET DE ANIMO.

▼UJeri non poCest, el noii aduril. Undeapp.irei, aui. A i" ulerofuimus, moriui fuisse videamur. NulU cigo

maui iiescio quid esse Deo simile. Ai iili, qui veulum
puuat, hoefalluDtur, quod ei aere spiritum ducenlcs,
▼ivere vEdeamur. Varro iia deflnit : 4 Anima ett aer
coa€eptui m, lepefactu$ in pulmone, fervefactu$ iu
corde^ difu$u$ incorpui, > Usec aperlissime falsa sunt.
Neque enim tain obscuram nobis hiijusmodi dico esse
raiioncm, ut ne boc quidem intelligamus , quid ve-
rum esse non possit. An si mihi quis dixeril, xncum
csse ccelum, aut vitreum, aut, ut Empedocles ait,
aarem glaciaium, statimne asseutiar, quia ccelum ex
qua materia sit ignorem ? sicut ^nim hoc nescio ,
ita Ulud scio. Aaima ergo nooest aer ore couceptus,
quia multu prius gignilur aoima , quam concipi aer
ore possit. Non enim post partum iusinuatur in cor-
pus.ut quihusdam philosoplus vldetur, ged post B enim unuro es«e dicunt , hattc ratioaem sequunlur.

ex his tribus vera sententia est. Nec tamcn in tan«
tum falsos esse diceudum est , qui hnec senseruut,
ut omnino nihil dixeriut ; nam ei sanguine siinul , et
caiore , et spiriiu vivimus. Sed cum constei auima
in corpore his oinnibus adunatis , non expresserunt
proprie quid esset , quia tam oou potest exprimi ,
quam videri.

CAFUl XVlil.

De anima et animo , eorumque affectionibu$,

Sequitur aha , et ipsa inextricabilis qoankio :
ideniie sit auima , ei auiinus ; ao vere aliud sk iUud,
quo vivimus , aliud autem , quo scfiiimus et sapuniis.
Non desunt argumeflta in ulramque parlem. Qot

cojDceptum protiiMis, cuni fcctum in ulero necessiias
divina foroiavtt ; quia adeo vivit intra viscera geniiri-
cis , u( et increroeaio augeatur, et crebris pulsibiis
gesiint emicare. Deniqoe abortum Aeri necesse c$t,
st fuerit anuoal iotos cxtioctora. Gaetera definitionii
parles eo spectant , ut illis novem mensibus , quibus

qiiod nei|ue vivi sine sensu possit, neqiie senriri
sine vila; ideoqiie nen posse esse diversnm i^,
quod Doo poiesl separari , se<i quidituid est ilkid ,
et viveiidi offtcium , et senliendi habere ralienefli.
Idcirco animum ei animan» indiflTereiiter appetfaml
duo Epicorei poel». Qui auiem dicuot esse diversa,

VARIORUM NOTJE.

Animamn/^ciQ qmd e$$e Deo sinvle. Sic ferunt quaiu-
plure» et poiiores loss. septemqiie editi. In 4 scripiis
rec et ti excu^iis est smtlem. licc sobrie intclligeii-
da suui.— Anintam... Deo $imile. Scite Augusiin. in
Psalin. Lxii : Cum Deus xit vita animiB^ anima vero vi-
ta corpori$^ mut corpusvivere non potett ab$que aninuL,
ita non nisi Deo prasenie anima vivere valet. BuM.

Venium puiatiL Mso. 9 et 5 rec. edd. addunt e$$e ;
seil perperam. A cateris abest. Vide supra , t^neifi
putaverunt,

Videamut. Iip ures mss. rec. cunctique impressi.
Vide siipra. quod,., corpus caleat^ recedente frigescat.
lii 47 scriplis est videmur; in Cantnbrig. videantur.

Varro ita definit. Sicrftposni ex vel. ms.^ 2 Bonon.,
Catic, Kegio-Put., alio item Regio. SGolbert., Lips.,
Ullr., Chrom , Vict., Bruu., ed. BeluL, Cellar. Mss.
9 recitaque diffinit.

Anima est aer conceptus ore , tepefactus in pulmone,
ferwefactui in corde^ Vera lectio juxta Vossium , et
ife& periiissimos Medicos qiios consoJui. Apud pliires
tlioB auctores, qni illum ex Varrone locum referiint,
Anima dicitiir aer$useeptu$ore^ tepefactu$ in ptUmoney
accen$u$ in eorde, diffu$u$ in corpu$, Quod idem esl.
Tepor ad pulmonem periinet, fervor ad cor; quod

cnim calidi habct puimo, ascitilinm illi cst, uipuie a

corde profcctum; cor enim anliqiiis caloris vilalis j. pr^giUre^Tuiero.Tnna FabrraVl FlorJ lib

pmnipittarinm habebatur aut ofliciua. Itique viiioRe '^^ -

in mss. i7 reperitur scriptum, defervefacius in pul-

mone^ temperatus m corde; in Marm. madefactu$ in

pnimone^ temperatu$ in corde; in 2 Reg. et editis IG,

deferuefaclu$ in pulmone^ tepefactu$ in corde. Vide

Vossinin libro u de Idoloiatria, cap. 85. In mss. Bov.

Deferveuen$ in pulmone, temperatn$ in corde. — Bnne-

man vero. Defenefactu$ in pttlmone , temperatus in

corde. Subi., Kost., Ven. 1471, 95. 97-1519, Torn.,

Bet., Tbom.is., Isxus, Thys., Defervefactus in pui-

fNone, tcpefactus ineorde. Gum veroVossius, I. n de

IJoUlr. Gent. 83 : naftira r«t $ic postniante, tegendum

cemerei : tepefactus in pulmone^ terveractuam corde^

uUa viri aoeioritate moii Gallseus et Sparkius eani

emeadationem in texturo receperunl; ei Heuniannus,

Ego queque^ inqml, a$$enUor, ipsa re huie scripturiB

pairoeinante. Ego cum viris docUs anatomioe et reruin

phjsioarum peritis tiihil certi hic delinientibus tutins

poutvi exbibere saipturam Bon., Tax.« Pen., Ultr.,

BodL, CoU., Mert., BalL, C.C. G. Emroan. Goeir,
Goth., Lips. irium, Rcimin., Ven. U72» utriusque
1478, ct Cellar. , defervcfactus in puimone^ tempera'
tus in corde. Buii,

Hujusmodi. Mss. 6 et ediii octo rec. perperam ad-
diint verunif quod nbest a prius (usts, et a mss. Re-
p ffio Put., aiiisque 4 Rog., Cnic, 4 Colb., Vict.,
. ^ Marm.,Clarom.,Brun,, Bov. nut inulilcexpnnxi. —
Hujusmodi rerum. Abesl a Lips. 2, Gotli., Reimm.,
Caiic, Rosi., Ven. 1493, 97, Parrh., Ald., Grypli.,
Torn., rerum : sed addnnt Bon., Taxaq., utraque
1478, Rrasin. in Frob.. Gymn., Thomas., etc. Bun.

Aut viireum , aui ul Empedocles ait, aerem giacia-
tum. Ita inss. 1 Boiion., anliqnior, Caiic, Vici. ct ly*
pis excusi Gyinnic, Graph., Tornes., Soubron., Be-
tul., 2 Paris., Is., Tliys., Spaik., Gall. fn 18 inss. et
8 vulgatis est, nut vitreum , ut Empedocies ail , aerem
giaciatum; io Canlabrig. el Ein. aut viireum , ti( Em-
pedocles^ aut acrem giaciatum; minus aple ui pulo.

Ita iilud scio. Scificet iioii esse id , eic. frangids.
— Ita illud scio.Scribendum, inquit Hcnmannus , ne-
cessario : lla nec itlud scio. Sed omnes libri , ita itlud
sciq , et recie. Sensus cst : Hoc nescio , ex qua mate-
ria sit , illud vero scio , non esse coelum osneum , aut
vitreum. BuN.

Crebris pulsibtis gestiat micare. Id esl , exsilire ,

I, cap.
18 : Hostemrali , emicanty proprie, inquit, de pis-
cibus, qui corpora saltu in aera subjiciunt , unde ad
alia iraiisf^rlur. Sic elcganier dicitur, cor micare ,
eiiiiWe. id est, s:ilire, ut Heinsius ad Ovidium et
nelmeiiliorsi. Bun.

Mortui fuisse. lia mss. 2 Bonon. , 1 Reg. ,.2 Colb.,
Baluz. :ic editi IG. At mss. 16 cum edit» Rom. 1470
et Ccllnr. hahent iiiDrfifi esse.

Quam videri. Reclissimc Heiimannns siipplet,
quam non poiest videri : nnde conGrmantur dicta ad
Itb. VII Institut. cap. 9 : Sic vitasine iuce, Bun.

Ipsa. Deest in ms. Bov.

iSeque sentiri. Iia ms. Bov. editi liabcnt nec sentiri.

Dno Epicurei poetm. De Lucretio constat , cujus
versiculos cx lib. 111 adscribain :

NancaDimum atque anUnam dico conjuncta teneri
liiier se, alqiie unam aaturam coaflcere ex se :
Sed oaput esae qnasi, et domiuari in corpore tolo^

FIRM. LACTANTIt LIB DE OPIFICIO DEI

sic argumentanlur : ex eo posse inleliigi , aliud esse A quibus cogiint , repeiite somnus obrepit , et in spe-

mentem /aliud animam , quia incolumi anima mens
possit extingui , quod accidere soleat insanis ; iteni ,
quod anima morle sopiatur, animus somno , et qui-
demsic,utnon tantum , quid (iat, aut ubi sit,
igfioret , sed etiam rerum faisarum contemplatione
fallatur. Quod ipsum quomodo (iat , non potest per-
videri ; cur flat, polcsl. Nam requiescere nullo pac-
to possumus , nisi niens visionum imaginibus occu-
pala teneatur. Latet auiem mens oppressa somno ,
tamquam ignis obducto cinere sopitus, quero si pan-
lulumcommoveris, rursus arde&cit, et quasi evigi-
lat. Avocatur ergo simulacris , donec membra so-
pore irrigata vegetenlur ; corpus enim , vigilante
sensu , licet jaceat immobile , tamen non es^ quic-

cies proximas sensim ipsa cogitatio declinat : $ice.i,
qux sibi ante oculos posuerat, videro quoqueinci-
pit. Dciude procedit ulterius , et sibi avocamenia
invenit, iie saluberrimam quieteni corporis inier-
runipni. Nnm ui mens per diem veris visionibus avo-
calur, iie obdormiat , ita falsift nocte , ne excitetur.
Nnin si iiullas imngines cernat , aul vigilnre illam
necesse crii , aut perpetua morte sopiri. Donniendi
crgo cnusa tributa est a Deo raiio somniandi; etqu>
dem in comumnc universis animantibus : sed illud
homini praecipue , quod cum eam raiionem Deiis
qiiietiscnusa daret , faculiateni sibi reliquit docendi
liominem fulura per somnium. Nam et historiae saepe
testaniur extitisse somnia , quorum praesens et ad-

tum, quia flagrat in eo sensus, et vibrat , ut flammai B mirabilis fuerit eventns ; et responsa vaium nostro-

ct artus omnes ad se adstrictos teiiet.

Sed postquam mens ad contemplandas imagines
ab inteniione traducta est , tunc demum corpus omiie
resolviiur in quietem. Trndticiiur autcm mens cogi-
tatione caeca , cum cogentibus lenebris secum lan-
tummodo esse cceperit : dum inienia est in ca , de

rum ex parie somnii constiterunt. Quare neque sem-
per vera sunt, neque semper falsa , Yirgilio leste,
qui diias portas voluit esse somniorum. Sed qiiae faU
sa sunt , dormiendi causa vldenlur ; qaae vera , im-
niiituniur a Deo , iii immiiiens bonum aut maluin
line revclaiione discnmus.

YARIORUM NOTifi.

Gonsilinm, quod nos animum menteroque vocamus. .

Sutit qui Aciiaiiam hanc scntentiam huc referunt :
Sapimus animo, fniimur anima : siiie aiiimo anima
estdebilis. Cicero prim. Tusc. quaesl. philosophu-
rum de anima dogmnta rccitnns , inter cxtera sic
scribil : Animum autem animam eiinm fere nostri de- p
clurant nominnri. Sam et agere animam , et efflare ^
dicimuB , et animosos , el bene animatos , et ex animi
senteniia, Ipse autem animus ab anima dictus est, Ac-
tinnae sententiae similem Nonius Marcellus efiert his
verbis : Animus est quo sapimus , anima qua vivimus,
Cornelius Fronto : Animus qualitas viventis , animn
causa viiiB, Scd audinmus ex catliolicis aliquem , ei
quideiii Atigustinum , diu in philosophici:> siudiis
versatum. !s iii libro de Spiritu et nniina cnp. 3i sic
scribit : Spiriius pro spirilali anima , vel pro eo qnod
spiral in corpore. Item animum idem dicimus , quod
animam : sea anima vit(B , animus consilii, Unde aiunt
phitosophi , et sine animo vitam manere , et sine mente
animam durare , sicut in amentibus. Ad mentem enim
pertinere videtur, ui sciat ; ad animum , ul velit. Betiil.
Altcrum poetam Epicureum credilur a Laclantio
Yirgiliiim fuisse designalum. Virgilius enim in Ciris
vers. 5 et 4 ipse se Epicureum prolltetur. Hinc Fa-
hricitis, lib. iii,cap.55BibIiolh. Graecai Virgiliiim re-
tiilit iiiter Epicureos. Alit tainen Horatium puiani, D
qiicin iiiter Epicureos poetas numerant , pracciptie
cx Ode5 iibri i, et Sermonum lib. n, Salyr. 5.

Atiud animam. Sic ms. Bov., in editis vero minus
l»ene iegilur aliud esseanimam.

Piat.ln ms. Bov. Facial. el Bun. — Qufd facint.
Rosl. Ven. il7l, 72, utraque 78-1515. Paris.,
Junt., Crnt., Gryph., Thonins., Isxus , Gall;£tis,
Spark., quidfiat , Ueumaniio npprobante. At Emm.,
Caiit., Goth., Lips., Reimm., quid faciat. Bun.

Nisi fneii», etc. Est eniin , ut Cicero nlicubi docel,
mcnlis iiicicdibilis videudi veri cupidiias. Sed ea
pnrsquae ^pecvraata Graecis , latiiiis imaginntio dicitur,
crroribtis obnttxia , inentem saepe seciiin iit errores
i;7thii. Lnclantius ait, animuin rerum falsarum con-
itinplnlionc falli , falli etiatn insoiiiniis. Phnntasma,
L.ict;iiitius cogiiationem cxcnm noininnt. Betul.

xY/nif requiescere imaginibus tenealur.Qm^ qui

non somniaiii, et tanien dormiuni et quiescunt,
pt stribii Ariii. in libell. de ^omijo in iin, et iv de

llistor. aniinal , cap. iO, sed et ineo falsus Lactan-
tiiis est , quod et somnium et insomnium menlis af-
fcciiis csse |tiunt , ctim sint phantasise , ut lib. de
insomn. c. p. cldixi sup. lih. vii Instilut., cap. 12.

ISiEUS.

Sopore irrigata vegetentur. Qtiod caret altema re-
quic , durabile noti esi ; ini|uit Ovidius. Necesse est
eiiam nienlem quiesccrc : qu;e quies soinnns dicitur,
cum somnus nihil aliiid sit , qiiatn animi quies.

Hic reparat vircs, fessaque membra novat.

Ovid. ex Betul.

Mens cogitatione cceca. Scilicet phnntasia.

Avocamenia. Iii ins. Bov. ndnolnnienla.

Necesse erit. Sic reposui ex mss. Regio-Put., 3 al.
Beg., Colbcrt., Mniin., Ein., Baltiz., Clarom.,
Brun., cd. Cellar. In i ileg. etcunciis pene vulgatis,
uecesse est.

Itlud homini jfrcBcipue. Heumaiinus pulal legen-
dtim esse , sed illud hominis prwcipuum esl^ jiixta
hniic Ciceronis locutionein Ornt. pro Ligario n** 9 :
Hoc certe prcecipuum Tuberonis fuit , quod.

Futura per somnium. Ut Josephus ct Dnniel soro*
niorum interpreies fueruni, ct Doniiniis pc.r Johelem
hoc diviiiaiioiiis genus mortalibus promisit. Sed c(
iii Genliliuiii liisi«M'iis s:i!pe iiisomiiia iiitniine vana
occurruiit; qtialia Valeriiis, lib. i nliquot collegit,
quaiiquain pcripnletici oninein fere diviimtionem cx
somniis lolluu:. Circiimfcrlur Artemidori, liher dc
somiiioruni interprciatione, meris referius niigis.
Macrobiii.<«, cap. 5, lib. i dc SomnioScipionis,quinque
soniiiiandi genera diserle et copiose prosei|uitur.

Betul.

Vatum noslrorum. Id est prophetarum. PRAifCios.

Ex parte somnii consiiterunt. Ita onines ins.<. ct edili
Rom. 1470, i474, Cellar., Waich. In ca;teris impres-
sis est ex parle somniis constituerunt : quod magis pla-
ceret si inaiiuscripiorum fulcirelur auctoritnte ; quasi
diceret : Oraculoriun nosirorum pars maxima, vati-
cinantium somnia fuerunt, sed quaedamvera, etqoaB-
dam fnlsa. — Hecquet. Attimen editiones Aldi, Erasmi,
Thomasii, Thysii, etc, habenl sonmHs eonsdtuemni^

Virgilio teste, Yide Yirgil. iOiieid. vi circn fiiicni :
hanc soinnii lictioneiu primus expressit Homerus,
Odysseae lib. t*, ubt Penelopei d^scribii inaomiiliuDi

CAPUT XIX.

LIBEH DE OMFICIO DEI. 74

A corporis, in quo est maleria nascendi, cum sensu vo*

De anima, eaque a Deo daia,

llliid quoque venirein quaesUonem potcsi, utrunmc
anima ex paire, an polius ex malre, an vero ex utro-
<iue generetur. Sed ego id in eo jure ab ancipiti vei:-
dico. Nihil enim ex his tribus veruro est» quin ncqiie
e\ otroque, neque ex alierutro seruntur animx. Cor-
piisenim ex corporibus nasci polest, quoniam courer-
lur aliquid ex ulroque; de animis anima non polest,
quia ex re tenui et incompreliensibilt nihil poiesi de-
cedere. Itaque serendarum animarum ratio oni nc
•oli Deo sobjacet.

Deoique, coelesti sumos omnes seroine oriundi :

OmaiiHis ille idem paier est, deribus assignanl. Sed oon esl nunc locus de falo dis-

ut ait Locretius. Nam de mortalibus non potestquld- £ serendt. Hoc dicere salis est , quod etiamsi astra ef-
quam nisi mortale generari. Nec putari paterdebei, ficienliam rerumconiinent, nibitominus a Deo omnia
qui iransfudisse, aut inspirasse animam de suo nullo
modo seniit; nec, si scntiat, quatido tamen,aut
qooroodo id fiat, habet animo coropreliensum.

Ex qno appnret, nou a parcntibus dari animas ,
sed ab uno eodemque omninm Deopaire, qui legero
raiionemque nascendi lenet solus, siquidem solus ef-
ficit. Nam terreni pareniis nihil est, nisi ut bumorem

Inptatis emittat, vel recipiat; et citra hoc opus homo
resistit, nec aroplius quidquam potest : et ideo nnsci
sibi filios optant , quia non ipsi faciont. Cxtera jaro
Dei sont omnia, scilicet conceptos ipse, et corporis
informatio, et inspiralio anima*, et partos incolomis,
et qoxcumqoe deinceps ad hominem conservanduro
valeni ; illios monos esl , qood spiramos , qood vivi-
nius, quod vigemus. Num prxterqoaro qood ipsios
beneficio incolomes somos corpore , et quod victom
nobis ex variis rebos subministrat, sapientiam qooqoe
homini tribuit,quain terrenus paierdnre nullo modo
potest. Ideoqiie et de snpientibus stulii , et dc sinliis
sapientes sxpe iiasciiniur ; quod quidam fnto , ac si«

fieri certum esl , qiti nsira ipsa el fecit , et ordinavit.
Inepti ergo , qui haiic potestaiem Deo detrahunt, et
operi ejus ailribuuni.

Hoc igitur Dei munere coelesii atque praeclaro , an
utamur, an non uiainur , in nostra esse voluit potes-
late. Hoc enim concesso, ipsum hominem virtutis sa-
cramento religavit, quo vitaro posset adipisci. Magna

YARIORUM NOTiO.

Sed ego id in eojure abancij^ti vendico. Ila ms. Bov.
quasidicas : Al ego inredubia el aneipiti id judican-
dnm pnlo^ nihil ex hii iribui verum ei$e, Vulgati ita
scribnnt, $ed ego id meo jure ab ancipilivendico; quod
liulliiro efficit sensuin. G

Nihil ex hi$ lribu$ verum e$L Yides in loto hoc ca-
piie negari anim» per iraducem propagaiionein :
unde falMim esi, qiiod Rurfinus apua Hieroii. lib. ii
adv. Ruffiiium, scripsit : Legi quo$dam dicente$y guod
pariter eum corpore per humanicorpori$ Iraducem eliam
ammmdiffundantur^ el ha!C,quibu$poterant, ad^erJiom-
bus conflrmabant, quod putointer Latino$ Tertullianum
^nsisse, vel Laclanliiiin fortnsse, et nonnullo$ alio$,
Rectius Hieronymus refutat Rurflnum : Quanlum me-
moria iuggerit , ni$i tamen faltor, ne$cio , me teqi$$e ,
Lactanlium (TvaxiipofASwjv (al. ex (raduce factam) ani-
mam dicere, Cxteruni qui tegit$e te uribi$, dic, in quo
iibro legeri$, ne ul me dormientcm^ uc itlwn mdrtuum
calumniatui esie oi(/eam.Laclaiitii opinioiiem cpgnos-
cas ex cap. 17, lib. vii, ln$iitut,f cap. 5 et Itb. ii
insiitut., cap. 10. Bun.

Seruntur animiB, Ms. Caiic. et 10 editi nddunl cor-
poribui^ quod caeteri respuunt, sicut et mss. Francius ^
forle, in$iruntur. Ms. Lips. $eruntur anima et corpu$. ^

— Quia neque Seruntur animw. Qiixrilur, utrum

anima sii ex Iradncc, id est, uirum anima cum se-
Diine traduci et transmitti possil. Lacinnlius negal.
Rectissime. Nam contraria asseriiodamnata esl. Yid.
Aug. in Iib.de hxresibnsad Quod vult deuin, cap. 86,
in cpist. ad S. Hieronym. |>er Oros. presbyierum
inis&a, et in epist. ad Optai. ; Eucher., i super Genes.
ad ea verba , Et adificavit Dominns Deu$ co$tam ;
Hieronyro. ad versuin 15 psalro. xxxii; S. Thoroaro. ii
contr. Genl., cap. 86, p. p. qmest. cxvni, art. 2. Isfus.

Demque coelesti, clc. Prxler Lucretiuro hnbes Arati
aacloriuiem,quam Atlieiiieiisibus olim obtriisit Doc-
lor geiitium : ToO y«p xaeysvof h^th; lp$iu$ enim et
genut $umu$. Locus Lucretii est libro ii vers. 990.

Paler. Subaudi animce.

De $uo. Mss. 10 ei edd. 5, de $ua. Utraque lectio
bona.

Quando tamen, aut quomodo. Abast tamen a sex

Patrol. VII.

mss. et i editis; in tribus est quantum, pro quando ;
in ms. Pen., qua ratione tamen.

Non a parenlibu$ dari anima$, Certiim est, Deuro
vocari patrem spiriiuum , quia ipse animas creat et
corporibus infundil. Per gencrationem nullo niodo
potest produci aiiima raiionalis ; non enim virius
corporea, qualis est generniio , potest assurgerc ad
productionem rei spiritualis. Hoc etiam argnmentum
reni banc evincit : quidquid fit , esi vel ex aliqua
pra^jnceiite materia, vel fit ex nihilo, vcl , secundum
illos , qui modo$ tanqiiam medios inter ens et nihil
ponunt, ex modi$ rei. Anima autem non est ex male-
ria, quia ita esset corporalis, quod repngnat ejus ac-
tionibiis, quas independenter a materia producit ;
neque ex modie^ roodi enim nihil producunt : saliem
boc certum est , non posse prodiicere spiritiim qui
etiam posl corporis inlerilum subsislii. Rftstat itaqiie
ut fiat ex nihilo : homo aulein ex nihilo non potest
producere aliquid, quia iiiter ens et nihil infinita csi
distantia, quae non poiest superari, iiisi vi infinila.

Gall.

Cilra hoc opu$ homo re$i$tit, Ila omnes fei e editi :
qntdaro tamen mss. Iiic legunt citra hoc opu$ humorig
i$tum homo rc$i$tit, Ai hncc ultiroa lectio mendosa est,
etiam teste Heuroanno. In 8 vulgatis est et ctrca. Post
opusniss. 1 Bonon.,Regio-Put. et 6nl. Reg., 6 Colb.,
Yict., Gai., Marro., Baluz., Em., Brun., edd. Hom.
1470. Ald., Grapli., Crat. addunl humori$ i$tiu$y ut
jam dictum est. — Homo re$i$tit, Id est, sistit, verbum
composituro pro simplici ; nihil aniplius agit. Yel ,.
hoc opere omisso, homo non nasceretur.

Jncolume$ $umu$ corpore. Ex ms<;. et priscis vul-
gatis sex et 2 rec. reposuimus incolume$; in editis no-
vem est incolunU.

An utamur^ an non utamur, Posterius membrutn ,
quod in mss. 2 Bonon. , Tax. et 4 rec. desideralur,
hiicex 21 scriptis ei ex ed. Rom. 1468, Cellar. et
Walch. revocavimus.

Reliqavit, Yide supra lib. iv Div. Inslitut. cap. 28,
inilio, id est, obligavit,

Quo vitam po$$et adipi$ei. Post haec verba , oraiio
posita in inferiore libri ora extatinmss. 6 Reg., 8
Yaticanis, 6 Colbert., 2 Sorbon.» 4 Oxom ac 15 alils,

75 FIRM. LACTANTfl UB. DE OPIF. DEI. 7«

9Sl 60101 vte UomiaU , magnt ralio , magnum sacra- A derii, si terrae , qam calcare w vincerc debet , non

servierit, viiam merebitur sempiiernam.

mcmum : a quo si quis non derccerit, nee fidem siiam
4evaiiouemque |Mrodiderit ; bic beaius , bic deaique
( «I breviter finiam) similis Deo sit necesse esi. Er-
rat ouim quisquis bominem came metitur. Namcor-
pnsculum boc , quo induti &ttmHS, bominis recepta-
^lum est. Nam ip&e bomo neque taogi, neque aspici,
nequecQmprebendipotest,quiala(etintraboc quod vi*
detur. Qui si delicatusmagis ac tener in bac vilafuerit,
quam ratio ejus exposcit, si virtute contempta, desi-
4eriis se carnisaddixerit, cadet, et premetur in ler-
raou Sin autem (ut debet) siaturo suum , quem rec-
lum recte sortitus est, prompte constanterque defen**

CAPUT XX.

De seipso^ $t veritate.

Haec ad le, Demetriane, inlerim paueis, el o^seo-
riusfortasse quamdeouit, pro remniae lemporis
necessilato peroravi; quibus oonlentus esse debebis,
plura, et meliora laturus, ii nobis indulgenlia ooeli-
tus venerii. Tuuc ergo te ad verae pbikisopbi« doc-
trinam, et planius, et yerius coborlabor. Siaiui envm,
quam multa potoro, liileris Iradere , qu» ad vitae
beats suium spcctent ; et quidem conln pbiloso-

VARIORUM NOTiE.

in Ald. 1515, Paris. 4525 et 10 fi enim Lactantius permanet opinione, quod mens ho-

minis sit ipse homo, de qua laie diclum est ad c. 5
1. 11 Div. lustit. ISiSDS. — Nam ipse komo. Rem con-
Lib 11 , cap. 5. Cum ipsi ne bo

in 8 vet. edti. Rom

aliis. QoA lameu cum iu antu|uissimis optimisque
Qiss. Bononiensi, Regio-Put.,Gauc. aliisquea Tho-
mnsio et Gallxo laudalis , et pluribus edilis non re*
periatur, muliaque contineat Manich:cismum redo-
leulia , qualia plurima scripiis Laclaiiiianis a vetera-
toribus islis inserta fuisse olim monuimus ; idcireo
tanquam adulterina manu adjuncta , a textu in iufe-
riorem libri oram a nobis rejecia est, ne nus mala fi-
de egisse videamur, qui ejusdem criminiseos insimu-
lamus qui lam indignis modis Lactantium accepe*
luut. Ste auteni iirodit isthxc Oratio : Dedit ei et con-
itituH adversarium nequissimum et fallacissimum spi-
nfum, cum quo in hac terrestri vila sine ulla securitatis
requie dimicaret, Cur autem Deus hunc vexatorem ^e-
nm homvnuim constituerit^ breviter exponam, (llic in-
cipit in vulg. caput 20.) Aule omnia diversitatem va-
luit esse ; iaeoque vulgo non aperuit veritatem^ sed eam
pau^imis revelnvit : quw diversitas omne arcanum
nmdi conlinet. Rcec est enim^ quae ( 5 Golb. et Bov.,
facil etsi) (aciat virtutem, quce scilicet sine ipsa non mo-
Mo non esse^ sed ne appareve quidem posset; quia vir^
tus esse uon poterit^ nisi fuerit compar atiquis . in quo
superando vm suam vet exerceat , vel ostendat. Nan^^
ul victoria constare sine certamine non potest : sic nec
^tus quidem ipsa sine hoste. Ita^ ( ms. Buv., Jtaque)
quoniam viitupm dedil homini , statuit iUi ex contrario
ittimfcttm, ne virtus otio torpens naturam suam perde"
ret. Cujus omnis ratio in eo est^ ut concussa et labe-
(actata firmetuft nec oHter ad summum fastigium possit
vemrCf nt«i(ms. Torn., trudenti) prudenii mmu sem-
per agitata, se ad salutem suam dimicandi tenore ( i
Sonon. rec.,tudai;^il) fundaverit. Noluit enim Deus
hominem ad immortalem Hlam beatiludinem delicato iti-
nere pervenire, Daturus ergo virtulemt dedit hostem
prius, qui aninus hominum cupiditntes et vilia immitte"
ret^ qui esset auctor errorum^ malorumque omnium ma-
e^nator ; ut quoniam Deus honunem ad vitam vocat ,

Hle con^ra^ ut rapiat et traducat ad mortem. Bic est, p pressis est lecturus.

ficiunl loca gemina.

minem quidem videanty quem videre se credunt. Hoc
enim quod oculis subjectum est, non homo, sed bominis
rcceptaculum est; et paulo post : Quieolunt simula-
cray corporasunt hominibuscor^ytfia; lib. v Instiiut.,
cap. 21 ; Animus^ in quo soto est homo ; de Opif. cap.
I : (Corpns) vas esl quodammodo ^ctite, quo animus^ id
est, bomo ipse verus conlinetur. Nec aliter Macrobius
llb. II Somn. Scip. cap. ii : Amma , fut verus homa
est, ab omni conditione morlalitatis atiena esl. Bun.

Qma tatet intra hoc. Mss. \ rec, in hoc. Post bxc
verba in i Lips. codice adduntur hae duae voces am^
mal homo ; in aliis mss. desunl.

Qui si delicatus magis. Desideratur adverbium io
i9 mss. el ed. Rom. i470.

Sin. In ms. Bov. legitur st.

Quem recium recie sortitus est. Hunc locum lia re-
stitui ex 16 mss. et 12 editis. Mirum quam bic vaHent
tum scripli, tum eictisi codices. In aliis mss. rec. 1
Reg., i Gulbert. et Marm. \ao rectum, esi reetus^ \n
Regio-Put., quem reetum rectus; in I Sorhon. el
Brun., quem reetum ratione. k Baluz. abest rectum; a
2 Bonon. et Tai. editisque rec, quatuor recte. Posl
mtitus est, ^ niss. ac vulgati 5 addunt cenjunciio-
nem «l, quam respuunt alii, quamque inuiilem judi-
cavi. Attamen voeulain recte Gallaeus delevit, delen-
damque judioat HeunMmnus.
^ Debebis. Sic reposui ex vet. mss. ^Bonon., Regio-
Put., Gauc. aliisque 8 et edd. 4, fnveniibus i aliis
scripiis, in quibus est debeiis , corruple. In ross. de*
eem rec. lolidemque edilis legiiur aebeas.

Metiora taturus. Itn mss. 2 Bon., 4 Reg., 4 Colb.,
Vict., Gat., Marm., Glirisl., Ein., Cant., Giarom.,
Brun. et alii, ac vet. edd. 7. In G scriptis et iO iqoi-

^i aut mducit^ aut dedpit eos, qui veritati student, aut
si doio el studiis non quiverit, virilem geritanimam^ quo
(qua ms Bov. ) stfHtmftfm vi^orem tabefuctare conetur,
tnfanda dictu et execrabilia motiens : vexat , interlicit ;
el tanten^ nt prosternit multos, sic a mullis victus pro-
stratusque dinedit. Uxc sunt qux aliena luunu hiic
inseria fuenuil.

Hominis receptacutum. Yidetur Lactaniium naiuram
bominis in sula aiiiraa coiisiiitiere , curo tameu ex
diiabus hisce partibus essentialibus consiet. Qui cor-
pus hominis videt, videt etiani, et tangere poiest ali-
quid hoininis, Laciaiiiius igitur niniis generaliter
asserit , corpus tantum hominis esse receptiiculum.

GlLLiEUS.

Nam ipse /lomo. Ms. i Bonon. antiqiiior, Nam mens
hominis : quam leclionem probat Thomasiiis. Ego a
vulgata lectione, quae est codicum mss. 6 Reg., 8
Yaiic, 6 Golberi., Tax., Pen., i Bon. rec., Glarom.,
Baius I Brun. editorumque i9 oon reeedQ. In iila

Tunc ergo, Sic legunl edill a Tliomasio, Thysio, el
Gallco, veruin in i6 mss. et 7 vul^ati : alii % scripti
ei 7 vei. edd. rtmc et ego ; 4 mss. Twn ego; plures
editi, Tunc ego.

Planius et verius. Iia omoes mss. et impressi :
Fraiicius, forte plenius.

Et verius. Glarom. a prima manu, et melius.

Qme ad vitce bemee siatum spectent, etc. Hinc con -
stat. hunc librum prius fuisse scriptum , quam iHos
VII libniseoniraPhilosophos.THOMAS. — Polliceiurse
quam inuita poterit litteris traditurum, qu» ad vitae
bealas statum spectanl ; alqiie boc niunere defunclus
fuit in septem libb. Insiitut. ao prxsertim de Yita
henla libro vii conscripsit : lalis enim litultts iUi libro
dandus, ut constat ex ejusdem lib. eap. $. non ille
qucm ediii, de Divino Praemio, pt» sa feruui. Gall.

Philosophos. Eos Hxreticorum Patriarchas vocat
TertuUi^VS.

77 ANALYSIS LIDRI

|iUos, quoniam ftunt ad penurbandam yeritatein per- A
niciosi ei graves. Incredibili^ eiiim vis eloqoenti», et
argumenundi disserendiqiie subtilitas, quemvis facile
deceperit : quos partim nostris armis, partim vero
ei ipsorum iater se eonoertatione soniptis revinco*
mos; ut appareat, eos induxisse potius errorem,
quam sustulisse.

Foriasse mireris, quod lautum facinui audeam.
Patiemurno igitur extingui, aul opprimi voritotem ?
Ego vcro libentius vel subhoc onere defecerlm. Nam
si Harcus Tullius, eloqueoiise ipsius uoicum exeut-
plar, ab indoctia et iooloquontibiia , qui lamoA pro
vero nitebaniur, saepe superatus ^t» cur desperemus
veritatem ipsam conlra fallacem captiosamque facun-
diam sua propria vi et claritate valitoram ? llli qui*

YARIORUM

DE IBA DEL

•w

dein sese patronos veritatts profilcri solent : scd quis
liotest eam rem defendere, quain non didicit, aut il-
lusirare apiid atios, quod ipse non novit ? M.ignum
videor poUiceri : sed coelesii opus est niuacre» ut
nobis faculias ac tempus ad proposita per&equenda
tribuaiur. Qnod si viia est optanda sapienii, profecto
nultam aliam ob causam vivere optaveriin , qtiam ut
aliquid efdciam quod vita dignum sit, ct qood otiti-
taiem legeniibus , etsi non ad eloquentiam , qnla te-
nuis in nobis facundlae riviis est ad vivenduin tamen
afferai : (|uod est maiime necessariam. Quo perfecio,
saiis me vixlsse arbitrabor, et officium bominis im-
plesse, si )abor meus aiiquoa bomioea ab erroribua
liberatos ad iter coeleste direxerit.

NOTiE.

lftcf€i<Mii emm ots «/ootfeRlM. Iii seriptis 9 ree. ^ t Boiion., Tax. In I Reglo, 3

pluribus editis, Incredibilii est enim., Iii caeteris est
Don exiat.

Qui tamen. Ita ms. Bov. et sic eruditi Francins et
Heumannus suspicabantur esse legendum. Alii vero
habent, quia lomea.

CafUiosam, Mss. 5 Golbert. el ^im., cojjnoiMm.

Quod ipu. lia restitui ex veterrimis et optimis

Colb. et Glarom. est quos tpie. Plures rec. manu exa-
raii et typis vulgaii habeiit quam. Relativum deest
in 2 Colbert. rec. et Yict.

Ad vivendum, Bene si:ilicet.

Homines. Rectiiis et eleganiiBO est, si deleatiir,
juxia lleuinannum. Hoc vcrbum , inquit , e margine
in textum irrepsH.

ANALYSIS LIBRI DE IRA DEI.

Qosestio hujos llbri : An Deus vere irascaiur? C
Pbilosopbi nennulli negarunl , eo quod ^im ve)
beneftcam esse tantum naturom , vel niltil omoino
curare statiierent. L^ciantius conlra, Deum vere
irasci hoc libro demonstrat his argiimeniis :

I. Aut ira trtbueiida est Deo, et graiia deirahcnda ;
aot utrumque detmhendum : aut ira demenda os»» et

?;ratia tribuenda ; aut utrumque tribuendum. Primum
alsum est, quia nemo de Deo onquain dixii, irascl
eum tantunmodo» etgvaiia non moveri. Alterum est
Epicureiim. Suituit enim Epicurus, nec iram in Deo
ease , nee gr»tiam , iit qui nihil omiMAo eoret : sed
falso; Deuseuim non essel, nisl moveretur : necdi-
giiior Deo admiiuftlralio assfgnari pokist, quam mun-
di gnbernatio. Nulla etiam beatitudo est rei immobl-
l^. Tertium e&t stoicuai, graliam io Deo esso» iram
Boo esse : Ulsum id quoque. Nam si Deus non iras-
dlur impils, oec pioa oiligii. Relinquitur iguur quar-
lum , quod est veruiii , nempe iram ot gratiajo Deo
Iribuendam (Cap, 1,2,^,4,5,6). |v

II. Quacumque opiiiio tollit seligiooom, vaiia esi
oi falsa*

Opioio (woe Doo sive gratiam, sivo iram, sivo
Birufaque detrahii , tollit religiooom ; igkur opinio
ilia vana est ei falsa.

Hajorera probai cap. 7 : religionem nempe non
posse dissoUi , quia sit propria hoininis. Minorem
conlirmat cap. 8. Si eiiiin Dcus nihil cuiquam boui
tribuit , siutiiim est eiim colere.

Excipiunt quidaro : Prodesse qiiidem hoc crcdere,
sed utitiutis, non veriiatis gratia, ut coiisdentiae
lerreantur, quas leges punire possunt.

Lactaniius negat hoc ; et religionem, non utililatis
tantuin , sed veritatis gratia fuisse inbtitutam , a:>se-
ritcap, 9, 40, II.

lU. Si iu rebus bumanis stint boiia ei raala, ne-
cesse esl ad utramque partem moveri Deum , et ad
graiiam , com juaia fieri videt , et ad iram , com ce^
nit injusia.

Ycnim prius, qiiod ostenditur cap. l\ 14, 15 :igl-
tur et posterius.

Objeciio Epicttf i : Si est io Deo keiiti» affectiis ad
gratiam , et odii ad iram , babebii igitor et limorem ,
et libidincm, el cupiditalem.

Respon. Non soqiiiliir : quia gralia, el ira , et mi-
seralio babeni in Deo maieriam , id est, causam, re-
iiqui aflectiis non babent : quibtis vncat Deiis, quia
vfliorum affecius suiit , alios sicut bos habct , quia
sunt virlutis (Cap. 16).

Objeciio aKa : Deus ideo beaius est , qitla semper
qitietus; igitur nec irascitur, neo gratia commove*
tur.

Respondet Laclantius, Deum non esse quietum,
quia nec dormiut, ncc moriatur. Curare igitur eum
boininum vitam , et vi conseqiientis irasci malis, fa-
vere bonis. Deiiide, sicut crudelitatis est potiiis,
qiiatn pielalis, si quis hoino coiilumelias non vindi-
cei : ita , inquit , non virhitis est in Deo, ad ea, quse
injiiste Huiit, non comnio\*cri {Cap. i7).

Ubjeclio : Aiqui Deus sine hoc affectu peccaia po»
lest iorrigere.

Respon. Ipse peccati adspectus Indlgnus est. Nam
qui non movelur, omnino aut probat delicta, aut
molcstiam casiigandi fugit, qiiorum utiumqiic est
vitiobum. Hoc loco reprehendit diclum Archit;e Ta-
rciniiii,qui ciim in agro corrupla esse oronia com-
perisset, villici sui culpam redarguens, niiscrum
dixit, quem jam verbcribus neca^sein, nisi iraiuK
essem. Nain propter ir.c niagiiltudinem poenam min
doiiandam , sed Uiiferendam fuisse docei {Cap. 18).

IV. Si Deus sauctissiiiiam vivendi legeiii posuit,
Toluiique uiiiversos innocenies ac beiieflcos esse,
utique uoii potesl non irasci , cum videt legem suam
contemni. Verum prius; ergoet posterius.

V. Si est inundi administrator, noii utique con*
temiiii id quod est iii mundo vel mnximuin.

Vl! Si est pater ac Deus universonim , certe et
virtutibtia homiiHim delectatur, et viiiis commove-

FIRM. LACTANTfl

8§

iur; eniio ei juslos diligit, el impios odit {Cap, 19). A

VII. Si potest iguoscere , poiest et irasci : sed po-
test ignoscere , qiiia esi legis suae ip.^e disceplator et
judex; poiest igitur et irasci (Cap, 20).

Objiciebant : Cur ergo qui peccant, soepe felices
sunt , et qui pie Tivunt , sxpe miseri Y

Resp. Quia fugtiivi et abdicaii libere vivual.siric-
tius aalem et frugalius , qui sub disciplina palris
suni. Deinde quia virtus per mala probaiur, viiia per
voluplatem. Prseterea non est perpetua felicitas ma-
lorum.

Instaniia : Si irascitur Deus , statim debuit vin-
dicare.

Respon. Si id faccret, nemo superesset, nec ei
peccatoribus aliqui converterentur (Cap, 20).

Objcctio : Deus liominem irasci vetnt in lcgc sua ;
igilur nec ipsc irascitur.

Resp. Lex refroenai iram liominis injustani ; iicc
in lotum proliibet irasci , quia is affectiis nccessario
datus est : sed prohibet in ira permaiier^. Quin
Deus praecepit irasci; iiaque ct ipse irascilur {Cap.
21),

VllL Prophela universi divino Spinlu repleli ni-
liil aliud , qiiain de gralia Oei erga justos , et dc ira
ejus adversus impios loquuntar.

W. Sibyllac et ipsx iram Deo attribuunt , Apollo
item Milcsius (Cap. 22, 25).

Coiiclusio sequitur parxnetica, qua hortalur uni-
versos, ut Deum ament, quod paier, eumdemque ve-
reantur, quod Dominus sit. Sciiltetus.

LIBER

DE IRA DEI, AD DONATUM*

CAP13T PRIMUM.

De sapientia divina et humana,

Animadverti ssepe, Donaie, plurimos id existiinarc
(quod etiam noniiulli philosopborum puiaverunt),
non irasci Dcuin; quoniam vel benellca sit tanium-
niodo natura divina, nec cuiquam nocerc , prxstan-
tissimx aique opiiinu». congruat polesiati ; vel cerie
nil coret omnino, ut neqiie ex beneficentia ejus
quidquain boui perveniat ad nos, neque ex malefi-
centia quidqiiam mali. Quorum error, quia mnximus
est, et ad evertendum vilse humanae staintn speciat,

B aucioritale hominum, qui se puunt cssc sapienios.
Nec tamen nos tnm arrogantes sumus, ut conipre-
hensam nostro ingenio veritalem gloriemur : sed doc-
trinam Dei sequimur, qui scire solus potest, et rcve-
lare secreta. Cujus doclrinae philosophi expertes
existimaverunt , naturam reriim conjectura posse
depreiiendi. Quod nequaquam fieri potesi,quia uiciis
hominis, tenehroso corporis domicilio circumsepta,
longe a vert perspectione summota est ; et hoc diflert
ab humaniiaie divinilas, quod humanitatis esi igiio-
ratio, divinitatis scientia.
Unde nobis aliquo lumine opus est ad depellendas

coarguendus est a nobis, ne et ipsc fallaris, impulsus G tenebras, quibus ofTusa est hominis cogitatio , quo-

VARIORUM NOTiE.

Liber deira Dei, ad Donatum. lla ferunt plerique
mss. et editi. In ms Bonon. antiquiore est L, Castii
Firmiani Lactantii incipit de Ira Dei liber viii. Iii Re-
gio-Puleaiio, Cwlii Ftrmiani insiitutionuin Divinarum
de Vita bcata expticil septimut tiber^ incipit de Ira
Divina Uber viii. Legitur quoque de Ira Divina, in 1,
Oxoniensi. Iii 16 tnss. deest ad Donalum, Extat
de hoc iibro hoiiorificum B. Hicrunymi lcsiimoiiiuin

ad cap. IV Episl. ad Ephesios, liis vcrbis : Finnianus ^^^ i,^^ ^^^ „., ^jjbi ^ ^^ ^^ ^^ ^, ^^,.,
noster tibrum de Ira Uet docto paruer et eioquenit ser- D aUbi ^y^nuoL nomina^ alihi r^-kin^ : Ci^ro nuiic vas,
mone conscripsil, quem qut legerit, pulo « ad trm m- „„„c receptaculum. De quo in Divinis Iiisiilut. plur.i

tile abjecerunt.

Coarguendus est a nobis. Abest praepositio a ins.
I Bonon. aniiq.

iVe et ipse faltaris, Additum et ex omnibus mss.
et vct. ed. Rom. an. 1470.

Nec tamen nos tam arrogantes sumus, Tam abcst a
21 mss. et 5 vet. editis.

Tenebroto eorporis domicilio cireumsepta, Plnloiii-

tellectum salis abundeque sufficere, clc. Eumdein li-
hrtim appellat pulcherrimum in libro de Scriptor.
Ecclesiast. in Firmiano. Cavendum tamen a them.tlc
illius, quod est de Ira Dei; nam toio libro docel,
irae nfreciitm et alios quosdam vere et proprie in Deo
reperiri, et prxsertim cap. 15, 16 et 17 quod etiani
asseruit lib. ii Div. Instiiut. cap. 18. Quem locum
adi. Is^us.
Animadoerii scepe, Donnte, Jmiiatio est Ciceronis,

3ui Paradoxn sui sic inchoat : Animadverii scepe^
Wute, — Donate, Uiincnonnulli ruissccenseiii Donaium
confcssorem, cui Lnclaniius siium de Mortibus Per-
seeutorum dicavit tibrum, Alii voliint fuissc Doiiatum
bcTresiarchaiii Douaiislarum, alleri vero i£liuin Do-
natiiin Gruiniiialictim S llicronymi praeceptorein :
quod ciim divinuri mngis, qiinm cerlo sciri possit,
penes leciorctn reiiiiiio e\amen et jiidicium.

Pturimos id existimare, Ita vetere> 2 edit. Rom.
et Belul. cum omnibus mss. praeler 2 Runon. et Tax.
in ^quibus est oistimare. Caeieri edit. id tanquam inu-

dicta suiit. Pauli philosophia magnificenlius dc di-
gnitste corporis humatii seuiit. Sic Corinlhiis scribit
I Cor. cap. 5, V. 6 : NescitiSy quia temptum Dei esiis^
et Spiritus Dd habitat in vobts, Rursus, Nescitis, quo-
niam corpora testra membra sunt Christiy cap. 5
V. 15.

Longe a veri perspectione, Ita plures edd. ct ouiiics
fere mss, cum Tboniasio. Et recte. In 5 niss. rcc. ct
edit. Rom. 1470, averi perfectione^ male ; in 6 odiiis,
a Dei perspectione, viliose; noii etiim ibi de D.ei co-
gnitionc sermonem Instiluere vult Lactnnlius, sed
osteiiderc Deum esse auctorem cognitionis vcriiutis.
GALLiGUS. — De hac senteiitia vide libr. ii Institiit.
cap. 9.

Ilumanitate. Ilumnnilas hic non notat illntn viriu-
teni, quam proprie homo alteri homini pra^stai, siul
naturam humanam, ipsum hoininem. Minulius Feiix
in Octavio : Timoremiomnem, qno humanitas reyilur,
penitus sustulerunt,.

^< LIBEK DE IRA DEI. g^

njam in carne morlali agenlcs, nostris sensibus di- A veriuils ascendiUir, non esl facilc cuilibei evehi ad

summum. Caligantibus enim veriiatis fulgore lumi-

vmare non possamus. Lumen autem meniis bumanse
Deus csl, quem qui cognoverit, et in pecius admi-
serii, lUnminaio corde mysierium veriiatis agnoscet :
remoto autem Deo coelestique doctrina, omnia erro-
ribus plena sunt. Rccteque Socrates, cum esset om-
nium philosophorum doctissimus, tamen ut cailero-
rum argueret iiisciiiam, qui se aliquid tenere arbi-
irabaniur, ait se nihil scire, nisl unum, qiiod nihil
sciret. Intellexit enim, docirinam illum nihil hal)ere
in sc cerii, nihil veri ; iiec, ut putant quidam, simu-
hvii ipse doclrlnam, utalios refelleret; sed vidit ex
parte aliqua veriiaiem. Testalusque esl eiiam in ju-
dicio (sicut traditur a Platone) quod nulla esset hu-
mana sapientia : adeo docirinam, qua tum philosophi
gloriabanlur, conlempsit, derisit, abjecit, ut id ipsum B
pro summa doctrina profileretur , quod nihil sclre
didicisset. Si ergo nulla csl sapientia humana, ut So-
eraies docuit, ut Plato tradidit, apparetesse divinam,
nec uUi alii, quam Deo veriutis noliliam subjacere.
Deus igiiur noscendus est, in quo solo verius est.
IUe mundi parens, et conditor rerum, qui oculis non
fidetor, mente vix cernitur. Cujus religio multis rao-
dis impugnari solet ab iis, qui neque veram sapien •
tiam lenere polueruiii, neque magni et coelestis ar*
eani comprehendere raiionem.
CAPUT II.
Ik veriiate, deqve ejus gradibus, atque de Deo.
Nam cum sintgradu$multi,per quos ad domicilium

VARIORUM NOTiE.

nibus, qui stabilem gressum lenere non possunt, re-
volvunlur in planum. Primus auiem gradus esl, in-
telligcre falsas religiones, et abjicere impios cultus
deorum liumana manu fabricalorum. Secundus vero,
perspicere animo, quod unus sit Deus suminus, cujus
poteslas ac providenlia effecerit a principio mundum,
et gubernei in posterum. Tertius, cognoscere minis-
trum ejus ac nuntium, quem legavit in terram ; cjuo
docenie, liberati ab errore, quo implicati lenebamur,
formatii)U6 ad veri Dei culium, justitiam disccremus.
Ex qaibus omnibus gradibus, ut dixi, pronus cst lap-
sus et facilis ad ruinatn, nisi pedes inconcussa siabi*
litale figantur,

De primo gradu eos excuii videmus, qiii, cum falsa
inlelligant, Umen verum non inveniunt, contcmptis«
que terrenis fragilibusque simulacris, non ad colen-
dum se Dcum conferunt, quem ignorant : sed mundi
elementa mirantes, coelum, terram, inare, solew, lu-
nam, cxleraque asira venerantur. Sed horum imperi*
tiam jam coai^uimus in sccundo Divinarum Institu-
tionum libro. De secundo vero gradu eos dicimus
cadere, qui cum senliant, unum csse summum Deum,
iidem Umeii a philosopliis irretiti, et falsis argumen-
Ulionibus capli, aliter de unica illa majestate sen-
tiunt, quam veriUshabet; qui aut figuram negant

No$iri$ seniiim, Mss. 7 praemiltunt de. C In qno $olo verUa$ e$t. i Reg. rec, et 7 editi, m

f^^feque Socratet. Francius , forte Jtaque. In Em. quo $oia.

est Heete ergo,

Inuntiam. Reimm. Ju$tUiam, Prave. Pierr., Parrh.,
intaniam, Rost. Ven. U7I, utraqne 78, Paris., Ald.,
ei hoc recentiores omnes, in$cUiam, Lond., Reg.,
Golb., Ven. 1495, in$rientiam. Recepi vocem Cice-
roni ei nostro graum. Vid. lib. v. Confer. Gronov.
ail Liv. xxn. cap. 25. Bdneman.

Se nihil $cire. Apud Plalon. in Apolog. Socral.
sub iniiiuni, et Cic. i Acad. (|U9esl.

Putant. lu ms. Bov. quam lcclioncm probai Heu-
mannus ; alii putabant,

SimutiivU ip$e docirinam. M«is. 7, ip$e. Scripii 9 et
2 veU edd. Roni., di$$imulavn ip$am,

Ex parte aliqua verilalem, Lond., Reg., Ex parte
aUqnam veritatein, N<m inale. Reliqni, ex parte aliqtta^

Stabilem gre$$um tenere, Lucanus lib. i :
Inconcussa tenens dubk) vestigia cursu.
Senec. in Thiest. 5 :

Subilem In plano figere gressum.

Coiif. noi. infra. Bun.

Fabricatorum. Scilicet deonim. Sic emendavi ex
cunctis fere mss. et vnlgatis Gymnic, Is.. Cellar.,
W:tlch., multo melius quam fabricato$ k manuseripto-
rnm rec. el i1 editorum. Quid eniin sibi vull culiu$
deorum fabricato$? Sed etsupra lib. vii Div. Iiisl., ad
impio$ cnltu$ manufactorum deorum. — Cfi//tM deorum
humana manu fabricatorum, Voccs liumana manu aiK'e
sunt in omnibus, nnn pulo sollicitandas, lilienier La-

ut lib. III, cap. 5 : Potest lieri, utomnes ex purte atiqua t^ tini istas voces coiijungunt. Noto ad Lact. lib. v, cap.
erraverinl, ex parte atligerinl veritatem. Idem ex Ci- i2 : Non $acri/icare tapidibu$ humunu manu facti$ :

cerone lib. iii. atiqua ex parte. BoN.

T€$taiusque. Aliest que a Colbert. i et 9 editis. Plato
M^ripsii proSocratc Apologiam, qucmadinodum eiiam
Xciioplion ei Lysias. In ea Plaio Socratem causam
suani conlra calumniatores ilefendentem inducil, ac
ut clcv.iret cujusdam sapientix liiulo inrgentis opi-
nioneiu, piilcherrima et inodesta syncrisi sapientiae
illius suani pnefert, quod ipse de nulla sapientia glo-
rLiretur, ille vero cum nihil sciat, sapiens lanien vi-
dere velil. Aristophanes Comicus, a Socratis ieinulis
pecunia corruptiis, euin ludo scenico indignis modis
pra?scindii , inier ca;tera caluninians, quod /Afipcpvo-
Tovums^ promercedeaequum et iniquuin doceat. Haiic
caiitmniamCuiniuenlaior fideliier (ut cxiernsquoque)
reinndit. Betul.

Platone. Plato iii Apolog.

Adeo doctrinam. Sic omiics mfs. ct pleriquc cdili.
In iiiiprcssis cjl adeoqite.

Lib. VII, cap. i j : 3lanibu$ humani$ laboratum. Bun.

Cognoscere mini$trum eju$ ac nuntium^ etc. Ange-
lum niniirum magni coiisilii, Hcece$t enim vitaa:tema,
iiiquil ipse Doniiniis. Joan. xvii,ti( coano$cant te $otum
verum Ueum, et quem mimti Jesum Lhri$tum, Si mis-
sus, ergo legatus, nuntius, angelus, seu apostoliis,
salva tamen majesiate dhina. Iiem eadem condiiione
mini$tcr. Rom. xv.

Implicati, Ms. Bov.

Verum. At ms. Bov. Icgll vera.

Horum imperiiiam jam coarguimus in $ecundo Divi-
narum Inslitutionum libro. Inde patet Divinarum Insti-
tmioiium libros ante librum de Ira Dei fuisse con-
sciiptos.

Qui cum sentiant. Iia emendatum ex omnibus pene
mss. ei cdii. Rom. ii70 ct Gyninic. Vide scq. Reg. i
rec. ei edit. Crat., qai cum $entiunt. Mulii imprcssi ,
^tii consentiunt.

FiUM. LACTANTlI

liabere uiiam Deam, aui nullo affectu coinmover) pu- A quegjda pariilio esl, cum dtversa et repugnaniia slnt,

Iftnt, quia sit omnis affectus imbecillitatis, q\m in Deo
nulia est. De tertio vero ii praecipitantur, qui curo
sciaiit legaiuin Del, eumdemque divini et immortaiis
templi conditorem, tamen aut nonaccipiunt eum» aut
«liier accipiunt, quam Hdes poscit : quosex parle jaro
refutaviinus in quarto supradieti operis iibro, et re-
futabimus postea diiigentiuSt cum respondere ad
omnes sectas cosperirous, quie verilatem, dum dis-
putaiit, perdiderunt.

Nunc vero contra eos disseremus, qul de seeundo
gradu lapsi, prava de summo Deo sentiunt. Aiunt
enim quidam, nec gratiflcari euro culquam, nec
irasci ; sed securum, et quietum, immortalilatis suas
boiiis perfrui. Alii vero iram tollunt, gratiam reliu''
quuni Deo ; naturam enim summa virlule praeslaniem B fl*"^ noeeat , et obsit, prodesse vero , ac benefacere
ut non maleflcam, sic beneflcam esse debere. Iia nequcat. Qu« fgitur ratio, quae spes salutis bomini-
omnes ptiilosophi de ira coosentiunt ; de gratia dis- bus proposita esl, si malorum tantummodo auctor
crepani. Sed ut ad propositam materiam per ordinem est Deus? Quod si sit, jam majestas ilia venerjbilis ,
descendat oratio, bujusmodi flncienda nobis, et se* non ad Judicis potestatem , cui iicet servare ac nbe^

YARIORUM NOTiE.

ira, et gratia. Aut Ira tribuenda est Deo, et gratia de-
trabenda ; aut uirumque pariter detrahendum. Aul
ira demenda est, et gratla trlbuenda , aiit utrumque
tribuendum. Aliud amplius, prxter bxc, nihii potest
capere nalura, ut necesse sil in uno istorum aiiqiio
verum, qiiod quseritur, inveniri. Gonsideremus sin-
gula, ut nos ad tatcbras veritatis, et raiio et ordo
deducat.

CAPUT ni.
De bonii et mali$ in r€bu$ ^tummti, eormiiqu$ auclore.

Primttm iilud nemo de Deo ditit unquam, irasci
eum iaiitnmmodo,elgratia nonmoveri. Estenim dis-
conveniens Deo, ut ejusmodi potestate sit prxditiis,

Qui aut pguram neqant habere ullam Deum, Deum
nemo vidit unquam. Quce ertfo est iiia figura, ad quand
homo, inquies, creatus est? Sed ne ipsa quidem bu-
manis oculis occiirrit, quae, ul ipse fateris, vlx meiite
concitiitur. Nos flguram Dei nullam cognoscimus. Vido
Tertuliiaiium adversus Marcionem, et Bnsilium Ho-
mii. 10.- Figuram,.. Iiabere»., Deum, Staiuitquidein
alibi, Deiim esse incorporeum, e. g., lib. vii, cap. 3
et alias ; flgiiram inmen Oeo iribuit, Confer. cap. il
el iS, iu f|no erravit cum aliis. Bun.

Aut nuUo affectu commoveri. Sic lego cuiii mss. 7
Vaiicaiiis, Regio-Piil., i al. Roff., 5 Colb., Manu., i
Clarom., Brtin. et4 imprcssis. Menduin irrepsil in .5
Reg., % Vaiic, i Culb. et muliis editis, ubi pronfi//o
iegilur ullo^ quod res ipsa repudiat; nain Laciaiiiius
eos nrgiiit, qtii nulto affectu Deum commoveri ^lant.

Dhmi et immortali$ templi condilorem. Tem\i\i vivia
consirucli lapidiiius, I Pct., ii, ciijiis te.in|ili dicalio
divini Spirilus opus est. SaCcrdos vero Idein qui et
conditor, aelernus ille nimiruin, secundum ordinem
Meichisedecii, ut ad Hebneos scripiuro est. Betul.

Quo$ ex parte. Mss. 2, Qu9d,

Supradieti^ Vide de hac vocc not. lib. vi , cap. 5«
Usus eadem Vopiscus in Aureiiano cap. 9 et 36, licet
aatis comiiiode possiut esse du« voces. Bun.

Et re(utabimu$ po$tea, etc. Videtur Laci. in aniroo
habuisse ad omnes sectas lum in cbristianismo ortas
respoiidere. Rivetue in Notis mss.

Dum dispuiant* Janus Gulielmus ad Plaul. Mo-
xixchin. cap. 4, tesiatur, in quibusdam exemplaribus
h:il)eri, dam die^ipant^ quain iectionem probit ipse.
IsAUS. — Biineman. quo(|ue hanc iiltimam iectionoin
bal>ei, et sic iliam probal. — Yeritatem dum di$$ipant,
perdiderunt. IdemtutiesinculcaviiLactaniius; maxiine
de sectis, ad quas res|>icit, dixit lib. iv, cap. 50 : Oii-
sidium facerent^ et eccle$iam (iii qua verilas ) dissipa-
rent ; iib. ii, cap. iO: ut vetm$,., $olet variie $ermo-
nibus dis$ipata corrumpi ; lib. vii, cap. 22: opinio veri
veriiatem per diver$a ora $ermone$que taria$ dissipatam
mutavil. Buif.

Qua veritaiem, dum dUputant, pfrdiderunt. Sic le-
gunt plerique mss. sic etiani editi. At Janue Guilielmi
mavuit iegere cum antiqifis suis codicibus diuipant,
qnibus eiium siniiles sunt mss. Uitr., Em., Br., 2
lieg., 5 Colb. Ralio ejus est, oiiod veritas dispuia-
tioue invcuitur, non perditur. Sed ego tilhil muiaii-
dum censui ; eJegiuis eniro et soopo est apia lectto.

GALLiEUa.

Atiiveroiram tottunt. lu legendum esse ex omnibus
ms8« et 6 impressis textus ipse suadet, non ui in ii
editis, lUi vero.

Vt non maleficam, $ic beneficam e$$edebere. Lond.,
Reg., Goih., Lips., 2 Reimm. : Ut non maleficam e$$e
debere. Ci\i\X., id est, BubL, Rost., Yeii. i47i, uira-
qne 78, 95, 97, Parrhas. : £l n^ii maleficam e$9e de-
bere. Paris, i515 : Pree$tanlem^ non maleflcaiu csse
debere. Bun.
G Et eequenda partitio e$t. Sic lego ex antiquioribiis
et melioriims mss. 2 Bon., Regio-Put. et 2^1. Rcg.,
3 Colb. inuitisque aliis. Iii scripiit 6 Reg. el ediHs
est, et ex$equenda» quod idem est ; eeqni enim, pro e^-
qai legitur apiid Ciceronem.

UirunHfue pariter deirakendum. Ex omnibus m^s.
ct i5 vet. editis addidi pariter, qitod cateris impres-
sis decst.

Aut utrumque tribuendum. lu meltoreS et antiqfitO'
res ross. In t Reg. rec« ei muUis vulgalis esi aut neu-
Irum fri6ttend4«m. Plurimi mst. etediU SveL Rom. et
Beiul. ferunt attin«Klrufn deirahendum.-^Aut uirum'^
que tribuendum. Ilsc lectio teiieiida esi , vel aiia at^
terius codicis S« Saivatoris roinus antiqul, Tax. et P.
aut neutrum detrakendum^ qu« sensu eadem esi ciim
priori. Qitod si legatur ut in Aldiiia, et caRteris edi-
tionibus, aut neutram tribuendum, hoc quartutn mem-
brum idem fueritcum eo, quod ille secundo ioco po-
suit, videlioet, aukutrumque paritet detrahendum ; hoc
1% auimadvertit quoque Thomasiiis m notis. Is^us.
" Di$conunien$ Deo. Mss. 2Bon., i Reg. rec.,Tax.,
i Sorbon*, 2 Colb. ct ed. Betul. et h. emendatlonis
graiia pntfertml inconveniene Deo. At vox dieconve-
tuen$, quae iegiiHr iti cifiteris mH. et il editis, est Ct-
ceroniaiia, ut exittlmantgrammatrct quidatn.— /nrofi-
veniene Deo. Sic habet Bun. et iioiam scqoenicm
exhibet : Angl. eiiam Lotid., Reg., Golh., Gtielf.,
Memb. : DUconveniene Deo. Novi qtildem Iloratii,
di$convenit; et Teriull., disConteHientiam, ab alHs
observitftm. Ita llb. i, cap. ii : Quanto id magi$ i/i-
convenkne Deo. Epist. Taurtn. , putant inconveniens
fui$$e. BuN.

Simaiorum tantummodo auctor est Deu$? Thcologi
distinguuutiuter inalHm poftfwe et malom culp»; prlo-
ris aiictor est Deas, culpae non Item. Gall^us. —
Si matorum tantummodo auctor e$t Deus? loquititr
de niaiis p*Biiarum. quae Oeos irattts itifligri, quoriini
auctorem ei causam Deum es»e fatetur qnocinc salnc-
tus Thomas, p-p. qu3est.*49, ari. ?. Is.eus;

85 U&Bli M IRA DEI.

nre» ted ftd mforfs et etrniflds effldum deducetttf . A

Cum autett tideamns, non modo mtla esse fn rebtii
bumanis» sed etiam bona, utique si Deus est auctor
Hialcnim, este alterum necesse est, qui contraria
Deo Ciciai> ei det nobis bona. Si est , quo nomine ap-
petlandus estt aut cur nobis , qui maie fatiat , no»
lior esl^quam itle, qui bene! Si aulem nibil poiest
esse praeter Deum , absurdum est et vanum, divinam
piatare potestatem, qua nihil est majus, nihil nieiius ,
liocer6 posse, prodesse non posse. Ei ideo nemo ex*
tttit, qui auderet id dicere; quia nec raiionem babet ,
oec ullo modo potest credi. Quod quia convenit, traiis->
eamas ei teritaiem aliln reqoiramus.

CAPOT IV.

De Deo^ deque ejtu alfectibu$^ Epicurique reprefun' B
tione,

Qttod seqnitur, de schola fipicuri est ; sicut iram
Id Deo non esse, ita nec gratiam quidem. Nam cum
pntaret Epicurus, alienum essea Deo malefacere at-

qoe nocere , quod ex atfectu iracundiae plerumqut
nascitur , ademit ei etiam beneflcentiam , quoniam
Tidebat consequens esse,ut si habeat Irani Deus, ba-
beat et gratiam. luque ne illi vhium concederel,
etiam virtutis fccit expertem. Ex hoc, inquit , beatnH
ei incornipius esi, quia nibil curat, neque babet ipse
negoiium , neque alieri exhibet. Deus igitur non estv
si nec movetur, quod est proprium viveniis : nec fa-
cit aliquid impossibile homini , qiiod est proprium
Dei, si oinniuo nullam babel v(»luntatem, nulliim ac-
tum, nullam denique administratioiiem, quae Deo dl-
gna sit. Et quac major , quae dignior administratio
Deo assignari potest, quam mundi gubernaiio, maxi-
meque generis humani , cui omnia terrena subjecta
sunt.

Quae igitur in Deo potest esse beatitudo, si sempe^
quietus, et immobilis torpet? si precantibus surdus,
si colentibus cscus? Quid tam dignum, tam proprlum
Deo, quaro providenlia? Sed si nibil curat, nibit
providet, amlsit onmem divinitatem. Qui ergo totam
vim, totam l>eo substantiam tollit, quid aliud dicil.

VARIORUM NOTiE.

U^quisi Deu$ m aueior ma/omm, eue alterum ne-
ce$$e e»i^ qui contraria Deo faciat, Ita reposui ex
mss. 2 Bonon. t Reg., 5CoIb., 1 Sorbon., Tax., edd.
Tboro. et Walcb. Iii mss. 11 et 5 editis legitur : UU-
que $i Deus est^ auctoreni esse allerum necesse est, qui;
in 3 editis rec. Oiique st Deus non est, esse allerum ne-
cesse est qui; iii scriptis 9 et lotidein impressis : Uii'
que si Deus non est^ auctorem esse alterum necesse est qui,
— Uiiqae si Deus est,». quiconlraria Deo faciat, Reli- ^
nni coiumiinein iectionein, quamvis B.etT. habeant,
Vtique u Deus est anctor malorum^ esse alterum necesse
estqui conlraria, etc. Si Deus, inquit, non est aucior,
scilicet tam bononim, quam maloruin, iia ut soluin
nialefiacial honiinibus, alieruni igitur coiistituere auc-
torero l>eneticioriim necesse ea, cuui et bona et inala
experiamur. Sed alius pneter Deuin constitui non po-
test: ergo idem Deus auctorest tiimmaloruni, id cst,
poenaruiii, tum bonorum, idest beneliciorum, aique
prafmioruin. is^us.

Nocere posse^ prodesse non posse. Tria postreroa
ver ba at>suat a iO mss. ei 3 ecl.

Qubd quia convenit, id est, quia in eo conveniunt
omnes; sive nostrt vcrbis de Opif., cap. 17 : Quod
quim inter philosophos convenit, ita Clcero, lib i iii-
vetit., cap. d : Qnid factum sit, convenit, Lib. i de Na-
t«ra deor., cap. 3i : Conveniat id quoque. Bun.

Mttlefacere, Sic Laciaiitiusiufracap. 5, cisic om-
nes mss.,- duobus rec. dempiis, iii quibus est malum D
facere^ oi iu eicusis.— At Buii. : Malefacere. Restituo
ex Bon.,Tas.,Loiid.,Reg.,Goih.,Lip8.i, 3 Reimm.,
Heuiiianno consentieiite, malefacere, utcap. 3: Cur
qui malefacit^notior est^ quam ille^ qui bene; cap. 5 :
tue quicquam male facial; cap. 1 :ex malefieentia. Ven.
l(>95-97 : tiia/Min, quod; reli<|ui, malum facere^ quod,
Lib. 111, cap. 17, ex soulentia Epicuri : Sapientis
esi.»* maiefacere,,, Deus nonirascilur quicquam. BtJli.

Alque nocere. tiaec, quippe liaud iiecessaria, Cmm.,
Cant., Loiid.fReg., Lips. !t,5, Reinim., Subl., Rosl.,
Veii. 1471, 7«, utraque 78, U3, 97, Fier., Parrh*,
Paris.,l8xosdeicut;adduut veroAid., Crat., Gynin.,
Fatlt., Tom.,BeiuI., Ttiomas*, Tbys., €ali., Spatk.,
Gell., Waicb», Ueumann* BOR.

Sk»hoc iiK/iitl. Lucret., 1. 1, v. 56 :

Omnis eoim per se Divum natura necesse est.
liomdrtali £V0 sum ua cum pace frualur,
fkmota a nostris rebos, ete.

Versus sunt Lucretii : sed sententia est Epicurl. Lac-
tantius eniin nos admonet, lib. de Opillcio, cap. 6,
Epicuri esse omnia quas delirat Lucretius ; eumdeinque
errorem Epicuro adscripsit Gicero , lili. i de Naiura
deoruiii. il^ic prima est tuv xu/>uav do^cov : Quam^
quaniy inquilCicero, video nonnnltts videri^ Epicurum,
ne in offensionem Atheniensium caderet , verbis reli»
quisse deos, re snstulisse. Itaque in illis selectis ejus bre-
vibusque sentenliisy quas habet^ quas appellatis\\jpia^
565af , hiec ( ut opinor) prima sehtentia esi : Quodiea"
tum et immoriale est, id nec habet^ nec exhibet cuiquam
neqotium, eic. Adscribendussiinul, notandusqiie Ter-
tiifliaiii de liac re locus est, ex Apologeiici, cap. 46.
Alii incorporalem asseveranty atii corporalem , ut tam
Platonici, quam Stoici ; alli ex atomis, atii ex numeris^
sicut Epicurus et Pythagoras ; alii ex igne, quaiiter He-
racliio visum est, Et Ptatonici quidem curantem rerum,
Epicurei otiosum et inexercitum , et ( ut ita dixerim )
neminem humanis rebus , posilum vero extra umii-
dum, eic. lii priino membro videri possent ei Plato-
nici et Sloicl Dciim corporalem Tacere, cuin utriqiie
incoiporalein raciant.NamPlatOKo-cu/xarovDeuin dixii^
Sed cur Tertulliano sum iniquior, qiiod Sioicos dicil
DeuMi corporenin Tacere, cuiii lioc idem eiiain riciat
Origenes contra Celsiim? Adde quod Stoici Deum ig-
nern dicunt : ignis auleiii corpus. Betoleius.

Nec moveiur. Vide infra, nii//um mutum. Lact.,
lib. II, cap. 8 : Potestas faciendi aliquid non potest esse,
nisi in eo, quod sentit, quod sapity quod cogitat^ quod
moveiur.,, Quod insensibile est^ inersel torpidum sem-
per jacet, et nihii inde oriri potest^ ubi nuHus est
molus voluntarius, BoN.

Quod tst propriumDei,\}i supra, lin. praeced. qudd
estproprium viventis. Mss. 3 rec, Deo,

Quam mundi gubernatio. Mss. rec. etedd. addunt,
quamcura viventium, quod non coha^ret cum aliis Lac-
(aniii verbis, et abesi ab aiiliquioribus mss. Hegio-
Pul., Bonon. et Tax.

Immobilis torpet» Vide Notas ad lib. ii, cap. 8.
Conf. Nol. lib. vi, cap. 17 : Immobiiis stuvor mentis ;
de Ira, cap. 17 : Qui Deum faciunt immohilem, Bon.

Sed si nihil curat, Id est in multis mss. Exiat au-
tem in 1 Beg., i Bon., % Colb. aliisque, et in omnt*
bus fere iii>pressis. Vide inrra semcl ei iieruin, ergo
nec cura uUius rei, nec providenlia est in eo.
|. Divinitatem, In ins. Bov. dignitatem,

De6 iubstantiam, Hcumauiio legendum videtur,

FUIM. LACTANTil

S»

nisi Dcum omiiino non esse? Deiuque Marcu^ Tuliius A cadere iion polesi. Quod si nuilus affecius in Dco es

a Posidonio dicliim refert, id Epicururo sensisse,
nullos deos esse, sed ca, qiia! de diis locuius sii, de-
pcllendx invidiae causa dixissc : iiaque verbis illum
deos reliiiquere, re aulcm ipsa toliere, quibus nul-
lum niolum, nullum iribuit officium. Quod si ita esi :
quid eo fallacius? quod a sapieiUe et gravi viro debel
esse alienum. Hic vero si aliud scnsit, et aliud locu-
lus csl, quid aliud appellandus est, quam deceplor,
bilinguis, malus, et propierea stuItus?Sed non erat
tam versutus Cpicurus, iit fallendi studio ista loque-
relur, cum bxc etiam scriptis ad seternam memo-
riam coiisignaret : sed ignoranlia veriiatis erravit.
Induclus eiiim a principio verisimilitudine unius sen-
tcntiae, nccessario iii ea, qux sequebantur, iiicurrit.

quia quidquid afficitur, iiiibecillum est ; crgo iiec cura
ulliiis rei, nec providentia csl in eo.

Ilucusque pervenit sapieniis bominis disputalio;
cxtcra, quae sequunlur; obticuit : scilicet, qiiia nec
cura sit in eo, nec providenlia ; ergo nec cogiiatio-
nem aliquam, nec sensum in eo esse uilum : quo ef-
ficilur, ut non sit omnino. Ita cum gradalim de»cen-
disset, in exlreino gradu restitit, quia jam praecipi-
lium videbat. Sed quid prodcst reiicuisse, ac pericu-
lum dissimulasse? Necessilas illum vel invitum ca-
dere coegit. Dixit enim qiiod noluii, quia argunieii-
tum sic ordinavit, ut ad illud, quod evitabat, neces-
sario dcvcniret. Vides igiitir qiio perveniat, ira
sublata, et Deo adempla. Denique aui nullus id crc-

Piimaeiiimsemcntiafuil, iram inDeumnon conve- B**»l» *"^ admodum pauci, el quidem scelerati, ac

nire. Quod cum iili verum et inexpugnabile videre-
tur, non poteral consequenlia recusare, quia uno af-
foctu amputaio, etiam cseieros affecius adimere Deo
necessitas ipsa cogeijat. Iia qui non irasciiur, uli(iuc
nec gratia movetur, quod est iroi contrarium : jam
si nec ira in co, nec graiia est, ulique nec ineius, nec
Ixiiiia, nec moeror, nec misericordia. Una est enini
ralio ciinctis afTeclibus, una commolio, quas iii Deum

mali, qui sperant peccatis suis impuniiatem. Quod si
et lioc falsum invenilur, nec iram in Deo esse, nec
gratiam, veuiamus ad illud, quod terlio loco posi-
tum cst.

CAPUT Y.
De Deo stoicorum $enlenlia ; de Ira el gralia ejui.

Existimantiir stoici , et aiii nonnulli , aliquanto

VARIORUM NOTiE.

Dei. Libri, Deo, Ita Salvianiis lib. iv, cap. 9 : Nam
qiu nihit aspici a Deo affirmant^ prope e$t, ut cui
aspectum adimunt, etiam substantiam tollant; et quem
dicunt omnino niliil cernerCf dicant etiam omnino non
es^e, BcN.

Denique Marcus TuUius, etc. Siib flnem lib. i de
Natura deor. : Yeiiusest igitur, nimirum illud^quod fa-
miliaris omnium nostrum Posidonins disseruit in tibro
qulnlo de Natura deorum, nuUos esse deos Epicurovi'
deri,

Refert, Vidc Cicer. lib. i de Nnt. deoriim circa
finein.

Veibis illum deos relinquere, reipsa totlere, Cicero
cap. i, iii fiiie : Idque videns Epicurus, re toUit, ora-
tione relinquil Deos; et lib. i de Naiura deor., cap. 30 :
Epicurum, ne in offensionem Atlieiiiensium caderet,
verbis reliquisse deos, re sustuluise, Bux.

Qiiideo faltacius? Eo, scilicei Epicuro, quid falla'
ctus? Quoa (fallacem esse) a sapiente,,, debet esse
alienum, Mox infra Epiciiruin fallciidi stiidio ista
dixisse negnt. Hinc Cicero lib. i de Nat. dcor. cap. 51 :
pr. Suiit qui existiment^ qnod ille plane inscitia lo-
quendi fccerit, fecisse consuUo : de liomine minime
vafro (Laci. non versuto) male existimant. Bun.

Consignarct, Ita reslilui ex 9 imprcssis cunclisque
mss. pncter Lips. in quo est consianaretnr, Iii ciete-
ris edilis est coiisignemus, Francius malebat, con-
signarit,

Inductus eniin, Sic emendavi ex omnibus mss. et
octo editis veteribiis. Et res iia poscit. C:cteri im-
pressi babent indoctus» — Induelus, Lib. iii, cap. 17 :
Cum Imc igitur cogitaret Epicums^ earum rerum vetut
iniquitate inductus.,, existimavit. Lips. 2 et Reimiu.
Inductiis eniin.,, vero legiint.

Unius sententiw, Expuiixi ut inuiilem fatsw vocein,
qiinm iuscriiiit quamplurinii cditi : rcspuiint auiem
<»mnesscripti. ires vct. edit. Roni., Parrbas.,CelIar.,
Walch. — Unius sententim. Ald. , Crat., Gytnn.,
Fus.,Grypb., BetuI.,Toni.,Thomas., isseus, Thys.,
Gall., Spark. unius falsce sententiof, El erat omnino
fatsa : undc eain Lactantius refutat ; at antiqiilores
libri non agnoscnnt. Bun.
, iram in Deum non convenire, Hanc locuiionem,

qiiai omniuo Ciceroniana cst, restitui ex omnibus
prope mss. codicibus. In iribus rcc. esi iii Deo; in 13
ediiis est Deo sine prxposiiionc.

Consequenlia recusare, Sic rcposui ex cunctis fere

/^ scriptis. Iii tribus mss. et % vet. cdit. Rom. est recu-

sari ; in 5 rec. manu exaratts et multis cditis resecare,

Nec ira, Iia oiniies niss. pr;utcr 2 Reg. rec. iu
(^uibus est non ira, ut in edilis.

Qute in Deum cadere non potesi. Scribit Lactaulius
baec verba cx mcnle Epicnri, non $>ua. Bun.

Sapientis liominis. Epicuri, per ironiam sic dicti.

Restitit, Ms. Gotb. perstitit; 2 Reg. rec. et edd.,
constitit, — Restitit, De Opif. c. 44 : Circa lioc opus
homo resistit; et cap. 7 : Quibus mens si.„ resistere
velit^ tanquam retinaculis uteretur. Bun.

Quo perveniat, Mss. haitcnl pervenins ; ^ pervenirel ;
pluriuii editi, perveniatur, Quainplurinii mss. et i
vett. edd. Rom. ut in lextu perveniat^ Epicuriis sci-
licet.

Impunitatem, etc. Haiic spenire non potosi, qui
Deum uovii omniscium, ei jiislissimum. Nam ct tna-
gistratus ssepc, et ludiniagisicr, ei italcr suoruni do-
licta sine ira puuiunt, promptiorcs ad vcniain, nisi
disciplinu vcl publica, vcl domcstica nliitd fl.tgitnrcl.
DNeque eiiim unus duninxnt finis punieiidi, ratiovc
castigandi est, sed plures : quuc, ut reipsa, ila no-
miiiibus quoque inter sc distant. De quo lege Gell.
I. VI, c. ii. Betul.

Existimantur stoici, etc. Reprehendit stoicos, quod
Deo graiiam iribuaiii, clemeiitem solum sibi fingant
Deiiiii, non itein sevcrum, iracundia ipsum privaiites.
Argumeiitiim potissimuiii quo niiitur, est : Qiiod
omiiia qu;e moveniur, moveantur iu iitramque par-
tem : Deum iuique, si moveatur gratin, muveri ettam
ira. Hoc concederem, si seiisus corpuris uiriusqiie
affectionls opposita^ pariiceps esset, ut : Quidquid
seniit calorein, idein frigus quoque sentit. Sed in
Deum (quia iticorporeus esi) nulla passio cidil : Ira
passio est, et ob id imbccillitas. Gi^atia vero non
modo, nou passio est, sed virius iiisuper, et virtus
diviua : quia xP^Jo^ot^to; pars qiuc Deo soli recte,
non ut accideus, sed ui proprium ix.^pLfnov tiibui-
tur. fix quibas apparci, gratiam et iram in Deo, noii

LIBER DS IRA DEl.

nielius de Diviiiilate sensisse, qui aiiint, gratiam in A maximus dici poterit , quod expetit divina coelestis-

Deo esse, iram non esse. Favorabilis admodum, ac
popularis oratio, non cadere in Deum hanc animi
pusiliiiatera, ut ab uUo se Idcsum putet, qui Ixdi non
poiest ; ut quieta illa, et saiicta majestas concitetur,
perturbetur, insaniat, quod est lerrenae fragilitatis.
Iram enim , commoilonem mentis esse ac perturba-
tionero, qiia; sit a Deo aliena. Quod si bominem
qooque, qiii modo sii sapiens el gravis, ira non de-
eeat (si quldem, com in animum cujiisquam incidit,
velui ssevn teinpestas tantos excitet fluctus, ot statum
meutis immutet, ardescant oculi, os tremat, lingua
litnbet, dentes concrepent, alternis vultum maculet
nunc snffusus rubor, nunc pallor albescens) : quanlo
magis Deum noii deceat tam foeda mutaiio? Et si

que natura. Nam si inter bomines laudabile videtur
prodesse potius quam nocere, vivificare quam
occidere, salvare, quam perdere, nec immerito
innocentia inter virtutes numeratur et qui bxc
fecerit, diligitur,praefertur, ornatur, benedictis omni-
bus voiisque celebratur, deniqiie ob merita et beneficia
Deo simiilimus judicatur ; quanto magis ipsum Deum
parest, divinis perfectisque virtutibus praecellentem,
aique ab omiii terrena iabe summotuin , divinis et
coelestibus beneficiis omne genus hominum prome*
reri? Speciose isla, populariterque dicunlur, et
multos illiciunt ad credendum : sed qoi bxc senliunt,
ad veritatem quidem propius accedunt ; sed in parte
labuntur, naturam rel parum considerantes. Namsi

homo, qui habet imperium ac potesiaicm, late no- B Deus non irascitur impiis et injusiis, nec piosuiique

ceat per iram, sanguincm fundat, urbes siibvcrtat,
populos deleat, provincias ad solitudinem rcdigat ;
quanto magis Deum, qui babeat toiius generis bu-
maiii, et ipsius mundi polesiatem, perdilurum fuisse
ui.iTer8a credibile sit, si irasceretur?
i Abesse igitur ab eo tam magnum , tam pernicio*
sum roaliim oportere. El si al)8it ab eo ira , et con-
ciutio, quia et derormis, et noxia est, nec cuiquam
maiefaciat , nibil aliud superesse , nisi ut sit lenis,
iranquillus, propitius, beneficus, conservator. lu
enim demum et communis omnium pater, et optimus

justosque diligit. Ergo constantior est error illorom,
qui ei iram simul, et gratiam toUunt. In rebus enim
diversis , aut in utramque partem moveri necesse
est, aut in neutram. lu qui bonos diligit, et malos
odit, etqui malos non odit, nec bonos diligit: quia
et diUgere bonos, ex odio malorum venit; et malos
odisse, ex bonorum cbaritate descendit. Nemo est
qiii amet vitam sine odio mortis, nec appeut lucem,
nisi qui tenebras fugit. Adeo natura ista connexa
sunt, ut alierum sine altero fleri nequeat.
Si quis Dominus babens in famiUa servos, bonum

VARIORUM NOTiE.

ui iii maglstratu, seu principe, contrario ex diametro C
esse. Betglbius.

(iratiam in Deo eue^ iram non et$e, Ut qiii non
velit obesse, ine possit, ut ait Senec. lib. ii de Ira,
ubi dc lioc disseril. ISiEOS. i

Favorabiiii admodum, Iia antinuissiini et optimi
mss. Regio-Pul., 4 Bonon., 5 Gnlbert., Tax., Pon.
Auctor nosier favorabili» active posiiii, qiiod raruin
est. Admodum abcst a 10 mss. el a 13 edilis.

Popularis oratio, Id est, quse |>opulo grata est et
accepti, quae siiidct voluuiati populi. Walch.

Animi putiUilatem, Mss. 6 rec. et 5 cdd., pusitla'
mmtatem,

iram enim^ commolionem mentit este. Sufficiat se-
mel monnisse, quoties iram Deo iribniinus, co id
sensu nos inteiiigere, quo Duraiidiis lib. ii, «iisi. 50,
qinest. 2, ubi ait : Deut dicitur iratut^ non tecundum
afecium, ted effecium^ in quanlum prwparat alicui
panam velinfligit, Diiriusciile eiiim loquiiur. Laclau-
tiu^, cuni ir.u ;iffcctuin ita Deo compelcre aflirinct, |x
quaieiius illi inotuui qiiemd:)in imprimat. Sparkius.

Siquidem ciim in nnimum cnjutqMam inciditt elc.
Ilieron. iii Episl. ad Tilnm cap. i de iraio homine:
Torvo vultu^ trementibus labiif^ rugata fronte, effrie-
n/itit conviciis^ facie inler pallorein ruboremqne variata,
Seneca de Ir:), Ub. i, cap. i : MuUut ore toto rubor,
excBttuante ab imit praicordHt tanguine : tabia qua-
tiuntur^ deiitet comprimnnlur^ horreni ac tubriguniur
capiUi^ tpiritut coactut , ttrident ariiculorum teiptot
torquentium sonus, gemitut mugilutqne^ et parum ex-
planatit vocibttt termo prceruptut, ei complotos taspiut
manut , et puttata huinus pedibus , et totuin concitum
corput^ magnatque minat agent, foeda vitu et horrenda
faaet depravantium te atque iniumescentivm, Elmen-

BOR«iT.

Kxdtet fluctut. Francitis,. exdtat,
Ardftcant, Vidc Seiiec. de Ira, iiiiiio lib. i, cap. i,
Altetmt, Eleganter atternit absolute dicitur , pro
eo quod flt per vices. Liicreiiiis i, lOlO :

Ut sic alternis infiniu omnia reddat.

Piinius lib. v, ep. 18. Qute interdum atternitt et tii-
terdum simut facio. Bdn.

Perdiiurum fuitte miverta credibite tit. Duas voces
posiremns addidi ex oinnibus ferme mss. et 12 vet.
ediiis. Absiint autem a inss. 5 et toiidem impres-
sis. — Credibite tU, Hsec videnlur necessaria. Ut
enim modo supra dixil : Qfiod si hoininem . . . non de-
ceat . . . quanto magit Deum non deceat ; sic iii appli-
caiioiie. Bon.

Matefaciat. Mss. Z^matefacU ;Ch\rom,, matefaciet,

Nihil atiud tuperetu. Sic lego ex mss. 2 Bonon.,
I Rcg. aliisque et edit. Is. Et sic legendum esse pa-
teiex pra!ccdentibu<. la luuliis tum scripiis, luui
iinpressis legilur abett,

Communit omniuin pater, Ut Ub. v, cap. 8 : coiii-
munem omnium pairem Deum. EleganUa Tereniiaiia.
Yide Not. ad Lact. Ub. iii, cap. 18. Bun.

Et optimut maximus. lu inss. 5 Rcg. inier quos
est anliq. Regio-Pul. et ed. Rom. 1470, Cellar.,
Walch. AUis est , et vere maximut. — Maximut. Iii
ms. Bov. est maximutaue,

Omatur, lu cum editis Rom. U70 ac Gellar. onri-
nes mss. prxter 2 rec. in quihus est honoratur, ut in
inipressis inullis.

Benedictit omnibut votitque cetebratur. Sic lego
cnm editis cunctisque mss. |)r«'eter 2 rcc. quibus esi,
ornatur benedictit, votitque omnibut celebrntur.

In parte. Lond., Reg., in partein. At t»riiis est
recUus. Lib. iii, eap. 0: tii parte tustuterant. Lib.vii,
cap. 22 : in parte corruperint ... in parte consen-
tiunt. BoN.

Naturam rei. Francius. Forie legenduiii Dei. 5U.
Clarom., rerum.

Itaquibonot ditigU^ etc. Tres mss. Reg. scquen-
tia verba respuunl , et matot odit , et qui matos non
odit.

Natura itta connexa sunt. Lond., Reg., Reiin.,

91 mM. lACTANtn n

a€ milttiii t non MttiiiM «tti MnbM <Mitt, Ml simbM A gritii ; fttnufiimii Mt , et iMerto cettmn v^lle ftQb*-

iMiieflcUt et Inmore proMqiliur ; <|«od si fudet , tl
iiiiqiius tc ttiiltus wl: sed boaum et alloqaittir
emice, et onwt, et liomi ac ftimiliaf! tuftqae omniboe
rebus prseflcit; malum fero malediotis, Terbeiibus,
nuditaie, fame, siii, compedibiis prniil, «t et bie
exemplo emteris sit ad nun pecoandum , et ille ad
pn»merondam , ut alios meius coeroeat, «llos bonor
proTocet. Qui ergo diligii, et odit ; qui odit, ei diligit ;
sutit enim , qui ditigi dcbeaut, suntqui odio baberi»
Et sicut is, qui diligit, conferl bona I» oos, quos di*
ligil : ita qui odil, irrogat maia iis, quos odto liabct ;
qvod argumentum, quia venim est , dissolvi nullo
pacto potest. Yano ergo el ftilsa osl sententia eorum>
qui cum alterum Deo triboani , alterum deirabuni,
non minus, quam iilorum qui utnimque detrahuni. B
Sed illl, ut osiendimus, ex parle non errant, aoii id
quod melius est ex duobus reiincnt* li Tero , quos
ratio et veriias argumenti bigus Indudt, faisa omoino
sententia suscepia, in maximum errorem cadunl.
Non enim sic oportebal eos argumenlari : Quia Deus
non irascitur, ergo noc gratia commovetur; sed ita,
Quia Deus gratia movetur, orgo el irascilur. Si enim
certum et indubitalum fuisseti non irascl Deumt
tunc ad illud alterum veniri essel neeesse. Cum au*
tem magis sit ambiguum de ira, peno manifesium de

verteffe, com sit promptius, de ceitis ineeru firmafe.

CAPIJT Vl.

Quod Deus iroicatw.

Bx sunt de Deo pbilosophorum senlenti». Aliud
prxterea nibil quisquam dixit. Quod si bxc, quae dic*
ta suiit, falsa esse deprehendimus, unum iliud extre-
mum superest , in quo solo possit veritas iHveiiiri ,
quod a pbilosopbis nec susceptum est unquam , nec
aliquando defensum ; consequens esse, ut irascniur
Deus, quoniamgratia commovetur. Haec luenda nobis
et asserenda sententia est. !n eo enim summa omnts,
et cardo religionis pielatisque versatur. Nam neque
bonos uUus deberi polest Deo, si nihil praesiai co-
lenii, nec ullus metus, si non irascitur non colenti.

CAPUT Yfl.
Di HQniiHi et BruU$t Mc iUligimu.
Cum saepe pbilosophl per Ignorantlam Teritatis a
ratlone desciverint, atque in errores inciderint inex*
tricabiles (id enim solet hh evenire, quod Tiatori
viam ni«cienll et non fatenti se Ignorare, ut Tagetur,
dum percontari obTlos erubescii) llhid tamen nullus
pbilosopliusasseruii unquam, nihil Inter bominem et
pecudem interesse; nee omnlnoqnisquam, modo qui
sapiens Tideri Tellet, ralionaie animal cum mutis et

VARIORUM NOTJE.

Goth., Natura isla connexa est , quasi nalura esset
nominaliviis: sed esl ablitivus. Imiiatur Quiniilia-
num. ex quo ciiavit lib. vi, c. 25 : Quw inier te na-
lura connexa tunt. Boii.

Verberibuiy nuditate^ eic. Rospexit ad Cyprian. ad
Deiuelrianiitn : Servum flageliie, iterberibus, fame, strt,
nuditate^ (reauenter ferro et carcere adfligis el crucias,
Cunf. Liict. iib. v, cap. 18, lib. vu, c. il. Bufi.

Qui odity et diligit. lu quampluriniis editis est, eS
qui odit et diligit.

Qui cum alterum Deo tribuant , alterum delrahunt»
\\\ luss. II deest alterum Deo detrahunt. Sex alii, qui
alterum Deo tribuunt.

yon minuSf quam illorum utrumque deirahunt. Sic
legiiut inss. el edil. Thoroas. atque hanc e^se ge-
nuiiiaiii lcciionem, censeo. Si euiiorum recipiatur
lenio, quam illorum aui uirumquet cxpunclo to detra-
hunt, sensus erit obscurior, poteriU|ue a^que ad tri-
buunt referri, quod scopo Ijuclaiitii repugiiarei. Ex
Is^o.

llli. Scilicet stoici. BtJN.

Sed id quod meiius est. Francius, et id,

Hi vero. Scil. blpicurei, qui ulrumque detrahunt.

Buif.

Falsa omnino sententia suscepta. Deesl sententia \n
11 mss. rec. el in ed. Uom. \A10 et IHi. Pro om-
nino 1 Clarom. habel animo; nbestque sententia. —
Apud Biineman^ vero legilur : Objalsa omnino sn*
scepta. Yen., utraqiie 1478 lold et recentiores
omiies, falsa omnino sententia suscepta. Bene , si ad-
dicerent mss. Confer c. 6 , sententia. Ileruin Lact.
de Ira , cap. 6 , uuod a philosophis nec susceptuin
est. Lib. II, cnp. 17 : Sic eum , qui in principio fat-
sum susceperat, consequentium rerumnecessilas ad deli-
rumenla perduxit. BuN.

Pene mofufestum. Francius, fortc bene aul plene.

Abswdum' . . . ex incerto certum . . . subveriere^ elc.
Lib. II, cap. 9 : Sic ... t//fid astumpiit . . . cum id
multo esset inceriius, quamillud^ propter quodassump"
tum ett .. , Ex falso maluit coUigere quod fatsum eH,
quam ex vero, quod verum. Bt cum debeant incerta de

certis probari , hic probationem sumpsit ex incerto ad
p evertendum quod erat eertum. Bon.

^ Sententia est. Addilum est ex cunctia mss. et com^'
pluribuseditis.

In eo. 3 Colbert. Clarom. a secunda manu , et ed.
Cyiunic. in e§, Claroiu. a prima manu, tii ^iui.

Nam neque honos ultus deberi potest Deo^ etc. Si-
mili modo in llieremiam Origeiies benignum Deum
dicit, ne desperomus; severum, nebenigniiaiem con^
temnamus. Sed qiieiuadmoduni Cicero in Oriiciis do-
cet , viruin bonum non peccare , eiiam impuuiiate
proposiia? Otioriint enim peccarel><>ni virtuiis amorc;
et conira . oderunt peccare niali forniidine poBiiai.
Quid quod Paulus eiiam aii, Justis legem noii esae
posiiam ? Beniguitas Dei cimtemptuiQ sui adeo non
gignii,ui (si Paulo credinius) Deus suamerga nos cha-
ritutem tum maxime commendarit , cum adhiic pec^
caiores essemus. Porro si bu'C sive Lactantii, sivo
Origeuis senienlia raia esset, irrila (icrel tota Pauli de
pro^desiinatione dispuiatio. Nam deesi in li mss. et
4 ediiis. In Em. est utti. Et Heuman. putat delen-
]) duin esse punctum post versatur.

Si non irascitur^ etc. Deuni irasci testantur multa
Scriplune loca. At iiotandum, iram non esse passio-
ncin violentam in Deo, sed voluntatem puniendi, et
Deo allribui effeciive , non afrective, ut loquuntiir ;
hoc cst, Deuin ficerequod iraii faciuut, non vero
propterea afiici aliqua periurl>atione animi , quemad*
moduin homines irati. Cal.

IJt vageiur. Mss. Ultr., Brun., Nievd^elur.Edd., Ald.,
FasiteL, Tornes., ul vagatur.

Nihit inter hominem. Ita mss. % Bonoii., Tax., 3
Colb. totidemque edili. In aliis corruple leffilur tten
iitVii/, quod scntentise Lactaniii repuguat. — Nihil inter
hominemy etc. Ita B. T. quod corrupie in noniiullis
legiiiir nonniliH, elc. Id seiitcntiai Lactaiitii repiignati
qui lioc loco resipiscit ab errore alias habito, ratiunem
mutis etiam inesse, de quo disserui secundo Instit.,
cap. 5. IsiBUs.

Rationale aninxats etc« Non dissimilia subt, quaa
Arisioteles in primo de Aninia, Anaxagorx dogmaU

93 UBERDG

irrationabilibus coaoqaavit : qaod faciuniquidam im* A
perili, atqae ipsis pecudibus similes, qui cum ventri
ac voluptati se veliiit tradere; aiunt, eadem raiionese
natos, qua universa quoe spirant; qiiod dici ab ho-
mine nefas est. Quis enim tam indocius est, ui nesciat,
quis tan Imprudens, ut non sentiat, aliquid iuesse in
faomine divini ? Nondum venio ad virlutes animi et
jngenii, qoibus bomini cum Deo manifesta cognatio
esi. Nonue ipsius oorporis slatus et oris figura decla-
ral, noo esse nos cum mutis pecudibus squales ? II-
bram nalura in bumum pabuiumque prottrata est;
Bec habet quidquam commune cum coelo, quod noa
iniuelar. Homo auiem recio statu , ore sublimi, ad
centemplaiionem mundi exeiutuft , eonfert cum Deo
voltom; et rationem ratio cognoscit*

Propterea nuilum esi animal, ut ait Gicero (1 de B
Legibus) prater hominem, quod babeat aliquam no-
liiiaiii Dei. Solus enim sapieiitia inBtructus est» ut
religioDem solui inteliigat; el lisec esl bominis aique
muloram, vel prsecipua, vel soia distantia. Nam ca>-
tera, qoae videntur bominis esse propria , et si noo
siol lalia io muiis, tameo simiiia videri poasunt. Pro-

IRA DEI. 94

prius bomini sermo est : lameo el io illi» qaaedam si-
miliiudo sermonis.Nam el dignosoanl invleem se voh
cibus; et, cum irascunlur, edunt sonum jurglo simi-
lem; ei, cum se ex ititervalio vident, graiulandi offl-
cium voce declarant. Nobis quidem voces eoruni vi*
dentur inconditae , sicut illis fortasse nostro : sed ip-
sis, qu£ se intelligunl, verba sunt; denique in omni
affectu certas vocis notas exprimunt , quibus habituui
meniis ostendant, Risus quoque cst.homini proprius;
et lamen vtdemus in aliis inimalibus quxdam signa
Itttitix, cum ad lusum gestiunt, auresdemulceiit,ric-
tum contrahnnt , frontem screnant, oculos in lasci-
viam resolvunt. Quid tam proprium homini, quam
ratlo, et providentia fuluri? Aiqui sunt animilia, qntt
lalibulis suis diversos et plures exitus pandant, ut si
quod periculum inclderit, fuga pateat obsessis; quod
non facerent, nisl Inesset lllis lutelligcnlia el cogilu-
tio. Alia provident in futurum ; ut

IngeQtem fbrmic» farris aoervum
Gum populant, hyemis memores, tectoque reponunt;

ut apes, qu»

YARIORUM NOTiE.

fuisse refert; nempe universis tam majorum quam mi-
norum geoiium animalibus meniem esse diceiis, non
tameneamt ciii prudentia tribuitur, qnxt ne cuiictis
quidem boininibus insit. Haec eadem fere de Anaxa-
gora Pluiarchus in v Placitorum, cap. 20. Betul.

CoaquatlL Sic reposui ex mss. et edit. vel. Rom., p
Florent., Junl., Is., Cellar., Caiieri impressi habeni ^
co€Bqua9mi;ei pro stmi/es mss. 2 Bonon., 1 Reg. rec,
2 Colb. et Tax. babent, iimiUimi.

^qualci. Cx puiigun t nos pleriquerassitfliiorumsex,
seilicet Regio-Put., 1 ul. Reg., 2C<ilbert., i Claroni.,

8 Brun. Iiabenl, ans figttra dedaral , non es$e cum
muii» wecudibus wqualii,

Baiel. Mi^. 4 rcc, habeL*. intuenlur. Fraucius ,
forte leg. habenl... inluenlur.

Homo autem recio staiu. Laclantius supra Itb. vii cap.

9 Divin. InstiU : Cujus eorpus ab humo exdtatum, vul"
tn» subUmi», status rectus originemsuam qiia^rit.Quod
autefii dicii, Coufert cum Deowltimi, iiilellige cum
meditatur de similitudine, quoe ci communis estcum
Deo, ait Waichius.

Confert eum Deo vu/liim. Walchii emendatio ; Con"
fert ad Deum vultum , non admitteiida io loco i^ano ,
niaxime cnm Lactantius eadem phrasi usus sil lib. ii,
cap. 2 ! Corpus idcirco rectum accepisti^ quo oculon ot-
que menles cum eo , qui fecit, conferre possetis. Bon. D

El rationetn ratio cognoscit. Fraiicius malebat, el .
ralionem ratione cognoscit.-^Rationem ratio cognoscit»
Seiiaus etl, ra/i/)nem dtvinoffi (sive Deum, qui el ipse
ratio dicitur, lib. i, cap. 5), ralio hominis (sive homo
ralioiialis) cognoscit. Bon.

Uondni» esse propria. Legitur homini, etc. , et notam
seqiientem exhibet. — Homini essepropria, Ita sialim,
propriu» homini sermo; postea, niiia... est homini
proprius ; denique, quid lam homini proprium; et loco
geiiiiuii lib. ni, cap. iO : Quw pntantur esse homini
propria. Bcn.

Stmilia, Seneca iib. dc Ira, c. 5 : Muta animalia
humanis affectibu» earent : habent aulem sinules illi»
quoidam impulsus. Adde reliqua , el Arnob. lib. 7,
Vossium, lih. iii Idol. cap. 44. Bun.

Tamen it in iUis qucedam similitudo sermonis. Fran-
cia«, fom^ti est. Huic sententiue similia habel Lucret.
iib. V, el Basil. Mag. Oralion. 8. Hexamcn. et in 9
ubi slmiiiludinm quamdam raiiociuationis iucaoibus

esse praeclare demonstrat; sicut et B. Ambros. lib. vi.
Hexam. cap. 4 per \tn<nvi:<^tv quaindam, proponit
nobis caitem venaticuin av^XoytSofxevw in compito
muliifldo ; de quo prreclare disserunt et Fraiic. Val-
lesius I. V de SacraPhilosophia. Cl. Vossius in lib. de
Idololat.

Nam et dignoscunt invkem se vocibus; et, cum iras-
cuntur, edunt sonnm, In mss. 14 el 2 vei. eilil. Roin.
legilur, Nam et dianoscuntur ^ edunt sonum. Miiiiis
beiie. Sensus imperrectus.

Nobis,.. voces eorum,.. incondita... Rost. , Ven.
1471, 7i, utraqiie78. 93, 97, Pier., Parrh., Paris.,
incoguilaB ; ul Seqec. i de Ira, cap. 1, panmi expla-
nalw voces, BuN.

Quce se inteUigunt. Recte quce; nam de mutis ani-
malibiis loi|uilur. Verum error csl in 8 cdilis el li
mss. ul)i lcgihir quise inlcUigunt.

In omniaffectu. Edili sex effectu.

Aures demulcent. Id est, demittunt. Horat., Ub. ii,
Od. 15 :

lUis carmmious stnpens

Demiltit alras bei\ua cealicepi.

Aures. TimNniius.

Providentia fuluri. Et infra, provident in futurum.
Francius, fortc provid^uMfl... el prwvident,

Ingentem farris acervum, ctc. Virgilius hnc simili-
tudine laboraniium operas describit Georgic. priino ;

Populalque ingeatem (arris acervum :
Curculio, aique iaopi melueos formica seuectae.

Vide Horat. ad Mecoenalem, sat. i :

Sicut ,

Parvula nam exemplo esl magni formica laboris,
Ore Irahit quodcumque polesl, algue addil acervo
Quem siruit, huud igaara, ac aoa iiicauta fuluri.

Quid quod Salomon pigruin formicre exemplo ad ope-
ras excilat, Proverb., c, vi, ettrigesimu colligil eliain
indusiri£ animalium exempla. Caeierum de tormica-
rum iiiduslria i£sopi apologus est. De bujus naiura
coiisulendus est Plinius I. xi, c. Deest, ifilianiis, lib.
viii ; Ariatot., lib. i, Hist. Animaiium, cap. ll.liE-

TULEIUS.

Cum populant. Ex veiiistissimo et optimo ms. lie-
giu-Put. rcstilui cicmpopii/a«« , iiec aliterlegiiur apud

9r>

Patriam soiae, et c^tos iiovere penates,
Venturaeque byemis roemores, aestate laborem
Exporiuntur, et iu medium qusesita reponuut.

Longum est, si exequi velim, quai a singulis ge-
neribus animalitim fieri soleant humanae soleriiae si-
millima. Quod si liorum omnium , qtix adscribi ho-
mini solent, in mutis quoque deprehendilur simili-
tudo, apparet solain esse ro.ligionem, cujus in mutis
nec vestigium aliqitod, nec ulla suspicio inveniri po-
test. Religionis enim est propria justitia, quam nul-
lum aliud animal aitingii. Homo enim solus imperat ;
caetera sibi conciliata sunt. Jusiitiae auiem Dei cullus
adscribitiir ; quem qui non suscipit, hic a natura ho-
minis alienus, vitam pecudum sub humana specie vi-
vet. Cum vcro a caetcris animalibus hoc pene solo

FIRM. LACTANTIl
A

CAPUT vin.

De religione.

Dissolvitur autem re1igio,si credamus Epicuro illa

dicenti :

Omnis enim per se divum natura necesse est,
Immorlali sevo summa cum pace fruatur,
Seniola a nostris rcbus, sejunciaque lon^e/
Namprivata doloreomni. i>rivaia periclis,
Ipsa suispollens opibus, nihilindiga nostri,
Nec bene tro merilis capitur, nec tangilur ira.

Qunc cum dicit, utrum aliqiiem cultum Deo putat esse

tribuendnm, an evertit omnem religionem ? Si enim

Deus nibil cuiquam boni tribuit, si colentis obsequio

nullam gratiam rerert, quid tam vanum, Um stultum,

qiiam lempla sedificare, sacrificta facere, dona con-

ferre, rem fnmiliarem minuere, ut nihil assequamur?

diOeramus, quod soli omnium divinam vim potesta- b Atenim naturam excellentem honorari oporlet. Quis

lemque seniimus, in illis autem nullus sit intellectus
Dei : certe iliud fieri non potest, ut in hoc vel muta
plus sapiant, vel humana natura desipiat; cum homini
ob sapientiam el cuncta quce spirant, et omnis rerum
natura subjecta sii. Qiiare si ratio, si vis hoininls hoc
prxcellit et superat caeteras animantes, quod solus
notiiiani Dei capit , apparet religionem nullo modo
possedissolvi.

honos debert potest nihll curanti et ingrato ? An ali-
qua ratione obstricti esse possumus ei, qui nlhil ba-
beat commune nobiscum? cDeus, inquit Cicero, si
talis est, ut nulla gratia, nulla hominum charitate te-
neatur, valeat. Quid enim dicam, propitius sit ? esse
enim propitius poiest nemini.i Quid contemptius dici
potuit in Deum? Valeat, inquit; id est, abeat et recc-
dat, qiiando prodesse nuUi potest. Quod si negoiium

VARIORUM NOTiE.

Virgilium, iv iEneid., vs. 103 el Georgic. i, vs. 185,
populatf per archaismum, cum veteres et populo ac-
tive posuerini, observante Servio. Is. Noniiim cap.
7, n. 26. Ex Walchio.—- In caeteris Laciantii mss. et
editis est comportant. Aristotel., libro i de Hist. Ani«
malium, c. 1. Betul.

Ut apeg^ qnm patriam solw, elc. Georg. quarto, quo
libro apum regnum d<^scribit. Consule Piin., lib. ii
Naturalis Historiae, c. 5 ; Varron.,de Re rust., I. ni,
c. 16 ; Columellam, I. x a capite il usqiie ad fin.;
Palladium, 1. 1, c. 37, et I. vi, c. 8 ; Constantinum,
I. XV, capiiibiH aliqiiot ; Arist., de Nat. Animal.,
I. V, c. 21 et 22. et I. 9, c. 14. Lege ad haec oranino
Theodoreti, seniionem quintum, quo ex anini.irnim
iiidustria provideiitiain probal, sacrarum lilterarum
teslimoniis ubi(|ue in«(tructus. Id.

Longum est^ st exequi velim. Non ineleganter. Sic
Cicero, l.ii de Nat. deor., c. 6i : Longum esf... per-
sequi. Laclantiiis iteruni de Ira, c. li : Lonqum e$t
singulornm sententias persequi ; Epit., c, H: Longum
est recensere, Durf.

In mntis quoque. Ila legenduni esse osteiidunt om-
iies prope mss.et tcxliisipse. In4 inss. rcc. ct iu edi-
tis nmaniiensiiiin crrorc legitur multit,

Hetigionis enim est propria justilia. Addidi enim ex
niss. antiq. Caiich., I Coll). ei 5 Reg. iiecnon ex oin-
iitbus Tere iniprcssis. Quod meliiis colKrrcl.

Qnam nullum aliud animal attingit. Pleriqiie mss.
et S cdiii habeiit quas. — Umc ullimain lecliotiem ha-
liei Bunemnii., et exhtbet notam sequentem : — Qnm
nulium aliud animal attingit, Reciissiine el elegantis-
sime. Lib. in. c. il : Quce (immoitalitas) nec atind
animal, nec corpus attingit ; Kpil , c. 55 : Quiaet pe-
ctides attingil hoc duptex bonum? Ibid. Aiitcn : Sedltoc
bonum muta contingit. Cicero, I. i. de Nat. dcor.,
Labor Denm non nttiiigit ; lib. iii, de Naiur. deor.,
cap. 15 : Quorum Deum nihil altingit. BuN.

Homo enim sutus impertit... conciliata sunt. Non
quadrant, inquit Heumannus. Qiinre credo, glossema
hoc csse iiircrius adscriptum a qiiopinin ad haec verba :
HowinicnnctasHbjecta siin/.Geiiuiiium veru esse hunc
locum, liqiiido coiisiat ex Epit., c. 55, ubi dicit, so-
Iniu csse justitiam, quae nec sibi tantum conciliata iit^

necoccultn, sed foras tota promineat, etad benefacien'
dum prona sit, ut quamplurimis prosit. — Cmtera sibi
concitiata sunt. L. v, c. 17 : In omnibus enim videmus
animalibuSnquia sapientia carentyConciliatricem suiesse
Q naturam. Nocent aliis , ut tibi prosint. Cic, iii Fin.,
c. 5 : Simul atque nntum sit animal, ipsum sibi conci-
liari et commendari ad se conservandum ; lih. i de Nal.
deor., c. 27 f Son vides^ quam blanda conciliatrix^ et
quasi sui sit lem natura Illiid sibi conciliatnm esseyei
decies Seiiecn in una epist. 121 iuculcnvit. Box.

Vitnm pecndum vivet. Sic cuin quarlo casu vivere^
dixit Lnctanliits Divin. Institut., I. v, c. 8, et I. vn,
c. 2i. Iii 7 editis pro vivet legiiur vivit.

Jn illis... nullus intelleetus Dei. Vide not. ad c. 12:
Divinitatis intelleclus... quo differimus a belluis. Bon.

5i ratio^ si vis Itominis. Ila resiitiii cx omnibus
prope mss. et 8 vet. ediiis, mentis vis ac ratio^ apiid
Cicer. i <Ie Nat. deor. 25. Alii jus.

Nam primffa. Iiaqunmpliinmi luss. clSediti, acLu-
cretius ipse Scripti 9 roc. el sex impressi, jnmprivata.

Nil indiga nostri. Mss. d et 2 edit., nihii.

Niiiil cuiquam boni. Sic restitui ex mss. SBonon.,
3 Reg. iiiter quos est Regio-Put., 5 Colb., Bnliiz.,
Goih., Ultr., Lips., Em., Briin. et 5 edit. In mss.
D Cauc, i Colb., Pen., Clarom. est, niltit umquam cui-
quam boni; in rec. 3 Reg.,'l Colb., Canl. et iO cx-
cusis legilur, nihil unquam boni ; in \ Colb. pro boni,
est homini.

Sacrificia facere, dona conferre. II.tc 4 verba desi-
derantur in inss. 20 rec. ct in 3 ed. Roiu. Sunt au-
tem iii anliquissimis Rrgio-Put. 2 Bonon. aliisqtie
multis, et 12 editis.—Ttf mp/a asdipcare, sacrificia fa-
cere^ dona conferre, rem. Lact., I. vi, c. 25 : Apud is-
toSf qui nulio modo rationem divinitatis inteiligunt, do-
num est, quidquid auro argentoque fabrtcatur; item^
quidqidd purpuraet ::erico lexiiur : saerificium est vi-
ctima, et qumumque in ara cremaniur. Confer. I. vi,
c. i ; Epit., c. 58 inlcgro. Bun.

Cicero. Cic, I. i de Nat. deor. ad Hnem.

Quando prodesse. Ita ferc omnes inss. et ediii pro
quandoquidem, quod perperam substitiierunt scripli
sex et editi quntuor, seii pro quoniam, utapud Cicero-
iiem lib. ii Odfic cap. 58, et llb. v Episi. Faro. 20.

irr LIBGR DE IHA DEI. 9$

l^cus iicc liabet, nec exlitbet, ciir iioa crgo Jerinqii.i- A alienn quaesiio est : sed quia necessario tuciiilt, dcbct

miis, quoties lionjinum conscientiam fallere licebit,
ac leges publicas circumscribere ? Ubictimque nobis
hlendi occasio arriserit, consulamus rei, aurernmus
aliena, vel sine cruore, vcl etiam cum sangninc si
pneler leges nihil est ampliusquod colendum sii.

Hxc dum scntit Epicuriis, religionem funditus de-
let ; qtia sublata, confusio ac perlurbatio vitx seqiie-
tur. Quod st religio toUi non poiest, ui et sapientiam,
oa distamus a belluis, et jusiitiam retineamus,
qua communis viia sit tutior ; quomodo Religio ipsa
siDemciu teneriaut cuslodiri polcsl?Quod enim non
neluiiur, contemniiiir : quod contemnitur, uiique
non colitiir. Ita (it, ut religio, et inajesias, et
honor metu constet : metus autem non est, ubi nul-

quanivis breviter attingi.

CAPUT re.

De prouidenlia Dei, deque ienlentus ilii repugnanlibus,

Cum sententise pbilosopliorum prioris temporis de
provideniia consensissent, nec ulla esset dubitalio,
quin muiidus a Deo, et rationc esset instnictui, et ra-
tione regeretur : primus omniuro Protagoras ext tit
temporibus Socratis, qui sibi diceret non liquere,
uirum esset aliqua diviniias, necne. Quae dispuiatio
ejus adeo impia, et contra veritatem et religionein
judicata esi, ut et ipsum Atbenienses expulerint suis
finibus, etlibros ejus in concione, quibus bsc conti-
nebantur, exusserint, Decujus sententia non eslopus

lns irascitur. Sive igitur gratiam Deo, sive iram, sive B disputare, quia nihil certi pronuntiavit. Post hace

uiromquedelraxeris, religionem tolli necesseest, sine
qua viia hominum stultitia, scelere, immanitate com-
pletur. Multum enim refrsenat bomines conscientiay
si crcdamus nos in conspectu Dei vivere ; si non lan-
lom quae gerimus, videri desuper, sedetiam quae co-
gttamus, aut loquimur, audiri a Deo pulemus. Ateniin
prodest id creJere, ut quidam putant, non vcritatis
f ratb; sed uiilitatis ; quoniam leges conscientiam pu-
nire non possunt, nisi aliquis desuper terror impen-
deat ad cobibenda peccata. Falsa est igilur oinnis
religio etdiviniias nulla est. Sed a viris prudentibus
universa conficta sunt, quo rectius innocentiusque

Socrates, et audiior ejus Plalo, et qui de schola Pla-
tonis, tanquam rivuli diversasin paries proQuxerunt ;
sioici et peripatetici, in eadem fuere sententia, qua
priores.

Postea veroEpicurus Deum quidem essedixit,quia
necesse sil esse aliquid in mundo pr^stans, et exi-
mium, et bealum; providenliam tamen nullam: ita-
que mundum ipsuni nec ratione ulla, nec arte, nee
fabrica instructuin, sed naturnm reruin quibusdam
minutis seminibus et insecabtlibus conglobatam. Quo
quid repugiiantius dici possit, non video. Eienim si
esi Deus, utique providens est, ut Deus; nec aiiierei

Tivatur. Magnabaec, et a materia quaro proposuimus C potest divinilas attribui, nisi et praeterila tencat, et

YARIORUM mrjE.

AmsenU eontulanm rei. Hsec duo posurema verba
absunt a i5 mss. et ver. edit. Rom.

Quod coUndum nL Ita mss. pene omnes et veleres
editl. In 4 scrlptls rec. et ediiis mullis verenduin $it.
Utraque lectio bona.SBlss. rec. levissima mutaiione,
doUndum sit.

Senlit Epicurui. 2 Rcg. etedil. Rom. 1470, Senlit
LMcreiiui. Et quideni Epicuriecho est Lucreiiiis.

Sequetur. Ita cuncti mss., prxterS rec. in quibus cst
ut, in cdilis, iequilur.

Ut et iapientiam. Qaa di$tainu$ a belluii^ etjuititiaui,
Quatuor poslrenia vcrba clesideranlur in 20 mss. et 7
editis. — Qua distamut a belluii, et justniam. L. iii,
cap. 10 : et H mnxiine de Ira, cap. 11 : DiximuSy reli-
gione iublata^ neciapientiam teneri posse^ nec jmlitiam,
dum (tivinitatis intelleclui, quo differimui a belluii, in
homint solo repertatur ; qiiae verba nperie nosirum lo- D
cnm respiciunl. Bun.

Pion veriiatiigratia^ etc. Sic enim Nuinain, Scipio-
nem et alios religioneiii siinulassc Valerius exemplis
liocet. Betul. — Idquc ut inorosos populos tiinore
deonim .id legiim observnnliam ndigerent.

Sed ulHitarii. Regio-Pul. utitilati. Mss. 13, u/t7t-
tate.

Trrror impendeat. Ita omnes fcniie inss. el 6 ediii.
Scripti tres rec. ct 7. excusi inoiidose impendat. 2
Beg. rec. ct ed. Rom. U70, impediat. 1 Colberl. ror-
lor impendat.

Conficta iunt. Sic reposui cx cunciis penc inss. et3
editis. In 10 scriplis ci 12 iinprcssis legitur confecla
iunt. — Conficta sunl. Ul Arnobius I. vii: ReUgioni'
bui ariifex in comminiicendii Numa. Laclaiilius iinila-
tur Ciceron. I.i de Nat. dcor., cap. 5i: Quid ii, qui
dixerioH, totani de diii immortatibus opinionem fictam
gs$e ab homimbui iapientibui. Bun.

Quamvii breviter. Ita omnes prope mss. el 6 vetus*
liores editi, ac Cellar., Walch. In 3 rec. mss. et 10
impressis est, quam breviter.

Protagoroi, etc. Vide Laeriium. De Protagora dic-
tum est lib. i Inslitut. c. 2. Refertur eiiam ab Arno-
bio, lib. viii adversus Genies. Siniiles catalogi sunt
apud Cicer. de Nntura deorum primo; et inier eccle-
siasiicos scripiores.apuil Epipbanium in Epilome, apiid
Eusebiiim de Prxparat. Evangel. lib. xiv cap. l.lre-
nxus lib. it cap. 19. Anaxagoram aOcov nominat, nisi
lectio sii mendosa ; quod non pulo. Betuleius. — Ci^
cero lib. i de Nal. deor. c. 25 : Abderiiei Protagorai^
iopliiitei temporibui illii vet maximui, cumin prineipio
libri iic poiuiaet : De Divii neque ut iint, neque ut non
«i/il, habeo dicere ; Athenieniium juisu urbe atque agro
est exterminatui, libriqueejuiin concione combuili.

Temporibui Socratii. Teste Laertio, Qoruit Olyin-
piade lxxiv. Sed hanc librorum exustionem Euseb.
in Chronicis anno lertio Olyinpiadis lxxxiv poiiit, ci
floruit sane tum Socrates, eteum Socratis fuisse syii-
cbronon lesiatur etiam Plnloiiis Diaiogus, qui Prota-
gorx iiomine inscriptus fuit. Quanquam de lioc quxs-
tio est npud Macrob. lib. i Sat. cap. 1. Betuleius.

Et libroi ejui in concione^ eic. Vide quae supra di-
ximiis ad cap. 22 lib. i. Ex hoc loco corrigendus lo-
cus Minutii Felic. ubi nonnulli leguiit, teripta ejui de-
riserinty legendum, deuaerint. Patet hoc ex Lactant.
eliam ex Diogene Laert. qui de omni hac re disserit.
Yide et Ciceronem lib. i de Naiura deorum.

Et audilor ejui Plato. etc. Qiiam inconstanler au-
lem is derebus diviiiis disserueril,non modoYelleius
Epicureus aptid Ciceronem objicit, sed eliani Eu.sob.
dePraep. Evang.lib. xiii collatione scriptorum ipsius
diligenli evidenter demonstral. Bbtul.

Jmecabilibui, Atomis scilic^t,

0» FIRM. UCTANTII IM

prscsenlia sdat, et fulura prospicial. Cum igilurpro- CAPUT X*

De Mundi orla et rerum naiura , et Dei pr$videniia.

Uui nohini divina providentia facium esse munduai,

videntiam suslulit, ciiaro Deum negavii esse. Cum
auiem Deum esse professus esi, et provideniiam si-
mul esse concessii. AUenimenim sine aliero nec essc
prorsuSy nec intelligi poiest. Yerum iis posiea tem-
poribus, quibus jam pbilosophia defloruerat, eiliiit
Meliusquidam Diagoras,qui nuilumesse omniiio Deum
diceret» ob eainqve senientiaro nominaius est ofdioc ;
item Cyren^Bus Tbeodorus : ambo quia nibil povi po-
lerant reperire, omnibua jum diciis et inventis, ma-
iuerunt telconira veritatem id negare, in quo priores
universi sine ambiguiiaie oonsenserant. li suot, qui
tot ssculis, tatingeniis assertam atquederensam pro-
videnttamcaiuainiaiisuiit. Quid ergo? uirumne istoa
minuios ctinertes pbiloaopbos ratione, an vero auo-
toritate pr^siantium virorum rerellemus?.an potiua

aut priiicipiis inter se temere coeuntibus dicunt esse
concretum, aut rcpente natura exiitisse; naturam
vcro (ut Straton) liabere in se vim gignendi et mi-
nueiidi : sed eam nec sensum habere ullum , nec (!•
guram, ut ioieUigamus, omnia quasi sua sponte csse
gcnerala, nullo ariidce, necauctore. Utrumque va-
imm et impossil>iie. Sed hoc evenit ignorantibus ve*
ritatera , ut quidvis potius excogitent » quam id sen-
tlant quod raiio deposcit. Primum minuta illa semiiia^
quorum concursu rortuito totum coiisse mtmdum lo«
quuniur, uhi ai^i unde sint, quxro. Quis illa vidit
unquam? quis sensit? quis audlvii? Ansolus Leucip*

utroque) Sed properaudum est, ne kuigios a materia ^ pus oculos babuit? ^olus mentero ? qui profeclo aolus
divagetur oratio. omnium caacus et excors fuit » qui ea loquereiur»

VARIOROM NOTJE.

Cum aulem Deum $m prof^uu^ e$t. Addilum autem
GX omnibus mss. e^ muUis editis, quod in Cicleris d^-
erat. Ms. 1 Bon. aiiliq. legit confeitus ett,

Defioruerat, etc. Diagoras tnmen ab Eusebio ea-
dti(m Oiympiade ponitur, qua Pratagoram supra a
Laeriio posiium esse diximus, id esi li(xiv. Theodo-
rus auiein Olympiade cxviii, cum Epicurus vix pau-
cis annls anliquior fnerii. Nam Laertius ejus obitum
iii Olympiade cvii posuit : quanqiiam Eusobius tum
Olyiiip. cxviu Ooruisse rcferat. Betoleids.

Meliut quidam Diagoras. Melius a patria , sicut in-
fr;i Cyrenxus Theodorus. Mss. 1 Reg. antiq. habet
jEtlius; i Bonon. aniiquior, et 8 alii ac 2 vet. ed.
Rom., Alius; Regio-Put., 1 aL Reg., t Colberl.,
Goth., Navar., Gat., Marm., Uitr., Pen., Bruii.,
jElius; ms. Tornesianus et ed. Genev. Melius, quod
existimoviiiose a librario scripiuin pro Meiius^ sicui
vocatur a Ciceronc , lib. i , de Nat. deor. Ms. fialuz.
et 15 exctisi , Exhiiit Athenis quidani Dkigeras, Nec
contemiienda haec lectio : Suidas enim ad v. DiagO"
ras «refert Diagoram post cnpiam Melum (uiide Metius
dictus esi) secessisse Atlienas. Mss. 1 Reg. rec, Oa'
rom., 1 Sorboii., 5 Colb. legunt Extitit Atheus qui-
dam et Diagoras^ nisi quod particnla et a duobus prio-
rihiis abest. Coeterum de hoc Diagora vide qnse no-
taia sunt ad initiiim , cnp. % , lib. i Divin. Instiiut.
— Athenis quidmn Diagoras, Yulgata est leciio pene
omniiim librorum , a qua discedere non ausus sum.
P. lamen babet, JSliusquidam Diagoras, et B., alius
quidain , unde quis suspicari possil legcndum esse :
Metius qwdam biagoras ; iiam Melium quidem vocat
eum Cicero iniiio i de Nai. Deor. ubi hxc ipsa per-
traciat; Ptutarch. i Placitor., cap. 7; Sexl. Empy-
ric. ;PyrrhoVi., iiypoiyp. lib. iii, c. 24; Arnob. iv,
Miniicius et alii. Qiiod autem Laciaiiiius, ei nosira-
tiuin alii permulti Diagoram, Theodoruin ei cttteros,
de quibus etium lib. i , institut., cap. % , «dcav^, boe
est absiiae Deo cognominent, videndmn est, ne lorte
a chrisiiania eiiam in eosdem bunos ac doctos vbros
veius ethnicorum calumnia importeiur; cuio enim
hi deurum maliiludinem toique roonstra aique por-
teuia , qua siulia colebai gemilitas , irriderent , po-
laii smU £6coc, el nuilum omnine deum credidisse,
quod queriuir quidem certe ac miratur el Clemens
Alexandriuus. I&eos.

Cgrenasus Theodorus, Meruit et bic tov oOsqu epi-
thetun, eodeiii Epiphanio leste. Et sic legendiim cen*
«eo in CUroaicis Eusebii^ uhi Theodorus Athenteus le-
gitur; nec mihi lem^ra refraganiur. Augustinus con-
tra litteras Peiiliani Donaiistae libro secundo putat ,
in bunc Tbeodoram esse dictum hoc Psahni : Dixit

siuUus , quf4 aoo eat Deus. Bbiul.

Matuerunt vel contra veritatem. Vel , quod bic est
pro etiam^ Gallice mime^ abesta 10 mss. totidemque
editis.

id negare, Mss. % Bonon., 1 Reg. rec., % Col^.,
Tax., Baluz., id denegare.

Qui tot smcutist tot ingeniis. H;rc leclio 4 vet. edi-
torum , et omnium mss. est , praeter t Reff. rec. ir
quo , ui et m iS odiiis, est smcuUs et ingentig. -^Tol
SfBcuUs^ totingeniis. Tot sascutis sumo in auferendi, at
tot iii^eniit daiidi casu, pro alo( ingeniis. L. iv, cap. St :
^ol ingeniis totque temporibus summo studio et labore
q quceuta sapientia.Efiii.t cap. 40, in fin. dixit, verita*
tem tot ingeniis , tot cetatibus requisitam. Bun.

Aueloritate prasstantium. Hi erant maximarum sec-
tarum principes^ quos infra adducit anle capitis 10
finem , et cap. U. Mss. 12 cum edit. Rom., 1470,
legunt veriUiU , alter virtute.

Utroque. ha ms6. et ediii. Franciae foHc legendom
ptifai , utraque.

Divagetur. Iia mss. prope omnes cum 7 editis ; in
caBterisvulgatisestiifiMi^eitnr; ini Reg. rec. evageUir;
in i Colb. et Clarom. a prima maitu diriaatuf.

Siraton. Straton Lampsacenus, ArcesHat Alios, au-
ditor Theophrasti, fuil prxceptor Piolemaei Philadel-
phi : vir acri ingenio, qui cum maxime necessariam
philosopbi;e partem, qiiae posiia esi in viriule et in
nioribus, reli(|uisset, totum se ad iiiveaiigaiioiiem na«
turoe contidit; unde Physici cognomcHlum assecu-
lus est. Floruit Olymp. i^. Ejus vitam scribil Laert.
libro V. Mulia biijiis meniio passim fii apud Cicero-
H nenii, unde etiam hsc transcripia suni ; b£C enim fere
^ nd verbum leguiitur in primo libro de Natura deorui».
Betoleius.— Vide cumdem Ciceronem iii LucuUo ad
(Inein.

Yim gignendi et minuendi. Pleniiis Cicero, I. i , de
Nat. peorum, cap. 15: Necaudiendus... Siralo, m iftii
Physicus appellatur, qui onmem vim divinam in na-
tnra sitam esse centet , qwB causas gignendi , augendi ,
minuendi habeat : sed careat omni sentu et figura. BuN.

Coficurstt forluito. Abesi fortuito a 15 niss. et a 2
vet. edit. Rom. Sed est in aliis, apud eiirodem Lac-
laiiiiuin , Epiiom., cap. 56 et apud Ciceronem, iib. i
de N.it. deor., cap. i4 > seu n. 66.

7'o(ttm coiitte mundum. Bene , ut patei ex praBce*
dentibus et sequeniibus. In 11 sci iptis et ed. le. ce-
hatisu. Bona utraque lectio.

>tii totus Leu^ppus ocutos habmt? Francius,

Oculos an, Pari, solos babes?
Licet Laertius in Leocippo nuHam de atomis mentio^

iOi LtBER UB

qm Q^ ^t <iui«4U9m 4aUrarQ , neo dorinions A
pq^i «omiu^e.

Qa»tiior «leqvaalU eanMitre mm pbilQspiilu fe«
tere« dUseretant ; ille Rotuit, q« alieuis veeUgiii vi^
dercMir iasi«|er^ Se4 ipiorum eiemenlorum alia yof
loit esse primQrUiat qu» nec viduri possinl, nee
taogi , nec ulla corporis parte sentiri* Taoi minuia
sonti inquil,ut miiU sil acies (erri tam subiilia,
qua secari ac dividi pos&ioi, unde iUis nomen iupo*
^ii atomoruoi. Sed occnrrebat ei, quod ai una esset
omQibus eademque natura » non possenl res efficere
diversas, taa^ varieute, quaulam videmus inesse
mundo. Diiit ergo, (acvia esse, el aspera, et rotund^,
et angulata , et bamata. Quanto pnelius fuerat tacere,
quam in usus tam p^iserabiles , tain tnanes , liabere
luigiiam : et quidem v^reor, ne non roinus delirare 3
videatur, qui h^PC put^ refellenda. Bespoudeamus
laroen velut aliquid dieenti. St lenia lunt et rotunda,
otiqae iion possunt invicem se apprehendere, ul aii-
quod corpus elficianl ; ut si quis piilium velit in unam
coagmentation^m constriQgere , l^piludo ipsa grauo-
nuo in massam coire nonsinat. Siaspcraetangu^
hu sunt, et bam^ta, ut ppssint coiiafurere; dividua
ergQ el aecitbilia simt : Mmos enim Qecosse ^t ei
angulos eminere, ut possini amputari.

ihA DEi. m

Itaque quod ampulari ac divelli potest , ei videri
poterit et teneri. c Haec, inqiiit, per inane irrcquie*
tis motibus voliiant , et huc , atque illuc (eruniur,
sieut pulveris roiiiulias videmus in sole , cum per
fenestram radtos ae lumen iiiiiniserit. Bx bls arbores
ei berbaB, et fruges omnes oriuntur : ex his anima*
lia etaqua, ignis et universa gignuntur, etrursus iri
eadem resolvuntur. > Ferri hoc poiest , quam diu de
rebtts parvis agitur. Ex his etram mundus ipse con-
cretus est. Implevit numerum perfect» insaniae;
nihil videlur uUeriua dici posse : sed invenlt laiuen
ille quod adderet. f Quoniam est omne, inquit, infi-
nitum, nec poiest quidquam vacare; necesse esl
ergo innumerabiles esse mundos. i Qnae tania vis
fiierat atomorum, ut nioles tam inaesiimabiles ex lam
miiiuiis conglobarentur ? Ac primum requiro, qux
sii istorum seminum, vel ratia, vel orige. Si eniin
ex illis sunt omnia , ipsa igilur unde esse dicemiis?
quae nalura tantam copiam ad efficiendos innumera*
biles mundos subministrabit? Sedconcedamus, ut
impune de muiidis deliraverit : de hoc loquamur, in
quo sumus , et quem videmus. Aii , omnia ex indi-
vldujs eorpuseulis fleri.

Si koe Ua e»set , nulkt res unqnam sui generis se-
Nsine iodigeret. Sine ovis alites nascerentur, ac ova

VARIORUM NOTiE.

nefnfociat, etPlptarcbuseosad Democriium aticiorenn
referat, Arist. lamen in primo riig Ts^tifriug Deiiio-^
entom ei LeueipfMim plerumque in hee dogniate coih *
iungit. Atque Uem GiiierQ it) pfimo de ^atura deorum :
Isia eniin flagitia Democrili, sive etiatn apte Lencippi ;
esse corpuscula qu:cdam la^via, alia aspera, roluiida
alia, pariim auteui angnlata, et qnaedam pyrainidaia,
curvata quaedam , el qiiasi adiinca : ex h\^ eftictum
esse coeium atque terras, pulla pogen^^ naiura i se4
concursu quodain fnrtuito. Hoc deinde ilogma Gpicu-
rus etiam ami^us esl : sicui Hibil in Pbysicis Epi-
curi fuit, quod non habuerit a Democrilo. Quanquam,
ot in i , de Fiiiibus idem Cicero scribit, quue liemo-
ertti Cpicurus eorrigere vull, ea depravare videalur.
Ita Democriti atomi (polum ex xtcrno temppre ha-
beni, blpiciirei decliiiationein. Cujus differenli^ eiiam
Augiistinus meminit, ubi de iiianibus el inpiilibus

Sliixsiionibus scribit. Betol. — Vide lib. iii piv.
itstitiit., eap.^17. — An sel^s Leuctppus. (Jicero de
hoc, lib. I de Natura deof., cap. ^, iradidil :
Skq flagUia Democrili , %tve etiam ante Leucippi , etse
e^rfwcnh qumdam kevia , alia aspera , rotunda alia ,
parlim aulem angulata^ curvata qucedam^ ei quasi qdun' J^
9a; ex kis effectum eue eoBlum atque lerram, nuliq co*
genle natura , sed cgncursu quodam forluito, Cell.

PosHt somniare. Iia reposui ei 5 vet. edd. et om-
nibits mss. prster \ Polbert* cm est ut i% editis,
possil.

Qiietifor i/etiMiiiis , ete. Nan quidem omnes philo-
sophi iii hoc consMiuot. Empeiiticles et Anasagoras
pruiM (uerunt, qui qualuor elementa asseruorunt :
qui umen illi eimslaai el soJvuBtur eoncordia ei dis-
cordia. Quod Aristoielis leprebeQsioiiem non ev iiat,
qui el ipse quiutam esseKtiam Covet. Betolbivs.

Lavia e$u ei asp«va , etc. Baa Sttot particulae ear*
lieian».

Et MguiatB , «1 kamata, Abest et angulaia a recan-
tioribiis mss. 4 reg., i Colb., Coth., Lips.. Marm.,
I Sorbon., Clarem. et firun. Sed adesse debet, u^
l egen t l moxpatebit.-r^( roluniic^, et angulata,et
^ ._ n — -^^quiji 1451 magjs conveniunt cum se-

qMeiUih^s , nbi Um quinqne lepetuntur : Si keim et
rotan(ia , asjiera , ^l qnguWQ , ei ibauKUq 9unt, Herum
Epit., cap. 56. Si hamaia et angulala, ergo secabilia
HM$, Noster habet a Cicerone , lib. i de Nat. deor.,
cap. M : «f «e corj^u^eula quwdam iauta , alta aspera ,
rotundaalia, partim autem angulata, hamata, Uvu.

Aliquid dicenli, Mss. 12 rec. et edit. Rom. 1470 ,
atiaua dicenti,

Lema 9uni et rolmuh. Hss. 5 Reg., 4 Colb. el edi-
ti levia , aiate.

Lenitudo ipsa granorum. SiC a me reslitutun^ ex
mss. fere ompibus et vct. edit. Rom., Scripti 4 rec.
cunciiiiiie peiie impressi , leviiudo,

Si aspera ei angulata sunt et hamata, etc. Ita mss.
vcterriini ^ Bonon. et Regto-Put. MVi 12 ^i 2 edd.
additnl, inqHit ; et cum eis alieri 8 scripti et impressi
10 expuiieto »i.

Uamos enim... et angulos, Sie resiilui in quarlo
casu ex miiliis antiauiuribas ^t melioribus mss. ei
edit. vet. Rom. nc Cellar. Iii cxieris iinpressis ei 5
scripiis rec. csl hamis.,. et angulis,
Pulveris minutiaSf I^ss. 7, mica».
Perfectm insanias. Mss. 6 perteclce; 1 al., protectcs,
Pfihil videtur utlerius dici posse, Reptins, utpiilo,
OK 2 mss. Bonon., 1 Reg., % Colberi. Baliiz. quam
adjici caeterorum ; nam cum vcrbo adjici imitile esset
ulterius.

Quod adderet, Sic reposui ex mss. In e()itis est
quid,

Vacare, Id esi , vacuum esse. Francius. ^.

ImumerabUes eise mundos, B<^o^f xoo-fAQu^ Phiioni,
pcTrii/sov; LaerUQ et Plul., xoa/iov aTrcipov Cpiplianio ,
Deiiioeritici munai proverbio locum lecere. Plut. in
Placiiis libro u, cnp. 1 Democritus, Epicurns, eoruni-
qpe discipulus Metrodurus , iiinitiiicrabiles in inflnito
mundos per omnem ejus coinplexum in immensum
exspatiantem dii^erunt. P^TULEiiJS.

Ac primum requiro. Mss. 8 : At prtuuMn r^inVa.

Utorum sminum pel ro/io , vel origo , etc. Ta;
^T^Aouf eiiam Yirgilius et l>ucreiius semina nomina^
runt ; Lucret. non longe ab inilio libri primi.

105 ' FIRM. LAGTANTII 104

sine parlo , item caeten viventia sinc cbilu : arbores, A Omitto silicem ac rerrom. Orbem vitreum plenuro

ei qu» gignuDtur e terra , propria semina non habe-
rentr quae iios quotidie traciamus, et serimus.
Cur ex frumento seges nasciiur, et rursus ex segeie
frumentum? Deiiiquesi alomorum coitio et conglo«
baiio erUcerel omnia , iii aere universa concresce-
rcnt; si quidem per inane atomi volilant : cur sine
terra , sine radicibus , sine bumore , sine semine ,
noii berba , non arbor, non fruges oriri augerique
possunt? Unde apparet, nihil ex atomis fieri ; quan-
doquidem unaquxque res habet propriam certamque
nnturam, suumseinen, suam legem ab exordio da«
lam. Demque Lucretius, quasi oblilus alomorum,
quas asserebat, ut redargueret eos, qui dicunt ex
nibilo lieri omnia, his argumentis usus est, quae
contra ipsum Talerent. Sic enim dixil :

Nam 81 de Dihilo flereDt, ex omnibu rebus
Omne genus Dasci possel nil semiDe egeret.

liem postea ,

Nil igitur fleri de Dilo posse fateDdom esl

Semioe quaodo opus esl rebus, quo quaeque creai»

Aeris in teueras possiDt proferrier auras.

Qiiis bunc. putet babuisse cerebrum , cum haec dice-
ret, ncc videret sibi esse contraria? Nihil enim per
alomos fieri exinde apparet , quod semen cujusque
rei certom est ; nisi forte et ignis, et aquse naiuram
ex aiomis esse credemus. Quid , quod durissimi ri-
goris materiae, si ictu vehementiore coilidaniur, ignis
cxculitur ? Nom in ferro aot silice alomi latent ? Quis
iiiclusit ? aut cur sua sponte nonemicani; aut qiio-

aquae si tenueris in sole , de lumine , quod ab aqua
refulget, ignis accenditur etiam in durissimo frigore.
Num etiam in aqua ignem esse credendum est ? aiqiii
de sole ignis ne aesiate quidem accendi potest. Si
cera: inlialaveris , vei si vapor levis aiiquid atligerit ,
aut crusiam marmoris, aut laminam , paulatim per
minuiissimos rores aqiia concrescit. Ilem de baliiu
terra; aut maris nebula existit : qus aut dispersa hu-
mefacit quidquid texerit; aut collecla, in arduos
montes in sublime vento rapta , stipatur in nubem ,
atque imbres maxiinos dejicit. Ubi ergo dicimus ii-
quores natos esse ? Num in vapore? Num in halitn?
Num in vento ? Atqui nihil potest consistere in eo ,
quod nec taiigilur, nec videtur. A}uid ego de anima-
B libus ioquar, in quorum corporibus nihil sine ratio-
ne, sine ordiiie, sine utilitate, sine specie flgura*
tum videmus ; adeout solertissima , et diligentissima
omnium partiutn membrorumque descriptio , casura
ac forlunam repellat. Sed putemus artus et ossa et
nervos et sanguinem de atomis posse concrescere.
Quid sensus , cogitatio , memoria , mens, ingeniom,
quibus seminibus coagmentari possunt? minutissimis,
inquit. Sunt ergo alia roajora. Quomodo igitur inse-
cabilia?

Deinde , si ex invisibiiibus sunt , quae non viden-

tur , consequens est , ut ex visibilibus sinl , quae vi-

dentur; cur igitur nema videt? Sed sive invisibilia

^quae sunt in liomine consideret , sive tractabilia , qus

veniuni sub aspectum , ratione ulraque constare quis
iiiodo semina ignis in materia frigidissima permanere ^ non videt? Quomodo ergo sinc ratione coeuntia pos-
potuerunt? sunt aliquid efficere rationale? Videmus enim nihil

VARIORUM NOTiE.

annuerent , excudUur, ul Yirg. i Mn. 174 :

Nonherba. Sicreposui ex mss. et editis vet. Rom.
Gymnic. , Cellar. In caeteris editis legitur, non
herbw.

Augeriqne possunL Mss. U et 15 edd., aut genera-
ri possunL

Fieri de nilo. Lips. 2, Reiinm., Rost., Ven.
U71 denuUo, Bonon., Goth., Ven. utraque 1478,
Betul., Tiirii., Walcli., fieri de nihilo posteriusrepu-
giiat versui ; prius de nuUo Lucretii mori , qiii liben-
tor niliilum in nilum contrahit , exempli gratia ,

Ad nilum quaeque reverti ;

£t vers. 674 :

Ne tibi res redeaDl ad Dilom fuDditus omues.

Fatendum est, Mss. 2 Bonon. , 1 Rcg., rec. , 5 Col-
bert., Pen., Glarom., putandum e$t. 1 Sorbon. ,
sriendnmest.

Quis hunc putet habuiue cerebrum ? Sic ex mss.
fere omnibiis resiitui; in 4 rec. ct in editis legitur
putat. Babuisse eerebrum, id est rationem et sanam
nicntem ; nam veteres in ccrebro dixerunt aiiimi
essc sedem. Glc. Tuscul. i , cap. 9. — Habuisse cere-
brum, Eleganler, ut Pha*drus de Larva lib. i , 7 ,
^ : quanla speaes, inquit, cerebrum non habet, Ubi
vide Bunemannum in novo commeiitario. Ilerum
Lacl. epit. cap. 54 : Homines inanis cerebri ; de Opif.
cap. 16 : Alii udem ejus (mentis) m cerebro essc
dixerunt. Bun.

Crec/f mtfs. 1 Golbert., credim»s;l aL Golbert et
Driin., credamus.

Igms excutitur. Sic omnes scripli editique , pncter
\en. primam 1478, excutiturf prave. Mallein , si libri

Ac primum siUds scintilbm excudit Achates.

BUN.

Orbem vitreum^ etc. Hsec cristalli nalura est , quae
nibil aliud est , quam aqua in lapidis duritiem frigorc
et veiustate congelata. Vide Marbodaeum cuin siiis
commentaloribus. De ignis naiura Theophrasti liber
extat. Sunl similes ignis eiiciendi rationes apud
Plin. et Lucreiium ipsum , atque etiam apud Senc-
cam in Natural. qu^st. Betul.

Credendum est, Mss. 5, credcnt,

Atqui de sole ignis, etc. Hallucinatur Lactantius ;
j. experientia contrarium testatur.
^ Cerw inhalaveris, Mss. i, Reg. rec, 3 Golbert. et
Baluz., Si ceroB in alveariis,

Vaporlevis, Mss. Goih, Jems ; 1 Bonon. aiitiq., lene,

Aut maris. Mss. G et maris,

Quid ego. Sic legendum ex vet. mss. 1 Bonon.,
Gauc. G;eteri et edd. habent ergo ; Brun., igiiur.

Deinde, Ita reposui ex omnibus mss. prxter 3 rec.
in quibus est Denique, ut in editis.

Si ex invisibilibus sunt , quw non vidi:nlur, nemo vi-
det ? Sic legeiidum ex titroqiie Bonon., 3 Golbert.,
Baluz. et Tax., non ut alii, si ex invisibilibus $unt ,
quc3 videntur, curigilur nemo videt ? Utilur argumeiito
a contrariis : si ea quae non videntur, manant a cor-
poribus invisibilibus ; ergo quae videntur, prodcunt
ex visibilibus ; ea igitur cur noii videntur ? Isjsus.

Consideret, Mss. 7 consideres.

Tractabilia.Msi. 16tnterquosestRe^io-Put. babent
tactibilia ; Bonon. antiq., taclilia; 2Golb., tactabilia;
9Reg. rec. et ed. Rom. 1470, intactibiUa; al. ed,

it&

LIBER DE IRA DEf.

106

esse iii omni mundo, quod non habeat in se maximam A tione de confu&o acervo se atomi congregaveriint , ut

roirabileiiique raiionem. Quje , qiiia supra iMMninis
sensum ei ingeuium cst « ciii reciius , quam divinas
fM^oTidciitiae tribuenda est? An simulacrum hoininis
ei slatuam raiio et ars Ongit ; ipsum hominem de
frustis teniere concurrentihus fieri putabiiniis? Et
quid simile veritatis in ncto , cuni suniinum et ex •
ccileos ariiflcium nihil aliud , nisi umbrain et exlre-
na corporis lineamenta possit imiiari? Num potuil
humana solertia dare operl suo aut motuni aliquem,
aut sensum ? Omitto usum videndi , audiendi « odo-
randi , cxterorumque membrorum » vcl apparentium,
vel btentium , roirabiles utiliiates. Quis artifex po-
tuit , aut cor homiiiis, aut vocem» aut ipsam rnbri-
care sapieniiam ? Quisquamne igitur sanus existimal ,

ex aliis inrerius terra conglobaretur, ccelum desuper
tendereiur, tanU siderum varieute dislinctiim, ut
nibil unquam excogitari possitom«tlttS?TaiiU ergo
qui videat et talia , potest exislimare nullo efrcctat
esseconsilio, nulla providentia, nulla raiione diviua ;
sed ei atomis subtllibus , exiguis concreta esse UiiU
miracula ? Noniie prodigio simile esl aut nalum csie
hoiiiineni, qui haecdiceret, aut exiitisse , qui crede-'
rct ? ut Democrituin , qui auditor ejus fuit , vel Epi*
curum , in quem vanius omnis de Leucippi font^
profluxit. At eniin ( sicut alii dicunt) natura muiidut
effccius est , qii» sensu et figura caret. lioc vera
multo est absurdius. Si natura mundum fecit , consU
li'» ct ratione fecerit, necesse est ; is enim facit ali»

quod bomo ratione et coiisilio facere noii possit , id B quid , qui aut volunUtem faciendi babet , aut scica-

concursu alomorum passim cohaerentium perfici po-
tuisse? Vides in qux deliramenla inciderint , dum
nolunt effeciionem curamque rerum Deo darc.

Concedamus lamen his , ut ex atoinis fiant q\m
terrenasuiit : num eiiam coBlestia? Deos aiuiit iucor-
ruptos» aeternos , beatos esse ; solisque dant immu-
nitatem , ne coiicursu alomorum concretl esse vi-
deantur. Sl enim dii quoqiie ex illis constitissent ,
dissipabiles fierent, seminibiis aliquando resolutis,
aiqne in naiuram suam revertentibus. Ergo si est
aliquid , quod aiomi non effecerint , cur non cxtera
eodem modo intelligamus ? Sed, quaero , aiitequam
manduin primordia isu generarent, cur sibi dii ha-
biucoliim non aedificaverint? Videlicet uisi atomi

tiam. Si caret sensu ac figura , quomodo potesi ab
ea fieri , quod et sensum babeat et figuram ? nisi forto
quis arbitretur, animalium fabricam Um subtilem a
non seiitiente formari aiiimarique potuisse ; aut isum
coeli speciem , lam providenter ad utiliutes viventiuni
ienipera>.ani , nescio quo casu , sine conditore, sine
ariifice, subito exlitisse.

c Si quid est, inquit Ghryslppus, quod efficiat ea»
qux liomo, licot ratioiic sit pr.-cditus , facere noii
possit, id pr.>fecto est majiis, et foriius, et sapien*
tius homine. i llo:i>o autein iion poiest facere coeles*
tia ; ergo illud , quod hx*c efficict vel effccerit , su*
perat hominem arie, consiiio, prudentia, poteslate.
Quis igiiurpoiest esse, nisi Deus? Natura vero.

coiissent , coeliimque fccisscDt , adliuc dii per me- C quani veluti matrem csse rerum pnUnt, si inentem
dium iuane penderent. Quo igitur consilio, ()ua ra- non habet, nihilefficiel unquam , nihil molietur. Ubi

VARIORUM NOTiE.

Rom. 1474, mtactabitia ; aUern Rom. 1468 cum c^e-
teris Impressis ac icriptis tractabilia^ ut iii lextu.
Undeiiqiiet, sicut ex variis lectionibus aliis , tres
Komanas editiones a se invicem diversas. Sed et
ahbt kBgimtis apud Laclantium lib. v Divin. Instilut.,
eap. 22, ocutis nmnuque tractalfite ; ubi vide Nol. ad
Ub. de Opificio, cap. 1 manu et oculii contrectare.

hxttema corpori$ lineamenta, Lond., Reg., Reimm.
etoouies lihri, extrema, Recie ergo ex hoc loco
D. Boubier monet adversus Davisiutn ; etiam in Ci-
ceroiie lib. i de Nat. Deor., cap. 44 : Lineamenta
iuntaxat extremit servandum esse. Pari modo Lact.
iib. ▼, eap. 2 . Uneamenta et summam figuram dixit,

BuN.

Omitto. Ms. I B<in. antiq., Mitto. Pro usumtidendi^
in edii. Venet. Trid. Florent. est sensum videndi^
male. rooi enim vox sentum praecessit.

Efee^onem. Rara vox, qiix* taineii reperilur apud
Ciceronem, lib. ii de Finibus, cap. 45, et lib. lu, cap.
24, artis elfeetio.

^ enim dii quoque ex iltis eonslilissenl. Sic restitui
ex qoaropluriinis niss. inter qiios sunt aiiliquissiini
1 Bonon. et Rr^.-Put. In 6 scriptis ei editls legilur,
dios quoque ex ilUs constituissent; in 3 Reg. rec., Cla-
rom.» ed. Rom. 1470, deos... constituisset.

DimpeMtes. Ilaecvox vlxoccurrit apud alios scrip-
tores : nibilominos exiat apud Ciceronem, lib. ui de
Natura deor., cap. 12 : ker natura cedem est maxime
HdimpabUis.

Reuertentibus. Mss. 2 Bon., Tax., i Cnlb., recur-
riuHbus.

Primordiaista generarent» 1 Bonon. antiq. generas'

Patrol. VII.

Non cedificaverint. Mss. 7 et 4 cditt , non eedi/ica»
verunt. — Quan^o curnon... cBdificaverint. Rost., Ven.
1471-1515, et Paris., Quanro... cur non asdificarerunt.
Haud niale, judice lleumanno, qui nec prius L.actan*
tio indigiium ex supradiciis censet. Mihi priits solum
Lnct. digtiuni videtur, «lui , ubi iion corruptus, sem-
per post ^ri^ro ctir, conjuiictivuin ponit. Sic lib. n»
cap. 4, reslitui : Qamro cur illi.... Sacrilegia non
vindicaverint ; lib. iii , cap. 15 : Solent quwrere ,
ciir... reperiantur. Cicero, lih. i de N.it. deor., cap.
9 : Sciscilor, cur mundi (edificutores repente extiie»
rint.,,. qwero^ cur Proncea vestra cessaverit; de Fato,
cap. 8 : Qucero,... cur non possint, Bun.
D Terra conglobaretur. lia inss. aniiquiores et poiiores
Boiion., Regio-Put. aliii|ue, ct cd. Is. At scripti
li rec. et edili terrte conglobarentur.

SubtHibus exiguis. Legitur vero subiilius exigms
apud Buneman./mque hauc voceni nolaiii sequenietn
habet.— Subtilius exiguis. Belul., Turii., 1587-1615,
Gcnev. t6'i0, Walcli., Subiilitfus et exiguis. Lond.,
Reg , €l Gotb., SHblilibus exigiiis. Frequentcr itsi
Ariiobius , frequentius Miniicius , ac vix seinel atqiie
iterum ita Laciantius. Ita Goib. minoray /iitimlta, ubi
plures, minora ei humilia : unde secuius sum Lond.
et Goth membranas : Sti6li/tii« exiguis, pro subtiHssi''
mis^ minutissimis. Bon.

Tam subtilem , Mss. 6 et 2 edd. addunt tamque
mrabitem ; Oiuc. et 9 editi , tam subtiliier a non «en-
tiente natura formari.

Si mentem non habet. Cicefo de Nai. dcor., ii , dl-
versas dc nalura seiiicniias seu dcfiniliones dcscri-
bit : unain eorum , qui naiuram cen:>ent viin quam-
daui siiio ratione cienteiii moius in corporibu^

FIRM. LACTANTII

c«im non esi cogitaiio, nec motus cst ullus, nec A Sl vero in hu|iifi mundi (ut Ita dixerim ) repo-

efflcacia. 5i autem conailio utiiur ad incipiendnm
aliquid, ratioiie ad dt8fK>nendam , arte ad efficien-
dNro, virtute ad conaummandmn , potestate ad re-
0endum et continendum ; cur natura potius quam
Deus nominetur? Aut ei concnrsus atomonim , vel
CiTens menie naturi, ea, qax vidcmus, effecit,
quero cur facere c€H«im potuerit , urbem ant do«
Hiuro non potuerii? cur montes marmoris fecerit,
eolumnas et simulacra non fecerit? Atqui non de-
buerant atomi etiam ad hsec efficienda concurrere ;
aiquidem nirilam positionem relinquunt , quam non
experiantur. Nam de natura , quae meniem non ha-
beat , non est mtrandum , quod hacc facere oblita sit.
Quid ergo est? Uti<|ue Deus, cum inchnaret hoc opus

blica nulla providentia est , qusp regat , nullus Deus»
qui administrei , nec omnino sensus ullus in hac re«
rum naiura pollet ; unde igitur mens humana tam
solers , tnm inielligens orta esse credetur? Si enim
cofpus hominis ex bumo fictum est , unde homo no*
men accepit; animus ergo qui sapii , qui rector est
corporis,cui membra obsequuntur tanquam regiet
impcralori , qui nec aspici , nec comprehendi potest,
non poiuit ad hominem nisi a sapicnie naiura perve-
nire. Sed sicut omne corpus mcns et animus gnber-
nat : ita et mundum Deus. Nec enim verisimile est,
ut minora et humilia regimen habeant, majora et
summa non habeant. Denique M. Gicero in Tuscula-
nis , el in Consolalione : c Animorum ( inquit ) nulla

m«ndi , quo nihil poiest esse nec dispositins ad ordi- B in terris origo inveniri potest. Nihil esi enim , inquity

nem , nec aptias ad utilitatem , nec ornatius ad pul-
duiuidinem , nec majus ad molem , qu» fieri ab
houiiiie iion poterant , (ecU ipse ; in quibus etiam bo-
minem ipsum , cfri parttculam de sua sapientia dedit ;
el instruiit eum ratione, qnantum fragilitas terrena
capiebat, ut ipse sttri efficeret , qu» ad usus suos es-
sent necessaria*

in animis mislum aique conereium , aut quod ex
terra natum atque fictum esse videatur ; nibiine aut
humidum quidem , aut flabile , aut igneum. Ilis enira
naturis nihil inest , quod vim memorise , mentis » (XH
giiationis habeat, quod et prxterila tcneat, el futura
prxvideat , et complecii possit prsesentia , qu» sola
divina sunt. Nec enim inveniuntur unquam , unde ad

VARIORUM NOTiE.

necessarios; alieram eorum, qui definiunt vim ra-
tionis atque ordinis parlicipem, tamquam via progre-
diontem, declaranlemque quid cujusque caussa res
eftteiat, quid sequatur, cujus solertiam nulla ars,
nulla roaiius , nemo opifex consequi possit imitando.

Betuleius.

Nec motus, eic. Atqui natura Zenonis artifex,
opifex , consulirix , et provida utilitatum opporiuni-
tauiniqiie omniom mundi , omnes motus habct volun-
tarios, conalusque et appeliiiones , quas 6/9/Aac
gr;ccc vocant. Cic. de Nat. deor., lib. 11. Betul.

ContiUo. Mss. 7 addunt tuoy quod ab aliis ct a vul-
galis abest , necnon a cseieris periodi membris.

Effedt. Mss. % Golb., Clarom., cd. Gymnic. et
Spark., elJHcit,

Ctir.... oca/ttm potuerity wbem.,, non potuerilfUd^c
similia illis Ciceronis lib. 11 de Natura deorum , c.
37 : Quod n mundum eficere potett concursus atomo-
rum , iur portieum , cur tempium , cur domum , cur
urbem non potesl ? quos sunt minus operosa , et multo
quidem faciiiora, Bun.

Atqui noH debuerant atomi, Ila restitui ex mss. antl-
quissimieetopt. 2 Bon.,5Reg.,5Colbert.,Ciarom.,
Baluz., Brun., faventibus 3 aliis a quibus abest nega-
lio. In 3 scriptis rec. et 10 edd. pro debuerant, est
potuerant ; in aiiis quatuor impressis potuemnt,

Bunemann. \e^\i debuerant , omisso non : i Editi,
iiMfuit, habeni, atqui potuerant, Loiid., Reg., Goih.,
Lips. 2, 5, lieimm. : atqui non debuerant, Tum non^
pro nonne sumendum. Sed Bon., Tax., Pen., Em-
roan. : Atqui debuerant. 1

NuUam positionem. De Opiflc, cap. : Si primor-
dia mltum genus positionis ineaDpertum relinquunt.

BUN.

Quamum fragiiUoi terrtna eapiebat. Sic reslilul cx
cimciis mss. et 10 editis. CaHeri volgati legoiit cu-
piebat,

jM n9Hs...necessaria. Iia jungil conslanter. Lib. i :
Derehcfis ad tutelam vitcB necessariis; Epit.. cap. 56 :
princ. : Necessarium ad salutem. Sencca , ep. 8 :
Mtttds dd quotidianum usum necessariis opus est. Bun.

Animus.... rector corporis. Lib. 11, cap. 12, lib. vi,
c. I ; de Oplf., c. 1; Salhist. Jug. 1, 3. Bum.
^ M^usus suos. Seqiior antiquiores ci poliores mss.

2 Bonon., Regio-^Put. alios(|ue multos, et edd. Is.
In caeteris editis etlO scriptis rec. esi in usus suoi*

Corpus hominis ex humo fictum cst. Cum. vet. ed.
Rom. sic feront emnes mss. praeter 1 Reg. rec. et
Clarom. a prima manu, quibus est, ut intditis,
factum est. Vide infra fictum esse.
C IJnde homo nomen accepit, Allusio est , non verum
eiymon, quod est ab Hebraeo peteiidiim, Franctus. —
Vide Laclantium supra lib. n Piviti. Institut., c. tl,€t
Vossii Eiyuiologicon Linguae Lalin;c. In edilis 7 deest
homo.

M. Ciceroin Tusculauis et in Consolatione. lii Tns-
culanis Quifslionibus, lib. i, c. 27 ex libro suo de
Consolatione , qua^ se<i(iunlur verba produxit. Ait
enira : Hanc nos senlenliam secuti, his ipsis verbii im
Consolalione hasc expressimus : Auimorum nuUa tn
terris, elc. Cell.

Nihil est enim^ inquit. In 12. mss. rec. et 7 edd«
desideratur enim , quod esl in caBleris Ci>dicibii8« ei
apud Ciceronem in rnignienlis de Consoiatioiie.

Aique fictum essc, Ita uiss. edlt. Beiul. ac Cicera
ipse, In 2 Reg. rec. el edilis est factum.

Nihiiue aul humidum quidem, Ita Cicero. Aeeediiiit
mss. 2 Reg. anliq., 5 Colb., Baluz., Bnin., in quibua
est nihilne humidum quidem ; in Bunoii. antiq. et 4
l^ aliis nihilve aiU humidum quidem.

Flabile, Id est, aerium. Framcius.

His enim naturis nihil inest. Ita mss. cum vel. ed.
Roiii. 1470, Venei. 1490. In 2 Colb., Baiuz. et in 10
impressis legiiur, His enim innatum mhil est. — Hk
enim in naturis, Eleganter Loiid., Beg., Gotb., Lips.
2, cum Ciceroue, tn naturis. Biin.

Quod, eic. Sicx!uin mss. 2 Bouon., Tax., 2 Colb.^
Baluz., Clarom. a seciinda manu, edit. Crat.»
Grapb. , Cellar. , V^alch. , Cicero ipse. Gadlera«
quo, et.

Prmideat. Sic legocum mss. 4 Bon.... AOtiq*, Pen,
et ipso Ciceroue. CUrom. prima naanu » pervidatd.
Caeteri, provideat.

Nec enim inveniuntur. Ila conslanter oHNieft IHM.
et impressi , preeier 4 edd. rec. ie quibiis est» Ut-
venietur^ ut apud Ciceronem. Buneman. vero it^
git, invenietur, et nolam seqoentein cxhibet : — Ntc
enim invenietur unquam. Ilabebiint , inveniuntur tHH
quam , plures libri ; solus Betul. iiec enim inveniunlur

i09 LIBER DE IRA DEI. H^

boDiiiieni venire possiiil, ntsi a Deo. > Exccpiis igi- j^ dccfairait. Qmdquid est euiin , quod liabei raUa«tai,

rattoriesitorium necesse esi. Ratio amem senliMH-
lis sipietttisque aaiurae est ; sa|iieiii vero •nmimii
que naiura mijii aliud pole&l esse » quam Deus. Maa-
dus auiem , quooiam r«iiiNiem liabet , qua el ttgi»

Uir dttolMis trilMiSYe calunmialof ibus vanis , cum coii
sict, divina providenlia mundum rcgl , sicul et fac-
10$ esi , nec sit quisqiiam , qui Diagor« Tlieodorique
Mntentiam , ¥61 Leucippi inane commeiilom , vel De-
mocriti Epicurique levitatem praeferre aiideaiauctori-
taii 9 vel iHorum septem priorum , qui siint appellati
safMeotes, vel Pytbagoroe, TelSocratis, vel Plato-
nis, ca^erommqne philosopliorum , qiii esse Provi-
denliam }tidieaverunt ; fnha igrlur esl et ilia scnten-
tia^qua putttttterroris ac metus gratia Rcligiunem
a sapienlibus instituiam , quo se boiiiines impcriti a
peeeatis abstinerenl.

Q«od si vemm sit, crgo derisi ab aniiqnis sapien-
lilRis nraitts. Quod si fallendi noslri , aiqiie adeo lo*

tur, et constat; ergo a Deo faclus esL QimmJ si esl
eofMliior rectorque luundi Deus , reete igkiir ac vm
Religio consiiiuta esi ; auclori eBim reruui pareat^
q«e communi bonos veaeraiioque ckbetur.
CAPUT XI.

Dc Deo, eoque uno^ cujusque providentla mundus rega-
tur el comtai.

Quoiiiam cotistitit de providentia» sequitur ut do-
eeamus, uirumne mullorum esse crcdcuda sit» aa

lina generis bumani causa commenii suiii Religio- B |Mtiu<s uniiis. Satis (ut opiiior) oslendimus io iiostris

lastitutionibus , deos inultos esse iion fMisse ; quod
dirina vis ac potestas si distribuatur iij plures, diflii-
Htti eam neeesse sit : quod aulem miouiiur, iHique oi
Hiortale est; si Ter<» morialis Bon eat, uee miooi, Bao
dividi potest. Deus igitur unus est» in quo vfe 01 po«
testas consummata, ncc minui poiest, aec au^eri. St
auiem suntmulti, dutu babeni sioguli potestatis aU-^
quid ac numiuis, suinma ipsa decrescit: neei^oie^
runt singuli babere totum, quod est commune cum
pluribus : unicuique tanlum deerit, quantum caeteri
possidebunt. Non possunt igitur iii boc mnn^o hniW
esse reciorcs : nec in una dunio mulii dominl* nee li
navi uon luulii gubernalores , nec in armento ^ul

nari stne periio ac scntieiiie rectorc : quod ratio ipsa C gregc diices muUi, nec iii uno examine multl rege^»

VARIORUM NOTiE.

I ; sapientes igiiur non fuerunl , quia in sapieniem
non cadit mendacium. Sed fuerint sapienles ; quaQ
Uinta felicitas mentiendi , «t non tantnmraodo indoc-
t06y8ed Platonem quoqne ac Socratem fallerent,
el Pjlhagoram , Zenonem , Aristotelem, maiinia-
nim sectarom principes , tam facile deluderent? Est
igitwr dlrina providcntia , ut senserunt ii boniines ,
quos nominaTi ; cujus vi ac potcslaie omnia , qnae
Tidemiis et facia sunt , et reguniur. Nec cnim tania
rerum inagniiudo, tania dii^posilio, lanta in servan-
dis ordinibus temporibusqnt; consianila, aut olim
potuit sine provido arlifice oriri, aut constarc tol sae-
culis sioe incola potenii , aut in pcrpetuum guber^

osquam. Scripsi cum Ciccrone, Isaeo, Sparii., Heum.,
Ntt emm itwenielur^ scilicet origo;dixit cnim supr.i,
ilittiNoram nulla in terrii origo inveuiripoteit, BuN.

Ceeierorunufue philosophorum. lu cum omiuhus
ferme mss. edit. Roui. U70. At scripti reeenlissimi
i Reg., 2 Colb., Biluz. ei impressi iiiterjiciunt, mn*
moriwi.

Commenti sunt. M.>s. 15 rec. ei ed. Rom. Ii70,
cpmmentati sunt,

Sed fuerint sapientes. Yox sapientes dccst in Colb,
et Pen. la ms. Cauc. el7 vulgatis Iegilnr,<^(/ utfue'
Ttnt.

El Pylhagoram. 1 Bon. ^nL, ul Pylhagoram.

/u servandis ordinibus, Mss. 12 rec, in conser-
vandis,

Aul oUm potuit. 2 Bon., Tax., 2. Colb., Biluz., aui
demum.

Sine perito ac sentiente reclore. Sic rcsiilui cx vc-
terriinis et oplimis niss. Rcgio-Pul., Caiic, 2 a1.
Reg., 3CoII)crl., UUr., Clarom., Eni., Bnin. ci eilil.
Betol. Vide infra, senlientis^ eic. quam Deits, 2 Col-
bert. et Batuz. ac sapiente; 2 Bonon., 5 al. rec. el
edtti, ac sciente : qux verba dcsutit in 7 impressis.

NaturoB est : sapiens vero sentiensque : Ilscc vcrba
absanl a Lond., Rog., Lip<«. 2 ot ReiiDmann. inss.
Item Rost., Ven. 1471, uiraque 78, 93, 1497, ul iu
cohoereant : Ratio autem sentienlis sapientisque natu-
rm nihil aliud potestesse. Parrh. et Pnris. Ratio ascn-
tientis sapientisque naiiirsc nihil aliud potest esse. At
Goih., Lips. 5, Ald., Crat., Gymn., Fasii., Grypb.,
Torn., Bet., Thomas., ls;rMS, reliqui. ul est ediiuni;
ntsi quod Torn., Belul., Walcli. , vocein aliud non
liaitenl. Bon.

Constitit. Apud Buncman. Constat. Londin.. Reg.,
Gotb.y Liiis., Reliiim. ct edili onincs, Constitit. Einm.,

Consial, quod proerero : iia quoque Heumannus re«
scribil. Ila fcrt mos Laclnntii. Conferc.lO : Cum eon-
stel; ei c 15 lih. ni, c 11. Bun.

Unltorum esse. Mss. 3 ct edd. 4 inlcrjiciuut de(h
rum; ins^. 5 rcc, multorum credenda sk.

Ostendimus in nostris Institutionibus. Mss. 10, (fo-
cuimns. Inde paiet, Divinarum Insliiiitionum libros a
LaclanUo conscriplos anle libiiim de !ra Dei.

Quod divina vis ac potestas si disiribuatnr in piure$,
Ita omnes editi cum mss. pra^tcr seplem, qnibus est
distrahatur.

Diminui eam necesse sit : quod aniem mhiHiinr i*f-
que et mortale cst; si vero, Sic iiiss 2 Boiion. plnre^
qiic alii ac nonnulli edill ; et ctncinnius qiuim in cae-
leris; quibns est, diminuUur ulique^ et martaUseH;
m vero.

Non possunt, etc. Argumenlo aii analogia diteli^
et induciione quadam Socratica statait monafcbiafll
divinani Huic rei confirmand» Pbilo JodauS Homo^
rico uiitur versu, quem tion magis de pttltifcis mo-
narcbiis, (]uam de coclesii dictum eredil.

Nec in armentOy aut grege, fteiromann. armetUo U
grege. Heuinaniius rescribit, nec in armentanm gre^
ges, qiiia etiam in 1. de Mort. Pers. e. 57 : annent4h-
riwi greqes. lii Cpitome, c. 2 : St ptures in armenta
duces. Minucius tamen distinxit ut in nostro loco,
c. 18 : Rex unus apibus^ dux unus gregibus, m ar-
inentis reclor unus. Bun.

Nec in uno examine^ etc. ita legendiim ex omnibiis
fere inm mss. Uim edili<«. Quin antci posiierat exci»*
pla bominuin, )>ostea descendit ad iiinm anlmanlia :
itn')uc iiileUigendum est omnino de exnmine apintt,
quarum singula oxnmiiia rcgem suum bal)enl. Msa.
sepleni et 4 impressi , rcgimine. — Nec in uno €aro-
minc. Ycrissiiii:i bxc ieciio utrlosqiie fiofion. CoHr

411 FIRM. LACTANTII M

Sed nec in ccelo quklem muUi soles esse potuerunt , A natales , conjugia , progehies, imperia , res geslas ,

gicut nec animae plures in uno corpore : adeo in uni-
tate naiura universa consentit. Quod si mundum

Spirilas inlus alil toUmque iDfusa per artos
Mens agitat molem, et magno se corpore miscet,

opparet testimopio poetsR, unum esse mundi habita-
torem Deum; siquidem corpus omne nisi ab una
menie iricoli regiqiie non potesl. Omnem igitur divi-
iiam poiesialem necesse est in uno esse, cujus nutu
et imperio regantur omnia ; et ideo tantus est, ut ab
liomine non po|sit, aut verbis enarrari, aut sensibus
sestimari.

Unde igitur ad homines opinio multorum deorum
persuasione pervenil? Nimirum ii omnes, qui colun-
tur ut dii, bomines fuerunt, et iidem primi, ac maxi-

obiius, sepulcra demonstrant. Et secutus eos Tullius
tertio de Natura deorum libro dissolvit publicas rcli-
giones : sed tamen veram, quam ignorabat, nec ipse,
nec alius quisquam potuii inducere. Adeo et ipse tes-
taius est« falsum quidem apparere, veritatem tamen
laiere. Utinam (inquii) tam facile vera invenire pos-
sem, quam falsa convincere! Quod quidem non dis-
simulanter, ut Academicus, sed vere aique ex animi
sententia proclamavit : quia verilas humanis sensi-
bus erui nunquam potest , quod assequi valuit hu-
mana providentia, id assecutus est , ut faUa dete-
gerel. Quidquid enim fictum et commentitium , qtiia
nulla ratioiie subnixum est, facile dissolvitur. Unus
est igitur princeps, ei origo rerum Deus, sicut Piato
nii rcges : sed eos, aut ob virtuiem, qua profuerant B in Timaeo et sensit et docuit; cujus majestatem tan«

hominum generi, ^ints honorihus afifectos esse post
morlem ; aut ob beneficia et inventa, quibus huma-
ham vitam excoluerant, immortalem memoriam con-
seculos, quis ignorat? nec tantum mares, sed et foe-
minas. Quod cum vetusiissimi Grxciae scriplores,
quos illi Btdkoyw nuncupant, tuin eiinm Romani,
Graecos secuii et imiiati, doccnt; quorum prxcipiie
Euhemerus, ac noster Ennius,qui eoriiro omnium

tam esse declarat, ut nec niente comprehendi , nec
lingua exprimi possit.

Idcin testatur Hermes , quem Cicero ail in numero
deorum apud iEgyptios haberi, eum scilicet, qui ob
virlutem mullarumque artium scientiam Trismegis-
tus nominaius , et erat iion inodo Plaione , veruiii
etiam Pythagora septemque illts sapienlibus loiige
antiquior. Apud Xenophontem Socraies disputans

VARIORUM NOTiE.

firmo ex anliquissimo Taurinensi in Epil. c. 2 : Si
muUi iint in examine apum reget, Run.
Poluerunl. Ita ms. Edili, poterunt.

Quod st, etc. Ab auctoritalc Maroiiis. Nam hi ver-
sus sunt ex ^Eneidos sexio vers. 7i6. Scd Lactantius
noster libro vii, capiie tertio, hos versus alio lorquct :
reprehendit enim Gentiles, quod Deum mcntem, Dei
corpus mundum fecerint. Betuleids.

Mundi habitatorem. Lips. ^ ei 3, gubematoremf ap-
tius, ut videtur, quia c. tO conditor rectorque mundi
Deus, Sed pluriniorum habitalorem defenditur per
sequentia verba, incoli. Ita 1. iv Inslitut., c. ^. Hic
mundus una Dei domus esty et filius ac paler^ qui una-
nimes incolunl muudum, Deus unus, Forte legendliin,
habitatorem et gubernatorem, Dun.

Aut verbis enarrari, Sic ante Laclantium Minucius
Felix : Hic nec videri potest^ visu clarior est : nec
comprehendi poteit^ nec astimari ; sensibus major est :
JnfinituSf immensus, et sibi soti, tantus quantus est,
notui.

Persuasione, Francius suspicabatur legendum esse
persuasioque, — Persuasione, Ingeiiiose lieumannus ,
persuasiove^ id est, sive persuasio, legendum pulat. Irt
Reimm. ductus litterarum tales sunt, ut persuasionc
legi possit. Sane ablativus hic male quadrat, licet sit
in omnibus ediiis. Bun.

/>ti, homines (uerunt, Eadem pene liabes lib. i Div.
Institut. c. 15. f heophilus ad Autolicum : Kai ra fih
dvouaTa, o)v ffi^, rri^tfrQat Bt&Vy 6v6|iaTa i<TTt vexjo&iv
ay6p(k>fr6>v. Deiiiile longa indiictionc sylvani csieinpid-
ruiii addiicit. Betuleius.

Qua profuerant Iia iiiss. 2 Bonon. aliqiie mulli;
\i(le iiifra quibus, Scripti i^ et edili qnia.

ImmoTtalem memorinm. Mss. 7. immortalitatis me-
moriam.

Euhcmerus, l)e boc dictum esl lib. i, cap. 11 Div.
Institiil.

Seputcra demonstrant, Iia inss. 2 Bouon. nliiqiic
plures. Miilli niss. el ediii legunl simulacrn; qiiod
parum, ant nihil probaret.

Quia veritas, Francius, forle, i^ttfa autem veritas :
alioquinonoobflBret,^

Erui nunquam potest, Sicmulii mss. inter quos suiit
antiquissiml 2 Bon., Reg.-Pui. Pro nunquam 11 niss.
cum editis habcnt non.
p Assequi valuit, Voluit est in mss. quamplurimis.
^ Seplein rec. ferunt, potuit; 2. rcc. et editi, valuit,
Sicut Plato in TttfKFo. Cujus verba ilaCicero irans-
tulit in lib. de Universo : Atqiie itlum quidem quasi
parentem hujus universitatis invenire difficite^ et cum
inveneris , indicare in vulgus nefas. Isjevs,

Idem testatur Hermes, Mercuriiis scilicet ille Tris •
megistus, cujus h»c ad Taiiuin sententia legiiur
apud Stobaeum in Collectaneis Serm. 80, qui est de
Diis, et Physiolog. circa coei. ac mund. Dettitt cogi--
tare animo difficite est , etoqui impossibile, Isjbus.

Cicero, Id est Cic. iii Nal. deor., ut lib. i Institut.,
cap. 6.

Trismegistus nominatus, Edil. Gymnic, ttotittitafiir.

Trismegistus ^ id est termaximus, ut habetur in tri-

bus mss. rec. inlerpretationis gratia. Trisniegistus

apud Stobaeuu) Serin. 80 de Diis.
Et erat non modo^ etc. Mose dicitur multo rccen-

tior, ut Marsilius ex Augustino indicat. Nam quo tem-
jv pore Moses natus est , floruit Atlas astrologus , Pro-
^ methei physici frater, ac materuus avtis majoris Mcr-

curii, cujus hic Trismegistus filius fuit. Betul. —

Alii tamen hunc Trismegistum Mose multo anliquio*

rem fuisse non sine causa putaitt.

Apud Xenophontem, etc. Apud Xcnophontcm ,
*A7rofAvi2|xovffufxaTb)v quarto, Socruies cuiu Enitiydeino
dispiilaiis, iioii Deiim iiiodo t6v otxovofAoOvTa ao/saTOv
dicit, sed etiam ministros dcorum iiivisibilc!» e>se
anirmat. Atqiie paulo inferius aiiiiiias nostras quid-
dani de diviiiitaic participire doccl. Hsec Xenophiin-
tea verba vide lib. iv meniorab. Diclor. et Factor. So-
cratis circa tiiediuin; vide lib. vii PJatoti. dc Leg. et
Ciceron. lib. i de Nat. dcor. — Apud XenoplioHcm ^
etc. Ciijiis bxc vorba sunt lib. iv. Mcniorab. Socral.
Quod igitiir Dii sint , hominiimque habeaiU curam , lu
quoque , Eutliydeme, cognosces, si uon expectes^
quousque deorum videris formas ; satis namque erit ope*
ra eorum considerando , colere ac honorare eos , oic,

113 LIBER DE IRA DEI.

aii , I formani Del non oportere conquiri ; > ei Plalo A
in Legum libris : i Quid omnino sit Deiis , non esse
ijaarenilum ; quia nec inveniri possit, necenarrari.|i
Pyihagoras quoque unum Deum conruelur diccns ,
incorporalem esse meniem, qu2e per omnem rerum
iiaiuram dlflTusa et intenta , vitalem sensum cunctis
niiimantibus tribuat. Antisthenes autem in Piiy-
stco unum esse naturalem Deum dixit , quamvis
gentcs 61 urbes suos habeant populares. Eadem fcre
et Aristoteles cum suis peripateiicis , et Zeno cum
siiis stoicb. Longum est enim singnlorum senlentias
exequi , qui iicet diversis nominibus sint abusi , ad
vnam tamen potesutem, quae mundum regeret , con-
carrerunt. Sed tamen summum Deum , cum et plii-
losophi , et poetae, ei ipsi denique qui deos coiiint ,

114

CAPUT XII.
De religione et Dei timore.

Nunc qiioniam re.^pondimiis impisc qtiornmdain
deleslabilique prudenlix , vel potiiis amenlis , rc-
deamus ad proposicum. Dixiinus, re.ligione sublata,
nec sapicntiam tencri posse, nec juslitiam; quia sa-
pientia divinilatis inlellectus est , quo differimus a
belluis : in bomine solo reperiri jusiitiam , qua nisi
cupiditates nostras Deus , qui falli non potest , cocr-
cuerit , scelerate impieque vivemus. Spectari ergo
acius Dostros a Deo, non modo ad utilitatem com-
munis viiae attinet, sed etiam ad veritatem ; quia re-
ligione justiiiaque detracia , vel ad stultitiam pecu-
dum amissa raiione devolvimur, vel ad bestiarum
sxpe fateantur ; de cnltu lamen et honoribus ejus g immanitatem : imo vero amplius ; siquidem besim

nemo unquam requisivit nemo disseruit ; ea scilicet
persuasione, qua semper beneficuim incorriipiumque
credentes , nec irasci eum cuiquam , nec ullo cultu
indigere arbitrantar. Adeo religio esse non potest ,
nbi metus nuUus est.

sui generis animalibus parcunt. Quid erit homine
truculentius , quid immitius , si dempto metu supe-
riore , vim leguin aut fallere potuerit , aut contem-
nere? Timor igitur Dei solus est, qui custodit homi-
num Inter se societatem , per quem vita ipsa susti-

VARIORUM NOTiC.

Et Plato in Legum libris , etc. In septimo de Le-
^ibiis sic legimus, sub persona hospiiis Atlienien-
sis : Tov ftiytarw Bsov , xai o^ov rov xoa/xov ^a/xiv ouTt
CnTttv Jitv, ouTi irokxmpvrffjLcnttv rag airiag i/JiuvwvTaf.
Suntquaedam similia etiam in x, sed hucnon re-
ferenda.

Pytkagoras quoque , etc. Simile quiddam est apiid
Cic. in primo de Natura deorum; nempe Pyihago-
raai censuisse, Denm esse animum pcr naturam re

excusis , esl concurrunt.

Detestabilique prudentias. Malebnt Franoius legere
impudentice. At legendum cum mss. Regio-Put. aliis-
que decem, ei 2 vet. edd. Rom. ac Betul. nrudentiiBf
\d est sapientiae vel scieniiae gentilium pnilosopho-
rum , ut sumitur hac notionP! apud Gicer.

Quia sapientia divinitatii intellectus est. Sequor lec-
tionem antiquissimoruin et opt. codicum mss. 2 Bo-
non., 3 Golhert., Baliiz. et ed. Planiin. probatnm^a

niin omnem intentum et commeantem, ex quo nos- C Thomasio in noiis suis , Is. Spark. Gaeteri muliifa

tri animi carperentur. Qu» tamen a Velleio etiam
Epicureo reprehendunlur ; neque immerito. Grassior
est illa , qox legilur apud Epiphanium , et plane ab
hac nostra discrepans , ubi Epiciirus Deum non men-
tem , sed eorpus facit. Sed ex Plaione in x. de Le-
gib. Astra non deorum corpora facit idem Epicurus ;
sed deos ipsos : librum Platonis adeas. Hanc defi-
nitionem , qu» hic citatur, produximus supra lib. i,
cap. 5 , slcut eiiam Antisthenis jamjam sequentem^

Betul.

Jncarparalem. Pythag. apud Gic. lib. i de Natura
deonim.

Diffusa et intenta. Lacl. de Opif. c. 16 : Divina
mem Dei per universas mundi partes intenta discur-

ril ubique diffusa. Minucius Fel. cap. i9 : Pgtha-

gorm Detis est animus per universam rerum naturam
commeatis et intentuSj ex quo etiam animatium omnium
vita eapiatur. Gonfer. Lact. lih. i, cap. 5 : Quamvis
ipse per totum se corpus intenderat. Bun. jy

Antisthenes autem in physico. Uespice ad lib. i Insti-
liit., cap. 6. Giceronis verba sunt de Natura deor.,
lib. 1 , cap. i5 : Aniisthenes in eo tibro , qm Physicus
inscrihitur^ pepulares deos multos, naturalem unum
esse dicenSy tollit vim et naluram deorum. Gell.

Phffsico. Liber fuil Anlisihenis.

Suos habeant populares. Mss. 9 addunl deos.

Eadem (ere et Aristoteles , elc. Libro primo, capiie
5. Lactantius est confessus , Aristotelem secuni dis-
sidere ; in summa tamen, Mentem esse mundi prxsi-
dem. De illn ipsa vero dissensione lege Gic. in primo
deNaturadeorum.BETUL. — DeArisiutel. et Zenoiie,
▼ide Ciceron. lib. i de Nat. deor.

Et Zeno , etc. Vide omnino Lactanlium ipsum et
Ciceronem locis jam sxpius citalis , ubi haec , qux
hic io medio suspensa relinquuntur, excutiuntur di-
ligentius.

GoRnirrertfn^ Sic rcstitui ex mullis ediiis et om-
nibos ross. prnetcr i Golb. rec. in quo, ut et in 5

riam legunt : alii dum; altericNm divinitatis intellee-

tus reperiatur, jusiitiam ; :k[\i justitta : hanc pos-

iremam vocem plures respuunt. — Quia sapientia est
divinitatis intellectus, eic. Secutus sum leciionem
mss. optimoruin, et Plantinianae probalam, et expli-
catam a Thomasio in suis noiis. Anlonius Augusti-
nus pro eo quod legitur, In homine solo reperirijus-
titiam, maleoat, /n homine solo reperitur juslitia. Im-

!>ressi libri fere omnes habent , Cum divinitatis intet-
ecttts , quo differimus a belluis , in homine solo repe-
riaiur^ qtia nisi cupiditales , etc. quam lectionem mu-
tilam esse, nec bene cum superioribus cohaerere, om-
nes, ut puio , intelligunt. Bun.

Reperiri jusdtiam. Ita mss. 2 Bonon., 5Golb., Ba-
luz. In aliis est reperialur.

Qua nisi eupiditates. Sic lego cum mss. 2 Reg., 5
Goibert., Ghrist., Merion., Lips., Ultr., Em., Brun.
el ed. Fasilel., Basil. 1532 , Egnal. AI., quia.

Impieque vivemus. Ita omnes mss. et vel. cdd.
Rom. non ut in editis viveremus. Nam dixerat coer-
cuerit.

Acius. Pro actione etiam infra cap. 17, stn^fu/omiii
aclus animadvertit.

iteligione justitiaque detracta. Ilsec locutio LacLin-
tii cst , iilamquc in ejus scriplis frequenter reperies.
In 2 mss. Bonoii. et 5 aliis rec. esl detractis.

Devolvimur. Ex omnibus niss. et vulgatis ediiis iia
restiiui , quod laiiniiis et rolundius esi , quam oo/oi-
tfiur, ut in pluribus edilis.

Dempto metu de superiore. Sic legitur apud Bunc-
man. qui notam sequeniem exhibet: — Dempto metu
de superiore. Plerique scripli : ediii vero omnes ,
metu superiore» Ita Gyprianus epist. ad Donatum :
nullus de legibus melus est ; de quwsitore , de judice
pavor nullus. Silius llalus , 17 , 594 :

Saevus magno de nomine terror.

Buif.

Perquem. Lond., Reg., Lips. 2, elReimm., per

il5 FIRM. LACTANTU «16

neiur, munitur, gubefnatur. Is autem ilmor aufere- A «nari, non solum ad commercia et copiasex longinquis

tur, si fuerit liomini persuasum , quod ir» sit expers
Deos; quem moveri et indignari, cum injusla fiunt,
nou modo communis utiliias, sed etiam raiio ipsa
nobis et veriias |iersuadei. Rnrsiis nobis ad supe-
riora redeundum est, ul qiiia docuimus b Deo factum
^s$6 mundum , doceamus quare sit eifectus.

' CAPUT XIII
De wutruU et Umporum cmmodo et uiu.

Si considerct aliquis universam mundi admini*
stralionem, imelliget profecto, quam vera sit sen-
lentia Stoicorum , qui aiunt iiostra causa munduin
esse coiMtructum. Omnia enim , quibus conslal ,

regionihus ferendas , verum etiam ad ubertatein
omnis generis piscinm. Quod si his elenienlis ulilur,
quibus est proxiinus, noii esl dubium, quin ct ccelo,
quoniain et coelcsliuni rerum officia ad ferliliialcm
lcrra?, ex qua viviraus , lempenila sual. Sol irre-
quielis cursibus et spaliis inxqualibus orbes annuos
conficit, et aut oriens dicm promil ad laborem , aut
occidens nociem superducit ad rcquiem : et tiim
abscessu loi?gius ad meridiem, tum accessu propius
ad sepientrionem , hyemis et xsiaiis vicissiiudincs
facit , ut el hybernis humoribus ac pruinis in
uberlatcm lerra pinguescat , et ajsiivis caloribiis,
vel berbidu! fruges malurilaic durentur , vel quse
suiit in humidis , incocia et fervefacla mitescant.

quaeque generat ex se mundus, ad uliiitatem ho- ]) Luna qiioque noclurni leinporis gubcrnatrix , et

minis accommodaia sunt. Homo utiinr igni ad usum
caleCaciendi et luminis, ct molliendorum ciborum, fcr-
tique fabricnndi : utitur fonlibus ad poium et ad lava-
^ra ; fluminibus ad agros irrigandos terminandasque
regiones : uiilur terra ad percipiendam friigum varieia-
tem ; collibus ad conscrenda vineia ; moniibns ad usum
arboruro atque lignorum ; planis ad segctem ; utiiur

amissi ac rccepli luininis vicibus menslrua spatia
moderatur , et cxcas lenebris horrentibus noctes
fulgore snx. clarilalis illustrat; ul aes^iva ilinera ,
et expeditiones, et opera sine labore ac molestia
confici possint. Siquidem :

Nocle leves stipul» melius, nocle arida prata
Toudeutur.

VARIORUM NOTiE.

nmm acilieel socielatem. Goth., Lips. 5 ei ediii , per
^MMi, aciiicel irmorem Dei. Run.

Timor auferetur. Eadem superius locntib. Edili 4 ,
^ferretwr. In Sl mss. et 5 edit. Rom., Florent., Is.,
4imor auferlur.

A«li0 ip$a nobii et veritas. Abest nobis a multis
iBSS. et edil. Sed extat in aniiquissimis et optiinis C
mSS. Regio Piil., 3 Ronon. cl vulgalis quinque.

Qwim vera eit senleniia Stoicorum. Ghrysippi ma-
siroe, ut Cieero in iii de Finibiis indicai, ei in iii
ila Naiura deorum. Ilanc rem longa oraiione prosc-
^ujlHr Q. Luciliiis Ralbus. qui (Ciccrone tesle) tunlos
firogre^sits liabet in Stoicis, ut cum excellentibus in
to fcenere Gr;rcts comparetur. Ex Ecclcsiasticis
acrimtorihus » pr.-tler eos qui in sex dierum opera ex
professo scripserunt , hoc negoiium elegantissinie
iraciaTtl Theedoreliis, duobus prioribiis de Provi-
^entia di-vina sermonihus, atque item quinto : quihiis
pffttterqitaai quod dtvinam providentiam ex rerum
uiiiversiinte statuit, edocel manifesle, non solnni
mllLUiatu qux fliortalibus inde nascitur, sed eti:iin
jiicnnditatem ; et noster Laclant. lib. vii Divin.
Iqstil. c. 5, eamdem quse.stioncm aitingit. Rctoleius.
'^Stoicornm. Stoici apud Ciceroii. Lucull. ut supra
Insiitut. lib. vn, cap. 4 et 7.

Noslra causa. Legilur Nostri caiaaapudRuneman. tj
«t io lianc varianiem nvlam sequcntem exhibct : -^
Nostri causa. Hoiior est hahcndus antiquitati codicis
Btmttu. «X qiio Isaeus recepit nosiri causa et Heu-
mnniius comprobavit. Run.

Ad utilitatem hominis, Mss. 2 Ronon. et 4 al. rec.
addunt. soiius. Vide iiifra rn latim bominis a Deo facta.

MoUiendorum ciborum. Sic lego ex mss. i Reg., 2
Colbert., Ralus. qiiae vox r^ igni, quod prsecedit,
roelius convenit, quan molendorum^ t Ron. et Tax.
Et qiiidcm Latinins in sui Laciantti ora scripserat
molUemdorum vel moliendorum. Lego apiid Cice-
roiiero ii, de Nal. decvr. 154, moUilur cibus. Quod
noa intelligentes librarii in mss. rec. et in editis
muuveruni iu coquemiorum; Uitr. et 'Brun. , deco-
tiumuiorum.

Frugum varietalem. Mss. 6 rec, frit^um ubeilatem;
I Ronua. antiq. et tUlr., fructuum varielatem. —
Fruqum varietatem. At Runemannus habel fructuum
varieiatem, praebeiqiie in hSnc lectionem varianicm

noiam seqiientem.— Ron., Ultr., Isasus, approbanie
quoque Heumanno , fructuum varietatem. Optimc, iie
ubertas uno nimiero bis occurrat. Imitatur jia Ciec-

ronem pro lege Manilia, cap. 6 : Asia tam fertiiis,

ut et ubertate agrorum et varietaie fructuum facile
omnibus terris anleceUat. RuN.

Planis ad segetem. In 45 mss. et editis 5 deesl
planis ad segetem. — Lign(^um; planis ad se^
getem. Licel hxc verba, planis ad segetem, absiHt
a scriplis augl. ctc. , tamen gcnuiiia puto , non
inodo quia Tliomasius et I$.X'us non memorantnl
ea in suis aniiquissimis mss. destderari , sed eiiam
qiiia siint ulira capium giossaioris, ct enumeralioni
parliiiin ali(|uid deesset alias ; nain verba , terra ad
percipiendam frucluum varietaiem , pertinent taii«
tum ad fruclus : plana vero eleganier dicuntur de
campis ut dixi, lib. vii Inslilui., c. 5 : Plana campo^
rum. Ciceio de Natura deor., lib. ii, cap. 60 ; Ter-
renorum commodorum omnis esl in homine domi"
natus. Nos campis, nos montibus fruiniur ; nostri
sunl aumes^ noitri locus; uos (ruges serhms^ nos ar-
bores , etc. Bun.

Copias. liifra, rerum et copiarum abundantia. Conf.
cap. i5. Cicero lib. ii de Naiura deur., x^ap. 00 :
Magnos vero ttsus affert ad navigia facienda , ^ttortim
nirsf^iis suppeditantur omnes undique ad vitam copiw.
Plinius liv. vi , ep. 28 : 7antttm. . . coptarttm , lam
urbanarnm^ quam rusticarum. Rotc.

Ferendas. \ Reg. rec, 2 BoDon., 31 Colb., Tax.,
Rahiz., perferendas.

Ubertatem omnis generis piscium. Ita omnes fere
mss. et editi , mclius quam % R mon. et Tax., ad
varielatetn. Quid enim sibi vult varietas omnis gefieris
piscium ? Omiie geiius pisciuin nonne varietatem
piscium signifteat?

Superducit. Mss. 1 Reg. rec., et Clarom. , iuper-
rinducit. Bcn.

Mitescant. Eleganter, ut s.iepe Columella lib. iii,
cap. i.quarum. . . uvas. . . ut alite caloribus nntescunt.
Lih. 111. 2, 15, citius mitescunt. Lib. tv, cap. iO, 4:
priusquam mitescimt uvw. Ron.

Ca^cas tcncbris horrenlibus noctcs.Tenebrw elegantar
diciiiiiur horrentes. Pliira observavi ad Lacl. lib. U
Instiiut., cap. 5:iVe nimium c(eca nox terris atque
horrentibus leticbris ingravesceret. Bon.

in UBER OE

Astra etlam cstera, vel ortu , vel occasu suo , \
eertis stationlbus opportuniiates temporum submU
nistranl. Sed el navigiis , quominus errabundo cursu
per imniensum vagentur, regimen prsebent, cum ea
rite gabernator observans , ad portum desiiiiali lit-
loris pervebatur. Ventorum spirilu aiirahunlur
nubes, ut sata imbribus irrigeolur, ut viles foeiibus,
arbnsta pomis cxuberent. Et hsec per orbem vicibus
exhibentur, ne desit aliquando , quo vita hominum
BQStineatur. At enim cseteras animantes eadem tcrra
Diitrit» et ejusdem foetu eiiam mula pascunlur. Num
etiam mutorum causa Dens laboravit? Minime , quia
tant rationis esperiia. Sed intclligimus , et ipsa
eodem modo in usum hominis a Deo facta, partim
id cibos , partim ad veslitum , partim ad operis
luxilia ; ut clarum sit, divinam providentiam rcrum B

YARIOHDM

m DEI. iia

et coplarum abundantia hoiolnam vltAA^ in&truert
aique ornare volulsse, ob eamque cauMui, et m^v&g^
volucribus, et mare piscibus» et terrani quadiupor
dibus implevit. Sed Academici conlm Stoicos disser
rentes solent quserere, cur, si Deus omnia hominuifi
causa fecerit, etiam muUa contraria, ei inimica , et
pestifera nobis reperiantur, tam in mari , quapi la
terra. Quod Stoici veriiatem non rcsplcientes inep-
tissime repulerunt, Aiunt enim , multa esse in gi-
gneniibus, et in numero animalium , quorum adhup
laieal uiilitas : sed eam proc^ssu tepnporum inveuiri;
sicui jam plura prioribus sscculis incognita necessita^
et usus invenerii. Quse tandem utilitas potest in. mi^?
ribus, in blatiis, in serpentib^s reperiri, quse ho-
mini molesta ei perniciosa sunt? An medicina iu
his aliqua lalet ? Quoe si est , inveoiemr aUquaodOy
NOTiE.

Certis staiionibm. Nihil mutandum. Certae itationes
sideruin. Vide Senec. Qurest. Nat. , lib. vii,
cap. 25, et Plinii lib. u iiist. Nat., cap. 15, sect. It,
exir. BuN.

Temporum zubministrant. Ms. Cauc. et 7 edit. in-
tenenint, plane. Bun.

£a rite. . . observans. Curlius vii, i : Natnganlium
modo noctu sidera obserwmt , ad quorum cursum iter
dirigunt.LM, lib. vi, cap. 8 : NaveSt nisi aliquod
ccemte iMmeu observeat , incertu cur^us vagantur.

BUN.

Pepfehatur. Sic restitui ex omnibus prope inss.
ei 5 vet. editis. In 2 tteg. rec, Cauc. tolidenique
excosis est provehatur; in 5 vulgnlis, provehamur;
in quilMisdam ediiis , provelumlur^ lesie Isaeo , ^
meodose; iu Egnat. Paris. 1535, et Grapb. ,^^
fovvehat,

Yentorum spiritu attrahuntur nubes. L. vii Intiiitut.,
cap. 6 : Cur ventorum spiritus ciltent nubes, Bun.

Vites foetibus. Emmann. Vi7e< ucia, sapitglossam.
Frucius eiiain (oetus dleuntur. Cypriauus contra
Denoeirianum, Arboreis foelibus autumna fecunda ,
imiiaUir Yirgilii lib. i Georg. 55 : Arborei foetus.

Buis.

ArbustA pamis exuberent, Cyprian. Bon. Patient.
tisuberare pomis arbusta, Bun.

Per orbem vicibus, Ut lib. u, cap. 9 : iiuee orbes
tfmporum perpetuos ac volubiles, quos vocamus aimos,
attema per vices successione conficiant, Tacilus lib. 3
Ann., cap. 55 : Nisi (orle rebus cunctis inesl quidam
velut orbis, ut quemadmodum temporum vices^ ita
monaa vertantur, Bun.

Num etiam mutorum causa, Imo illorum causa
Deus laboravii, sed tantum secundario, hominis vero
primario. ]Q

/n uium hominis, Ita mss. omnes pncler 5 Reg.
ree . qui habent , ad usum,

Ad vestitum, Sic a me restitutum ex 6 vet. edit.
cunetisqne mss. praeter 1 Reg. rec. in quo est vestium,
Qt in caKeris impressis.

Ad operis auxiliu. xor' egoxyiv h. 1. significat
aput rusticum, agriculturam ^ quod docei maxinie
Lael. lib. u, cap. 10. Vt animaUa mui homimbus esse
possent^ aiia, , , ad cibos^ alia vcro ad vestiluni : qu(B
autem magnarum sunt virium^ ut in cxcolenda terra
iwktrent. Bun.

Yitam instruere atque omare. Hic refer Senecam ad
llirciaro, cap. 18. Disces^ docebisqne artes , alias,
quee vium iustruaiit, o/iAt, ^(«f ortieiii, niiasy quce
regant. Bun.

Sed Academici , eic. De hoc ex quarto Academica-
Tum Ciceronis supra lib. vii, cap. 4, diclum est.
Aogttstinus contra Manichxos in Gen. lib. i» cap. 16,
respondet illis hominibus eidtgKp crrori obnoxiis,

animantia omnia aut utilla esse, aut pernlciosa , au(
omnino inuiilra et abjecia. De utilibus certa ratio est;
pernlciosa nos propier peoeaia eieroent. Exemplis
nec nosira teinpora carent, nec Te&tamenli Yeieris
libri ; et in lis qu.T videutur nobis ab omni usu
alieua esse, materiam nobis existere, ut Deum etiam
in formicarum humililale laudemus. Etomnino hinc
colligit, universiialis iniegrilaiem rnde compleri.
Bnsilius ad mores transfert. Possunt enim, vel Salo^
moiiis testiinonio, nos ab inenia ad sedulitatem exet^
tare : ((oanquam suas naiurales virtoies tiabeat eUam
illud aniinal : et Clirisius serpentkmi exemplo sa-
pieiitiam nobii coromendat, eic. Bbtoleius.

In gigneniibus, §t in numero aHimoHum, OflMies li-
bri exhibeiit in ^gnentibus, Gignentia sunt genita^
qiioe suni arbores, frutices, etc.Lact. lib. i, eap. 12:
In quo (Sole) est natura et causa gignentium, Eodem
seiisu dixii de Ira, c. 40. Arbores et quas gigyi^nlur e
terra. Bun.

Quorum adhuc lateat utiUtas, Deest adhuc in 15
mss. et 12 edd. — f^torum adhuc hteat, Testatuc
Isxus in variis, haberi voculam adhuc in Boiion*
unde iila a Thomasio, Is«o, Tbys., Gall., Sparkio ad-
missa, a Cellario et reliquie non debebat iia rastidiri.

BONEMAN.

In muribns, Neque boc animalculum tam vile est,
quin colebrari etiam ab oplimis scnptoribns merue^
rit. Ducentis nummis in obsidione Massiliana vcnit^
Strabnne, Plinio et Valerio aucloribus. Id eiiam acei-
dit in Parisiensi anni 1590 eiin Rupellensi anni 1628
obsidionibus. Taceo salubritatem ; nam murium ca-
pitum oaudarumque cinerem oculis claritaiem indn«
cere tradunt, si ex melle inungatur. liures ejns vhr*
tiiles qiiscre apiid Plinium, cum alibi, tum vero prs-
cipue 1. XXIX cap. t). Sexlum vero philosopbum, qui
Adriani temporibus floruft, cap. 2i. Bbtul.

Blattis, Inter insecu et Aristoleles et Plln. nume»
rant. Aristoteles suas irpKiroMupiBots nominat, sic
enim Gaza iranstuiit : sed ex scaraben natas, cum
Gaza ex alvearis nasci dicat; unde locus mihi sus-
pectus esi. Plinius suas ex liuroido vapore nasci ait.
Virgili.is in iv Georg. ct Columella lib. s, lucifugas
coguominani. Nam ei Plinius eas loceni fugere ait,
et earum vitam leuebrarum alumnam dicit. Ksi aliud
genus, qiiod Grxci yLvko^w vocant, vel (ut aliis pla-
cet) crtX^v, veriniculum lufestum libris et studiosis.
Ad prius genus referendam pulo medicinam, quae re^
ferlur a Plin. sub linem 29 , ubi ait quamdam e|u8
esse, si caput avellatur. Hauc enim tritam una com
rosaceo, auribus mire prodesse, etc. Ergo blatta<-
rum etiam in medicinis salubris niOttalibus usus ali-
quis est. Betuleius.

In serpentibus. Unicuiqiie notiim esl , ex illis tbe^
riacon, homini valde uiile, confici. Gall.

II»

FIIiM. LACtANTIl

Hiempe adversus mala, ciim id illi queraniur csse A Nam si malum nuUum sit , nuUum periculum , nihil

omnino malum. Viperam feruni exusiam in cine-
remque dilapsam, mederi ejusdem besiise morsui.
Quaiito uielius fueral eam prorsus noii esse , quam
Temediuni conira se ab ea ipsa desiderari ?

Brcviiis igilur, nc verius respondere potuerunl in
hunc modum. Deus cum formassei liominem vcluii
sihraiarriim suum, quod cral divini opiGcii summuin»
In^piravit ei sapienliam soli, ut oinnia imperio ac di-
tioni suse subjiigaret omnibusque mundi commodis
iitereiur. Proposuit tamen ei et bona et mala ; quia
sapieniiamdedit; cujus omnis ratio in discerncndis
nalis ac bonis sita est. Noii potest enim quisquam
eligere meliora et scire quid bonum sit^nisi sciat
simul rejicere ac vitare quas mala suni. Invicem sibl
alteruira connexa sunt; ut sublato alterutro, utrum-
que tollisit necesse. Proposiiis igiiur bonis malisque,
tum dcmum opus suum peragit sapientia ; et quidem
bonimi appetii ad utilitatein, inalum rejicit ad salu-
lero. Ergo sicut bona iDnuiiierabilia data sunt liomini,
quibus frui posset; sic etiam inali, quse cavcret.

denique , quod loedere hominem possii , tollitnr
omnis maieria sapieniiae, nec erit homiiii necessaria.
Positis eniin tantummodo in conspectu bonis, quid
opiH csl cogitatione, intellectUy scieniia, ratioiie?
cum quocnmque porrexerit manum , id nniura! ap-
tum ei accommodaium sii : ut si quis vclii apparaiis-
simam coeiiani infaniibus, qui nouduin sapiaiii, .nppa-
nere, uti iue id appetenl singuli, quo uiiumquemqiic
aut impetiis, aut fames, aut eiiain casus atiraxerit,
et quidquid sumpserint, id illis erit viiale ac salubre.
Quid igitiir nocebit, eos sicuti sunt, permanere et
semper infantes ac nescios esse rcrum ? Si aulcm
admisceas vel amara, vel inulilia, vel etiam venenala,
decipiuniur utique per ignorantiam boni ac mali,
g nisi accedat his sapientia, per quam habe;int malo-
rum rejectionem bonorumque delectum.

Yides ergo, magis propter mala opus ii.obis csse
sapienrn : qu» nisi fitisseiii proposita, rationale aiii-
mal non essemuS( Quod si ha:c ratio vera est , qiiain

VARIORUM NOTiE.

Nempe adversut mala , cum id illi querantur utrumque lolU sit necesse, ui coeli iiicolis nihil eo no*

mine decedal, qnod omni contrarieiatis metu iinmii-
nes, feiici necessiiate in alteram dumtaxat pariein
feraniur. Htec itaque pmnnB mala coiiseciita suiii ma -
lum culpce, quod in se Adamus admisit, securus
alioqui a priuribus futurus, si innocens perstitissei.

Sparkius.
ToUitur omnis niateria sapientio!. Falsum hoc esse

malum. Haee verba omnia Heumannus ejicit. Cella-
rius et Walch. Nempe adversus ma/a, cumque illi que^
rentur, Sensus videtur esse : Si vel innxime aliqua
medicina in iis (pemiciosis) est, et aliquando inve-
nietiir, neinpe adversus mala erit, et ita medicina cx
malis adversus mala ; cum Academici veliiit , nuUum
omniiio inalum esse debere, ne medicina cx malis

contra roalaopus sit. Gonfer infra, Si malum nuHum C patet lii Adamo; fuit enim anteqiiam mala essent. —

ToUitur omnis materia sapientim. Et fuit sapientia an-
tequam mala essent, et erit perpetua, sublntis malis
omnibus. Gaute ergo, quae hoc loco di^untur , acci
pienda sunl, cum poenae mala non ante culpain ho-
minis fuerint, neque ad exercitiuin sapientix insti-
tuta. Gell.

Cum quocumque porrexerii, Abest citm a 10 ross.
totidemqiie edilis.

NaturcB..,accommodatum. ImilaturGiceronem, 1. v,
lin., cap. 9 : Cmptat et ca, qua^ nnturw apta seniii^ ap-
petereet ptopulsare contraria. Ergo omni animnli iUnd^
quod appetit positum est in eo, quod naturiB est accom-
modatum. BuN.

ati.

Viperam ferunl exustam, etc. Vide Plinium lib.
XXIX Natur. histor. cap. i. Galenum in Therapeutica
ad Pisonem.

Quod erat divini opi/icii summum, Abesi dipini a
16 mss.

Et bona et mala , etc. Saepe haec et similia inciilcat
Lactaiitius : faliltur auiem quam maxime; oninia
enim qti» Deus creavit, erant valde bona , ut textus
sacer inniiit. Si igitur nonnuUae creaturae homiiii
Doxias halient qualilates, non crealoris vitio, sed ho-
ininis pcccaf o imputindum ; illud eiiim totum liunc
munduin vaniiati obnoxium reddidit, ut innuit B.
Paulus ad Romanos cap. viii.

Ac bonis sita est. Sic resiitui ex mss. omnibus prse-
ter 5 rec. in quibus est, ut in editis, posita esl; mss.
quidiim, sita sit.

Invieem sibi aUeruira connexa sunt. Ita ferunt veier-

Accommodatum sit. Siq restitui ex antiquiss. inss. I
Bonon., Rcgio-Pui., i al. Reg. rec, % Golbert.,
Baluz..et Glarom. in marg. In aliis et cditis com-
modum.

rimi mss. Regio-Put. etlGauc, aliiqueplures. ac Be- j. .^«'?^« «^ *«'^'*«- '»ij ''«Posui cx 2 vcterriiiiis et
-..I.:. - iT. .r^ — 1... _...»_ _.- ' — L A . M} opiirois mss. Banon., Regio.Put. Et recte ; rcspiciiur

tuleii edit. In multis aliis, alterutrum connexa sunt
Uanc uliimam lectionem recipit Bunemap, et notam
sequentem exhibet. — Invicem sUti atterutrum coii-
nexa tunt. Gotli. et Betul. atterutra^ numcro miilliiu-
dinis, elegantius sane. Ita anle nostrum TertuHianus
de Resurr. Garn., cap. 44, Membra alierutrum su-
mus. Gyiirianus lib. iii Teslim. n. 9. Alterutrum
onera sustinete, et alibi. Ipse Lactantius in Epit. c.
29 : Vides. . . bonum et matum ita sibi esse connexd, ut
aUerum sinealtero conslare non possit, Bun.

Sublato alterutro, ctc. 1 Bonon. aniiq., altero.
Scripd Gauc , Ultr. , aUerutra. Huic qu;BStioui non
satis apposite respondet Luctatitius. Guin enim Deiis
sui operis iiispecior, qii(ecumque totius natiirse com-
plexii co.itinebaiitur, proprio efllaio bona proiiuntia-
ret, ila ul qua; deincops mala acciderint, sibi liomo
neccsse ^it :iccepta referai, quippc qiise non natiirae,
sed pecctti humaiii sequela essent : tam longe abest,
■i qiiod iiifra asserit Lactantius, sublaio alterutrOf

enim nd cwnam supra. Alii> est utile.' — Vitale acsa-
lubre. Legitur utite ac salubre apud Buneiiiaii. Ap-
probat tameii in nota sequenti nostram lectionem. —
Singulariier idque eleganier Bonon. Vitale ac salw
bre ; ui vitaiis sit od vitam utiUs. Videntur iioiinuii-
quam hae voces confusao. Forte ali()uis suspiciiur , 1.
VI» cap. i3, pro vitaUs otrt, iegenduin^ utiUs viri.

BUN.

Opus nobis. Sic einendavi cx ross. 2 Boiion., I
Reg., 2 Golbcrt., Baluz., Tax. In cxteris libris legi-
tur boniSy meiidose.

Quw nisi fuissent propotita. Scilicet mala. Vide
praeced.etin finecapitis. lu correxi ex ediiis vei.
Roin., Betul., Is. et omnibiis rass., pr;eler 1 Rr*g. rec.
et 1 Golbert. in quibus legitur fuisset^ ut iii 15 vul-
gaiis.

Haiionale animal non essemus. An Adam utique in
paradiso non fuit animal ratiooale? num liomiues

«21 LmVx DE

Sloiei nullo modo viderc polueriini , dissolviiur A
eliain argumenlum illud Epicuri. Deus , inquii » aui
TuU lollere mala et non polesi ; aut polest ei non
vult; aut nequevult, nequepotest; aut et vult et
poiest. Si vult et non potest , imbecillis est ; quod in
Denm non cadit. Si potest et non vuli, invidus; qiiod
xqae alienum a Deo. Si neqne vuU, neque potesi, et
invidus el imbecillis est; ideoque neque Dens. Si
vnlt et potesi, quod solum Deo eonvenit , unde ergo
sunt mala? aut curilla non tollit? Sclo plerosque phi-
lofiopborum, qui provideniiam derendunt, hoc argu-
mentoperturbari so|ere el invilos pene adigi, ut Dcum
nihil curare faienntur, quod maxime quxril Epicu-
nis. Sed nos mtione perspecla, formidolosum lioc nr-
gumentum facile dissolviinus. Deiis cnim poiest quid-
quid velit, €t imbecillitns, vel iiividia in Deo nulla B
esi ; potest igitur niala tollere : sed non vult ; nec
ideo tamen invidiis est. Idcirco enim non toiru, quia
sapientiam (sicut edocui) siinul tribuit, et plus est
boni ac jncunditatis in s.ipiencia , quam in malis mo-
ksU». Sapicniia enim facii, ul etiam Deum cognos*
camus et per eam cogtiiiionein immortaliiatem asse-
quamnr; quod esl suniinuin boiium. Itaque iiisiprius
malum ngnoverimus , nec bonuin poteriinus ngiios-
cere.Sed hoc non vidit Epicurus, necaliusquisqiiam;
si tollantur mala, tolli paritersapientiam, nec ulla in
hoinlne virtutisremanerc vesiigia, cnjus ratio in sus-
tinenda et superanda malorum acerbitalc consibtii.
Iiaque proplcrexiguumcompendium sublatoruin ma-
lonim maximo et vero el proprio nobis bono cnrere-
mus. Consiat igitur omnia propler bomiuem propo- ^
slta, tam mala, quam etiam bona.'

VARIORUM

banc proprleiatem in roelis amiltent, eo quod ibi
nolla sint mala ? GALLiEUS.

Quam ftciei nullo modo videre patuerunt , dissotvi^
htr. Mss. i5etedit. 2 vel. Rom., Parrhas., Tridin.,
Florenl., quam stoici po$uemnt , dissolvhur; non
recie, quia supra dixerat stoicos rcpulisse quaesiio-
nero academicorum , etc. Iskus. — Quam siotci
nulio modo videre potuerunt, Sloici illam rniionein de
sapicntia nullibi posuerunt, et ipsc Laclanliiis iiifra
aflirmat neqoe Epicurum, nec alium queinqunin lioc
Tidisse; ei^o nec stoici illam rationem posucnint. ,

BUN.

Si vult et potest, quod, Ua antiquissimi mss. 1 Bon.,
i R^io-Pul., i Colbert. et edili fere omnes. In l^ ])
mss. rec. et impressis Rom. etOyinnic. legiiur, si ei
vuii et poteH, quod.

Sicut edocui, Ita restilutiim ex 4 Reg. iiiter quos
esi Rcgio-Put., aliisqiie mullis, ncceileiitibiis 2 al.
Re^.. 5 Colb., Clarom. ei ed. Rom. 1470, quibus est
et docui,

Ei pltt$ e$t honu Ex Regio-Put., 5 CoIUert. nliis-
que addidi est, pro quo legiiur et in 6 scriptis; dcest
auicm iu caeteris.

Sapientia enim facit, Ita lego ex veluslissimis mss.
2 B^mon., RegioPut.. aliisque 2 Reg., 6 Colb. sex-
que aliis et ed. Beinl. ac h. noii ul iii mss. 3 Rcg.
rcc. cl ^ quamplurimis editis, Sapieniia etiam, Nain
caiisim affert, cur in sapientia plus sit boiii :ic jucun-
diln'i'15, nfque placet hic et iterum mox etiam,

Cujui ratio in tustinendOf etc. Pr.ppositionein in nd-
didi ex omnibus fere mss. et G ediiis. Abest a 2 Reg.
et excusis 8.
, Ricio corpore Ita quamplurimi mss. inler quos

IRA DEI.

CAPOT XIV.

Cur Deui feeerit hominem.

Sequiliir ut ostendam cur fecerit hominem ipsiim
Deus. Sicut mundum propter hominem machinalus
est, iia ipsum propter se, tamquam divini templi an-
tistitem , spectatorem operum rerumquc coelestium.
Solus est enim, qui sentiens, capaxque rationis, iniel-
ligere possit Deum,qui opera ejus admirari, virlutem
potestaiemque perspicere ; idcirco enim consilio, meti-
te , prudcnlia instructus est. Ideo solus practer cxte-
ras nnimantes reclo corpore ac siatu factus est, ut ad
contemplniioncm parenlts sui excitalus esse vldeatur.
Ideo sermonem solus acccpit, ac linguam cogitationis
interpretem, ut enarrare mnjestalem domini sui pos-
sit. Postremo idcirco ei ciincta subjecta snnt, ut
factoH atqueartiGci Deo essei ipse subjectus. Si crgo
Deus hominem suum voluit esse cullorem , ideoque
illi tanium honoris attribuil , ut rerum omnium do-
minaretur ; utique jusiissimum est et eum qui tanta
praestiterit, amare et hominem, qui sit nobiscum di-
vini juris societate conjunctus. Nec enim fas est cul-
torem Dei a Dei cultore violari. Unde intelligitur re-
ligionis ac justiliae causa csse horoinem figuratuin.
Ctijus rei testis est Marcus Tullius in librisde Legibus,
ita dicens : < Sed omniam, qux in doclorum hominura
disputatiene versantur, niliilest profectoprxstabilius,
quam plane intelligi , iios ad justitnim esse natos. >
Quod si est verissimum, Deiis ergo viilt omnes ho-
roines esse justos , id est, Deuiu et hominem caros
habere : Deum scilicet honorare tamquaro patrem ,

NOTiE.

sunt veterrimi Bonon. et Reg. Al i4 rec. et totidem
impressi , reclus corpore.

Ideoque t//t, eic. In mss. i Lips. Ideoqueillititulum
tantum honoris, In niillo nlio, quod sciam, ita legitur,
ideoque nihil mutare volui.

Rerum ommum dominarctur. Per GmBcismuin; iii-
solens enim constructio (/omtnari cum gignendi casu.
Apud Ciceronem jungitur quarto vel sexto casuicum
prioposiiione tn.

Vtique justissimum est et eum qui tanta prmstiterit,
amareet hominem, qui sit, Sic Icgoet emendo e.x iiiss.
Regio-Put., 2 Bonon.,Tax.. Em.. i Colb., qiiod rec-
tius ei piirius est, qunm , Utique jtistissiwum est et
Deum colere , videlicet eum ani tanta prwstiterit et
amare hominem, elc, qiiod glossam sapit, ut In ms.
Cnuc. in Seditis, prmtiiit; in 5 vulgatis, dempiis
conjunclioiiibns. i Rec., 2 Colb. et Bnlux. ui in textu,
nisi (}uod pro et eum, TiabenleMiM videlicet; i Lips. cl
5 iOipressi , et Deum cotere qui tanta prmtiterit et
amare hominem qui, etc. Vide infrn, Deum ethominem
caros habere.—Eum quitanta prasstiterit, amnre et ho-
ininem, Valde anliqniis codex Cnuci, Fnsit., Gryph.,
Torn..BeluI.,WnIch., Hrumnnn. iJustissimnm esiet
Deiiin colere, vid<^Iicel eum, qui tanta prmtiterit^ et
dmare hominem. Hanc Icciionem piiio verissiinam ,
vcrbum«|iie colere esl necessnriuiii; nani hoc ipso nu-
mcro dixii : Deus hominem suum voliiii esse cnltO'
rem; el infra, Deum honorare.,, hominem diligere,
Conf., cap. 6. Bon.

Unde iuieUigitur. Mss. % Bonon. , i Reg. rec, 2
CuIIktI., Tax., Baluz., hiteUigimus.

Omnes homincs esse justos, Ex oninibus mss. ct

m FIRM. L&CTANTn li«

bomfnend dillgere velut fratrem; in bis enim duobus A Deo laetiiias aiTectus ad gratiam , et odil ad iram ,

tota Justitia consisiit. Qai ergo a«l Deum non agnos-
cit, aut homini nocei, injuste ei contra naluram suam
vivit, et hoc modo nimpil institutnm legemque divi-
nam.

CAPUT XV.
Und$ &i hminem peecata pentemrwt,

Hic fortassequxrat aliquis, unde ad hominem pec-
cata pervenerint, aut qux pravitas divini instiiuti re-
gulam ad pejora deiorserit, ut cum sit ad justiiiam
genitus, opera tamen efficiat injusta. Jam superius
explanavt, simul Deum proposuisse bonum ac malum;
et bonum qnidcm diligere, malnm aulem , quod huic
repugnat, odisse : sed ideo malum pcrmisisse, ut et

necesse est habeat, ei timorem, et libidinem , et cu-
piditalem, cxlcrosque affectus, qui sunt imbcciU
lilaiis humanse. t Non est necesse ut timeai, qui iras*
ciiur ; aut mocreat, qui gaudel : deniquc iracundi,
minus timidi suni ; et nalura \xi\ , minus moerent.
Qiiid opus est de humanis affeclibus dicere » quibus
fragiliias nostra snccumbit ? Consideremus divinam
necessitntcm ; nolo cnim naluram dicere , quia Deus
noster nunquam creditur natus. Timorls affectus Iia-
bel in homine maieriam , in Deo non habet. Homo »
quia multis casibus periculijsque subjectus est , me-
tuii , ne qua vis majur existat , quae illum vcrberet »
spoliet, lacerct, arflignt, inierimat. Dcus autemi ia
qiiem ncc egesias , nec injuria, nec dolor , nec mors

honum emicaret.quod alierumsinealtero (sicutsaepe g cadii, limere nullo pncto poiesi ; quia nihil est,quod

docui) intelligimus conslare non posse : denique ip-
smn mundnm ex duobus elemeniis repugnantibus et
tnvicem copulatis esse concretum , igneo ct humido ,
nec potuisse lucem ficri, nisi et tencbrae fuissent ;
quia nec superum poiest esse sine infero, nec oriens
sine occidente, nec calidum sine frigido, nec molte
shne duro. Sic et nos ex duobus cTque repugnantibus
compacti sumus, anima el corpore : quoruni alierom
coelo ascribitur, quia tenue est et intractabile ; alte-
rum terrae, quia comprehensibile esi : alierurn soli-
dom et aeternum est, alterum fragile atque mortale.
Krgo alteri bonum adhneret, alteri malum : alteri lux,
vita, justitia; alteri tenebrae, mors, injusliiia. Hinc
extitit In hominibus naiursc susc depravaiio; ui esset
necesse constitui legem, qua possent et viiia prohi- q
beri, et virtutis ofOcia imperari. Cum igitur sint in
rebus hnmanis bona et mnla , quorum raiionem de«
claravi , necesse est in uiramque pariem moveri
Deiim, et ad graiiam, cum jusia fieri videt; et ad iram,
cam cernit injusia.
Sad oceurrit nobis Epicurus , ac dieit : i Si est in

ei vim possit inferrc. 4tem libidinis ratio et causa ia
homine manifesia est. Nam quia fragilis et mortalis
effectus est» necesse fuil alierum sexum diversumque
constitui , cujiis permisiionc soboles effici posset acl
continuandam generis perpeiuitaiem. Hscc autcm li-
bido in Deo locum non habel ; quin el fragililas ei in-
teriius ab eo alienus cst, nec ulla esl apud eum fce-
mina , cujus possit copulaiioiie gauderc , nec succes^
sione indiget, qui semper futurus est. Cadem dc in-
vidia ei cupiditate dici possunt; quae ceriis mnnifes-
tisque de causis in hominem cadunt , in Deuin nullo
modo. At vero, ei gratia, et ira, ei miseratio habent
in Deo materiam ; recleque illis utilur summa illa el
singularis polestas ad rerum coiiservationein*

CAPUT XYI.
De Deo ejuique ira et affe^tibus.

Quaeret quispiam , qu^e sit ista materia? Primnni
accidentibus malis affiicti honiines nd Deum plerum-
que confugiuut , miligant , obsecrant, credenics cuni

VAWORUM NOTiE.

muHis edd. addidi to /^omtnef , qund a noBnulIis im-
pressit abest.

Jn hi* duobus. Mallh. xxn, Rom. xui, Gal. v.

Qumpravitas,.. regulam,,. detorserit. Vcric lectioni
detorserit in Reiinin. inscriptuin , delruscrit inale ;
prius elegans et rectum. Lib. vi, cnp. 2t : Uic sensua
non est ad vitiiim delorquendiis. Bun.

Simul Deum proposuisse bonum ac malum. Id est ,
penmsisse. Ilic loquiiur de malo culpae. Is^us.

Et bonum qmdem diligere; malum aulem, quod huie
repugnat , odisse. Sic lego cuni mss. i Re^'. ct«anti-
quissimis Cauc. et 1 Bonon., 5 Colberl., Claroin. et
livulgatis, nisi quod pro mnlum aulem, 7 cdili ha«
beot ac maium; 4 i-cripti rec, et malum. In i Boii.
aotiq. et ed. Is. pro /luic, est^oito.Regio Pui,, et bo-
num quidem diligere^ pugnat odissey oini>>sis, malnm
autem quod huic re. Mss. 4 Reg. rec, 2 Coib., Ullr.,
Brun. ei vet. edit. Rom., et bonum quidem ditigere ,
pu^nas odisse; Pen. et i Cnlb., habent eligere, pugnas
odisse.

iHtelligimus constare non posse. Cauie lege, qiia^ de
mali origine et ncce^sitate proponii Laciantius : in
his enini luui ul)ique saiiiis Cbt.

iii utramque pariem. Ila oinnes mss. praelcr 2 Rcg.
rec qui habem od utramque pnrhm.

Consideremus divinam uece$sitatem. Ila oinncs ferc

mss. et cditi. In scriptis 5 cst , Quod si considcrcmu$
divinam bonitatcm ; miiuis aple.

Noster. Deesl in velerib. cdilion.

Et causa. Deesi in 0. rcc. mss. ct 9 edltis.

Nam qula fragilis. Iia corrigendum fuit illud libra-
rioruni erraliim,3 inss. rec et 8 edit. in quibus legi-
J) lur , Nam qui.

Ad continuandam generis perpetuitalem. Sic reslitui
ex mss. vctustissimis i Bonon., Regio-Put., Cauc»
Goih., i Colbcrl., 1 Lips., tlm., Brun., edit. BetuL,
Cellar. Walch. ct Spark. in inarg. inelius quam ad
continendam , ul in i5 scriptis et iO vulgatis.

Qu(er€t quispiam. Sic mss. Marm. el 1 Clarom. a
secunda manu. Et sic Cicero, el inoxtn^*ei, cap. iO.
Multi scripti , quairit; i. al., QucBrat.

Accidentibus malis. Mss. 1 Bon. antiq. Pen. iet ed.
itoiii. i468.Torn. Soubron. Vfsi\c\i.accedentibus.

Mitigant. Qtiod verhum inutaiKeumannusin eumque
obsecrant. — Milignnt , obsecrant, Lib. vi, cap. iO
Offensus ab his Dcus eos... Subjugabat, donec rtir*
sus poenitenlia populi mitigatus tiberaret; iib. v, cap.
i3: Si... cum Deos sibi arbiiranlur iratos, tamen do»
tiis^ et sacrificiifiy cl odorihus plucari eos credunt,.^
cur Dctim no^trum tam immitcmy tnm implacabiiem pK*
teni?bis.

115

LIBER DE IRA DEI.

posseabbis injurias propulsare. Habet igitur causam A tus , qui non cadunl in Deum , ut libido , timor, ava-

miseraodi ; nec enim lam imniitis est hominnmque
contemptor, ut auxilium laboraniibus denegci. Iiem
plurimi, quibus persuasum est Deo placere jnsiiiiam,
eumque qui sit dominus ac parens omnium, vcncran-
lur, el precibus assiduis ac frequentibus voiis, dona
ei sacrificia offerunl, nomen ejns laudibus proseqnun-
lor, joslis ac bonis operibus demcreri eum labt)ran-
les. Ergo est, propierquod Deuset possit, et debeat
graiiflcari. Nam si nihil est tam conveniens Dco ,
quaoi beneficenlia , nihil auiem tam alienum , qiunm
nt sit ingratus : necesse est ut ofliciis optimorum
aancleqfre viveniium prsestet aliquid , ac vicem rcd-
dat, ne subeat ingrali cnlpnm , qn:c esl ctiam honiini
crimiimsa. Contra auiem sunt alii facinorosi et ne-

ritia, moiror , invidia, omni prorsus affeciu enm va^
care dixeruni. Uis enim vacat, quia vitiorum affec-
tns sunt ! eos antcm , qni sunt virtulis, id cst, ira
in malos , carilas in bonos , miseratio in nfflictog ,
qnoniam divina potestate sunt digna, proprios , et
jusios, et veros habet. Quic profecio nisl habeaty
humana vita turbabiiur; atque ad (antam confusio-
iiem devcniet status rerum, ut contcmpiis superatis-
que legibus, sula regnet audaeia , nt nomodenique
tutusessepossit, nibiqni viribns pr.Tvaleat. Ita quasl
communi lairocinio terra omnis depopulabilur. Nunc
veroquoniam et mali poenam , et boni gratiam, et
afflicti opem sperant ; ei virtulibus locus est, cl sce-
Icra rariora sunt. Aienim plernmqne et scelerati fell-

Carii, qui libidinibus omnia pollunnt. cccdibus vcxcnl, B ciorrs ivuiit , e( boni miseriorcs , et jnsti ab injustis

fraudeut, rapiant, perjureni; nec consanguincis, nec
parcaiibus parcant; leges et ipsum etiam Deum ne-
|Ugant.

Ilabet igitur ira io Deo maieriam. Non esi enim fas
eom, cum lalia fieri videat, non moveri, ei insur-
gere ad uUionem sceleratorum , et pestiferos nocen-
teaque delere, ut bonis omnibus consulat : adeo el
in ipsa ira inest el gratificatio. Inania ergo et falsa re-
periuniur argumenta , vel corum , qui , cum irasci
Deum Qolunt, gratificari voluni, quia nc hoc qnidcm
liert stiie ira poiest; vel eorum, quinullum animi
motom esse in Deo putanl. Et qtiia aunl aliqui affoc-

impune vexantur. Considerabimus poslea , cur Ista
fiant. Interim de ira explicemus, an sit aliqua in
Deo ; utrum nihil curct omnino , nec moveatur ad ea
qnae impie gernntur.

CAPUT XVI!.
De Deot cura et ira.

Deus, inquit Epicurus, nihil curat ; nuUam igitur
habet poiestatem. Curare enim necesse est eum, qui
habet potestalem ; vel si liabet, et non utiiur, qn»
tania causa est, ut ei, non dicam nostrum genus;

YAIUORUM NOTiE.

Ab ki$ iniurias propntsare. lia cmendavi ex rass. 2
Bomm. i Reg. ac scx aliis ct cdit. Is. Alii , ab his
hijuriis pfoptttsare.

Hahet igilur cansam. Ms. I Boii. aniiq. el 6 edit.
interjiciunt Deus, i|uod a caileris abesl. In Lips. et
ed. Cellar. caussas.

Nec etikH lam immilis est bominumque^ contemptor,
8ic ▼et. edit. Rom. et Gymnic. cum oinnibus m&s.
|ir»ter 5 Colberi. a quibus abest conjunctio que ut a
ca*teris inipressis.

Ei precibus assidws. Ita cum ed. Betul. e( Is. euncti
me»., demptis 5 rec. qiribus est cum precibusy ui In
vulgatis caeteris.

Perjwrent. Ita orones fere niss. In 2 Bonon. i
Reg. rec. et i Lips. est pejerent. — Sic qno(|ue Bune-
mati. Hapianif pejerent. Verbo rrequenliori usns. Sed
tanien et Horatius, lib. ii Sai. ^, vers. 127.

Si quidvis satis est, perjuras, surripis, aufers. Cell

Perjurent, H.tc est antiqua srriptnra, quamex Plaulo
ei Uc. lib. lu de Ofliciis, cap. 21), coinmendal Cur-
iHiS ad Salliisi. JugQrth.,cap H,4, coufer Lanibinum
ad tforaiium ii, SaL 3, v. i27; reliquorura pejerent
usii;ttius. Bun.

Adeo et in ipsa. Sic reposni ex anliq. Regio-
Pul., 2al. Reg., 2 Colb., Clarom. eted. Cellar. In
21 scriptis rec, inest gratificaiio;\u 2 rec. est gratifi-
catio. \n Lipsiensibns , non inest; in 2 al. rec, non
ett; uirumaue male.

Notunt. Henmannus logit notiut.

Quia... potest. Hdcc octp verba cradenda putat
llenmannus velut glossema.

Eosautem, (fwsunt virfutis, id est^ ira... charitas...
mhemtio. Un oiunesscripii etlilique. Mihi uc (ot vuces
corngantur, duabns lilteris mulaiis, legcndum vide-
tur : Eo$ autem^ qui sunt virtutis, ut est iru... charitas.,.
nuseratio. Ut et id ductibus paruin dilTerunt, et soepc

C conrunduntur ; practerea in priori membro dixerat :
Ut libido.,, invidia. BoN.

Digna. Lege digniy ait Heumannns, subaudiendOy
affectus. — Digna. Heumanuus, lege^ inquil, digni^
subauditnr enim affectus. Nihil oorrigo; neuirum
digna respicil voces ira.,. charitas... miseratio, Fre-
queniissime i(a neutrum sequitur. Lib. ui Inslitui.,
c. li : Num voluplatemf... divitias?... potestates? At
ea fragilia... caduca... Num gloriam?.*. honorem?..,
memoriam nominis? At hcec omnia... posita. Lib. Ti,
c. 3 : DesidicBf inertiof, luxuria: se trad^re^ quw sua'
via... videntur, BuN.

Quce profecto. Idem legit «tiM profecto^ subaudiendo
affectus. — Quai profecio. £t hic Heumaimus corri-
gii, Quos profecto, scilicet adecius. Sed qui priora
salva cognoscel, uec ha;c conigei. Bun.

Depoputabilur. Passive. Courcr Heusingerum ad
Weclincr. Hellenol. Bun.
l^ Sperant. Cum verbum hoc etiam ad priora, mali
*^ pcenam, perliiieat, et signilicei SLcpe limere^ credere^
vi(l(;QuintiI. lib. viulnsiil.,c 2. Vide el Davis. ad
Epit. c. 65 : Speru et ttbi accidere posse^ quod aitcri
videas accidisse. BuN.

Impune vexantur, Scilicet ad tempus. Oflendit vox

inipune alios; hinc in Lips. 2 et 5, est omissa. fiuN.

Cur ista fiant. i Colb., Cur ita fiant; Em. et Bruu.»

cur ita fiat.

(Jtrum. Heuman. legil, an vero.

QucB tanta causa est. Ex niss. Reg.*Put. et 3 al.

Rcg. Lipsiensibus, 4 Colbert. aliisque pluribus cx-

pnnxi, ui inulile, to negligendi, quod est in i mss.

rcc. et i3 cilitis ; In 5 scripiis, negligentice; In tribus,

:an (e. — Bnnem. vcro addii verbum negligendi, et

nolam sequcnicin exhibcl: — Qucetanlaest negligendi

causa. tlioin. in marg. ox Rnn. cilal. : Quw tanta est

negligeniia; causa; cunKjuc lcclionem Heuinannus

vucai icciissiiuani. Liibens scpicrcr, nisi obataretre-

ccntior collaior Bononiensis codicis Is.^cus, qui legit

«27

FIUM. LACTANTII

i^ii

scd cliam mundus Ipse sil vilis ? Idco, inquit, iucor- A sive Iiumnnnm, sive divinam , acerbilads ti mnliti»

rupliis esi ac beaius, quia scniper qiiietus. Cui ergo
admiiiisirniio lanlarum rerum cessit, si b£c a Deo
negliganiur, quaevidemus raiione siimm;) gubernari?
aut quietus esse quomodo polesi, qui vivit ct seiiiit?
Nam quies aut somni res esl, aut mortis.Scd nec
somnus habet quietem. Nim cum soporati sumus,
corpus quidem quiescit, animus tamen irreqiiietus
agilaiur : imagines sibi, quas cernat elfingit , ut na-
turalemtsuum motum exercent varietate visorum;
avocatque se a falsis, dum inembra salurentur, ac vi-
gorero capiant de quiete. Quies igilur.sempiterna so-
lius mortis est. Si autem mors Deum non attingit,
Deus igiiur nunquam quietus est. Dei vero actio quae
potesl esse, nisi mundi administralio ? Si vero mundi

iiomine infamanl, puianies nocentem dici oporiere,
qui nocenies afficit poena. Quod si est, nocenles igi-
lur leges habemus, qnae peccantibus supplicia sanxe-
runt; nocenies judices, qiii scelere convictos poena
capiiis afficiunt. Quod si etlex justa est, qux et no«
cenii tribuit quod meretur, et judex integer ac bonus
dicitur, cum male facta vindic^t (bonorum enim sa-
lulem cuslodit, qui malos punit), ergo et Deus, cum
malis obest, nocens non esi ; ipse auiem est nocens,
qui aut innocenti nocet, aut nocenti parcit, ut pluri-
bu^ noceat.

Libet qu^rere ab iis, qui Dcum faciunt immobilem,
si quis habeat rero, domum, familiam, serviqne ejus
contemnentes patientiam domini , omnia invaserint,

curam gerit, curat igilur hominum viiam Deus, ac B ipsi bonis ejus fruantur, ipsos familia ejus bonoret»

singulorum actus animadvertit, eosque sapientes ac
bonos esse desidernt. Haec est voluntas Dei, hxc di-
vina lex ; quam qiii sequitiir, qui observnt, Deo cariis
est. Necesseest igilur, ulira movealuradversuseum,
qui hann asternam divinamque legem, aut violaverit,
aut spreverit. Si nocet, inquit, alicui Deus, jam bonus
non est. Non exiguo falluntur errore, qui censuraiii

dominus autem contemnatur ab omnibus, derideaturt
relinquatur : utrumne sapiens esse possit, qui contu-
melias non vindicei, snisqiie rebus eos perfrui patia-
tur, in quos habeat potestatem ? Quae tanta in quo«
quam potest patientia reperiri? si tamen patientia
noininanda est, et non siupor quidam insensibilis.
Sed fncile est ferre contemplum. Quid si fiant illa»

VARIOUUM NOTiE.

in Bonon. et Tax. Qwe tantce negligente cau$a eit.

VHh. Lib. VII liistitutiou., c. 22 : Cum.,. justi tam
vHes habeantur. Tacit. lib. i Annal. 40 : Si vUi$ ipsi
tau$. BuN.

Cui ergo administratio tantarum rerum. Sic in mss.
onmibus lego, et in editis vet. Rom. et Crat. Vidc
infra mundi adnuni$tratio. In caeteris impressis est,
Cui ergo ministratio,

Tamen. Sic mss. Tlioroasii : alii plures legunt au-
tentj minus bene.

Avocatque $e a faUi$. Sic vetustissimse editiones et
ms8. 2 rec. et mnlti editi , fnl$i$; 2 al. rec, de (al$i$.
— Legitur avocatque $e falsis npud Bunemnnn., in
hancque varianiem nolam sequentcm exhibet. —
Avocatque $e fal$i$. Reim. prave, Advocatque $e a
fal$i$ ; idque Heumanniis defendit et exponit , Avo-
cat $e a (al$i$ imagimbus, id e$t, somniare ce$$nt. At
Goth., Merton., C.C.C. Rost., Ven. 1471, 1495, 97,
Paris. 1513 et Cellarins, Avocatque $e (alsi$. Quaelec-
tio est unice recta. Noster iterum de Opif. c. 18 :
Vt men$ per diem veri$ vi$ionibu$ avocatur^ ne obdor-
miat ; ita fal$i$ nocle (scilicet avocatur) ne excitetur;
et ibidero ante : Avocatur ergo (meiis) $imutacris^
donec membra $opore irrigata vegetentur. Esi igitur
sensus vcrborum, ut iterum ibid. Men$ visionum
imaginibu$ occupata tenetur; et posten, Men$ ad con-
templanda$ imagine$ ab intentione traducilur. Bon.

Vigorem capiant de qmete. Quie$ 19/mr. Thomasius,
eapere vigorem de quiete^ ioquit, latine non didtur. Ex
fu$ autem deniuue re facile potuit fieri de quiete, cui
postmodum addita e$t dictio igitur, ut aliqui$ $en$u$
eliceretur. Sequor nihilominus leciionem Goth..Lips.,
Reimm., Ultr.. Cauc, Anglic, Rost.,Ven. 1471,72,
ulriusque78, 90, 95, 97, Pier., Parrh., Paris., Junt.,
Aldi, Crat., Gymn., Fas., Gryph., Torn., Betuleii,
Vigorem capiant de quxete. Quie$ igitur (Emm. ergo).
Quis enim simpliciter dixerit, membra $aturari, ac vi-
gorem capere, non addito, unde saturentur ac vigo-
rem capiant? Verba, Dum membra $aturentur acvigo-
rem capiant de quiete, idem dicunt, quod illa de Opif.
c. 18 : Donec membra sopore irrigaia vegetentur; el
infra, Postquam mcns ad contemplandas imagine$ tra*
ducta est^ tunc demum corpns omne resolvilur in quie'

tem. Plinius lib. xxiii H. N. c 4 : Oteo moUitur corpu$^
vigorem et robur accipit. De quiete valet, ex quiete, ex
$opore, more Lactantio freqiienli, ubi de, pro ex
ponil. Uti vero capere fructum, utilitntem, volupta-
tem ex rc diciiur ; sic laiiiie dici capere vigorem de^
C vel ex re , nihil impedit. Bdn. — Capiant de quiete.
Quie$ igitur $empitema. Sic reposui ex antiqnis mss.
Reg.-Put., Cauc, al. 4 Reg., 6 Colbcrt., Ultr., Em.,
Brun., miiltis edilis et I Clarom., nisi quod hal»et
capiat. 1 Bon. Antiq., Cant. et4 mpressi capiant. De-
nique requie$ $empiterna. Hanc tamen verain esse
scripturam existimat Heumaiuius.

Si nocety inquit, alicui Deu$. Abest inquU a quam-
plurimis scriptis et impressis : at extat in antiquis-
simi» mss. Regio-Put., 1 Bonon. et editis Gymnic,
Is., Gall., Thys., Spark.

Acerbitati$ el maliti<B. Haud secus veterrimi Regio-
Put. ei 1 Bonon., edd. Thoroas., Is., Thys., GalL,
Spark. In aliis deest et malitice.

Qui $cetere convicto$. Ila restitui ex quamplurimis
editis et omnibus mss. pr.vier i Reg. cui esl cor-
ruple conjuncto$y pro convicto$. In pluribiis editis est
convicto, mendose. Scelere convincto$. Paris. Scelere
|. convicto$. Cant. edilio, Scelere convicto^ viliose. Sue-
^ lonii est, ut Lexica iiidicant, in Nerone, c 51. Scelere
convictu$. BuN.

Ipse autem e$t. At Biineman. 1$ autem e$t. editi
omnes, lp$e autem est. Bonon. l$e$t autem. Reiinm.
1$ autem est. Etiam Heumnnno 1$ rectum est. Bon.

Libet queerere. Manuscriptorum est et 9 vet. edit.
Iii 7 vulgatis est Li<iet.

Immobiiem. Cap. 22 : Deum faciunt immobilem,
Conf. not. I. VI, c. 17 : Ad immobilem stuporem meii-
ti$ perducere. BoN.

Omnia inva$erint. At Bun. addit eju$^ et sic rationcm
reddit:— Omnia e/tftinvaJt^nnf. ExLips. 2, 5 Reimm.,
Rost., Ven. i472, utraque 78, 95, 97, Pier., Parrh.,
Paris., Junt., Isaeo, Heumanno scribo, Omnia ejut
inva$erint, Caeteri eju$ n^lexerunt. Studio illud ejus
ter repeiiit. Bon.

Perfrui. Mijnr vis in coroposito subinnuit securam
impuikitatcm. Bun.

ii9 LIBEK DE lUA OF:!. 130

qost a Cicerone dicuutur? c K'.cniin qu.cro, si quis A Irn romposuil. i Ira es(, inqiiit, cupiditas ulcisccndoc

palerfamilias liberis suis a servo interrecUs, uxore
occJs:!, iucensa domo, supplicium de servo non quam
acerrimum sumpseril ; utrum is clemens ac miseri-
corSy an inhumanus et crudelissimus esse videatur? >
Quod si ejusmodi facinoribus ignoscere crudelitatis
est potios quam pietatis; non est ergo viriuiis in
Deo, ad ea, qnae injusie fiunt, non commoveri. Nam
mundus tanquam Dei domus est, et homines lan-
quam servi : quibussi ludibrio sit nomeuejus, qualis
aut quanta palientia esi, ut honoribus suis cedat,
pravi et Iniqua fieri videat, et noii indignetur, quod
proprium et naturale est ei, cui peccata non pla-
ceanl ? Irasci ergo rationis est ; auferuntur enim de-
licla, et refraenatur licentia, quod iitique juste sa-
pienterque Gt.

Sed Stoici non viderunt esse discrimen recti ei
pravi ; esse iram justam et injustam : et quia mede-
lam rei non inveniebant, voluerunt eam penitus exci-
dere. Peripaielici vero non excidendam, sed leinpe-
raudam esse dixerunt : quibus in sexlo libi o Insiiiu-
tioQum satis respondimus. Nescisse autem philoso-
phos, quae ratio esset Irse, apparet ex deAnitionibus
eomm, quas Seueca enumeravit In libris, quos de

injuriae. Alli, ut ail Posidonius, cupiditas punieudi
ejus, a quo te inique putes Ixsum. > Quidam iia defl-
nierunt : i Ira est incitatio animi ad nocendum ei qui»
aut nocuit, aut nocere voluit. > Arlsiotelis deflnitio
iion niultum a nosira ahest. Ait enim iram esse cupi-
ditatem doloris rependendi. Haec est ira, de qua supc-
rius diximus , injusta ; *qu:e eliam mutis inest : in
homine verocohibenda est, ne ad aliquod maximum
malum prosilial per furorein. Haec in Deo esse non
poiesi, quia illaesibilis est; in homine autem, quia
fragilis est, invenitur. Inuril enim Ixsio dolorem; ei
dolor facit uliionis cupidiialem. Ubi est ergo illa ira
jnsia adversus delinquentes? quoe uiique non est cu-
pidiias uUionis, quia non prarcedit injuria. Non dico
B de iis qui adversus leges pcccant, quibus etsi judex

sine crimine irasci posiest, flngamus tamen, eum se-
daloanimo esse dehere, cum subjicitpoenaenocentem,
qnia legum sit minister, non animi, aut potestaiis
siiae ; sic enim volunt, qui iram conantur evellere.
Sed de iis potissimum dico, qui sunt nostr» potesia-
tis, ut servi, liberi , conjuges et dlscipuli : quos cum
delinquere videmus, incitamur ad coercendum.
Necesse est enim bono ac jusio displicere, quae

VARIORUM NOTiE.

^ Supplieium de $ervo non quam acerrinmm iumpterit,
in omnibus Laclanlii mss. et edd. cst cuin negatione
bic locus; apud Ciceronem Orat. 4 in Calilinam
c. 6, quam acerbiisimum^ sine negatione in.quibus-C
dam edilis : Lambinus vero, ls;f us, nliique legunt
ftofi quam acerrimum. El ita apiid Lactantiiim.

Sed iloici non viderunt. Perlurbalio. TraOo; , ut Ci-
cero in 4 Tusc. ex Zciionis sentenlia deiinit , est
aYersaa recta ratione contranaiuramanimi commo-
tio. Qoidam appeiitum vehemeniiorem, 6jouiiv7r>eova-
^oufToc* : iram autem ut formam libidini, r^ sTrcOv/ita, li-
bidinem vero perturbationi siibjiciunt,sicdeflnieiries:
Ira est libido ejus, qui vldetur laesisse injuria. Ergo
stoiei posueruntiram inler morbos etvitia. Betuleius.

Penitui excidere. Lips. TerU, occidere, Torn.,
Penitui exicindere. Sic saepc variarc dixi ad lih. v,
cap. 3 : Horatius lib. ii, Sai. 3 :

Denique qoateoas excldi peoiios vilium ir»
Caetera item nequeanl slultis baerentia.

Bcif.

/m eitf inquit^ cupiditai^ ulciicendce injurice . Seneca
Itb. I de Ira , cao. 3 : Primum diximui cupiditaiem
eue jHBmB exigendce. Ad verbum diximui, commenta-
tur ita Lipsius : ncmpe in iis, qiia! e Lactantio re- r^
ponimus. Et lib. ii de Ira, cap. 3, ait : Ira eit con'
citatio animi ad uUionem voluntate et judicio pergen-
li$. Cell.

Alii ( ut ait) Poiidoniui. Stclego cum Lnm-
blnQ, Gothofredo, Francio, aliisqne doclis viris;
iioji Poaidoniui, ut in mss. et cditis nostris. Posido-
nius, forte a iio^fiSeav, Neplunus, ait Francius. — Bu-
neroan. vero habet : Aut^ ut ait, et noiam sequeniein
exhibet: — Goth., Lips., Reimm.,et edili :i4/it,tiraf^
Pcn., Vel, III ait. Bonon., Aut, ut ait. ilunc sequor.
Posset tamen vox alii quoque hic locum hahere ; non
tantum enim Posidonios, sed etiam Zeno dixit, teste
J^rtio : ^Opynv imQyJiiioLv Ti/iujOiaf . Buif.

Jram. Aristot. ii Hlictor., cap. 2, et apud Senec.
nbi siipra.

Injuita. Haec vox deesl in 8 vulgalis er 12 mss. At
exiat in vetustissimis 1 Bonon., Regio-Put., i al.
R^., 2Colb., Baluz.etClarom. in marg, nccnon in
edtUaThom., b.,Tby«.,Gall., SparIt.,Walch., estqao

necessaria, quia de ira juita post loquitur.

Ne ad aliquod maximum maium. Ita ms. Regio-Put.
cum muilis edilis. In plerisque deest malum. — Ad
aliquod maximum malum proiiliat. Necessario bic
subsiantivnm addendum. Sic c. iS iHine quolidie ad
immania facinora prosilitur; et iiifra : Evadent ad
mnjui maium. Epit. c. 61 : Inde ad immania facinora
proiilitur; ubique vero ad, iion fra, ut in Parrh. dici-
tur ; hinc bis lib. vi, cap. 5, et lib. vi, cap. 18 : pro»
iilire ad nocendum. BuN.

UUeiibilii. Rara vox, quam nullibi reperire potui.
— Legitur apud Buneman. llle uabilii, et in banc
variantem noiam sequeniem exhibet: — Ule itabilif.
Omnes edltiones, iliceiibilii: etiam duo GueKcrb.*
illiBiibUii, et seijuitur keiio. Suspecta mihl dudum
visa vox iUceiibilii, qua aiibi seinper abstinuit ; unde
c. 17 : Nihii en, quod ei (Deo) vim possit inferre ; et
c. 5 : qui licdi non potest. Opiime haec ratio alteri
sequenli, quia fragilii at^ opponilur. Ila cap. 15 : In
liomine... quia fragilii et mortaiii eit... in Deo locuni
non habet, quia ct fragilitas et interUusab eo alienus
est... ^ttt iemper futurui eit, Id esl, stabilis est. £a-
dem oppositio iio. v Inslilut., cap. 21 : Corptu...
imbecillum^ fragde, mortale... animui itabilis eteoni"
tam ei perpeiuui. Iterum de Deo lib. vi Iiistilul. cap.
15: Ut idem (Deus) at iemper et itabilii^ et immuta-
biliif et inconcuiiui. Ne tamen lexica aliquid detri-
ineiiti capiant proscripta hac voce, quam Walcbius
maxiine raram^ nec alibi eam ie potuiae reperire di-
cit, in Lactanlii lucum , surflciam Tertullianuin,qui
dixit adv. Vaieulin. cap. 27 : Pater impaiiibilii^ i7-
ImibiUi. BuN.

inurit enim Iteiio doiorem. Sic restitui ex mss. i
Reg.aiiisquc mss.pluriinis, vet. edit.Rom. etCellar.
In 6 scriptis et 14 excusis est irritat. Sed et Infra
dixil, fifo/orem intirerel, cap. IScirca med.

lUa irajuita, Mss. tres. rec. addunt qua movetur ;
3 al. rec. qua movetur; quas voces utpole inutilo:;
expunxi, et absunta caiteris mss. et vet. cdii. Roni*

Quibui etii judex, lia cuncti fere ross. ac 2 vct.
edd. In 3 scriptis rec. et aliis ediiis est et.

Ut iervi iiberit nt conjugei^ et diicipuH^ Dlstiihutiq

131 FIRM. LACTANTII I5i

prava sutil; cl cui malum displicct, inovcri, cum id A uiiquani polcst essc scclus lam clarum, ut defensiom
(ieri videl. Ergo surgimus ad vindictam ; non quia

laRsi sumus, sed ut disciplina servetur, mores corri-
gantur, ncentia comprimatur. Hacc esi ira jusia, qure
slcut in homine nccessaria est ad pravitalis corrcc-
tionem, sic utiquc in Deo, a quo ad hominem perve-
nit exemplum. Nam sicuti nos poiesiati nostrje snb-
Jectos coerccre debemus , ita etiam peccata univer-
soruin Deus coercerc debet. Quodutfaciat, irascatur
necesse est; quia nalurale esi bono ad alierius pec-
catum moveri et inciiari. Ergo definire debuerunt :
Ira esl molusanimiad coercenda peccaia insurgeniis.
Nam definiiio Ciccronis « Ira cst libido ulciscendi, >
non mulluin a supcrioribus disiat. Ira autem, quam
possuiuus vel furorem, vel . iracundiam nominare ,

lociis non sit; et ideo potesl judex non moreri ad-
▼ersus enm, qui poiest innocens inveniri. Cumque
detectam facinus in luceiu venerit , jam non sua, sed
legum sentenlia utitur. Poiest conoedi, ut slne irat
faciat, quod facit ; habet enim quod sequatur. Ifos
certe, cum domi peccatur a nostris, sive id ceml«
mus, sive sentimus, indignari necesse est; ipseenlm
peccati aspectus inidignus est. Nam qui non moretur
omnino, aut probai delicta, quod est lurpius et in-
justius, aut molestiam castigandi fugit, quam sedatuft
animusetquietamensaspernaturacrenuit, nisi stiraa-
laverit ira et incitaverit. Qui autem cum moTeatur,
lamen intempestiva leniiaie , vel sxpius quam ne-
cesse est, vel eliam semper ignoscit, is plane et itlo-

lijec ne in Lomine quidem dcbet esse, quia lota vi- B rum viiam perdii, quorum audaciain nutrit ad facl-
liosa est. Ira vero , quse ad correclionem viiiorum
pertinct, necliomini adimi debet, necDeo potest ,
quia et utilis est rebus bumnnis, et necessaria.

CAPUT XVUI.
I^epmcoiii 9in^cfat4iSt wu irafieri non jmte.

Quidopus est, inquiunt, ira, cum sine boc alTectu
pcccaiacorrtgipo^sint? Atqui nullus cst, qui peccaii-
tcm possit viderc tranquille : possit foriasse, quile-
dibus praesidet, quia faciniis non sub oculis ejus ad«
miuitur» sed deferlur aliunde lanquain dubium , nec

nora majora, ei sibi ipsi aeternam molestiarnm ma-
teriam suhministrat. Yitiosa est ergo in peccatis \m
sux cohibitio.

Laudatur ArchytasTarentinus, qui cum in agrocor-^
rupta essc omnia comperisset, villici sui culpam re"
dargiiens , Misenim tc , inquit, qiiem jam verberitms
necassem, nisi iratus essem. Unicum hoc exemplnm
tempcrantix' potaiit : scd auctoritate ducti non Tident
quam inepia et locutus fuerit, ei feccrit. Nam si ( iit
ait Plaio ) iieino prudens punit, quia peccatum est.
sed ne peccctiir , apparct qunm malnm vir sapiens

VARIORUM NOTiE.

el copiUatio est mss. Cell. — IIuc pertinei lib. vi ,
^^ {9 : irtf affectus ad cocrcenda peccala eorum^ ^ui
$uni in uottra potestate , id esl^ ut arciiore disciplma
mnor ailas ad probilatem juUitiamque formeluv. Noslis
religiia. Bun.

Moveri. Sic legoex pr.TCcdenti periodi memhro, et
ex ross. Cauc, Baluz.. aliisque nc nniltisedilis. In
quamphirlbus mss. et 4 edd. cst movetur,

Cumid/ieri videt, Cauc. et 18 impressi, videat.

Sic utique in Deo, Scit. cst necessaria. Reimm. :
jSii iiiique iu Deo. Sicut... sic sa^pe et eleganier se
cxcipiunt in Cicerone et nostro. Bun.

tfam de/initio Ciceronis. Stoica , €eu ex sentcntia
Stoicorum lib. iv Tusc. cap. 9 producta : Sic defi-
niunt, inquit, ul ira sit lilndo puniendi ejus, qni ri-
deatur iwsisse injuria. Cell. — Non ad illum qiiem
Cellnrius indicat, locuin respexit Lactantius, scd ad
Fib. IV Tusc. cap. 19 : Est enim ira utdscendi tibido.
Uhl confer Davisium. Ideni Cicero lib. iii Tiisc. cap.

5 : Sic enim definitur iracundia : Vlciscendi tibido.

BUN.

Ira autenu llaec verba quse scriplis Bonon. , T.ix.,
Llp^i- et 5 viilgalis desunt, addimus ex mss. 5 Rcg.,

6 Coib., 40xon., 5aliis ei 4 excusis. lu Cauc, Uhr.
ei 5 vet. edilis est Iram autem, menddse.

Quia tota vitiosa est. Mss. rec. 1 Reg. et 1 Colb. ac
IS edlt., quas.

Qui peccantem. Sic reposiui ex 5, vet. edd. Rom.
M^enMiibus mss. prseter Pen. in quo est qw peccata;
ifl cseterts editis, qni peccatorum.

Sed deferlur atittnde. ... «I ideo poiestjudex non moveri.
Haec retineiida fuerant, ut in mss. et in edd. Aldin.
et PlmH. qti» in 10 mss. et edit. 5 de$iderantur.

PHest concedi. i Rcg. rec et 5 Colo. ac 7 editi
pnepnnnnt sed,

Vt stne ira jfactal, quod facit. Deest qu^ facit in 7
mss. et 5 editis.

Aut prokat deiicta, etc. Dilemma inGrmum. Nam
Sopater, ut est apud Stobxum » mcdiam quamdam

G raiionem invenil, ut nec judex irascatur^ nec impu-
nitas subdilis fcnestram ad nequitiam aperiat. Brtol.

^isi stimulaverit ira et incitaveiit. Ita mss, 2 Bonoa*
et plures cdit. In 7 scripiis etiii ed. Roman. deest ira
et incitaverit. In nitiliiscst ira, sed decsl, et indiaverit,.

Qni autem cum moveaiur tamen , eic. Sic lego eic
velerrimis niss. t Bonoii., Regio-Pul., 4 aiiis Reg.«el
aliis quinque, inquibus scripium qs\ commoveatur xm^
vocabulo, cum sint duo, cnm moveatur» Et sic legunjt
docii viri.

Lenitate. Ita edit. Rom. 1470 et 5 aL cum mss. ohh
nibus, prxter Baluz. e4 Brun., quibus est levitate, ol
14 viilgalis.

^temammoUistuuummalmom tukmmttrtU. iEter-
nam, id est perpciitam. Mhs. t Bon., Tat., mternam
molesiiam submiidslrat.

Laudatur Archytas Tarentinus. Reperilur hacc chria
vcl npopliihegma eliam apud Ciceronem , in iv Tus-
cul. (juicst., apud \aler. Max., lib. iv. cap. 1, de
Aniini inoderatione ; apud Plutarch. , de Pueris edu-
^ candis ; atquc rursus apud eumdem, de Sera numinis
aniniadversione.

Miserum te. Ambrosius, lib. i 0(f., c. 21, ita : te
mfeUcem! quam te a§Uctarem^ nisi iraXus e<s«m / Seneca
similia, lib. i de Ira, c. 15, de Socraie; et i. ixi de
Ira. c. 12, dePlntone. Bun.

Unicum hoc exemplum. Observat lleumannus« iint-
cuni bic esse plane singulare. Aliguolies iia ipsc Lac-
taiilius, cx. grai., dc Opif., c. W. M. TuiUui e/o-
guemiai ipsius unicum exemplar. Bun*

Si ( ut ait Plaio ) nemo prudens pwui , etc. Recle :
vide seqq. Al mss. Caiic, 2 Reg. ei 6 alii, necnon
i9edit., Stctif. Vidc Plat. de Leg. u. Siroilis lecus
est apud eumdem Platonem in Protagora, ad quem
Lactaniiiis verius respexisse videtur. Est rursus alius
iocus Plalonicus tn quinto de Lcgibus, hisce pulchre
suUervieus, et ad sequeniera (iguram explicandaBi
mire conveniens. Yidc apud euoidero Platonem lo-
cum cilatum ab A. Geino, lib. vi Noct. Altic, c. Up

LIBER DE IRA DEI.

154

pr5|>osnerit excmplum. Si cnim scn criiu s^rvi do- A ui libidiiiem prodendae sobolis gralla dedil, sic iram

cohibcndoram catisa deliclorum.

Verum ii qni nesciunt fincs bonorum 9c malomro,
sicQi libidliie utuniur ad cormplclns ct ad voluptites,
sicira et affeciu ad noceiidum, dum iis quos odio ha-
bent irasciiniur. Ergo etlani non peccantibus irascun-
tur, ctiam paribus aut elinm superioribus. Hinc quo*
tidie ad Immania facinora prosilitur : hinc tragoediaa
sa?pe nascuniur. Essei igiiur laudandiis Archyias, si^
cum alicui civi ei pari facienii sibi injuriam fiiissei
iratus, repressissei sc tameii ei patieniia furoris im-
peiuin miiigass^i. ilxc sui oohibitio gioriosa «st, qua
compe^cilur aliqitod iuiminens magnummalum. Ser-
vorura nuieui flliorunique peccaia iioii coercere, pec-
eatum cst ; evaJciit eiiiin ad majus malum per impo*

nitatem. Hic non cobibenda ira, sed etiain, si Jacel,

ticiit corpiis iHimanom Deus muhis et Tariis sensibiis ^ excitanda est. Qtiod autem de homiiie dicimu8,id«thm
atf iisum i'M necessariis instruxil, sic el animo va- de Oeo, qni bominem similem sui fecit. Omiito de
ri#9 auribuit aflfectus , qnibus vitoe ratio consiaret, figora Dei dicere, quia sioici negant habere dlam

VARIORUM NOTJE.

mifimn suoin sxvire cum non irasciiur, tuni parccre
tnm irasciiur, non peccabunt utique lcviier, ne vor-
berentur; sed quanlum poierunt gravissiine, ut sto-
Buichufn ejus incitcnt aique impune dfscedant. Ego
vero Uiodarem, si cum fuissct iratus, dedisset ir% suae
spailom, utresidenle pcr inlervalium temporis ani*
ini ttimore,baberetinodum casiigatio. Non ergo prop-
ter inc magnttudiiiem donaiida erat pocna, sed difle-
remki, ne aot peccanti majorem justodolorem inure-
rel, aot easiigafiti furorem. Nuiic vero quac landem
acquftas, am qose sapientia est, ut aliquis ob exigtium
delicium ptiniatur, ob niaximum non puniatnr ? quod
si natonHti rernm causasque didicissct, nuiiquam lam
iiNp«)rtni3m contincntiam profiteretur , ut neqnam
vas «ratum sibi fnisse dominuin gratularetur. Nam

ex Gorgia ; el apud Senec., in line i de Ira, et ad fln.
u cap.51.

LJt itomachum ejut inciieni, Mss. 9, pro ejusy legiint
fn Uis, Mss. 2 Bonon. ei(> aiii, ut stomachum pcrversi
hotHtms incitent, Quae leclio arridet Isxo. Ms. Bali.,
per9 e i4i kwtines.

Residenle animi tumore. Eleganter dicta lia^c

4Mnma : re^denie^ id est composito, sedato. Cic, lib.
IM Tinc, c. Vi : Cum tumor animi resedisset. Bun.

Differenda. Ea vero mens fuit Socralis, de qno Se-
neca, lih. i, de Ira, cap. i5 exir. Bv^.

Dodereni inureret. Sic supra, inurit Iwsio dolorem,
cap. 17,1 Colb., viuceret , pro inureret^ 5 Colb. ,
BnMn., immilteret. CaJieri ui in tcxlu. — Dolorem in'
W0rtl, Videtur iiosier respexisse ad Cicor. lib. iif
Tissoatan., cap. 9 : Proprium est irali cupere a quo to-
mn mdtatuTy ei quam maximum dolorem inurere. Bun.

Qum tattdem cequitas, aut quee sapientia est. Iia
qMim|>iur>fDi mss. et edit. R«>m. i470, el al. 5. In
mft. IJllr. Jegitur, qtuenam sapientia est ; in Cauc i ,
Colb., BruR. et 8 vulgaiis, aut sapientia esl :in 2
R^. ree., % Colb. et Baluz., qutetandem aut cequiiaSf
mm ^fme wjnentia est.

Ob exiguum delictum. Sic inss. antiquiss.,2 Bon.,
Rcfio 0«t. el i al. Rcg. rec, 2 Colb.,Clarom. ac i2
e^iti. fit recle. Lege et expende qu:e praccesserunt,
ei «a quae se<|uuiitur. lu iS scripiis rec. et 2 vet. ed.
Rm»., pro deiictwn legllur dolorem. — Ob exiguum

dtiictum, Ep., c 58. Oiii nuUam facit di/feren-

fiam deiictomm, aut levia inagnii supi^liciis afficienda
cfmH, quod ett crudelisjudids, aut gravia parvis, quod
aH dissoluti, ntrumque reipubticee inrommodum. Si
enim summa scelera leviier punianturf audacia maU$
cre$cet ad facmora majora ; el si levibus deltctis pos-
na gravior irrogetur^ multi...in periculum venient.hv^,

Affectus. Qu;e bis sectionibus disputal, siiiiiliier
cjweeotus est lib. vi, cap. i9. Bun.

ProdendcB sobolis gratia. lla reposui ex oninibus
OM». ^leiiipiisi Keg. rec, in quibus , uiel in ediiis,
esty producendw. Ed. Hoin. 1468, corruple , perdendcs
pro prodendcB.

irm m affectu. Id est,irac aiTectu, h ^ta $t»orv. Nisi el
hic walis tegere kw affecfu, oii I. vi, c i9, bis hm
afeeeeed^cvtim» Bum.

^^oetiamnon peecantibus irascunturt etiam pari-
ta». 111 Mss. Lipsiensibus, 4 Reg. rec, 4 Colb., Clar.,
2M.€d.ftom., deest ergo etiam non peccantibus; iiem
iji^ftt. ed., obi irascuntur aut paribus; alia desunl.

Ant etiam $Hperioribus. Eleganter , aut etiam, iit
C- ^ Cic.y lib. iide.Nat. deor., c 5, cceterit rebu%

aut pares, aol etiam inferiores. Ytdesfs aniMyi. ad 1.
1. c 4, eut eHam reges. lu 1. f , c. 3 : eel parm^ ed
etiam majora. Epit. c 61 : Jrascuntur paribus^ aut
etiam fotioribus. Bun.

Ad immania facinora. Sic restitui ex mss. 2 Bon.,
Regio-Put., Cauc, 5 Colbert. ei iO alits, ec «tfH.
Beiul., Is., SparlL. la i Ueg. rec, i Colb.et 45 ed.
est ad maxima facinora.

Omitto de figtira Dei dicere. rh M Ron exlil hi
7 mss. Contrarium videre esi lib. ii, cap. 9, ettlb. vi,
cap. i5, ubi recte de Deo sensit. — Quod autem de

Q homine dicimus, id etiam de Deo, qui hominem iindkm
sui fecit. Omitto de figura Dei dicere, etc. CorporM
Deuin pracdituin esse lignra miiliis locis asserere vi*
deiur Lactantius, cum tamen ii Instit., cap. 9 , et
lib. VI, cap. ulc, ei lib. vii, c 3. 9 et2i, vere etrec-
te fateatur, ipsnm corporis expertem : adeo ftidla
scriptores inieiduin sibi conlraria ei dicunl, et seo-
tittiit. Id asserueruiil iion iuodo philoso^ quidaiD,
ut Arisioteles scribit iii Metapb. text. 7, soilieet £pi*
curei , de qiObus Cic i de MaL deor., et Galeo., da
pbilosopbictli$i.,cap. 29, sed eiiam Judisoruiii ooii«
iiulli, ei ex iiostris quidam baeretici, ot TerUiUiaii.,
quoin umen pie inlerpretatur ^. AuKttStin., ia Jibro
de tiaeresib. ad ^uodvultdeum , cap. $6. Yadiaoi
iteiB, ei Mamchaii, ui liabeUir ex S. Aujgustioo, io ui
Contess. , cap. 7, qui omnes ab errore illo CQgoomea
Antbropouiorpbitaruni adepti sunt. De quibus videndft
suHi quse scribit NirxH>lior. , \ib. ii , cap. i4 , el iib«
xui, cap. iO, eo quoque infecium olim peoeooiBege»
nus monacboruni qui in iEgypio morabantur, scribit

D Cas^iaiius, Coilat. iO, cap. i. Quod eiiiin Scriptuna
dical hoiuiiiein ad Dei imaginem et sittiililudinem
creaium, iiii humilein liiterae soiium attendentes,
eum errorcni coiicipiebant. Ibi vero siniiliiudo el
imago non corporaliier, sed spirilaliler accipitur,
sive Laiinoruin seiiteniiam ampleciamur, ut Ula ima-
gu dicalur respcciu ineniis huinuns, ei trium ejus
polculiaruin, quibus sanciisslnia Trinilas aliquo mo-
do rcprscseiiietur, ut docet sancius Augustintis in
lib. de Trinitat. sivegrsecorum patrum, utilia ima-
go ci siinilitudo sii respectu domioii quod obtinet»
non modo terreiiarum omniuin rerum, ut Cbrysost.
sensit Iloiiiil. 8, in i Cenes., sed eiiuni suorum afTec-
tuum ct motuuin per libertatem arbitrii. quatenos nt«
tioni adversantur, ut Cletnens Alexandr., viStrom.»
Basii., Hoinil. iO, in Ilexacmer.; Chrysosl., Homil.
25superGeiies.; Plalo tnPh£don.,rererente Eoseb.,
lib. II Prxpar., cap. i4, et Porphyrius, eodem Eus*
attesiante. Vide contra eain bajresnu conciiium Late»

455 FIR^* LACTANTIl *56

formam Deiim;el ingens alia maleria nascelur, si A beai aroariludinem, el sil dulcis illccebra Toluplalis,

eos coargueire velimus : de animo lanium loquor. Si
Dco subjacci cogiurc, sapere, inielligere, providerc,
prseslare , ex omnibus auiera animalibus homo solus
hajc liabei; ergoad Dei simililudincm faclus esl : sed
ideo proccdil in viiiuiii, quia de lerrena fragirualc
permislus, non potesi id quod a Dco sumpsil, incor-
rupium purumque servarc, nisi ab codem Deo jusiilia
praeceplis imbualur.

CAPUT XIX.

De anima el corpore, deque Provideniia.

Scdquoniam compaclus est, ui diximus,eduobus,
animo ei corporc, in aliero virlulcs, iii aliero vitia

vincuntur pluriiiii, cl abstrahuntur ad suavitalcni. li
vero, qui se corporl rebusque terrenis addixerunt,
preinutiiur in lerram, nec assequi possunt divini rou-
neris graliam, quia se viliorum labibus inquinavc-
runi. Qui auiero Deum seculi, eique parentcs, cor* .
poris desideria conicmpserint, et virtuiem prjeferen-
tes voluptaiibus, innocentiam justitiamque scrvave*
riiit : hos Deus ut sui similes rccognoscit.

Cum igitur sanctissimam lcgem posuerit, velitque
universos, innocentes ac beneflcos cssc ; potesincnoii
irasci, cum videt contenmi legem suam, abjici virlu*
tuiem, appeii voiuptatem? Quod si cst muudi adini-
nistrator, sicut csse dcbel, non uiiquc contemnit id
quod est in omni mundo vel maximum. Si est pro-

lonlincntur, et impugnant se invicein. Animi cnim 3 vidus, ut oporlct Deum, consulit utique gCDcri hn-

bona, quae sunt In cominendis Iibidinibus> contraria
sunt corpori ; ct corporis bona, qux sunt in omni
geiierc voluptatum , inimica sunt aniino. Sed si vir-
tus anlmi repiignaverit cupidilalibus, easquc com-
prcsscrit, erit vcre Deosimilis. ^iide apparct animam
hominis, quae viriutem divinara capit, non esse mor-
talcm. Sed discriracn illud est, quod cum virius ha-

YARIORUM NOTiE

mano, quo sit vita nostra ct copiosior, ei melior, et
lulior. Si est paier ac Deus universorum, certe virtu-
tibus homiiium dclectatur, etvltiis commovctur; ergo
cl justos diligit, et impios odit. Odio(inquit) opiis iion
esl; semel enim staiuil bonis praemium, ei malis pce-
nam. Quod si aliquis jusic iunoccntcrque vival, el
idem Deum neccolat,nec cnret ommno,utAristides,

rancns. sub Innoc.IlI, in cap. Firmiter. deSumm.
TrinU.;S. Augusiin. ubi supra, el lib. 11 Confess.,
cap. 10, super Genes. ad lin. Iil>. x, cap. 25;dc
Doclrina Cliristi, cap. 6 et 8; S. Tlioni. i, coiil. Gen-
tes, cap. 21, el 1 part. quacsi. 5, ari. 1. Is^us.

Materia nascelur, Ms. Reg. ct editi, nasciiur.

H(BC habet. Sic reposui ex ed. Gymnic. et cunctis
mss., pr«ier 4 «eg. rec, 1 Colbert., Cant., in qui-
hus esl, ut in cdilis, hoc habet,

Compactus esL Supple homo, — Compaclus esl , ut
diximus, eduobus.Cap. 15 : Sic et nos ex dnobus aque
reuuQnanlibui compacti sumus^ anima el corpore^ etc.

BOK.

Impugnant se invicem, AbestM a 9 mss. cl cd. Hom.
U70. In Goth. et Lips. est repugnant inviccm. —
Repugnantinvicem. Lib. vi InstiU. cap. 3 : Stve... tir-
tutes inferas, vitli sua sponte decedent ; sive vitta ext-
ma$, virlutes uUro subibnnt. Sic bonorum ac malorum
constituiattatnra esl, ui se invicem semper oppugneiit,
semper expeUattt. Lib. vii, cap. 10 : Vitia virtutetn
semper impugnant. Pro media leciioiic siiie prono-
mine sunt libri iii loco gemino. Lib. vii Irist., c. 5 :
Krgo quia virtutem proposuU homini Deus, licel anipm
et corpus consociata «tnl, tattien contraria sunt, et im'
pugnant invicem. ^^^»

RepugnaverU cupidilatibtts. Ha^c leclio est antiqnis-
simoruni et opi. mss. 2 Bonon., Hcgio-Pu!.. Cauc. et
1 jil. Reg., aColb., Lips., Baluz. et U impressorum.
In 13 rec. scripiis ac 2 vel. edd. Rom. ei Is. cst vo-
luptatibus. S\c i\uoqMe Buneinan. el notam sc|uen-
lein cxhibet. — Repugnaveril votuptatibus. Alii, Re-
pugnaverU cupiditatibus ; prius lleumaiinus pncfcrt :
Ea vox mihi hic rectior videtur, quiaeo vocabulo pcr-
peliio hic uliiur lib. iv, cap. 17 : Utuntur libiditte
ad capiendas voluptales. Epii., cap. 61 pr. : Libido...
appetit voluptates. Coiif. infra. Insiar comnionlarji
esse possunt, quse disputat de voluplaiibus lib. vi,
cap. 20,21, 3t2et23. Bon.

Easquecompresseril. iCoXb.f oppresserU; 2 Bon. et
Tax., represserit, Vide infra, cap, 21 inilio, temperari
debuit (uror ejus et comprimi. — Easque cottipresserit.
R firimere parum es(, ciim sint compriinenda». Dis-
i'.uct|oaem observo ex CiCt Orat* 1 in CatiK, c, 18 :

Hoc uno interfecto, inteUigo hane reipubUew pestem pau*
Usper re{mm'i, tton in perpetuum comprimi posse. BuN.

ErU vcre Deo simiUs. Ila antiq. inss. Regio>Put. et
Cuuc, 2 al. Regii, Colb. :iliique inulti, necnou 15
- edili. In 2 Colb. cst, erit vero Deesimilis; in 2 Bo-
^ non., Tax., Baluz., vere Deo similis itivenietur ; iii f
Reg. rec, 1 C(»lb. et 4 vulgaiis, inyenitur. Hanc vo-
certiaddil ctiain Buneman. ut iii nola sequenti. — Vere
Deo similisinveniiur. Alii, Eril vere Deo simiiis. Satis
bciie.Tboiiias. Thys.Gall. Spajk., vere sittiilis Deo m-
veniiur. Bonon. Tax. Is;eus, vere Dee simiUs invenie"
itir. Prxtuli ob codd. anliquitatchi, et quia ingratum
aliqiiid babcrc videlur aUer:i lcclio, cotnpreuerit, erU,
Aiias ro^ codein redil. De Oiiif., cap. 19. Hicbeatus^
hic... simiUs Deo sU tiecesseeU. Lih. 11 liist., cap. 18 ;
Uic cxio dignus judicabitur. Lib. vi, cap. 18 : Quia
virtute...nihU hotnitiedignius inveniri potest BuN.

Qui se corpori. In 6 mss. etedd. vet. Rom. est^Kiii,
quod mox se()uitur.

Divini tnuneris. Sic reposui cx quamplurlinis mssL
inter quos sunl veierriiiii et o|)limi 2 Bonoii., Regio-
Put., Cauc. et edd. Belul. acCellar. In 3 Reg. rec.
cti Colb. ac 13 vulgatis est divini uuminis; in Cla*
roni., nominis; iiialc.
jv Itiqnitiaverutit. lla lcgo cum omnibiis fcrc mss. cC
^ edil. Roin, U70, Floreiil., U. Alc;cteri vulg;ili codi-
ces cuin mss. 1 Reg. rec, 2 Colb., Clarom. hahent,
fii^ttiiuiruiU.

Quod si esi tnundi administrator. 1 Boiion. rccen •
tior, Qui.

Si esi providus, Iia ciim veteribus cdilis omnes
mss. prscter 1 lieg. rcc. cl Cauc. <iiiibus csl providens^
ut 15 iiiipressis.

IttquU. Ms. Em. ct edd. Cellar., Walch., (inquU
aliquis.)

Aristides. Nullus mibi rcst^t ambigendi locus, quin
hic legendum sit Aristides^ tum cx Cicerone, qui euni
de iracundia citat, et Tiinonem de odio; tum ex aoti-
quissimis et optimis mss. 1 Bonon., Regio-Put., 1
Vatic, 1 Colberl., Bodl. et Clarom. in marg. quod
recentiorcs mss. et cdiii corruperuut in Aristoteles,
Aristides autem Graeciis Atlieniensis crat, cujus vir-
tiiies, vcrba el excinpla coiumemurat Cicero TuscuK
Quiest. lib. v, r. 106, de Qfiiciis iib. lu, n. 44 e(

UBER DE IBA DEI.

158

m Arisiides ei Timon,' caelcrique philosophoruin, ce- A ^^f^ debuii vindicare, et pro merito quemqne puiiire.

detoe huic impune» quod cum legi Dei obicmperarit,
ipsom Uroenspreverii7 Estigitur aliquid, propterquod
Deus possii irasci, tanquam ttducia integriiaiis adver-
sas eum rebellanti. Si buic potest irasci propter su-
perblam, cur non magis peccatori, qui legem cum
ipso pariier laiore coniempserit ? Judex peccatis ve-
niam dare non potest, quia voluntati servil alienae.
Deus autem poiest, quia est legis su» ipse discepia-
tor et judex : quam cum poneret, non utique ademit
aibi omiiem potestatem, sed habet ignoscendi licen-

CAPUT XX.
De peecatii et Dei miserieordia,

Si potesi ignoscere, potest igitur et irasci. Gur
crgo, inquiet aliquis, el qui peccant, saepe felices B Q**®"^^*"*
•QDt, e( qui pie vivunt, sa^pe mlseri? Quia fugitivi et
abdicati iibere vivunt, et qui sub disciplina patris, aut
domini sunt, strictius et rrugalius. Virtus enim per
raala et probatur, et constat; viiia per voluptniero.
Nec umen iile qui peccat, sperare debei perpeluam
Imponiutem, quia niilla est perpetua felicitas :

Atenim si id raceret, nemo superesset. Nullus est
enim, qui nihil peccet ; et multa sunt, quae ad peccan-
dum irritent; aeUs, vinolentia, egesus, occasto, pra:-
mium. Adeo subjecta est peccato rragiliias carnis»
qua induii sumus, ut nisi huic necessiuii Deus par-
cerei, nimiuni fortasse pauci viverent : propier hanc
causam palienlissimus est, et iram suain coniinet.
Nam quia perfecu est in eo virtus, necesse est pa-
tientiam quoquc ejus esse perfecUro, quae ei ipsa vir-
ius est. Quam mulii ex peccatoribus jusii posierius
efTecii sunt, ex nialis boni, ex improbis continentes!
quam mulii in prima aetate turpes, et omnium judi-
cio damnati, postmodum tamen laudabiles extiterunt!
Quod utique non (ieret, si omne peccaiuni poena se-

Sed scilicet ulUma semper
ExpecUnda dies komiui ; dicique beatus
Anie obitum neino supremaque funera debet.

(OviD., Metam.^ lib. m, vers. 135.)

ut ait poeta non insuavis. Exitus est, qui arguit feli-
citatem; et ncmo judicium Dei potest, nec vivus ef-
fogere, nec mortuus. Habet enim potesuiem, et vi-
TO& praecipiUre de sumnio, ci moriuos seternis afO-

Leges publicse manifestos reos danmant : sed plu-
rimi sunt, qiiorum peccau occnluntur; pluriml, qui
delatorem comprimunt , aut precibus , aut praemio ; *
plnrimi , qui judicia eludunt peir gratiam , vel poten-
tiam. Quod si eos omnes, qui humanam poennin ef-
fugiunt, ceiisura divina damnaret, essel homo aut
rarua^ aut etiam nullus in terra. Denique vel una illa
causa delendi generis bumani jusui esse poiuissei,
quod homines, coniempto Deo vivo, lerrenis fragili-
busque figinentis bonorem divinum Unquain'coelc-
stibus deferunt, adorantes opern humanis digitis la-
borata. Cumque illos Deus artifex, ore sublimi, siaiu
recio figuratos, ad conlemplaiionem coeli el notitiam
Dei exciiaverii, curvare se ad terram maluerunt pe*

eerecruciatibus. Iino, inquit, si irasciiur Deus, sta- G cudum inodo. Humirisenim, et curvus, et proimsesf,

VARIORUM NOTiE.

Orat. 3i, pro P. Sextio n. \M : Si apud Athenienses
handnet Grtecot Themittoclem illum cotiservatorem pa-
irue non detenuit.,, Aristidit fuga, qui unut omntum
ittmctittimut fuitte iraditur.,. propotmt tot exemplit
ir&£vndia, eic.

Et Timun. Fiiit Ciceroiie tesle etiam Atheniensis,
Laertio vir frugi, soliiudinis et hortorum ninans, ho-
ininum osor. Ejiis dicla referi Cicero Tusciil. Qiixst.
lib. nr, n. 25 el 27, ac de Amicitia n. 87. Abesi 7tmon
ab 11 mss. et 5 edd. Alii volunt hunc fuisse Piiiligis-
inum Pyrrhnnis discipulum.

Ul Arittidet et Cimon. Unus Vat., Ald., Crat..,
Gymn., Fas., Gryph., Torn.. Bet., Parfs. i56l,Tho-
mas., Thys., Gall., 9i>nrk., Timon : Siquidcm in an-
ti<fuissimis ross. Bonon. el Taurin. formn inajusciila ])
liiierarum c ei t propemodum una et eadem est. Dc
AristideclareNepos in Aristide, cap. 2 : Memoria ejut
iuttUiee et wquiiatit et innocenlite mulla, Ejusdem jusii-
liaml^cuntiusiib. in, c. 19, coinmendat. Add. lib.vi
Iiistitut., cap. 6. Ut vero emendarem, Cimon, fecit
plaiie genninus hicus Lactantii lib.vi Instil., cap. 9 :
DeuiM aui ignorat, et iptam justitiam ignoret necesse
est. Sed putemut fieri potte^ ut utiquis naturali et inge-
nito bono vtras virtuies capiat^ qualem fuisse Cimonem
Athenit accepimus^ qui et egentibus ttipem dedit, et pau-
peres invitawt et nudos iuduit : lamen cum iUud unum,
quoH ett mammum, deest agnitio Dei, jam bona illa
omnia supervaeua sunt et inania, ut frustra in his asse-
quendit Uiboraverit, Omnitenim juttitia ejut timilis est
kumano coroori caput non habenti, Vides nostrum hoc
etiaM loco de Cimone et philosophis agere.

BUNEMAIf.

Rebeilanti. Ita ferunt 13 mss. inter quos est Begio-
pui. In 2 Reg. rec. et ed. Rom. U70 est rebeUaii ; \i\

Patrol. VII.

% Bonon. et niii.s 5, rebeUante; in omnibus fere cditis
esl rebeUandi,

Potestigituret irasci, Sic legocummss. Regio-Put.,
4 al. Reg., 2 Colb. , Baluz., Claroin. In 2 Boiion.,
Tnx., 1 Colb., et ed. Is. deest t^t/tir, iii vulgniis desi-
dcrainr tff. Mss. i Reg., 5 Colb.. 2 Lips., Brun. et
e<ld. Rt»m. 1470, U74, Tridin., Fiorenl. legunt : Si
potesl igitur irasci, cur ergo ?

Abdicati, Id est repudiati.

Qui arguit feUcitatem, Id esl demonsiral, probat.
Minucius Felix., cap. 36. In fln. : iiaqiic ut aunini
ignibus, sic nos discriminibus.argiiiinur. Hieronymus
epist. ad Paulam : huniiliias vesiiuni nou luiiieutes
animosarguebal. Bon.

Vinolentia. lia emendavi cx omnibiis fere inss. in-
ler quos sunt 2 Bon., Regio-Pui. , 2 al. Reg., 3 Col-
bert., 4 Oxon., Tax., Ein., Cant., Bnin., edit. Rom.
l^i^O ac Ccllar. Et iia Joan. Cauri et FraiiCius legen-
dum essc snspicnbantur; auani leclionrm probat Heu-
inniintis. At in 3Rcg. rcc, 3 Colb., Marin., Claroro.
cdiiisqnc I3esl vio/entra.

Quorum peccata occutuntur, Sic restitni rx ed.
Gyinnic. ct niannscriptis, pru^ier iReg. rcc, 3Colb.
in quibus csi occuUaniur, ut in pluribus editis.

Aut eiiam nuUtu. £x omnibus prope inss. et ed.
Gymnic. addituin etiam^ quod cxteris iinpressis et i
rec. scriptis deest.

Laborata. Francius, forte elaborata, Est lamen la-
boratus eodein sensu apud Ciceronem xiii Atiic. 3 et
proCoel. 54.

Maluerunt pecudum modo, lia reposui ex veteribus
edil. Rom. ei i2 aliis impressis, Manuscriplis Regio-
Put. et U al. nisi quod mss. Cauc, Clarom. ac 12
impressi legunt more^ pro modo, Regins unus, Bo-*

FIRM. LAGTAirrn

140

qui ab aspecUi cttU DMqua j^lrU avemif , lerrena, A ^^ * principio iram jeoori honlnis tndi^set : siqui-

qus cakcire dfllNMff«4« 14 eat, 4e lerra icla ei (er-
maU, veMraUir. ki taiHft igilur impietate liominom
lauiisque peceaiis i4 asaequtiiMr paiieniia Dei, ot se
ipsi lioBiines <lamalis viioe prioris erroribos corri-
gam. Denique, el bont suot jitstique multi, et abjeo-
Uft lerreius cultibttSt majeslalem Dei singularts agno>*
sottui. Sed cum maMimaei uliliasima sit Dei patieniia^
umen, quamvis sero^ Roiios punii, nec patilor lon-
gius procetlere» cum eeo iMmesdabilee esse pervi-
deril*

CUIPDT X».
tye ifH Dd et homnis.

Snperest una a extrema quaeslio. Nom diierit ior^

dem erediiur, causam btqos eommoiionis in homore
fellis contineri. Non igitor in totom prohibet Iraseii
qoia is affecius necessario daios esi : sed prohibel iil
ira permanere. Ira enim morcalium debei esse mor^
ialis ; nam si maneai, eenfirmantifr inimicid» ad
pemiciem sempiteriiam. Delnde nirsos eum Irasei
quiiem, sed umen non peccare prtteepit, non otiqne
evellit iram radicifus» sed cemperavit: ut in omni ca-
stigaiione modum ac jusiiHam teneremus. Qoi ergo
irasei nos Jobet, ipse uHqiie iniseilor : qol plaeari ce-
lerius praecipit , est utique ipse placabilis; ea enfm
praecepii, quae sunt jiisU , ei rebus uiilia communi-
bus.
Sed qoia dixeram non esse iram Dei lempo-

usse quispiam, adeo non irasci Deum^ uteiiam ia Bralem, sicui homiiiis» qui prsesonltnea eommofioiie

prsecepiis hominem irasci velel. Possem dioere, quod
ira hominis refneuaiMla fueriit quia^iniusie saepo ira*
scitiir ; el praeseniem babet moiom , quia temporalls
cst. luque ne fierent ea» quae (aciuni per iram et hu-
roiles, et mediocres , ei magni reges, ieinperari de-
btiii furor ejus, el compruni , ue menlis impos ali-
qtiod inexpUbiie fadnos admitieret. Deus aulem noir
ad praesens irasciuir, quia «icnius est perfectaeqiie
vhriuiia; oi nunquam niai luerilo urascitar. Sed Umen
noa iu rease baboi. Nam sioimuno probiberet hrasci,
Ipse quodammodo reprehensor opificli soi foisset,

fervescit, nec fadie regere se polesl propler fragili-
Utem ; inteliigere debemus, quia sit seierAus Deos,
iram qnoque ejus in aelernam manere : sed riirsMH
quia virtute sii maxima prffiditus, in poiesiaie ha-»
bere iram suam ; nec ab ea regi, sed ipsum illami
quemadmodum verHy moderari : quod uiique non re-
pugnat superiori. Nam si prorsus immorialis fulssei
ira ejus, msm essei satisfiictioni anl gratla posl de-
licium locus ; CUm ipse holEnines ante solis occasunn
reconciiiari jubeat. Sed ira divina in aeternum manet
adverstil eos, qui peccant in aetemum. Iiaque Deus

VARIORUM NOTiE.

noa«, Tax., Lips. addoM kum rtptre; seripii 5, ir" c
repcfre.

Averittf , Urrena, qum calcare debuerat, Bene. Vide
seqq. mss. Regio-Put. eC i al. Reg., edit. Rom. U70,
Ald., Fasit., Betul. babent, averitis, terramquam cal-
care debueral. Mss. i5 el ed. Rom. 1168, (ufoerins
terrm quam calcare debnerat.

Majestatem Dd singularis agnotemu. Sic et alibi
passim tacUoUus. Vide Not. ad lib. de Hortib. Per-
seeiH. eap. 1. Ms. Cm.'habet Dei ccslettii; 2 Reg.
ree., 5 Colb., Clalom. ei 2 vei. edd. Rom., cogno-
$eunt.

Swperett wm et extrema quoii&o. Ita libri aniiquio-
res, ium mss. tum editi. Multi iropressi post iom ad-
duiit fiuixmia; t Colbert. permaxima; scripti 4 rec.
unn et maxima.

Ut etiaim tu praeceptii. Rcposui eitom ex editis Cra-
land. et Cellar. cunctis<iue scriptis, praeier 4 mss.
rec. InquibQs, ut in caeieris impressis, legitur et; iu
Em., ipse. .

Bebuit. lia ei vet. edd. Rom. ei Is. acquamplurimis D
tn^. reposui. lu Canc. et iii 8 impressis esi d^e^neraiV
in 5 scnptis et 4 vulgatis est debuerit.

th mentit impos atiquod inexpiabile fadnus admit^
teret. mss. U ioler quos est Rcgio-Pui. el unus Jaao
Qttllielmi vlsus, editloqne Roinana 1468 habeal, ne
mentit impouibile atiquod^ nulio sensu ; unde Guiliel-
mos ei Gattseus legendum esse puUnt, ne mentis impo9
a bite^ aut in bUe. Mss. i Bon., 1 Reg. rec, Tax., i
Golb., 1 Sorbon., Bahia. » Clarom. in marg. ne post
ttiiauodf etc. i C(4b., ne pott irain aViquod.

Qui a prmcipio. Mss. 14 €i totidem ediii, ^iua i»
principio.

iram Jecori homlnts, Mi>8. 2 Reg., 4 CoUieri., trant
jueoris tnminis; Em., felli honMs. — Jram jecori lio-
mims indidisset. Legltiir apud Buneman. iram fdli ko^
ndnit. In haticoue varTaniem nolam sequeniem exhi-
bel :— ^ f rom ftlti tiondnis indidisset. Ediliomnes, iram
ieeori. Scripsiex Gmmann., trom feUi. SuadeAlse-

15:

, cap.

tibi'

quentia, in humore fellis; et lib. vi Instiiul. cao.
Afectut itm in fdle, tibidinis injecore; et de Opif. <
14 : Affectum iracundm.,, in felte constitutum,
itines rerum venerearum in jecore. Bun.

Deinde, lu resiitutumex edit. Bonoii. 1470, Betul.,
CelLir. In 1 Reg. ree. et 12 excusis est Bemqnt.

Cum hratd quidem, ttd tamen non peccare pi re e e pi t^
nonutique, Mss. 5 rec. et 14 edd., ettm t>AsrY'... scripti
9 ree., prtKtptt.

Sed tamen non peecare, etc. Psal.ivapud Septuacinta
quldem est ipyijt^ta^s^ xod yLti Uyiapxoofsxt. Sod Reurffii
transfernnt eoniremfici^e ; qui s^eosm est, ui abhor-
reamus a peccatis. Betul.

Qtii placari, lu correxi ei omaibui mss. maHis-
que editis : in nonnullis impressis esi ptacare.

Cderiut prwdpii. Sic lego ex mss. quamphirimis
antiquissimis ei optimis, approbanie Francio : quod
superioribus respondet, obi estjfv^el.

Ea enim prcutpil. Sic restilui ex eunctis mss. e4
vei. ed. Rom« Iii li impressis esi, dqtoAem pr^-
dpit.

Nec. fadte regere te potest propier fraptHatm : in^
tfUigere debenmtf elc. iia ferunl omnes mana^ripti el
5 editi. Alque vera el genulna est leclto Tridin. et
Florent., Ven. 1490. Vitiose in impress. aliis, iton
ideo intettiqertt eic. quae leclio scopo Lnct. cooiraria
est, ut iMltie observaruiil Thomasins ci haeus.

iram ejut m eetemum manere. Id est, ah omnipo-
ienlia aliisqae Dei attribulis IHud necesdario flnii, ui
eos odio kiabeat quoiqont adversus tpslus innjestaiem
obttinaia aiiniio deliquerint. Uti rursus irb lnmtMa Det
mi^icordia profictscitur, quod eos slrtat secom in
gratiam redn^e, qni (m noslerinrra loqitifttr^enm^essay
reiipticeiidt at tui corrigendi facuttate heite uinntttr.

Sparkios.

Aut gratiiB patt detictum tocut, 1 Bonoii. antiq., aiil
gratiee podtut tacnt.

Antt t9^ oceatum^ eie. Non Christi, setf PaoH tox

141 UBER DE mA MSI. i4%

non Hknm, iHm ImvHsi n«il jpMioste nmneribos, qaae A aiiud^ qnim de gniiia Dei erga justos, el de ira ejus

omnia sunt corr^bHia, sed monftn emendatidne
placalnr ; el qui peccare desknl, iram Dei moi lalem
lacit. Idcirco enim iivrt ail pt ifescT i s iiexiiim qa^miue
punit, ut habeai hb)ato resipiscciiJi et ifbrrigendi sui
ftlcttftateiir.

CAPOt XXll.

De peceatU, i^Hi Hi ^MtStt 9tm$ Sr^nat.

H.TC habui, qiix de Trd DdS dlcerciii; Dbnate cha-
rissime ; ut ^fes queiiiadVitbdum i*efelleres feos q\A
Demi laeMH hnffltftritevn. flesiit, nt nrore Gicero-
nls tilamur epildgo ad peroranduin. Sicul iHo in Tus-
cubnis de morle disserens fecil : ita nos in lioc opere
testiinonia diTiha.quibiis credi posslt, adhibere dcbe-

adversas imptos loqtiautur. Qaorum lestimonia nobis
quidem salis sunt : veruro iis quoniaiii non credunt
isti, quisapieniiam capillis et habitu jactatit, ratione
quoque et argtmeAiis fueraat a fiobk reCelleiuii. Sic
enim praeposrere ilgltiiV, tit tHithatttt dttihii ttibuant
anctoritalem, cum potias hmaoiB diviM debuerint.
Qu;e nunc sane omittanlas ne nihlt tfpiid Istos aga-
mus,el in infinitum maleria procedat. Ea igiturqu^
ramus testimonia, quUMis ii^i pessiftt aul credere aut
certe noti repugnare.

Sibyllas plurimi et inaxiini auctores tradiderunl ;
Grxconim, Aristo Chfus m AtrdllodbilM Er^htiakus ;
nostrorum,Varro et Fenesi^lla.Hi omnesprxcipuam,
et nobileoi praeler csterasEryihrxam fuisse oomme-

inus, at illorum persuasionero revincanius, qui siiie ( iHorant. Apollodonis; quidem ut de civi ae populari

Ira 6eiini esse credentes, dissolviint oniiiein religio-
nem : sine qiia, nt osliSeniiimuSy aut iminanriate b<;I-
lais, aut siattilia peeadibue ad«qaamur ; ia sola
enim religioiie, id est, in D^ Siitnmi Irofibms sapien-
tia est. Prophetae universi divino Spirita repletl nihil

sua gloriatur. Fenesleila vero eiiam legalos Erytbras
a senatu esse iuissos refert, ut hujus SibyliaQ carmina
Romam depoHarentuk*, ei cti coiisuies Gurlb et Octa-
viiis in Capiiolio, quod tuilt erat (^i^te QdlHto Ga-

TARIORUM NOTifi.

bec est, Eph.

Ergo tantain anctoritatis tribiiit

t. eiph. IV _

scriptis Pauii, ut oraculi loco HabeSt, quod a nothine
dlrino dictata sint.

Renpiscendi el corrigen4i m facullatem. Deest et
corrigendi m in ^inss. sed in i2 est retipiscenai sui,
quamvis tamen atiteiMi easu r^pitcemii compeni ne

locis. Teram Sebastlamis Gattaito, qiiidqiild Sibylhi-
ruro nomjne feriur, ab uiia profecium affirmat ; ac
in suam me propemodum traxit seiilciitiam, argumcn-
tis non Ih specicm modo probabilibus, sed jtistfs qol-
busdam raiionibes roborttrs. Sed iffterim vetostafis
auctoritas faciebal, ui raliones diligentiub expende*

quamvis lamen stiteiMi eosu rBmpiacemu compeni ne- aucionias lacteoai, ui rauones aiiigeniius expende*
queat. Edit. Belttl. kalteti ho^ reapiendi $m facul- q rem. Obstiiit prilhOni rnoredibitis Sib^lt^, ({uam ex
laUm. Verum bffc Lacfamiatfa verba et Cicerone muliis unam facit^lohj^i^vitaSta di|iivjo iiiiiHrum us-

sunt desampta , ubi legas re$ipiscendi el corrigendi
sitl.

Refelleres. 1 Bon. antiq., refellas,

lHomm persuasionem revincamus. Ila repciStii 6Pk
ooinibus proge jmiss. edit. Venet.,Tridin., Fiorent.,
Is., Cellar. in ins.Bhiii. Tegitur pmnas/on^; iniCbl-
beri., Mam., Cttrom.,pmfuit(aiiM ; m i Reg. fec.«
periuationent ptittfncamnt ; in Cmic., i C«^. ^ 14
impressis , persua^bitern tiftcafnHS. — Revlntffrhus.
Optime. L. i Instiiut. , c. |G : Quod genus proba--
Mnis adversus eos magis adhibere debemus , quaifi ut
eos deorum suorum rmhnanHs tet^aitm. De Opif.,
c. iO : Quos... ahnii... et iptorum intet st emeerta-
tione iumpiis i^Miicemiit, ei allbl siefyHYS. BtmeiAHN.

ih... nh erHdnnt iilif. L. i, c. 8 : Sed dnuitamMi te-
sitmonia prophetarum, ne minut idoneaprabatto Mm-
tmr de /ns, quibuiOtfmind non eredtluf. Dirtf.

Qta foiraailtinii eapiUii ei haMtu focum. Nam pro-

que ad Tarquiniorum lempora : quod spalium com-
Irtectfttl* mm circltefr iTM. E( qtiamqifsrm Siftyil»
vivacilas olim in provcrbium abiit,fldem lamen-exce-
dit fttat (la prodigiosa, ui a nullo scriptore laiita
coromemoretur. Inde obstai nominum varicias, non
ex geniibiis variis variahtium ; seA pr9(iiH0rtin)
maxime. Postremo addiici vix polero ut credani
Noife lentjJbrejgracri eas scripsiisej et rfoTd^iti iibine-
ris herokjs, laiii (^cije ad ^oineri, vel lIesiodij(vel
si mavis aiiiiqtiioris Orphei) suavitaieni fiuenltbus.
6t ut facile ^redp decem.nqn extiluse Srbyllas^ ita
roaljm subs^ribere iliis fui diia% solcimmQdo po«>ue:
riint, aut quatuor. Betul. — Sed quidquid liic dicat
Betnleius , vide qaa: de SibylUs diximus libro i,
cap. 6. . ,

Aritto Chiui. Sic plures mss. ei onin^ ferpe editj ;
nec aliter dicilur Giceroni, i. i de Leffibr, n. 7^, ubi
refert eiias dogmaid, et Uimicio Felici rn Octavio.

missamcapilltmffeivbM, et pMlMs tadaebmittir^ qiii D Itaifre vitio9e seilWtur Ifl tC^ftb. m, e^. Rom. U79;
sapientHmi pMtt^miirti m I. lii iHSfiMtionvm, 6ip. Aritttichkts ; peids fn Reg.-F^ift., C6o(i. ^ 7 atlt^, Axi-
«5^ diiimus. Is.— Yi.de ejM") libro v^ c. 2. . stonicus ; irt Marm., Atitio fneiti, ft^ MiHtdnicUt ; in

Ficerimi... re/e//tfrt^i\ .. Heumanh. leglt, /ueVttfit. U^^

bri, fuerant. Similis locas, I. v. c. 4» ubi, quamdlerta
(Cyprianus) non esl usus^ ui del)u(t, Non eHim scri"
pturte iestimoniis quam ille (Demelrianus) ...commen'
iitiam... putabdt^ sed argUinetitis ei tHtione (iitrai fe-
fellendui.

Vthumana divittU tribuant auciorilatemj cum potiui
itmmami divina c/e^ueri/i/. Ita onYries fere iViss. c^x qdlfms
snnt ^qtifssTffit, et 7 Vct. etf. Itt scrf ptlj 5 et ntdliis
impresSI^ ini5htfrf5e le^ur : fJt hufnahtiM ditihh tr.
iKtf. ^gtn ^ffws kUkun^ ^vrfHtm Mumm; i GoHb.,
CriM^riiif»

SiBgttoi. Mss.4rec.ctedd. <6adilnn1, tnMtas fuUse :
aux due verba a CxleHs a1)siiht. De Sibyllis lege quM
Oixtmus, toih. 1, lib. i« c. 6. Gotifirinanl Lnct.int!}
sententiam, qu» plurima memorat Siiidas, haud dii-
bie ex vettistissimorum auctorum monuin^nlU cofle-
cta. Affirmal is dec6m foisse , diversis temporibas el

i Bon. aiiiiq., AriHoStoicui ; in i Reg^ reCr* 2 C^>t-
Bert., 6d. Rom. i468,Ani/orlctt«;m iionhuIllsWius,
Aristarchus. ttic Arislo palrra luit Ctiiil^, Stoicus f hi-
I6s()phus ; fle qiio vide T)i6gehem Lacriium , I. vi , ad
fiheiii, ei I. VII ad (ineiii Zciionis.

Apollodortts Ergthrasus. Laudatas cltam. j. i, c. G.

Cell.

Erytfthik. fta plrfrli^i! hrsS. (ii bttxht^ ^VTrti. VaMo
aW. Ifs. Baldt. fcgit Etijrhriai; Reg. Put., tt^rhreH
it SetUttu ; 2 rec. Cl «Id. Rdm. i4(/8. i^Mthrtos ; i Col-
Bert., Erithros; Bon., i Rcg.. Bhm., Erythro ; t
CJofb., Erithreo; i alterCofb., Etflheo.

Deportffrentur. Vel depbrtttrehl.

ConsutesCuho dt Octhvius. L\{i^. tcrt., fteTAiih.;
Rosl., Octavianus. Prave. Corlo ei Ociavius fu6rc
consales nnno.U.C.678. Bun.

Q. Catuto. tta mss. et piures ediii; nTee alfte^ Gicero
lib. u et ui de Oratore. Alii , CatuUo.

'143 FtRM. LACTANtU 144

lulo reslitutum, ponenda curarent. Apud hanc de A cauclysmum priore ideculo factum etse dixii , • ut
summo et conditore rerum Deo hujusmodiirersus re- maliiia generis humani exlingueretur.

periuntur :

Af I«ft0( sxlrr^ tXtnno^ «llif« v«iMv ,

ToI« 4x"*«^ *im%^ «pOf4f«v, wlhh luiCov* iu«liv|

Tol( ii mumIc A^boic t% xi^ M0X %vyu^ lTilf«v.

ia o( | i ^i>W«rw< licovfmloio ImIo
AOt«l«i «eXUovt x«l Mfii€wm» immn»
F^v iii£Xu4r» ldl3L«««« Mncxluoiulo ^Tivto^.

SimiK modo deflagrationem postea futuram Tatidnata
Rursds alio loco enumerans, quibus maxime facino- est^ qua rursus impietas horoinum deleatur.
ribus incitetur Deiis, haec intulit : '

t^tev 7«v«4v ««ilwv tfift* H^* fivtui'

K«l fAf i «l4v«T0( MxoMKr«T«i, Soscy A|iAfT).

K«t «0T« ri^ if^ liiv o&b Irt «pc6vovT«,
AXV KqiCpllovT«, Ml KoX&evTi t» Tiw«v
Ivlf^iKMv , imkvmv W l|UCf)0|ftoC «^Iovt^.

Unde apud Nasonem de Jove iu dicitur :

Esse quoqae ia falis reminiscitor, afiore tempos^

Quo mare, quo lellus, eorreplaque regia <
Ardeat, et muadi moles operosa laboret.

liidignstur ergo adversus peccatores.

CAPUT XXIU.

^ , ^ . ^ „,. , Quod tunc fiat necesse est, cum hoiior , et cultns Dei

Dena Dei, etpeccaUnum puntUone degue ea Stbyl- ,„„„5 ^^ ^^^.^^ i„,„ieriu
. lammeamma reatala: caettgatio pr^ea etad-B ^^ „„^„^ ^^^ ,„„ p^.,^^, ^^„„

, hortatio.

Verum quia plures, ut ostendi» 8ibyUfB a doctis-
simis aucioribus fuisse traduntur, unius testimo*
nium satis non sit ad confirmandam , sicut intendi-
mus, veritaiem. Gume» quidem volumina , quibus
Romanorum fata conscripla sunt , in arcanis haben-
tur : caiterarum tamen fere omnium libelli, quominus
Sn usn sint omnibus , non vetantur ; ex quibus alia
denuntians universis gentibus iram Dei ob impiela*
tem hominuin , hoc modo exorsa est :

SO^TOV tlt «\av« ItoO |llfV&|MlT« f«ivM,

IHUrt «fOfi|Ti(»«««« MtT^ «ditv dh»lp<rteot«w

et sui emendatione contestans» haec addidit :

iXk* OJUk |WT4lMlt ^fOTol vOv. v>i ii «fe< 4fr<v
n«vToi^v «T^Tirti Ic6v |Uy**.

Item paulo post :

Oi« iUoti, ««6«u il «JiXtv x^^* t^' iv iMWTK
E&o>Cittv iplct|Mv Ivl ffcoly itniv^xu

Deinde alia Sibylla coelesiium lerrenorumque geni-
torem diligi oportere denuntiat, ne ad perdendos ho-
mines indignatio ejus insurgat :

Mtf«et« loitMlftic l>i< «flttof i(B«o3Li««f
Div rivec dvlp^iKMv, ^t^tev mA fwVev div«u^i<«
4tT «tiff«tv Ttvtt^^ 6«iv «of&v diiv idvtau

Alia quoque per indignationem Dei adversus injustos G Ex his apparet vanas esse rationes philosopbomm,

VARIORUM NOTi£.

. ^ArOetproc, etc. Interpret. lat.

laoorraptibiliscoDditor a;teroas in aethere habitans,
Bonis boaam profereas, multo majorem mercedem ;
Maiis autem et ii^uslis iram et furorem excitaos.

Tocff^oOocc cc7«6ov. I Reg. rec., i Go]berl..et 7
editi, Toic «xocxoic oxaxov. Gaeteri cum Autolyco ut in
textu.

Hme iniulit. Ex cunctis mss. et edd. Rom. U70,
Betul.y sic reposui. Gaeteris vulgatis est reiulit,

♦tvyc 3i\ Latine :

Fage vero religiones impias, et Deo vivo famolare.
Ab aduiterio te abstine, et a masculi commlxtione impura.
Propriam geaeratioaem filioram autri, et oe occidas,
Etenim Immortalis irasdtor el qui peocaverit. ]

*ldi0ev ycvcon». Ms. Lactantii Regio-Put. his majus-
Gulis litteris exprimit, shnaiaun eHNAH.

Indignatur ergo advergu$ peecatore$. Haec addidi ex
omnibiis mss. et vet. 5 edit. Rom., Florent., Betui.
et Gellar. qu» in csteris excusis non habentur.

Ut ostendi, Cap. 92 et 1. 1 Inst., c. 6 et seqq. Buii.

Faia. Reliqui fata^ onde, quod commode Heuman-
nus hie observat, libri Sibyllini dicU libri (atales Li-
Tio I. v, c. U etl5, et L xui, c. 2. Addo etiam
Fulv. Sabinum in Vopiscr Aureliano c. 19, dixisseex
Aureliam litteris. ut insjndantur falales libri. Etiam
Suetonius in Gaesare cap. 79, h%c carmina dixil /i-
bros fataUs; in Auguslo c. 5i, libros fatidicos. Bow.

Denuntians. De rebus gravissimis et minis. Conf.
Infra Inst. I. u, cap. 16; lib. vn, cap. 16 ei 13. Ci-
cero I. II Ait.y ep. 23 extr.. terrores jacit atque de-
mntiai.

*E/Bxoft<vqc> etc. Serm. viii init. Latine:

Yenieate ira magaa ad nraadum pertioacem,
Postremum ad saeculum Dei edict^ pando,
Omaiims vaticinans oppidatim homiaibua.

*)£$ ou, etc. Serm. iv init. Latine :

Kx quo irato supercoslesli Deo
loids urbibus et bomioibus cuoctiSy
Terram oooperuit marediluvio erupto.

noXtcovi. Regii duo, TroXuffiv ; I alter Reg. et edil.
rom. 1470, iroXico^c.
Kai iroTc. Scrm. iv ad fin. Laiine ;

Et aliquando Deum iram non aroplios placantem,
Sed aggravantem, el perdeatem geous
. Homimim, ac totum id ioceodio aepopulantem.

npficvvovra. Ms, Regio-Pul. 9r/9oci}v9ivroe , passive ;
male.
Nasonem, Metam. i vers. 256.
*A>X*£Xjcc, etc. Serm. iv. Laiine:

Sed miserioordia coaverlimini homioes noac, neque ad

iram
Omolgeoam adducite Deum magnum.

oOxoWci. Serm. iv. Latine:

Noa perdet, sedabit autemiterum iram, cumomnes
Pietatem pretiosam iu praecordiis exercueritis.

Pro EuTOvaireevTCf. Ms. Regio-Put. qv ofp« iravrcc;
I Golb. etedit. Rom. 1470, cttov ottrecvTCf; alier
Golb., iTrcidii noemg. Quidam mss. et edd., mpl 9u-
uoj. Libri Sibyllae impressi, ^rcpt^^cfAov, i Golb., 9rc/di*
OufAov. Sed omnium rectissinie liegio-Put., cpiTifiov,
approbanie Opsopoeio.

Mii 9roTc, etc. Latine :
Ne forte iratus Deus iocomiplibilis perdat

Un LIBER DE

qui Deom piiUDt »ine ira; et Inter csieras laudes A
ejos id ponunt, qnod esi inutilissimuin, detralientes
ei, qiiod est rebus liumanis maxime saljtare, per
quod constat ipsa majesias. Regnuro hoc imperium-
qoe terrenuro nisi metus custodiat, solTitur. Aufer
inm regi, non modo hemo parebit, sed etiam de fas-
tigio pnecipitabitur. Imo vero cuilibet bumili eripe
bunc affectum, quis eum non spoliabit? quis non de-
ridebii? quis non afBciet injuria? lu nec indumenU,
nec sedem, nec viclum poterii bafoere, aliis quidquid
habuerit dlripientibus ; nedum putemus coelestis im-
perii majesUtem slne ira el metu posse consistere.
Apollo Milesius, de Judaeorum religione coosultus,
rtsponso boc indidit:

Si Um lenis est, quaro philosoplii volunt, quomodo
ad nutum ejus non modo daemoncs, et minisiri tanl»
potesuiis, sed etiam coelum, et (erra, et rerum natura
omnis conlremiscit? Si enim nullus alteri servit nisl
coaaus, omne igitur imperium metu consiat : metus
aotem per iram : nam si non moveatur quis adversus
parere nolentem, nec cogi poterit ad obsequium.
Consulat unusquisque affectus suos : jam intelliget
neminem posse sine ira et castigaiione imperio sub-
jugari. Ubi ergo ira non fuerit, imperium quoque
non eriu Deus autem babet imperium ; ergo et iram,

VARIORUM

Omoe genos hominuni, vitam et gentem impudentero, Q
Oporteiamare genilorem Deum sapientem qui semperest.

Sine ira. Heuroan. leffit mne ira ei$e,

Id pmunt.., per quodeonstal ipsa nuijestas. Sic ha-
bent uterque Bonon., Tax., Pen. In Lips., 3 Brun.,
Ultr. aliisque, mutilus esi locus, et sic legitur : id po^
mml quod e$l contra ip$am majeslatem. Regnum hoc,
Is^os. — In veterrimo R^io Put. tsljidponuntifuod
tu constai ipsa majestas, Desunt verba intermedia a
primo quod usque ad terlium quod, In quo patet fuisse
amanoensis erratum, ex praeierinissa linea. Videtur
LacUntius respexisse ad ea quae h:ibet sub finem cap.
17 supra, ubi ait de ira, qwa utHis est rebtis humanis
H neeessaria.-^id pontmi , quod est inutHissimum ^
detrahentes ei, quod esl rebus humanis maxime salutare^
per quod canstat ipsa majestas. Non ausus fui repu-
diare banc codicum ex omnibus antiquissimorum,
duorom scilicel Bononiensium , et Tnxaquctii et Pe-
n»,ex quihus Thomasius, Isseus, Tliys. Gall. Spar-
kios et ed. Cantabr. in texium receperunt. D

*H^ecoy. Latine: -

Kt Deum Regem et genitorero (i) omnium,
Quem contremiscit terra, et ciBlum ac mare,
Tartareaeque latebrae et dsmones horrescunt

Tantm potestatis, Non inconcinne legit Heumannus
Tertareee potestatis; quod exprimitur vocula grxca
Tflt^Td^toc. — Ministri tanta potestatis. Ego servo, tantm,
sc. dtvinee majettatis. Nam dicit infra ; de hac taiiia
potestaie : Qui rerum domfmi(or habeat in omnes ve-
ram et aeternam potestatem, Conf. supra. Daemones
hujus tantse poiestaiis dicuntur regni ministri. Bun.

Metu constat. Id dicas de terreno imperio, quod le-

5iboset roetu constat: attamen dicit Livius lib. ii :
mperia legum potentiora sunt quam honunum. Non

(i) Mss. Baluz., Brun. et ed. Rom. 1470, pro ormmim,
leguot ante omnia, juxia graecum «^ «Avttnr.

IRA DEl. 446

qua constat imperiuro, habeat necesse est. Quaprop-
ter neroo vaniloqueniia pbilosophorum inductus ad
conteropturo se Dei erudiat; quod est maxiroum ne-
fas. Debemus hunc omnes et amare, quod pater est;
et vereri, quod dominus ; et honorificare, quod be-
neficus; et metuere, quod severus: utraque persona
In eo venerabilis. Quissalva pietate non diligat anim»
suae parentem? aut quis impune contemnat eum, qui
rerum dominator, habeat in omnes veram et aeter-
naro potestatem?Si pairem consideres, ortuin nobis
ad lucem, qua fruimur, subministrat: per illuro vl-
vimus, per illum in hospitium hujus mundi intravi-
rous. Si Deum cogites, ille nos innumerabilibus copiis
alit, ille susteniat, in hujus domo habitamus, hujus
Camilia sumus ; et si minus obseqnens, quam decebat,
S minusque officiosa, quam domini et parenlis immor-
talla merita poscebani : tamen plurimuih proficit ad
veniam consequendam, si cultum ejus notionemque
teneamus; siabjectis humilibus terrenisque tam rc-
bns, quam bonis, coelestia et divina sempiterna me-
ditemur. Quod nt facere possimus, Deus nobis se-
quendus est , Deus adorandus et diligendus est ; quo-
niam in eo est materla rerum, et raiio virtutum, et
fons bonorum.

Quid enim Deo aut poteniia majus est, aut ratione
perfectius, aut clarilate liiculentius ? Qui quoniam iios
ad sapientiam genuit, ad justitiaro procreavit; non
est fas hominem, reliclo Deo sensus, ac viiae datore,

NOTiE.

idem est de coelcsti imperio, quod amor et spe potius
quam metu continetur. Lex poenalis et metus in re-
ligione non sunt nisi pro injiistis, quia gratia ec
amore seu timore filiali justus duciiur.

Quapropter^ etc. Hic \m mss. 4 Colberl., Clnrom.
et edd. Roro. i470, 1474, Parrbas. et Is. incipit
Caput XXIV. quod caeteri superiori conneciiiut.

Vaniloquentia, In Reimm. vana eloquentia est cor-
rectum vana loquentia. Recepta est Plauti, Livii, Ta-
citivox. . nuN.

Utraqutpersona in eo venerabilis, Hoc esl, venerari
enm debemus, non solum vehit patrem beneficum,
sed etiam lanquam severum dominum. Id jam dixerat
Lactantius Divin. Instilul. lih.ivcap. 4initio, ubiait :

«iionf om utramque personam sustinet (Deus) et patris et
omini^ et amare eum debemus, quia (Hii sumuSy et ti"
mere, quia servi, Heumannds.

Uabeat. Heuman. legit habet.

Si Deum eogites. Iia quidem tibri omnes: mallem
cum Davisio ad Epit. c. 70. si dominum cogiles; mox
enim cfomint et parentis, Conf. 1. 1, c. 7. Bdn. ^

OJficiosa. Subaudi (amilia. Hbumannos.

Notionem, TvSifTn, Vid. not. I. ii Inst., c. i5, et
1. V, c. 14. BuN.

Coelestia el divina sempitema meditemur. Ita mss. et
editi. Francius legebai, et sempitema, sicut et Heu-
mannus, qui omitlendum putat divina.^Coelestia ei
divina sempiterna. Sic omnes libri, mallem et ejecto :
ccelestia, divina, sempiterna ; nisi forte sempitema ex-
plicas, quae sempiterna sunt. Bun.

Et diligendus est. Abest a 14 mss. inter quos est
Regio-Put. et a 10 vulgatis. Sed ex caeteris reponen-
dum et relinendum, ui fiat ad tria sequentia rciatio ;
et duo veterrimi mss. Bonon. habent in texiu ui scrip-
simus. Quam lectionem rectepropugnat Tbomnsius ex
hoc ipso Lactantii loco. Deussequendus est^ quia in eo
est maieria rerum ; adorandus, ob ralionem viriutiini ;
diltoeitdtts, quia est fons bonorum.

Materia rerum, Id esi, causa retrum, Spahk.

447 DISSERT. 0. LE KOORRY IN UB. DE IRA DEI. 148

terrenift fragilibusque faimitari, aut ^aM^endis lem- A AufenHur im^las, ^ordiae) di^eafip^^u^

poralibus bonis inhserenteni, ab innoeenria ei pietate
desciscere. Non faciuai beatuoi vkios» ae moriiifer»
volupiaies, nen opulenlia libidinum incitairlx, non
inanis ambiito, non caduci honores, quibus U<aq<feaii»
animus humanus, ei corpori mancipatus, aHerna
morle damnalur: sed innocenlia soln, sofa juslilia,
cujus legiiima et dignn merces est immortaKtas, quam
slnluit a principio Deus sanclis et incorruptis menti-
bus, nuxse a viiiis et ab omni labc lerrena iniegras
inviolalasque conservanl. Hujus pra^mii coelestis ac
sempilerni participes esse non possunt, qui facinori-
bus, fraudibus, r.-ipinis, circumscriplionibus conscien-
tiam polluerunt, quique injuriis hominum, nefariis
commissis , rneluibiles sibi maculas inusserunt.
Proinde universos oponei, qui sapientes, qui homines

lurbiitentflB ae pe»ti(m ^opiantnr, qwbu^ li^ana^
sepietates, et puMiei toderis divioa cKi|n|MnctiQ rum-
pitur, dtrtniitur, 4i$8ipatur : ^iiaBtum possuipus,
boniac beuelki ^ssa mediieBittr; si quid uolua (H)um,
si quid sup^tSt eQfuftrun^ , id nou VQinpiati unius,
sed mulioram foliiti ivpartiilurt VotHptas emm taiu
ffiortatis esi, quam cnurpua, fiui eiiubQt miAisteriuio.
Justitia vero et beneflcentia tam imroPiHales , quaia
mens et anima, quae bonis operibus simiii^dineui
^ asseqnitur. Sit nobis Deus aon m teoipiis« s^ ia
eorde nostro Qonseeratus. Destructiiia sunt pmoiat
quae manu Auiii. Muudenus boc teippluva, quoA non
fumo , non pulvere, sed nialis «ogitationituis sprdt-
daiur; quod uqq ^r^is 9rdQ9til)us, s^d p^^ttate ac
luce sapientie tlkiminatvip. Ih ^u^o si Doiub semper

inerilo dici volunt, fragilia contemnere, terrena cal- ^ crediderimus esse praesenlem, cujus divinitati se-
care, humilia dcspicere, (ii possint cuin Deo bealis- creta mentis patetit, ita vivemus, u| et propifiuni

sima necessiludine copulari.

semper habeamus, et nuuquam veroamuf iratum.

Deiciscere. Mss. 4.5 et edd., discedere.—Desciscere.
L. 1 Inst., cap. 21 : ak humanitaU desciscunL Seuoea
cle Otio Sap. c. 29 : desciscere a prwceiHis ; \. tv, Ris-
nef. 17» o i^e de§civit. Bun.

Incitatrix. Mss. Bonoii., irritatrix.

Qui facindribiis , fraudibus. Sic facinorihu% resiitvi
cx mss. Hegio-Pui., i nl. Reg., 4 Colbert., Balu?.,
ClarQ^nj. in noargine. p,p^^ in ca^t^ris lym scripiis,
lum impressis.

Ineluibiles. Ila mss. quod vix in scriptoribus la*
tinis reperias, iiisi apud linctaniium libro vii Divin.
Institiit. cap. 20, cij*ca inedium. Qu^edam editiones .

habent indelebiles, Ce(larii scilicct et aKorum ; scd ^ fridilatibus sordidalur, Biw

mss. Bonon., 2 Reg., 2 CMb., Tax. Scripti rcceo-
tiores et ediii leruii^ 4^LructiUUa. — HestructHia.
Quinquc ^yllsibis, quod adjectivum tiietur vcrsus
Prudentii Perisleph. 11., x, 346, sqq. :'

iEdem sibi ipse mente io bominis condidit
Vivam, serenam, sensualem, siabilein,
iSolvi iucapacem pos^, n^^ d^stfucti}^.

Mem aliquoiies cum Viiruvio et Cetso dixit, tiruc^i^
iis ; ut Terlullianus, instructilis. Bun.

Malis cogitationibus sordidatur. L. v Inst., c. 20.
Quanto satiw eU mentem pofMus #k^«, qm W<^ f l-

maluimus sequi inss. el edllos. — IneluibUes macu-
ias Ciceronis est, I. v, in Ver., c. 16 , el pro sectio,
cap. 27, macukis eluere. 8dn.

Impartiatur. i Colb. , impartiamur. Reglo-Put.,
4 Colb., Clarom., edrt. Caniabrig.', impetiatfir.

Tam immortales. Reimn^ann., tam Unmortalis, \n
sin^ulari, non tndocie; ut statiin, meit« etanima...
assequitur. Bu^.

Deus..Jn cordc... consecratus, I. vi Insl., cap. 25.
Secum... habeat Deum semper in corde suo consecra-
tuni^, quoniaip ipse est ^ei templum. Minuc. Fel. ,
c. 52 : Nonne metius in noslra detiicandus est^mente^ in
nostro imo cdnsecrandus est pectore? Bur^.

Destructilia, Sic lego cura vetusti§Simis el optimis

Quod non cereis ardenti^bus, Vide ^^t. supra ad
lib. vtlns^., c.ip. 6.

Sed claritate gc luqe sapifintite. Hs. Bodl. habet,
^dDei ctaritate; editl notinulli iicduce sapientia.

Cujus d^viniiati secreta mentts pqtent. H.tpc desiint
in i^rec. inss. ct edd. I\^)m. qiiorum \ice lcgiigr
ejus divinitalis potentia i(fl vivemis ; ita eli.im habcnt
velvsl-ti sacciili XY eiliiiones. At in Bopon. nuiliis-
mie ijliis esl ui iu lextu; in Rcijio-Vut. vero, cujui
aipinitatis\ta patentia vivemus. — C«ii'« divxnitatt $£-
cret(\ meniis patent^ itn livemus, Il.n* l.Vi Insl.,c. 24 :

Deo... ni/iii potest' esse secretum... patemus Deo

peidivinitAS nec vjsceHffus submpv^i fotest. Bdw.'

s5i^=ppwBi^^

JilMlJI klilklW^H

PISSERTATIO

m mma UBftd de im dei.

AUCTORE DOM. L^ NOURRY 9, ^ ^.

"^=^

GAPUT PRIHUH.

Libri hujus init\^ {Ct^p. i ) em^ a se id^cicco con-
scriptum esse siguificat, u( plurimorum acquorum-

dam etiam philosopborum Qoargueret m9i^> quo
Deom frasci pernegabant. Fatetur autem se non eo
arrogantiae devenisse, ut persuasum haberet verita-
tem, quam pmo homo, tesie Socrate, per se ipsum
solum compat^§ Gt^t^t» suo s^ i^q^pce^di]^^ in-

U9 CAf. l A^ALTMS

g9^ : S94 M» ^ Mlnft mvtlt» wiuilis paielft- A
cieodsc poteslatem habet, doctrinam se sequi pro-
fiietor.

Tribus vero gr^dihw ad hm, ioquil (Cap. %) ,
yeriuiw ooosceiidiUur. Priipus est fnlsas inielligere
religiooes, et abjiiiiiere impios deorum cultas. Scicun-
dus» cogDOSfcere veruv, uniottm » summumque DeoHi,
qui oiuQi^ potesUle sua creevii, et provideDUa gu-
bemat. Tertius, agno^cere Qei legatum ac nuoiium,
qoi homines erroriVns |il»eralos , ad bujus veri Dei
eiiUuogi a^c jusiltiam ionpavU. iteeviter autam iodieai
ubinaDQ iUoe, qui k^m Uipli(>an vertVaUs gnukm ck*
pUcando ^tberrftveriul, aot coAtaavertt, aot deiDceps
confutaturiis f it.

Bisita praQlibatis» do^t qttadraplicem de ira Dei
balieri posse qttsstioneiii* Pximo , ao Deo ira tri- b
Imiend^ sit, et demenda gratia. Secundo, an utraque
ipsi 4etraheoda. Tertio, au gcatia ipsi ascribeada ,
et toUeiida ira. QuarU), an uiraque ipsi attribiieoda.
pe primaqua^Uone oon poiest, inqiUt {Cap. 5), uUa
esse disceptalio. Quid enim dictu mngis abaurdufli,
quara Dcum, i»oui avctotem, oemlai prodeesc ac be-
nteficere, s^ nocere laotum omnibus, ei irasci?

^picurei vero plaoe somniavecant in Dee nuikim
esse oui grati^is aut im mMim ( Co^. 4). Sed pauci ,
iique scelerau boiuioos b-^tc (elsissima dueebanluvopi-
nione. S^ Deu^ enito, aioot Uli garriekuu, noii roovo-
tur; si iilla absqne voIttOtUle aui providenita lorpel
immobilis , is procuiduWQ Deus bdb est. Quamobrem
Si h«c sil Epicuri epiiiio, ille profeelo non reipsa ,
sed Tcrbo teous peum ei^istcre asseniit. G

Stoici autem aiuquenOiionlU arbitrabaHlur {€ap. h)
gratiaoi io Deo quidem esse« sed «uUfmi mquam irae
comdiotioAei». ^tenjm sicuti benigniias, uiebant , ei
heo^eotia Mi Deo essc <ilcbet, ita et qiMstibel mtmfs
perilurl^Uo ab eo omjwo absii, oeoesse esi. Contra
vero liaciaotius ; Si DcMS, inquit, movelur graiia;
ejqnQ ei ira. Verumenimvero qui boaos ei pios diligit,
iUe impiis et ioiqiiis irasciUir. Soni quippe dileciio ex
mi^ odio, el oiali odium ex bom dileciione oKHiat
sc proflttil. Qtti ergo gralise moiu bonis benefacii ,
ilie eliaoa m^Us iratus, eos pro merito corriptt ei
casligau

Ilo^e auctoff noaler censel (Cap. 6) eam solam
seoie^Uefli wrilaii coesonam esse, quse asserit Deum
siculgratia, lUetira reipsa eommovert. In hoc autem B
toiiMsreUg'ioiu8.suHimam etcardbiemversariexistimjiC
{Cap, 7). Quod quidem eo demonstral, quod homo,
etsi mulia cum bmlie communia, aut iis similia ha-
beal, sapienlia lamen ac poiissimum reltgione, sive
nioliiio et ouUu D^i ab aliis di^rmgiiiiur. Atqoi reli-
gio sine sincero Dei, peecatoribus offsnsi, atque irati,
meia slare non polesl. Iram ergo Del perperam tol-
lere conabaftior Epiciirei {Gap. 9), qot illum nihit
ciHnune eflulaebant. FroeiFa enim nihil cupanti, nihil-
que cuM nobis conHOune luibenti, templa aedifican-
tur, ac fionisacrifieia. Nulliis enim honos ei debetur.
Ad haec vero : si Dens non irascilur, utique non ti-
neliir ; si non timetur, nec ettam coHtor ; quin ironko

ttUJUS IIBEI. m

bomlnes imUo eonseienii» kmm eQOMM, in ooMii
scelenim genere vejulabunnir.

Respondebant autem religionem et di^iftiltiis.m-
tum a prudenlibus viris confleia fuisse non Tcntttis,
sed uiiljtatis gratia, utaiii aimirum «Imii ny^ovi ka-
Qocenlia ac morum integrilaie diiceieiii. Faieuur
quidem Lactantius magnam hoc respoMO sibi |ir»-
pooi disputaodi maienaia, el a ano pfopoaiie alie-
oam, Quam laaseii l»reYiter aitingll. Nefmi kaqae
(;Cep. d ) Proiagoram primiim omniom in dobium vo^
oasse, an ait aliquis Deus : deinde J^Mearmn apepSa
penitusque absurda coatmdictioiie doeoiBoe dtvinM
esse quaipdain nauiraro , aed eiiiis p p eeidsw lia «Dlla
sit; denique Diagopam ei T he e4oii|pii» — i nin on^;oese
uUum esse Deom.

Tam ialsas aulem bas pptoiOBeB «SllmdilM eve^
tat, variis aovalidia prolseie raiiemmi flMmentis oa-
lendit {Cap. 10) liloe plaiie emre, qttimQndumnulia
Dei provideniia, sed minulis et inseeabilibfts , sfenti
Leuoippiis, Demoerilus, Epteurus el Lticrettu^, cor-
pnsonlis eonerelem, sea sola natura extitisse sotimta-
▼eranl. Non levierl dehifie bracbio, nec mhiorh pon-
deris argomentationlbus emrem coneeilt destruitqae
8tratonl9, qei siulte praedfcabat nattiram, sensu et fl'
gura earentem , nllo sine artifiee , vel auctore, scd
aua sponte generatam, Aliis Tero argmneniis eviden-
llssime ostendft bominem, qui ab htino nomen sor-
liltts esi, el ejue animam , ac totum mtindmn a Deo
fuisse creata; ifltttsque proTidentia gQbernarf. Pianc
ergo, ii omnes, inquH ille, delirabant, qvt retigionem
metus ac lerroris causa Instrtutam yemfitabant.

Pltrribtts posthxe exemplfs et nttlonibus manlfes-
tisaime demonstrat ( Cop. i t ) unum lantttmmodo esse
posse httne Deum.Quod qtiidem, post |>atefactam Im-
pii phirium deorum cuttus orlginem, publico, nec du-
bto eerle Platonis, Trismegisti, Socratis, Pythagorac,
Antisthenis et Aristotelis testimonio confirmat. S<^
hi, Inquit, queniadmodum |[M)et.'e, et alH gcntilcs
etiamsi conecsserini unum esse Deum; qula tamen
nihil dcejus, quem beneflcum credebant, cuftu sia-
tucrttnt , idcirco arbilrail sunt llhim Ira nunc^uam
coneitari. Ex his porro, quae hactenus dfcia sunt,
ilte concludtt {Cap. i2)f^ind!tu8 eversam esse ilto*
rom responsionem, qoi contendebani renglonem uti-
lilatis tantum gratia inlroductam.

Aliis tamen adhuc rationum momenUs convinciC
Deum reipsa ttasci. Sed ut haec adhuc planiora om-
nibus fierent, toculenter ille ostendit (Cap. 15) mun-
dum non routorum animaUum, sed bomi^gm c^vsa
f\ilsse a Deo conditum.

At si iia est, inquiebant Acaderoici, ciir tam mjulta
ipsimet hominl eontraria ac pestlfera inveniuntur?
Respondebant quldem Stoici latentem eororo utilita*
lem posse deinceps agnosci, ac ex ipsis aoimalibtia
contra eorum Tcnena haberi remedltim. Sed hos rer
fellit Lactantius, quia multa nullt videntur esse i^ili*
tati, ac satius esset nulla fleri noxia et mortifera ^
quam ex IHis adversus ipsa remedium quaerere. Qua-
propter IHe respondet soli ex animantibus homini in-

151 DISSEHT. D. LE NOURRY IN LIB. DE \Kk DEI. m

ditam a DeosapienUaro, qua bona discernai a roalis. A enim, prolwret deliclum, et ad majora iier securum
atque illa eligai, el haH5 ac quaecumque sibi noxia panderet

sani, devitel.

Eadem ratione aliam cvertit argumentationem ,
qiiam sibi ipse hunc proposuit in modum : Aut Deus
polesf, et non vuU mala lollere, eoqueipso invidus
est : aul vull, et non potesi, et iia esi infirmus. Ergo
nec Deus dicendus erit. Concedit autem Laciantius
Deum posse maluro tollere, sed ideo illud non susiu-
lisse; quia oomini , uti dictum est, dedit sapientiam,
qua poiest roalum agnoscere, et summum bonum ,
seu beataro immortalitatem adipisci.

Qtieroadmoduro vero Deus roundum propier homi-
iieni, sic et hunc propter se creavit, id esi, ut nb illo
cognoscatur, ac debita veneraiione colatur. Inde au-
tem scite colligit ( Cap, 14 ) eumdein hominem reli-
gionis, et ut ait Cicero, justitiae causa Tuisse creaium.
S»i quis vero sciscitetur, unde ergo pecctta ad honii-
nem perveneriut , responsuro a Lactaiiiio is accipiet
(Cap. 15), se jaro hiiic quxstioni satisrecisse, cum
dixit Deuro horoini bonuni proposuisse etmalum, hoc
autem, quod odit, permisisse, ut illiid, quod amat,
inde emicaret. At quia homo, non secus ac mundus ,
componitur rebus contrariis et repiiguaniibus, anima
videlicet solida et aeiema, et corpore fragili et mor •
tali, hinc profecto orta sunt ei naturae ejus deprava-
tio, et vitia, qus Dei legibiis probiberi oportuit. Deus
ergo in bonos homines eis morem gerentes gratia ,
atque in praevaricatores ira comroovetnr.

Neque Epicurus obji^.ere poterat in Deo pariter
esse debere tirooris, libidinis, et cupiditatis affectus. G
Naro hi aliique similes motus, ex hominis fragilitate
orti, in Deum, qui imroorialis est, et nulliiis rei egei,
cadere non possuiit (Cap. 16). Contra vero ira ad-
Tcrsus malos homines, et erga bonos charitas, atque
in afRictos miseratio, sunt affectus Deo plane digni ,
suanique habent in ipso materiam. Secus enim om-
nia scelerum genera mundum impune inundarent.

Inslabat Epicurus Deum esse beatum , ergo quie-
tum et nihil curantem. At sentit certe, uti arguit
Lactantius (Cap. i7), semperque vivit. Agit igitur.
Quac autem cst actio Dei, nisi mundi ndministratio?
At si curam muudi ot hominis liabet , vult profecio
ab homine legem suam observari, et illius prsevarica-
loribus irascitur.

Neque sinit sibi objici Archytae exeropluro, qui
propierea quod villico peccanti iratus erat , eum pu«
nire noluit. Unicuro quippe exemplum esi, quod nul-
lus, uii ille Platonis testimonio variisque rationibus
probare contendil, debet imitari. At de Deo, inquit,
de cujus tamcn Ggurn tacet, idem dicendum ac de ho-
roine, quem similem sibi fecit.

Verum quia honio anima constat et corpure quibus
ad virtutes , aut contra sancitam a Deo legem ad vi-
tia fertur; idcirco Deus, omniuro pater et rector , de-
lectatur illins virtutibus, et vitiis coromovetur; boiios
diligit, et injustos odio habet (Cap, 19).

At quid ei, inquiebant, opus odio, qui et bonissla-
B tuit praemium, et malis pcenamfQuin, inquit Lac-
tnntius, si qiiis juste ac recte vivat , Deuni vero nec
colat , iiec curet, lunc ipse Deus hiinc non sinii esse
iropuniluro , ac propier ejus superbiaro ira in eum
commovetur. Qemadmoduni ergo ignoscere potest,
Ita ct irasci.

Interroganti autero cur ii, qui peccant, saepe feli-
ces, et qui pie vivunt, saepe miseri sint; rcspqndet
auclor (Cap, 20) noster filios suh disciplina patris sui
constitutos, strictius et frugalius aliis fugilivis et ab-
dicatis vivere. Deinde vero, qui peccanl, inquit, non
effugient Dei judicium, et debilas xieriiasque scele-
rum poenas aliquando dabunt.

Insiabant : eur Deus , si peccantibus irascitur, in
eos statim non animadvertit ? Qnoniam curo ea, ait
Lactantius , sit humana fragilitas, ut nemo non pec-
cet , paucissimi profecto viverent. Deinde vero n^ulii
ex malis et improbis fiunt justi et continentes, plii-
resque ex idolorum cultoribiis verum Deum agnove-
runt. Utilissima igitur est paiieniia Dei, qui lametsi
noxios sero puniat, eos nihilominus qiii pertinaciter
emendari nolunl, longius procedcre non patiiur.

Yeruro acrius adhuc alii urgebaut tanturo abesse ,
ut Deiis irascaiur, quin potiiis hominem irasci om-
nino prohibeat. Sed hoc facile diluil Lnctantius (Cap.
21 ). Nam Deus <|uidem vetat hominem irasci; quia
saepe saepins injusia esi ejusira : ipse vero Deiis nun^
quam ira nisi jusla movetur. Ad haec vero Deus non
prohibuit, ne homo quovis irae moiu tangatiir, sed ne
in eo perinaneat. Quapropter illam temperari jussil.

Nec erat profecto quod adhuc urgeret Epicurus D el honruieiu ante solis occasum fratri suo reconciliari.

eom , qui alteri nocet, non esse bonum. Non eiiim
nocent, qui debitas a reis et iniquis poeuas rc-
petunt.

£x variis deinde, quas Stoici et alii attulerunt irae
definitionibus , plnnum utique Lactantiiis facit eos
profecto non iniellexisse quidnam inter iram justani
et inju^tam sit discriminis. Data aulem justx ine veni
finitione, colligit (Cap, 18) eam nec ab homine, ncc
ab ipso Deo posse adimi. Quid igitiir, inquiebAut ?
Nonne sine irae affectu peccatacorrigipossunt? Recie,
ait Laclantius, si scelus occultum sit , aut ei hurnaita
lege caveatur. At qiiando cognitum et apertum est,
aequum illius judicem indignari necesse est. Alioqui

Quamvis autem ipse sit aeternus, irae tamen suae mo-
tum in poiesute sna ita liabet, ut iis tauiuro, qui
semper peccant, in a;lernum irascatur.

E:i porro ira Deum revera commoveri auctor nos-
ter rursus probat {Cap, ^ et 23) tion iisquidem,
quae etlinici rejiciebant, sacrorom nostronim vaium
testimoniis, sed aliorum, atque in primis Sybillarum
et ApollinisMilesii, qu'U)us refragariethnicioroninonon
poterant. Addit vero iroperium siiie roetu, ac metum
sine ira coiisistere non posse. Alqui Deus imperiuin
habet, ergo et iram, aique idcirco daemones, et cae-
tera omnia ad nutum ejus contremiscunt.

Denique librum hunc Laclaniius absolvit epilogo ,

453 CAP. ]l DE HDJUS LIB.

qao concludit Denm amandum, quia optimus pater ; A
tiroendum, quia severus dominus; honorandum, quia
Dens beneficentissimus esl. Concludit iiaque morem
illi gerendum, caducis et fragilibus bonis, Yoluptati-
bus, ei Titiis nuntium reroitienduni, vacandum operi-
bus justitix, innocentiae , beneAcentiae » aliisque vir-
tatibus; ut beatissima necessitudine ipsi Deo copu-
bti, semper propiiium habeamus, nec amplius verea-
rour iraturo.

CAPUT II.

De hujia iibri auctore^ tilulo, argumentOj mtate , quave
teribendi ratione ab itlo compoiitus, acqnomodo Ci'
eeronem nmtatu$ tfl.

ybruro hunc a Lactaniio nostro profectum fuisse
lam cenum consiansque est, ut nulla unqiuim fuerit, B
aut esse possit ea de re disceptalio aut controversia.
Suis enim ille verbis se ipsum hujus libri , quem se
scripiurum promiserat, prodit auclorem. In secundo
sjquidem Divinarum Irrslituiionum libro, ubi in ser-
inonem de ira Dei incidit : c Seponatur, inqnil, inte-
rim locus hic nobis de ira Dei disserendi, quod el ube-
rior est materia, et opere proprio latius exsequenda. >
At promissis suis steiisse ipsemet diserte signiAcat.
In hoc qutppe libro nos sot^pius ad secundum , quar-
tum et sextum divlnarum Institutionum suarum sic
miitit, nt omnium horumce librorum verum pareu'
tem se fuisse palam fateaiur. Plura igiiur in rem
adeo claram, adeoqiie aperle ab ipsomet auctore
Dostro confessam , lestimonia aliorum scriptorum
congerere tain Tacile esset , quam supervacaneum. G
llieronymiim tamen cum ob illius antiquilatem, tum
ob eam qaam de hoc libro fert sententiam , penitus
onittere iion possumus. Primum itaque ad Magnum
urbis Bomae oratorem sic de lioc libro scripsit :
< I^ctantius de Ira et Opificio Dei duo volumina con-
didit, quos si legere volueris , dialogorum Ciceroiiis
in eis iittrofirry reperies. > Suo aiitem Scripiorum Ec-
desiastioorum in catalogo, ubi ad ipsum Laclniitium
venit : < Habemus, inquit, ejus libriim, et pulcherri-
iDum de Ira Dei. > Deniqiiealio iii opere : < Firinia-
nos noster librum de Ira Dei , docto pariier ei elo-
qoenli serroone conscripsit, quem qiii Icgerit, piito
ei ad irs Intellectum saiis abuiide posse sufficere. >
ADveroillud Hieronymi hocde libro judiciiim ^iequum
sit, et omnibus probetiir, nos infra examiiiabiinus. D
Jam vero ex citatis illius» atque Lactantii etiam iio-
stri verbis colligimiis illuiu hujusce libri esse verum
genuinumque pareniem.

Nec ffiinus clare perspicimus ab illo de Ira Dci
faisse inscriptum. Tametsi enim de liac inscriptione
Rieronymus et ipsemet Lacunlius plane tacuissent,
eam sane totos ipse, quanius est , liber clamai et as-
serit. Non alius siquidem in eo scribendo Lactantii
icopus finisque fuii, quam ut palam omnibus iaceret
Deum revera irasci. Neque aliud eiiam toto fere in
Iioc libro, quam de ira Dei iractatur argumenium, et
ad illud omnia refenintur. Quod quidem ex facia a
Dobis illiiis analysi, vel elinm levissima libri ipsius

AUCT/ TITUL.. ETC. ISi

lectione, perspicuum cunctis flet et manifestissimum.
Postremo ex iisdem Lactantii, quos dtavimus, lo-
cis eadem profecto evidentia demonstratur hunc 11-
brum ab ipso, post septem divinarum Institulionom
libros compositum, et juris factum publici. Non loo-
gum auiem inter utrosque intercessisse temporis spa-
tium haud absurde dici potest. Cum enim scripsit se«
cundum divinarum Insiitutionuin librom » polliciius
est, uii paulo ante observavimus , fore ut Iiunc li-
brum conficeret. At eum cito fidem suam liberasse
inde colligiinr, quod persuasum planehabuerit, hanc
de ira Dei qu;esiionem eo majoris esse momenli,
quod a plurimis, ut diximuSy scriptoribus, et a pbilo-
sophis ethnicis nec paucis quidem, nec ignobilibus »
qui eam negabant, religio fuiiditus tolleretur. At quo
luendae veriiatis, qiiemadmodum vidimus, ardore erat
incensus , non potuit utiqiie longioreni ad alios ab er«
rore liberandos, et vera doctrina informandos, mo-
ram interponere.

Prseterea Lactantius t Exirema senectute > , uti
ait Hieronymus, t magister Csesaris Crispi, filiiCon*
stantini , in Gallia foit. > Crispus autem bellum iu
Galliis circa annum 5^0 gerebat, et anno 5^, qiio
vix dum aetatis suae tricesimum attigerat , mortuns
est. Atqui Laclantiusoperam, sicutidiximus, conscri-
bendis Instiiuiiouum divinarum libris circa annum
321, aetate jam provectiis navabat. Non longum ergo
post tempos hone, sicuii promiserat, librum de In
Dei composuit, publicamque emisit in locem.

Eodem porro hunc ac superiores libros stylo, ea-
demque scribendi ratione ab lllo exaratum fuisse ,
nemo sane, qui eos semel cursimve iegerit, umquaro
inficiabitur. Ubique enim in eo idem atque in aliis
emicat argumentandi genus, eadem sermonis elegan-
tia, idem orationis cultus , ornatus et nitor. Qiiam-
obrem boc fusius probare, quid aliud esi, qoaro me-
ridiano soli lucem afferre supervacuam?

Animadversione vero aliqua haud prorsus indignum
illud erit, quod Laclantiiis in hiijus libri peroratione
significat imitanduro sibi proposuisse Ciceronero.
Audi, quaeso, ejus verba : < Resiat , ui more Gicero-
nis utamur epilogo ad perorandum : siciit ille in Tus-
culanis de morte disserens fecii, iia nos in lioc opere
testimonia divina, qiiibus credi possit, adliibere debe-
mus. > Ibi autem ille primum Tusculanaruni Quaestio-
num librum indicat , cujus epilogum se imiinri haiid
immerito profitetur.

Nonne aulem, inquiet aliquis , hanc ob rationem
Hieronymus Magno scribebai imroiiwt dialogoruniCi-
ceronis in Iiocce libro reperiri? Minime quidem, uti
putarous. Laiinum enimvero oraiorem in cpilogo
dumtaxat se imitari significat, nec eoruin quae abillo
dicta sunt, fecit compendium : quin imnio testimoniis
iiiitur ab iis , quae Cicero adhibet , plane penitosque
diversis. Yox itaque iTrrrofAQ ab Hieronymo eo, nisi
fallimur. sensu usuri»atur, (^uo a pqbis ^uperius cx-
plicaia esi.

1S5

f DISSERT. J>. LE NOVRRT IN LIB. 1)£ IIU DEl. 156

CAPUT m. A Scriptores arbiirati sant lianc Ponatqm enrodem eise.

Quibui Lacl€Mtiu$ foUom^ Md hum iibnm twfkUn-
dumaddMCiut dl, U qmi Bonaim, eui eum nuucupat :
de hujui titri in eu^nU divkiani^ 41 emj^um mguf
menUi^ d$ codieihue manui^plii et edithf ae Mrie-
rum in eum ohiereaiiambu9n

Pr^cipaa raiia, quae LactaiUium ad li^nc tibrum
exarandum inipulit, baec esse videlur ^ quod ille in
assere^da Dei ira, quam a p1urifi\is nepxi compcre-
rai, omnen) reli^i^nis pieiatisque summam, ^ccardi-
ncm versari arbitrab;ilur. Ea quippe sublala, putabat,
u^ pulq anie (Uccbanius^ ver^m quoque religionem
fnn^Hus toUi, deleri et extingui. Gum itique videret
lianc Dei irai^ a pluribus non infimi noniinis homi-

cui Lactaniius alium de Hortibus persecutorum li-
brum hoc titulo, ad Donatum confeaorem^ antea di«
rexer;it. At optandum certe foret, at eruditi illi viri
quamdnm satls validam opinionls su» rationem at-
tulissent. Non eiiim alia nilunlur, quam nominis si*
railitudine, qua quidem Lactantium, sicuti summopere
cupiebant, hujus libri auctorem esse conficl posse pu-
uverunt. 8ed soiitam eorum persptcacitatem hic
ptane desideramus. Maxima siquidemest inter utrum-
que i!lum Donaium differentia. U quippe, ciii liber de
Mor^ibu» p^r^ecmoarum dedi^tMT , altfro , ^ti alit^l
o$t««diHm«« 9Bta(^ aotiquior, cel«berrimu9 mrtyr
fuii, de quo scriptum ab ejusdem Ubri imiore lcgi-
mus :c Novies tormentis cruciatibusque v^riis svibjcc-

iiibus, ^t a celet^errirai? philoso|)his negari^ hp^ om- ^ ^"s, novies adversarium gtoriosa confessione vicisii.i

^^. f!K_>^ 1.1:^^ —^r.ll^ 1.^ !. I^T < * AllaV VAI>A ri/\nAttlO /»ltt ISl«A» Aa fnA T^aX n>.»o..^A....^

nes libroi pubiico rerellendQS esse ceiisiiii. Novcrat
cnim St^oicos, quorum maxima profec^o erat aucto-
ritas, pnlam asseruisse Deumgratia quidem, sed ne-
quaquam ira moveri. Nec minus exploraium habebat
dtvulgatos fuisse in favorabilis, uii ipse loquilur, hu-
jus opinients defensionem a Seneca Ubros, quibiis ob
doctrinae et xquitatis femam, plures in errorem posse
Induel epinabaiiir. €erto denique eeNius noverat pes-
simam caelerorum omnium esse opinionem Epicureo-
rum, qui jaclilabantDeum nec ira exciiari, nec tangi
gratia. Ne quis ergo maxima horum impieiate ac
falsa pietate Stoicorumampliusdecipereiur,'ad utros-
qiie eonfuiandos, et qiiam veram pulabat de ira Del
sentcntiam stabitiend^im hunc librum edidft. Neque
id ilie proCecmi d'is«'uttulat. Naw libiri initio Douatum, ^
atQU^ eju« n(¥Huue, {lUoiS oinues hia afalur verbis :
s Qifojrum etrrpre, qui mai^imus es(, et ad eveneadufli
Vm ^umaiuip «u^um spectat, coarguc.ndus est a uor
ki^ ; lie ^ ipne faUaris , impul«u> auctoritate homi-
m»y quA «6 putont sap»euteB. > Rur^us vero in libii
a^A^W^ : i ll^c bahui, qui de ira Dei dicepem , Dor
naie chariss'rme ; ul sci^, qttemadmodum refel&eres
f p;5, qW I^ftV^ faciu^^ im^^bileip. \ Ibi vera praeci-
PU9 ^^^^gciat Spijiviifep^, qui c^ip ^ecup suae pciucipe,
^i ip&eqiei Lgcijvpi.iiu? s\it , ^oceba^^^ ft^v^ idep essi^
i(^C(irrMp\^^ifl ^ beA^um; quiil Wpc;\* qnielM^est, n^iC
yoircp \tu.qMaro, ir^sciiur.

D.oi\?^^pi^;^m^ra, sicy^ti ^o\ audiy^lAf ^onuvrtUt
ipitvp et 8ue buju^ lihri, fluem \^\ dire^i( et uui^:^-
j>^vH. Qu'(S ^uiem ille i% diqu sai^fi dif6c)Iiim«a(^ p
H^i\ulli qui(lem WPica^illwr :^ut eiJ^^ ftv^^^ 4vi ^w
tae Donatistarum parens et auctor (^\t, ^^t i^lium hoc
natum^ Hieronjnr^ pracceptorem. Sed liaec gratis nul-
lague daia autratione, au^c^njectura ^cro saliem ^i-
^ili, finguntur.

Quidam yero haud ignpbiles cerie npstrae actatj^

Aller vero Donatus cui liber de Ira Dei nuncupaiur ,
tyro adhuc eral, necdum satis in phrisliana doctrina
ekerciutus, de quo Lactantius, sicuti ex citaiis paiilo
aiiie ejiis verbis vidimus, timebat ne falsis pluloso-
pliorum de ira Dei opinionibus imbi^eretur ci ludifi-
caretur. Quanlum auiem prior Doqatus nobili^siiQO
mariyrii iriumplio celebris fuit, lantum poslerior
cunciis incopilus est. Nihil enim aliud de eo con^-
[lerlum hqbomiis y ipsi qiiod ex Lactantii diclis didi-
ciraus, illuni nisi «'^miciOa conjunc^issimum ac disci-
pulum cjiis fuisse. Piura siquiderpde illocertiora no-
bis non suppeiui^^, satiusgue duximus in h\s tantum,
qu:c ccria sunl, con^^isiere , ^uan^ plura inquirendo
vanis indulgere conjecturis.

Ai cerie conslat liunc de Ira Dei libriipi a Lncian-
tio, quemadmo^iim superipres, 8criptut;n fuisse ahsque
iitla in c ifiii^ distribulione. Euin^v^t^o non autiguis-
simi lautum maiiuscripti fodices id manir^siissime
probant. veru|n eti^m editi. Scimps quidciK^ in {lo-
mana ediiione, ct alia qii;e eadem in urb^ ab I^aeo
adornat^ est, vigi^ii quatuor capil^ extiiberi : sed
alia^ viginti tria i^nlum con^inent. At yariam tianc
divisioncm a Lactantio profectam non esse qi\is diffi-
tebitur ? Si cr^o hic liber ab eo nuUa ip capila divi-
sus fuit, mullo min^s capitum argitmentax qu^ in ed^-
tis quoquc sunt diversa, ab ipsQ prodierunt. Cum e^p-
go haccomni^ poslerioribus I^QripQribu^addi,t2^,malequ6
compo^ita sint, fas Mnicuiqq^ §st ^^ in t^f I^q^^i^ o^-
dinem rediggfe (*»).

(^) Gum do omnlbus et singulis Lactantii aperibus
pluripruts et p^Ioim;^ dlssertatlones, ediderlt doci^sr
simus le Nourry, quibus sotis (^cile UOUip. vol^mt*
num nostrorum compteretur, salis superque inlel-
tiget lector bcnevolus quanta necessHate coacii, hic
et atibi harum dissertaUoiuim non wm exc«rpta \i$r
pjs fnandaT^jfiu^vs. Enp.

J57

DISQUISITIO DE AUCT. UB. DE MORT. PERSECUT.

158

PROLEGOMENA

|N LIBEUM DE MORTIBUS PERSEOVTORVM.

Ipi l| ' "il W l '

I,ENGLETII MONITDM.

Aureohis isle lilier iti caAleoluft, Ua »DC«re eUr j^ Luii^ii, v^ pQiju^ L^ii C^(a^\\ y|^|i sciHp^MTif . V^

fm pauco^, id e$(, tres aui ^%U|or in svapf ri(mr-
ri$iu« adduxU opioio^efip. Qvi^ ^ iU^iiores qhMaw
^u^ errorejp, ^jo^-ius gg^Mp d^^, rprt^^rg^^uiu^ ^um-
flue ii;i o^agiurMni, i^ i^p^^e piubaWMiw [Jew«-
sioni !qcm§ «<m Pypft^il. Nc^i wae difaciljs ^ir^-
prelien^io ; qj^nn M^qufj ^afUinUi ^iy^MS , u|4qHe ejuf
ipgeqJMm» Mluquc ^^C^nM^ , ^^^ ^QfiUlar^ \sy
quendi forf^Mte sparsipi^ B^periunmr ii^ i^^p libello,
CMJMS MliicMS «npfTesl codejf (panMsc^^ipius, intygcr
quidem ci aniiquu$, sc^ iia ob siroanuensis imp^ri-
liaw ei lacuuas qu5^^dinu <|cfm-niaiiH^ pi 5^9p;pis.siiuft
in ipsQ expji(j^^\4p ^diiibendap m\ V(jI cqnj^tnru^
vel eiiaio divinalioues. A^ cunx ir^ier(i§^ pmamH»
redarguere NicQlai \o r^onrry raiipues , quaui^vi^

boraius esi , ut non solum eipreim videj»s in $9
Biiif oltrefi peifieeiiiionls ev«aliii, ki es&, iufiitusiMm
ejus inilium, «eriem alMm sAi^iM feKcian «llMpw S
sed eibm utNqye emliieai Umnipoleolis dMl^r» mx
dex in lyrmnos, el ^m nbifiM se Deus 9f9^m
propuKmilOFem f>ie4aiis, propulsaiMrimiitie injuci^-
mra, qum ouliorlbue mus a malis priuAiiMiius wk*
nmtiir. Ekieel eeomra, quaiiu cure, qu^uUNiuQ s^u-
dio Somma Diviuilas iuverii eos principes, qui eranl
fidelilMis benevoli, quaiis aamper hli CousUormus,
vel eos, qui siilummodo ila moderati fuerynl, ul li-
beram efarisiianis su e religiaius cilKS pioiestiam co-
lendse faeotalam duderiia, qualis luoc temporis vi-
debalur esse Lieiuius.

Mens mea esl, librum buue legiiimum esse Lucii b ca(2 siul exigyi (PonienM i idc^ lijp excudi ^ur^-

Cxcilii Firmiani Laeiautii foeiuni. Sic Qpiuali suo^
dociiores quique, nec ab eoruro senienlia nostruop
esi reeedere. iiufic peperit vir elanssinuis Slepbaous
Baluzitis ifi bibliolbecte CoUierlio:e manuscripio eo-
dice, qni fuU olim aoiiqui Caenobii Moissiaeensis iv
dioKresi Cadurcensi. Jam a pluribus saiscuJis ignolus
delileseebat (besaurus iile in angulis bujusce munusr
lerii bibtiotlieese. Vix duro iu lucem prodiil, cum sia-
lim non solom excopepiml eum avide cuucli diver-
saram geoliom Lilteratistudiose lcgendum ; sed iilum
etiam iterum exoudendum curaverunt uiro Anj^li,
tum Sneei : quiu et versus esl in linguas Gallicam
et Ajigiioam. Hun« ooiis eruditis Ulusiraruiil wi doo-
tissimi sive Galli, sive Baiavi ii siut. Aiino 4710 rurj*
sus euin pubiici juris feeit Domous Nicolaua le
Noarry, e Congregaliene sanoti liauri mooacbus Be-

yirous crwdi^am di^serlaiipiie^Q virj vl^ris^imi ^y-
colai de Lesipcq, rtttcjorj^ p\ ^Qcji SQrUonici,
^cq^ni Ecplesiap Aiiifei;u\ep^ifi ^ ^ ^hh^is^ SAHCii
Aieoli, quociMQ mihj veius ab aipnis quinqu^giutii ei
aroplius interce<i|i( pec^itudo ei ^mm fai\iiliari-
tas. I*e tAroen ejws|iroe| lec^qr erudiii\3^ ^uic ediiioiV
aliquid deesse, ob prqpierpiissarn a m doupi Tlico-
dorici Ruinart e Cqpgreg;|iiQQe saqp^i M^VQr^ Beuo-
dipHni roonaclii pnijfaiioucm ip 4c<a JKov/yrupi vtnr^
$1 ftnc<x<i a|) ip$Q cdim anuo tC99, ^ s^cpius recu-
saro aut Ainsielodami, aut Yeneiiif^ m|t eiia^t^ P^i-
l^is, e^rogMe Gallicc ver^. Ba^ pr9^(iiaio e^^iuiia
quidem eai ; sed quqipvis exm^ sit 4 P^ulo Ra^iiri
9d cfflpeip Lact^niUqaQ m^ e^jUoiii^t ^iUilf^pipj^s
000 ppMtvi p re Qsse eatp 9i4buc «eptima \ioe cj(cut
dere, curo ea olim paulo r^rior, puoc yuIgMis ip

nediclinns : sed non dubiUivil modo, imo etasseruit, ^ on^piuip iqaoibu^ ver9«tur, nibihmej aul pwiA Qpn-
buDC librum non esse Laetantii nostri, Md ciijusdam ffiral ad aucioreqi uoflt^w ioteliiffMMlaiQp

DlgQUIilTIO

PE AUCTORE LIBRI CDI TITULDS :
LUCU UVm\ m MORTIPUS {^^HSECUTqpyW.

0«! PmiiUllO ULCTANTIQ Wm\ S0I4f .

Auclore Nicolao de Leslocq, Doclore ac socio Sorbomco, Eccksim CaUiedralis jimlnaHengis Decanot ficario General

Episcopi Ambianends ^eiAbbaU SancH AxeoU,

Reperlos est a dfH^lissimo viro Domiiio Slepbano
Baloze in eodice manuscripto bibliothecs Coiber-
lin«, nuncRcgiXyLiber cum hoc tilulo : LuciiCe^

dlH Hber do M&rHbue Pmeeit4omm. Hwie Firmiano
ascripsit, ac Parisiis afino 1679, jussn Joauois Bap-
tista^ Colbert typi$ maodari curavi^ , tomo s^t^\4o

159 DISQUISITIO 160

suoriiin Miscellaneorum^ liac inscriplipne pricfixa : A lur esse duo Fimiani taclantii prsnomina. Quamvis

enim Lactanlius vulgo dlcalur Gaelius , et desinl in

Lucii CecUii Firmiani Lactantii liber de Mortibus Per-
ucutorum.

Prodierunt postea varlis iii Europse pariibus istius
libri cdiliones aliae , quibus summo consensu in U-
tulo Lucii Cedlii seu Calii vocibus prafixa sunt Ftr-
miani LaclantU vocabula.

At Domnus Nicolaus le Nourry , Ordinis S. Bene*
dicii Monachus, vir utique eruditissimus , cujus stu-
dio ei opera anno millesimo sepiingeniesimo decimo
nova libri de Mortibui Pertecutorum editio Parisiis
adoriiata est , Lucii Cecilii nomina tantom in titulo
reliquit , nec Fimdani Lactantii voces addidit. Idque
prxstitit , tum quia manuscriptus; ille codex Ftr-
miani Lactantii nomina non babet , tum quia infirma

libro de Mortibus Penecutorum nomina Fimnani Lac-
taniii; in ploribus lamen indubiutornm Lactantii
operum manuscriptis nominatur Lmc/im C^d/iM , et
in quibusdam aliis manuscriptis Licdi CwUi nomiiia
desiderantur, ut fatetur Domnus le Nourry : de kis
agemus ad finem hujusce Dlsquisitionis. Insuper nul-
lus scriptores inter ecclesiasticos prster Lacuntium
Luciui Cecilius recensetur; omnino ignotut eat qui-
vis aiius ejusdem nominis, cui liber de Mortibu$ Per-
iecutorum adscribi possit.

2» Sancius Hieronymiis in Caulogo Scriptorum
Ecclesiasticorum memorat Lacuniii de Peneeutione
Ubrum unum, At liber iste de PenecuUone non vide*

e$te existimavit argumenta , quibus hic liber Lacun- B tiir alius esse a libro de Mortibut Pertecutorum. Li*

tio iribiiitur, aliaque^ ut sibi visumest, tuppetere
centwt, nec minimi momenti, quibut ab eo abjudicetur.

In ea re D. Stephanus Baluzius et Domntis Nico-
laus le Nourry conseniiunt, codicem manuscriptum»
qui unus exlat, et e qiio typis expressus est liber hic
de Mortibut Perteeuiorum , praeter liiaius lacunasque
nonniillas, meiiclis infectum esseplurimis. Ostendit
praeterea Domnus le Nourry, plurima ette loca in
eo codice, qum non tolum Librarii, ut attolet^ aut ot'
citatione ac negligentia , aut nimia tcribendi (ettina*
tione^ ted magna etiam^ ut ait p. 119 linguas latinte
ignoratione depravata tunt penilutque corrupta,

Quae igitur in libro de Mortibut Pertecutorum igna-
ve, crasse, obscure et mendose scripU sunt, atque

ber enim iste unus est, sicut et liber de Perucutione;
ac in eo libro non agitur Untum de mortibui perteeu"
torum , verum etiam de acerba in christianos a di-
versis Imperatoribus exciuu persecutione : unde po-
tuit utrumvis tiiolum prae se. ferre. Miniinum qni-
dem duas inter isus inscriptiones discrimen est;
qui enim de pertecutione verl>a facit , debet et de
pertecutoribut agere : ea saiie inter se connexa sunt.
Sic ea nou discrevit LacUniius ipse , Epitomcs cap.
LI1I, ubi de persecutione , id est , suppliciis cbristia-
nonim, simulque de mortibus per»eculorum con-
junctim loquitur.

3» U\ier de Mortibut Pertecutorum inscribitur Do-
nato ; inscripsit et LacUntius Donato librum de Ira

a claritate ac nitore sermonis, aut etiam opiiiionibus G Dei. Auctor utriusque libri Donatum appellat charit-

eimum, Yidetur ergo esse unus et idem Donatut ,
cui liber uterque nuncupatur : asserit Umen Doin-
nus le Nourry , Donaium , cui dicatur a LacUniio
liber de Ira Dei, diversum esse a Donaio^ cui in-
scribiiur liber de Mortibus persecutorum ; quod iu
probat : Donatut , cm LaclanUut librum de Ira Dei
dicavit, ab illo expretut verbit appeUatur tgro impli»
catut UBcnii negotiit , chrittiana doctrina non tatit im»
butut. Atqui cuin Lacianlius scripsit librum de Ira
Dei • non potuit appellare Donatom tyroiiem impli-
catum saeculi negoiiis , nec satis christiana doctrina
imbuium, si sit idem cum Donaio, coi inscribitur
liber de Moriibut Pertecutorum ; siquidem liber de
Ira Dei scriptus est muliis annis post fioium perse-

LacUntii aliena occurrunt , ea scribae , non autem
auctori impuUnda sunt; nec ob ejusmodi vitia liber
de Mortibut Pertecutorum Lacuntio detraliendiis est.
Hinc Umen occasionem arripit doctus e Benediclino
sodaliiio vir religiosus, ad probandum libruin islum
non esse LacUntii.

Hac autem unica observatione praevia , noiinulla
argumenU , quibus opinionem illain , quae librum de
Mortibut Pertecutorum Lactantio tribnit, convellere
nititur Domnus le Nourry, ruere ac solvi , vel levi-
ter atlendenli maniresium erit.

Jam ab anno 1715 durius, quam par est, Domnum
Nicolaum le Nourry exagiiaverat in Observationibus
Criticis (1) , quas edi curaverat D. de ia Crose tomo

vii Diarii Litterarii , parte i {Joumal Litiiraire anni B cutronem , in qua per sex annos Donatut foerat

1715, d ia Haye), ubi docte praecipua Nicolai le
Nourry momenla evertit : Sed nostra Disquisitio erit
multo pacatior.

His pnenotatis, quae commiini de Auctore hujus
libri sententiae favent, simul et inler argmnenU,
qu» liuic adversari Doinnus le Nourry puut, illa,
quK peculiari responsione indigere mihi visa sunt ,
expendam.

1« Titulus iibri de Mortibut Pertecutorum praefert
nomina Lucii, vel Lycu Ceoiui, quafe quidem viden-

(I ) R^flexlons sur la nouvelle ^ition du Trait^ de la
n des pers^ieurs, avec une disserutioo de dom Ni-
s le Nourry, in-8«, Paris, 1710.

catenis et carcere constrictus ob Christi nomen,
novies pugnaverat adversus tyrannos , ct in-
victus steterat , ut habetur in libro de Mortibut Per-
tecutorum. Confessorem um eximium postea tyro*
nem appellari potuisse, sa^culi negotiis implicatum »
et christiana religione non satis imbulsm, quis cr^
dat?

Sed non est Um explorau illa ratio, ad mentem
atque opinionem , quam Domnus le Nourry asiruere
nititur. Nullibi enim in libro de lra'Dei Donatnt a
LacUntio expratit verbit appellatur tyro imptieatut
ttBculi negotiitf et Chrittiana religione non tatit imbu'
tut. Non solum iliud non habetur de Donato apud

161 DE AUCT. LIB. DB UOftT. PEESPXUT. K.2

Lacuniium expreaii verbii : Teriim eliain niliil om- A phics docirinam et pianiut , el verius cohoruibor. Isia

nioo apuJ eum occurrit, quo quisquam illum de
Donalo iu sensisse suspicari possil.

Duobus lantum In locis LacUniius oralionem ad
Donaium convertit in libro de Ira Dei^ nerope cap. i,
vbi sic habet : Adverli wepe-y Donaie, plurimot

esitlmare non iratei Deum quorum error^ quia

maximut eU^ ei ad evertendum vitee humanee itatum
ipectat , coarguendui eit a nobii , ne ipte fallarii tm-
puUui auetoritate hominum , qui te p^Uant eae iapien-
fes. AMer locus legiiur cap. 22, ubi sic loquitur Lac-
Untius : Uffc habui , qucp de Ira Dd dicerem , Donate
ckariinme , «I icirei quemadmodum refellerei eoi , qui

Deum fadunt immobiUm Prophetm univerd divino

Spiritu repUti nildl aiiud , quam de gratia Dei erga

cerle verba Lactaniii praeceptoris suni tyroncm cbri-
siiana religione non satis imbutiim alloquentis : at
luec Demetriinum , non autem Doiiatum specuni.

A" Lacianiium auctorem esse libri de Moriibus Per-
secutorum, inde probatur, quod Nicomediae in Biiby-
nia , sicui et auctor libri de Mortibui Penecutomm ,
commorabaiur etiam Laciaiiiiiis eo lempore» quo
persecutio in Chrislianos grassaU est , ct Dei tem-
plum eversum est. Id ipsum de se tesUiur Lactan-
tius , libro v, Instiiuiionum , cap. 2 , ubi sic loqui*
iur : Ego cum in Bilhynia oratoriai litteras accilui do^
cerem , contigiaetque , ut eodem tempore Dei templum
everteretur. Siluit urbis nomen, in qua docuit LacUn-
iius : sed Hieronymus non praeiermisit; aitenim loco

juUoiy et de ira Dei advenui impioi loquuntur, quo- fi snpra ciuto, LacUntium Rbeioricam Nicomediae do-

rmm iettimonia nobii quidem iatU iunt : verum Ui quo-
mam non eredunt UH , qui tapientiam capillii et habitu
factami , ratione quoque et argumentU fueruni a nobU
refelUndi.

Ex hic locis liquet, consilium LacUntii fuisse»
ila Donatom circa Dei providentiam erudire, ut
posset ipsos Philosophos , qui eam tollebant , raiio-
nom momentis refellere. Sed adeo non appellat eum
tyronem Implicalum saeculi negotiis, et christiana
i^igione non saiis imbutum , ut ex verbis Lacuniii
coliigator, Donaium non ignorasse , quid Prophet»
universi dicerenl jde graiia Dei erga jusios , et de ira
ejus adversus impios , atque iu Donalo eorum testi-
monia esse nou, ut ipsi satis essent, quemadmodum

cuisse. Auctor etiam libri de MorUbui Penecutorum
Nicomedi» se, ipsa persecutione paevienie , et cum
templuin Dei solo adsequatum est, manslsse, revera
non dicit : sed rem ioUm ila narrat num. 12 , ut in
oculis ejus gesum esse inielligaiur. Repente^ inquit,
adhue dubia tuce ad Eccleeittm,.. venit; et revulm fo^
ribui iimulacrum Dei quaritur, ScripturtB repertee m-
cendunlur^ datur onmibui prmda : rapitur^ trepidatur^
diicurritur, Ipei ( imperatorei) vero in epecutU { in allo
emm cohitituta Ecclesia ex palatio videbatur)diuinteru
concertabant^utrum ignem potiunupponioporterel. Vicii
iententia Diocletianui^ cavene, ne magno incendio facto^
pan aliqua civitatii arderet. Veniebani igiiur Prato^
riani acie itructa eum iecuribui et aliii ferramentU , et

ipsi LacUntlo; quorum leHlmoma, inquit, nobii Qtmmiuiundique, tamen Htud editiaimumpaucii horii
aalU iuni.

Arbitror equidem plurimos fuisse martyres exi-
inios christiana rdigione satis imbutos, et etiamnum
esse Donnullos pieute conspicuos christianos« qui
tamen non possent ratione et argumentis, ut in eo
libro de Ira Dd praesure conatus est L.acuntius ,
extricare se argumentis philosophorum adversus Dei
providentiam. Ejusmodi enim sunt isU argumenU »
at cap. 13 dicat Lactantius , his pleroeque Philoio-
pkorum^ qui providentiam defendunt , perturbari so-
iere^ ei invitoipeneadigi, ui Deumnihitcurarefateantur.

Yidetur Domnus le Nourry memoriae lapsu iribuere
Donato, quod Lacunlius Demeiriano dicit in hbrode
Ofuficio Dei. Demetriano sciiicct librum istum de Opi-

iolo adtequarunt, Et num. 15 : PoHridie propoiitum
eit edictum , quo cavebatur, ut religionii iliiui /tonti-
nei carereni omni honore ae dignitale^ tormentii iub»
jecti eaent.., Quod edictum quidam, etii non recte ^
magno tamen animo tUripuii et conicidit,.. itatimque
productui , non modo extortui, ied etiam Ugitime coc»
tui, cwn adnurabili patientia poitremo exuitui eii. Prae-
terea quae habeniur num. 17 de morbo, qiio Nrcome-
diae laboravit Diocletianus; einum. 35 de Edtcto Ga-
lerii Nicomediae proposito, acde die» quo cogniu fuit
Nicomediae mors Galerii, illa aoctorem istum libri de
Mortibui Penecutorum aliquandiu Nicomediae degisse
abunde probant.
5* Idem est aucioris libri de Mortibus Persecoto-

ficio Dei inscripserat , et hunc velot lyronem sic al- jj rum , ac Lacuntii stylus. Quod ul clarius paieat, hic

loqnitor. Prmcepior, ait capite prmio, ettam nune ^
eed koneUiorU rei melioriique doctrinte,,. te moneo re^
peieniyiterumque monebo, ne obUctamenta iita terrw
pro magnU aut verU bonii habere U credai. Et capite
nltimo : Si Deui dederii, inquit , te ad verm pAt/oio-

Haec legnntur numero secundo libri de Moriibus
Persecutorum : Extrendi temporlbui Tiberii Canarii,
Mi tcriptum legimui, Dormnut notter Jaut Chriitut a
Judaii cruciatus ett post diem decimum Kaiendartm
ApritU f duobut Cenmui Coniulibut.

Textos libri de Mortibus Persecutorum conseniit
com duohus textibns e regione posiiis, eo quod dica-

descripsi lum res, tum senieniias, lum locutiones,
easque singulares et Liactantio proprias, quae in lihro
de Mortibut penecutorum , et in aliis indubiiatis Lac<
Unlii operibus similes reperiuntur, atque ob oculos
e regione posui.

Hxc legunlur, libro iv Instiiutionum , c. iO : Sub
imperio Tiberii Ctetarii , cujui anno quinto decimo , id
ett , duobus Ceminii Comutibui , ante diem teptimum
(ita multx ediiioiies) Calendarum Apritium, Judeei
Chriitum crucifixemnt.

£t ejiisdem libri cap. 22 : Mirari de4inet Deum ab
homittibui etu crudatum,

tur sub Tiberio Cacsare Christus a Judaeis cruciatus ^
duobus Gemiiils Consulibus.

163 DisQiJismo I m

Scd duo suiU, ii^ qUiDuS lextus iibrl de Hortibus A Alieruni , in quo videAtbr pugnarc iSfi duT> texiiis
Persecuibrum pugnare tidetur cun) telttu»cap, 10

llb. IV Institiiliontim.

Prlitiunt est, quod juxia teklum libri de Monibus
Persecutorurii , crucTalus esl Chrislus extremis tempo'
rtiM tiberii Cxsuris; cl jukta lexldm libH iv tjisiit.
tfiihd ^iittitd decmo tiberii Guesnris. Cum autem ti-
beriuS rmpiei-averil anriis duobus et vigiriti , si Cbri-
stris ci*u<^iaiu& est anno quinto dectmo tlberli , noh
fuit^crucialus exlremis lemporibus Tibcrii.

HespOiidclur, auctorerii libri de ttbrtibus Perse-
culoi*urh tta loculum Juisse , quia nnnus decihius
^tiinluS Tiberii vergit ad ejus ihiperii Gneni poiius ,
quah^ ad initium, hec ibi res est de accuraui annorum
cdmputaiione.

PerseeMtorofn : Cnm rttmmemmei die tertio , confr^'
gavil discipuloSf quos metus compreheniioms ejus in
fugdm verterai , et diebus quachraginta cum hU commo-
rtttttf, npemtt corda eotim, ei ScripiUras interpret&tu$
eM , tfme ntxfttt ad id temptts ohteurm eiUfue invoiuM
[uertmt ; ordinavitqui eos el ittiUrvxit ad preediealionem
dodniatis uc doctrinee sum , disponens Testamenli Novi
sdtentneth iHscipitcm, Qn6 oficto exptm, citcumvolvii
evm froci^lif mi^h^ tl nttframm oetrtH ^ctAimtm ra-
fmi ffi imhsmk Et ind$ diniftUi... dkpertl stmt m oiM^
vem terram.,, et per omnes provincia» et civilates Ee-
cteltcb (Uniathenta miserunt.

iextus ilVe libri de Sortibiis persecutortun aliis (
lextibus Laciantu e reffione posi^is similis est , tum
qiioad res , tuhi quoad verba. Atiamen bonmus lo
Nourry ex his verbislibri de Morli^us persecutorum^
l^cclend ^tmiamenta miserunt , concludil , Iiuhc li-
brum non fuisse a Lactaniio scriptum. Quis autem ,
inquit , boncg Latinitatis auctor unquam dixil ^ mittere
fundamenta ? Is certe non est Lactanttus , qui melius
scripsit , (undamenta Ecclesim ubi(^e jecerunt,

Ut argumenium istud disselvatMr, ebservandum
priino f iii textu capitis iO Insiiiutionum lib. ivLac-
laHtii non baberi , fundamenta Ecelesim ubique lecE-
RUNT , sed POSOERUHT ; deinde a Cicerone has veces ^
jacere et mittere eodem sensii usurpari in libro , cw
litulus Oralor^ ubi ait , oraiorem salibus uti in ;V
ciendo mittendoque ridieulo. Praeterea Horatius mit- ]
TERE» ]^rojacere ao ponere diiit Sat. 5 lib. u :

. Mittere eperlo
lle capite in flumen ;

kt ejusdem libri Sat. i :

itsBc legwiMT eevMv ftvmiwo s iii)ft #0 Reowwi
persecutorum : DiscipuU,», dispersi sunt per omnem
terram ad Evangelium prasdicandtmt , ucut ilie Magis-
TER De«iNVS i m pe nm rM, tt,*, pei omnesprowincias et
eivitaies EccUmm fundwmnta nuserunt, Vtnnque jam
Piero impermret « Pelrus Homam advenit , et editis qul-
hfndam miraeulis , mtt virtuie ipsius Dei , data sibi a
Deo potestate , faciehat , convertit mtUtos ad jdstitiaii ^
Deoque temfksm fidblb ac etahite eoHocavit, Qua re
ad Neronem delata.,, prosilivit ad exddendum cmlesle
iemplum , delendatnque justitiam. Kt primus omnium
pereeculHS Dei servos , Petrum cmci affixH , et Path'
ium interfecil. Nec tanien hahm* impune,., Dt^^tue
iiaque fastigio imperii ^ ac devolutusa sttnuno tgrannus

est , quod ih libro de Mortlbui Perseciitoruifi legaCur
Christus cruciatus post dieth decimum iRaleniarum;
iu lil)i 6 nuleni Iiistituliouum legatur, anXe diem septi-
ihum talcndarum.

Respondeiur in notis ad lextum ribri tnsiitutionuhi
eiilionis IGOO, Ldcianiii, observalum esse ih qui-
busdam manuscriptis luiberi , ante diem dectmum Va-
lendurum ; atque in eis uoiis proferri baec verba Pauli
jureconsulti : Ante diemdecimum Calendarunij et posl
diem decimum Calendarum, utroque sermone undecimus
dies signtjicatur, Si ita sit,omiii^ islorum texluuin pu-
gn^ evanescit. Negari tamcn non potest, quin aliquod
mendum circa numerum dierum in illos teitus irrep-
B serit : sed Libl^ariis id est tribueRdiim.

fhtt I^gohiDr Ift. it Iniiihi!. , t. f9 f fWfd dt^,..
a itpiitcro iHviie efreine ^ in ^o^kNim p/refBcttti em\ Rt
discipuios suos ,^umreret.

£t ejusdem libri , c. ^O : Discipuhs iterum congre^
gatis , ScripturcB sanctm iitteras , id esl , Proph^arun\
arcana pat^cit^ qnm tmtequam paimhtri perepici
nulto mode poterant... qttm past resurrectionem ejmv
scripla sunt , Novum Testamentum nominatur*

Et eJuSdem libri c. 21 : Ordihditit t^6 iisdputh
naH evnngelica ac notMnh fui pi^mdimiong , tefreumfk'
dit se repeme nukes , eumque in emkm mfuhl » qwh-
dragesimo pest fassionem die.,.> Discipuli veroper pro-
vincias dispersi fundamenta Ecclesim tnbique posue-
tvnt.

Mitteret in Pyrgom lalos;
fii hhMMTO de Arte poelkt :

lii eeenam misnB migne enrpondeTe ittmA.
Quin eiiam ipse Lactantius mittere^ pro jae^e, pfe-
mfs^ire «(filar lil»: r Ihsfknt. eiip. t1, tlM aH : Safur-
HntinLatid e<fdem ^en&e mtHftn timds m; n&n
iftMem nf hoato adntfmimmottketur^ ted m ItrTitre'
tfm de pontt Mlt^itt rhHteretKr,,. Ve^n id gmus saeii'
fitH,.. dfcrt^tr fHe tttifiaUxtn, HHtlattt^ piknmenie ,
Kt pfd verrs hoittiititms imti^ei}(Hmmm. QftOit cen-
firmait tt Ovidio LactantWii, enfftsMs tersi» refm,
m ((rr^As Mnefe et jncere ht€ts^AMiffi«lknr adlri#eii-
mf eodeivi g^toeu :

Illum sirarnineos in aquam misisse puiriies :
k HcVou tlfs ex em ^to cor potn fa Isa lac^e.

Tura (fooqae priaoon» vtrgb siaraiacra viroruni
MiUere roboreo scirpea ponte solel.

Httt , m pttm , Mtrs snpef^ pivlKm^, Terltt ista,
pmd<mema mi s er wm , Inm sMmra eese l^on» Itrtiiif-
tati» , ^ ^m Ladflliitil mjf6 emfr u we.

H»c legunuir hb. it iMMkv ee^ dl : Dieciputi
vero per provincias dispersi , fundamenta Ecciesim ubi-
que posuerunt , facientes et fpst nomihe MACiSTRt t>Ei
magna , et pene incredibilia miracuia ; 911 ta discedetts
instruxerat eos virtute ac poCestaie,.*, Pelrus et Pautus
Roium prmdicaverunl... cum eos Nero interemisset ^
eic.

Ex eodem libro cap. II : Appdrei proplietitt oitt'
nes denuniiasse de VJtristOy fore aiiquando , ut.„ con-
ilitueret mternum templutn Deo, quod appellatur Euie^
sia Itmc est domus fidelis , hoc imiiortalb tem-

PLHI.

Ex Kbr<^ T Inetilnt. ca^. I : Gi4ierei Del iummi ,
hoc est , justQS ItQmtnes torquent»

DE AUCT. LIB. OE MORT. PERSECUT.

iiupottnt mufuam repente comparuit , ut ne $epultur(B
quidm iocus in temk tam mala BEStijt: anpartret.

El mimtm 5 : l^oU hunc alter non mnor tyran*
nus,., diutissime tutu$que regnavit , donee impiat matms
ad9€rsus Dominum lenderet, Postquam vero ad perse-
quendum justum popolum instinctu Dcemonum incita-
tu^Hi , liNM Irwikus tfi manus Immicorum /trif poentm*

El num. 4 : QKti justitum ntst malus persequatur.

Ei num. ^ i Maximianus.., omtiibus^ qui fueruntf
malis pejor. Inerat hulc BESriiK italuraUt barbaries.

El num. 21 : Corpora jam cremata , lecta ossa , et
tA puiverem comminuta jactabantur in fiunune ac
mafL

£l nuai« 32 : Didet BSftTU M mupt.

Sensus el voces \n bis lexiibus eonsooaint. Perse*
ciilores Eeefesift appellantur nlrobique bestite; ossa
marlyruui dicuiUur in cincr^s comminula. Practeiea
allendcndum ad islas iocuiiones utrini|Utt similes «

tlaec eodem num. 3 libri de Morlibus persecuio^
roiu leguolur : Ecclesia... secutis... temporibus, qui-
bus boni prineipes Romani imperii clavum regimenqtie
tmMTunt,.. manus suas in Orientem Occidentemque
porrexit , tt( fam nuUus esset terrarum angulus tam re^
moius , quo non reitgio Dei penetrasset , fiM//a dsHiaue
natio (am feris moribus vivens , ut non , suscepto Dei
cttUu , ad imtitias opera mitesceret,

Jmxu lAxlus islott nvllaesl gens,nulta naiio,
qat£ Boo SMMeporit Dei duiium ; et eisdem TerbiB

Hm nom. 9 ei 10 lilri ile Ifortibm perseculdrum G
It^mHmr : Dioeietmnscs...qmmverocansamper9eqsten^
di habuent , expmam. Ut etat pro thtwre Hrutator re^
rum futnrarnm, mmoiabat pecudes, et injeeorrbus «-
tum ventura quoerebat. Tum quidam minlstrorum ^
seimtes Dominmn, cnDl assisterent imuKoianH , impo-
suerunt frontibiA Mifs imoiiTALB sMffVM. Quojactc^
fugntis deemonlbus , sacra turbala iunt. Trepiaabant
Aruepkew^ itee toHtas in extis wotat rriddfont; et quasi
nonU^stent^ smpius immoiahint. Yerwm identidtm
mactam hos^ mhH osiendebant y donee magister Ule
Aruspicum Tagis^ seu suspicione, seu visu, rtt/, idcirco
wm ffspmderi Sacru , quod rebus divinis profani ho-
mines interehsent. Tunc ira furoris, sacrifieeirt non eos
tmnnm j fsi sacrh minHfrahant * sed miwersos , qui
erara in palatio, jussit^ el in eoj, «i detreetasseiit , wr-
h&ihus auinutdverti.

A Et eodcm libro cap. 2 : Eodem ipso tempore , quo
justus popnius rtefark iaeereibeaur.

Et eodeni libro eap. 7 t Justitht mii oHud est ,
quam Dei «nfd piit tt reliHitm cuHMk

£l eodein libro cap. 11 : Impieiatem sudfh itdttf'
sus lusTOS tioienter exercent , ti^ c immerito a proplietis
BSSTiiC it9mina»ilt»r... Sam quis Caucasus , ftm IndiUy
quas Uircania tam immanes , tam sanguinorias unquam
BESTiASa/uif... illa est vera bestia , cujus unajussione

Fuaditur ater ubique cruor, crudelis ubique
Luctus, ubique pavor, et plaHfNa tdonfts iMli^.

Nemo hujus tantas beliuce immanitatem potest pro me*
rito desch^ere , quee uno toeo rdcubam ; mmgn fer
totum orbem dentibus fen^ saek ; «t mn twfithm Oh-
tsts hmimn di$$ipat , sed et &$SA fpsa comDtihiM, ^
in cineres furit , ne quis extet seputlkrce tocus.

Et eodem libro v tntititut. eap. i3 : InjKStisshni

persecutores... non$e putentimpune laturos... ptinJMf-

turenim judicio Dei... propterea tindicatutnm se in

eos celeriter poliieetur, ei merminaturum bestias ma*

B iasdeterra.

Magister Dominus , Magister Deus , tempium fideie et
staMte , templum ceternim , domvs fidetit , Deo coiio-
care , Deo constituere : populus ju$tus , Justi , pro veri
DeicuIioribus;;u<u'a'a, pro Dei singHlar» cultura.

Ilsc lib. VII Instilui. cap. 15 legunlur : Roma...
stibiiita Carihagine , quie tandiu mntuta Imperii Roma-
ni fuit ^ manus $ua$ in totum orbem terra marique...
porrexit.

Et iibro y Institut. cap. 13 : Cum vero ab ortu soUs
usque ad occasum iex divinu^ susceptu sit , et omnis
sexus , omnis cetas , et gens , el regio , unilis ac part-
bus animis Deo serviam.

Ecdesi» et Imjperii Romani Btagnbttdo deBsribilur.

In Birocfoe leito eadem Moa lantimt persecutioiis
causa assigiiaiur ; verum etiam res eodem modo et

Hm mmi. 16 libri de M^rtibus perseeMtomm le^
gMHfmr : Vsxabatur ergo wmersa ietr; et prester Gai-
iioM, ab Orseme usqm ad Oeoi»Mm tres acerbitsiimB bee-
tke sensebtmt.

Noo mlhi si Hnguae ceutum siat, oraque centum,
Ferrea vOX> omncs seelerum oomprendere fomas,
Omoia poeaaram perewrere MKniita possem,

quce Judices per provincias justis atque innOcentHfns
infuiennt.

Codem libro iffffli. 15 : Omnis sexns et atnth ho-
udnes ad exustionem rapif....; romefitortm generain>'
tmdita excogitabantur.

Persecutorum furor in textibus ex u(ra<iue parle

H» \i^. IV histitilt., eap. 37 lcfimtiir : Cum diis
sui$ immolantt $i as$i$tat aiiqui$ $ignatam ftontem ft^
rens, sacra nulio modo iitant ;

Nec responsa potest coasuUus reddere vates.

Et hac seepe causa prceeipua futtHhm pefsequen^ ma'
iis regibus fuit. Cum enim quidam mini$trorum nostrO'
rum $acriticant\bu$ Domini$ a$$i$terent, impo$ito fron- ^
TnKJS sitfHo, deos Hlorum fugatfermtt , Ite poisent in
visceribus hostiarum futura depifigere. Qu0'a eum trt*
teiiigerent Aruspiee$, imtitiantitu$ iisdem D(monibU$ ,
quibu$ protecant, cohcfaerentes prdfattos hondnes $acris
interesse , egernnt phncipe$ $no$ in furorem, ut expu-
gnarent Dei tempium, $eque verO $acritegid contamina^
rent, quod gravhsrmis peri^equentinm pam7$ expiaretur.
Sed quoniam neque accedere ad eo$ po$sunt...». quos
siGifUM riMORtALE tmmferlL

iisdem pene verbis exponitui'.

D Lib. vlnsiilut. cap. it lixc leguntur : Qum autem
per totum orbem singuti gesserint , enafrare impo$$ibHe
est. Quis enim voluminum numerus capiet tam infinita^
tmn vttrfa genera crndeiitatis ? Aecepta efttm potettate ,

pro sui$ moribu$ aui$que sa;vivit Itaque dici non

pote$t, hujusmodi Judices quanta et quam tfravia for-
memorum genera mogitaverint.

t Et lib. VI , cap. 1T : Spmatc^ iMC, ^pmanlurque
adhuc per orbem poenas cuttorum Dei , quibu$ exeru»
ciandi$ nova et inu$itata tormenta excogitata sunt.

idem, eodcmque fere modo exprimitur.

ftec num. 38 lib, de Morlibus persccutorum ha- Ellib. vi Institut. tsp. 43 : Qtitddlcam de Jlf, ^tii

167

DI90UIS1TIO

f68

benliir: JUudvero capHalt^ etsupraomnei^qui fuerunt, \ ikbominandam non libidinem.ud insaniam potius exer*
corrumpendi cupiditas, quid dicam nescio, nifi OBcaet cent ?.... Quibus lioc verbit , aut qua indignatione tan^
e/frenata; et lamen his verbis exprimere pro ifidigna- tum nefas prosequar ? Vincit officium lingwE sceleriM
tione sua non potest. Vindt ofidum lingute sceleris magniludo.
magnitudo.

In his dnobus textibus loculiones oinnino siroiles
occurrunt. Mendosus tamen est lextus libri de Mor-
tibus persecutortini : sed sl nddaiur vox isla mens ,
qux poiuit amaDuensis culpa omiili, sic legendum

Haec num. 5 lib. de Morlibus Perseculoruin legun-
tur : Nonne mrabile est ausum esse quemquam.,, co-
gitare adversus majestatem singutaris Dei regentis et
continentis universa?

Et num. ii : Templum paucis horis solo adcequa'
runt,

Et niim. 15 : Constantius conventicula^ id est ,

parieteSf qui restitui poterant, dirui pastns est,

Num. 16 : Auctor et consiliarius ad faciendam per»
secutionem; de Hierocle dicitur.

Eodein numero : Sceculum eum suis terroribus trium-
phasti.

Eodem numcro : Nefandajussione contempta. Jus-
sio, vox Lnctantiana.

Eodein nuin. Nnllus taqueus inducat.

' Niim. 18 de Morlibiis persecutomm : MuUorum sibi
odia quwsisset; verlniin Lacianlianum , \iro acquisi'^
visset,

Eodem niimero : Ita piane,

De Mortibus persecuiorum , iium. 21 : m servitiuii
se addicant; id est, in servitiitem.

De mortibus perueutorumy num. i3 : Contra omne
jus humaniialis occidit,

De Morte persec^ num. 24 : Jam propinquavit iUi
jwUcium Dei.

eril : Et tamen his verbis exprimere mens pro indigna'-
tione sua non potest ; et sensus erit planus et apertus ;
ita ^mendarunt dociiores quique.

Hflec cap. 1 lib. i Instiiut. legunlur : Majestatem
Dei singularis ac veri et cognovisti^ et honoraslt.

£t lib. IV Institut. , cap. ti : Futurum esse dixe-
runi, ut... civitates eorum solo admquaret.

E( lib. V liislitut., cap. 11 : Unus in Phrygia.., uni-
versum populum cum ipso pariter conventiculo concre^
B iinavii.

Lib. V Oivin. Insiiliit., cap. 11 : Alius eamdem
materiam mordacius scripsit , qni erat tum e numero
Judicum, et qui auctor in primis FACiENDiC peeseco-
TioNis fuit. Hicc eliam de Hierocle.

Lib. IV, Divin. Institut., cap. 26 : Mortem CUM suis

TERRORIBUS TRIUHPHARET; Ct 1. VI, c. 23.

Lact., Insi., I. iv, c. 15, eodem verbojtfMto uiitur,
ell. V, c. 11 et 13.

Lacl., 1. VI Div. Inst. c. 21, m eosdem laqueos tn-
ducantur.

Sic Lact., Div. instit. 1. i, c. 20 ; 1. ii, c. 12 ;
1. IV, c. 1; \. V, c. l;l. VII, c. 11, li et 15. Epitom.,
c. 4, 20 et 27 : bis omnibus iii locis qumrere^ pro
acquirere.

Lact., Div. Inst., 1. i,c. II ; 1. ii, c. 2 : Ita plane,
eodem inndo.

Lacl., Epit., c. 52 : Tradet m servitium Gentes
universas, eodero scnsu.
p Lact., 1. V Div. Inst.. c. 19 et 22 : Contra jus hu-
^ manitatis ; I. vi, c. 10 : Contra jus humitnitatis et
fas omne spoUant, cruciant^ occidunty extenmnant.

Lact., Div. Inst., I. vii, c. 14 : Cujusjudicii tempus
appropinquare ostendam ; et c. 24 : Et jam propin-
quare summum illum conclusionis extremce diem. Sic
propinquare eodem modo iilitur Lactantius in Ept-
tome, c. 71 initio.

Lact., Div. Insl. I. ii, c. 4 : Vimt usque ad senectu-
tem^ regnumque fUio per manus tradidit.

Lact., Div. Inst. 1. ii, c. 21, quatetius eliam eodem
sensu accipiiur, sicuti et 1. iv, c. 27; 1. vii, c. 6.
LacL, Div. IiisL 1. vii, c. 17, inflammaius ira,

Lact., Div. Inslit. lib. iv, cap. 14.7ar^tntiif super*
bus exactus est,

Lact., Epitome, cap.53. /mptiitf Aii6in7;etcap. 55,
imptttte habens.

Et lib. VII Instilut. cap. 15. Percussit jEgyptum
]) Deus insanabiU plaga,

LacL, de Opilic. Dei cap. 2. Forinsecus^ eodem
sensu.

Lact., Divin. Insiit. lib. i, cap. 16; lib. delra tep.
10. Epiiomes cap. 72, InmstimabUis^ eodem sensu.

Lact., Divin. Instii. lib. vii, cap. 6, 10 et 15, et de
Ira cap. 22, ad prmens eodem sensii usurpaiur.

Et iib. I Institut. cap. 10 : Omtto virgines quas im-
minuit,

Lib. II Instilut. num. 7 sic habetur : Tiberio nam -
que Altinio homini plebeio per quietem observatus esse
Jupiter dicitur.

Ei poslea loquens de Augusto, sic babet : Medico
ejus Arlorio Minervm species obversata est^ monens ne
propter corporis imbeciUitatem eastris se conUneret
Casar,

Notentur in utruqiie textu locutiones istse similes : Se Romes eontineret; castris se cotUineret , commonitu^
Ml in qmete^ per quietem monens.

\ Eodem num. Ei imperium per manus tradidit.

De Mort. persec.y num. 26 : Queerebat quatenus.
Quatenus eo loci, pro quomodo.

De Mortib. persec, num. 27 : Inflammatum ira; sic
et siipra, num. 14 : hiflammatus ira.

Dc Mort. Persec. nuin. 28. Tanquam superbus alter^
exacinsest. Loquitur de Tarquinio.

De Mort. persec. nuin. 30. Habuit impune.

El niiin. 33. Percussit eum Deus insanabjU plaga.
Eodem num. Forinsecus; vox insolita.
Eodem num. InasUmabile scatebat examen.
1)0 Mort. Persec. nuin 30. Ad prcesens.

Et num. 38. Ingennas virgines imminutas servis suis
donabat.

Nuiii. 44 libri dc Morl. Persec. sic habetur : Et
quainvis se Maxentiut Ronue contineret^ quod respou'
sum acceperat periturum esse, si exira portas urbis
exiiset... commoniius est in quiete Constantinus^ ut cce-
lesie signum Dei notaret in scutis.

ttt9

DE ALCT. LIB. DE .MORT. PERSECUT.

Oe Mort. Persec. nam. 44 : £l tuum ffroprium ; vo-
ccs Oiiiniiio Lactanlianae.

De Morlibus Persec.
Lacianiio frequens.

num. 47 : Quiveruni, verbum

El num. 49 : IntusUntabiU dolare utque ad rablem
mentii elatus eti.

El iium. 52, qui et ultimus esl : Deus gregem suum
partim vastntum a lupis rapacibus^ partiin vero disper-
sum rtficere ac recotligere dignatus est^ et bestiat malas
exiirpare. — £t num. 50 : Sic omnes impii vero et juslo
judido Dei eademy qu(e fecerunt, receperunt.

A Lact. Divin. In&lit. lib. iii cap. 10; lib. iv cap. 14 ;
lib. V cap. ii ; De OpiQc. cap. 2, ubi tuum proprium^
suo propriOy sua propria semper adbibentur.

Lacl. Div. Insiit. lib. u cap. 5 ; lib. v cap. 22, ubi
eliam quiverunt et qmverint usurpantur eadem signi*
ficatione. '

Et lib. VII Infttitut. cap. 16 : Uic insustentabiti do^
minatione vexnbit orbem.

Et lib. V Instit. c^ip. !i3 : Punientur judicia Dei,..
vindicaturum se in eos celeriter pollicetury et extermina-
luru malas bestias de lerra,.. veniet , veniel rnbioiit
et voracibus lupis merces sua.

Congmuut utrinque textus istl. Notandum, vocem tutque corrupi se, Quae cum ita sint , numquid libra'»
banc, iupsslentabiti^ forie in nullo alio auctore repe- g rias iste nou potuit omittere iiltima duo Lucii CiECi-

Lii Lactanti! Firmuni nomina? At nusquam reperire
datur, nit Domnus le Nourry Lnctantium Lycii Coeui»
sive Lucii C.<ECiui prrcnominibus insignitum fnrsse. At
id certemulto minus, verba sunl ediioris, f« alicuiut
libri ab eo scripli titulo poterit inveniri, Quis iion cre-
deret viro siimme religioso xque ac erudito rem iia
affirmanti? Jurarem ipse iu verba docli editoris. eum
coiiiurisse codices manuscripios omnes , quotquot
reperiri poluerunt apud iiostraies, iu iisqtic nusqnam
legi prxnominaLuciiCoeliiet Lucit Cxcilii Lactantio
adsrripta. Longelamen alilerest. Doinnuslc Nourry,
cuMi cdidit librum de Mortibus Perseculoruin , Pari-
siis tunc degebai. Qui igilurratioiic noii perlu!>lravU
Regis Chrisiianissiuii Biblioihecaiif? Iloc in Regio

riri.

Has procul diibio loqucndi formulas, quae unum
eamdemque repr;esentant auctorem, sat diligenter
non contulerat domnus le Nourry : alioquiii in eain,
ul puto, taiu libere non ivissei opiiiionem, a qua dis-
crepaiit ooiuiuo viriquiqae doctissimi. Ilaiic porro si
amplecti slaiuisset, noii frigidis, non levibus, iion
vaiiis uii debuerat argumeiilis : sed nrinas , imo et
gnivisstinas ipilus erat adbibcre raiiones, quibus
posseot enidiii a pristin^ sua diinoveri senleniia.
Nec dicat Nourrysius, nonuisi casu et fortuilo similes
fiiisse reperias in utroque auctore locutioiies. Id qui-
dem poiest (icri semel, aut bis, sed non ubique, ac
qoadragieset amplius, sicuti eveuit in libellosexagiiila

drciter paginarum; prxcipue vcro cum agatur de (^ Xhesauro vidil ipsc codiccs mulios, eosque nppellat

bis formulis iia singularibus, ut vix eas in aliquibus
reperias scripioribus.

£x bis ergo locis, qiios non e libro lanluin de Mor-
tibns Persecutoruui, verum eiiain ex iudubilatis Lac-
tantii operibus exscripsi , stylum euindem essc libri
de Mortibus Perseculorum ac Laciaiuii coiisiai.

Disertum certc scriptorem in eloquendo facilem ,
comptum et apertmuy quique bouarum artium auc-
tores |>ervulutaverii, qu» sunt quoque Liactantit do-
tes, liber de Moriibus Persecutorum exhibet.

Tandem librum do Mortibus Perseciitorum Lacian-
t;o tribueuduiu suadel adliuc , <|uod sicut docct libri
isiius auctor num. i et 50, universos chrisliani noiiii-
nis persecaiores a summo Deo debellaios, et digiia ul-

tioiie fttisse delelos : Ila Lactautius lib. v Iiibliiut. c. j^ (/,-,^„a ntfer vii explkit.

in .\pparalu suoad BiblioibecamSS. Palruni loiiio ii.
Quidni eos curiosius et ntientius inspexit? Qiiod vero
pcr inciiri:im non fccii Nourrysius, id ipsuni acciira-
lins CKcquamur.

Prinius igiuir codex nongentorum aiinorum, iiuiiiero
iCGi, hajc babfl vcrbn, folio 25:

Cecilii FinmANi de [alsa Religione liber primut
expticit,

Incipit liber tecundus Lactantii Ceciui Firiiiani de
Origine crroris ad Constuntlnum imperntorem.

Ad calcem sepiimi libri ita scripium est : Ceciui
FiRMiAMi Institultonum divinarutn de Vila beata expli^
cit teptimus tiber,

Folio i79 verso legiinr : CiECiui Firiiiani de Ira

t£2eti5 tradit, Deum bi matos principes et injustissi-
mos perseeutores vindicasse populi sui vexaliones,
scmperque accti^t«M, ut ultio consecuta iueril.

Has rationes qui contulerit in unuui, iion inirabi-
lor. qiiod, sutiui ac iii lucem prodiit libcr de Moi ti-
bus Persecuiorum , jndicium hoc ouiiiiuin lilieralo-
rum fuerit, euin Laciantio esse adscribenduin.

Agaiiius nune de prxcipuo Nicolai le Noiirry argu-
jnenio. Codex ins. inquil, de Moriibus Persecuiorum,
pnrse fert nomen Lvcii, vel Lucii Cecilii; ergo
iion esl Lacuntii. Miror, doctum edilorem blc noii
iiiemiuisse, quod ipse lamen fassus esl, amanueusem
bujiis codtcis scripiorem, vel oscitatione ac negligentia
eut ninna seribendi festinalione , atque eliam tingme
LotinsB ignorationey multa in eo tibro depravasset peni-

Patrol. VII.

Folio i9i : CiKCiLii FiRMiANi de Opificio Dei i.ber
viii explicil,

Omissum equidem est bis in locis prcenomen
Lucii.

Sic iu codicems. ntem^ro 1664, ad niit^m tertii libri»
ila legas : L. Coeu Firihani , ouiisso Lictantii no-
miiie.

In line sexti libri exiat : CfCiLii Firmiani Lac-
TANTii explicit tiber vi de vero Cuttu.

Codex i663 sic habet : Incipit tiber Firmiami Insti-
tutionum diiinarum. At legitur ad oranrcodicis litte-
ris uncialibus : Celii Firmiani de Religione et rebut
divinis ad Constantinum imperatorem.

lii aiie auiem primi libri scripium est : L. CiSLi

171

APPENDIX

FmMMi /ns(j/tf/<<9tMt)i divintixum iibev pmms explicH A lihei- priinut erplicii, omisso tunc scilicet Cj^Lii, vel

feiiciter*

lii ilne quarti libri legere esl : C/eli Firjiiani /»i-
gliluHonim divinarum fiber ly explicit.

Ad calcenfi quinli libri scribilur : L. CMm Fib-
H^ANi ffutitufiom^ ^iw^firum ^iber v de Justitia ex-
plicit,

. MaiiuscripUim Ref^inn, numero 4673 sic linbet:
Lucii CiBui Lactantii Firiiiani divinarum InstituiioT
imm advenus Gentes ad PQ^stfmtinum Imp^atoreni
liber primus.

Ad cnlcem vero ms. codicis babe(iir:L. CiCLii
liAfiTANTi; F^^^ANi divinorum Insfituiionm adv&sus
Gi!0e^ s/^ipm^ et nfipi^upms Hber ad Con^tqntinum
Impfiratprem ffi^qtet expUpit

Cecilii nomine, quod nihtlominus in aliis lil)ris 1e-
gilur.

In fine librorum ii, iii et vii habetur : L. C^lii
FiRMiANi Lactantii, etc.

Verum, desii|eiite Itbro iv habcs : L. C^lii Lac-
tantii Firmiani, etc. inverso, ut vides, ordine.

Ad finem aulem libri de Ira Dei leg,ere dalur : ^u.
Cmlu Lagtantii, praeiermisso Fibmiani nomine.

At cur Domnus Nicolaus lc Nourry non jnspexl)
codicem ms. Lnciantii , qni exiat in Sangermanensi
Bibliotheca, ubi tunc degebat? In eo procul dubio hapc
legisset ad calcem Itbri de OpiOcio Dei : L. CiCLi
FiRMiANi Lactantii de Ratione ad Demetrium explicit.
Attamen in libris Institulionum appellatur solum-

S^ 19 £odice 167} e^u^deio^ BibliotbecoD legiiiur : ^ modo Firmianus Lactantius tribus nnt quatuor vici-
|j. Celii LAC7ANT11 FiRViANi divinqrum Jnstitutionum bus.

a^ver^us Gente^, de f^lsa fieligione Ubri primi Prce*.
fqliq ad Imperatfijreni jCpnttonlfn^m*

.Qodex CiiJbej;ii|jii?, f)ifn(j iij BibUfltbiec? Begia wi-
mero 1667, cui prioflx? ^s^ inscripiio his verbis :
J^uci^ CiBCiLii FiRMi^i Lactantii liber incipit contra
Getffes.

Iri codjce Lac:an.tinqo, qui est in Bibliotheca Ma-
jQris-lilonasierii juxta Tiirones, initip libri primi sic
lia^e/ur : Lactantii Firhuni CiECiLii de fulsa ReU-
gione Deprum, incipiunt RubriccB libri primi.

Ad calcem libri secundi le^efe est : Firmiani Lac-
TA^Tii Cecilii.

Tnndem iu Ofie sexti Jibri scribitur : Cecilii Fir-
jMi^Ni Lacta?itii, eic'

His in locis per incuriam omissum est pro^nomen
Lucii.

jQuin et jn aptiquo Bononiensi codice, cui lamen
diio priora de«unt folia, legitur tamei) ad cnlcem li-
pri j^lmi : L. f irhiaiii Lactantii de falsa Religione

Unde, quneso, tot editores hiijus nurtoris descrip-
serunt prsenomina et cognomina, scilicet Lucii CiCLii
Firmiani Lactantii? Nonne cx mss. codicibus, qai-
bus usi sunt? Non enim ea vel excogitaruni, vel edi-
derunt casu ac foriuilo. Sequitur ergo negligentius
atqiie coiifidentius, quam par est, scripsis.se Nicolatim
le Nourry , nusquam Lnctanlium iii codieibus mss.
Lucii CiELii, aut Lucii C^cilii prnmominibus insi-
gniiuro luisse. Imo constat, ita prioribus voculis ap-
pellnri, ut seque ngnoscatur sub Lucii Cselii nui Cne-
cilii, ac sub Firmiani Lactantii nominibus.

Sublalo igitur praecipuo Domini le Nonrrv argn-
mcnlo, lota cjus corniit senlentia; nec obstnl quo-
Q minus Lncinntio adjudicelur libellus dc Mortibus Per"
secutorum, qiinmvis tanluin pne se reral nomiiia Lu-
cii Cecilii : pr^serlim ciim sat recte dociieriinus ,
idque rationibus mnllis, soU Laciantio ascribi posse
elegans ac perutile isliid opusculum.

APPENDIX

; DE DUOBUS LOCIS CODICIS MANUSCRIPTI LIBRI DE MORTIBUS PERSECUTQRUM, QUftBUM
IMMUTATiE 5UNT QUiEDAM VOCES IN TEXTU EDITIONIS pOMINI Lp NQUUpY.

i<iQ^

Primns locns habelur 11. 2, col. 196, ubi in texlu f di- J
tionis Domni le Nourry sic logitur de Nerone : Pri»
mus omnium persecutus Dei servos Petrum cruci af"
fiMi, et Paulum interfecit : nec tamen habuit impune;
respes^ enim Deus vexationem populi sui, Dejectus
itaque fastigio imperii^ ac devolulus a summo tyran-
nusimpatine, nuMquam repenle comparuit; ut ne se-
puUurte quidem locus in terra tam malce beslice appa-
*rfir^. fJqjl^ Htum Umriftm delirk credunt esse transla-
tum% ^P vivnm tesermtHm' SU>yUo dicente, matricidam
ISt9f¥9»mfi fyiUfUi we jofnlurum, ut quia primus per-
seeutus est^ idem $tim novismm persequatur^ et Au"
ticliristi prwcedat ffdventitm.

Notavit Domnus |e Nourry, in m^nuscripto legi
deieri , qu» vox cum noii cohaercat ciim nliis ,
nec quid ibi i^iguificet intclligatur, ponendam duxit
in ediio lexlu vocem deliri, Venim emendaiio
isla admitli non debet; omnino enim adversatur
auctoris menli. Non cquidcm Lnctnnlius islam quo-
rumdam de Nerone opinionem, exisiimnniium eum
esse iranslattim et vivum reservatum, siuim esse di-
cit : sed hnnc ita exponit, ul nb ipso miniuie repu-
diarl manifeslum sil; siquidem istius quorumdam
opinionis probabilos affert rationes. Prinio enim hinc
eam naiam esse tradit, quod Nero nusquani repente
camparuerit, ne tam mals bestix sepulturac locus
inveniretur. Deinde docet, banc opinionem fokiri

m DE DUOB. LOC. COD. MS.

anctoriUite Sibylt», qnse pltirimum lane lemporis
▼alelKit, eujus verba referL Assignat eti»m caiisam,
propter qnam reservaliis pntab.Uiir; nempe ut pne •
etirsor Aniiehrisii Reret, et qui primtis persecuius
fuerat, idem etiam novissimus persequeretur. De-
mum daorum pro()betarum exeoipla reoeuset, qui
vm inini^ati fiuerunt.

Non ergo istias auctorU meus ^it eos deliros ap-
pellare» qui ita sentir«nt. Idque eo miuus verisimile
esi, qood hic auctor nec oecisuro , nec mprtuura Ne-
ronem dixerit ; el hasc opinio eadem aetate in aiiimos
Christianorum plurimorum et eruditor^im, et san-
ctorum pervaserai, Neronem esse reservatom. Id
l«staiur Seyerus Sulpitius lib. ii Historiae Sacne,
nam. 46, agjsns de Neroue : Qui nou dicam regum^
inquit, sed Qmnium Aomtitiuit, el vel immamum keslia-
rum sordiditsimus dignus exUUt^ qui persecuUouem in
christianos primus inciperet ; nescio, an et postremus
explerit : siquidem opinione muUorum receptum sit,
ipsum Anticbristum venturum ; et n. 43 : irtimti^ vero,,.
humanis rebus eximilur... certe corpus iHius tnter-
emptum : unde creditufr,,. curato vulnere ejus^ serva^
ius, ucundum illud^ quod de eo scriptum est : Ei
plaga moriis ejas curata esl, sub saculi fine mitten-
dus, ut mysterium iniquitatis exerceat.

Idem Severos Sulpitius Dialogo !2 ^e Yirtutibiis
Beaii Martini, lioc liabel eam iu rem : CtBierum cum
ab eo, nempe Beaio Martino, de sacuU fine qumere-*
tmUy ait nobis^ Neronem et Antichristum prius esse
veuturos; Neronem in Occit^entali plaga ^ regibus
subacUs decem, imperaturunu.. et ipsum denigue Ner
Tonem ab Antichristo esse perimendum.

Saoctus Augustiuus, lib. xx de Civit. Dei, cap. 19,
baec de variis opiuionibu*^ circa Neronem scribit :
NonnulU ipsum resurrecturum^ et futurum AnUchristum
supicantur : aUi vero nec eum occisum putant^ sed
substractum poritis, ut puiaretur ocqiia, fi vivum OC'
culiari... donec.,. resUtuatur in regnum. Sed muUum
mihi mira est opinantium tanta prossumptio.

Quain falsi auiem esseni omiies isti de Ncrone ru-
mores, Itquet ex SueLonio lib. vi de Cxsaribus, ubi
ei genus mortis Nerouis, funeris raiioncm et expen-
sas, tumuli locuin et structuram narrai. Ferrum^ in-
quit, juguio adegU, juvante lipaphrodiio a UbeUiS'.»
nikU prius ac magis a Comitibus exegerat^ quam ne po-
testas capitis sui cuiquam fieret : sed ut quo(juo modo
totus cremaretur. f^ermisit hoc lceUus^ Ga^bce liberlus...
reUquia^ ICcloge et Alexandra nutrices cum Acte con-
cubina gentili DomUiorum momimento condiderunt,
quod prospkitur e campo HartiOy clc.

Licet vocein deUri e textu libri de Mortibus pcr-
seciiloruni loUendam putem^ quid lanien eo loci si-
gnificet yox deteri^ prorsus nescio; oev: ^iiud cum
aliis ignoro, solus volo scire vidcrj.
II.

Alier lo^s, in quo imnmlake $unl quxdam voces
codicis manuscdpti libri de Moriibus persecutorum
in textu editionis Domini le Nourry, liubciur ii. 52,
pag. 99, ubi legiuir in texlu prxfatse editionis

LIB. DE MORT. PGRSECUT. 174

A (nostrae vero pag. 350) t Qum mnki ie^ndum fidem
scientiunft hquor, ita ui geOa «fttU, wutudauda UUeris
credidi. Nutat Domnus le Nourry, in maouseripto
baberi : qum omuia secmdum fiuem^ scienH enim /o-
^tior, ita ut gesta sunt^ mtmttanda iiueris credidi. Con-
tendo, verba isu, smuU emm^ ia^nutari iton de-
botsse. Sensum enim planum e( aperlum babent,
qui eerte auetoris menli congrpit. Ibi Donatum , cui
librum de Moriibiis Persecutorttm luiBeupaverat, al-
loquttur Laeianiius, eum ait, sdeuti emm loquor.
Revera vox ista, finem^ cu|us sen&us staiim non ap-
paret, dedit lotcum Sttspicaadi aHquid esse In bac
pbrasi immutandum. Sed si vox isia finem imroul:ind:i
fuil, quia obscuHor videhatur^ uoa idetrea ^x se-
qiienies voces, quarum aperiissimiw es| sensns, im-

B mutanda erant. Supponamus emeitdaDdaiii vorem
tsum finem^ ut emendau fuU in lex|u edito, uihil
praBterea immulari debuit; exhibel enim phrasim,
qusc Tuilii omnino stylum redolet, in huiic modum :
QtUK omnia setfundum fidm^ scienU enim loquor, ita
ut gesta sunt^ nwndanda Htteris credidi. Perinde ac si
dixisset : Quce omnia secundum rei vm7afem, quod
cer\e tu^ Donate, nosti^ ita ut gesta sunt mandanda Ut-
teris cr^didi. Juxia Ciceronem, in Epistola quarta
iibri tertii ad Quintum fralrem, secundum fidem loqui^
est dtcere» loqui prout se res habent. En verba Cicc-
ronis : Miln illud jucundum esty quod cum testimonium
secundum fidem et retigionem gravissime diaUssem^
reus dixU, etc. Ncmo est, qui nou vidcat, testimonium
secundun^ §deak di/:er£^ i^em e^e ac sqeqiiduui rei

G veriiatem.

Jani vero ^itop ^ locl ipula^da v.oj finejjtj e|p,^n-
dendum esl. Betinenda sane est^ siex tUa idoncus
q^uidam sensus aifulgere possit* Huuc vero s,ensum,
si reiineaiur, habere potesi i Secundum finem^ id esr,
jfrope nmndi finem; ila ul sensus sit : Qitci} otnnia im^
minente mundi fine^ quod ttt ipse^ Donate^ muU^ quo-
modo gesta sunty mandanda Utteris credidi.

Vocem finis, sumi aiiquando a scripioribus Eccie-
sinsticis pro mundi fine, constat ex Tertuliianp cap.
59 Apologeiici, ubi ail : Oramus pro Imperatoribus ,
pro nunistris eoriim, ac polestatibus, pro statu smuU,
pro rerum quiete^ pro mora finis. Oraiie pro inor;i li'
nis in isto Tertulliaiii loco, est orare, ut mundi frnis
retardetur. Quod eo loci vocat finem, ctausulam sce-

D cuU noininavernl cnp. 32 ejusdem Apologelici, his
verbis : Est et atia major r^ecessitas nobis orandi pro
hnperMoribm, etiam pro omm statu Imperii^ tebusque
RomaniSj quod vim maximam universo orbi imminen»
tem, ipsamque clau$utam scecuti acerbUales horrendas
comminmtemf Hontflui Iwfiei-Ucommeatu (id esl, diu-
turnitaie) scimusretardari. Itaquenotumtis experiri, et
dum precamur differri, Homance diuturnitaU favemns.

Aniiquus aucKu' GommenMtriorumJaEpblolas sanc-
ti Pauli, edilus ad calcem operum sancii Ainbrosll,
iii haec verba cap. xiy Episl. l aci Cor,,v. ^y.Dmie
finis^ cum tradiderU regnuni.Deo et Patri, sic habet :
Deinde finis ; lioc dicit, quia, tradito regno, finis erit
roundi.

175

HENRIGI DODWfiLLI DISSRRTATIO

Mulios primis Ecclesiae saeculis Ghristianos in ea A lempus appropinquaue; et in libro ad Demeirianuni

fuisse sententia notum est, mundi finem propiuquare.
Hanc fuisse ipsius Lactantii, patet ex Institutionum
lih. yii, cap. 16, ubi tradit Romanum nomen breyi de
lerra tollendum;ct in Epitome, cap. iO, docet interi-
tum mundi expletis sex annorum miliibus fieri ne-
cesse esse. Quod^ inquit, in proxinw esl, quantum de
numero annorumy deque signit, quce a Prophetis proB'
dicta SMU^ coUigi potesi ; et cap. 25 libri vii Insiitu-
tioiium siipra citali ait : Omnis tamen expectatio non
amplius quam ducentorum videtur annorum, licet va*
rient historiof circa numerum annorum ab exordio
mnndi.

Id ipsum noii minus diserte affirmaverat ante eum
S.mctus Gyprianus scribens ad Thibaritanos. Scire
enim debetiSy inquit, ae tenere, diem pressurw super

tradii, totum jam ipsum mundum in defeciione esse
et in fine,

Hoc etiam ita Beato Mariino persuasum fuerat, ut,
teste Sulpitio Severo, Dialogo 2 de Virtutibus Beati
Marlini, num. 16, Beatus Martiniis de fine saeciilidis-
serens, dixerit, dubium non esse, quin Antichristm»
euetin annis puerilibus constitutus^ mtale legitima
sumpturui imperium. Subdit vero Sulpilius Severus :
Quod autem hac ab iUo audivimus^ annus oetavus esi.
Vos autem asstimatey quo in prwdpitio consistunt qute
futura sunt,

Nec mirum videri debet, si Lactantius in libri de
Mortibus persecutorum Epilogo ad Donatum oratio-
nem convertciis, mentionem aliquam injecerit de fine
sxculi, quem imminere nec Lactaniius, nec llle nobi*

cfiput esse coepisu , et occasum sa^cuU atque AntichrisU B lissimus confessor Donatus dubitabat.

HENRIGI DODWELLI

DE RIPASTRIGA.

•o^MiSIM^

'^' Ad Lactant, de Mortibus Persecutorum § xii. '

I I. Ripa haec non Mans erat, sed Fluvii. ^ § JI- Striga
vox gromatica et casirensis. — § lll. Castra nomana, at
plurimum quadraia. Castrorum flxorum frons Oriens ,
mobilium hostis. — § lY. Froniem itaqne castrorum stri-
gam veleres, latus scamnum appellabant. — § V. Colo-
niae Romanae pro Caslrensi discinlina dispositae. Praeten*
turae Coloniarum strigae. — § VI. Agrorum, castrorum ,
pro?inciarumque praecipue Komanarum limiles Fluvii.
— § VII. Prseteniurarum Illyricianarum limes Danubius.

■ Proviocix IlWricianae Ripeoses ab ejusdem Danubii rioa.
-r § VIII. Idem probatur e caslris stalivis in Danubii
ripa frequenlissimis, et ab Hisloria. Prselenturarum Ro-
manarum qualia niunimenla. Explicaiur advorsus Rhe-
iianum Terlullianus. — § IX. Idcm ex Allilae provincia

, Romanis erepla.— § X. Bipam Dauubii egressi aliquando,
sed raro Romani. — § XI. Quominus saepe egrederen-
inr, impediebai opinio de Kaialihus imperioruin t<*rmi-
Dis. Nullam lamen proviociam Transdaoubianam reline-
bant aeiaie Diocleliani. — § XII. Coovenit haec ripae
strigae menlio cum oonsilio atque ilioero Diocleiiani.

§ 1. Siaestate transacta, percircuitum kipje strigjs,
Nicomediam venit, eic. RiPAy STRiCAy, ciijiis memi-
nit iu Diocletiani a Ravenna Nicomediam versus iti-
iicre Lnctnnlius, de mendo suspeclam habei cl. Lac-
taiiiii editor; vel, si vere sit Lactantii, de or» Pro-
poiiiidis, quam legerit DiocIetianus« putat inlelligen •
dain. Falliiur utrobiqne vir doctissimus. Mnris oram
Uitusve legi apiid puros Romanae lingaae auctores,
facile concedent eruditi ; ne id auidem dinicile, ut
raro forsan maris etiam ripam aliquando legamuSy
longe tamen esse illam iii fluviis, qunm in inari, frc-
quentiorem. Fluvii itaque ripam fuisse verisiroilli-
mum est, qu» Striga appellntur, iion maris, non
Proponlidis. Id vero rcstat praeterea difQcile, quid
Strigie nomine intelligat Lactaniius , utque ea possit
iii fluvium convenire, et quem ille fluvium denotare
Yoluerit. ita Diocletiani iter exploraiissiinum Iia*
bebime:.

§ II. Est itaque Striga vox agrimeosaria aeu gro-

G matlcn, n cnstnimctatione primum, inde ad Colonia-
rum agros, qui pro castr* rum norma mensurari at-
qiie distrihui solehant, tradiicta atqiie usurpata. Cas-
trense cssc vocnhulum docet uos discrtissime Chnri-
sius. Neqiie vcro est quod qiiis putet, lioc in ea voce
singiilare. Idein de perilia Gronntica universa sen-
licndum, deque vocibus iirms nrtis item universis.
Ad introiiuin Pr.itdrii locuni Gromic appellat Hygi*
nus ; el queni scriiisil dc Caslramefandi ratione lihrum,
eumdcm iMiam Gromaticum inscrip^il. Idem Hyginus
a Groiiia illa, quaiu dixi, castrcnsi professores ejiis
anis testatiir Gromaticos fuisse cognominatos. Est
itaqiie a castrensi htijus vocis usu de alio quovis
usu sccuiidario omnino statuendum.

§ III. Cnstroriim ergo figiiram ut aliam nonnun*
qiinm Homnni adliihuerini, qiiain quadratam, nemo
tamcn (!si qui duhitel, illaui oiiinium fuisse ionge fre-

3iientissimain. Non est quod duhitemus, eodeiii or-
ine constitutos in castris militcs , quo in acie. At
|\ quadrato agniine inccssisse consiat. qooties iinmine-
ret a propinquo hoste periculum. Illani scilicet cre-
debant nguraiii miinilionibus nptissiinnin. Nuniernm
quntemarium afrTUTov habel>anl Pythagor:i*i : inviciae-
que constaniiae virum solenl philosophi TCT/sa^vov ap-
pellare. Recte ergo illam pro gromatica; ariis norma
stntuemos. Est auiem duplex qnndratac figurx liiiies,
in longiludincm allus, nliiis in latitiidineni. Idque cer-
tiim, nornni alterum strigain , altertini scamnum ap-
pellasse. Duplex nutem erat castroruin sittis : alius
pro re nata et helli exigeniia, incerius atque mohilis ;
fixus alius et immohilis, ut in cdstris stativis, lu situ
fixo Orientem , in mobiU hosteni respiciebat porta
Prwtoria. Ita scilicet Hyginum intelligo atque Vege-
tium. Qiiod Orienti castra obvcrtcrint, in eo, nt ex-
istimo, saluhritatis rationem bahebant. Situm enim
illum commendant scriptores rei rustica; , ut omnium
saluberrimum. Sed hostis procul diibio potior erat ,
quaro Orientis raiio. Ita taiiien ut , quolies nulliim
aliunde roetueretur incommodum, Orientem aliit coeli

«7

DE RIFA STBIGA.

178

plagjs anteferrent. Id unum boc in loco observare vo- A quam etiam munitionis. Proinde eam operam dede-

Ini, idem Talere apud gromaticos scriptores iii stativo
situ Orientem, quod in molnli hostem; ut proinde
qucm limitem in $tativo silu Orieiiti obverierent, eum-
dcm cssrnt mobiUm bosli obversuri.

I lY. I1.1 iiitelligemus, quam posituram obiiiiiierint
in castrensi disciplina Striga alque scamnum. Agrum
iUum stripatum appellat A|[genus Urbicus. tjui a Sep-
fentrione m longitudinemin Meridianumdecurrit ; scam'
natum autem^ qm eo modo ab Ocddentein Orientem cres-
eit. Ita disposit^ phalanges iii longitndinem aSepten-
trione versiis Meridiem , vultus polius Orienti , quam
Septentrioni obversos babiieriiil. Ita dqtulas rcspexe-
rint portamque Prwtoriam in forma castrensi fixa. Nec
aliter ipse Fronliniis : Quicquid autem (iiiquii) secuft-
dwm kanc conditionem in longitudinem est deUmitatum^
per STAiCAS appellatur ; quicquid per attitudinem , per
scAMifA. De agrorum divisione haec Froniinus , non
equidem singulorum colononim soriibus atque porlio-

runt periti lmperatores,eiiam in caslris lumuluiariis,
ui unnm saliem castrorum meiam fliivius allueret.
In stativis autem castris Jimitaneisquc , quorum ei lo-
cus posset eligi , qua^que ipsa defensionis potius ,
quam oppugnationis caiisa conderentiir, id observasse
veteres, esl adhuc ionge verisimilius. Sunt enim flu-
vii quasi nativi quidani provinciarum lermini ab ipso
Mumine instituti , poter.itque boslis in ipsa fluvii
transmissione oppriini facilius, quam si cum illo in
aperlo esset liberoque campo congrediendum. Id cer-
tum veteres, utalialoca inipedita, sic et fluvioruin
vada munire solitos. Et quo inajor erat fluvius , mi-
nusque vadosus,eo muniiioreni credcbant, apliorem-
que hoslibus arcendis , eo etiam, si hostis iransisset,
faciliorem suorum in munila loca receptum. Non est
itaque quod Geographorum scrinia compilemus de
fluviis provinciaruni terniinis.Ubiqueenim occurriiiit
exempla. Ne longius abeamus , Roroani , de quo agi-

ntbus , quarum limiles poterant ab invicem esse di- j. mus, imperii limiies insignes habemusfluvios. Galliani

«Ar«icciini • cdil AAmitn A«i.Anim /iiti nnlnni*» iinivArcn •' Hafan/lAhal a/lvareiie^oi*nianrkC Iai>miii«tli4t/iiia IHiAniic

^ersissiini ; sedeorum agrorum,qui coloniai universuc
fines includcreni, sen quorum modus universus civi-
Uti esi assignatut. Proinde noii est quod dubitemiis ,
quin et nniusmodi limites ager isiiusmodi complecia-
tar, et cumcastrameiatione conformes. Gonsiaiau-
tero , pro castrametandi disciplina * aciem in fronte
longissimam , ne circuiri posset , hostibus opponi so-
lilam. Acceduiil denique et illa Hygini verba : Quo-
tie$ per stbigas distribuimus , nonplusquam tripertiti
e%udebebunt. Nonaliam exibtiinotripertiiam illain dis-
tribulionem , quam illain in militia Homana notissi-
inaro , Aasraforttm , principum,, alque /riarioriim. Al-
qai Iriplex i&ta acies hosti eral opposita. Qui itaqiie
limes in sepulcrorum inscripiionibiis In Frontim ap-
pellatur, illam strigam appellant in casirametaiioiie
uroroatici; ei vicissim quem scamnum Gromatici
enmdemsolentm agrum designnre inscnpiiones. Gon-
▼enil tiseamni signilicatio apiid auctores rei rusiicae.
Siquaenim iiiterarandum lerra fiierat ab aratro prae-

defendebat adversusGermanostermiiiabatque Rbenus
Syriam in ParthosEuphrates. Quidni itaiiue dicamus
et Illyriciaiiarum praetenturarum limitem fuisse
Danubium; necalium quaereodum esse fluvium, cu-
jus ripani Strigam Laciantius appeliarit? Iliuin cnim
in froiiietiostibusobjectumbabebantpneienturje Ilty-
rician«T.

§ VII. Danubium certe Romani imperii limiieni
veteres plerique agnoverunt. Strabo : T/}ea>v de
ihreipoiv ouaojv, tijv |x>iv Eu^oi^Tr^v o-^cSov Tt Trao^av
fXOvcc, TrXijv T«ff i5w ToO ITTPOT, x«t twv /xfToSu toO
'pjQvov x«i Tov Tavaido; Trapo^xcavcToJv. Rex Agrippa
apud Jouphum : Ox» ya/) «SijpxKxcv ennoU oXof 'Eu-
ypoTDC VTro TJjv ovflrToXijVt ov5« Twv frpoo^pxTtflav "iSTPOX,
etc. Ei noiiiiullis interposiiis : *Ev ^s "iSTPa xotocxoOv-
T«c, ow ^yct /xovotf rocyiiMcVf vTrctxoTiO^t , ficO* wv ovtoc
Tac Aaxwv avoex6YrToi»9-cv opiiag. Tacilus : RipaiiKpie
Danubii Legionum duw in Pannonia , dwe in Mcesia
attinebanl^ totidem apud Dalmatiam locatis^ quce positu

terroissa,illam pro scamno habebant. Situs ergo agri C regionis a tergo illis. Appianus : *Ev$c t^ ^u/}fr>7nQ m-

secuiido sulco est scanmatus , situs sulcis transverstis
strigatus appelUbilur. At transversus sulco situs vul-
tus militiim repraeseniat iii acie consistentium.

§ V. Jain vero qiiae in castris vigebani leges, eae-
dem in cotonib liinilaneisqiie prsesidiis eiiam viguere.
fiec enim ills telluris cotendw modo sunt , sed R-
nium etiam proptc^minc^orttm causa deducue. Id saiis
esl ex ipsis rei agrariae vocibiis maiiifestum. Territo-
num illis id omne dicitur, quod hostis terrendi causa
constitutum est. Ager arcisinius ^\n(\\ni e VarroneFron-
tinos, ab arcendis hostibus est appellatus. Eraiit ilaijue
colonix liinitanex magna fiuxdam quasi castra , ut
non sit utiquc quod miremur, si pro castrorum more
illx atqiie disciplina dispoiierentur. Voces cerle adbi-
bent caslrorum proprias, centurias, perticas, innu-
meras alias, ut intelligamus eodein modo rexpcxisse
invicem in agrorum distributione colonos, qtio in
acie militcs. Forma etiam castroriim quadrata colo

Ta/xoi 3vo, *P»3v6c TC xai "iTTPOS fAoXcoTa Tiiv 'VaHUfy»y\t

apxwf ipiKowTi. Sic et post Dioclciiani lempora Fesius
RuiusKomani imperii metamadDanubium iisquepro-
tendil, provinciarumqiie limitaiieurum terminum ip-
sum semper Danubiuin designai. Iiide lot liabemus
ex ea parte provincias Ripeiises, ita scilicet cogno-
minalas , ut ab aliis ejusdem noiniiiis provinciis ine-
diterraneisdistinguerentur. Ripensem Daciam agnos-
cunt omnes , cui et Valeriam Noricuinque accenset
Imperii Notitia ipsasquoque Ripenses, Sed etSaviam
sive Pannoniam secundam Riparieiiscin, a prxsidiis»
ni fallor, Ripariis iia cognominatam. Ripam enim
Daniibii obsidebant illa pr;esidia. Sub dispositione du-
ds Valerice Ripensis equites legimus Dalmatas in loco,
cui Ripa alta nomen, ab ilia prociil dubio ripa Danii^
bii. Stib disposiiione ducis ProvincicB Rhastice primas
et secundae : prcBfectum legionis tertice Italicw partis
superiorisdeputaUB Ripas prinuESubmontorio. Ad illain

nias repra*$eniant scripiores rei agraria*. Ipsa aiilem r^ certe ripam excubias egiisubDiocletianoGalerius.Ita

prceUniurtB vox, qua utitur in prxsidiorutn limiianeo-
nim cansaAmmianusfacit omninoulneprorstisdubi-
tcmus, lani castrorum vicem repraesentasse excuban-
tes pro Reipub. s:ilnte Golonia.H, quain etiam in mag-
ois iilis universs Reipub. qiiasi castris euni pnccipue
situin obiiniiisse , queni in cnsiris Strigcs. Tendunt
eoiro apnd Gromaiicos scriptores turmae illx, i|uae
alterutrum Prxtorii latus occupant, retenduntforU^ssG
illae.quae pone; at pfa;/f/idtin( certe illae, quai prat
Praetorio bosti objicitinlnr, et portie Praitorim. Sequi-
tur iiaqne , ut quamcumqiie habuerint iii fronte me-
tam , ea etiam Striga appellanda sit.

S Vi. Porro inter agrorum limiies rivos numerat
Siculus Flaccus, flumiiia Frontinus , de privatorum
colonomm pnfcipne limiiibus intelligendi. Id tamen
longe potiori ratione iii ca&traineiatione erat praeten-
tarisque limiianeis necessariuro. Duplicem enim cas-
tris utilitatem praesubat fluvius , tam aquae illam ,

enimqueritiirille apudLactantium,/Ittan5«e annos^tiin-
(^ecim exquo in lllyricum,velad ripamDanubii relega^
tuSfCumgentibus barbaris luclaret^ cum alii intra laxio-
res et quietiores terras deticate imperarent. Pro eadeiii
nornia et/{/ienirtp(epr<F/£c(timmemoratTacitus. Idctii
Taciius ostendil duasillas legiones,quibiis liiniliimil-
lorum tutelam credilam lestatur taro ipse, quam rex
etiam Agrippa , in Pannonia fuisse collocatal. Iia
non erii quod iniremur, Pannonicos praecipue mili-
tes , utpote vetustissirnos illoriim finium propugna-
tores , cognominatos esse Riparios, Inde Ripariensis
audiebat Pannonia illa potius , quaro Ripensis.

§ VIII. Idero prodont et stativa castra in nostra ,
de qiia agimus, Danubii ripa longe frequemissima.
Hostiuui ccrle limitibus propinqua illa oporluit fuiSbO
castra , qiite liosliuro arcendorum caiisa instiiueren-
tur. Idem ipsae etiam Historiae. Pulsi ab Hunnis Go-
tbi Danubium transmittere nou audebant, ni veniam

ItS

HENRia DODWELLI DISSERTATK) DE RIPA STRIGA.

lirKw a RWttlaHni IrtipcMthre Vatehie impetraftseni. A hu*«c commercio desifiiarlt Aliib, quod fiovsB siis

Nempe IjI qutt irtihus ande^ehi , Itr cau<a erunt Pr:^-
SlHia Hfi^llartfejf . facs" op^Oaif iTttrtraypLh^s^ii 'pcjjfoiwv
appell:l! Etinrt[flus, (^x^aiRipcB Pr«fec((w Tacitns. Iia
igituf RipatH eam Obsidfehant ilh PrjRsidfa , nt locuuf
tr^nsrrtidfnidr (irilWm fricnirm fcHiK|!teffeiit; Siceniui
Iiiiperitfomani ffmiftSSOMi irti rfmblrePrnptemurrts.W
discimrts €i Anortyml Lfbctlo de rebm Bellich Sic
«Miiirt llle : Est pr(tferea intef commodd R^p: utiiii /1-
milwii curH dmbii^tiUm Hbique latui bnperii , rfuorttnt
tuieldi dssiditd mlftts emttttt profpiclem, itnfHt milte'
nis iiiter'0td pnHibiti htnbiti mUrd et ftrmissifttts tnrri-
bus erigttmtf, QitiiiqUideinmttnilionespOnseiSotumdik'
tribuld i6tlicititdb mrt^ pubVcb gtmptti COnsiitm; «I-
giliis Hi Ms et titff^iisest^tendis, ui prtJt/iitdttritiH f]iiies
circumdtita ijuiiditftt prmidii eingui^refjUiescnt. Ea iia-
qne crfn(Htfon<^ .«fgr.oS Cf)trtni;if am dlstf Ibitebimt Dirtim-
viri, d( bfopril* Colondrrtm sumpiilJUS, el mmiicrtdi
essertt Coloniafufrt ffhes afftrte prftprtgnan.Ji. Idcnt

provincix futsset finis? Ecquis non proiiide videat »
ctim antiqmis comraercii iocus fuisset ripa Danubii,
id propterea esse racttim, quod eiiam anliquus fuisset
imperii limes? Recle ilaqiie conjicit Pater Oxonicnsis
iii Strigdriii urbis nomine RiPiE strigvE niemoriam lio-
dieque coiistarcqiiaeel ipsaad Danubii Ripam sita esi.
§ X. Dncc cum lt:( se habuerint, caule tameh fnicor
isla subjunxis<te Appiartum ; "opoi fjxu (Zxot Yjur inu-
pov; fiic eYfjxociu eX6«?v toO &x]9coovc« Tam enim Rlie-
nuin« qtiaiu Euphraiem, quam ipsiim Daniibiinn, sti-

Eerarunt aliquando Romaiii. Provinciairt Transdanii*
i.<rnmDaciarti tenebani, cum illascrilieretAppianus,
a Trajano tiempe debellatam. Addidit Marcomannos
Qu.-ido8que Marcus , qrtos et prxsidiis occupaverat.
Marci lam^n iila pr^sidia delraxit gtatim a Mafci
morle Commodtis. Trajani era^ provincia iongo diu-
turnior. Sed et ilfam praesidiis tiliro nudavit Aiireli.i-
iitis anteDtorleriartom,tradiiclis aliocolouis. Ita nihil

nehnp6 ihud R^manfotitm Ctnoirrrtfiim fcre}rt^,' flti<yd fvcraii (juotl obsiarei, quominus accuiatissiine possct
aprtd Tur(;as Tirtfarlmhrum, apiM rtosrfos; smHH *^hajc ftipa sMpa appcllari sub Dioclctiano. Et laincn

militdHs. PrOprt^ium aftfeor fd fof tasse Rortiartornm /
qrtodf Imperil fthe^ uftivefso* flrmioHbfls prre$idiis
niumreYit, qnarrt rtosiridastra, In ips(y etlam Belli frfo^
cincf u , porpoiiiO nimir um sTabiliqiie morrt , tur ribus
ctiam, seu castetFi^ vrilidrssrmrH pef mlllo^i^m fwi^-
suum singula intervalla. Id genus munimeiila h.tbe-
ratis in nostra hodieqne l^^iiannrh, In morls Adriarfl,
Antofftrtl , afque etrt^in Severi. Id eiiam nnttatns est
recertttof Oflfif noster hr vjfllnr iMo , qnod ejns retinet
bodteqiVe flfomen , kn^ttiii intcr WiTlliamqno limita-
nco. Nec aflio' retuterim Tertullinnf rlla : Hanrorttrd
gen$ et Getulc/rum barbaries a Romnnis obsidenttir. De
belliS haec nescto" qrrff imcHigit doctisstrhtis RhT^namr»;
quod eo tempdre viguci^ii, qtro scripseril haec Tertul-
liarttis. Atnut alttim apnd rlltus STCcnli Scriptores do^
BeHo itlo SilentrrtnT. Nec nTclndendis inlra sitoy ftney
h^stibAs, sed vero poihi^ute Rotnanis ftnibrts cxcln-
derertiur , onni!<r itla' insiinUa est obstdio , ne re^o-

raroadmoduniPr:rtenturarum jam fixos liiniles pote-
rani superare Romani. ObservaviLid de suis Afrornni
praetenturis, qno dixi loco, Tcrtuilianus. Nec trans rs-
Irrs^ inquit, gentes porrigere vires regni $ui possunt. kl
si etiam in Africa verum fuerit, longc cerie poiiori
ratioriein ripa Danubii. Ita sensil procul dubio Aure-
liairrtS, quem taincn vicCoriosissimum, iJque merilo,
appellant nummr alque inscriptiones. Tantus impe-
rator, lotqiie barbarorurtr spoliis triumphisquc deco-
ratiis ^ credidit iiibil(uhinus Traiisdiuiubiana ne qui-
dem posse defcndi. Nec enim ollibi Barbarorum im-
peius Ireqtientiores fortioresve suslinuere Roinani, ct
qiitdemalea belii .idroodum incerta.

§ X(. Qutd qifod ea etiaivi xtate vigueril, opinio di-
cain, an pdtius sopersUiio? qiialiscuinque tameit, illa
certe viguit : ut fundorum, ita et iinperioritm leriui-
nos fuisse sacros atqoe faiales , auo.s^ nemo viotare
pos<«et impunc. Proinde laciuin . fulmine Capanea,

niww, \trrf(t\i Terto1ltnfnU!r, snaruhi fhkes excMnt; M C luod sat^ros Tbebarum murosauderet prirmis irnini-

ctrc» ie^anunt gufimm ptmldiifF ith per in rt^ snrnn rm=
fffisyfi Koirt:in09. Prjctemurafom hoc in \nt(i fornMrmr
reprnpseniJft , irtldixi , onmirto Tertntti^nu^y qtine ta-
imen it>«a a Ca^tf ornmr obsidiomarHtmrr forma non pi^or-
sos ffbWrer^c Nempe rfuplicem , quem dixt, nsrfntr
pr^^abaVrt Casira obstdionafia , non modo hosie^ ffC
oiwesso» fm;*»rf<Tert(, S!?d m externoi^nrt qiioque hos-
tinm t\XMt(\\« ectctndffent. Sic entmr CastrorunTiHornW
e<tef rttrm nftfryqwe Jtmfieiw solebant hwmireRomamv
ut et rntlti bosteiir,' eeiaPiVi vlrtbtts attoqn? fwti^erw , fit-
ctte repelfe^ent. har i|»uM q\r6q^W5 Antiibaftem' ^eprt-
lerunt in' oti^idion^ Capriatia , ei CdHorttHt exefcitunv
ni^iVicro^frfMStm^ Cresar iit obsHfiorte Vcrchtgeforigi^
Alesie^^^r. Pteirtpfe illum etXairt eTtemmti ftmHeirt valiio
mt^nttfs^lnwiW h^bebant, HirribusqweceffiV sibPfnvi-
ceM'iniefv^V<>respondei>iibos. ErtefnQm irnqiieCas'
trofura ot^rfiomlnknir Hmtienr feferebaiir Pfjeten-
rurie

pere;' cxsam Protesilauin,quod sacra Ncfituno litiora
pfimus hostiOm insHire. Piaculo iunexos crcdebaiur,
et sacram qaamdam NemesUn seu Adrastiain conci-
lare, nec facile ptacandamNuimnisinvidiam,q<ii me-
ta» ffeneri buraaiio pnefixas transgrederctur. Gad^em
de nomaiii imperii (tnibus s^enientia viilgo esl rC'-
cepta. Carum ita^ue imporatorcm fortissiminn prop •
tereafiilinine petituin censueriint. quod fataleip illiitn
tfnperii (tnem, Eitplrraien^ neinpe, superassei. Po^nin)
emrn ilbim- fidminis babebant, pro raanifestissitoo
l«8i NumtnVs indicio. Id Cari exemphini, com iii alia
adverstis Persas expcdilione, stni Galeni Mnximiaui,
seu potius fbriasse iuliani , aninios miliiuio minus
alaCres adauttendtmi redderet ,. eam proiudc opintor
nem sibi refeltendam censuit Vopiscus- Ga fuerii in
causa fortasse, quod boni imperatores imperii timiics
ne vellcnl rfiiidetii proferre. Consilium coercendi intra

terminos imperii ab Angusto emaiiasse Tacitwn habe-

§ rX. Hlard^ PfxrentOraritm dtscipttna illa* vigeret, n mus auctorem. Nec alia raente Adrianum fuissc pro-

itla»di jM«attc Rom^norum' fht^, hotiiesque Imrbaroa battite esl. cum jara deltellaias a Trajano provincias

spnrtte sna Itberas praesidiis, nec hoste uHo cogonie,
rclinqucrct. Nec nie la'et tamen alio baec referri ab
Historicis, verum iogenlo potius id, quam probalj',
fidei momtmento uHo teste, conjectantibus. Si quam
igittn' Habuermt uiiqttatn Illyricianae Diceceseos roetam
artiam, quanrl^nnbium.rarotamcn id contigissc con-
seniaiiemn est. Ita constans eanira partiuro flxusque
Kmes iHa futt , onam dtxi, ripa Danubii. In ea pnL*ten-
tor;e et prjcientm^arum perpetua inuninienia. Iu ea
vaHmn, ct cerlis vaili spaliis ^ibi resitondcnlia c:is-
ictln.Ui alia deessent.hxcsiifficiuiitabunde, ui recte
STRiGA^ pessit lt«CRtPA appcllari. Provinciarqnrlimi-
taneartmi plirtrini:iruin pefpeina erat nieui Danubius*
Sed Dldcletiani setate omnium fuisse jaro osiendi*
mus.

§^XfL Porro cobvenit adamussim hxc ripw strigei
meaiio cwa ooosiUo aKtuo Aihm Diocleiiani# Jfor-

crntm ferodsstmtBirsost^neltant. D)(^traxic iHas Vatens)
Gotttttqv^. Cfedftd^t, et Roman^» Barbaris faciteiA
detndc pfGpda^nr ex^wit. VeiV^rom lamen Ihtttium,
etiam m iHa*, mr.e sceuta^ e^, hostltmY eltrvtbne, vestl»-
gia constabatif. Pr^mnciwi ab Aittta Romanis excep-
tam ita cifcmtmi rHitr P ftecus : rfvttt t^ f»^oc «OrfJt
xaTfltTO S(\hiot r^ "l^TPOT M rnc Uathvbnt 3ypi Ni^&w
Td5v e/9eOei&>^; to ^ jSdkftJf 7r'A»Tf i^/>fflvo36jr : C&ngitudi^
nm itat)tie iwtvilkcftc HoitKinw pnoiendebaVBartubimF,
quam i^rfittMhiVmBam^sYitrGAil appeHari diximti^.
Proinde ev coHtiHei*ett lofum irmttfnt AtiHa, eodem
aUClorer^PriSt^'.'» mr^ *y*/»(tv, r>Jyftr'l\>vtftdrf,>^
Tt^? tii oyBn ToO "XiTHyf Tforouov yiveo^ ,■ d(nr$p xorf
frctXai ,* ^y^"^ — ^ •* • — ' -^- '^' -^— - ^— ^= —
T^rxy$^jv
ntm \idea
fuisse coniHaerciiloca, cum et ipsa Naissum propteix^

DODW. CHRONOL. persecOt. - daloz. iimoisoL. hidtttt.

kumiw (^em aique perpeiuum ait cnnlrnxif^ Lac- A
taiiiius, c/iromfum plane illiim, non acuium, \\ chrO'
nicii inorhis, praccipua iiictinalis , geslatioiiein tradil
lUilisMmam esse Ceteus, qui lauien febre carean^, Ta-
lis Juit iiosier ilie l)ioc!eti:ini. Inler gestationis aulem
geiiera i;im iilani nunieratifuae esset in lectica, qtiam
aliam illani qu£ in navi , vel iii porlu , vel iii fluminey
qiiam eliam pronunltEit omniuni csse lenissimam.
Proiiide Roma Ravennam iisqne lectica pliirimjim
vehebatur nosier iinptTator. Inde ad Danubium for-
txis^e leciica , reliquuni deinde iter in navi , et se-
cmido Danubii flun ine » per.Ponlum k^uxinum iisque
ad Nicoinediam. TractuA ille uiiiversus inlirmo cor-

pori erat sane sa!uberrimus,^^ee,aliym \f\\um ita tii-
tum possurouset innopium fepnf^fey.^uii iii itlnereQim
iongo l.Tdii cum saTubrilntcinihoris. tuin ameiii, pro
more fluviorumV huc illuc fleciereiu/s;ippe Daniibiui,
ideo per circuitum Ripq; strigte Nicomectiam venlsse
dicitur. Nec vero corpori curando diiniaxat lioc iiiser-
viebal iier; eral etJO ni im^era/onmif ;lia (ibuiitfus-
irare prajsidia liniiianea^ in ilbs bWckciMiyi uartibus,
quibus frequentissimun^ iiiiinineuaVan'j^'osteperi'6u-'
lum. Qiiam iilis partibusjnetuerir;ti§sle^'suiit niultm
in lllyrico dalx legeii , ec prxlectus Caesar oniniuia
pugnacissinius.

' ■ **<t»*>\^

imMtCt DODWELLi

(^HftONOLOGIA i»ERSECUTIOIVU]\^,

ITEM

mn 6AIUZII

triftONOLOtfA DIOCLETIANBA,

PROUT RATIO TEMPORUM EXEGIT, INTERMlXTiE. ApDITI gilJNT iNSUPER tUJUSQUE ANN»
CONSULES, ALIIftUE RERUM EVENTUS.

AN. LXIV. B

Anno Domini secundum iEram VuVgarcm, LXIY.
^ C. Lecanius Bassiis.
^^** M. I Jciuius Crassus. Pagi,
Periieculio Neronis in chrisiianos; ipsisqiic impnlat
incpndium ab ipso Romas excilatiim ex Tacilo,
DiiDweLL. — i9 junii S8. Gervdsius^ ei Prolabius
Mediolani roariyrio coronati.

LXYI.
^ C. Snelonius Paulinus
i.oss. j^ pontius Telesinus.
SS. Pelrns et Paulns morti addiiiti 29 junii : ille per
cnicemy bic per gladium. Lenglet.

XCV.
p Domiiianus Aug. xvn.
^^' T. Fl.-^vius ^femens. Pagi.
Persecuiio Domitiani post. septembr. 13 incoepit, ex
Brulio. DoDWELL.— Oua in perseculione morti ad-
dictus est a pomitiano T. Flavius Cleinens consul
ob feligioiie^. (

XCYL
p^_ C. Fulvins Yalens.
^^' C. Antislius Yetiis. Pdgi.
Revocavit chrisli.inos ab exilio Domitianus paulo
anie septemb^ i8. ^ Necdum enim redierant exules
antcr Aovuro edicifuin Nervae. Dodw.

XCVII. ^

f. _ M. Cocceius Nerva iii.
^^- T.VirginiusRufus.
Nerva imperaior statuas omnes Domitinni sustulit.
Accusatos chri$tianismi absolvit ; veluitque quem-
qnam eo nomine accusark Lenglet.

CYIL
P C Sosius Senecius iv.^
L.0M. 1^^ Li(^ni|is Sura iii. Pagi.
Persecmio sub Tr.ijano, qua passus cst Ignatius, ex
aciis ejus. S. Simeon cpiscoptis Hierosol. roarly-
rio afficiiur. Pai rcddiia hoc ipso anno. Piinii

ef Arii Aiitonini persecuttone^ HoC tp&d entfW for-
tasse anncf.' Dodwell.

. CVItf.

Tacc Ap. Annius TrebonianusGallus.

^^^- M. Atilius Metiliiis Ri^dua. PA^.
Posl IgnaiU morteni^; quae decembri mert^dic\^,
anni .siiperioris conlig^rat, ciim nuntiimi dc morte
in Asia accepissel, necduin lamen gesla Ignatii ba-
beret explorat:!, epi^tolaiiV sci^ipsit ad Philippenses
Polycarpus.DoDW.— Evaristus pa^ih)lrtyrio coro-
iiatur.

qx.

P-._ A. Cornolius PsAma'.
^*^***C.<:aIvlsiusTulItjs. . ,. , ,

Onesimus, S. Paiili dVscij)n!us, .(ph^ioriim episcop
piis, iii c^^rcercnVcor^jrcitur, ei Romise i^prdibus oo^
ruiiur. L^!^glet.'

CXVI.

Coss.

iflinilianiis.

L, AntisViusVerus. PaofL . 4 , *..
Passus Simeou Cleopbae, el extincta esl faroilia Da-

vidiS. DODWELL. . ! .

CLUI.

TAftc C* Bi*ii"i"s Prasens.
^**' A. Junius Rufinus. Pa^. . .,

Edictun^ Anionini Pii pro cbristRiiir^/si ftnrle fuerit

Pil. DODWELL.

CLXL

^ ^. JtWus Aurelivs yerus Capsar. iii.
^*^*^- L^ iEliusCommpdus n.Pfljf^. ,
Idem edictuin, si Marco poiius sil, quani Pio tribueA*

duro. DODWELL.

CLXVlt.

^ _ L. Aurelius Venis Aug*. iii.

^^^^' yiiadratus,,P«^L
Persecntio GallorumLugduncnsium
, sub Marco. Dodwell.

183

DODW. CHRONOL. PERSEC13T. — BALUZ. CHRONOL. DIOCLET.

184

CLXYin.

. Vettius Paiilus.
' T. Junius Montanus. Pagi.
Alhenngone legalio pro Chrisiianis post rediluni Lu«

Cii. DODWELL.

CLXX.
N. Cornelitis Cethegus.
' C. Erucius Clarus. Pagi.
Meliionis Sardensis el Apollinaris Hierapolitnni apo-

logix. DODWELL.

ccn.

L. Septimius *Severus Ang. m.

Coss. !

(^oss. ,

Coss.

Aurelius Anioninus Caracalla Aug. Pagi.

Coss.

Post VIII Id. April. ante Solstitium incoepit persecutio
Severi. Annus xvii aet:itis Origenis. Dodwell.

CCIH.
rncc ^' Fulvius Plautianus.
^**' P. Sepiimius Geta. Pagi,

Annus xviii Origenis, hujus persecalionis secundus.

DODWELL.

CCIV.
r/vco L. Fabius Cilo ii.
^®^' M. Annius Libo, Pagi.
Annoiecttlari ineunte, desiit haec Severi persecuiio.

DODWELL.

ccxxxv.

Tnce Severus.
^^^^' Quinclianus. Pagi.
Siib nnero anni perseculio Maximini. Persccutio in
Asia. DoDWELL.

CCXXXVI.
C. Julius Verus Maxiniiuiis Aug.
Julius Africauus. Pagi.
Iniiio anni finis persecuiiouis. Defeccrunt in Arrica
Gordiani mense Maio, in Italia Senalus. Dodwell.

CCXXXVH.
P L. Ovinius Corneliauus.
L.OSS. p j.j.yg perpeiuus. Pagl.
Mense Jtinio occisi in Africa Gordiani. Mense Julio
Augustum imperium susceperunt Maximus et Bal- r
binus; Caesareum Gordianus tertius. Dodwell.

ccxxxvni.

^^^' Poniianus. Pagi.
Luiiis Capiiolinis, aiiie Jun. 22 occisi Maximus et
Balbiuus. Augustum imperium suscepit Gordianiis.

DODWELL.

CCXLVIH.
M. Jiilius PhilippusAug. ni.
M. Juliiis Phiiippus Aug. ii. Pagi.
PersecQtio Alexaudrina in fine aniii. Dodwell.
CCXLIX.
Tncc FulviusiEiuiliatius II.
^"**^' Vecliufi Aquiliiius. Payi.
Siib nnoin anni iucoepit cum imperio Decii persecu-
lio. lii Africa saltcm hujnsque incrnenta. Dodwell.

CCL.
P Cn. Messius Quiiiius Trajanus Decius Aug. ii.
^****' Annius Gralu^. Pagi.

Initio Aprilis ad cxdes progressa est persecutio in D
Africa, confestim facia remissior. Perseculioiiis
Alexandrin» anni secundi maxiina pars in hunc
aunum incidit. Dodwell.

CCLU
f, Cn. Trajanus Deciiis Aug. iii.
L.05S. Q H^jrennius Etriiscus Deciiis Caesar. Pagi.
Tenius aniius persecuiionis Alexandrinae. Remissa
persecutio lam Alexandria;, quam eiiam in Africa.

DODWELL.

CCLH.
C. Vibius Treboniaiius Gallus Aug. ii.
C. Vibius VolusianusCaesar. Pagi.
Lues sub Gallo, ejnsdcmque persecutio brevissima.

DODWELL.

CCLVII.
P. Licinlus Valerianus Aug. iv

A Sub initium Angnsti persecutio Valeriani , sed sine
martyriis. Dodwell.

CCLVIH.
Tacc ^' Aurelius Memmius Tuscns.
^®^' Bassus. Pagi.
Sub initium Augusti edictum Valeriani de poena capi-
tis. Dodwell.

CCLXI.
Cdss ^***^''^""^ Aug. IV.

• PelroniusVolusianiis. Pagi.
Purpuram arripuii in ^Egypio iEmilianus. Revocaia
in reliquo iinperio Valeriaiii perseciiiio a Gallieno

DODWELL.

CCLXII.
P. Licinius Gallienus Aug. v.
Fausiinus. Pagi.
Revocata a Gnllieno eadem persecutio ui iEgyplo ,
capto jam iEmiliano. Dodwell.
CCLXXY.
L. Domitius Aurelianus Aug. iv.

Coss.

B ^^*«- T. Avonius Marcelliniis. P^i.
Sub initium auni, snb fineui Aureliani, emissa ab eo
persccutionis edicta. Dodwell.
CCLXXXIV.
Coss ^^^' ^* Aurelins Carinus ii.

' Imp. M. Aiir. Numerinnus ii. Spark.
Su/fecti iecundum Lidyati computum.

Kal. Maiis l Val Dio( letiauus.
vel Ociob. i Annius Bassus.

M. Anr. Val. Maximianus.
M. Junius Maximus. Idem.

Kal. sept
vel novemb.

■;..]

Coss.

P. Licuiius Gallienus Aug. iii. Pagi,

Diocletianus levntur Impcrator die xvii septemhris.

, Hoc anno incipit xra Diocleiianea, vel aera mariy*

runi, die xxix meiisis Augusti , qiio incipii annus

iEgyptioriim, qui etiam nunc ea utuntnr aTa.

Lenglet.
CCLXXXV.
rncG Valerius Diocletiaiius n.
^®*^- Aristobolus. Spabk.
Maxiinianus Herculiiis a Diocletiano creaiur Cxsar.
CCLXXXVI.
Goss ^* ^^^^^^ Maximus ii.
Veuius Aquilinus.
Kalendis Apriiis Au^iistiis creatur Mnximianus Her-
ciiliiis, ac proinde in consortium Imperii appellatur
a Diocletiano. MaximiauusTliebaiainlegionemmar-
tyrio donat. Lenglet.

CCXCII.
r.»cc Aiinibalianus.
^"^^- A^clepiodotus.
Kalendis Mnriiis Dincletianus el Maxiiniauus adoptant
Constnntium cognnmenio Chlorum et Galerium ,
Maximiaiinm rognoinento Armentarium, eosque
nuiicniiaiitCiCsnres. Constaiiirusrepiidiat Helenam«
ex qna (lonslnnlinum, cui postea Magno cognoiiien
ha^sit, suscepcrnl , et Thcodoram Hcrculii privi-
gnam diicii. Galerius» repudiata quoque conjiige,
Valeri.iiii Diocletinni ei Prisco; Augustse (iliain ac-
cepit uxorem. Baluzius.

CCXCIII.
Cos *'"P* ^*'' Dioclelinnus v.
^ ' Maximianus Hercnlius iv.
Consianlius Chiorus ex Bniavia et Belgio Frniicos
pellil , qnos mittit ad Siicssiones et ad Rlieuios.

Lenglet.

ccxcvn.

Coss Waximinnus Herculius v.

' * Galerius Maxiiiiinnus C;esar ii. Spark.

Narsens Rex Persnrum vincit ac fugat iii Mesopota-
inia Galcrium, ac postea in Armenia.

Nisibini venit Diocleiianus. Narseus viclus fugatusqiio
est a Galerio , et conjux filiaeque ejiis capLi^, cum
maxima pudicitiae ciistodia reservaue sunt ad au-
gendam triumphi pompam. Capta mngiia pr«dacuiii
ingentibus uiauubiis. Baluzius.

185

DODW. CHHONOL. PERSECUT. — BALUZ. CHHONOL. DIOCLET.

A Diocletianus Galerium, Herculius

186

Coss.

CCCI.

Poslumius Titianus u.

Fl. Popijius Nepolianus. Spark.
Prima Diocleliani persecuUo in milites. Dodwell.
Conslaoiius vlncil Germanos in Lingonibus, quo pro-
cesserant.

cccn.

« Fl. Val. Constantius Caesnr iv.
Galerius Max. Arment. iv.
Diocletianus e Nicomedia, ubi tum regia sedes erat,
in Oricnlcm profectus , illic substitit us^ue ad bye-
meni. Tum vero Nicomediam redux, ibi cum Gale-
rio consultavit de bello cbristianis inrerendo.

Balczius.
Victus a Galerio Narseus Persarum rex. Dodwell.

CCCHL

P^ Imp. Val. Diocleiianus VIII.

' Maximianus Herculius vii. Spark.

Adiius primos persecationis incboatus a Feb. 25. Ni-
comedise. Dodwell.

Persecutio adversum Chrisiianos hoc aiino com-
mola, omniuni quse unqiiam fuerunt atrocissima. liii-
tiiim facium a eivitatti Nicomediensi , cujus ecclesia
eversa est vii Kalendas Mnrtias, ipso Terminalium
die. Postridie propositum est edictuni Imperatorura
eiCsesarun advcrsus christianos, ut per universom
orbem sacrincare cogereiitur. Baluzius.

Diocletiaiius Romam proficiscitur, illicque vicen-
nalia celebral et triumphum agil de Persis. Mox facia
pace, qtiue in lempus Divi Conslantiiii reservata dii-
rayii, Persx Mesopotamiam cum Transtigrilanis
quinqiie regionibiis reddiderunt, limite imperiorum
super ripam Tigridis constituto. Idbm.

Golbi, trajecio Istro.i vicinam proviiiciam invase-
runt, et indigeiias expulenuit. Idem.

Dioclelianiis offensus nimia Romanornm dicaci-
t^te, statim post peracta vicennalia discedit, et xiii
Kalendas Januarias proficiscitur Ravennam. Idem.
CCCIV.
Imp. al. Diocletianiis ix.
Maximianus Herculiiis vin. Spark.

Annus priinus perseciiiionis absolutus ; secundus
inclioalus, sed primus Eiisebio. Dodwell.

Diocletianus noniim consulaliim auspicalur Raven-
Dx. Postea in diflicilem morbum incidit, ciijus vi de
siaiu mentis su» deiiioius, deinens factiis est ; ac
post seslalem, Nicomediam pervenit. Circuin illic de-
dicavit anno post vicennalia replcto, et IdiUus De-
cembribus, iniercepio spiritu, visus esi expirasse.

Baluzius.

Eodem tempore, quo Diocleiianus nonuui consula-
tum auspicalus est Ravennae, Maximiaiius Herculiiis
oeiavum iniit Romoe; et aiinum imperii vicesiinnm
iiigressus postea est Kalendis Aprilis. Deiiide a.*slate
ejiis anni luit in Campaiiia. Idem.

Fine anni Galerius Maximinnns Cxsar Nicomediam
veiiiiad Diocletianum, ul eum coinpelleret ad depo-
nendum imperium, qnum antea ideni persuasisset
Hercolio. Idem.

CCCV.

r. Constantius Cblorus v.

' Galer. Maxim. Armenl. V. Spark.

Annus secundus persecuiionis absolutus ; teriius in-
choatus, sed seciindus l^usebio. Purpiiram deposue-
runi Dioclelianus et Maximianus. Nova deinde ei sa*-
tior persecutio insiauraia in Oriente a Galcrio et
Maximino, omniuin deinccps Christianorum, cum
anteasolorum fuisset Clericorum. Agon quinquenna-
Jis Caesarese. Desiit persecutio in Occidenie.

Dodwell.

Kalendis Mnrtiis Diocletianus apud Nicomediam
processit in publicum, ut se vivum esse probaret po«
polo. Baluzius.

ii.iieiidisM.iiis DioclclianuS prope Nicomediam, et
Maxiniianus IlerculiusMedioIanipiirpurain depoiiunl,
et Constantium Galerinmque Auguslos nuncupani,

Coss.

Consiantlum.
Idem.

Eodem die Severus et Maximinas Daza facti siint
Csesares, nominati quideni a Galerio, sed iiiduti, a
Maximiano Severus, a Diocletiaiio Maximinus. Tum
Diocletianus in palriam soam, hoc est, Diocleam in
Dalmaiiarevertitur, ubi praeclaro otio consenuit. Her-
culius in Lucaniam concessit.
CCCVL

P Constantius Cblorus vi.

^^^^' Galer. Maxim. Armeni. vi. Spark.

Aiinus tertius persecutionis absolutiis, quarins in-
cboatus. Inccepit Caesare» nova illa persecutio Maxi-
mini, quse oinnes cogebat sacrificare. Dodwell.

Constanliiis Augustiis filium suum Conslaniinuin
repetit a Galerio, apud quem velul obses tenebatur.
Is ergo in Galliain profeclus, ad patrem in extremis
agentem perveiiit xii Knleiidns Augusti. Quatriduo
post Constantius extinguitur Cboraci in Britannia :
cui successii Constantinus, cum patris suprema vo-
^ lunlate, tum niilitum consensu, qoi ei purpnram in-
jecerunt. Baluzios»

Imago laureata Constaniini defertur ad Galerium.
Ille vern purpuram ad eum misit, Csesaremqne nun-
cupavii viii Kalendas Januarias, qunm aut eodem die,
aut paulo anie Severiim Augustum dixisset. Idem.

Edictum emittit Constantinus in gratiam christia-
norum.

Iiiterim, quum imagines Constnntini Romam allalae
essent, Maxeniiiis Herculii lilius, paire diu reirac-
lante, imperinm invadit vi Kalendas Novembris ; et
pairem, qui tum in Canipania erai, ad se yocans,
eumque bis Augusium nominaiis, consortein imperii
f;icit. Idem.

Maxentius purpurani Augusteam usurpat ; Romam
ac Ilaliam sibi subiicit die Oclobris xxviii.
CCCVH.

i- Mnximianus Herculius ix.

\A}^. Co,j8iani„,us Caesar. Spark.

(^ Annus quartus persecutionis absolutus, quinlus in-
choatus. CoRperunt pro ca:dibus mutilationes. Mors
Urbaiii Prxfecti Palestiiise perseculoris. Dodwell.

Galerius Maximianus Severum Augustum^ cui Ila-
liae custodia demandaia fuerat, exercitum jubet du-
cere adversus Maxcntinm. Ille vero stalim Romam
obsidet, Ravennnni fugit, ad Tres tabernas (a) ex-
tinguitur, ut videlur, circa inensein A|)rilem.

Maximianns Herculius bis Augustus in Gallias pro-
ficiscitur, ubi Conslantinum , qui hactenus Cxsaris
appellnlione conlentus fuerat, Augustum nuncupat

{)ridie Kalendas Aprilis, et eidem iii matrimonium
ocat liiiam suain Faustam. Baluzius.

Interea Gnlerius Maximianus immensiiin exercitum
ducil in Italiain, mortein Seveii vindicnturiis. Ro-
mam frustra obsidet, et redit iiiglorius in lllyricum.

Idem.

Tiini vero Herculius e Gnllia rednx, (lliuni Maxen-

tium deiiiidai-e conaius in concioue, convicia niili-

tum tulit; et urbe Imtiaque pulsus, rursus ad Con-

^ siaiiiiiiuin pergiliii Gallias.lllic ariquaiilulummoraius,

mox Carnuntuin in Pann<mia ad Galeriuni profectus,

(a) Ad Tres tabermts, h\ esi, scribente Grjece in
ead('ni inaieriaZosimo,lib.iillisi.,c?c ti x^P^^^ cXdwv
&> TpiKTtoLiniksia itpocmyopia. .\i\ verbiiiit igiliir, ubiad
quemdam locum venissety cui THES CAUPONili) nomen
$unl, vel eranl. Est enim iinice to xoaniksiQv doctis
omnibus, sive veteribus, sive receniioribiis, (|Uos po-
tueriro videre, caupona^ atit popiua, Nrqiie aliter vel
hoc loco niiperiis nostras Diocletianeae Chroiiologiui
Inierpres, meurt aux trois Taverne$ ; vel Isidorus Pe-
lusiota eiGrolius ad Act. xxviii, 15 : cgiiXOov ctV ^«v-
TJja-iv wfuv axpti 'ATrirlou fopov xai T/at«v T«€c/avwv.
£t soleinne lanien Geneveiisibus versionibus Gailicis
tres Luc;e tabernas^ simpliciter per irois bouliques^
non ciim Lovaniensibus et aliis, per trois tavernes
inlcrpretari : lls vinrent an-deva»H dt no«^ an mnrch4
dWppiHs f< aujp Truis boutiques.

«87

Dbb^. CttRONdL. t>ERSEC(jT. — BALU2. CHRONOL. DiOCLET.

ibi DioclMfanofn ini^n{t;iiiterrtiitqii6ni Idtis Novem'- A elirisii.ini qiii illic detinebanlur. s^bire pern^issi sii
bris nniicupationi Licinii Aiigtisli, qtiein Gnlerius PauloposiGaleriusi)iorilur SardicT», mense, nl vi
Maxlmiarius sijbstitiiit In lociim Scveri. Cutn vero tur, Maio, ciim priuS ticinio Valeriam coniiic

fSS

Sllllt.

ide-

Cosrf.

frustra Diocletiaiium horiatus essel »d resumeuduin
imperium, ab eo i^opudialus rcdiit iii Galliani, iibi ite-
runi deposidt imperlam.ac posteaillic reliquum viiae
8use egit. ' ^ . I0EM.

CCCVIII.
Coss W^*^'"»^""^ H^rfculiiis x.
Galerius Max. Arm^t\ vii.
Annn&qtnntus ab>oluius^ seiius inchoaiiis. Coiislan-
tinus Augu.^tiisdecIara1iir.FirmiIiauusPal:i;sliii:e pm-
ses miitilationibu^, potius quam ca^dibiis, p<»rs«ciilus
cst. Pecsecuiio remis&^ a mense Augnsio ad Novem-
brem, rursusque sub hujtfs anni jinem novo Maxi-
mini edicto iostaurata, il:i U^^nen^ut iitense Decem-
bri redierint ad mutilationes persecuiores.

.' DODWELL.

Maximianiis llercutTiis X et Galerius M.^^ximfanus
Vll consiti^s fuerc^ constiiuia jam concbrdia iiitcf eo^
et Maxeniioui. . 3aluzh;s.

20. Aprilis Jlaxentius Consul Uomx declnrntnr;
cum Roniuto Herculiiis iii Gattias fugil , ubt res novas
molitur contra ConstahiUMmw
. CCCIX.
LiciniuS Atig. vel ^osi Consnlaitim) x Hdr-
. culiiei VII Gaierii Maximiani.
Maxentius ii.
RomiiIu<i II.
Annus sextkis absolutus, septimus inchoatus. Martii 7
passus est Enbulus ultimus Martyrum Cflesareenslum.
Iiide neglectil Gentilium rediit Chrisiiauis pax.

DODWELt.

CCCX.
Coss. Maxentius ui, sinecoUega. SpiOuc.
. ' Seeunduni tydiatuhf.
Galerius MaxiiiV. Armani. viii,'
Coss. snffecto

Llcinio Liciniano Augiisto. Ideii.
Annus septjnius ab^olutu^, dctaviis inchoatns. Novi Q
rursts, invidia Geniitium, orta Chrisiianorum p^rse-
cotio : veirum ea brevissima , et unins impetus.

.. , . DODVTELL.

Cum Franci tnrbarent statum GalUarum', et de efls
repriiit^ndisConstantinuscogitaret, IfercuHus semper
inquietus, fiubdolus, 6f inHdus, Aucior ei fulx ne otn-
nem exercituiasecnm diiceret, posse barbarosa pau-
«i&ddbetlAH.Credidi| Consfaniiniis et seni et socero.
lAteriin Hercutius cupiditate imperri stimulatus, cnrtf
puiarxit Coustaiitiniun longius abesso, milites rargi-
tionibus et proniissis sollicitat ad dcfe(Htoiiein, ihe-
sauros inv^dil, et pnrpiiraro tertio induii in Bcl^ica ;'
ei r^deunte Coostautino mira xel^riiate, (Tmensquod
mefuerat, fugit in secundani Narbonensem, et se ci-
viiatis Arelatensis rrKBnibus includlt. Dein advenianid
Conslantini exerciiii, Massiliamconiendit; nbi obses

priuS Licinio Valeriam conjin^em
rilLumqiic Caiulidianniii cbmniehdas$et, atqutMu inf^*^
nihus tradidissei. Sed hl cum comUaluin Mixiiiijiir
infeliciler prnetulissent, jni<erandatu sorteui babue-
riiiit, ut poste:i dicetnr. BALtJzius. ^ .

Maxenliiis belliim Constantino indicit, quasl necem
palris sui Herculii viAdicaturus.

Bellum inde inter Licinium e^ Maximinum ^e iin-
periorcrtante^. Sed conditionrbiiS certis pax et aini-
ciiia componitur in Bosphoro Thracio, ubi constiliflus
esi limes imperii utriusque. Idem.

Maximinus postea indulgentiam coromuni principum
consensu chrislianls datam tollit; subornati^ feg iiiu<-
nibus civiiatum, quse peierent, nc illis inlra civitaies
suas conventicula oxtruere liceret, Hipciacriu^iin
eossaevilum, dohec Constanlini littcris MaximTnus
delerrerelur.lDK». . , l, •

H Hoc vel sequeuti anno crux in ccelo Constantino
** apparef.

CCCXII.
rA« F^- Yni. Constanlinus Aug. u.
^"^^•,„Liciniu$ Aug, il ^park-- „
Aini^\i!s\n()np$ absuluCus, decimus inchoalus. Secundoi
ijrliium legailones cumdccreiis adversus chrisiianos.
Maxiiiiini.ad jflas rescripiade pellqndis ex, ilUsurbi-
bus cbrlsCiahis, enrumque urblu^m ^errilqriis, , post
mensem Mainiii. l^ersecudo nova inchp^la , sed ^nu-^
lilaiionum diiniaxai,et siAtim minis iittcrisquc Cons-
tanijhi se(|aii|iaJvcrsus Maxentium moventis. (Jons-
l^annnus Alpe^ transqpudit, atque jcopias M^ii^entii
vincit fugalquc in taurjins aliisqMe in Ipci^, Tandem
Xuxla Rniunn^ cccliliis ^7 Octob. crux siguum yiclorjas
ipsi q3((\nsa pridie(|uam pugnam cpmmiileret» ui qua
profligatiir M^Vxeniins ipse iS Octobris, ibique in Ti-
beri submergiinr. Clon^iantinus vicfor, (Jfbem ingrcr

dilur: priim .^ugusti |iiulu8 Con^lanlino .^ .Scnatu
decretus. PrinVum Maximini edictum pro pace.

DODWELL.

Valcria Galerii vidu^ in exnium jussu Maximini
projecta cum inairc Prisca, cl in deSerias Syrin? >oli-
tiidines relegata, paireni suum DiocIelianunV pcr oc-
cullosnuhiios parum falamitatfs su:rfacit. r^cpelcnli
vero eam pairi Mnxlminus ne^avii. JJaluzVcs,. ,

Eodem tcmpore Maximiani nerculii slalu.T Cons-
(antinl jussu revellebaniur; ei iniagines qiioiiiic Dio-
clctiani, qui^ cuin ftercuIiopicluserat,deTrahe5aiiXur.
Hiiic dolor Dioclelioni qui paulo post fime alqu.c an-
goreconfecihs iiiterlitni Nohas DeceiAbi^is. fnEii.

Mnximinus Ie;^atos Roinafn ad Maxentium mitlit
oc< ulte, el amiciliam cum co facil. [dem.

Initium indictionuhi aut r aut xxrv die ^epicmbHs.

.. tCCXUI.
Coss ^'** ^^^* Constaniiuus ui. ,
Licinius Augustus ut SPAiUk.
Annus decimus absolutus. undecimus incboali^^. Vic*
tusa LicinioMaximiiius in campo serei|Qdic 74) Apri«

SMsa Consiamino, captusest.et incrcpiio vita donaia.
Verum paulo post ejusdem Conslaniini jussu stran-

gulatus est . cnm deprehensus csset bi insidiis qna"^ ^ y^^ . cdicium Consianiini et Licinii prb pace Nicoroe.-
Constantino moliebatiir. ui eum perimerct. Balczius; ^ jjaj prrt,,ositum 4un. 13» qwo tempore decennalem

lianc perseculioneni termiiiat Lactantius, iiinn. 45«

Codem anno Calerius Maximianhs in gravem ae
pericuJQshm morbum incidit, quo per annum perpe-
tem afni^atDS, esi; isque morlius euui InvaFii, cum
iiiihx i^tiimiii oclavum imperiisui annum. Ideh.
CCCXI.

C^^ Gal. Maxim. Arnieiit. vin.
Maximinusii.
Annusoctaviis absolutus. nonus inchoatufi. Cdictunrl
Galerii pro pace, inter Kal. Mart. et prid. KaL Mnias.
Pax Uh ne sfx. quidem mensinm iniegroriim, ita ui
sub finem Or*t(rhrls rc^ierii perscciiiio,sedet6a iiniu^
impetits, saitgiiinolcnta, Legttltones priihas mrbiunT
accepii Nifoincdi:r Maxlmihns. Dod^ell.

Galerins sempcr :i*grotus, udtuouiui> luorbiim illunV
evcnisfC^ii)i proptcr mala qua» Chrisiianis itilulcrnt,
ediclo proposilo persecutiomMn qnicsccre jussit anno
|)OStquam cceperat octavo. Tum apcrtis carcerlbusy

Secundum deinde Matimlni pro cttirlstlnnis' ediclum.

I^ODWELL. ^ ,

Rcbus in iirbe compositis, Constanlinus circaxv
Kalendas Februarii Roma dlgressus, Mediolanum con-^
tendit, ibiqite nufiiias Constanliae ^ororis sux cum'
Liciuio cclebravit. Ca re pcracla, Con^taiilinus ia
Galllas revertiittr, Licinius in IHyricum. Baluziits.

rnieriin .M^aximinus exercilum movel e Syria, bellurti
Licinio illaiurus^ proviiirias ejus occnpaturus. Orciir-
rit ei Licinius in Thracia. Piiffuatur pridic Knleudas
Mbias in cahpo q^icn^ voc ibnnl Sci^eimni, iiiler f!a-
<lrianop"lini vldcncct el Iferaclcam. Vicioria penes
Liciuimn fuit. Idem.

Diorlelianns moriiur hof aimo, forlc Maio mensc.

Maxiniinus siimma celcriiaic fugii Nicomcdinni,
binc iu Cappadociam, poi^trcmo in Ciliciam, ubi mi-

FIRM. LACTANTll L1BER DE MORT. PERSECUT.

seraiido hrrrendoqueirtoriisgcnere eiliiiciusesi apud A

Tarsiim. Idem., i

Fu50 fiigaUique Maximino, Liciiiiiis irojccil cxrr-
^iium in Bilhyninm; et Nic6ii1e«liain ii'gresj:tis dlfc
kluiim Juniaram proponi jiissil ediclum de rcsiiiiienda
EccJcsia, verboque eiiara horlilus esl, ul conveuii-
cula in slnium prisiiiiuin reddercnlur.

Pax Ecclesiic d:«la posl helluin decennafe. IbfeM.

Liciniiis YalerlUnl, Caitdldianum Galerii Maximini
fili^mi; ScTcrl «lium ScveriaiiUin , liberos Maximini
occidi jubei. Idem.

CCCXIV.

rJ. yoliisianus ii.

^^^' Aiiniamis.

Pflfhiiffi Coh^n'nlfrif befldrfr ^idvcfJiUs Licihiifrti atf
Cibatiin tn l*annonia viclum die 31 ocliihris. Ilerum
pugnaiur ad M^irdiani in Thracin, s<*d aequo niaflc.

Pn\ Cnnsiaiirimini interei Licinium.

tatens: i Llciiiio CTsa> efigftMr, ri')S^^.'i ffihtho' ^^ii-
gusiormii consensu eDfpeflidir ac digii'ffale i»rivaiiir. B

fccciv.

P ^ Constantiifus iv.
^^^' Liclniu» iv.
Valcria tilia Diocleiiani ci uxor cjus Frisca Tbessa-

lontc.1! capiic iruncahliir.
Hoc ahho L»ciaiirius sunm de Morlibus Persccu-

torum fibroifl cdidit.

ctciiVn.

Co^k Gallicanus.

^^^*-Bassus. , , . .
Crispus cl Consianliniis Constaniini Mngni filii C:iv

s.ires creantiir, sicul vi Licinianus, filiiis Licinii.
Na^cilur Consiantius fdius aller Coiistaniini ct

Faustae. , ., .^

Uoc anno desit;en(e« ut.putnmus, advbcatiir Nico-

media in Gallias Laclantius.

CCCXVIII.

... LicTnius Augiisins v. ^

^"^^' Crispi/s Citsar

CCCXIX.

>,. ConstantiniVs Aug. v.

liOss. yijjn^us Junmr C.Tsar. •

Hoc annO removcl a suo Palalio' Christianos Liciiiius
- Augii«ilus.

AriOs ifr b.i^resfm pirofabitar , damnatunfue in coii-
citio ^^entum Epi^ioporum.

CCCXX.

Coss Constanliniis Aug. vi.
.Constautiiys Cxsar ii.
^erscculi» Licii^iann ex Eu^chio in Chronico.
Crispus Cicsar Fmncoji el Alnmanno^ pnrlio vioit.
Hoc .aniio vel sequenti suas cdidit Lacianlius Insli-
lutioiies.

CCCXXL

rftftfi Crispns Cnpsnr ii.

i^uft*. CoMslanliniis Cxsar.
Nnzarius Koiiisb PaiTegyricutii Consiafitino dicit Kal;

Marliis. .
Donaiista! Roma eiccii. , ,.■••>

Consiniitinus de feriando die doiiHnico ^ancfibneni

fedit.

CCCXXIl.

P Pclroniu? Probianus.

^^^^* Aniciu^ Julianus.
Constantiniis Snrmatas iti PahnoWa dfetffeM; ef if)I

Rex eoriiin Rausirhondiis rccidft.

, . cqcxxm.

/^^oo Aciliiis SeverHs. , , .

^^^^' Jiinius ( Vel Vehiiis ) kiitinili:
Alierum helluin Constantini adversus Liciniiim : hic

ni^ iii Julii ad Adrianopolim a Conslanlino dc-

liHhiiir. ....

Iii ] LiciniiH kvn viiicJtnr si Conft/auCmo JiistUf

(:iHV^o|Miltm €i ChafcRdonem', ei ri^iri a Crtspd

NicoipaJpJi^ fogn Lirjniiis. altiuo veniiini |MUiit Jii
^^r;>^ti^fi(i(in; exurmie Consrfinrh cjit'; nxiVh^ ac
snrf>rD Coii^ianliui. Cii>n;t^ a Consinnttno i*dhi-
Tii^lur, aiqtn! oxu( tbessiiionicaiii n^Ulilur : >'it>l
cjiis jn>sl qnttsili(ni nicnscs, uh rc^ nuvas i\m^
nujlit^balnr^ faoors l.iqiJCf> iniie^ltinlnr/ aiiinc
llarijnijinti^ C^csar n Lirioio cr*'ain?s \\\ f ::)!#-
dfifia iriu:Jifalur. {VUcTifh^fmmt hm. iv, imimm ,
pflfif. 195.1 . .,

Conslaniius Conslantini nfins Cfcsar i^gittlr.
CCC^XfV.
P Crispiis t;rsar iii.
^*'**' CoMslanliiiiis Ca^sar iii. ,.^

Constaniihus ail Xfiuin Irfiefas scfibn, ut cuiO ab
errorc revocet.

. . cmt^. .

P Aniciiis Fnusius Paulihus.

'-'"^^- P, Cejohius Jiiliaiiujj., . ., ^ .,,

Syriodus prirna univcfspHis ^icaeai \n, Bithynla cogilu^
a 18 vef 19 Junil ad 2S Augiriti; in qua daih-
natur Ariiis. , . . . .^ ^

25 Julii viceiinalia ccIcTirai Constintinus.'
CCCjiXVf.
p Conslantihus August. vif.

/^®^*- Conslaiiliiis C;vsar. ^ .^

C(»nslanliniis |{,.nVani fiefit; at(fije circa JuTTiihV inen-
scm irucid.irj juhel CrispuhV Caesarein; t;o'Jj»isi
crir^iinfs rciis ag'^iur : inoriT siihiliier aauicilur
fausla Cohstaiilini nxor. ,

CctLirr.

r^ c P'- Mamcrtinds.

^®^^- Fl. P^cviiui. ..

Pcfsocuiio Julinni. ciiin a^ercl AhrioeJhiDC^ sub fjnciji
Ociohris, ciiih nagrassot siinnlnCruih JovisOlyin^n,
ui colligiiur ex Ammiano xxii. Dobwell.

aaaaBiafciaoaba atfaaa

lIKlff mill IIRHIAl iM Mf tl

LIBEti

Af> PONATUM C0NPE8S0REM, DE MORTIBfS PEKSECUTORUM.

quas ih conspcciii ejus cbnstantcf fiifndis per dies
AudlvitDot|iniu$oratioiiestaas,'D()naiecliarissime, omnes. et earissimorum fratrum, qni gloriosa con-

VAftlORUM NOTiE.
A4 Bimfuvehi. Illustrem fiomm letnpornm confe?- unde emissus est exiremis C;ilerii Maxiniiani lempo-
sorem, qui novics tormenta varia periulil pro no- ribus, ur icgilur infra ca^i. i6, pl 25. Baluz.
jnhieCbrisii, sexannorumspatiodeteutttsiDcarcere, DeJdQrtihm penecutoium. Yide Pi3$ert. noslrani

101 FIRMi LACTANTII m

fessfone sempiternam sibi coroiiam pro fidei suae me- A precibus, Dens jacentes et afflictos coelesti auxilio

ritis qucesierunt. Ecce addetur liis omnibus adversa-
rius ; et restituta per orbem tranquilliiate, profligau
nuper Ecclcsia riirsum exsuigit, et majore gloria
templum Dei, quod ab impiis Tuerat CTersum , mise*
ricordia Domini fabricalur. Excitavit enim Deus
principes, qiii tyrannorum nefaria etcruenta imperia
resciderunt, liumano generi providerunt; ut jam
quasi discusso iransacii temporis nubilo , mentes
omiiium pax jocunda ct serena laetificet. Nunc post
tant» lempestaiis violenios turbines, placidus aer et
optata lux refulsit. Nunc placaius servorum suorum

sublevat. £n nunc moerentium lacrymas, extincta
impiorum conspiratione, deterget; et qui illuctati
eraiit Deo, jacent ; qui templum sanciuro everterant,
ruina majori cecideruni; qui justos excarnificave-
runt, coeleslibus plagis, et cruciatibus meriiis nocen-
tes animas profuderunt ; serias quidem* sed gravitcr
ac digne. Distulerat enim poenas eorum Deus, ut ede-
ret in eos magna et mirabilia exempla ; quibus posteri
discerent, et Deuni esse uniim, et eunidem vindicem,
digiia videlicet supplicia impiis ac persecutoribus ir-
rogare. De quorum exitu scripto testificari plaeuit,

VARIORUM NOTiE.

in lib. de Mortibus persecut. Ita et morUi dixit Lac- B
taniiiis plurali numero supra, lib. v, cap. SO. Ex
mortibas, lil). vii, cap. 10. Ita morles duat proposiHB
sunt,

Quas in conspectu ejus qucesurunt, fn prioribus

ediiionibus legebalur : Ejus per omnes horas tota die
fundis^ caeterorumque fralrum noslrorum, qui^ eic. Sed
ex reliqiiiis lilter.iruin conjicimus lexendnm esse,
ut in lexlu insimiaviiniis. — In cod. Colb. Sic niu-

tilus locus habetur : Quas in conspectu ejus cons

m... S Simm qui qlosa fessione sepit pro fidei

ritiis. Sic resiiluit 0. F. Fritzscbe in sua jam a no-
bis cilata Laclanlianoriim operu.H editione : Quas in
conspectu ejus constitutus fundere sotes , imo et preces
sanctissimorum mariyrum in sempitemam sibi coronam

Sro fidei sum meritis, Simililer L^ictantius uUimis suae
ivinarum fnstilutionum ! Epilomes verbis ait : ut
possit Deojudice pro virtutis suis meritis, vel coronaii
FiDEi, vel pramtium immorfalitatis adipisci; el lib. vii, C
cap. 14, non immorlalitatem sibi, sed mortem pecca-
tis ac Ubidinibus qu^sierunt. — Quwsierunt. Pro ac-
qumerunt, lia et lib. i Divin.Iustit., cap. !20, lib. vii,
cap. 14, et alibi Lact. Vide infra Not. ad cap. 18.

Addetur. Iia iii ms. pro additur; atque sic iegen-
dum esse in praesenli, praecedens praeteritum Audivit,
et sequentia verba exswrgit et fabricatur connrinant.
Verum d(»ciissimus ioan. Bapt. Coitelerius Ecclesine
GrxcnD Monumeniorum tom. ii, p. 528, legendum
esse monebai adieriiur, scita anLilliesl exadteritur^ei
exsurgit; sed minus bene.

Adversaritts. Id est, diabolus ; et ita vocatur a Lac-
taiitio lib. de Opificio Dei, cap. I : Namillecolluctator
et ADVERSARius noster scis quamsit astutus,.. qum f7/t-
cerepossunt, pro laqueis habet. — 0. F. Fritzsche,
Ecce deletis omnibus adversariis.

Et restituta per orbem. Iii ms. deesl et , sed locus
hujus syllab;e remaiiet vaciiiis : deinde legitur resti-
tuto per orbem, etc. , i>ed scriptoris crfore, ubi ref(i- t%
tuto^ pro restiluia scriptuni est.

Profiigata nuper Ecclesia. Sic Laclantius dicit Di-
vin. f nstit. lib. v, c. 2, profligarr sapientiam ; el c. 4,
omnes.., uno semel impetu PROFLiGAREy.

Templum Dei^ quod ab impiis fuerat eversum , nusO'
ricordia Donuni fabricaiur, Templum Nicomediense,
de qiio Lactant. agii c. 15 el lib. v Instil. cap.2 :
Ego cum in Bithynia oratorias litteras accilus docerem^
contigisselque ut eodem tempore dei XEiiPLUif everte-
RETUR. Viden eamdem locutionem? Altamen Cupe-
riis et Baluzitis in secuiida ediiio. per templum inlel-
I igtin t Ca?(tim C/irt<(taRorttm; verum non polest dici
de fiileliiiin Socieiaie restauranda qiiod fabricatur.
Verbum isiud non inlelligilur nisi «reopere inaleriali,
iioii de congregatione fidelinm et unioiie Gbristo sub
primario pastore inslaurata.

Principes. ConsUiilinum et Licinium. Horum di-
ploina vide inrra n. 48.

Qiti Tyrannorum nefaria et cruentn imperia rescide-

rtiiU. Lacianlius, lib. v Divin. fiistit. cap. 11. Re-

scriph PRiNGiPuii nBrARu; lib. vn, cap. St6 : Qui

posses vera pletate alionm male consulta rescindere.

Transacti, ms. Colb., trisansaru; Bun., tristi nefa-
rii, 0. F. Frilzsche nobiscum, transacti. Mox nbr
ms. habet postatce, Biin. legit post atrm : nos, post
tantm^ cum 0. F. Fritzsche, maluimus.

Precibus. Verbuin istud addidimiis, ut sensum da-
riorein eliciamus.

Ei affticios. At in ms.,tif affUctos,

Subievat. En ntmc, Alise editiones legunt Subleva-
vi/. ISunc, Sed propius el scrupulosius inspecto Ma-
nuscripio codicc, legi stUflevat, En nnnc, quod sonat
elegaritius.

Delergei ; et qui, Priores editi habent detersit ; sed
admoio liiinim*, legimus deierget^ et /tttt, elc«, quod
uliimiim verbuin recie ab editoribus interpreiatur
Qui,

llluctati. In ms. legitur illustrati : at unius litlera?
muiatione lego itluctati ^qvasi dicas adversati; qiiod
uliimum verbuin erat in prioribus editis qui iUuctati
erant Deoja^ent. Ita igilur a nie restiluluni : sic apud
Slatiiim reperilur parlicipitim illuctans. Jam vero
quod ad hiijusce verbi regimen attiiiet,inrra,cap. 18,
legilur quoque luctari cuin teriio casu, eiiamque
retuclari cap. 1 1 , et o6/ttr<ari Virgil. iii iEneid. El
Laciaiilius his vocibus luctari, reluctari, luctatio^
eluctatio, eltutari saepe uiilur, lib. iicap. ttO, lib. iii
c:^. 11 bis, lib. iv cap. 25 el 50, lib. v cap. 21,
lib. VI cap. 18, 23, 24. Porro verbum jacent^ pro^ce-
denti verbo illuetati erant optime respondet. Auctor
noster,eodem sensu,Iib. vii Divin. Instit. cap. 26»
dixil : Qui cmlestis ac singularis Dd aUtum toUere vo-
luerunt, profiigati jacent.

Jtistos. Id est, Cliristianos. Sic eos vocat Lact.
lib. 1 cap. 1. lib. v cap. 11.

Excarnificaverunt, Sic in ms. aliae editiones excar^
nificaverunt. At nil mutanduro esse pulavimus.

Serius qwdem, In ms. corrupte legitur Senat

Desiulerat, In prima editione et in aliis deinceps,

profuderunt Distulerat, Getera autem verba

oniissa erani ; qiiae Nourisius recte primus ex ms.
reslituii. 0. F. Fritzsche poniC : Sero id quidem.

Qtiibtts posteri discerent, Sic habet ms. codex : ila-
qiie post quibusy expunxi et , quod est in omnibus
editis.

Ei eumdem vindicem, digna videlicet suppUda^ etc.
lla resliiueiidum judicaviinus ; in ins. eniin legitur,
et eumdem vicueem digna vid... supplitia^ etc. Veruiii
primaria editio habebat, et eumdem mortem digna ul-
tione superbis et impiis : sed hsec non concordant ciim
scripiura inanuscripti. Maxime ergo depravatus est
aliarum editionum textus, quem hic ad ms. fidcm
accommodamus. Loco Vicucetn suppievimus Vt/rdi-
cemj ex eo quod lib. v Divin. Instit. cap. 21 initio le«
gitiir, Deus ipse vindbx erit.

De quonm exitu scripto testificari placuit. In ms.

legiiiir, dequo exitu tificariplacuil, Sed cum phra-

sis sii iinperfecta, eainsic restitiiiniiis; quorum, loco
vocis quo^ atque post exifii, addidimus scripto tes.,
quia Libellus iste tum exulet vei remotos, tum poste-

LIBER Dk MORT. PERSKCUT. m

procul amoii fueruni , vel qui A legiinus, Doininus noslcr Jesus Clirisius a JuJxis

ut omnes qui

poscea fiituri sunt, scirent , quaienus virtulem ac
majestatem suam in exsciiidendis delendisque noini*
nis sui liosiibus Deus suromus osienderet. Uinc ita«
qiic uiile est, si a priucipio ex qno esi Ecclesia con*
stitota, qui fuerint persecutores , etquibus poenis in
eos ccelestis judicis severitas vindicaverit , ex-
ponam.

If.
Extremis temporibus Tiberii Caesaris, ut scriptum

cruciatus cst, post diem dccimuin Kalendarum Apri-
lium, duobus Geiniiiis coiisulibus : cum resurrexisset
die tertio, congregavit discipulos, quos metiis coni-
prehensionis ejus in fugnm verierat ; et diebus qiia-
draginta cuiii bis cominoralus , apcruit corda eorum,
el Scripluras interpretuius esc, quae usque ad id lem-
pus obscurae atque involutx riierunl. Ordinavitque
eos, et instriixil ad praedicationem dogmatis ac doc*
trinae suae, disponens Tesiamenti novi solemnem dis^

VARIORUM NOTiE.

ros docere debebat. Nourisiiis restituerat de quo
mtu fHilam lestificari^ etc. Sed palamy minus npte
positom est : vox tcripto eo loci aptior est. Exitut
vero idem est ac Mors. Sic infra, cap. 50, circa me-
diiim, exitu ejus audito^ vrotinus fugii,

Proeul amoti fuerunt, In ms. I^itur tantiim vroeul
moti fuerunt^ ia est, in exiliiim pulsi, vel relegati,
Qode supplendain esse judicavi liiteram a, ita ut le-
gator amoli; hiuc exurgit sensiis clarior. Sic apud
Ticitum amoveri in insulam^ pro in exiUum pelli,

Postea futuri sunt, In ms. hxc solum legunlur p...
turi sunt ; supplevimus juxtn spatium quod exhibei
ins.:alii legunt po$t nos futuri sunt; nlii vero post nos
ticturi sunt : Sed elegimus verba simplicia, qiiae sen-
snm opliinum juxta spaiium ms. reprxsentarent.

Virdileiit ac majestatem suam, Et infra, cap 5 : Ad-
mtus majestatem sinaularis Dei. Lactantius Divin.
laslil. lib. I cap, i : Majestatem Dei singularis ac veri
cognonstis^ etc.; lib. ni cap. 4, lib. ii cap. 1 : Sin-
911/arii Dei asserere majestalem; bis, lib. iv cap. *£6 :
Virtutem majeslatemque Dei singularis interpretari ;

llaque legendum est persecuiores. Vide specimen su
|. pra posilum.
'' /n eos,„ vindicaverit, Lactantiiis nostcr, lib. 11 Divin.

Insiitut., cnp. 4 : In sacrilegos vindicaverunt ; et lib. iv,

cap. 17. Rgo vindicabo in eum,
Jesus tliristus,,,, cruciatus est : h\ cst cruci aflixus.

Eodem sensu utitur eadeiu voce Lactanliiis Div. In-

Stilut. lib. 1, cnp. 16. A6 hominibus insignisupplidoaf^

fectum et excruciatum; lib. iv, cap. 18, et Epitom.
)iv. Instir. cap. 18. Et cruciaverunt illum in humilitale
magna ; lib. iv, cap. 22, ut mortalis occisus,,, Deumab
hominibus esse cruciatum; ct l!)pitom. cap. 18: Ciiift
igitur ad dexlerom Dei sedeat, calcaturus inimicos suot
qui eum cruciaverunt. Sic lib. iv, cap. 16, crueiando^
eodeni sensu.

Post diem decimum Kalendarum Apritium, Ms.
babet Apri/ium, non Aprilis, Laclautius,iib. iv Div.
Institut., cap. 10 : Duobus Geminis contulibus anle
diem decimum Kalendarum Aprilium Judan Chrisium
cruci affixerunt ; quod idemest. Vide supra Not. lib. 1?
ad fiiiein capitis 10. Est elliptica locutiu, qtiam sup-

lib. VI cap. 9 : Virtutem ae mnjestateM Dei singularis G P'^'''^ possis, post exortum diem decimiim Kaleiid.n

fflorral ; lib. v cap 15 ^t 22. lib. vii frequenler,
lib. IV, adbtic cap. 29, llb. vi cnp. 17, lib. de Ira Dei,
cap. 20, et abjectis lerrehis cultibus, majestatem Dei
iingularis agitotcunt, Epitoui. cap. 3 ei 4. Et alibi
passiin.

/n exscindeniHs delendisque , etc. In ms. legitiir, in

e dis delenditque : post litteram e apparet pnrs

media litterae x; itaqtie sufipleymus exscindendis ,
qnsm vocem usurpai infra aucior noster cap. 2, circa
miHiium hoc modo : Prositivit (Nero) ad exscindendum
celette temptum delendamque justitiam ; vcl supple
extinguendit : sic inilio cap. 46, lias voces iia juiigit,
tl Clvristianorum nomen extingueret funditusque deleret,

Deus summus. Et cap. 47. Hasce dictiones inter
Lictantii scripta ccnlies deprehendes, lib. i Divin.
lostitut., cap. 1 : Te Deus summus ad bentum Impevii
aUmen evexit, Ibid. cnp. 5, cap. 6, lib. 11, cap. 1;
lib. ni. cip. 11 ; lib. iv, cap. 4, biscap. 6, cap. 10,

rum Apriliuin, sive post euin diein incoQptum. lu
verba Cbristi, Fos/ tresdies reiMr{/am, Marc. viii, 51,
a plerisque ductioribus exponuiitiir die teriio^ vtl post-
quam venerit dies tertius, 1'artim e\ Joanne Golumbo.

Sed post diem decimum Kalendarum Aprilium, et
anic diem decimum Katend. Aprilium idem esse ac die
decimo Katendarum, postea in nostra ad hunc hbruin
Disseriatioiie abunde demonsirabiinus, ex ipso Lac-
taiitio uliisaue. Eaiii consiilere noii le pigeat.

Duobus Geminis Consutibus, Hoc assiguat Inslitiitio-
num libro iv, cap. 10» aiiuo Tibcrii qiiintodecinio. IJ
quideiiiconvcuicuiercoiisulalui diiorum Gemiuorum.
At observa, Lector, quam iminaniler inde halluci-
neiur. Tibcrius aunuin imperii quiiitum decimuin
iniil aniio 28 xrx vulgaris. Hoc ipso Tiberii aniio
ioannes Bapiisia, uii apud Liicam cap. 111 , 1 , 2, 5,
legimiis, poenilentinm prxdicare coepit. Erat is juxta
no^trum Lactaiitium Tibcrii annus quiutus decimus.

cap. 11, ,....., .

cap. 15, cap. 16 ; lib. vii, cap. 27 ; Epitom.,cap. 12, ^ Bapiizaliis itacjiie Chrisius die scxlo Januarii, consu
cap. 28 , 43, 49; bis, lib. de Ira Dci , cap. 2. Et alibi ^ libut dnobut Ceminit aiiiio xra; vuig. 29, et passtis die

'-•'*• — vigesimo lertiomensis mariiiiiiseqiieutis.iionnlsi per
duos nienses ac dimidium ea omnia peregit, qua; ab

passiin. Quin Ii.tc etiani epithela tingulurih et tum-
wiu, inlcr alia (aii Baiidri) Lactaiitiiiin istius quo(|ue
ybelli parenteiii esse suadeant, dubiiari non poiest.

Ottmderei. Forte legendum ottenderit : vide praece-
dentia.

Hinc ilaque uHte ett, ri. lii ms. lepiitur tanium Vtit^
tM.,„ett^ ft, nnde sensum formavimus in huiic mo-
dom, kinc itaque utiie ett , ti , etc. , idque juxia spa-
liom ms.

Qiti fnerint pertecutoret, In ms. est qui fuerint.,,.
^ores....deficientibiis 4 litteris anie ecutoret, liunc
uaque lociim sic restitueiidum csse existiino. qui fue-
rint pertecutores. Parisiensis editio an. 1710 liabet
fterunt, quod coulrarium estms. codici, et stare non
potesi enmvindicaverit quod sequitur.Hxceditio legit
fai«rifiii auetores, sed male. Naniqiie in nis. clare scri-
piHm est fuerint : deiiide male aucloret scribii, ciim
appareti pars iDferior liiter^e p, et superior litterae s.

ipsius baptismo ad mortem usqtie refcruiiiiir. Quod
quidem portentosum esl dtctu« qiiauivis ab aliis
inultis Veteruni inconsiilte pronuntiatiiin fueril, ac
Fasiis Idatianis infartum. Quid euim taiidem fiet de
qualuor Pascliatibus, quibus Servatoris miiiislerium
apiid Evangeiisias disliiiguitur? etc. Hauc Doctiss. Nic.
7ot/iardiiil Aureliancnsis.

Comprehensionit, Eadcm signincatioiie bis offcndes
comprehenti et compreticndat, Divin. liislitiit. lib. vii,
cap. 17 et infru, cap.15.

Ordinavitque eot, et inttruxit ad prasdicalionem dog*
matit ac doctrina tuce, Laclaiilius, lib. iv Diviii. Iih
Stitut.. cap. 21, et Epitom. cap. 47: Ordinata vero
ditciputit Evaugelii ac nominit tui prtedicatione ; vcl
juxia iiiss. codices Juii. cl Goih., Ordinatu iliiciputit
itMi evangetica doctrina; et inox, prcedicaverunt.

m PIRM. UCTANTn 490

ci|ilinam. Qoo oTAcio replelo, circumvolvit euin pro- ^ cdiiis quib\is^aro miracnlis, qusit virtiUe Ipsius Dei,

eelia niibis, ct i^Nblracium ociilis boniiuum r.^^puil iu
roeluin. Et inde discipuii, qui lunc eraut uudeciu},
ass4imptis in locom Jud» proditori^ Halthta et PauJft,
dispersi sunt per omnem terram, ^d Evangeliuflpi
prxdicanduro, sicut illis roagisier Dominus impera-
verai ; et per aunos quiuque et viginti usque ^d prin-
cipium Meroniam imperii, per omnes proviucias et
civiiaies Ecc|e&ias fundanoenta miserunt. Giimqup
jam Nero imi^aret, Petrus ftomam a^venit; ^t

jiiala sibi ab co potesinlc, facicbnt, convcrtjf fpultos
4d ju^Uiiam, Peoquc tcmfiluiH ndele ac sxabil^ cnl-
looavii. Qu^ ro 4d Ilferopen^ delata, cum animadver-
4eret uon modo ^Qm^t $ed ubjg^je quotifU^ magnam
nmltitudineffl deficore s^ cuUp jflolprum, pi ad
l^igjQoem noyam» d^rpn^a ve}i|3tate, tfpnsir^;
ut erat execrabilis ac nocens lyrannus, prosilivit ^d
excidendum coelesic lemplum , delendamque jusii-
liam, ei prifvu^ pmiiium p^rsecutus pei $erYOS, Pe-

VARIORUM NOTiE.

liepleto. Quod facilius in ms. legiiur. quam explelo^
quod est in editis : igitur nil muiare debueranl edi-
tores.

RaouH in ctBlum. Lactanlius Div. Instilul. lib. vii,
cap. l7 : fiapUiur in cmlum, ' • *

At$HmplhtntocnmJud(B proditoris Matthiaei Paulo,
Ne ex liis verbis iiiferas, Panluiu uiia cuin Matibia
fuissc ^iidx ab a()osloUs suflTectum. Tantuin (iiicu-
riosiiis paulo scribens ) Laciautlus innuere voluil,
loco Jiid^alios diHis Aposiolaius inuuere fuisse fuiic-
tos, MaUhiaiu scilicet ^ sorle lociuin {Act, i, 36),
61 Pauliim iib ipso Gbrislo assumpluin. Toinardus. '

(\d f^vnngehum prcedicandum. Lactaitl. lib. iv,
cap! 21 : l^eirui el Paulus Rom(B prtedicaverunt, '

^Maqisler pomihus. Lncl:iiiliu>, lib. iv, cap. 21 : lu
noiiiineJf a^isfri Dei, ei cap. 2(J iiecnon lib. vi, c;ip. %,
Et alibi uassijii.

Et "per dnnos quinqne et vigintit eic. A consulalu
diiorum Geininonim , sive ab aiino xrja viilg!
cbr. XXIX, qiid ex Lacianlii hypolbesi Apostoli pust
Pciiiecosleit praidicavcTuul ublijin^ ICvangc^lium, anni
quidem sunt 95'coiupleli iisqiic ad xiii diciii Oclobris
aiiui cbr. liv, quo Nero successii Claudio ; al ab anno
n\riv. cbr. xxxni, qiio revera pas^us esi Gbrisius,
ad Lviii, suni aiiiii 25.

Foriassis ex bis viginli quinque annis , qui ad
pra^dicaiioneiii ouinium Apostoloruin ex axjuo perli-
itcnt, ofia est opinio de 25 aunis, quos quidaiu vete->
Ves, et inuumerabile rceeiilioriim aginon S. Pciro
Aposlolo Iribiiunt in sede Koinana... Si autein fas
essQl recedere a vulgari et iii aiiimis boiniiium insita
opiiiione, ei Laclaiiiianani Itibeuier pricferrem, id
est, Petrtim qufdem Rfunae proidicasse fivatigelium
facile * coiicederem , inm sub Tilxirio Claudio, ut
vulgo putatit, sed ^ub Nerone Clatidio. Quippe sta-
Mlita semel bac verissima ( ut puto ) seiiteutia,
conquiescit siaiiin omuis disputalio absque ullo iu-
coiiiuiodoaucioritaiis Romaiir poiiiincis. Neque eiiim
loiiga aniiorum scriesquibus Pelrusiuerii e|)isco|)US
RoiuIr,* primaltim lilius Ecclcsia! stabilivit, sed per-
sona Petri, qui catbedram suaiii ibi collocayii, et cam
siio*saiiguine soUdavil ac coiinriiiavii. Ex BALUzto.

Ecclesiw fundamenla miserunl, Id e>t, posuernnt ;
miUere^^ pro ponere, Iia usurpant passim Agriiiieii-
$ores, iimitemmittere^ mettre une bome; mitteremurum
aut valtum, apud Lnmpridiuin in Viia Sept. Severi.
Scd et apiid Ciceroneiii : in Verrem mittere in posses-
sionem, mettre en possestion; apud Setiecam lcgitur
mitlerein Acta, Ganice mettre dans les Registres; .tpud
Liviuin, mittere urbes in servitutem, mettre tes villes en
servitude; apud Staliiiin, corpus mittere sepulcro^ met-
treuricorps dans le tombeau, Apud Sidouium Apolli-
narein, lib. ii, episl. 11, jam semel missa fundamenla
certantis amcitias, Apud veterem Vulgaiae iiosirac lii-
terprelem vinum novum in utres novos mittunt, etc
Maith. cap. ix, 17, cap. xv, 26. — Ecclesice fun-
dahenta mistrunt. Quis, inquit Nurrius, bonae laiini-
talis atictor unquatn dixit, mtfter^ fundamenta? is
ccrte hon est Laciantius, qui luelius scripsit, (unda'
menta Ecclesice ubique jecerunt. Plirasin vero funda-
me/}(a miftere, Golumbiis rectecoufirmavii. Hieron. in
Yita Hilar. : non prius abire passi suiit, quam futum

Ecclesice lineam milteret ; ei \mhros. lib. i OfBc,
cap. 29 : Ecce mitto lapidem in fundamentum SioUt id
€sf, GiirMittm tn /fiitdaiueuftuu Ecclesig^ (|uq<| mox ex-
^ poMi : Paulus futtdatnentum posuU Cbristum, Etiain
^ interpr. Ir£nci lib. iii, cap. 28 : %o mit^o i^ fuudq"
menta Sion lapideni pretiosum, lia quOipie Cyprianus
Erasini lib. ti adv. Judicos, i:ap. ili, pro qtio Pame-
lius : inmiUa in fundamenta, Eliam Curiitis lib v,
$ect. 4 : trigiata p^det in terram turrium funian^eui^
demissa sunt. BuH.

Cumquejam Neroimperarel, Petrut Romam adv^ni^.
Mulii dupliceui Petri adveulum ad urbepi Komain sid^
Claiidio et Nerone asseruut. alii tantummQdo ui\uui
siib Neroue aguoscunt; nonutflli vero betermlo.xi
Apostolicic et Roiname Ecc|e$i% ipimtd ii|fumque
ncgaiit, quos solide admoilum. conrutariy^ eju^dem
reiigiuuis Joan. Pear^ionius io Qperib. ppstlium. ct
Sainuel Basoagius Exerciiui. HUtor. ad an 4i, n. 25.

TOIHAIID.

Converlit muUot ad putiUam, Sic infra dicit ud de^
lendam Jutiitiam, id est , religiouem culluiuque vcii
Dei. Lactautius eodem sensu ^ixit, (ib.Yi cap 7: H^d'
dita quidem terrWy sed pauds assignata Justitia ett^ qtue
(] niiiil aliud esty quatn Dei umci pia et religiota cuUura ;
et lib. V, cap. 12: iuvalescenie iustitia; lib. vii,
cap. 16 et 26, in Epilogo ad Goustaminuiu, Te Oeus
tummus ad restituendum Justiii^ donucHium exci(avit,
El lib. I cap. 1 : Per queni,., Justitia et tapientia
restituta est,

, Deoque templum fidele ac tlokile coUoc^i^t. Inrr.i
de Neroiie, Prosilivit ad exci^endum aj^esle templuni^
delendamque juttitiam ; et cap. 15 : Noju Constan^
Uus , , . verttitt Dei tempium quod ^ in komiuibus^
incolume tervavit, Lactauliu^ lib. iv Dut. lusiitut.
cip. 14: Verum templum Rei , quod ^on pi parieii^
bus ett , ted ia corde ac (ide homi^ut^ , ^tii credunt in
eum^ uc vocanlut fideUt; et cap. $eM* : ^temum et
immortale Oei templwn ; ct cap. 24 : Uateatque radi-
cem et fundamentum , ttubilisque apud hQmines et /ixi
permaneai. El lib. iv , cap. 10 , ut constitueret Deo
tem\)lum, daceretque justitiam.

Templum fidele. Uic et infra per templmn coeiesle
|v inielligittir rcligio cbristiana, v^l coslus cbristiauo-
^'ruui; quod ex adjunciis vocibii;^ fidele et cwlette^
rci te interpretalur.

ExecrabiUs ac nocent tyrannut. Sic infra, caj^ 4 :
Execrabile animal Deciut. Nocent e$t, iicraiius et iin-
pius. Vox execrabiUs $;epe apud La^lautiuin. Yidc
lib. I, cap. 21; lib. iii, cap. 18; lib. vi, cap. 17 ct
cap. 25; lib. vii,cap. 16, etc. (^pilom. fap. 63.

Ad exeidendum cceksu templum. Ita LacUiniius no-
stcr, lib. 111 Diy.Institut. cap.26, dixU excidere vitJa:
lib. VI. cap. 15: »i(fa penitus excidunt; lib. v, cap.5,
veritalem pemtut excidere; et lib. 4e Ira Dei cap. 17 ,
voluerunt eam penitut excidfire.

Delendamquejustitiam, id est, religionem cliristia •
nam» cultumque veri Dei.

Primut omnium persecutut Dei terpot. Sic Terttil-
lianus, Apolog. cap. 5;S. Aiigu$t. I.ii contra liiieras '
Petiliani c. 92; Sulpic. Severus, lib. ii de Nerone
loquens : Dignut extitit qui pertecutionem in christianot
primut inciperet. A Lactantio post omnium^ erat cum

107 " mm m Moni. PFj^sKCtJT. m

\in\u rriici arnxit, ot Paulum intcrfecii. Ntc lamcM A iiuos Pro|>lict;i$ vivos cssc irnnslalos in uUima (ein-

Jiabiiii impune ; respexit enirn Dcn$ vcxaiionem po-
puli sui. De|e€lMS iiaque faKiigio imperii , ac devo-
loijQS a summo lyr^onus jinpotei^? , nusquam r^-
pcnle /^parui^; Ui ne sepuliurijs quidem locus ii»
10173 tan) ^i^Ub be$li£e apparerei. Unde il|um qui-
dw^ deUri creduni esse traDsiaium, ac vivum reser-
valiip, §jbyll^ dicente matricjidam protugum a fmi-
bi^ £^e yen^Lurum ; ui quia primus persecuius esi»
idem etiam novissimus p/ersequaiur , ei Aniichristi
prxcedf} ajdienium. Iiaque fas jest credere, sicut

VARIORDM miM.
Ett»ebio addenduro imperatorum; vel a comtitula Ec- posi Neroiiis moricm,
eUm' Prxcess^raiii eutxn mariyria SS. Joannis ^
Baplislae, J;icobi, el Stephani, quo tempore cx Acii^ "
cap. VIII fuii magna persecuiio Jerosolymis. In ms.
Colli. pfo persecutus, est persecutoi; mciidose.

iSec lamefi babuil impune, lia lus. t^oib. habuH^
ul ei infr;i ad iniiium c:ipiiis 30, ubi pariler Iei;iiu|'
io fodem infi., habuit impune. In posteriore ioco
cdili«) l^ itrisioiisis an. 1710 et in priore pri^c:c edi-
iloues subsliiueriinl ubiit; sed perpcrani. Eujdeip
fnim locniioric utiLiir Lac^iiniius iii Epiiome cnp. .^5 :
Nec uUm impune hahuit quod i)eum tmit ; ci cap. 55 :
Cnr inipune habent ALquptii^ qiii pecudes el omnis ge-
nerit bestias colunt? Uabuit^ vox esk inter iiiicas i|i
uis. ailcliia, sed eadeiii plane manu.

Heipeaii enim Deus vexationem populi sui, Sueiq-
Dius: Cum a ^enaiu Nero qucereretur ad pcmamj f
palatio t^qiens , ad quartum Urhis milliarium in sub'
ttrbano libertisifi, inter Salariamet Numentunamvum
temct iftterpcit nnno cetatis suw 52. Quod conligii aiiiip
Clirisii Lxviu, die 9 Junii. Toinard.

Nusqnam repenle comparuit , clc. S> Augusiinu^, p
de Civitaie l)ei lib. ^x, cap. 19 : iSonnulli ipsum ^
Neroiiein resurrecluruvi y et futurum Aulichristum ;
Alii vero nec eumoccisum putanf.sed subtracium po-
lius , ut putaretur occi&us ; et vivum occultari in vi-
gore ipsius fftaiis in qua fuit^ cum crederetur ^xtmctu^y
donec $uo lempore reteletur^ et reslituatur inregnum,
Fuii illa plcroriimque opinio tcriio eiiamqiiequarto
sxculo, Neroiicm veiiluruin anic saiciili lincm, ei ip-
suin vel lorc Aniiclnisium ,* vel iisdem leniporibus
per Occideulem saviiurum, quibus ille pcr Orieniein.
Qux fuii fli<uii opiiiio S. Murliui Turonens. ei Sul;
pic. Severi, Dialug. 2 aiqiie llisloriaj Sacrae lib. i| :
Sed muUum mirahcec opiuantium prcesumpiio^ inquit
AugnsiiiMis, loco siipra cil:iio. Coiitia Laciaiilii ei
Sulpicii opiuionrm Tacit, quod a IMuiarcljo refertur
in Viia Galbsc ; niaxime vero quod ail Suelonius, iib.
VI, cap. iO : Funeralus esl impensa ducentorum mil"
Itum, tlraquVH albis auro intextisy quibus usus Halend.
JanuarH fuerat, Reliquias Algloge et Atexandria nu

pora, aLqqe iniiium Christi sancium s^c sempilernum,
£um despendejre poeperif, qupd Sil>yil^ fimiriiiB pr^Q-
niintiam : eodjefp mipdo (etjajQ CjerpRCfO vepiurnm pii-
tapt, u^ prsecursor diaboii ac prsviqf $i| vpnienlis a4
sr;|Siaii.opem lcrrx , ei |uf fuani geDeris e&^fsimi^i^.

111.

I^pst bunc, inijerjccii^ aliqMpi aDnis, a)(^ nqn uij-
Dor fyrao^ips orius e^. qpi cum e^pfi^i iniusiaip

Sueton. Neron, exlr. Sani va-
rius super exiiu ejiis runior, pliiribus vivcre euin
iingeutibus credeinilMisquc. Bun.

Sibylla dicente, Sic lihn^s Sibylliiios budare solet
Lacianiius, t:iii<elsi illos sciiei uon unius csso Siliyl-
lu:, sed |>luriuni. lla ipse lib. 1 Uiy. lusiiiiit. cup. U :
Et sunt slngularun^ singuli libri : qui quia Sibyltw na-
mine inscribunturt unins esse crefhmt^ir. Sed et nos
confnse Sibyllam dicemus, sicubi testimoniis eurum fue-
rii abuiendum, lli loci videnlur esse ex lib. v ei yj
Sibyllinoium oraculorum. Vid. Noi. Baluz.

A finibus. Dociissimiis Jaiison ab AUMeloven at|-
deiidum esse ait terra:, quod cxcidisse pulai.

Persequatur. lia ms. sed liileris breviaiis ; qupd
melius coipenit cuiu prcecedat?

Itaqve fas est cr^dere. I(a restilui, apprime obser-
vata Maiiuscripli scriptura , in (|uo fas lauluiu SMiis
apie legiiur; spaiium vero pra:cedit quinquc vei scx
liiierarum, unde 1 cposui tia^u^. H.-cc vox spaiium
implere potesl. Alia! ediiioncs liabeiit, nefa^ est cre-
dere. Sed leciio quam sequiinur, iii lei^tu coii$o-
nantior mibi videiur cum mis. ei ciim ^cqucntibus
auctoris verbis.

Duos, ins. babei duas, sed male.

In ultimatempora^ atqu^ initim CkriHi. Posi ti/-
Itffia abrasa suni in ms. duo salieiu verba. Sed cum
inspecta diligenler scripiura icgaulur trcs Mliiiua^
liiterae vocis atque^ tunc supplendum puiavi tempor^
atque. At duo 1'ropheUr. (lUoruui bic babetur meiiiio»
suni Moses atquc klias. — In ultima ... inHium Chri-
sti. lu ultima aeiaie. Initium Christi videtur itittiMm
millenarii esse, quod Laclaniius variis locisadstruxii.
Cell. — In ultima ... inilium, Ibi duo aut iria yerba
abrasa suiit, le^te Nunio. Num de miileuario b$i:
intelligenda sint, incerium, quia locus roancus; ct
dubitat Buuldr. quia sequiiur sempiternum. Buci.

Quod SibyUcB futurum prmuntiant, Posl co^pertl,
desuut in ins. decem circiter litterae, usque ad t^mpro-
nuntiant, llas exisiimavi suppleri posse bis vcrbis,
gxix breviaiis liiicris isiud spatium replcce possunt.
Cietera) editioiies liabeiU proiituftiiV/Ql , quod verbiun

trices cum Acte concubina gentili Domitiorum monu- D breyiatiim lcgi poiest prcBnundant, l)e bis porro

mento candideruntf quod prospicilur e campo Martio
imposiium coUe horlorum, In eo monumento solium
porphyretici marmoris superstanti Lunensi ara circum^
septum est tapide Tlinsio, Toinard.

Tam malcB bestice. Eadem locutione utilur de ty-
raiinis scribens infra cap. ^i. Et cap. 9, de Maxi-
miano Galerio : Inerat hmc bestice nuturalis barbaries
etferitas; ei cap. 16,25,52, 59 et 52. Diviuarun^
aineni liislitiil. lib. v, cap. H : lUaest vera bestia,
eic. El cap. 25: Po«(€a t;ifidicattirum «^ m eos Deus
pol/tcf Itir, et extertmnaturum bestias malas de terra ; iiec
noii lib. VI cap. 9. Bplluas etiam eos iiominat, lib. v
cap. 11, lib. VI c. 17.

Deliri, Ms. deleri'

Creduiit esse translalum ac vivum reservatum, Fa-
bnJa , ciijiis origo noii obscura. Plures eiiim pseii-
donerones fuere. Primus in insiila Cytbno, Tacii. ji
histor. cap. 8 ; alier, cui nomen Terentio niaximo,
tonaras in Tiio; tertius sub Domiiiano , viginii annis

Sibyllariim propbetiis vide lib. vii laslitui. cap. 15
usque ad 20.

Vt prcecursor, etc. Hic in ms. legilur solum cursor^
atque anie yocem istam tres aiii quaiuor desuni lit-
ter.ti, quas per isias, ttl prmcursor, $upplevimus, vel
per ^tii proicursor,

[iumani generis. Iii ms. desunt liliene duo) ultimaQ
Humani, ac priores d\iSi generis: iUique uon diflicile
luit iis bupplere.

AUquoi. In m$. legitMr gUquod, quod crraium fre«
qupus est iii eo libro.

AUer non minor Jyrannus ortus est. Ortus ^st^ id
es|, imperarc coepit ; P.omiiiauus, duodccim Csesa-
rum postremus. loiNARD. — DomiliaMUs Cakvus Nero
diciiis aJuveuale, quem Tertulliaiius in Apologeiico,
c. 5, yocai pQr(ionem Neronis in cmddiiai^ ; et £use«
bius, 1. 111 llisi. eccles., c. 17 : Neroniancs imptela-
lt« et odii adversus Deum successorem. Balqz.

Injustof»' Sic poiesi legi in ms., ca^iBn^ ediiiaue<A

i99 FIHM.

dominaiioncm, subjcctorum lamen cervicibus incu-
buyil quam diutisbime, lutusque regnavil* donec im-
pias manus adversus Dominum lenderet. Postquam
vero ad persequendum j«9tum populum instinctu dx*
monum incitatus est, Umc tradilus in manus inimi-
corum luit poenas. Nec satis ad ultionem fuit, quod
est interfectus : domi eliam memoria nominis ejus
erasa est. Nam cum multa miral)ilia opcra fabricas-
set, cum Capitoiium aliaque nobilia monumenta fe-
cissei, Seoaius ita nomcn ejus pcrsecuius est, ni ne-
que imaginum, ne(|ue titulorum ejtis relinqueret ulla
vesiigia , gravissimis decretis eiiani moriuo notam
inureret ad ignominiam sempilernam. Rescissis igitur
aclis tyranni, non tanluni in statum prisiinum Ec-

L\CTANTII iOO

A clesia rcstitula est, sed etiam multo clarius nc nori-
dius eniiuit; seculisque lemporibus, quibus multi
ac boni principes Homani imperii clavum regimen<-
que tenuerunt, nallos inimiconim Impetuspassa, ma-
nus suas in orienteni ocoid^ntbttfq|^fe* ' jteff i^ftflr ;^ u^
jam nullus csset terranmi angulus tam remotus, quo
non religio penetrasset ; nulla denique natio tam feris
nioribus vivens, ut non suscepto Dei coltu, ad justitiae
operu mitescererei.Sedenim postea longapaxruptaest.
IV.
Extiiit enim post annos plarimos execrabile ani*
mal Deeius, qui vcxaret Ecclesiam. Quis enim justi-
tiam, nisi malus persequaiur ? Et quasi bujus rei gra-
tia provectus esset ad illud principale fastigium, fu«

VARIORUM NOTiE.

liabent invisam,

Subjeclorum cervicibus incubavit, Lnciantius Div.
Inslitut., I. V, c. 5 : Soli abscondilis incubareni ; el
c. 9 : In eos totis carnificim sute viribus incumbunt ;
1. VII, c. i9: Capto mundo, cum magnis luironum exer-
citibus incubabit,

' Traditus in manus ininvcorum luit pa*iias. Domilia»
nus niense februario :iiiniClir. 94 ^aiviro cOBpit. Per-
einptufi en amio (iliri!»ti 90, 14 kal. ociobr. (>ive die
18 se|)teiubr.), ut iii coiifes>o esl apud omnes. Toi-
NARD— Ne(|uc aliter Laclant., Divin. Iiisiit., I. vii, de
Anlicbristo : Et captus, tandem scelerum suorum luat
piBuas. Ideiii Epilom., cnp. 68.

Interfectus, domi, Sic legere inaluiinus ciim doctis-
simo Ciipero, qiiuiii cnin cafleris, interfectus dumi,

Memoria nominis ejus erosa est. Et iiifr.i, c. 5i, et
erasit deterra, Mucrob.. I. i SatHrnal., c. 12 : Octo-
brem vero suo nomine Domilianus invaferat : sed uii
infaustum vocabulum ex omni wre vel saxo placuit
eradi, Baluz.

Cfiia multa mirabitia opera fabricassel. Suctoniusin
Doiniliano : Plurima et amplissima opera incendio ab^
sumpta restituit, in queis el capilolium, quod rursus ar-
serat, sed omnia sub titulo tanlum suo, ac sineuUapri'
slini aucloris memorin. Baluz.

^cqne imaginnm.neque tituhrum ejus, elc. Id ipsiim
Rcribit Eusebius, I. m, c. *iQ Hist. eccl. Suelonius :
Contra Senalusadeo ltvtntnsest,ut repleta certatim Cu-
rin, non temperarei quin mortuunt contumeliosissimo at-
que acerbissimo acdamationum genere lacerarel^scalas
etiam inferri, clypeosqne et imagines ejus coram detrahi,
et ibidem solo uffigi juberet, novissime erndendos ubi-
que tituloSf tibolendamque omnem memoriam decerne'
rel, Kx Baluz.

Riimqueret, Mss. relinquerent.

Gravissimis, lii ins. est graviwme, cuin majuscula
iniiiuli litiera, praecedent^ punclo, niale.

Rcscissis actis tgrunni. Videsnpra, not. ad c. i,

iVoii tantum, Sic ins. Iireviatis litieris /fm; at in
Ciliiise^t, Moii modo, mnlc.

Eccksia rfs<t/u//i. Narrai Dioapud Xiphiliiium,Ner-
v;iiii omnes, qni impieiatis in deos rei fueruni, ab-
solvisse, cxules in {Miriain reduxisse, edicto insuper
veiiiisso, i»e cui licerctaui impiciaiis siveJudaicti sc-
cta; (>ic tuin vocabnul religionem Clirisli) qnempiani
deliinc insimuluri. En porro occasione Joaniies apo-
stolus, qui in Patmoo iiisulam a Domiiinno fiierai re-
legaiu^ , exilio soluius, Ephesiiin revt^rsus est, ul
ex Clciuente Alexandrino recilni Eiisebius lib. iii,
cap. 25.

Ac, Hanc conjunctionem Heumannus putat esse de-
lendnm ut melius flunt oraiio.

Boni principes, Quaiiivis p;>g;ini, scilicel Nerva,
Trajanus,Antonini,elc., qui edicia coiitrn cliristianos
non proniulgnrunt. Laclaiitius in fine libri seplimi
Div. fiistit. ad Constantinuin : Quoniam unus ex om^
nibui mitisti, qui priBCipua virtulis et sanctiiatis exem^

B p(a prwberes , quibus antiquorum principum jloriam,
quos tamen fama inter bonos numeratt non modo cequa-
res, sed etiam, quod est maximum, prwterires^ etc. De
bonis Principibus, qui et libertaiem credcndi nostris
hominibus pcrmiseruni, et eorum minislerio iu pa-
Iniio ei in provinciis usi sunt,eosque ad maximasdi-
giiiiales evexeruiit, vidcndus Eusebius Inilio libri
VIII Histor. eccles. Baluz. — Boni principes. Zozimus,
lib. 1, c. 7 : Ab hoc tempore viri boni (evrtOdiv Si^pe^
ocyuQol) principatum adepli, IScrva, Trajanus^ et post
eum Adrianus et Anloninus Pius et par itlud fratrum
Verus aiaue Lucius, multn vitinta corrcxerunt, La-
ctaniins, I. vii, c. 16, in notis, tiabel cgregium lo-
ciim : Quostamen fama inter bonosnumerat, quos non
modo ;coiinres, scd etiam, quod esl maxinium, pra:-
terires. Bun.

Nultosinimicorumimpetus passa. Id est, fere nuUos,
aut levioris momenli.
3lanussuasin Orientem Occidentemque porrexit. La«
C ctanlius, I. vii Div. Instit., c. 15 : Homa,.. sublaia
Carthagine, manus suas in totum orbem terra marique
porrexit. Epitom., c. 51: Alas suas in Orientem Occi-
dentemqne porrexit.

Nultus lerrarum angulus tam remotm, quo non reti'
gio Dei penalrasset, Lact., I. iv Div. Inst. , c. SG :
Crnx potius electa est, qum significaret illum tamconspi-
cuum, tamque subtimem fulurum, ut ad eumcognoscen-
dum paritcr et colendumt cuncKe nationes ex omni orbe
concurrerent, Denique nulla gens tam mhumana est,
nulla regio tam remota, cui aut passio ejus, aut subti-
mitas majestatis ignota lit, Baluz.
Quonon. In nis.,ron.
Ueniquenatio. In ms.,denti/tie dinatio.
Nulla denique natio, etc. In iiis. post denique, est
dinatio. Vel est mundi^ vel est Dei: quain voceni, ut
superfluain, expungendnm esse dicit Baluz.

Extitii post annos plurimos execrabile anunal De^

J} cius, eic. Sx'viisse Deciumstaiim ac iinperavit, docet

qiioquc Chroiiicoii PaNchnle bis vcrbis : Initio impe-

rii Decii persecutione contra christianos concitata

Constai Decium stibrinem aniii 251 ad Abrittum,sivc
Abriiiumiii proelio adversus Cnrpos interiissu ei iin-
perasse plns (|uani dnos annos ; nempe nb illo tein-
poris spaiio quod est inira dieni17 junii el 19 octo-
bris anni 249 usque ad linein noveinbris anni !25l ,
atque adeo;«nnos diios cum mensibus circiter quin-
que. ToiMARD.

Qiiif enim justitiam, nisi malus persequatur ? Per
justiiiam hic intellige justum populum, populum Dei,
servos Dei.

Provectus esset ad illud prineipale fastigium. Et in-
frn, c. 18, subtime fustigium, iinperaiorinm scilicet
dignitatein. Uaud secus Lacianl., Div. Insiil. I. ?ii,'
c. ^6, ad flnein, in cpilogo ad Conslnntinum impe-
ralorcin : Te providentia summce divinitatis ad faiti»
gium principale provexit, Viden utriusque operis nu^

«H

LIBER DE MORT. PKRSECUT.

rere protinus coiitra Deum coepit, ul protinus cade- A Dei seropcr dignam scelere suo recipere mercedem.

ret. Nam profectos adversus Garpos, qui lum Daciam
Moisiamque occupaveranl, stalimque circumventus
a barbaris, et cum magna exercitus parte deletus,
nec sepuliun quidem potuit bonorari : sed exntus ac
Dodus, ut bostem Dei oportebat, pabuium feris ac vo-
lueribtts jacuit.

Non multo post Yalerianus quoque non dissimili
forore correptus, impias manusin Deum intentavit;
et mulium, qiiamvis brevi tempore , justi sanguinis
fudit. At illum Deus novo ac singulari poenae genere

11 ic captus a Persis, noii modo imperium, quo fucriit
insolenler usus, sed etiam libertateni, quam caiieris
ademerat, perdidii, vixiique in servitute turpissimo.
Nam Rex Persarum Sapor, is qui eum ceperat,si
quando libuerit aut vehiculum ascendere, aut equum»
inclinare sibi Romanuin jubebat, ac Verga prasbere,
et imposito pede supra dorsum ejus, illud esse ve-
rum dicebat (irinmplii genus) exprobrans ei cum
risu, non quod iii Ubulis aut parieiibus Romani pin-
gerent. Ita ille dignissime triumpbatus , aliquaiidiu
vixit, ut diu barbaris Romanum nomen ludibrio ac
derisui esset. Etlam boc ei accessit ad pienani, quod
alTeeit, ut esset posteris documentum, adversarios B cum filium baberet Imperatorem, capiiviutis suse ta-

VARIORUM NOTi£.

Profeetut adversui Carpoi^ qm lum Daeiam Mcesiam •
qme occupaoerantf etc. Carpos in boc Lactaniii loco,
Francos iii Gbronico Paschali, Getas sive Gothos apud
JomaDdeDi, et Scythas apud Zoximuin, eosdeiu esse
osiendit du Cangius in noiis, p. 547 ad Giironic.
Pascb. T0UI4BD.

Adver$u$. 1» ms., advenu.

Carpos. Populos transdanubianos ex Ptolom. aut
Gallos, juxta Cedrenuin.

Deletut , nee $epultura quidem potuit honorari. Pro
ftec, mallem ne ; sic supra, cap. ii. Ut ne tepulturo!
^demlocus.... appareret. Decii necem ultioni quu-
qne divin£ tribuunt Cyprianus initio libri de Lapsis,
et ad Demetriaiium, iiec non Hieronymus in Zachar.
xtY. Liter paliides eiiiiii vicius, cum exercitu deleius
ess, ex Aurelio Victore.

Ut hotiem Dei oportebat. Locutio Laciantiana, lib. C
de Ira Dei, cap. i9 : Si est providus, ut oportet Deum.
Utrobique supple es$e.

Pfon multo poit Valerianus. Post sepleni aiiiios.
Nam anno Chrisii 257 s;cviit, imperii sui 5. Toinard.

Mira suni, qiiae de modestia ac niaiisueiudine, re-
liqaisque suminis Yaleriaiii virtutibus irudit Trc*
belltus Pollio : qu» confirmantur eiiain ab Eusebio,
qoi lib. VII Hist. Eccles., cap. iO, illum vel ex eo
maxime commendai. quod mansuetissimus^ ac beni-
gmasimus fuerit erga Cbrisiianos ; additque, nullum
ftuperiorum Priiicipum, ne illos quidem ipsos, qiii
paUm Christi;)ni fuisse dicuntur, lanta bum.initate
ac benevoleiitia nosiros complexum esse , quantam
Valerianus pr» se farebat iiiitio principatus sui, to-
tamque ejus familiani Cbrisiiaiiis boiniiiibus abun*
dasse, iu ut Dei Ecclesia esse videretur. Sed postea
imineosum mutaius ab illo, erudelissime saeviit in
Cluistiaoos ; ac inox secuta Dei mauus, qua^. iliuin
graviter a/flixit. Baluz. r

In Deum. Ms., In Deo.

Pcenos. Ms., Pene; ac ideo Heuman. legit, singu'
lari prorsus pcenm genere.

Vt esset posteris documentum. Vide snpra cap. i ,
Disiulerat pcsnas eorum Deus^ ut ederet in eos magna
€* rmrabHia exempla^ qmbus posteri discerenl^ et Deum
esse unum^ et eumdem vindicem digna videlicet suppli"
c%a impns ae perseeuioribus inrogare.

Adversarios Dei semper dignam seelere suo reeipere
mercedem. Semper^ ita ms. lc{[ii, id est, dignam sem-
per soo scelere m^rcedem Dei liostes recipere. Quam-
Ytfr noD de omnibus persecuioribus agai Lactaiitius,
sed de multis, (^uos posteris in digiiae ultionis exem-
plum addncere ira divina voluit. Pro semper nuiiqui
editi legunt smpe^ conira fidein ins.
Quo. Ms., Quod.

Sapor^ is qui eum eeperat. Iia mss. Priscae editiones
habent Sapores, quk; inale.
incknare tihi Romanum. Non stratoris onicium ex«

PiTmoL. VII

hibebat Sapori Valerianus : sed plane vicem siape-
dis, aut scalae illi in equum ascensuro praestzbat, nt
coiligitur ex Actis S. Pontii Marivris, cap. 24 : Va-
lerianus sciiieet Imperator in capttvitatem ductusaSa-
pore^ Rege Persarum, non gtadio^ ud ludibrio onmibut
diebus viUe suee merita pro faetis pereepit ; ita ut quo-
tienscumque Rex Sapor equum eonscendere veltet, non
manibus ejus , ud incurvato dono, et in cerviee ejut
^de positOf eipio membra locaret. Siinilia iradii llugo
Floriacensis iii Cliroiiico : Valerianus Dei prasMio
destitutus, a Rege Persarum Sapore captus.... donec
vixit^ hanc infamis officii pcmam semper tuiit, ut accli-
nis hunu Regem aseenturum^ non manu^ sed dorso at-
tolleret. Baldz.

Romanum, lii ms., Romanam; mendose.

Jmposito. In ms. hnposita; male.

Supradorsum. Ita iiis., s^ brevialis litteris. llanc
bisioriam Heuinaniius in dubium revocat. Priscse edi-
tiones habeni super. — Imposito pede super dorsum
ejus. Iii mss. Supra. Nurrius : Quis unquam, mquit,
phrasin huie similem in veris LuctantH iibris animad"
vertit? Ego vero dico, Lactintiuin iion abhdrrere ab
stylo aiiliquae versionis, et phra^in hiiic siiniiein in
veris Lnclanlii libris animadverti, iib. iv liist., cap.
U : Imponite cidarim mundam super caput ipsius ; et
ibid. : Et posuerunt eidarim super eaputejus. Eodem
modoCypr. I. ii. Quirin. c. i3, Curl. lib. ix, cap. 7 :
Pedem super cervicem jaeentis imposuit. Bun.

Triuniphi genus. H«c .iddiditiius verba lamquam
necessaria, quanivis iion legantur in ms.

Exprobrans ei. Ita ins. ei, non et.

In tabulis aut parietibus. Mos olim fiiit principum
gcsia iii tabulis pingi et lii parielibus illustrari. Sic
Capitolinus in Maximiiio, cap. i± : Jussit Utbutas
pingi tto, ttf erat bellum ipsum gestum , et ante curiam
proponi, ut facta ejiis pictura loqueretur : vide etiam
Herodiaiiuin, lib. iii, cap. 9.

J tle. Ms. lUoB , mendose.

Dignissime triumphatus. Dignissime, scilicet ut me-
rebatur : triumphatus passive. Itaque noii iniruiii, sl
infra triumphare jnnxerit cum cpiarto casu, c. i6.
satcuium cum suis terroribus tnumphasti. Siiiiiliier
Lactaiitius scribit, eatenatam moriem cum suis terro-
ribus triumpharet, lib. iv, c. ib : Triumphato seculo^
Epitom. c. 66, captivos triumphatrit, c. 46. triumphari
deos^ DamonaSt c. 51, terram triumphairit, Div. Iust.
I. VI , c. 25. Valeriani serviius fuit deceni annoruin.

Cum fitium haberet Imperatorem. Gallioiiuni neiiipe
senioreni, quem jain ab ainio Christi %hi fecerat Iin-
perii consoriem, (juiqiie capto patre, solus p<>r miil-
tos annossuinmani rerum administravit; nec iinqiiam
eum a perseoutore vindicai e voluii, licei Ractnani »
Hiberi, Albani et Tauroscythte auxilia fuerint poliiciti,
ad Valerianum de captivitale tiberanaum , ut scribit
TrebeUius Poilio in Valeriano seniore.

^ FIRMI LACTANTII 204

men ac smitotii exirctiiae non mveiiit tiUorcm. nec jj qui tocus esi Tliracl», cruenlos Ifwe humi jacebai.

oninino ropefltos esl. Posiea vero fiuam puderidaai
vitam in IHo dedecore flnlvit» direpta est ei coiis, et
exuia tisccraws peHis est infetia rubro cdlore, lit
ih lemplo barbattorttm deorura ad memoriam claris-
sim? (rlumptii pchnferecur, legatisque nostris ^mper
ess6( ostentns, Oe niiMiQnt Roiiiani viribus suis /ide-
i^t, com exOvitcs eapCi principisapud deos suos ceV'
ifereht. Ctifn Igittfr tates poenas de sacrilegis Deus
etegefii, nomie nfktnfbife est, ausum esse (|uemquam
pt)»iea non modO Arcete, sed etiam cogitare adversus
m.Tjestatem s$tt|ttrtarfs Dtl r^^nds ei coutinentTs
universa?

Y!.
Aurelianus, qui esset' natura vesanus et prspceps,
quamvis captivitatem Valeriani memiuisset, lameii n ^ccipientium. quam da^tium, ut euorniiuie indictio-

falsa qoadam susprciofte ab amreis suis interem(4us.
Talibos ei tot eiemplis eoercerl posiefleres tyramios
oportebai. At hf non mode terrili non snnt, sed
aodacius etiam coAtrar DeuM confidetrUosqoe feceroot.

Diocletianus, qui scelerum inventor ec malorum
niachinaior fuit, cum disperderet omnia , nec a Deo
quidem manus potoil absiinere. Hic orbem lerraj si-
mul ei avaritia, el limfrfitate «ubvcrtit. Tres enim par-
ticipes regiii soi ffecft. m qttaCaot paKcs dfbe dfviso,
etmulttpficafisexercftibus, cmn singii!! eorom longe
majorem Oumeruni mifitunt habere contend^roni ,
quam priores princfpes haboeram, ccfrtf sol! rempo-
blicam gerereni. Adeo major esse coeperat numerus

oblitus sceleris eius et posux, iram Dei crudeiibus
factfs laces&ivit. vorutt iUi ae perikere, quidem quae
cogHaverat, l(eui« t m# protii^s inftef inlCia stA fu-
roffo extfnctus 6st. r^dittti ad provincias ulieriores
c^aentaeius scripta perveocirant» ei jai» Coow>frurio,

num consumptis viribus colonorum , desererenlur
agri, et culkurai veriefeiUUF in sylvain. Et ut oiimia
terrofe compler«ntUf, pr«rvhic!m qovffu^ in firuaia
concisa;, motti ptJBsfrfes:fe< (jftfrsf tftechi srfigtfTitf rcgio-
nibus, ac pene jam civiiaiibus iiicobafe » i»«m ra-

VAJMORUM NOTiE.

' iS^trenuib, Bfs., extrermeme, maie.

tl^repta esiei cuii$. lu ms , sed male.> Diripere est
etpTtare: dttipefe aj^rdgyUtbei. MaUem hiclegerecum
JbCtissitflO Nic. ffeinsio,. derepta. Deripere est detra-
here, auferre , Hi ostendit in Noiis ad Ovidium. £x
hoc versu metamorpb., v. 388 :

Qamanti cuUb e^ snmfOOs #6repta p^r ahrtos. G

Nec omniho repetittu est. Doctiss. Nurr. Iionc locum
ni^is exrendil. Sed Pollio contra G^cilii iiostri opi-
nloneri) tres nobis repraesentat epistoiaa, quibus Bet-
soldus et Arlabandes Keges libertatem Valeiiaai a
Sapore postulaverunt. Ouamobrem haa episiolae C»'
cnio iiicompertx omnino videntur; nisi probaveris
nihiT aliud eius verbis signiGcari, quam msum a nuUo
liomine Romano aut Romanis sul)dito niisse repeti-
tum. (^uid si ^implicissime exponas de litio, de quo
unice prsecessit , ut subiiiieiligatur i^ronomeu, utk
sii^pe ! non invenit uUorem (eum), nee (ab eo) repe*»
titus est. Bdn.

Est, Haec vox non legiiur in ms., sed taiuum adesii
quaedam virgula.
Clariuimi triumphi. Ms. Kariuimi,
Ostentus. Ira ms. at in edilis esl oslenk^
Frincipis. Ms. Principes , male.
A|md deos suo$. Id e»t<^ in tomplo deerui» suo-
rurn.

f^ AureUanus qui essit. Ita ms. GolU Almelov. forle
quum eisel : sat recte.

Vesanus el prceceps. Ex Fiavio Yopiseo : AureHf^us
severus^ truculentus, sdnguinariue (uU prineeps, En
Eutfop., lib. ix^ ddeodem : Virin beUo poim, ankni
(aihen tmmodtoi, el* ad cmdelitatem propensiori$. Ei
prcsceps distincte non legitur iii ms. ^ed virgiila qiMe«
dam cum voce prebs^ quod xque dieeretur Ve$arm$
princeps. Airainen^ non inconcinAe m editu» esl prce-
ceps,: sic Livius eleganter ait pra^ceps inmMritiam a
crtutelitatem anktius,

Inter initia sui furori$ extinctue e$t, Concitavit ira-
que persecurioiiem sotumiuodo sub Giieni aiini 274
vel Inirio inscr^uenris. Iuleremptiis esl enii» mense
Aprili aiini 275, t^a de re vide Euseb^ Hist. Eceles.
I. VII, c. 30.

. Coenofrurio. Medio iiiiiere iiiter Heracleam et BT'
jsaniium ad iiiare. Flavius Vopiscu.<; in D. Aureliono:
Sed cum iter faceret, apud Cmnophrurium num$iMem ,
qnw est inter Heracliam et Byzantium, malitia notarii

$ui et manu Mucapori$ iraeremptu$ est. Vide Eutro-
pium, lib. IX. Baluz.

Non modo. Non abest a i^s.

Fecerunl. Id est, egerunl.

Diocletianu$. Qui (ex Gne cip. 9) Diocfes anre im-
perium vocabalur. • ^

Malorum machinator. Ita Lacranlius, Iib. vii Divm.
Institul., cap. "ii; quiest macbinator omnium uAto •

RUH.

Nec a Deo quidem. Mallem legerc ne, ul legilur suo
initium cap. 6, verum iUi nb per/Scere QtJlDEM, quai co
gitaveratt licuit.

Orbem terrw. Inrellige immensam Impeni Romani
amplitudinem.

Axuritia. De qiia Vopiscufi in NuiueriaM : vide in-
Sn Dalumnoias ad- isiudeaput/

Timidiiate. Qna tres regm sui partieipes fecil«
Bempe Maximianum eogiiomeiilo Uerculium , anno
Ghristt i85v Constamium cognoiiieiitto Chlortiiii p
eii Galeriurti MiaxtmiMiiK cogAOMenlo Armtntariuui,
aiiaoi93.

In quatnar partes. Orientem reg«)ba4 Dioclelianos ;
Itaiiam et Africaiii Maximianius Uerculius ; Transal-
pinas provineiiB GonslafHius Gi»ioro» ; lilyricum el
Thmciam Galerius M»ximlanuft. Nicomedia Bithyniae
Diocletiani sed<*a erat regla , MediolaMim tterculii »
D Augiista Trevirorum GonsUiitii, et Galeni ^Sirffliuin
in Pannonia.

Mttjor eue eoepirm. Ms. Miyor4$ es$e co^ant ;
mendose.

Enormt(aletn(<tc/tONiim.Ms., imkormitate. Indictio-
num, id esi tributorum, exrra erdinem ad arbiiriuin
vicroris, aul secundum iiecessiiales Rieipublica:. Go-

LOHBIIS.

Provinciae quoaueinfruetn eont$$m. Ex hoc videmus
•rigiiiemraultiphcalionifl pr^vinciarixn, quae aiiuiide
non clare eognoscetKilHr. Numeirum novum proviu-
ciaruoi exhibent noUtia imperii iitri«i8que,et alia noli-
' lia Episcoparoum, et Libeliue provinciarum Schooo-
vii, quem nuper cum SexAo Rufo edidimusi etio
Occideoiali imperio ipse SeikUis Rufu», i>ivo liufus
Fostus. Cell.

Officia. Id esl, Prsefecti, vel ii qui fongimtur Ont-
ciis. De iis vide Paucirollum ad notiiiam Imperii»
cap. 9 ei Vossium Ub. lu de vitlis Serm. cap. ^.

CitUatibu$ mcubare. Sic ei Lacianiiud Divin. Ipstil.
lib. vii, cap. 19 : Siquidm caplo mundo cum magni$

205

LIBER DE MORT. PERSECUT.

ttooales hqqIu el roagiBlri, ei vkMrti {inefeei^m ^ A tyaiHoianes e<im eofl]ii|ibas Ac IHiem^ <|«asi uH^ ab

i|uilHis emnHMa eivile» aeHia aAmodkmi rari» aed eon-
demnaliwel laiHMi et iiroseripiMms Ti^eiiaeHles ,
eaacliones rerum JniHitMmbtlioflii ron dieam crei>rftv
•ed |i(ftr^tas, et in exaettitaiilros injuri» non fe>-
retKhe^Nec quoqtie tolerari pbssont» quaead exhiben-
dos milites apectanl. Idem insiliabili avaritia thesaiH
ros nnnquam muiui voltbat : sed aemper extraordi-
narias opes ae iargitioaei tongerebat, ut ea quas
«ecoadebat» integra alque invioiata servaret. Idem
cum variis iniquitaiibus immehsam faeeret chsritatem»
legem preiiia remm venalium statuere conains est.
Tutie ob eitgiui et vilia mHltos sanguis efrusus , nee
▼ennle qnidquain metu nppnrebat,* et charitas mfilt<^
deterins exarsft, doiiec lex nccessiiate ipsa post mul-

boaiibtis eapta. fit Itinn perfeeia hoe fuerafH ttim
ifiteriiU proVtnciai^um : N4A reeU»lacJla amti^ aiebat:
alio m(klo fiaot. RMransdiriti aeffidttfi necess^ crat^
iteruni fortas^e easura. Iia sem^ dearonlabat, Ni-
comediam stadeiM urbi Romae eoieqliare. Jiitn iilud
prsctereo, quam mutti perierini posaessie^m am
opumgratia. Hoc eniin usKatem bt fel^e licttuin con-
auetudine malornm. Sed in hocilbid ftdi prxcipuum^
quodubicumquecnltiorem iigrumviderat, aut ernniius
aedifhrinm, jam parata domino calnmuia et ptena ca-
pilalis, quasi non posset rapere aliena aine aaegoine.
\IU.
Qiud frater ejus Maxiidi.inus \ qoi est diclns Her-
culius? non dissimilis ab eo. Ncc eniin possent in

lortkm exHibm solvereiur. Hoc aecedd^at fofhiitA s amiciiia tam fldeli cohserere, nisi esset in utroque

qu»d(itncupidtt:ifi aediflcandi, nbn minor provlnciarum
etaclio in exhibendis openiHis » et artificibns , et
plauOtHs omnlbos, qusecumqoe aihl fabricahdls Op^''
ribus necessaria. Hic basilicas hic circus, bic mo-
neta , hic armorum fabrica , hic uxorl domus , hic
filix. Repenlemagna pars civitalis excedilur. Itigra-

inchs una, eadem cogitatio, jiat' Voluhtas, acqua
scnteniia. Uoc solum difTi^rebani , quod avaHtia mi-
nori altero fuit plus , hiajori vero thinus; sed plus ti-
khidiiatis, plus vero animi , non ad bene faciendum ,
sed ad male. Nam cuin ipsam imperii sedem teneret
ttallam , subjaoerentque opuientissiuiae proviiicix vel

VARIOHUM NOTiE.

tatroltum exercUibus iNCUdABiT; lib. S, cap. 11, uno
loco recubans,

Ralionalet. Id esl, Fisoi \\e%\'i Procuratores missi iai
l^roviocias : sic Lampridtuo.ia AlexandfO, cap. 45 :
FrocuratoreSf id etl ratienalet.

S&ndicameriebreByitd perikinm, Sicet Lactantius Q
IMvin. Iiistit. lib. til, cap. t^ : No!< dicam nrntorunti
SED peeudum H hetlutxrum, Et lib. ii, cap. 4 : Qui nofi
furtnm, $ed patam Deos ludibri^ kabui$$e : omlssis $o»
tumeieliam,

Nec quoque tolerari possUnt, /Vcc praecedeiilia pos-
lulan), injurice non ferendce, eic. In iiis. est hceo. l)oc-
iissimi viri Almelov. el Bauilri ndiioiavorunt legen-
dutiiesse nec. — Nec quoque tolerari vossunt, Ms. ncec
quocfue. Pfo hac teciiuiio ^iibblituitur nec quoque, At
Gu6rsum illud? Aunon j-ain iii superioribus de indic-
tidiifbus occasioiie mililuin loculus Qst? Clarum cst
j||uid vdlt, potuisse cquidein (laec adnuc tolerari, si
e/As &nitiius inS»tiabiliS tiicsubslitissei. Mieg. nd il-
lusir. Van-Masiricht, qui Miegii senteutiain adproba-

Yit. BUHEICAN.

Ad exhibendos mHitet, Vol ad suppedilaiido^ ipsos
miltUe. hoininea ex quolibet pagp, ut vulgo fit hodie;
vel potiusad militibus pr%standa6ti4^endia,ac miuia-
iraiida aitmaflta et catera ad vitam uc^cessaria. Sic \)
Justin. 9 4 a :ilitiii€if(t< exhibme; et 11, 10 : \uam
exbibere» .^

Speeiaid. Inma. e^uxpeeiant.
Mem, Heuoian. iegii im\h rePte.
Let necessiiate ipsa. Baiuz. QuouiaiH le§es ea inUUr
.lfon« kaim. suni^ m pra/fclaul^ nonut noc^ni^ Ut ad
Avitum Vicnuensemfipiscoputii scribit Papa SyiniHa*-
drai« ■ ■ '^

iifc. Dislribntive aunHtur>i|^Q i>/i^i4 . ^
JlaMtf* Uiosttiitttm^(>ro«idiict», in qtlo iNimmi
cuduntur. .

Mm§m pars eqMtalia oHeditur* Sctirtet Ni^omediae,
obi habiut>;)t Diocletianus , et *\uMn sludebat Mriii
Rum^iecDMiJare. ui sta.tim/licet La^nUus. Huiqlo-
cutionisiAiUiier dicirous. Gallice, loute laville est ^or-
lie, tout Paris est sorti^ eic. hxcedilur, vel disccililur,
id d^ tani vfisioruin uidilicior^iu coitstruciioile co-
guiitur cedere loco quainplurimi cives, ci ek uri>p
migrare, alias sedesextra qitaesiiuri. Exceditur autem

bic dic|l Lactantius, ut accedttur infra^ initio capilis
il, Itaque admitli potest vulgala leciio. Heuman.
Ipco exceditur^ l^it ^SfCidiiur^ .QM3s| dicas, veteres
domus destruuniur, ut locus aperiaturnovisaedillcah-
dis palatils.

Aiebttt. MSn a§^bc»^ sed male.

fta ^kifer Hementabnt. Ila ms. oodex ; non demen-
tabatur^ tiee dmutnbai ^ ut nounuilis doctis viris vi-
siim est. Ade6 Btatle fihpendhsUB erai. Bacldri.
Gallicus interp^es Maucroix : Ainsi sa mani^ {des bdti-
ments) n^avait point de hornes. Demeniabat^ u\ est, tn-
taniebat.

Coceqmare. Ms. Qno equore ; mnle.

Pere tieiium consuetudine, ComoeJia Qherdli ? Nam
facilt itudligo perjurium jaculare ; quid pula$ f Tamen
franseaiHus , quod, ut video , consuetudo jam fecit teve.
S. Ambrosiiis , epist. 66 : itum^uld ideo titet, quia
tton e$t prohibitum?

Qidd frater ejus MaMmiantis? Non naiura, sed Iih-
peratoria dignitate frater ejiis, scilicet Diocleiinni,
de quo capile praecedeuti egiihus. Galiice, son asiocii
a Vempire,

Qui e$t dietu$ Hercuiiu$. Ms. Que dictus Ircuiiue.
Li boc codice ins. sxpe mnnes litterae h omittuiitur.

Fideii cohcerere. Ms. Fidele quo etere ; mendose.

Mensuna. Ms. Mmiura. Sed lihera n afJditur &ii-
pra r, eadein umen manu , nc ^udem airamertid.

Avarida minori alti^ro fmt ptntj majort vero mhtus *
$ed p/u^ iimiditatU, ctc. lllc «licere vji]el.ur Lactait-
tius, HrrCLiliuai av^riorcm yioclel!auo fui^se. Locus
vidctur corruj»itis. Nonnunj exlrudcrc Vf^luni V(<a-
bula majoriQi mtnvri ^ iii ex jnar^ine jji te^lniii iu-
Irusa, ft legcrc «iJannm. SiMilllLmus veruorum im^Uw
ei fTgiira loeus^ lib» iv^div Jai^liLui., cap, 3 isivciMfiir ;
ex quQ c<uia:ir|! po&^ii Ilkc tiuoi|iie vcre^ L^cii^iali

esse : Irz iha prmi mrte^jil^kricnU rfmjifj, *fc ;>?uj dif-
ficuttatis esi, «|U0(3 nWnra f^riiiu^niiio eui^ii ilivsnsa
seiitire. nk tu peTkuH phis^^ hit tniutts c*^ {l:fftiuU/itt& :
quod iine Uiui refUi^t ei qiiolldir^nu irxpt^rhncf^ta jjoaMirfl
docere , quid iil tierrul H meltui. Pai iiin tl CoLiuiitio»
U6ch?*"iN«us Aiuitiiiv. exi>iiinjel>^*l "]/*'{■('; i^t \ml^
liuuditaiii , le^ff l)dl , aticfi mo plui umnii

207

FIRMl LACTANTIl

f08

Africa , vel Hi8pania,noneretiA cuBtodiendis opibus A malls pejor. Inerat huic besiiae naluralis barbaries,

tam diligens, quarum illi copia suppetebat. Et cum
opus esset, non deerant locupletissimi Senatores,
qui subornatis indiciis, aflectasse imperium diceren-
tur, iu ui eflbderentur assidue lumina Senatus.
Cruentissimus flscus male partis opibus aiHuebat.
Jam libido in homine pestifero, non modo ad cor-
rumpendos mores , quod est odiosuui ac detesiabile,
veruui eliam ad violandas primorum fllias. Nam qua-
cumque iier fecerai , avulsas a conspectu parentuin
virgines , slaiim pr»sto. His rebus beaium se judi-
cabat ; his consure relicitaiem imperii sui puubat ,
81 libidini et cupidiuii malas nibil denegaret.

Consuntium pr«iereo, quoniam di^similis catero-
rum fuit, diguusque qui solus orbem teneret.

IX.

etferius a Romano sanguine aliena. Non mirum,
cum mater ejusTransdanaviana, infesUntibos Carpis,
in Daciam novam transjecto amne confugerat. Crat
etiam corpus moribus congruens , sutus celsus , caro
Ingens , et in horrendam magnitudinem diflusa et
inflata. Denique et verbis, et actibus, et aspecla
terrori omnibus ac formidinl fuit. Socer quo(|ue
euni metuebat acerrime. Cujus limoris haec fuit
causa, Narseui , rex Persaruni , concitatus domesti-
cls exemplls avi sui Saporis , ad occupaiidum Orien-
tem cum magnis copiis inhiabai.

Tunc Diocletiaiias, ut erai in omiii tumuitu meti-

culosus, animlque disjectus , siinul et exemplum Va-

leriani timens, non ausus est obviam tendere : sed

S huiic per Armeniam misit, ipse in Oriente sobsia-

tens et occupans exitus rerum. Ule insidiis suis bar-
{ Alter vero Mnximianus , quem sibi generum Dio« baros , quibus mos est ciim omnibus suia ad bellum
cletianus asciverat , non bis duobiis tanium,quos pergere, muliitudine impedilos, et sarcinia occupa-
tempora nosira senserunt , sed omiiibus qui fuerunl, tos non difDciliter oppressii; fugatoque Narseo rege ,

VARIORUM NOTi*;.

Vel Africa , vel Hispania. lU ms. codex. Aut vel est
hic pro ei ; aut ex margine in lextum haic fuerunt

inirusa. ... *

Et. Heumannus legi vult At,
Jndiciis. Id est , indieibus, vel delatoribus.
Ita ui effoderenlur awdue lumina Senatus. Lactan-
tius lib. VII , Div. Insiilut., cap. !^6, de Roina. Pre-
eandusque nobis et adorandus est Deus cceli, tt tumen
staiuta eJHs et ptacita differri potsunt , ne citius quam
putemus tyrannus ille abominandus veniat , qui tantum
facinus moUatur, ac lumen illud effodiat, cujus inte' q
titu mundus ipse lapsurus est; et lib. v, cap. 12 : effo-
diantur oculi. El infru , cao. 56 : ItaauecoHfestortbui
effodiebantur oeuli. El de Opif., cap. 9.
' Pestifero. Ms. Pestiphero. Nonnulli legere mallent
pestifera , referendo ad vocetn libido.

Ad corrumpendos mares. El hoc etiam Iradit Vlc-
tor : Qaippe Uerculius libidine tania agebatur^ ut ne
ab obsidum corporibus quidem animi labem eomprtitie-
ret. Quod observavii erud. Cuperus. Postea quis non
videai mares legeiiduin esse, iioii morei, ul in Manu-
scripio, cuia liuido iion mores hominuin spectei, sed
corp.irisiisuiii. Addeauiilliesim, violationem filiarum.
Adde quod diciiodiosum ac delesUibile esse. Alhelov.
l!;i licel 1 iuquit Burnelus ) gradatio videalur miiius
congriiu a criiiiine Sod(iiiti:A: ad raplus virginuin,
apud Rtmiaiios umeii hoc crimeii illo majus h ibe<-
batur;lortequia in raptu liliabus vis inferebatur,
maribus minime, qui prece, vel pretio, aliisque leiio-
ciiiiis fuerant allecti et coiiciliati.
Odiosum. Ms. Otiosum; male.
Violandat. Ms., Vo/andiu; niendose.
Quacumque. Ms., Quecumque te.
Constantium. Chloruin scilicet, Gonsiantini Magni
p;iirein, principem optimum ac benignissimum.

Quoniam. Ms., Qm. Elegantior ; porro esset loculio,
si diceretur ^iiain dissimilis , eic. per adiiiiraiionem.
Alter vero Haxinuanus, Cui pnenomen Galerio fuit,
cogiiomen ArmenUrio, quoniam armenlorum fuerat
pastor. Geiier fuit Diocletiaui , qula Yaleriam filjam
iiabuit uxurem , mulierem castissimam et infclicissi-
mam. Sed de ea postoa pluribus agemus. Baloz.
Generum. Vide Eutropium, lib. 9.
Bbstia. SiQ vocat Galerium Maximianum , aliosque
Christianorum persecutores. Huic Galerio apiari
posse puunt ea , quae scribil Lacuntius Div. Insiii.,
lib. V, cap. XI : Nam quis Caucasus , quas Jndia, qua
Uyrcania tam immanes^ tam sangninarias, unquam
iBSTUS almtt Quaniam ferarum pnmimn rabies vsqu$

ad ventris satietatem fuerit , fanuque sedata ftrotinu»
conquiesdt. lUa est vera bbstia , cwjus una jusmne
funditur ater ubique cruor^ crudeiis ubique luctus^ ufn^
que pavor, et plurima mortis imago. Nemo kujus Umtm
bellwB immanitatem poiest pro merito describere^ qum
uno loco recubans^ tamen per tofum orbem dentibuu
ferreis sasvit ; et non tantum arttu hominum dis^ipat ,
$ed et ossa ipsa comminuit , et in cineres furit , ne quit
extel sepuUuras locus. Baluz. — Ibid. , c. 2i, Bbstias
malas exterminaturum de terra,

Naturalis barbaries. Heumannus legit naialis^ non
male. — Naturalis. Sic Jui. Capiiol. in Maxiuiinls
cap. 20 : Senatus Maximini et naturalem et neceua^
riam crudelilatem timens. Yim toO naturalis CaMabo-
nu8 ad Fers. Sal. %, pag. 225, iliusirat. Bun.

Et feritas. yis.,Efferitas.

Cum materejus,.. confugerat. Hic cum esl pro quo^
niam. Siinili pacio, cap. 17 ait : Cum libertatem poj^uU
Romani ferre non poterat , prorupit ; el cap. 18 : Cicifi
inde... sibi nihil prwter nomen videbat aecedere^ re-
spondit^ Tcrenlii exeuiplo, qui scribit : Cmii^ Aictc
veritus est optumm adolescenti facere injuriam ; non
veritus sit. Ex Paulo Bauldbi.

Transdanuviana. lu ms. o, pro b, apud veteres La-
tinos, et apud recentiores Graecos.

Transjecto. Ms. Traejecto.

Status celius. Sic profecto scribi syntaxls et se-
quentia postulaiit : caro ingens , elc. status ceUus. Si
eniin legas statu celsus, ul in ins. ad quid referiur
ceiius ? ad corpiis neuirius geiieris? Sed pariter legi*.
D nius apud LacUnlium lib. ii, Divin. Instit., cap. I,
statuscelsuM ; et lih. iii , cap. 1 tlafM reetus , ac lib.
9 ei alibi. Quibus in locis uatus eat, pro statwra. Cioe*
ro, In Orat.. cap. 18, fiafiu ereetue et ceUui,

Metuebataeerrime. Ex Virgilio lib. i ifineid., v. 366,
Aiif itMfiff acer erat.

Caneitaius... exempUs. En LactaDlium, lib. vi, cap«
25 : Exemplo ipso coneilata. Bun.

Animique lUsjeetus. lu in manuscripto ; non defec-'
tus, qnod melius. In hoc ins. suipe videas in verhis
composiiit dieei dt, prode. Almblov. — Columbui, et
Tollius legebanl dejeclus,

Exemptum Vaieriani. A Persis capti , et in tervltu-
tem abducti.

Imidiis fuii. Tollius vull rescribi InMHs Uius.

Impeditos. Ms. imperifof, et sartinus occupatos;
corrubte.

DifficUiter. Rara vox ; legltur lamen in Cicerono
lib. IV Academic.

i09

LIBER DB MORT. PERSEGUT.

ilO

refersui com preda et manabiis ingenlibus, sibi A
auulil snparbiaro, Diocletiano limoreni. In lanios
Dainqae fiMliis posl banc vicloriam elevalus esl , ul
jam delreclarel Caesaris nomen. Quod cum in lille-
ris ad se daiis audissel, Iruci tpliu ac Yoce lerri-
bili eidaroabal : Qooosqob Gbsae? Extnde insolen-
Ussiroe agere ccspil , ul ex Marie se procrealum , eC
▼ideri , el dici vellel , lamquam allerum Romulum ;
Bialuiique Romularo malrero siupro inlaroare , ul
ipse diis oriundus videreiur. Sed differo de Cnciis
cjus diceret ne connindam leropora. Posiea enim
quaai noroen Imperaioris accepil, exuto socero, lum
deniom furere ccBpil , el conleronere oronia. Diocles
(sic) eniro anle imperiuro vocabaiur : cum rempubli-
uiibus consiliis et lalibus sociis everierel, cum

pro sceleribus suis nibil non mereretur, lamdiu u-
men suroma feliciuie regnavit, quamdiu manus suas
juslorum sanguine non iiiquinaret. Quam vero cau-
saro persequendi babuerii , exponaro.
X.
Gum agerel in partibiis Orieuiis , ut erat pro li-
morescruuior rerum futurarum, iroroolabat pecu-
des, el iii jecoribus earum veniura qiuerebat. Tum
quidam minislrorum scienles Doroinum , cum adsis-
lerenl immolanii , imposuerunl frontibus suis iro-
roorule signuro. Quo faclo , fugatis daemonibus , sa-
cra turl>au suiit. Trepidabaularuspices, nec soliias
in extis nous videbanl; el quasi non Uussenl, sse«
pius imroolabanl. Verum identidem macutae hoslias
nibii oslendebani, donec magisler ille aruspicum

VARIORUM NOTiE.

Eievatus e$i. Heuroannus
scripsisse elahi$ e$u

Delrectaret. lu bic ros. codex ; alibi detraciaret.

in Utteri$ ad $e dati$ audi$ut. Audissel Dioclelia-
nusexliiterisGalerii.CKLL. — Iino Galerius audissel,
sive vidissei. Bon.

Quou$qMe Ca^$arf Arobiebal eiiim Galerius vocari
ei essc Impenitor ei Augustus , id esi priiiium ha-
bere locuin; Cawtr enim uo» eral, uisi secundo

lOCA.

Vt ex Marte h jfrocreatum. ImiUlus Dioclelianum,
^ni se Jovium; ei alieruro Maxiroianum, qui Hercu-
liom , quasi a diis progeniioribus , appellaveniiil. De
Galerio Epil. Victoris, cap. 57 : 1$ m$olenter affir^
BHire au$u$ e$t , matrem more Olympiadi$ , Alexandri

exislimat Laciantium B rent Dei templum. Balux

Sdenu$ Donnnum. lu Lacunlius, lib. vn Div. inst.*
cap. 20 : JuiUeabuntur ergo ifui Deum ecierunt ; sci-
licei Cliristiani. — Sct^iiiei Dominum, Lib. iii , cap.
29 : Qui Deum sciunt; ui lih. vii Iiist., c. 20 : Qut
Dominum $cierunt , id esl , Fidele$. BoN.

Immortaie $ignum, LacUnlius Div. Inslilnt. lih* iv
cap. 27, qiios $ignum immortale munierit tanquam
inexpugnabUi$ muru$, etc. Ubi miraculum fiigatonim
d%inoniiin signo Crucis iisdem fere verbis refertur &
Lacianlio. De bujus sigiii potentia S. Cyrilliis Jero*
solymiianns episcopus Gateches. 15 : Trophceum Je$u
$alutare^ Cmx... curat morbo$t d(emone$ fugat, ctc.
Eadein Caleches. 15. Ctcm a Deo $H Hcbc gratia Si-
gnum fideitumt et timor dcemonum ; ei Catechos. 4.

Magni ereatrici$, eompre$$am dracone, $emel conce- ^ Crucem,., tupalam ad frontm ob$ignato, ut dmionee
W$$Me, CcLL. ^ rgaium Rianum inluPnUM . Ir^muli nrocul aufuainni.

fuae, Cell

Romutam. Uxc erai Galerii maler, a qua RomuliO'
murn oppiduin fuit appellalum.

Poitea enim quam. Sic c.ip, 5 : Poetea vero quam.
Lib. IV Insl., c. 15. Po$tea vera animadverea $unt,
quam. Bu.m.

Exuto eocero. Id esi , postqiiam Diocietianu^ pur-
piira exota se Iniperio ahdicnvit , et Calerius Impe-
mior fnctiis esl. Eadem est loquendi ralio apiid nos
Gallos ; dicirons enim viilgo : Cet homme $est di-
yomUi pour $on (0$. Sic el infra cap. 10. Vel polius
exmto $ocerOt id est , postquam Galeriiis Diocletiannm
coegii imperio cedere, ut infra c. 18. initio, quod
esl rociiiis.

Sic. Hanc paniculam supplevimus cum Cupcro ,
slne qoa ronnca esi orailo. Iia cap. 19 infra : Huie
pnrpuram Diocletianus injeeit $uam, qua $e exuit;
Dioctee iterum faetu$ e$t.

Penequendi. Adde eos , id esl justos , quod noiuen
mnx pr.ecessil.

Quum ageret. Aroal hanc locolionem hoc sensu
L:*ci. lih. IV , cap. 27. ubi eadein res , ei lib. iv ,
cap. 25. Bun.

Pro timore. Emenda pr<F timore , id esl , pra timh-
ditate.

Quidam minislrorum^ elc... El hic qiioqne locus
apene ostendil librum islum esse LacUniii. Siinllia
eniro omiiino ipse bahei iii libro iv Inslilut. Diviu.
cap. 27 : Nam eum dU$ $ui$ immolant , $i ad$istal a/i-
^iuf eignatam frontem gerene , $acra nutto modo litant,
nec re$pon$a poteet consultue reddere vate$. Et hme
aeepe caueaprcecipua ju$titiam vereequendi nM/is iie-
§ibu$ fuit. Cum enim tfuidam mmi$trarum no$tri Mcrt-
/Uautibu$ domini$ ad$t$terenl , impoeito frontibu$ $i-
gno , deo$ Utorum fugaverunt , ne po$$ent in vi$ceribu$
ko$tiarum futura depingere. Quod cum inletligerent
etru$pices , tnsligntitibus ii$dem dannonibu$ quibns pro^
secant , eonquereutes prophanoe homine$ $acri$ inter"
etee^ egerunt Prindpee $uo$ iit fUroremf ut expugnar»

regium Signum intuente$^ tremuti procut aufugiant,
Signo autem i$to utere tum edens ac tnbens^ tum sedens
ac cubane , de tecto $urfen$ , loquene , ambulans ; et
ut $emet dicam , in omm re omnique negotio. S. Igna-
lius Marlyr : Cmci$ Signum trophamm est contra prin-
cipi$ mundi virtutem^ quod viden$ expave$cH , et aU"
dienetimet. Vide S. Augusl. Eiiarral. 4 in Psal. xxx,
el iii Psal. L. n. 1 : Quod $i forte Chri$tiani in ipso
eirco aliqua ex causa expavescant , continuo $e signant^
et stant Ulic portantes infronle^ unde abscederent ^ $i
hoc in corde portarent. Et de Civiute Dei, lib. xxii ,
n. 5. Qnin et Theodoretus ail lih. 5 Hist. Eccles.,
cnp. 5 : Cum isti vero dtemones solita $pecie apparui$'
$ent, coegit Julianum timor imponere fronti Crucis Si»
gnum. De Signo Crucis , cjusque vi el efOcacia vide
praeterea Origenem , TertiiHianiim , Basilium , Atha-
nasium de Iiicarnatione Vcrhi Dei, tom. i, pag. 75,
Gregor. Nazinnz. carm. 61, loin. ii, pag. 142, et
Ornt. 5 advcrsus Juiiunum , p. 20 > ; Afnbrosium ,
•Q Paiiliuum , aliosqiie SS. Paires.— /mposiimim fron-
libu$ $ui$ immortute signum. Vid. qtise nolavi ad
Lact. lih. IV , c. 26. Nurrius ad h:pc verba Cxcilii
p.|185. locum Lactanlii plaiie perverlit.— Ulail, aut
vi*rius sicul soniniat Duiienumnus. Miror qiianliiin
boc loco exagiteniur Acaiholici : hi enim nil non
movent uteliminenlvimhujus Lnclaiitinni tes^timonii,
aiiod muitum facil hi graliam Orthoduxoruui riiuuin
LcclesiiR catholicae. Istud eiiim iminorUle signum
ad Cbristum solum referl Buneroannos. Sed legal
ii)se locum ; legat allente et videbil non laiiium a
Chrisio per impositum fronlibus Gbrislianorum si-

gium fngatos esse daemoiies; verum edam ministros
iocleliani , qni fortasse cum sacriflciis assisterent ,
lunc ab iis fugabanlur daemones , sialim atque im«
ponebanl ipsi frontibus siiis immortale sigiiuni , id «
est , sigiiuin Crucis , sicuti eo tempore usiis erat in
velcri Ecclesia. Vide quae aiinotavimus ad boc caput
de MorL Persecut. ei ad capnt27, libri iv Divin. in-
slil.

211

FIRMI LAGTANTU

212

Tagis , seu suspicione, seu visu , aii idcirco non re* A minus superstiiiosum querelis muliebribus ad tnllen-

spondere sacrnf^ quod rebus divinis profani fiomines
interessent. Tdnc ira Riroris sacrificare iibn eos lan-
tum , qui sactis ministrabaBt, sed univeFsos qui erant
in palatio jussit, ct in eos, si detrectassent , verbe-
ribus animadverli; datisque ad praeposiios litteris,
etiam mililes cogi ad nelbnda sacriftcia praecepit , ut
qui non parmssent, miiilia solverenlur. Ifattenus
fnroi* ejus et fra processit, nec ainpKus quidquam
<*onlra legem ant' religlonein Dei fecH, ^inde fnler-
jecto aliquanto lenipore , in Bilhyniam venft liiema-
tnm; eodemque (um Maximianus quoquc GaBsar in-
fkimmalus scefere advenit, ut ad persequendos clirfs-
tianos tnsttgarei sehenii vanum , qui jam principtum
fecerai. Gujus Puroris lianc causam fuisse cognovi.
XI.

Erat mater ejus deorum moniium culirix , mAli^r
admodum supersiiiiosa. Qiiae cum psset^ dsp.ibu^ sa-

bebat. Chri&liank abalipeiii^ ; eft ilia cuiu Geotib|is
epulanle, jejtinifs hi et ornttonibns Insisie^aiii. Hfnc
concepit odiuip adYe.i[sqs. eo^\ aic ^\\^f^ §uq{ii i^q^

dos lioinines ineftavit. Brgo habito inter se per to-
tani hyeiiiem consilio, cuin iiemo admittereuir, et
omnes desnromostatu relpubiicae iractari arbiiraren-
tor, diu senex furoii' ejiis repugnavit, ostendens qiiam
periiiciosum esset inquielan' orbem terrse , ftindi
sanguinem multorum; HK)s Uiienter mori solere, saiis
esse sl palatinos lai^tum ac miHtes ab ea relfgione
prohfberet. Nee lanien defleciere potuit pneefpitis
Iioininis insaniain. Phicuitergo aiiiicorum senteniiam
experlri. Nain erat hujus maiiti-jB, cum bonum quid
facere decrevisset, siiie consilto faciebat, ut ipse
laiidaretur. Gum autera malnm, quoniain id repre-
hendeiidum sciebat , in consilium multos advocabai,
ut alibrntn culp» adscriberelur qufifquid ipse deli-
B querat. Adinissi ergo judices pauci, et pauci mili-

ifi^X^y Mt dignitate antecedebant, interrogabaniur.
Quidam proprjo a(|versus GhrislianAs (\dio, ipimiciis
deorutn et hosies reiigionum pul)llcaf4^iy^ toil^udos
essecensueriMl; etquiaiiter iejitiebaiit , imellecla
hoininis voluntate, vel timentes, vel ^ratificari volen-
tes, in eaiiidein sentenliam congrueruiH- Necsicqiii-

Trt^M. XllH esi Tatjes^ ctU, HU: TlnisciiJi crut, el,
omnium .^rii^pjcum priiims . Vidc Ai-uohiuiii, llb. ii
advcrsus j^eiilas, Tafjk pnrro ^ut u] iiouil^ii nrM 41-
(^nilali*^ ejus , qui iiru^craL Aruf^picuui diMrptiJi;!-^ ;kul,
ut uH BaluKiusnusidf, ^iucuir or;*lori<nuurt; locpiilur,
i\im T;i;;es Tlius^Mis luiL olJiii JiingiMB ArusjioK i't

mJigi&UJF Arnspicum, de <\\\f% praelir Acfiobium vjde C cum ederet, aut coetuirel?
Cicerojiem, lih. ir de Divrnat, vcl eiiain, ut pmat "••-.... i... .„f..i

IVeujiiannus , vox Ta§h ex Margitjc irauslsULi fuiL iii
texium.

Profani tiotmneft. Chrisliimi , qui n GetUi|jbu5 pro-
phajii , jrjipii, H irreligio^i vorab^ntur,

Ira (uiQrh ^ncrificari^ non eoA tftntum jwssf^

0|HiiJi» 1114' cod^cis lerib : qmm 0|i enu.s3iM iuKJiii-
ljU:t ttUTit fr) riJilis , t ti;iiii(|iit: pri^cjs codnMliiis, m*-
sdo. Qjiifi rnirii chjrius ]i;i€clocufi*^nr, elumitT UuC'
femiA fnrm cjus ei irn proc^sU, tri nllia eiliLi:^ ^:xu\\,
if « /imr/« ; &tiil uisi, se^juor* NiMiriiiiuis ii^ luanjSne
infi^nuri suaj etliUouJs (ialj*U, irti fui&ri. Si^l irn fii-
rorU Ifiihet ims. quriM diras ira furtfrt^ pktm : hic
a^»Utl PhHiluui atatiii ptemtt ^ Ct n\m\ Liviiini animi
ptinm. 11 porro diciuiui^, ut uoii itLiinutetur tciilos.

S( dtiriclasiiicni, Elcumaniu recle moiiel |ej^eiidum

Pra^oiilQs. Ili ruiiriint miliiarcs Prcefecii» fiui eranl

mulam supra vocavit.

I^ulier admodum $uperstitiosa. Quw cwn ess^t, e(c.
Lociis cotilainiDnlui^, aul confususV An legen(tiim in-
ve.rsione vftrl)'»ruin : Qucccum euet mu^ier supersiiliosa,
aiit cuin Toliio, qi^ce cum estet lyicomedia! , vel ciiui
Colunibo sic inielligeiidum : Quc^ cum esset , id esl.

Vicariissuisepulisexhibebat* Almelov. et G:ill. ^orie
epuias, tlic aliquod inendum subesse suspicor. Noji -
niilii volunl vicanos epulis exhibebat ; vicunos, id e>l,
inquiuni, ejiisdeiu lOciliahitalores. Alii, vicarios suis
epulis exhibcbat. Kt quideinproba esselle^iio; legitur
enim apud Jusiinum ix. 2. iVoit pairimomis diiet
ScythaSt svd vix alimentis exhibeat, Exhibere^ e^ialere,
yicanis, iil e>l, niinislris aulicis, vel doiuesiicis.
" Ad toUendos. Scilicel e medio, seu occiiiendos. Ila
vulgala nosira Joaii. cap. xix , v. 15 : Tolle, lolle^
crucifige eum. Sic apiid Justinum bislor. li|). xj^xviu,
tollenaos, pro occidendos,

Homines. M<. Iribrl omincs : se4 mendose.

Senex. l>ioeleliaiius.

Ejus. Scilicei Galerii Maximiani.

(/rbem ierr(B. )J e.^l impeiium Ro(n^iiqm; ut supra
moiiiii.

Palatinos. Id csl, Palatii proceres.,.

pn^i iilbNito^, et injiieii pra^rrfifiL roh^irii perinfl^t ac |> Prtecipitis hominis. Galerii. De (|U0 jam,initiocapi
trihiuii, iil observai Jlenricus Vi^l^^sinsaJ Aiiiniiiimnu tls 6 s»upra,

Mnr':elliiiiini. L;*ct;jiUius cap. i^. pr.i'p<jsiiub iMifU-
nosuue ciiiiin simut cuiLiinemorja, Kx curum nimiero
fiiai S. l)<ir*uheiis illpfCuiusejjcojuium enanatEliJseb.
lih. vtn l^^tci* fbM., c. 1.

Militcs ii^tjK tie. Ali iis haur persecuuunem exnr-
lani pr:i'ier Laelaol(nrTiatliifMaiKu*.ebiusItb.tiii, c» t,
jlcnur tnin ulicriiis prftce&sisscr

Uactmu^. &b. halmt m Unus i sed uienilose.

Int^yjcao tmiiorc* Ms. , intfrdicto ; ijkeudw^c^

ttithjitmm. i\^. iit-ikimUim; connple.

Mfixifitianm Ctt^tar. ^ciljtuu Ga^erius.

htfltimnmiuit sci^ltrc mtvcnit* Ita C»ccio 5 Ac*.iis. iu
Vern*«i h^ infitmtnutnu tct'i^€ ac f^rofe in fonm
ventL SicUicl;«jit. bb. lu lusUtut, ca^^i l i tnfiammati
amtwe imtenttm: H c.if*. i7, Jmptu* Hfx infiam'
malus,

Senem vanum, Diocletianum Intelligit.

Mater ejus. Scilicei Galerii MaximLani, quam Ro-

iJiciiur qiiod prasceps erat, id est incon-
siderate agens ac temere,

A'ftm. Iii ins. iVo/i ; scd male.

Aliorum culpce adscriberelur, Sic de piocleliano
Euiropiiis liabul lib. ix Hibt., cap. IG : Moraius cul-
Itde fuil, qui severitalem suam aliena invidia vellet
explere,

Praprip a49^<ii» ChriMtiano^ odip, In WS. est pro-
prium oditnv, |ii<»^d«)«e. Lacumiius lib. v Dlvin. Iq-
ftlitul. ca|r. 11, de hac ipsa persecutioue loqiiens : Alii
m propria adveiisus justos QtUo. Laciaotio)uf(M, idjBui
661 ac ChriMinno^

Qui alifer, Ms. habet qualiter; male.

Timenhet^. LacfamiuB ibidem lib. v, oao. II : Aiii
prcB nimia timidttate plu^ onn sunt, quam jubeban'
tUr.

Gratificarivolentes, Idem ibiJ. : NonnulH ut placerent^
et hoc officio viam sibi adaltiora munirent.

d)5 LIBGR DE HORT. rERSECUT. 3U

defnflexasestlmperaior, iitaccommodarelassensum: A rilur. Ipsi vero in specujis ( in nllo enim cousiiiuia

Ecclesia ex palalio videbalur) diu inter se courcf tn-

sed deos poilss!mumconf:u1ero statuit,misitquearus-
piccm ad ApoHinein Milesium. Respondit ille ut
diTinae religionis inimicus. Traducius est itaque a
proposito. Et quoniam nec amicis, uoc Capsari, uec
Apnllini poterat reliictari, hanc moderationem tcnere
countus est, ut eam rem sine sanguine transigi jube-
ret • cum Cxsar vivos cremari vellet , qui sacrificio
repognassent.

Xlf.
Inqairitur peragendsD rel dies aptus, etfelix; ac
poiissimum Terminatia deYigunttir, quis sunt ad sep-
timnm kalendas Martias, ul quasi terminus impone-
retur haic religioni.

Hle dies primus lethl, primusque malorom
Causa foity

qaac et ipsJs, et orbi terranim ncciifenint. Qui dies

cnm Hluxissei , agentibus Consulatnm senibus aiti-

bobus octaviim ei spptlmuin , reponte adhuc dubia

Ince ad Ecclesiam Pmefecius cum ducibus , et Tribu-

nis et raiionalibns venit ; et revolsis foribus , simu-

bcram Dei quaeritur. Scrlpturae repertaiincenduniur,

datnromnibus pr.neda. Rnpitur, trepfdatur, discur-

banl, utrum ignem polius supponi oporiercl. V»gt
sentcntia Diocletianus , cavens ne inagno iiiccndio
facto , pars aliqua civitalis arderet. Nam multx ac
magn% domus ab oinni parte cingebant. Voniebant
igitur Pretoriani acie strucla, cum securibns el allis
ferramentis ; et immissi undiqiie , fanuin illud editis-
simum paucis horis solo adaequarunt.

xm.

Posiridie proposiium est edictum, quo cavebatur
ul Religionis illius homines carereot omni honore ac
dignitate, tormeniis subjecti essent, ex quocumque
ordine aut gradu venirent, adversus eos omnis actio
B caleret; ipsi non de injuria, npn de a^ullerii^, nofi
de rebus ablaiis agere possent , libertatem deniqua
ac vocem non h.iberent. Quod edicium quidam , etst
non recie, magno tamen animo diripult et conscidllp
cum irridens diceret , victorias Gotboruni et Sarma-
tarum propositas. Sialimque prodi|Clus, uon modp
extortus , sed etiam legitime cocius , ^qm admirapi)i
patientia postremo exustus est.

VARIORUM NOTifi.

Imverator. Dinc)e|ianus.

Milesium. Vide supra lib. iv cap. 13 et £i^&eb. I. n
Hist. Constantini cap. 1.

Cmar, Galerius.

Termnalia, Dies feslus Qrat Romanis ob dciim Jer-
miniim, DeTermino deo vide Laciont, lib. i Insutut.
cap. W. Florum hist. lib. i, cap. 7. Ciceron. lib. vi,
Episl. ad Altic. initio.

DeljpaUur. Ms., Deleguntur; male.

Ad ieplimum knlendas Marlins, IJ esl, 25 die Fe-
broarii an. Christi 303. Vide Tiileinontium, loin. 4.
Histor. Imperaterum ariic. 10. ei cjuscieiu Hi.>tor.
Ecclesiastic. toin.v,nrtic. 8, etNot. 7, pjg. 598, col.
II 9 nec non Balnzii Noinm.

Ct quasi terminui imponerelur huk religioni, Quis,
inquit Bauldrius, cum auctore terminum imponere^ pro
fnem imponere, usurpavit? Sed iterum in hac plirasi
agnoscitur Laclanliiis; ita enim invcnio in lil>. iv
Inst., c. 19 : £l ideo Sibylla impositurum essemorti
tertnhnm dixit posl tridtd somnum, Pari modo simplici
ususesi Apuiei., lib.iv Metam. : EtiUeqmdemdignum
9inuUbus sms vitee tetminum posuit, £utropiiis 1. iv,
c. II, n. 6 : BeUoque terminum posuit, El Lact. iterum
lib. VII, cap. 2, dixil : (Jtinjuslum hoc s(eculttm..,ter'
munumsumat, pro/iit^ sumat Sie lerminam habere
lib, vii, e. S et e. 10. Ovm.

Eccleiiam, Nicmttedia sciKcet : sic vulgo Chri*
stiani aeden rebu» sachs destinatain vocabant. ^Ad
Ecclesiam. &Aem ckri)4tani eonventus, lemplum
rbristianimi in iirbe Nicomeilto. Alque ita non tantum
Scrtptoreschristifitii iUoriiin temporum, sed ipsi etiara
de Christianis prttlani hoe vocabulo atnntur.Zosiiiius,
lib. V, cap. %lk. ^jiSpaTWtyM fkiyx Tn iyndaima wxi<4f
ifft€«>6raC'- w 7de/»&lLiLAg£iA toetifX^TQ frwra.

Cell.

PrwfectuM* Sifi legoee cngtmiir. I» ms. est pro(es*
sau, nullo seasu; coin iUa eiiim voce nihil est, quod
conveniai. BuneiDSiiniis vero legTi profeelus.

SimulacrmH Hei qsusritur. A paganis, fni patabafil
templa non fiosss sine stmuiacns esse. Latft., lib. iiy
eap. 2 , SiMULACRDic Dei non illud est,

Scripiurai repenm iwinduntuf. Inde optam est tra-
disarum vDCshuluiu iis, qiii poenaruiii meiti saorss
Scripturas jodieibiis iinperiaiibas tradideraut.

Ipsi. Diocletianus et Galerius.

Oportere^. A4<ie > q^am dirui , IM mm^ eisf ior
(iat.

Fanttm UliLd edifmmum. U\ ins. cst iiit«<?r« , <iund
nullum seiisuni prn?i,uu Cum dociiss. Tolliii , Paiilo
Bauldri , aiii»(|ne, pro imnen^ siihsiiiuo Faimm^\\^%nX
|ot litterarum traflu^i h;i!^ct. Pamm de leiMpli», :^eit
C majori i^cclesia tlicium obscrvai In Noliii paulus Kaul-
dri sua; tJiiionig , ijuem vid« i»ria.

Adveritu cos atnms aciio ctdereL [Ui con^lantcr ms6«
non vaterH. Hic caUret recie laijnedlcltur a Lacian-
tlo; iiou ut i|ui<1»in voluut, cx voclbos grjBcU hll-
iias facii , ul tophia , pro sijpiefttla, lih. ni, cap* Iti,
anastusis^ pro \£surrect{0, lib. vm cap, 25 » miilkAUS,
lib. II, cap. 10, eic.

Quod edictum quidam diripuii tt conscidi^, Qiiis ille
fiierit, non constat. Ex siientio Laclantii, qui luin
JNicoinedi» erai , salis daior iiiLt'ili|^ere , igiiOLuui
fuisse uoiiien homiiiis, quia bniiJ duhicde plclic vrM.
Perperarn alii dicnnt, uomiualuiu ful^sc S. J(i;iu(>cin
marlyrlo aflfecluin aie seprmio mnnsfs Scjiiciubris ,
alii S. Gcorgiuin martyrem passuiu i5 Aprilis^ cuuj
ex L:iclanUoet Eusebio certo coiligatur, viruni huiic
staiim produclum , slaliui morii tradilum Tuiss^ ,
adeoque expirasse exeunle Februario. Ex BiiLuzio*

Diripuit. Sic legeoduni , non dertptti(.
J) Propositas. Sic viri docti tnalunt, ()uam prasposilaSf
quoil esi in ms.

ExtQrtuf- Quo vcrbo utiiur infr., e* S7.

Legitime ceOuh Scilicet leoto igne, qoaii csrBoa
assari soleni; primo cocius, inde eiusttis. ExCv*
PKRO. — Alii veilent , ieniiHime coctus , ul inCra ,
cap. H , daiis legibus , ut post tormenia dammti lenti%
ianibu^ uferentur. Legitime cocius , id est , aot^^intlicf*
Modns Ci>queiidi Christiaoos vivos expUcaUtf inOra ^
cap. ii. Demde incensns faces^ et epctincta admmbantuf
mguUs membri^.,. Quod posiremo accidebat cum pef
multum 4iem deeoaiu otmii cute , vis ignis ad inUma pe-
uetrasset, l,egiiime auteni coctum (Uxii • quia cocim
erat secumluuf ifiges <pt^ Augusii tukraiii, sieui»
lib- V, In&tiiui., c« li , iil». vi, cap. 9, eadeoi cationa
illa vox usurpstur. ^ Palusjo ei ToififiRpo^

€i»m adnurabiU patientiay ctc. I>e eo Euseb. » Kb. vin,
Hfstor. Ecd^., «iip. 19 : LatiHarti ae tran<juftUtatem
animi usque ad ultimnm spiritum eonservavit.

XIV.

FIRMI LAGTANTU ii6

X tamen auclor apparuit. Tuoc Qesar medio hyeaiis

Sed Gaesar non contenius est edicti legibus. Aliter
Diocleiianum aggredi parat. Nam ut illum ad propo-
situm crudelissimae persecutionis impelleret, occul-
lis ininisiris palatio subjecit incendium. Et cum pars
quxdam conflagrasset, Giirisiiani arguehantur, velut
hostes piiblici , et cum ingenti invidia simiil cum
palatio Giiristianorum nomen ardebat : illos« consilio
cum ennuchis habiio , de extinguendis Principibus
cogiiasse, duos Imperatores domi suae pene vivos esse
combustos. Diocletiaous vero, qui semper se volebat
videri astutum et intelligentem , nihil potuit suspi-
cari : sed ira inflammatus, excarnificare omiies suos
protiuus coepit. Sedebai ipse, atqiie innocenies igoe
torrebai. Item judices universi, omnes deniqne, qui

profectione parau prorupit , eodem die cootestans
fugere se , ne vivus arderet.
XV.
Fiireliat crgo Imperator jam non in domesticos
tantum, sed in omnes, et primam omiiium filiam Va-
leriam, conjugemque Priscain sacrificio pollui coegit.
Poteiitissimi (|uoiidam eunuchi necali, per quos pala-
tium et ipsc anie consiabat. Gomprehensi Presbyleri
ac miiiistri» et sine ulia probatione ac confessione
damnati, cum omnibus suis deducebantur. Omuis
sexus et aeiatis bomines ad extistionem rapti : nec
singuli, quoniam tanta erat muititudo, sed gregaiim
circumdato igni amburebantur; domesiici, alligatis
ad collum molaribus, mari mergebaiitur. Nec minus

erant in palatio inagistri , daia poiestaie, lorqueban- B iu caeterum populum persccutio violenter incubuit.

tur. Erant certantes , quis prior aliquid inveniret.
Nihil usquam reperiebatur ; quippe cum familiam
Gsesaris nemo torqueret. Aderat ipse , el instabat ,
nec paiiebatur iram inconsiderali seiiis deflngrare.
Sed quindecim diebus Inierjeciis , aliud rursum in-
cendium molitus est. Id celerius animadversum , nec

Nam judices per omnia lempla dispersi, universos ad
sacrificia cogebant. Pleni carceres erant. Tormento-
rum genera inaudita excogitabantur ; et ne cui teme-
re jus diceretur, arae in secretariis ac pro tribunalt
positae, ul liligHtores prius sacrificarent, aique ita
causas suas dicereot; sic ergo adjudices, laiiqoam ad

VARIORUM NOTiE.

* Casar. Galerios : nondiim Augoslus erat.

Est. Heuman. voculam istam delendam puiat.

Incendium. Gojos eiiam meminit Eosebius, lib. viii,
Hist. Eccles., cap. 6.

Chriitiani arguebantur^ veltU hoiU$ pubUd, etc.
Gcntiles in odium Ghrlstianorum illis falsa arfingebant
crimina, et omnes eis impuiabant, qiise orbi iiniverso
eveniebant calamitates, quod dii sui (inquiebant) a
nostris noii colerenlur. Arnob. S. Gyprianus Trac-
latu 1 , contra Demeirianum , et S. Augustinus , lib.
j, de Givii. Dei acriter hac de re Elhnicos reprehen-
diiiit : illos consiile , si lubet.

Jnvidia. Iii ins. Vidia; male , per errorem.

Christianorum. fleuman. ex Tertiill. Apolog., cap. v,
legii Chrittianum nomeut non male.

Illos con$itio, Ms., Hlo con$ilio; mendose.

Combu$to$. Videiur deesse verbum ferebalur^ vel
dicebatur. Almelov.

Jra inpammatu$, Apud Laclanlium, lib. vii, Divin.
Insiitul. , cap. 17 : Inflamiiatos ira veniet cum exet'
citu magno.

Exearnificare onme$ $uo$. Aulicos, seu domesticos.
Ms., Excarnificari^ quod sequens verbom ^pif noo
paiitur.

Cmffit. Iia restitui ex ms. Editl, praseepit.

Sedebat ip$e. Diocleiianiis.

Judicei univer$i , etc. Apud Diocleiianum erant
doinestici maximo numero christiani. Ex iis non so-
lom magistri palatii ; $ed et judicu umverri torqueban»
tur ipsi , daia aliis eos judicandl pote$tate ; quippe si
eain babebant Jiidices , nulln eos dari potestatem ju-
dicandi necessitas erat. Non video, qua de causa inu-
talum sit cospit in pneeepit^ torquebantur, in torque^
bant . quod alium omnino sensuiii exhibet; cum fami*
liam CiB$ari$ Galcrii nemo torqueret. Huc spectare vi-
dentur qu£ scribit Lactamius, Div. Iiisiitut., lib. v,
c^p. i4 : Miniitro$ furori$ alieni , $ateUit€$ impiee jui^
thnis nece$$ita$ fecit. Non enim honor iUe aut provec^
fto dignitatis ftut... Qw$ volununum numeru$ capiet tam
infimta , tam varia genera crudelitati$ f accepta enim
POTESTATB , pro $ui$ moribu$ qui$que s(Fvttf , etc.

Erant certantee , etc. Pro certabant , vel certaba^
tur^ etc. Gallice : On cherchait d tenvi. JHci non poleet
quanta , et quam gravia tormentorum genera excogila"
terunt huju$modi judices. Jtaque in excogiUMdi$ pte/io-

rum generibue nihil aUud , quam vietoriam cogitant.
Sciunt enim certamen e$$e iUud et pugnam. Lactant»,
lib. V, Div. Insiii., cap. 11.

Cce$ari$. Galerii.

Aderat ip$e. Galerius Maximianus.

Jram incon$ideraU $eni$ deflagrare. Id est, deferve-
Q scere, imminui , decrescere. Apud Livium, lib. xl,
defiagrare ira$ ve$tra$.

Jd celeriue. lia editio AJboensis et Ueumann.; reli-
quse habent $ed.

Jmperator. Diocletianus.

FiUam Valeriam, conjugemque Pri$cam $acrificio
poUui coegit. Erant forte Ghristianae. Valeria nupta
erat Galerio Maximiano Gaesari jam ab. an. 292. Vide
Euseb. ilist. Eccles. lib. viii, cap. 1.

Quondam^ Ms. Cda, Scripiura mendosa.

Eunucld. Inter quos erat Petrus. Vide Euseb. Hist.
Eccles., lib. vui, cap. 6.

Palatium et ip$e ante con$tabat. Quidam legunt Per
auo$ Palatium et ipu ante confiabat : alii per quo$ pa^
latium rexi$$e ante con$tabat. Sed lectio nis. magis
arridet.

Mini$tri. Diacoiii.

Sine ulUi probaUone ac confe$$ione. In ms. est ae
confe$rione^ mendose : lego accott/eMtotie; id est, Gal-
j) lice, $an$ aucune preuve de timoine, et $an$ itre eon»
vaincu$ d*aucun crime par leur propre aveu.

Sed gregatim drcumdato igni amburebantmr. Sic le-
go $ed , prd et , quod ortum videtiir in ms. pro ut.
Circumdttre et ambire idem est : quid sibi vult cum
circumdato andnebantur^ qiiod est in edilis? Lege otn-
burebantur : quod verbo Laciantius non uoo in loco
uiiiur, etpraecipoelib. VII, Div.lnsiit,, cap. 17 : Pro^
cidet igni$ de ore eju$, atque amborbt iUum; et cap.
21, per$tringentur igm^ atque amborbhtor.

Ne cui temere, etc. Teuiere, incogiuntla, Gallice,
par migarde^ $an$ y pen$er. Ne forte alicojos Ghris
liani causam judices imprudenter aodirent, ac dijo
dicarent. Qua de re vide Acu Grisp. apud Mabillon.
Analect. toin. 3.

Jn $ecretarii$. In Guriis judicialibus. SecrHena
enim rueront proprie loca in qoibus judices de cao-
sis civilibus , vel criminalibus cognoscebant , sede«
bantqiie. Bauldri. — DeSecretariis videGod. lib. iiu
titul. 21, 1. 3

«17

LIOER DE MORT. PER3ECUT.

tlS

deos adirelur. Eiiam litteraa id Maximianum atqoe A cum incidisses in Flaccinum praefeclum , non pusil*

lum bomicidam, deindein HieroclemexVicarioPne-
sidem, qui aulor et consitiarius ad faciendam perse-
cullonem fuii, postremo inPriscillianumsuccessorem
ejusy documentum omnibus invictae fortitudinis prae-
buisti. Nofies enim tormentis cruciatibusque variis
subjectus, novies adversarium gloriosa confessione
vicisii. Noyem praeliis zabulum cum satelliiibus suia
debellasii : novem victoriis seculum cum suis terro«
ribus triumptiasti.

Qiiam jocundum illud spectaculum Deo fuit» cum
victorein te cerneret, non caiididos equos, autimma-
nes etepbantos, sed ipsos potissimum iriumpbaiores
currui tuo subjuganiem ? Hic est verus triumpbus»
cuni dominatores domiiiantur. Vicii eiiim lua virtute
ac subjugaU sunt; quaiidoquidem nefanda jussione
contempla, omues apparatus ac terriculas tyraiinic»
potesiatis fide stabili et robore aniini profligasti. Ni-
bil adverstts te verbera, nihii ungulx, nibil ignis.

CoDsuntium commeaverant, ut eadem ilacerent. £o-
rum sententia in tantis rebus expectata non erat. Et
qoidem senex Maximianus libens parait per Italiamy
bomo uon adeo demens. Naro Constantius, ne dis-
seotire a majnrum prsceptis vidcretur, conventicula,
id est, parieies, qui restitui poteranl, dirui passus
est : vcrum auiem Dei templum, quod est in homini-
bui, iucolume scrvavit.

XVI.
Vexabatur ergo universa lerra, et praBler Gallias,
9b Oriente usque ad occasum tros acerbissimas bes-
li» ssviebant.

NoQ mihi si lingu» ceutum sint oraque cenlnm,
Ferrea vox, omaes scelemm comprendere formas,
Onmia poenanun percurrere nomioa possim,

quas judices per provincias justis alque innocentibus
Iniukruiit. Verum quid opus est illa narrarc, prseci-
pne libi, Donate carissime, qui prxier cseteros tem-
pestausm turl)idx persecutionis expertus es? Nam

VARIORUM NOTiU.

Eiiam. Sic ms.; at ediil habcDt tCjam, quod roi-
nus bene putai Ueumann.

Espectata non eraL Id est, non expectabalur. In
ms. legilur spectata,

Senex Maximianus. Scilicet Maximianus Herculius.

Non adeo element. De asperiiate et sxviiia Maxi-
miani llerculii vide Eutropium iibris ix et x.

Contiantha. Prn^erat Galliis et Magii» Britanni».

Diitenfhe. Ms. hat>ei detentire.

Majorum. Id est, Augustorum , qui Cxsaribus su-
peritires erani.

Faruttet.., dirui pattut ett. Ilaqiie Ecclesias in non-
nollls GatUarum locis dirui passus esl. nullo jussit
edicfo. Sioqiie Eusebius Lactaiitio iion coniradicil ,
ut existimavil Oiluzius. Vide Not. ejiisdem.

Verum autffm Dei templum. Id esi, liominem chris-
tiaiiam. Vide Lnctaniium, Div. Insiiiut. lib. v, cap. 8,
ei lib. VI, cap. 25 : Secum denique habeat Deum tem*
per m corde $uo contecratum , quoniam ipu ett Dei

TEMPLCTlf.

Unioerta terra. Id est, Romanum Imperium.

Tret acerbittimcB betti(B tiBmebant. Ita apud Laciaii*
liaai Div., Inslilut. lib. vi, cap. 6, Dominalionet acer-
te; et lib. vii, cap. 9, acerbi centut. IsUe autem tret
aeer&itMmw bettiw eranl Diocletianiis, Maximianus,
Herculias, et Galerius Maximianus. Gonstantium
enlrn Galfiis imperantem non ponit in numero pcr-
aeciitonim. Lactanliiis lib. v , c^: Nec immerito a
Prophetit besti£ nominantwr. . . Atpernanlur itaque cor-
pora beltuarum, quibuttunt ip» s.cviores. Nam... qum
Hyrcama tam immanety tam tanguinariat unquam bbs-
TiAS ainit?.. llla ett vera bestia, eujut una juttione
funditur ater ubique cruor^ etc. Vide supra Nol. ad
eapiit 9.

yon. Virgil. vi, iEneid., v. 025.

Potmm. Sic restitui ex ms. Golberllno, et sic lego
earo Virgilio, et quidem elc^anter pro pottenty quod
feruoi omues Laciautii editiones : exempli gratia, hic
«t sit^ aliter tenttat^ pro hie n ettet, aliter tenliret,

Quas. M». quoB, male; iieque enim refcrri potest
ad nomina, L^endum profecio quat^ referendo ad t6
peenarum.

Uonaie. Donatus ille est Lactantii nostri amicus,
illaslris Cbrtsti confessor, qui sub tribus Judicibus
■ovie^ tnrius, de diabolo triumphans e carcere iiber
dimissus est.

Fiaceinum pr<cfeclum Scilicct Bitliynise.

Hieroclem, Bitli^iiiae Praesidein.

Auctor et con^liariut ad faciendam perteculionem»

Pertecntionem facere, phrasis fiiit illorum temporum.
Lacianiius lib. v Div. Insiit., cap. ii. Atiut eamdem
materiam mordaciut tcriput^ qui erat lum e numero
judicium, et qui auctor in primit FACiENOiE persecu-

TIONIS FCIT.

Priuiltianum. Bithyniae praesidem ex menologio
Grrccor. ad diem 12 Junii.

Zabulum. Id esl, diabolum. Nihil vulgatius in anti-
quis lihris inss. quaiii vox zabuli, vel zaboli, pro dm-
boti ; zabolici, pro diabotici. Ita passim apud SS. Pa«
tres. Vide Not. 2 ad iiovam Operum S. Paulini No-
lani J. B. te Brun edilionem, Paris. an. 1685.

Secutum cum tuitterroribut triumphatti. Triumphare
cum quarto casii etiam Lactaniiana dictio esl ; lib. iv
Iiistit. : Mortem eum tuit terroribut triumpharet; lib*
VI, cap. 23: ^tc terram triumphabit; Epitorii., c. 46 :
triumphabit captivot ; ibid. , c. 51 : Cum videant deot
tuot per Crucem ab hominibut triumphari ; tandem,
cap. 66 : Triumphato tceculo.

Quam jocuudum iUud tpectaculum Deo fuit, Gy-
prianus, ep. 9 : quale iUud fuil tpectaculum Domino !

Elephantot. Nain et elepbaiitos ad ciirruiii jiinxe-
runt antiqui, ut paiet ex Lampridio in Viia Anlonini
Heliogabali, et ex aliis locis. Auctor est Flaviu*^ Vo<«
piscus in triuinpho, quem Aurelianus egit de Zeno-
bia et Tetrico, elephautos viginti praeces^isse. Vide
Bulen<(erum in librode Triumphis, cap. 21.

Subjugantem. . . tubjugati tum. H»c verba quae
erudiiissimo Nic. Heinsio displicent, nihiloiniiiiis
Lacianiiana sunt; sic enim Div. Iiisiit. lib. vii ait :
Faltut igilur Arittipput, qui hominem voluptati^ hoe
ett malo, tanqunm peeudem sobjugavit.

Cum dominaloret dominatur. Hic dominari est pas-
siva signifirniione, ut apud Giceronem in iibro i Ofd-
ciorum : domut antiqua, heu quam ditpare dominare
domino !

Nefanda juuione. Sic Lact:uitius Div. Instit. lib. iv,
cap. 15 : Verbo ac jussione faciebat et lib. v, cap. 13 :
Pion tyrannicat jussiones; et ejusdein, cap. 11 : lUa
ett vera betiia, cujut una jussione funditur ater ubique
eruor. Et paulo post, quot minittrot furorit alteni, quot
tateUitet impio! jussionis neeettitat aut inoenit, aut fe*
eit. Juttionit vox, juxia Gaugium, praeceptionein no-
tat maxime Principis.

Terriculat. Id esi, terrores. Livius lib. xxxiv,
cap. ii: NuHitminit^ nulUt terriculit te motot. De
hac voce adi Nonium. Golumb.

Nihil ungutcB. Vngulas, geniis quoddam fcrrea for-
cipis, inier lormcnu oiim adhibitae. Formam vid«

FIRMI LACTANTn

niWl ferruni, nibil varia tormentoram genera value- A mum veliebatur. Sic sestate iransacla, per circuilum

runl* Adimere libi ftdfifn ac dftvotionem milla vis pe*
luii. litie est «aae 4ificipuliim fiei : koe «i miiiiMi
Glirisii, quem niiiluf iiostift eipugnei, nuIlMS lupus
de caslris ciBitistJAiiM rapial, oMliiis itiqueus indnoai,
nullus doloff viucai, miIIus omclalua aittifat. Deiil-
que post illaa n&vem gioffiosissinios pugnas, quilMis a
te zabulus viBtns esi, non csi ausos ulteriM con*
gredi tecum, qtiem tot prsiiis experius est nou posse
siiperari. £t own iibi parala essct vieiriB corooa, do-
siii amplius provocare, ne jam sumores. Quam iicei
non acceperis in praesenii, tamen inlegra tibi pro vir-
tutibus luis et meriiis in regno Domiiii rsservatur.
Sed redeamus ad ordinem rerum.
XVH.

rlpa Istricse Nteomediam venli, moilio jam gravi
insiirgcnie. On<>cmnqne se prem! vid^ret, prolaius
est lainen, uf cireum, qoem fecerat, dedfcaret anno
posi vieeiinulia repleto; deinde iia languore opprcs-
sus, m per omnes deos pro viia ejus rogaretur, do-
nec idibos Decembribus luctns repente in palatiOy
moesiitia et lacrym»), judicum trepidatio, et silen-
tium. Tota civitate jam non modo monuum, sed eiiam
sepultum dicebant, cum repente mane postridic per-
vagari fama quod viveret, domesticorum ac judicum
viilius alacritaie muiari. Non defuernnt qui suspica-
rentur celari mortem ejus , donec Caesar veniret, ne
quid forte a miliiibus novaretur. Quae suspicio lan-
tum valuii, ui nemo croderei eum vivere, nisi kalen-

lloc igitur scelere perpetrato, Diociciiani curo jam B dis Marttis prodiissct, vix agnoscendus, quippo qiii

felicius ab eo recessisset, perrexit suiiin l^omain,
ut illic vicennalinm diem ceicbraret, qui erat fulurus
ad XII iialendas Decembres. Qulbus soleunibus cele-
braiis, cum libertatem popult Bomani ferre noii po-
terat, impatiens, ot xgei^ animi, prorupit ex urbe ini-
pendentibus iialendis Jaiiuariis, quibus illi nomis
consi^atui^ ^p(e^^ai(iir. Tfcfleciin 4ie# tolerare non
potuii, ui Roma piHius i|uam Ravenn» pvocoderei
Goasol. Sed profccius byeme, saevienie fri^ore at-
que imbribus verberatus, morbum levem, at p^rpa-^
tuum ir^KJt ; vesaiosquo por ouine itar, hactica pturi-

anno fere tpto segritudine tabuisset. Ct ille idibus
Decembribiis sopilus anlmam receperat, nec tamcn
ioiam. Demens enim iactus est, ila ui certis boris
iiisaniret, ceriis rcsipisceret.

XVIII. 1
Nee multis post diebus Gaesar advenit, non ui
patri gralular#tur, aed ut eiiM cogortt imporio ce-
dere. Jam conflixerat nuper (eum) Maximiano sene,
eumque terruerat injecto armorum clvilium nieiu.
A{[gre$sus est ergq Oiocletiaiium, primum molliier
ei amice, jam senem esae dicens, jAm minus vali-

VARIORUM NOTiE.

apud ^allooiiim» libr d^ (^rucii^Ubiis martyrum, c. 8, C
atqiie a|ios qui do marlyribus egeruni.

Hoc esl, tmlHem ChristL |la ms. Mox prxcessit, Uoe
e$t este dMpul^m Dei ; jii^ pro, esl^ maUeip es$e ; vel
repeti, hoe e*i eese,

NuUus Iqqueus in4'iciU. Gadem cs^ lociitio apud
Laciauliiim piv. Iqsii^. iiii. vf, cap. ^4, po^ ine4iuQi,
tu eosdem laoueus iMOfCANTUR,

Domim, Sic in ms. Dni ; quandQ vi^ruai ibi non)oi|
Dei scribiiiir, Di sic le^jiiur. fi^len taoieM c<fiu j^A-
heni Dei couira Odcm uis.

DiocUtiani, Sic ms. ^iii vero babcnt Diocfe^
lianus,

VincemuUiut^, Uagqosu^nplu qui^quennqHat ie^ttn-
nalia^ vicenRoli^ celebrabnnl |iiipera|on*s.

Cttiit libertaipn populi Ronumi (^''^ ^^^^ pol^rat, Hic
cKm est pro ^uoim/t^; ideoque uon regit su|)juiicii-*
vuin. Lihertatem : iii ms., li^ertate; male*

Morbum lenem, at perpet^um t^axii. Cuiu viris 4^c-
tis criticis pro^ o^, qiiod est in mss* lego at iraxit, -^
esi pro conlraxit, Verbuiq siinplex pro coiripasi^o ; u| ^
solet Lact^ntiug.

Percircuitum ripip Islricne. |n i^$., ripae Slrigce.
Muliiviri dncii menduni 6uspicau(ur in vocabulo
Strigce quc^d ^s^ in m^. Leguai Istricce, id cst, jiixla
ripam Istrue provinci;e, qtiam peiere deliebal Dio-
cletianiis, cuin reiicia Raveuua Nicoiiiediain iret* Ad
quid enim lonj{iu^ j^r e^rperet v^rsus (>auul)ium,
cum brevius essei et tacilius, id esi, juxt^ ripam )$*t
trix, et DalmaiLe ipsius Dipcletiahi patriae : deimVB
per Illyriuiu ubi er.iut vi c niiliiares, per quas ^y-
^aiiiiuiu adirei, ^p cleinile Mi9oiue()Uni pr^iiternavi-
garet? Dicit verq pe^ cirfuiftft^, qqi.i qt peierei ripn^
fsiriac, circuire ^iiebat jiixti^ ^arien^ heptcoiiioii^-
lem siiius Ailriatici. Qui plura dcsJL|V|rat, legai UeiH
rici DoiNelli disscriaiiqucm de ' Itipa Sirlga ad cal-
cetn biijiis voluiiiiuis.

Quocumque se premi viderel. Benc, pcr metathe-
Sim pro gudque cum se premi viaeret, idein, satis Deo

feceiifnus^ lib. iv Divin. Instit., cap. 47-

Oppressus, Supple, eii, quod Lactantius saepe sub-
0udit.

Ac. Ms. babet ad, mendose.

Mulari, Meui|)ann. legf vult mutati,,

Donec Cwsar. Galerius Afaximiaou^ venifet,

Toto. Ms. babct toia, uiendpse.

Sopitus. In c^itis prxmissuiu est morle, gnod deest
in ms. alii inaluut morti^ aUcri tnor^o ; sed ttoi porans.
(jaiii ul recle adiioiavit ductissimys Gra9viM&, 9opiii
dicuntiir, qui deliquio aniini corporis qiioquc scf^uiii
ad leinpus nnutiunt, ut pro moriius |sce^|. Liv.
Ub. I : fopulum Tanaami aUoquUur, jnkil ^p amkno
esse : sopitum fuisse negem ^ubii^ ictu ; [errum k^ud
olte in corpus descendisse^ }(m ad se redis$e. Qui iocui
fere Lactaniii gemiuiis osi. Animam recfperat , idsni
cst ac ad s^ rediii, Quj somiiq sopiuntur. aui vul-
ucre, aut morbo, eYJgilani. e| ^^1 so roaeMol; ^
niorie sopiuuiury somiium ferreum illum danninnit
ev qiio iiunquam excitantur iu bis lerrif^. Qiubvius»

^nsaniret. Ifiyus ins^ui^ tosiis esi GUi$oi^ius iib* vuf,
lii>t. Eccl. c^p. t^

Cwsar. G^Ierii^i Mafim^inus.

Non ut patri gr^tulareiur, Diocleiisni orai (lliiui
adopiivus; aique etiam gener. cap. 9. Diocletiaiii
enim liliam Galerim Yqierigm dMxertH Galerhis.
ToufA^.

Coger^. im^erjia ced^ II3, uk e( iafra , imfienMm
eredere,

QonfiixeriU {cum) Hax^inmQ <fie, l|speuMosciliceS«
^v^ deesi^ iu ms. ^d L^u(iuio i>4#pi6or scripiiisse»
^c inde sensus Gi oUrior.

' Aggressus esl ergo Diocletianum, jam senem f«i#, ete»
Hic incipii dia^giis in^r Piocif^ianum ei Muximia-
num Qikhriu^, i^ spi;eruia mgoute M deppneft-
dum imperiunL, alierq rcpiignaol^. Quod vable aoi-
madvertenduiu esl. Ilacieiius enim e^isiimovifttus
spontaueaiu fiiisso Diocletiani abdicaiiouem, ct loRfco
lecnpore meditaiam : quod certe evidentissime colli-

LIBKR l)E MOBT. PERSECUT.

tfom, el adrainislrandae reipublicie iiihabilem, dehtre A^ui «Irrt adjnmento : inter dnos facile posse conoor-

illnm rei]ule$cere p^l bbqr^- ^iipul et «sF^plHm
Nervae proferebal^ qui imperiuin Trs^lM^q iradidi^t*
llle vero aieb^l, ef tii4ef^f)» esse, &i posi (Antaiy^ «u-
blimis fasiigii claritatem in liumilis viue leiicj)/^^^
decidisset, el minus tulum, quod in ^am longo |mpe-
rio multorum sibi odia quaesissei. Nervain verQ upo
aiino imperanlem, cum pondus et curam lantariim
rerum vel wtaie, vel insolenila, ferre non quiret,
abjecisse gubernaculum reipublic», alque ad priva-
tain Tilam rediisse, in qii^ cnnspnuerai. \enim si
nonien ImperdloriB cuperet adiptfci, imiiediakettli)
Ditiii esse, quominus omnes Augusii nuncuparenxur.
At ille, qui orbem touun Jaro app uiTafterat, cum sibi

^im servM-i^ Inior qmm pm$ nuUo mAdo» Si
i^e ^aOer^» noluUM, ^ ftily QftniuJliumin* «e Rfn^
plius ipiiior «I e^tr4irou9 emf. Jam fluxi^se aoiiu«
q.Mind<iiCHn, in JUIyrioun, ird «sfc. nd rlf^ DanuiM|
i9l(lE:atm» pum gi^iibns W\imi lucj.areiur« cuia
^iii iptra \nmM et oiiiAiMm f^r^^ ddkalA ifip^

Ui6 ajiHiiUSi leo^x hefwdua, m im^UW'
mm'\ senis UMeras«c^fiperv»U s^b^ti» qMflBfiuiaqiM
Iqeuiuft (uissel, e^ didicer'^ ^ugdri t^ «o ^«effitiim,
lacrymikbiindua:

DioGLET. Fiat, inquir, si hoc pkieet. Supererai ut,
communi consilio omniiira Cma^es legerenlYHr.

aut nibil ju-acier nftfneo, ^u( i)on ^u||um Y^el^at

accedere, resjiqndii Oebere i^JH^ aispf^sUjQqpf^ in B ^^''^'*'''S' Q"*** ^P"^ ®^^ consilio, cum sii neccsse

perpetuum Qonservari, M^ duQ sinf iq r^nu^jlJB «R^- *"'^ ^"^^"^ ^'^^^''^ quidquid nos fecerimus?

jores, qujsjgjpinwferiwitl^q^llinlemijqoininores, D. Iia ^hne. Nam illorinn filio^ iiuncupar| n^-

;VABK)liPI( NOTiG.

gebatur ex veiusiis auctoribus, qui vulgatas (anfum
Dist<»rias scribebant, arcana rerum uoii ntiveraiit. At
Lacuintiiis, qui Nicomediam a Diocfeitaiio fiieral ac-
ciiu^« qiii freqtieiis cral, in t^sjaiio. meUus loiani banc
hisioriam scirc QnUul, quain iUi qui poslea aiiiuHim
ad scribendani Inslorias appuleruni. Baluz.

Simul et ex^plum Nerpm proferelai, lIc. M vero
esi Umije fal-iissimum ; ocque enim Trajauus a Nerva
adoptaius iniperavii, nisi eo dQuiorluo. Obscrvaiiddin
est .nuiem, id non a Laclantio tanquain auctore, i^ed
apud I^cianrmin u Maximiaiio refi^pi iii reni suani.
Bocquippeexemplo volcb:il abuii :\pu<l Diocleliaiiuin, p
bnmtnem illiueratum ct bisioria3 rudem, sed etiain ^
tom in aiigusliis posiiiiin, ut e.Mm a^ ^b(Jic<'(n((um Iiih
perium iiidocerel. Toinard.

Aiebat , et indecens e$se. (leslilui ^f ex ms. fli luil-
lus dubilo, (tuiii Lacinnliiis sic scripserit. A'ioqiii
scripsissft sibi , ut iiifra, non ei, ul iii eiJilis, aiebat
Dioeletiamis.

Decidissel, In ms. decidissc,

QucBSissel- ln U)S«, pa?s/ii^, id cf^l, aequisivisset ^
Tel ex eo cerluin, quod neino iiild uUro niuliuriim odia
coociiiel» secf inviius i>cinp«r susiiueal. Ilem quoisie'
runt, pro acquisieiunl supra iiujus( e libri iiiilio, ef
iefra, ctif. $), posi, n>edium, cibos lubore quwsUos*^
pro acqutsiios. |n Lactaniii more esl qumendi vcr-
bum iu acquirendi significaiione adiiiiiere, simple.x
procomposiio iib. i Div. lusLiiut. ca^i. 20, ei Epiioiii.,
cap. 30 : ri<^f^ cunk tna^nas opes ex nrle mcrelricift
QC^ivisssT ; lib. ii, cap. 12 : Per ejus divinum aique
unicum nomen sibi misericor(^<m qu^rit; lib. iv,
eap. 1 : Morlm sibi perpetuam cum diis et cum bonis D
corporalibus QUi£SiEuu.\T ; lib. v, cap. 1 , .iiiie flnem,
loquens »|e ^. (^ypiiaiio, Hlngnam sibi qloriamex ariis
OratoritB professione qU/^siebat; lib. vi. c;ip. 12 :
Perdanme rem famHiqrem vkeo aui majorum labore
QU£SiTAii? lib. VII, cap. 11 : Virlutis iuie nomen indc-
lebile QUiCSiERUMT ; Ibid. c.ip. 14 : ^uis meriiis non
inmortalitatem sibi^ sed mortem peccatis ac tibidinibus
Qu^siercnt; ibid. c. 15 ; male QUiESiTOn, pro male
acquidium; ct Epilom. cap. 27.

Nervam imperantem... abjecisse. ^x omniuai criull-
tonim coosensu sic reposulmus, cum essei in ms.
codice el editis Servu imperante... abjecis%e guberna-
eulum Reipublicce^ meudose, ui cuivis prucedenlia
et seqiieniia legeiili pate)>jl.

Quiret. Yide iijfri^^J«»l. ad cnpiiis 37 initinm.

At iUe. C^B^iar Galerius, scilicei.

Orbem totum iam spe ima^erat. Omtics fere viri
docli non aliter l^enduin esse censcnl; quidam m-
htaveral. In ms. esl, ipse invenerat.

Cum sibij etc. Ita ms. non inde^ ut in editis.

Aut non muUum. Nfegationem', (iUfle ' iftec^st in ms.
addidi, ui oninino neces^ariam, eanrqiTe sensn<; ftostif -
iat. Vide idcm lib. i Divln. Institut. c.ip. 8^. Alv^l^.

Disposilionem. Pormam Constiiuendie , .«^eii regen-

JJ& ReipublicqE^. Recepla lunc erai ea vox. /Tpnd
>act.iniium, dispositionrs B^i, lib. tt Instit. cap. 6,
et lib. VII cap. 2 : In disponbndo vitcestfttu, formanr
disque maribus, |ib. iti, cap. 7* Yide J.ic. Gotbofre-
dum ad liiuluin Coillcis Tb^odos. 0e proximi$.

Majores. Id est, duo Augusli Imper.tlores.

Duo minores. Id esl, duo Cie^res*, qui crant Au-
gustis iiiiiiorcs.

Cedere nolulsset. Ms., Crederenoluissenl.

Se sibi , elc. Gal. ^fnxfftiianiis minorerat Augtistfs
(Oiocletiano ei Maximiano HercuHo) iiipoie taiiiiim
Caesar; atquceratextremiis Ca^saruin, qtiia Conslan-
tio inrerior. Id vero jampr)()eni fercbat molestissiuie;
nam fugato Narseo Persarum Regfe (cap. 9), truci vultn
dc voce terribiU exclamnbat : Quousque Viesnr? Toi-

IIARO.

hm fluxisse annos quindecim. Laclantius Div. In-
slitiit. lib. III, enp. 17, ex mente adversariot-uiii ,
nuUum diem, nullum denique temporis punctum ef-
FLUERE nobis sine voluptate patiamur. Joan. Columb.
m Aboensi editione.

In lllyricum, id est. Sic ms. fii omnibns fereeditis
est vel ad ripani. \n plerisqiie impressis est vef, pro
i^est.ln ///f/rfctim, lege cum m lUyricum^ juxta
docliores quosque crilicos.

Hetegatus. Ms., retigatus.

Luctanlur. Ita ms. Omnes ferme editi , tuciarct.

Scnt^x languidiis. Oiocleiianus.

Et. Legilur in iiis.; deest in editis omnibus.

Mnximianisenis. Herculil.

Locutus fuisset. Id est, scribentis auacumque sibi
Caleiius locutus fuisset.

Fint et. Quoniam quod rejiquum est hnjns capitis
subobscurum es( et perplexum propter ib(|neniiuiii
person:irum mutalionem , ciiin Tboma Sparkio , bi'
Bialogi fbrninm cuncta digessimus , prgeHiis Dioclc-
(inni et Galcrii litleris nominiim initiaiibus, ut que
HUeruier dixerttfacHius innotescat.

Suoereral. Pro superesset; ut erat, pro esset, apiid
f^iccronem pro lege Manilra.

Quid opus est. H*c suni verba GalerU Wnxi-
miaiii.

Jta plane. Nam, clc. Loquilur Diocletianus. Fn-
miliaris Lactantio pbfasis : lib. i Div. tustilui. c. (1 :
Ita plane. Nam cumidem neque virginibus^ neque muri-
tatis unquam pepercisset; et lib. ii, cnp. 2 : Ita plane *.

i2S PIEUa LACTANTn 3i4

cesse est. Erat aotem Maximiano (flnus) Maxeniius , A G. Ita liei, ut ego non possim facere qo» ▼elim.

Eo8 igitur oportet nuncupari » qui sint in mea po-

liujiis ipsius Maximiani gener, homo perniciosae ac
malu; mentis, adeo superbus et contumax, ut neque
patrem, neque socerum solitus sit adorare. El
idcirco utrique invisos fuit, Constaniio quoque fllius
erat Gonstaminus , sanctissimus adolescens, et illo
fastigio dignissimos, qui insigni et decoro habitu
corporis, et industria militari , et probis moribus ,
et coinitate singiilari, a militibus amaretur, a pri-
vaiis et optaretur. Eratque tunc praesens, jam pri-
dem a Diocleiiano factus tribunus ordinis primi.

D. Quid ergo fiet?

G. Ille, inqiiit, dignus non est. Qui enim me pri-
vaius contempsit; quid faciet, com imperiom acce-
perit?

D. Hlc» Tcro et amabilis esl , et ita imperatoros »
ot paire soo melior et clementior jodicetor.

tesiate, qui timeant, qui nibil faciant, niai meo
jusso.

D. Qoos ergo Taciemos?
G. Severum, inqoii.

D. Illumne saltatorem, temolentom, ebriosoro» coi
nox pro die, et dies pro nocte?

G. Dignos, inqoit, qooniam militibus fldeliler
prsbuit, et eum misi ad Maximianom , ot ab eo in-
doator.

D. Esto. Alterom qoem dabis?

G. Honc, iDqolt , osiendens Daiam adolescentem

qoemdam aemibarbarom , qoem recens josserat

Maximiannni Tocari de soo nomine. Jam et ipsi^

B Diocleiianos nomen ex parte motaverat ominis causa

YARIOKUM mTM.

iiuemadmodum vulgui exUthnat mortuorum anhnai eirca
tumulo$ et corporum suorum reliquias oberrare. El lib.
VI, cap. 24 : Licel planb. Nam, elc.

FiUus. Abest a ms. et iiullum est spatium va-
cuum.

Maxentius. Homo ferus, inquil Aurelius Yicior, et
inhumanuSf nuUi caruSt ne patri, aut socero quidem
Galerio.

Ipsius. Ita ms. At editio Nourrisii habet ipse.

MaUe. BIk repetitur in ros. pererrorcm.

Adorare, \d est, incUnare, incurvare ^e profunde ,
ut de Davide ante Jonatban logitur i Reg., cap. xx,
v. 41, et II Reg., cap. ^4, v. 21, etc. Eodcm sensu ^
etiam s«pe sumitiir .ipud inedii asvi scriptores. Ita ^
de Diocleliniio dicit Eutropius, lib. ix, cap. 16 : Re-
giof consuetudinis formam tnvfxtf , adorarique s$ jusnt^
cum ante eum cuncti salutarentur.

Constantio, At in mn,,ConstanUus.

SancUssimus adolescens. De eodem Constanlino
Lnrtaiitiiis in libri vii Div. Inslit. Epilogo cap. 26 :
8ANCTISSIIIE Imperator sanctissimus adotescens, Pnga-
noruin elogium, id est, inte^errtmtis ; ita Gicero Plii-
lip. 13. Ocuivianum G.mrem dixit : sanctissimum
adolescentem, Vide ci Velleium, lib. ii, cap. 53.

Decoro. In ms., Decore. Menduin esl.

A privatis et optaretur. Ita ms. Noia bic [obiter pri-
vaiiim a militeciisiingui.

Eratque tunc prmsens. Subiniiio dociis meam opi-
nionem , anne Aiioiiymi Valesiani verbn hunc ad-
iniiiant sencum : Galerium \deo potius Severum fecisse
Qesarem, quod esset ignoinlis moribus et ebrtosus ,
quum Cotntaniinus ^usmodi vitia non nosceret^ sed
longe ab its esset , tanquam sanctissimus adolescens et D
probis moribus. Subjicinm ipsa anonymi verba :
(Gnlerius) annos imperavit xix. Severus Ctesar ignobi-
lis et moribus et natalibus, ebrius^ et ob hoc (ebrieu-
tem maxliiie) Gaierio amicus. Hunc ergo et Maximi'
num Galerius Ccesares fecit^ Constantino nihil tate
noscente; ol mox sertuitur de Galerio apiid Anoiiy-
muin : Galerius sie ebriosus fuit^ ut juberet temulentus^
eic. Id enini nemu rneile negabit, nosse, noscere^ pe-
ritum esse, non raro de vitiis dici ; atque binc prin-
ceps Nurrii argumentum non ininus incertum, quam
ipse Anonymus aiicior. Buneman.

Diocletiano. Et sic haliet iiianuscriptiis, non De^
eiano : exiendatur membrana, ms. qiiA hic consiricta
esi, et legjiiur.

Quid ergo jiet. Loqnilur Diocletiaiius.

flle. Scilicet Maxeniius.

Inquit. Gnleriiis.

Digntis non esi. De Maxentio dicitiir.

Ilic. GonsUutinua. Verba sqnt Diocletiaai ad Ga-

leriiim.

Ita fiet. Yerba Galerii.

Inquit. Galerius.

Ittumne. Loquitur Diocletianiis.

Temulentum. Ms., rumtt/enlicm ; mendose.

Inquit. Galerius.

MUitibus fideliter prabuU. Nimirum stipcndia , an-
nonam miliurem , qiinm prabendam vocant aiicto-
res varii. Goperus. PrwbuU , melius umen osei
prasfuit.

Maximianum. Herculium^ scilicet.

Ut ab eo induatur. Purpura, qua Gxsares insignie-
bantur.

Esto. Loquitnr Diocletianus.

Inquit. Galerius.

Daiam. Sive Dnzam , filiiim sororis Galerii , ob
hoc ipsum Galerimn Maxhnianum dictum in ndop-
tione.

Jusserat MajMnianum vocari de suo nonune. Eilo-
zius V. C. in notis agnoscit, hic et fere seroper alibi
legi in veteri codice Maaamianum. Unde su.^picio
mihi inesi, Dazam a Gal. Maximiano de pteno ipsios
nomine vocatum fuisse Maximiahum , non Maximh'
Riim. Eteiiim in duabus Thermamm Diocletiant
inscripiioiiibus apud Grutenim, p. clxxxvih , 2 et 7
post GonsUntium et Mnximianuni Aiigg. ac Seve^
rum Gass. recensetur Maoamianus Ceesar^ qui alias
esse nequit a Daza. Adde npud Graecos scrijptores
eumdem promiscue appellari Maximianum. Ezisli-
mnverim lUque, qiioniam jam dno erant Maximianl

iHerculius et GaUrius) apud vulgum obtinnisse, ut
iscriminis ergo, Daza non Maxirmanus^ sed Maxi*
minus diccretur. Toinaeo.

Diocletianns nomen ex parte mutaverat ominis eausa^
etc. Toiiinrdus legendum renset nomen ex fratre mu*
tuaveral^ ominis causa. An enim (iiiquit) quispinm di-
cendus esi alicujus noinen ex parte mutare. qui ali-
quod integriiro illi adjicit , qunlc esi istud Maximiani
impositum Galerio per Diocletianum ? Mutuaverat a
Lacuntio hic usurpatum, pro mttlitanis fuerat. Sle
eiiim apiid Priscianum lib. viii , de verbo Meto ei
Metor, Muiuo et Mutuor ; et apud Noniuin cap. 17,
n. 48. Ut vero correctionis isiius ratio intelUgatur,
scieiidum est , Maximianum Ilerciilium fuisse a Dlo-
cletiano frairem .tppetUium , imperii neinpe conaor-
lio. ToiMARD. — Ex parte mutaverat. Hoc eat, Gale-
rium jussernt vetus praenomen abjicere , et posthtc
noininari Maximianum Gaterium. Ila non cx toto ,
sed ex parte nomen ejus inuiaverat. Si liaec inter*
preutio in mentero Toinnrdo venisset , noii tantum
frustra Inborasset , ul probnret legendiim rsse , no-
men e» (ratre mutuaverat. HBUiiiNmjs.— Ofnimt co»*

«5
quia

LIBER DE MORT. PGRSECtJT. m

Maximianos Adeni summa religione prse- A Maximianus ipse purpuram sumpserat ; et ibi colum-

na fuerai erecta cum Jovis signo. £o pergitur. Gon-
cio militum convocaiur. Inquit senex curo lacrymis ,
alioquilur milites : se invalidum esse , requiem post
labores petere, imperium validioribus tradere , alios
Gaesares subrogare. Summa omnium expectatio quid
afferret. Tunc repente pronuiitiat Severum et Maxi-
roinum Gaesarcs. Obsiupefiunt omnes iu tribunali.
Constautinus astabat susum : baDsiiare inier se, iium
Consiantini immuiaturo nomen esset , cum In con-
spectu omniumMaximianus manum retrorsum exien-
dens , proiraxit a tergo Daiam , GonsUniino repulso,
etexutum vestem privaiam, coustituit in medium.
Mirart omnes qui esset , unde esset. Nemo tamen re-
clamare ausus est , cunctis insperalae novitate rei

D. Qais est hic, quem mibi offers T

G. Meos , inquit , affinis.

D. Ai ille gemebundus : Non idoneos homiDes
mibi das , quibus tmcb Reipublics commitli possit.

G. Probavi eos , inquit.

D. Tu videris , qoi regimen imperii soscepiunia
es. Ego satis laboravi, et provldi quemadmodum ,
Die im|«eranle , Respublica staret incoiumis. Si quid
accesserit adversi , mea culpa non erit.
XIX.

€um haec essent constituta, procedit kalendis Maiis.
Constantinum omiies intuebaiitur. Nulla erat dubi-
latio. Milites qui aderant , et priores militum electi ,

et ftcdii ex legionibas , in hunc onom inleiili gaude- '^ turbatis. Hiiic purpuram Diocletianus injecit suam «

bantfOplabant, et vota faciebant. Erat lociisaltus
exm ciYiialem ad millla fere tria , in cujus summo

qua se exuit , ei Diocles iterum factus est. Tum de-
scenditur ; et rbeda per civiutem veteranus Rex fo-

VARIORUM NOTi£.

M. Ms. Bomhui, mendose. Gum virls doctis Gupero ,
ToinardOy aliis<|ue scribo ominis. Dicit auiem ominis
€tm$a^ quia (inmiii) sperabat eura sibi tam lidiim fu-
tamm ac erat Maxiinianus , ciijus nomen altert da-
liat« Hereulios.

IfcRmuuiM. Ita ms. Is erat senex Maximianos
Bereulios.

Qmi tu kk^ quem mihi offers ? Verba sont Diocle-
tiani.

InquU, Scilicet Galerios.

Affimt. Quia Galerii sororis filius erat,

JIU gemehuuius. Diocletiaiius.

primores militum^ sicut fnrimores civitalum^ infra cap.
21. At utnique leciio bona. Vide not. GupertelGlos-
sarium Gatigii.

Exira civiiaum. Prope Nicomediam.

In cujus sunnno Maxmianus, etc. Galerius scilicet
Armentarius, — Maximianus ipse, Nurr. p. 258 et p.
279 cum iiounullis expouit de Max. Herculio : sed
rectius videliir sunii de Max, Galerio : nam de eo
hoc capite scrmo tnfra , et ita prunomeii ipse requi-
rit , quod eodem iiiodo de Galerio Maximiano, c. 18.

BUN.

Coiido mililum convocatur, Inquil tenex. Locus «

Nonidoneos. Ms. babet id^oi, cum caUmi duclu G ut puunt, meiidosiis. At ms. legit tn^ttii mh^. Uul*

me lineola super de

Proban eos. Loquitur Galerius.

Tu mderis. Formula improbantiom. Haec ei cxtera
aaque ad eapiiis flnem, verlia soiii Diocleiiani. —
7« «ufms..... non erii. Loquitur Diocletianus , cujus
Terbis Laetantius boc colloquium concludit. In boc
Tero coUoquio doctiss. Nurr. lanuis diflicult^ies esse

Eit, ut slne roagna ^animi contentione , el singu-
ibusque dialogi hujus verbis pouderatis , nemo
agnoscere possit « quae a Diocletiauo aut Gale-
rio dicta sint; aique ob bas tantas difflcuiiaies in-
terpretes cerlas litteras colloqneiitiuni verbis diver-
6w addidisse didt : debuisse vero ipsuin Scriptorem
ejosmodi noias praeflgere. Deinde interpretes , si res
Um dilficilis fuisset , forsan in assiguandis persoiiis
bic lapsi essent : sed quum prditer unum Rauldrium
omnes verba Diocletiani et Maximiaiii Galerii recle
indicaveriut , ea ipsa convenientia lestatur de hujus

daui reponendum esse puiant in qua senex; alii cott-
voceiur^ inquiisenex. Sed vel legas inqmeius senex^
juxia editos, vel inquii senex, aut etiani concio mi/t-
ium convoceiur, inquil unex, cum laa-ymis^ etc., idem
fcre est.

Maxiininum. Scilicet Daiam. la ms. semper dicitor
Maximianus. £t Gneci et Laiini saepe uirumque coii-
fuiiUuut. Ubique reposuimus Maximinum , ne qua
difficulias lectorem remorari posset.

Constanlinus astabat. Ut proteciorum tribunus,
ac munia sua obiens ; qua enim ratione abfuisset a
tam celebri actioiie ?

Susum. Pro •icrtimt, est apud Plautum Glstel.
Act. II , sceii. 3, V. 78.

BiBsitare, In nis. stare : sed in margine eadem ma-
nu eodeinque atmmento esiiare, quod non est aliud
quam hwmtare^ quod rectum babet sensum. Editi
vero habeiit sciscitari , bono etiain sensu. Doctiss.

coUoquii perspicuitaie; iino Baluzius, Goluuibus , ^v igilur Baluziiis substituit sciscitari^ pro slore, quod
Cuperus, alii nullasnoias persoiiarumcolloquenlium-^est iii ms. et esi(ari! in m^ pro ha^tare : at

apposuerunl : quod ubi a toiiiardu , Gellario , Wal
cDio el nobis factum , iion taiitx obscuritatis causa ,
sed eorum in gratiain est factum , qui aut festinaut ,
ant hebeiis niiiiis ingenii suut, aut iu sua seiiteiiiia
Ubeater ab aliis cunfirmari volunt. Si quxdam vi-
deotur minus clara , eo accidit, quod isiud coUo-
quiuin aliis bistoricis omuibus ignotum est. Lactaii-
tios vero« ut recte Baluzius ceiisuit , qiii Nicome-
diam a Dioclellano fuerat accitus , qui frequens erat
iR Palalio, melius lianc historiam scirepotuit, quam
illi , qui postea auimum, ad scribendas historias ap-
puierMoi. Bim.

Accesserit. lu ms. Non, acciderit; quamvis Heo-
inaDOiis cutn Galeo opturei legi accideril.

Kalendis Maiis. Hiiic consut k:iieiidis Maii aiini
505. Uiucletiauuui et Maxiuiiauum ilerculiuiii purpu-
ram deposuisse.

prioret mmtum. lu pns, Quidam TeUent legi

eruditus vir Paulus Bauldri , pro susum siare , suspi*
cabaiur legeiidum esse susurrare; quod huic ioco
conveiiire potest , aeque ac sciseiiari.

Inler se. Iiilellige, quan-enles.

Maximianus. Galerius.

Exutum. Daiam : ita emendavit inter errau Balu-
ziiis , ei iu poscit raiio sjnUxeos , non exuto , ut in
ros. — Exuium veslem prtoaiam. Spark. et Baiildrius
roalunt , veste privata. bed fatua lectio ins. quod ba-
bet exii(o. Noio ad Lact. lib. iv , c. 14 : Indutus ves*
timenia sordida. Bun.

OrienUm catcandum. Gic. n. Pbilipp. c. 23 : Quum
Cassar huic... conculeandam Italiam Iradidisset, Lact*
lib. VI , cap. 18 : Dolorem mortemque calcamus. Bon.

Insperatm novitale rei : Sic fuii emeiidandum. In
manuscripto esi : inspiratw novitatem rei ; mendose.

Huic purpuram Diocletianus injecil suam. Dioclitia-
nus sua vesie purpurea Maximianum Diiiam Cttsarem

227

FIRMI LACTANTII

ras esporlaiur, in mtrian^tie diniiiitinr. Dftia vert» A erat nuvennis, el ipse deponeret : iia cum imperii

$ublai«»s niftper n jMCoribus et syUift * slftlim seultf-
riu8 , eontiniio preioetor» mOk iribunus, pOstridle
Ctesari Mcepii Orienietn oaleanduin eiemiiereRduA )
qnippe (fui neque mHitiflm» neqoe RNnpubiioftin
seket, jain non peoofuin, sed miiitum ptstori
XX.
Mnximianua^ postqnam senibus expuliflst quod
voluil et iecit , se jani solum lotius orbis dominiini
esse reb»iur. Nm» ConBianiium , quamYis prtorem
nominari essei neeesse , eofitemneb-.it , qu(»d et na^
tura milis eesei, et valiiudine corporis iinpediius.
Uuiic sperabal brevi obiturum ; ei si non obissei i
vet invitum exiierc faeile videbMur. Qiftid enim fece-
rel, si a tribus eoger^iur iinperiuni depotlere? Ila"

sunini:ini teiiereffil Uciiiiub ac Severui , el secuiiduiii
CdiSaruin nomen Naxiiniuus 61 Caiididianos, inex-
puf iiabili muro circumsepiils securam et ir^nqail-
lam degerei sei^eclutem. Hoo consilin eis ostende-
bant. Sed Deus, quem sibi fecit iafestum , €um;la
iJiius cogitaia dissolvil.

XXI.
Adeplus igitur maxiniani pousianim, ad vexandund
orbem, qiiein sibi paiefecerat, aniiimm ioleiidil. Nam
posi deviclos Persas, quorum bic rilus, bic mos est ,
ut Regibtts suis in serviiium sc addicanly ei iieges po •
pulo suo lanquam faiuilia uiaiUtir» hunc morem nef:!-^
rius hoino ia iioraanam terram voluil inducorat quem
ex iliolempore vicioii» sine pudore isiudabui. Ciquia

bebai fffse Lieiiiiuhi veieris coftlubernii amicum, g id aperle jubere non poterai, sic agebali ul ei ipse li -

el a prliiHi miiiiia liimiliarem « cujus consiliis ad
oninia regenda utebatur. Sed eum Caesarein facere
noluit , ne fllium iiominaret , vel ul posiea iii Con-
stantif io^um nuncuparet Ati|;usiUm htque frairem ;
Cuiic vei^d ipse principalum teneret , ac t)ro arbiirid
suo debacchuiuft in orbem lerne, vicennalia cele-
]^ar«tyae glAfstiiiite Gass^re tilio ^oo, qu! ttinc

YAE^IORUM NOtiE.

fcsiHt 1 nHM ^inSjfl ptttest , h^m ttliic fmia Im-
piirninrnm et Cipsarum vestes*

bioda Ue^um fadus ext, iKic esl, prlvniam egit

vilaiii ,,ill anLequauir€gLNiUums*JSCepisst.H iiii|mrium.

Patrifim. Saiaiias in Iblmallu , ciijiis nuMin Miiit e

berlaiem liominibus auforrel. In primis honoren ade-
niit. Torquebantur ab eo non decuriones modo, sed
primoresetiam civiiatumy egregiiac perfeclissinii viri,
el qitidem in causis levibus atqoe civilibHS. Si morte
digni viderenlur , cruces ^iabaht; sin minus, compe -
des paraii. Hairesramilias ingenus ae nobile^ in gy-
naeceum rapiebantur. Si quis esset verberandiis, de«

Hoc conittia eit SsiendihMt. GOM tirt!! dMtl§ lego
consilia. In ms. est contilio eis; Galerio scilicel. ei
Liciiiio, cujus consiliis adoihnia r^gendal tbnm fnisse
Galeriuin siipra vidimns. Edfti babent, corisitfa d os-
tendebant, DoctissiinnS GrseVitis le^erttftiftil este ^xis-

ftgionfi Spal.iicnsisiirbis, |^ro|>(3 caslclliim iloClissa. a liitiat, nuccdniitld ejui tendebant

SpAfaliiiiOteiii vilb craE Dlodetbni, ubl *>bii(. Sic
de ^o S. llLe^on. iii tJirornco i t)l<iciHUinu& haikd
litochl a%i}Qnh ht villtt sua SjKiUUo montur*

hroteclor. h\ i!Bt , stip;Uar KiipeiiiLorh Clislodte
inseivfefis.

Ila±imianu$. Gdleriii^.

Senltui exputiis. Dioclettkho &l Naiiihiado llercu-
lio.

. pt jffdi. Forte effecii, SJc Laciant« Mb. vi, cap. U :
Videbimus an efficiant quod velint. . ,

, A^f rebatUir. In ms. pMse ferebatur. Quidam lc-
gmii esse se rebatur : in edilis esse ferebaty legilur

, Valii^dine* Ita ins. Consnle DaMsqueiuin in ortho-
|r;\pil)icis, voce valitudo^ ^ vuUtudo,

Qbisset, Ms., Novisset; male.

A HiBus. Set^ce^ a Galerio , Severo el MaiNninO;
im. MnxiMlaiius Oalerind.

Adeptus iqitur. Galerius.

Devictos Persas. Yide sitpr.T, t. 9.

In serviiium se addieant. Hic servititnn » pHt iervi-
tute, ut .'ipud Lactantiuhi Epitom. eap S2ad tnltium,
fradel i:i SERviriui gentes unitersas; DiV. InStilut. Ifb.
li rap. I : Totos ie 'Hbidinibds XbDltimT; Rb. h iap.
M et ft : Qnid ie corpori Xi>Dl<RRXitT, in^nd habet
niors pattstiitem. De insfiluto i^ii eonslfetttdinel h^c
Persdrnrn logaldr flihsohrf^s.

^FmiUa. Id csi, fiimuiis,servi!<, oi apdd Pei-sa^. iii
nts. es( milia fanttrm, ^i deest fa.

Tetrnni. Iii ins. M.

Sica^ebat, dt ei ipse. RctrM. Id d^ebat, fkt reapse.
fig6 qirid^hi hiallein. Sica^ebnt, uf tUcite libertatetn
tiomlmbns auferret. BiJN.

Torquebantur DecurionH. Jure tiviK Roinanofrnm
no^ licelm torqnere Decufiones , ot paiei ex Epi«
^tola Cornslatltitil ad Probianm^ proconsulehi Africue.
Postea taiWoir Cnnsbmihus legem tulit, trt Decurio-

Vet. Posi normnaret, In maniiscrli^to esi vaciiilmf p ^es tor^ueri licerei in crimfne f^lsi. Baluz.

sptliiini dnarinn lilierarunfi , qirds eredMI fuisse Ht , '
ffopter ductam sursum lineohrm , nt bic expres^*
Quod si velis litteras fuisse et , fuerif effom.

Nuneuparet Augustutn Mque frntrem. \]\ sirpra e^p.
8et in legibus dfvi /ralr^s MarcCis et LneiifS Anloiilni.
Nec v0fo M ftetpeUitttH; mm dl Angnsil fllios shus
Atigustoit Iiiiperat4»reefec«faiif, tfi SeifOruB, Phiilp*
pns, Tlieodosius. CiLt.

tnne pero ipse. IpseGtfleHtfft, h^C^iiHase «rMecM
tftn«. Cbll.

Filio suo, Candidiano e conenbrntf rraio. Nulfnni
«nifrt suseepil Midm ex sun uxere Yaleria, DM^Ieti^ni
IMia , qu^ sierilis f^it , nt doeei LaciaiHlus ivif^a
eap. 50.

Jpte deponeret. ftalcrius eiiam dep6nerel impe-
ritim, oxemplo Dlocleliani ei Maxiiiiiani llcrculii.

Caudidianus. Filius Galerii, tiim iiovorini^. Cell.

Inexpujnabiti muro. lia solet Lactaiitius. Lib. fV,
c. i7 ; Tan^fuim tiiea;pif(||iia6i/fi miirtti. Bun.

Civiinium, \n ms., civitatis^ et apponitur ii , sopra
Qltiinani syllabain.

Egregii ac perfectissimi tiri. Dignitntes hoilorariae ,
4e niiibus vfde Le^. 1 coif. Theod. de bondrariis co-
iTiriflis. Laciantiii;; llb. v Div. Inslii. ca^. 14: Nemo
e!cAi^Ci0s, nisiqui bonus et innocefis fderit; nenSd etk*
RissitfOS, htsi qui operd ntisericdrditt tatgiter fecerii;
nemo PERPECTissfHrcs , nisi qui omnes gradus vhrtntis
itnplevertt. P^rrectis^imatus drgnitas , ut ait Vale^ias
.id libiuin xii An^miani Miircenini, ininor erat elariS'
shnatti; et tri clarlishifi a|)hd Prsefft^.tum urbis con-
veniebant, sic perfectlssimi apud Vicartam Pr^fec-
ftiram.

Matresfamilias nobites in Gunceceunt rapiebtmtnr.
Gyiiaccea , tit Vo3f i()sa toqfuitur, erant loca destinata
operibus Miuliebrilms, tn qnx interdftm pcRnas loco
dcji(!icbaiilnr et viri et focmin;c. Vide Valesiiannota*
tiones ^d Eus^biUin/pa^. Sii, elCvfi^imn in GIos->
sario.

f?9 LlBEft DE MOkt. t>ERSECUT. 350

fixi in slabiilo pali quatuor stubaiil, ad quos iiullus A reddereiur; quod poslremo accidebat, cum per mul-

unquam servus distendi solebat. Quid lusorium , vel
delicias ejas referam? Habebat ursos ferociae ac ma-
gniiudinis sux simillimos , quos toio imperii sui tem-
pore elegerat. Quoties delectari libueral , horum ali-
quein afferri nominatim jubebat. His homines non
plane comcdendi , sed obsorbeudi objectabantur :
quorQm artus cum dissiparenlur, ridebat suavissime;
nec unquam sine bumano cruore coenabat. Digniialem
nou habeniibus pceua ignis fuit; et haec ille primoad-
Ter^us Ctirislianos permiserat, daiis legibus, ut post
tormenla damhaii lentis ignibus urereniur. Qui cuin
deligaii fuissent, subdebatur primo pedibus lenis
flamroa tanldiu, donec cailum solorum contractum
igni ab ossibus ^evelleretur. Deinde incensoi faces ct

tum diem decocta omni cute, vis ignis ad intima vis-
cera penetrasset. Hinc rogo facto creniabantur cor-
pora jam cremata; lecta ossa, et inpulverem commi«
nula; jactabautur in flumine ac roare.

xxu.

Quse igiiur in Cliristianis cxcruciandis didiceral,
consuetudine ipsa in omnes exercebat. Nulla poena
penes euin levis : iion insulu:, non carceres, non me-
talla ; sed ignls, crux, fera;^ in illo erani quoiidiaiia
et facilia. Domeslici ct adininistratores lancca emen-
dabantur. In curia poena capitis et aniinadvmio gla-
dii adinodum paucis quasi benelicium deferebaiur,
qui ob merita veiera impetraveranl bonam mortcm.
Jam illa huic levia fuerant. Eloquentia extincta , caii«

extliictxadmovebantur singulis inembris, ita ut locus fi sidiei sublati , jurcconsulti aut relcgali, aut iiecati.
nuUus in corporc relinquerelur intactus. Etinler basc Litteras aulem inter malas artes Iiabits; et qui eas
suffundebaturfaciesaqua frigida, etoshumoreablue- noverant,pro inimicis bostibusque protriti et exe-
batur, nearcsccutibussiccitatefadcibus, ciiospiritus crati. Licentia rerum omiuumy solulis legibus, ad-

) Vi^RlORVM NOTifi.

Gffnmc€Mi^ tn ms. Gmncimm.

in $iabulo. Ita ms. non iobulo^ ut quibusdam pla-
ceret. Stabulum bic, noii equoruin, sed equuleorum ,
ejusquegeneriscatastarumaccipe^ et ubi homitie»a4
p^los fixi et prope suspeutfi slabanC. 8tc 9Utkuium
ferriterium babes apud Plautum, Pers. act. ni , scen.
5, v. 15, ex emendatione Gronovii. Golcmbvs.

Ad quoi nullui uaquam $ervui dinendi iolebal. lia
ms. nonuulli malleat legere, niii icrtui^

Luiorium. Tbeatruin, sive amphitbeatrum, ubi ludi
publici edebanlur, ut j»luriba$ ostendit Gang ius. Sat- p
viaiius, lib. vt, pag. l^, socundiie editionie fialua. ^
Acia sanct^ Seraphke virginis e« martyri»^ fiALva.

Ferocia. Ms., terocia; mendose.

Ac ma^mhutMo su« ^mitbmoi. Similii Secfrhdo
casu gauctei apad LaetmKram 1%. iv, eap. t4, /komi-
num iimilUmum; lib. ui, cap. 'ii),'iuorum simiiHmttii
lib. de Ira Dei cap. 18, hontinem 8imilbii am feeil; et
eap. 19, /k» tUus ttl i«i miiiLes redognoiok; 46 Oplf.
cap. 16, siMJLE vicih.

Ef^erat, (^r^s, dli!s corputentidfes» Imrhanlores,
ft ferociselmos.

fiominaiim. Fortasse cuiqlie urso nomen aliquoa
imposuerat Tyrannds.

Sed obiorbendi, Scilicet ursf l.^i^bere el sorbere
sangainem , et ita corpOs consumere sofent; unde
aifjuoi^ofmi BiiptTh eos recte aCcensel fiusebius Hist,
Eccfes. lib. VIII, Cnp. 7. Obsdtbere autem eliain apu j

PlatitmnTrrrc. 2,5, 50, OCcm-rit : Quct obsorbent quid- __ _ ^_ ,^, „v„,,.«« ^.,.o. ......

ipndvemtintrdpesiutos;jl Mil. 3, 1 21, quia enini jv paTatium TainrriajTurniirilaban

Aiioi erueialui ntenibra renotenhtr, ii repttretut novui
ianauii ad pcenam. Baldz. ^

Accidebat. Ms. Accedebat.

Cum per multumdiem, elc. Approbftntibuaomnibus
viris doctis, lege cum^ pro Ikiic, quod eat in ms.
totidem tracluum mimero.

Licta ossaet in pulveirem eonrtninuta. Eodem per-
tinent verba libri t Inslitul. , cap. i1 : Nemo huju$
tania beltuue immanitalem pbleH pro meriio describere^
qucB uno loco recubam , tamen per tolum orbem denii*
bui ferrm stevit f et non tanimn artus honmum disii*
patf ied et oisa ipm commiwmt , et r» einerei furit , n^
quii exstet iepullurw iocui , quasi vero id affeetunt qid
Demn conRlenlur^ ut ad eorum sepuUra veniatur. Lt-
gere oisa hic eit conferre^ coUigere, fiv^*

tn flumine ac mare. Ita ms., nec aljter legendum.
Nam olim , ut apud Nasonem ei Yarronem, scribe-;
balur mare in sexlo casu : quem cum .proposiiione
t/i, pro qiiarto positum non semel olfenoes «pud
Lactantium. Yide Goluinbi notam ad hunc locnm .
Jactabantur, ^rojaciebantur, Heumajinus tamen vuU
legi in flumen ac mare.

Nulla pcena penei eum levii. tn veteri exemplari le-*
gilur, nuUa penii eum levii. Pessimjk lecilo bouam
nobis indicavit. Baloz.

imulce. fts. Imoiai,

Carcerei. Ms. Incarcerii,

lllo...quolidiana. Ms., Ula...cotidiano.

Facilia... Id est, facile concess^. Almelov.

Domestici. Erant qui varias in scbolas divisi inira

cbiorbui. Et Vh^gilio IV Georg. et n ifineid

Objectabantur. Pro objiciebantur.

tiominei... ffuorum arius cum diisiparentur. Loc^tio
Laclantiana nfr. v fnstit. cap. 11 : Nemo hujus tantce
belluce immanitatem poiest pro merito describere^ quce..»
dentfbns ferreis... hon tantum artcs hohinCii dissipat,
sed, etc.

Ei hoec ilteprimo, etc. Sic lego cum doctissimo
viro. Id ros. legitur^ el emlii prinm adversus Chris-
lianos fermiserat dalts tegiius. An (egenduni proms^
rai? Cicero de Legib., lib. i,cap. z2.

DeUgaii. Isiiiiw quod tigati. Ms., Detegati,

CaUum iolorum. De bac pedum indurata pelle lo-
quilur Cicero, lib. v Tn^cnlanar.

Spiritus reddereiur. Lactant., lib. v, Institut., cap.
11 : Conlendunt igilur ut vincant , et exquisitoi dolores
eorporibus immitiunt^ et nihil devituni , quam ut ne
iorli morianbur, £t paulo post : IIU auiem perlmaci
slnltitia jubent curam tortii diUgenter adhiberi , ut ad

nonnunquam nuiierenturin provincias. Bun,

Adminiitralorei. In aula mtniitrantes.

In curia poena capitis et animadversio gladii. Sic
lego, approbaiite eruditissimo viro, i^uila aut levissi-
uia muiatione facla. In manuscripto eniin legilury In
ca po^na capitis et animadvenio igladii; mendose.
Editi habeni In causa capitii et animodvenio gUidii^
omisso poena.

Quau beneficium, ^^\c\^o cum.d^obus doclis viri»,
pro beneficii , quod est in manuscriplo ; nec opus est
voce ioco addita.

Bonam moriem, M esi, nou coaciam vi tormento»
rum , nec in miblico.pati^iilo Ijurpem sC^licet acigno-
miniosam : sea (acilein, et privatim , ut csi venarum
proscctio, vel venenum, saepe ad iibitiim reoruin.
Yide infra, cap. 2() ad finem. In ms., bona morie.

JamiUa htuc. Reposui /ittic, sciliceiGaleiio, pro
/lis. Yide praicedentiac/idiccral,... exercebai^... in iUo*

ExecraU. Passive, ut iiifra metiebaniur.

231 FIRMI LACTANTU m

sumptael judicibus data. Judices militares , humani- A omnia. Qune veteres adversus viclos jurc bclli ftxe-

rant, haec ille ndversus Romanos Ronianisque sub-
jectos facere ausus est ; quia parcntes ejos ccnsui
subjugati fueraiit , quem Trajanus Dacis assidue re-

tatis litterarum rudQ^ , sine assessoribus io provincias
immissi.

xxin.

At vero illud publicae calamitatis et communis luc-
lus omnium fuit , census in provincias et civitates se-
mel missus, censitoribus ubique diffusis, etomnia
exagitantibus , hostilis tumultus, et captiviuiis hor-
rendse species erant. Agri glebatim meiiebantur, vites
et arbores numerabanlur, animalia omnis generis
scribebantur, hominum capiu notabantur, in civita-
tibus tirbanx ac rustic» plebes adunatae, fora omnia
gregibus familiaruin referta ; unusquisque cum libe-
ris , cum servis aderant : tormenta ac verbera per-
sonabant, filii adversus parentes suspendebaniur,

bellantibus poen» gratia victor imposuit. Post hor,
pecuniae pro capitibus pendebantur, et merces pro
viia dabatur. Non tamen hisdem censitoribus fides
hahehatur : sed alii super alios mittebantur, tamquam
plura inventuri. £t duplicabatur semper, iliis noii
inveuientibus, sed ut libuit addeutibus, ne frustra
missl viderentur. Interea minuebantur animalia^ et
mortales obibant, et nihii minus soivebantur tributa
pro mortuis, ut nec vivere jam, nec mori saltem gra-
tis liceret. Mendici supererant soli, a quibus nihii
exigi possit, quos ab omni genere injoriae tutos mi-

fidelissimi quique servi coutra dominos vexabantur, £ seria et infelicitas fecerat. Aiqui homo iropius mi-

uxores adversus maritos. Si omnia defecernnt , ipsi
contra se torquebantur; et cum dolor vicerat, adscri-
bebantur quae non habebantur. Nulla aplatis valelndi-
nis excusatio. iEgri et debilcs deferebantur ; aesiima-
bantur aetates.slDgulorum parvulisadjiciebantur anni,
senibus detrahebantur. Luciu et moes<itia piena

sertus est illis, ut non egerent. Congregari jussit, et
exportatos naviculis in mare mergi. Adeo homiuem
misericordcm, qui providerit ne quis, illo imperantey
miser esset. ita, dum cavii, ne quis simulatione men
diciiatis censum subterfugiat, muUitudinem virorum
iniserorum conlra omne jus humanitatis occidit.

VARIORUM NOTiE.

I AmsMribus. Id est, consiliariis.

Omnittm ftti^ lu ms. Duu viri ducti suspicantur,
pro omnium, legendum esse tnttt«m.

Semel mmu$. Illi duo eruditi, pro semel, mallo,'
$mut, IJiruuique in nis. sxpe couruiidiiur.

GlebiUim. Iia in ins. Id est, de gleba ad gleb^ni.
Almblov. P

Metiebaniur. Meliebanlur, pssive ; iu quoqiie apiid ^
Arnobium, et apud Ouint. Ourtium , lib. iii. !n uis.,
miliebanlur.

Scribebanlur. Id est, annotabantur; in (abulas eo-
rum nunierus et species rererebauiur, ut iiide pro
iis vectigai solveretur. Sic scripiura non semel apud
Ciceroiiem pro veciigali suniitur.

Adunaios. Quo vocabulo utiiur etiam Lactantius
de Opificio Dei. cap. 17, sub finem.

Fora omnia. Ms., Foras omnia; inendose.

Suspendebantiir. Adde ex Hquuleo.

Fideli$$imi qmque servi contra dominos vexabantur.
Contra reguiam juris , quaj vetat servos in domino-
rum caput interrogari.

Si omnia de(ecerant. Ita ms. Quidam viri docti le-
gere volunt : st tormenta, vel tonnina defecerant. Mai-
lem : st hase omniadefecerant.

Ipsi contra se torquebantur. Id est tormentis huc
ndigebaniur, ut se ipsos accusarent, quasi et convin-
cerenl. Ainat Laciantius lales argutias. Sic divin. D
Jnslitut., lib. V, c;ip. i : Ipse adversus se gravis cen-
sor, et accusator acerrimus ; lib. 6, cap. 6 : Ei gradus
per quos ascenderunl amputant , ne quis illos contra se
ipsos possit imitari; lib- i, cap. 48, ellib. ii, cap. i,
lib. VI, cap. 8 : Ipse se (uglet.

Adscribebantur. Id est , auiiotabantur possessiones
etiam qu£ noii hiibebantur, ut eas vel caruin pretium
fisco addicereiit.

Valitudims. iia tns. Pr;Biniitendum est fitt//a9 vel
aui , quod excidit ex iiis. Heuiiian. scribit, vW vali-

Parvulis adjiciebantur anm , senibus detrakebantur,
Entibi uiriiisque rei causaiu ex UlpianodeCensibus,
Digest., lib. l, tit. 15, § obi ille : JStatem, ait, in
censendo significare necesse est : quia (fuibusdam wtas
Iribuit^ ne inbuto onerentur; veluliin Syriisa qualuor-
decm annis masculi , a duodecim foeminm usque ad
gexngesimum quintum annum tributo capitis obligan-
fttr, ^10« autem spectatur eenundi tempore. Baulpm,

— Parvulis adjiciebantur anni , ut possent torqueri ,
vel potius ut tribiitum pendcrent. Nain legibus Impe-
raiorum caulum erat » ut qui verbi causa aniios de-
ceui noii haberent , quiqiie plus quam sexaginta nali
esacnt, tribuiitm capiiis solvere non lenerentur, nii
pateiexlib. iii D. de Censibiis ; lib. iv et 6Cod.
The<»d. eodeni , ubi polest vidcri Jac. Gothofredus.

Qwe veteres. Scilicet Romani. Nullam invenio cau-
sani immutaiids hujus leclionis, qu;e est in ms. et
subsisiere potest. Lditores sequendu Baluziumsub-
stitueruiit victores.

Hasc illw. Ms.y Et ille; iiiale ab aroanuensi.

Parentes. Id est , majores, propter mutrem trans-
daiiubianam.

Daciis. La ms.cum duplici t. Erat enimduplex D.!-
cia, superior, ei iiiferior ;eiapud Pauliniim Nol. £pi-
scop. , carm. 17, ad Nicoiani. v. 449.

El ulerque Dacus. Vides supra, census in provinciai
missus. Ideoque nihil mutare volul. Utraque leciio
boiia.

Post hoc. Heumann. legit post hcec.

Hisdem. Lege iisdem.

Mortales. Hac voce pro homines ulitur Lact., I. i,
Div. Inst., Opus quod ipse ad propagandam sobolem
mortalibus tribuit ; l. vii, c. 15, nortalia sunt opera
mortalium ; ibid., c. 14, mortales quosdam ; el alibi
passim. Itein mortalitas eodem sensu, 1. iv, c. 21.

Et nihil minus. Almelov. Gul. ei edit. Abocnsis, et
nihUominus.

Quos ab omni genere injurias lutos miseria et infeli-
citas fecerat. Laci:uilius, Epitoui., c. 59, aiile iincuiy
se tutos ab injuriis facerent. Allamen vir quidaiii erii-
diius voicbai legcre, ut in iiis., injuria attatis^ sou
temporuiii, Gallice par le maiheur des temps. — kise-
ria et infelicitas. In ms., Miserias et infelicitatis ; men-
dose.

Homo impius. Ita ms. Mallein cum nonnuUis viris
dociis legere homo pius^ irunice, propter vocabulum
misericordem quod sequitur in manuscripto, non im-
misericordem.

Jta dum cavit. Quidam vellent legere cavet^ propter
subterfugiat quod sequitur in ms. vel l.gendum $u^
terfugeret. Sic ToUius, Columbus et Heumannus.

Virorum miserorum. Ila iiis. .Malleni verorum mtM-
ronim.

Contra omne jus humanitatis occidit. Ita et LacUm-

AD DONATUM CONFfiSSOREM. m

XXIV. A mane, acceptis mandaUs, proficiscerelur, vel ipse U*

luin occasione aliqua retenlaturus, vel praemissurus
litieras ut a Severo teneretur. Quae cum ille prospi-
ceret, quiescente jam imperatore, post cdsnam pro*
peravit exire, sublatisque per roansiones multas om«
nibus equis publicis, evolavit. Poslridie imperator,
cuni consulio ad medium diem usque dormisset, vo-
cari eum jubet. Dicitur ei post coenam statim pro-
fecius. Indignari ac fremere coepit. Poscebat equos
publicos, ut eum retrahi faceret* Nudatus ei
cursus publicys nunliatur. Yix lacrymas tenebat. Al
lUe incredibiliceleritaleusus, pervenii ad palrem jam
deOcientem.qui ei, militibus commendato, imperium
per manus tradidit ; atque ita in lecto suo requiem
vitse, sicut optabat, accepit. Suscepto imperio, Gon-
^ stantinus Augustus nihil egit prius, quam christia-
nos cultui ac Deo suo reddere. Haec fuit prima cjos
sanctio sanctae religionis resUtutae.

Jam propinquavit ilii judicium Dei, secutumque
tempus est, quo res ejus dilabi ac fluere coeperunt.
Nondum animum intenderat ad evertendum pellen-
dumve Gonstantium. Dum est occupatus his rebus,
quas superius exposui, et expectabat obitum ejus :
sed tam celeriter non putabat obiturum. Qui cum
graviier laborarei, miserat litteras, ut filium suum
CoDSUnUoum remitteret sibi .videndum, et quidcro
jarodudum. llle vero niliil roinus volebaU Nam et in
insidiis saepe juvenem appeUverat ; quia palam nihil
aodebal, ne contra se arma civilia, et, quod maxime
verebator, odiamililum concitaret. Sub obteniu eier-
dtiiac lusus feris iilum objecerat : sed frustra ; quo-
niam Dei manus hominem protegcbat, qui illum de
maDibus ejus liberavit in ipso cardine. Naroque sae-
pios cain jamdiu necare non posset, dedit illi sigil-
lom, inciinante jam die , praecepiique ut postridie

YARIORUM NOTiE.

Uos, Div. Inst., I. v. c. i9 : In iisne mala mem eH^
eotura jui humamlath, contra fui omne lacerantur ;
et c 22 : Nec alienum quidquam concupitcit^ ne auem
Cimtrajus kumanitalii lasdat oratio ; 1. vi, c. iO : Ergo
fro beUuis immanibus sunt habendi qui hominibus no"
cent, qui contra jus humanitatis et fas omne spoliant^
cmdani^ occidunt^ exterminant. Yide eUam cap. 20,
si lobet.

Jam propinquavil illijudicium Dei. Videtur auctor
in mente habuisse iliud II Macliab., c. ix, v. i8 :
Supervenerat enim in eumjustum Dei judicium. Ver-
bom autem propinquare poeticum est ex Plauti Tru- C
colento, act. ii, scen. 6, aut ex Virgilio ; estque eUam
iofra initio, c. 46. Est et apud LactanUum, Div.
Inst., L II, c. 8 : Corruptibile incorrupto propinquare
non poiest ; lib. vii, c. i4, cujus jndicii propiuquare
lempus ostendam ; et infra, eodem lib. vii, c. 24 :
Etjam propinquare summum illum conclusionis ex-
tremm diem ; el 1. ii, c. 9, necnon epitom., c 71.

Res eius dilabi ac fluere» Respicit notum illud Yir-
gilii , iEneid., lib. ii, v. i69 :

£x illo fluere, ac retro snblapsa referri
SpesDanaum.

Labcrarei. Adde motbo,

Et quidem jamdudum, Approbante doctissimo viro,
pro quem^ reponere malui quidem leviori mutalione,
quam addere duo verba frustra repetierat^ cum nulla
sit in ms. lacuna.

liam et in insidiis, Praepositionem m babet ms.
codex. |x

Dei manus homimim protegebat. Idem Lact., Div. ^
Inst., 1. n, c. i5 : Quos Dei manus potens et excelsa
protegit.

/n ipso eardine, Id est, in ipso articulo vel in ipsa
liberatioois opportunitaie ; in ullimo et decretorio
momeiilo. Bauldri. Ex Virgil., i iEneid., v. 676.

Inipsoeardine, Sic LactiinUus, Div. Iiisl., I. ii, c.
8 : Eic est ergo cardo rerum^ hic vertuntur omnia, bi-
militer lib. iii, c. 7, et iibro de Ira Dei, c. 6 : In ea
emm summa omnis et cardo religionis pietatisque ver-
satur. €k>Li]iiB.

Namque scepius cum jamdiu necare non possel, Nul-
lom autamo vocabulum addeiidum ; nec mutandum
diu in dfitfttis, necare in negare, Jamdiu illum clam
neeare Toluisset, nec poterat, nulla habita occasione
apla ; poiam enim tion audebal ; supra.

SigiUum. Id est, epistobm dimissoriam sigillo mu-
mtani. ¥ide Cangii glossarium.

Aeceptis mandatis, Quse (ut exisUmo) ad patrem
Coniiaiiiiom ferret.

Patkoi^.VII.

Teneretur, Id est, retineretur a Severo. Qoippe e
Nicomedia eunii in Galliam pei^endum erat per Iia-
liam, ubi Severus Imperitabat. Fragmenium de Con-
staniio Ghloro, p. 47i : Qni ut Severum per ItaHam
transiens vitaret , summa festinatione veredis post se
truncatis Alpestransgresstu^ ad patrem Constanttum v«»
nit apud Bononiam,

Sublatis, Zozimus in libro ii narrat Gonsianiium,
veriium ne forie fugiens apprehenderetur, equos sta-
bularios quos respubllca alebat , cum primum ali-
quod stabulum atUgisset, muUlasse el inutiles reli-
quisse, cumque id de loco in locum pergens facerei»
excliisisse ab ulteriore progressione persequentes.
Eadem ferme leguntur in epiiome Yictoris.

Evolavit, Scribe cum Heiimanno avolavit, qiio vcrbo
ulilur Cicero lib. i Tusculan. cap. 43, me hinc avo/o*
turum, iiiquit.

Nudatus ei cursus publictis, Ita ms. Id est, nulll
eraiit in mansionibus equi publici cursuri , qoia eos
rouUlaverat Constaniiniis.

Ei Iii ms. eist mendose.

£i...timperttifft per manus fra</t(ftl.Lactnnttuslib.n,
Divin.InsUtut. cap. 4 : Vixit enim usque ad senectU''
tenu regnumque per manus filio tradidit,

Militibus commendato. Nain et patris voluntate ei
militum una consensu imperium cst consecutus.

Cell.

In lecto suo requiem vittB aceepit, Fasii Idaiiani
Constanlio VI et Maximiano VI Consiilibus : His
Consulibus diem functus Conitantius, et postea levatus
est Constantinus viii Kal, Augusti, Ghronicon Eusebii :
Constantius , sexto decimo imperii anno diem obHt in
Britanma, Eboraci; ibidemque sepultus est, si vera
siint quse de ejus tumulo narrantur a dociissimo viro
Guillelmo Cnindeiio, pagina 572 Britanniae. Contigit
istud anno ChrisU cccvi, ut recte adversiis Petaviuin
conlendit Valesius in annotaUonihiis ad Eusebiuin ;
el qiiidem die viii kaleiid. nugusU. Baluz.

Nihil egit prius, quam Christianos culiui ac Deo suo
reddere, Ita ms. per Hcllenismum. Alioquin legendum
esset, ^Kamti/... redderet, LactanUiis in prxfatione
libri I Div. InsUtut. ad Conslanlinum : Nam cum ilU
dies felicissimus orbi terrarum illttaasset, quo te Deu$
summus ad beatum Imperii culmen evexit , salutarem
universis et optabilem prindpatum prceclaro initio mi-
spicatus es, cum eversam sublatamqne justitiam redu"
cens^ teterrimum aliorum facinus exfiasti,

Primaejussanctio^ sanctcB Religiomsrestitutag, Sic ms.
restitutas, pro restilutio. Itadicitur mfMa,promtMio;
re/ala,prore/a/to;Ascefisti, pro Ascenno; defensa^ pro
defenm; accessa^ pro accessio ; expos^ta^ pro e^tffoiilto ;

FIHM. LACTANTH LW. DB MORT. PEftSEGIJT/ t»

lULY. )^ cum subito illi alius terror fttlatus est, generum ip-

PMCk' ^Ml 4iebiM» iMveiila imago ejus aHaia esl
ad malan bealiam. DeHbtravk din an susciperet. tii
eo pene r^ foU, ul illam, et Ipaum q«i attulerat,
exurerel; nisi eum «miei ab ilio furore flexissenl,
94»onenies eum perieitli, quod oniversi milites,
f^{fii inviiis, ignoli Cttsares erant faeii , susceptori
Constaolinum fuiaseiil, atqoe ad eum concursuri ala-
erlMle wmma, si venisset armatus. Suscepit itaque
imagiaem admodmn invlttts, atqoe ipsi purpuram
misiK ul ultro aaeMsae llUim in societatem videre-
iur. Jam turUitt ralionea ^ua fueraiit, nec poierai
tritorum exira numoram nwMupare» ui voluerai. Sed
iUiid eseogiuvil, nt Bevomm, qoi eral claie matu-
rior, AugiisUim noneuparel, ConfUnlinum vero non
Imparaiorem, siesierat fectos,sed Caesarem cem
lla^imino appellari Juberel, ul eum de secuiido loco
rejiceret in quartum.

XXVL

Compositae ei res quodam modo jai|i videbantur,

sius Maxentlum Romae faclnm Imperatorem. Cajos
molus h»c furt cansa. Cqm statuisset censibus insd-
ttttls orbem teme devorare, ad hanc usque prosiloit
insaniam, ui ab bac captivitate ne populum quidem
Romanum fleri vellet Immunem. Ordinabantur jam
Censiiores, qui Romam missi describerent plebem.
Eodem fere tempore casira quoque Praetoria susto-
lerat. tiaque milites pauci , qui Romae in castris re-
licd eranl, opporiuniutem nacti , occisis qoibusdam
judtcibus, non inviio popnlo, qui erat eonciuius,
Maxenlium purpuram induerant. tluo nuntio allalo,
aliquaiitum rei noviuie turbaius est, n^c lamen ni-
mium (erritus. Et odernt hominem, ct tres C;esares
facere non poierai. Satis visuin est semei fecisse quod
noluit. Severum arcessit, et bortatus ad recipiendum
imperium , mitiit eum cum exercitu Maximiani ad
expugnandum Maxenlium ; et millit Romaui, in qua
miiitea iili summis dcliciis saepissime cxcepii, non
inodo salvam esse illam prbem» sed ibi vivere opU-

YARIORUM NOTiE.

ramliM, pro ramlfMO, apod TertulUanum el S. Cypria*
nnniLifteUniii popttlare8.^5aitMo. Heiim. legit, fttne*
fia. NihU videturoorrigendiun : siccap. 48. HujMtane-
Hom$no$lr<B benevolentice (orma ; et denuo : Hujutbent"
V9lenimn$$ifm $aneHo.Mox ms.restituU.Viiiose. Bon.

i.aiirM|4i imafo €;ii« ailala e$t. tlju$, scilicet Con-
sUntini. Laureaum imaginem dixit Lacuntius, quo-
iiiam qui rea laeUs et l>ene gesias nuntiabant, laurea-
t^s iabellas aiferebant, ut pluribus explicat Salina-
sius in Notia ad Lampridium, pag. i55» Baluz.

Ad malam be$Uam. Galerium Maximiaiium , qui ut
crudeiis perseeutor a Lacuntio vocatur. Mala be$tia,
Vide supra Nol. ad cap. 2 ei 16 ejusdem libri.

Re$ fuit. Ms., rex fuit.

Anucu Id est, qui crant a eonsiliis.

FUt^$$ent. Pro deHixi$$ent. ; simplex pro compn-
sito, quod LacUntio, ut saepo diximus, (amlliare est.

Su$cepluri. Ms., sus<;ep(tirian.

A4eum eo9Uur$uri aUierUate $umma, d veni^^eiar"
nuUu$' ils., ad eum ameur$a$ alaerilate $umma^ $i in-
veni$$et armatu$.

Turbaimraiumee. In ms.,iiirfraraiioneipererrorem.

ffe$ poUrat allerum esUra numerum nuneupare. Id
cst, pr9ier qualuor, ne muUret Diocieliani disposi-
tionem , quam ipse Untopere dixerat debere cusio-
dirl, supra eap. 48. Balui.

lUua excogitamt, Lactantius de Opif. Dei cap. 9 :
Qmi enim exeogitabit? quid faeielf quid molUturf

Non imperatorm, $ietti eratfaetu$. At ConsUnlinum
a patris morte ad nuptiaa fausUB usque, non impera-
torem, aed Caesarem riiisse, probatur lum ex niim-
inis apud Cangium et alios, tum ex panegyrico uirl-
que simul, Maximiaiio aocero et ConsUniino , dicio,
cap* I a 5, si quis Zosimo forsan in boc fldem nolit
habere lib. ii, cap. 9. Cbll. — Non imperatorem, Va-
riant acriptores. Eusebius cum nosiro coiisentit :
QMid d« aliis et incerto auctore panegyrici sentiendutn
cam cura docet Nurr. Mox ms. pro more siio , cuin
Maximiano. Bun.

jMaxtmino. Ms. semper Maximiano.
i Quodam modo, Ms., quo modo.

AUatue e$t. lu ms. Sed infra est aUato^ sequor ms.

Maxentiuin Homm factum Imperatorem. Crud. Toi*
nardus vult legi aeu inteiligi Cssarem, non Atigus-
tum. At multis eximiis rationiboa, et ex Eutropio lib.
X. Doctissimi viri BaUixius ct Paulus Bauldri probaiit
eum a Praetorianis Augustum fuiase nunciipatum :
qnoa auciores adi ai ltti>el«

Orbem lemp devorare. Lnctantius lib. vn Div. (n-
stitut. cap. 46 : Disperdent omnia, et comminuent^^ei
dfvorabunt. Aique slc etiam Epiiomes cap. 44 ; De?
oem viri oecupahunt orbem, et partienlur, et vorflbunt ;
et mox, vorabit omnem lerram, prout cst in omnibus
edilis et mss. codicibus, si eicipias Taurineuseoit
in qMO est vexabit.

Proeiluit. lu ms. Et rccle. Plures ediii, prpn7ii(.
Utraqiie lectio, bona; niliilque muUndiim.
C Ab hae capiivitate. Id est, ab hoc tribiito. CeQSus
eniin non flebnt, nisi ut vectignl imponeretiir.

Deecriberent plebem. Lacianliiis Pivin. lustit. Ub.
I, cap. 22 : Deo$ per familias de$cripsit.

Ca$tra Prmloria $ustulerni. Non omnino : sed inH
minuerat. Alioqul quomodo Prxlof iaui , si nulli fuis*
scnt, Maxentinm linpcratoremnuncunpre pQtuissenl?
Hecte Aurelius Viclor in libro de Cxsaribus : Hine
etiam quasi Iruncatm vire$ urbi$, imminuto Prmtoriarum
cohortium atqi^ in armis im/^i iimw^o. Baluz.

Nacti. Buiiemannus liahel, Naneti* Et in banc
vocemnoiamsequentemexhibet. iVanc(t. Ita ros. qiiod
derendit Columbus eum doctis nonnullis. Sic codex
florentinus in Pandect., lib. i, tit. 2, de Drigine Ju-
ris, qui scientinm nancli sunt ; ei Gloss. Cyrill. Bpa-
gattiw, nanctus el codex Pelri baniclis in Val. Max.,
lib. IV, cap. 4. II. 6. Nancli, Edit. lorren.

Occisis judicibus. AbeUio priu$ interfecto, inquil
Zozimtis, quod i$ Prmfecti Urbi$ locum obtinene^ ko^
^ rum molitionibu$ adversari visus esset, Baluz.
^ Maxentium purpuram induerant. In nis. : Maxen-
tium purpuram induerat : utraque lectio pon aeque
bonn. Indical una Maxentiiim ex se ipso purpuram
snmpsisse, rebus periurbaiis per niotus populares;
aliera, sed nielior^ Maxcntiuin a militibus purpura
donatum.

Turbatus est, Galerius Maximlanus.

Nimlum territus. Nimiumf id esl, VQlde. Div. lost.
lifo. V, cnp. 40 ! Si muwu pii fuerint, Et de Opitido
Dei, cnp. 9 : Si aliquid tnuis propim admoveas.

Tres Cmsares facere non poterat, Obstajiie disposi-
tioiie Diocletinni. Vide supra cap. 18 et 25.

ArcessH, et hortatus. Iia ms. Polesl lanien l^i 4or-
tatus vel hortaiur, Lectionem secuti sunms, qum
melius sonat.

Recipiendum. Id est, recuperandum.

Maximiani. Herculii nimirum.

Maxentium. Ms., Bluximianum, mendose^

Ibi vivere. Ms.» tit vivere.

W AD DONATUM CWPESSOREM.

reni. Maxentias tanii fhdnoris sibi conscius , licet A

jnre hoereditatis patemos miKtes tradocere ad se

posset, cogitans tamen fierl po8se« nt Maxhmlanns so-

cer idipsiim melnens Sevenim in lllyrico relinquerct,

alque ipse eum suo exercitu ad se oppugnandom

Teairet, qusrebat quaienus se a pericnlo impendente

moniret. Patri suo post depositum imperium In Cam-

pania moranti purpuram mittit, et bis Augustum no-

rotnat. Ille vero et rertim novarum cupidus, et qoi

deprtsuerat iiMritus, libenier arripult. Severus interim

Tadit, et ad muros Urbis armatus accedit. Siatim ml-

fifes, sublatis signis, abeunt, et se contra quem ve-

neranl, Iradunt. Quid restabat deserto, nisi Tuga? Sed

«ccunrebaljam resumpto imperio Maximianus, cujos

adTcntB Rafennam coofugit, ibique se cnm paocis

XX?If.

Hercnlios vero com Marimiani nosset insaniam,
cogitare eoepit Hlum, audtta neee Severi, inflnmma-
tum Ira, cum exercilu esse venturum, ct fortasse ad-
Juncto Maximioo, ac duplicatis copiis, quibus resistl
nullo modo posset : urbe munita , et rebus coBptis
inimlcis diligenter instractis, proflsolscltnr in GaU
liam, ut Gonsiantinum partibus suis concilfaret, suae
minoris filiac nupliis. llle interea, coacto exercitu,
invadit Italiam, ad Urbem accedit, Senatum extinc-
4Brus, populum troddatunis. Verum dausa et munita
omnia offendit.* Nulla erat spes Irrumpendi : oppu-
gnatio difflcilis ; ad circumsedendum mcenia non satis

militibus inclusit. Qui cum videret futurum, ut Maxi- g copiarum , qnippe qui nunquam viderat Romam ,

jBiano traderetur, dedit sese ipie, vesiemque purpu-
leam eideiDy a quo acceperat, reddidit. Quo facto,
mhU aliud impetraYit« niai bonam moriem. Naro ve<>
jiis c^as iQcitts, lenite^ mori eoaeiua esi. Ab lioc coe*
piiaooBpersequi.

Maxemhu Umti facinoTis st6t eonschu» Hoc est,
umpiae stne senioris Augusti conailio purpune, usur?
paiique simul Jialiae Imperii, quod Galerius Severo
curo Occidente cesseral. Bauldri.

MaximUmus. Scilicet Galerius, ctijus filiam Maxen*
tios duzerat.

Qtugrebat quatenui, Qualenus eat pro quomodo,
Lactaniius Divin. Instilut. lib. i cap. 2i : hidit i£-

flsstimarelque iltam non multo esse majorem, quam
quas noverat civitates. Tunc quiedam legiones
detestanies scelus, quod socer generum oppugna'-
ret, et quod Romani miliies Romam, iranslatis si-
gnis, imperium reliquerunt. Ct jam caeteri milites
YARIORUM NOTiE.

iib. vn Div. Institut. cap. 17 : lifFLiMHATus ira; et
eodem lib. vii, cap. 1 : Inflammati amore polentiaf.

Adjuncto Maximino. Daza, Edili, Mgximino. A Lac-
tantio enim Daza indiscriminalim Maximianus ct
Maximinus fuit appellatus. Vide Not. ad caput 18.

TOINARD.

Et re6iM fceptis inimicis dUigenler mstruclis, Ila ms.
Locus subobscunis : attamen nihil immuiandum esse

.»<».«..«.»» ^...... .......~w. ..... . .^|,. ... . ..,...., .~ _ m^^^^^ .^u.rvri^.^w«. ..w . ».......^.. ............. .»^..«.«,..1 ^po^

S^ptim sacra sunt, QUATEnna ^um parvulum vel per- ^ puto. Redderem Gallice, par des entreprises qui an-

dfderii, vel invenerit ; Itb. iv, cap. ^ : Sciet qui viderit,
^ATEHUS adjurati perChristum de corporibus fugiant;
I. VII, e. 6 : QCATENUS aut quamobremhonmes procreati.

Coiumbns. Lib. de Optficio Dei bis, cap. 6.

Sea pericttlo hnpendenle munhret. Lactantius Epii.
cap. 6 : Severissittns ie^bus vita nos^a munitur; de
Opific. Dei, cap. 4 : IJt adversus nocenlia fragilitatem
tuam MUNiRET ; cap. 19 : (Jt oculi munitiores essent
ab injuria.

Campania. Eutropins Ub. ix, circa finem,ei Zozi-
mns Hb. ii, cap. 10, Lucaniam dixcf uni : forsan villa
ia otnusquecotifiiiiis fuit.

Bff. Id eai, iterum.

Sevents interim vadit. Ilaud seciu ms. non Italiam
intadii, ui quidam suspicatur.

Etu etmtraquem venerant, tradunt. Ms. et; non
et.

Raneunmn confugit. Severus.

Maximiano. lierculio.

Dedit seae ipse. Ms. hal)ei dedit de se ipse.
Ves^mque purpuream. Ila ms. nec aliter excudi
deboii : aliae ediiiones babent, YesUmque et purpu'

fflW«

Eidem. Ms., a idem. Eidem, Id esi Hcrcuiio, a quo
acceperat. Vide c. 18 sup.

jBofmm mortem. Quid bic ait bona mors, vide id
qo<Mi seqoitur, et supra ad caput 2%.

Venis ^us inei^s. Sic ms. ateditio Baiuz. Venis d
iacttti. Conira Zozimns, iib. ii, ei auctor Fragmenii
deConsianiio Ciiloro scribunt, ul paulo auie vidi-
mns, Severum fractis taqueo cervidbus expirasse.

fiALUZ.

(jBpit. In ras. , caniu. De hoc ioco, quem corrup*
tnrn e^se fateiitur Inierpretes , vide Baiuzium iiifra
p. 316 ei Dociiss. Golumbi Not. Quinque ultima ver-
in bnjns capitis puiat Heumannus csse deleiida.

HercuHus. Ms., Iftrctcittts.

lfii«titii(Mi. Calerii scilicet.

jB|Uiimiiaiitm tro. Ita ei supra cap. 14. LaciantiuA

nongaient ou diclaraient la guerre. Pro coeptis quidam
volunt aptis. — Jnstructis, Quidam legunt inslruens.

Su(B minoris filia nupUis. Ms., sic minoris familim
nuptiisy quod editi recte immutaverunt. Miror nullum
ex eruditis viris inquisiisse, quaenam essei Faiistffi
ftoror natu miijor, ei an fuerii unqiiain ; nulbm enim
reperire mibi daium est apud Roinanae Histori»
scriptores. Attamen lectio ms. ineriio fuit immutata,
iiec proiii jaceiin Lactantiopotuilconservari. Nullos
Maximiauus Herculius alios ex sua uxore Eutropia
habuii liberos , quam Maxentiund, de quo capiie 26,
ei Faustam, de qua cap. 30. Yerum Eutropia, prius-

auam nupta esset cum Herculio, filiam habuil Tlieo-
oram quam uxorem duxerat Consiaotlus Chlorus
Consiantini Pater. Theodoram vero Euiropinc filiain,
ui suam, procul dubio liabebat Herculius. Itaque de
Faosta poluii LactaiHius dicere, quod Herculii filia
minor esset. — Et rebus cceptis inimicis ditigenter in-
structis. Pro instructis Buneman.habei, instruens et in

^ hnnc locum notam sequentem exhibet : — Et rebus..
diligenter instruens. Ego suspicabar, ob litterarum si-
miiiludinem, lesendum : Urbe munita^ et rebus et
copiis inimicis dittgenter inttructis^ id esi paratis pro-
ficiscitur. Ea ratione suni omnia plena. Postquam
urbs munita, ei res copiseque diligenter paratae ei
instructae esseni, proficiscltur. Nemo enim nescit,
instrucius eleganter poni pro para(tcf ; aique inde
ssepe conjungi. Bun.

)Ue interea. Calerius Maximianus.

Cireumsedendum mtenia. In ras. drcumsedendam ;
mendiim, pro cireumsedendum : edtti habent circum-
sedenda mmia,

Quas noverat civitates. Sic apud Virgilium Tityrus :

Urbem quam dicuQt Romam, Melibsec, putayf
Stallus ego, huic.nostrae siaailcm

Detestantes scelus. Ms., detestande. Forie legendum
est detestatoR.
imperium reliquerunt, Galerii nimirum. Forie ie^

FIRM. LACTANTII UB. DE MORT. PERSGCtjT.

nutabant,cumiUe,fracta8aperbia,dimi8sisqueanimis, A prior etmajor fllii potesus esset, qui etiam pairi red-

et Severi exitum metuens, ad pedes milituro provolu-
tus orabatf ne hosti tradereiur, donec proroissis in-
gentibus flexit animos quorumdam, et retro signa con-
vertit, acfugamtrepidus capessivit; in qua opprimi
facillime potuit, si cum paucis quispiam sequeretur.
Quod cum limerety dedit militibus poleslatem, ut
dispersi quam lalissime diripereiitomnia, vel corrum-
perent; ut si quis insequi voluissei ulensilia non lia-
beret. Yastata est igilur ea pars Italiae, quo peslire-
rum illud agmen incessit : expilaia omnia, mulieres
corrupiae, virgines violatae, extorii parentes et roa-
riii, ut (rlias, ut conjuges, ut opes suas proderent.
Abaclae tanquam de barbaris praeda; pecorum ac ju-
mentorum. Hoc modo se ad sedes suas recepit , cum
Romanus quondam Imperator, nunc populalorltaliae, B
liosliliter universa vexasset. Olim quidem ille, ut no-
men imperatoris acceperat, liostem se Romani noroi-
niserat professus, cujus titulum immulari volebat;
ut non romanum imperium, sed Daciscum cognO'-
minaretur.

XXVIII.

Post hujus fugam, cum se Maximianus alter e Gal-
)ia recepisset, habebat imperium commiine cum filio.
Sed juveni magis parebatnr, qiiam seni, quippe cum

diderat imperium. Ferebat iniquo aiiimo senex, quod
non posset Jibere facere quod vellet, et filiosuo pue-
riii aemulatione invidebat. Cogitabat ergo expellere
adoiesceniem, ut sibi sua vindicaret. Quod facile vi-
batur, quia milltes erant [sui] qui Severuro relique-
rant. Advocavit populum ac roilites, quasi concionem
de praesentibus reipublicae malis habiturus. De qui-
bus cnm multa dixisset, convertit ad fiHum manus ;
et illum esse dicensauctorem roaIorum,illum priuci-
pero calamitatum, quas respublica sustineret, diri-
puit ab humeris ejus purpuram. Exutus ille praccipi-
tero se de tribunali dedit, et a militibusexceptus esf.
Quorum iraet clamore perturbatus est senex impius,
et ab urbe Roma, tanquam Superbus alter, exactus est.

XXIX.

Rediens rursus in Gallias, ubi aliquanturo mora-
tus est, profectus ad hoslem filii sui Maximianiim,
quasi ut de coroponendo reipublic(B statu et cum eo
dispularet; re autem vera ui illumper occasionem
reconciliationis occiderct, ac regnum ejus leneret,
exclusus a suo, quocumque venisset. Aderat ibi Dio-
cles, a genero nuper accitus, ut quod ante non fece-
rat, praesenie illo imperium Licinio daret, subslitulo
in Severi loco. Itaqiie fit utroque pniesente. Sic uno

VARIORUM NOTiE.

gendum Imperatorem. Yide inrra, quia milHes erant^
qui Severum reliquerant,

Nulabant. Ms., mutabantur.

Dimitiitque animis, Fortelegendum, demistitque ani"
fiifs,idest,abjectis. ItaCicerovariis in locis. Almelov.

Et> Ex ros. sed omissnm in editis.

Flexit animos quorumdam. Ms., felix animus quo'
rum, Editores reposuerunt flexit animos eorum. Ego
ponendo quorumdamt persliti in manuscripti codicis
leciione unam addendo syllabam ; eamqne voceiii ac
lectionem genuinam puio.

Opprimi potuit, Pro potuisset. Sic lib. vi Instit.,
cap. ii : potuit esso verus Dei cuUor, si quis illi
monstrasset. Conf. Hb. ii, cap. A, oportuit. Bun.

UtensUia non haberet. Viensitia suni cibaria, copiae
viciui necessarise..

Quo, Qua, jiixta Tollium et Ileumannum.

;Se ad tuas sedes recepit, Maximianus Galerius.

Vexasset, Baluzius putat legenduin esse vasiassel.
Attamen Infra num. xxxi dicit aucior vexationem ge^
neris humani.

Daciscum. Sic lego cum manuscripto, ut apud Yo-

Siscum in Aureliiiino, cap. 38, non Dacicum, ut ha-
ent plures editi. Dadscum^ quod ipse natus esseiex
Dacia.

Maximianus alter. Scilicet, Herculius.

Gallia. In ms. Ga//te : sed mendose.

Cufn prior et major. Heumaonus. Cum prior esset et
major. At alibi quoque oinisit Lactantius praecedente
cum verbum suostantivum. Conf. lib. vii Institut.9
cap. 2. BuN.

Fitii potestas esset. kddldi verbum esset, quod
deest in manuscripio, sed necessario addendum.

Qui etiam. In ms« codice est et ea.

Quod, Ms., quos, meiidose; fon^ quiB vellet,

Mitites erant sui, Scilicet, Maximiani Uerculii Im-
peratoris. Cum doctiss. viris Gisb. Cupero et Pnulo
Bauldri addo sui, et sensus orouino posiulat, ut sic
legatur ; idque verum esse palet ex capiie 44 et simi-
litudo litierarum sui, et qui^ vocem eam exiricare

pOtuit. Ex CUPERO.

Auctorem fno/ortfm, principem catamitatum, Item

Lactantius Epitom. cap. 72 : Ipse dtemonum princeps,
p auclor et machinator malorum.
^ Quas respubliea sustineret. Laclant. Div. Insliliit.
lib. VI, cap. 8 : Mala omnia sustinere; et cap. 18 :
Suslineamus invicem, et mala hujus vilw mutuis adju'
mentis perferamus. Columb.

Diripuit ab humeris ejus purpuram, Ila ins. Dicen-
duin foret deripuit,'}d est, de corpore filiidetraxii;
cum conlra diripere siguiiicet ift frutta concidere, Ita
Ovid. IV Met.,

velamina Progne

Diripuit ex humeris.

Ex CUPERO.

Exuttis, In ms., exsutus,

Tanquam Superbtu alter, exactus est. Id est Tar-
quinius Superbus, RexRomanorum ultimus. Lactan-
tius lib. IV Institut., cap. 14 : 7ar^tttftfifs superbue
exactus est, Baluz.

Ad hostem /i/it fui Mammianum, Id est Hercnlius
proficiscitur ad Galerium filii sui hostem.

Et cum eo disputaret. Sic ros. editi oroittunt et , id-

qiiebene. Disputaret, id est,conferret,curo eo ageret.

D Sic apudCiceronem 11 Famil., 8, etOrat. pro Coelio.

Per occasionem reconciliationis. Propositio per liic
aliquid antiquae elegantiae continet, uti apiid Liviuni
et Senecam per fidem, quod Caesari sive Hirtio quo-
que Davies ad lib. vin Gall., cap. 48, n. 3, vindica-
vit. BuN.

Quocumque veniuet. Aderai. Bunemaiinus vero non
ponit punctum post venisset^ et Iiunc locum i»ic ha-
bet ijQuocumquevemssetaderaty eic, notamquesequen-
tein addit. — Criticus anon. ita distinguit : Exctusut
a suo^ Quocumque venisset, aderat ibi Dioctetianus.
Placet Heumannoetmihi. Bun.

Aderat ibi Dioctee. Apud Maxiroianum Galerium ge-
nerum suuro, a quo nuper fuerat accitus*

Substituto. In ms. potesl legi subtiituto^ aut etiam
substiluturo.

In Severiloco. Sicms. Doctl malunt scribere,tfi
Severi tocum : scd utraquc lectio defendi potest.

Utroque prmsente. Diocletiaiio nimirum, et aaoo
Haximiano Herculio, .

S4< . AD DONATUM CONFESSOREM. 249

lcmporescx fuerunt. Quare impediiis consiliis se- A dit scelera quae fecii, delrahiiur ei vesiis, el jncre-
nex Maximiauns lertiam quoque fugam moliebatur : piio viu donatur.

redil in Galiiam plenus maiae cogilationis ac scele-
riSf ut Gonstantinum iroperatorem genenim suum,
gencri filium, dolo malo circumveniret ; ei ut posset
fallere, deponit regiam vesiem. Francorum gens iii
armis erat. Persuadet nibil suspicanti, ue omnem se-
com exercitum duceret, paucis militibus posse bar-
baros debellari ; ut et ipse liaberet exercitum, quem
o€cop«rel, et ille opprimi posset ob militum paucita-
lem. Credit adolesceus, ut perito, ac seni ; paret, ut
socero : proiiciscitur, relicta militum partc majore.
nie, paucis diebus expectaiis, cum jam Gonstanii-
nom aestimaret intrasse iines barbarorum , repente
porpnram sumit, thesauros invadit, donat, ut solet.

XXX. i

Sic amisso imperaloris ac soceri honore, huinilita-
tis impatiens , alias rursus insidias machinatus est.
Quia semel habuit impune, vocat filiam Fausum ,
eamque nunc precibus , nunc blandimentis sollicitat
ad proditionem mariti, alium digniorem Tinim polli-
cetur, petit cubiculum patens relinqui, et negligenlius
custodirisinal. Pollicetur illa factnraro,'et refert pro-
tinus ad maritum. Gomponitur scena, qua manifesto
facinus teneretur. Supponiiur quidam viiis eunuchiis,
qni prolmperatore moriatur. Surgit ille nocte iniem-
pesta : videt omnia insidiis opportuna. Rari etcubi-
tores eranl, et ii quidem longius ; quibus Umen dlcit

large; iingit de ConsunUno, qus in ipsum proiious fi vidisse somnium , quod fllio suo narrare vellet. In-

recidenint. Imperatori propere quae gesu sunt, nun-
tiantur. Admirabili celeriuie cum exercitu revolat.
Opprimitur homo ex improviso, nondum saiis in-
stractus ; roilites ad Imperatorem suum redeunt. Oc-
citpaverat Massiliam , ct porUs obseraverat. Accedit
propius Imperator ; et in muro adsiantem alloquitur,
Bon aspere, nec bosliliter : sed rogat quid sibi vo-
kisset, quidei defuisset, cur faceret quod ipsum prae-
dpuc non decerel. Ille vero ingerebat maledicude
muris. Tum subito a tergo ejus portx reserautur,
milites recipiuntur. Atlrahitur ad Imperatorem re-
bellis Imperator, pater impius, socer perfidus. Au-

VARIORUM NOTifi.

gredilur armatus , et spadone obtnmcalo , prosiliit
gloriabondus, ac profitetur quod admiserii. Repenie
se ex altera parte Gonstaniinus ostendit cum globo
armatorum. Profertur e cubiculo cadavcr occisi : has-
ret manifesurius homicida, et mutus stupet :

Quasi dura silex, aut stet Marpesia cautes;
impieutis ac sceleris increpalur. Postremo datur ei
potesus liberx moriis :

Ac nodum informis leti trabe neclit ab>lu.
lu ille Romani nominis maximus Imperator , quf
per longum temporis intervallum cum ingenti gloria

Sex fuerunt, lu ms. Nonnulli mallcnt prcBfuerunt.
ReipulutcaB seilicet, seu Imperaiores, seu G:esares ;
Bcmpe fierculius, Galerius, Maximinus Oaza, Gou-
staiitinus, Maxentius et Licinius.

Quare, Ex Terent. Andr. Act. iii, Scen. 5.

Mttsamianut. Scilicet Hercuiiu$,

Holiebalur. Id est, parabat. iEneid. ii, v. 108.

Cogitaiioms. lu mss. £t recte. Priscae editiones,
eohtagionis : forusse eo quod lib. v Div. Instit. Lac-
tantii, cap. 12 initio legitur, peclus purum ab omni
MceleriM eoniagione prmtare.

Consianiinum Imperatorem generum suum, Fausum
enim Maximiani Herculii filiaiu duxerai. Toinard. —
Legitar mendose Goiisuntium apud Toinardum.

Generi filium, GonsUntii Glilori, cui Flavia Maxi-
miana Theodora, ejusdem Herculii privigna, nupse*
rat. Ideo Gonstanlius ducU privigna liabeiur vilrici
gener. Toinard.

Dolo malo, Doli vocabolo nunc tanium iii malis uti-
mur : apud antiquos auleni eiiam iu bonis rebus ute-
bamur ; unde adhuc diciiuus sine dolo mnximo :
nimirom quia dici solebat et Bonus, . Bun.

Francorum gent in armis erat, De hoc forle Franco-
rum bello loquitur Euseb. in viu GonsUntini lib. i ,
cap. 25.

Persuadet, Id est, llerculius |)crsuadet GonsUnlino
nihil suspicanii.

Posset. in ms., Posnt.

Paudlatem, In ms., paucitate : forte paucitate,

JEsiimaret, Legunt erudili exfsltmare(.

FingiideConstantino^etc, Id est, fingit GonsUnti-
num oppressum esse ab hostibus , sicut ipse , paulo
pwt , inopinato geiieri recursu opprimebatur. Gel*»

LARIDS.

Imperatori, Scilicet, GonsUntino.

Rewlai. Lactantius Div. Institut., lib. vii, cap. 42 :
Donec anima emissa corporis claustro ad sedem suam
rewtei : quam vocem apud uUuni auctorem Ghristia*

G num non reperies; et hausit a Gicerone et Virgilio
Georgic. i, v. 361, eorum imiiator Firmianus noster.

Homo, Senex Herculius.

Non deceret, Quia GonsUntinus gener erat Hercu-
m, quem guodammddo non decebai, ut Socer genero
beiium inferret.

A tergo ejus, Id est , porlae qu.nD a tcrgo crani Her-
culii.

Milites. Gonsiantlni.

Pater impius. Pater, scilicet Faustac, quam uxorem
duxerat GonsUntinus ; impius, quia inhumanus.

Audit scelera quce fecit. Eleganter de ohnoxio. Sic
Laciantius, lib. v Divin. Institut. , cap. 19 : Audil
qute illi Deus comminetur.

Detrahitur ei vestis. Imperatoria scilicet, id est, pur-
pura.

H umititatisimpaiiens. id est, abjecise et vilis condi-
tionis impatiens. Iia more veterum Gic. , cap. 18,
]) cap. 43, et lib. vi, cap. 4. Bun.

Machinatus est, quia semel habuit impune vocat. lia
distinxi cum Gabo , Boherello, critico anon. et ileu-
manno. Antea edeliatur : Machinatus est ; quia semel
abiit impune, vocat, Bun.

Habuit impune. Nec aliter ms. et Lacuntius Epi-
tom., cap. 53 : Impune habuit; etcap. 55 : Impune
habent, Uic in editis est abiit.

Scena. In ms. schena ; quasi pronuntianduin essct
chenaf more scilicei Iialorum.

Fitio suo. Id est, genero suo, Gonstantino sciliccl,
quia erat Maximiani Herculii fiiiai maritus.

Prosf/iil. Melius foret prosilit.

Hceret mamfestarius Aofiiicida. Lactantius lib. i Div.
Institut., cap. 7 v Quasi subductis et consumplis omni-
bus viis, subsistil,hierettdeficit. Ex Plauto iu Aulular.,
et Trinummo.

Quasi. Vircil. vi, i£neid. v, 471.

Ac. Idem, lib. xii, v. 605.

Intervatlum. In ms. intervallo.

M$ FIRM. LACTANTlf tl0. DB MORT. PCRSEGlJT. 24i

vigiiiti annoniin vola celehravit, eliso et fracto super- A racultas : nullo tempore aimi vel exigna reqnies ; Tre-

bissimo guiiure, viiam deiesiabilem lurpi et ignomi-
niosa morte finivil.

XXXI.
. Ab hoe DeuSy religioiiis ac populi sui viii4ei, oeu-
los ad M^linMamiro allerum transiuKt, nefaudae per-
secutionis auctoremy ul in eo etiam virtotem msjestatis
ostenderet. Jam de agendis et ipse vicemialibtts eo-
gitabat; eiutqui jamdudum provincias affliierat auri
argentique imiictionibus factis, quoe promiserat red^
deret, etiam in nomine vicennalium sectirem alteram
afflixlt. Qua vexatione geaeris humani exactio cele-
brata sit, maxime rei annonarise, ecquis enarrare digne
potest? Officiorum omAium mtlites, vel potiuscar-
niOceSy singulis adbserebant; cui prius satislieret, in-
certom : voHia noo babentibus nulla ; sustiaendi mul-
tipUces cruciatus , nisi exbiberetur stalim» qnod non B

quens super hisdem bominibus, vel ipsis iudicibus,
vel militibus judiem pogna : nulla area sine exac-
tore 9 nulla vindemia sine custode « nihii ad vicium
laborantibus reiieUin. Qase quanqoam intolerabilia
siot, eripi ab ere honinum eibos labore qiuesiios,
tamen susteaubile aliquo raodo vel spe futurorum.
Qukl vestis omnis generis? quid aurumt qnid argcn-
tttm ? Nonne h»c neeesse est ex vendttis fmeitbnft
cemparari ? Uiide igitur hoc, 6 dementisslme lynHiiie,
prassiabo» cum omnesiVttctus auferas^ universa nas-
centia violenter eripias ? Quis ergo non bmiis snis
eversos est, ut opes^ qu» sub Imperio ejus fueruttS,
conraderentur ad veturay qu^ non erat oelebiatii-
rus.

XXXil.
Nuncopaio igilur Licinio iffiperatore^ Maximtmis

crat : radtis custodiis circumsepto nulla respirandi iraius, nee Gsetarem se , nec t^io kiee noRHnaH vo-

VARlORUM NOTJE.

Viginti annorum vota. Id est, vicennalia, quie cura
DiocleiiBno Roninecelebravit. Baluz. — Vide Valesium
in EusebiM de Vtta GbHstantini, Rb. iv, cap. 47.

Turpi. In ms. turbi, p, in b rouiatO| quod scribenti
saepe accidit.

Jgnonuniosa morie. De qua Cuseb. Hij^lor. ficcles.,
lib. viii, cap. 13. Massilix scilicct strangulatus est.
Euseb. in Chronico.

if oximiamifii Mtertm. Id est, a Maximiano Herculio
ad Maximianum Galerium , cognomeuto Armenia-
rium.

Auctorem* Idest, unum ex auctoribus persecutiofiis;

nia nuUa non babentibus quod solverent. Ms. babet»
veniam non habenlibus nullas abtlinendi mulliplicis cru-
ciatus. Locus corrnpius, qdi tamen levi admodum
muiotione emendaj'! pme&l. In dtctione t>eniam est
mendum, m redundat: item $ in voce mi/lac, qtimii
litleram suspicor esse iiruium sequentis verbi ab&ti-
nendi; ita utsit nulta subttinendi , Vel sustinendi m»/-
tiplices cruciatus ; qnae omnia eiimium sensum exbi-*
bent.

Exhiberetur. Adde vectigal , cujus solveado pares
non erant.

Quw quanquam intQlerabiliasint^eripiaborehominum

de quibus vide supra cap.2, persecutores : non unicus ^ cibos labore qwetitos. Iiaquibusdam viris doclis .np-

— ..^ _ probanlibus liunc locum emendavi. in ms. est : Qn<e

quam toterabilia sint, pravo sensu ; id enim non lole-
rabile. Legendum etiam cum eruditis ab ore pro /<i-
borCf quod in ms. excepiumes^tex voce ia^ore mox se-
quenie. Gseterum verbum qucuitos liic est pro acquisi"
tos^ ul supra ostendi in Not. ad caput 18, ilUidque
verbura simplex pro composito a Laciaotio multotics
usurpalum; Divin.InsUt., lib. vi, cap. i2:Per(/ainiie
rem familiarem meo aut majorum labore quoisiiam ; et
1. de OpificioDei, c. 5. circa med. : QutBsiti$ per taborem
cibis; et iib. de Ira Dei, c. 23 : Qiuereiidti tmporalibus
bonis.

Susteniablle. ita ms. Prisc» ediiiones lolerabile^
quod idemest; sicui Lactaniius, Divin. Institut.,
lib. VII, cap. 16, dixit insustentabili domimUione^ pro
intoUrabili. Sustenlabile^ forte legenduw est susteuiU'
baniur. Pluralis numerus praiccdit.

Spe fuhtrorum. £rud. Paulus Bauldri volebat le-

erai auctor, sed plures

Etiam virtutem. Siclego ex ms. in quo est et... em^
cum vacuo spatio 7 aui 8 litteraruin ; nec aliter le-
gendum esse arbitror. In omnibus ediiis legilur etiam
vim, quod cum reliqua codhcis scriptura stare non pe-
test ; et quidem in boc ms., etiam vulgo scribiiur per
quatuor liiteras ^(tam. Lectio nosira eadem connnua-
tur locuiione cap. i : Quatenus virtutem ac majestatem
$uam in exscindendis delendisque nominit sni hosiibus
ostenderet. Ita ei Laciantius, Kb. iv Divin. Insliiut. ,
cap. 26 : Firmfem majestatemque Dei singularis intir'^
pretari ; et lib. vi, cap. 9 : Yrrtntem ac majestatem
Det singularis enatrat.

Et ut. Post cogitabatyia ros. quatuoT desvmt litterse,
quas supplendas ess6 duxi per et vt.

Eedderet. In ms., rediret^ mendose.

Etiam in nomine vicennaUmH ueurem akeram. In-
quinaiissima verba ita Grsvius purganda censet :

Qmb promiserat reddere^ et i.naitt itomttM vieennalium j^ gere spe fcUurarum^ seu provcAtu animantium ; foe

securem aUaram infiimt. Videtur dici, nova indiclione, * '"* '' — '" ' '^''-' -•—.—: .

vicennalium proxime celebrandorum nomine pro*
vincias vexasse, ut apparatui et pon^ ludorum ne«
cessaria conquirerentur. — Etiam ia nwnine vieenna^
lium, Lego, etiam nomme vicennalium, id est, sub
praeiexiu , sub obtento vicennalium. Videtur tti ex
postrema littera vocis etiam^ aut prima sequeotis vo-
cis orium. Bun.

Securem alteram afflixit. lia ms. idem quod infiixiL
£t sane illud GiceronisproGn. Piancio«cap. 9. Auc-
ior noster respexii : Qmwi eiitm illijudiees graiviorem
potuerunt ReipubHcas infligere seeurimy etc.

Ecquis enarrare digne poteH t Ms. ei ^tt. Levissima
vel pene ulla muiAtione posui eequis,; cnm i et c in
plerisque mss. sciii similes, aui pene slmiles.

Officiorum omnium milites. \d esi, mHites omnium
magt$tratuum, vel milites qui ma^stratibus auM^um
prtestabant.

Venia non habentibus nuUa. Sic legO| Ita ut sit, ve-

turaeoim (inquii) Latinis provenlus aoimanlium est,
et ipsemet foeuis, fetturm.

Qmd vestis omnisgeneris? AddeExtgituryVeii eri"
mtur. Paul. Bauldri aliquod verbum excidisse puta-
bat, quale esi iliud quod damus.

Ad votum. Sic vocabant fesia, in quibus vota con-
cipiebauiur pro incolumiiate et diuturna principuni
vita ; atque sicui vicenifelia celebrabant, sic deos ex-
orabani ut tribuerent pariter eorum tricenualia cele-
brari. Baloz.

Quod non erat celebraturus, Hic locus est magni
momenti, cum exeo certo colligaiur Galerium Maxi-
raianum non pervenisse ad vigesimura annum imperii
sui; foedo eniiii raofbo antea extinaus est, ut notat
Dociiss. Baluz.

3laximinus. Ms» pro mofe, IfiMliNMntM. Gaeterum
ex Ettsebii Hist. eccl., lib. vin, cap. 13» noster con-
firraator ; et itenun hoc aostro iibro , cap. ii, primi
DomiAis tituiuffl sibi Maximiaus vindicabai. Boif.

U» AO OONATini

lebat. VitUt ergo ad $am 89pe legaU)8 : om sibi |Uh
reaU disposiiioneni 8uam ser?et, cedat setaii, et bo*
tiorem deferaicanis. Atille tollit audacius cormia, et
praescripiione lemporis pugnat se priorem esse de*
bere, qui prior sumpserit purpuram ; preces ejus et
mandata coniemnit. Dolet bestia, et mugit, quod
€um ideo ignobllcm fecisset CaBsarem, ut siln ob6C-<
quens esset,is lamen lantibeneGciisuioblitus, volun-
laiiac precibus suis imple repugnaret. Yicius contu-
nacid, tollil Gaesarum nomen, et sc Liciniumque
Auguslos appellai , Haxentium et ConsiaHtiuum (ilioe
Augustorum, Haxiroinus postinodum seriiMi, quasi
nuntiaiis in eampo Hartio proxime ceiebraio Augus-
tom se ab exercitu nttncupatuui. Recepii ille moesius
ac dolens ; et universos quatuor , imperaiores jubet
Dumerari.

CONFESSORBII. IM

A xxm.

Jam deeimas el octavus annus agebatnr, cum per-*
eossit enm Dens fnsanabilt ptaga. Nascitur ci iilcns
malum in inferiorf parte genfialiiim, serpiiqite latios.
Hediei secant, curant. Sed iiidaclam jam cicniricem
sctndit vulnus; etrupta vena, flnli sangufs mqnc ad
pericukim morlis. Vlx lamen cnior sl&tittiir. Nuva cx
iiiiegro cura. Tamen perdueituradcieatrie<^m. Rurstis
levicorpofls molione vuhmraiar : fAnh sangninis quam
ante dccurrit. Albescit Ipse, atqiie dbsiinipii^ viribtrs
teniialur; et innc qtildem nvtis crdorts Infribciur. In-
cipft vufnus non «cntfrc mcdtclnam • proximri qit^rque
canccr invadit ; et quaiito magis dfcbmsecntur , h-
tiiis sajvil, quanto cm-aitir, incrcscH.

Cessere magislri
B PLillyrides Chiroa, Amylhaoniusqae Helamims.

Uiidiqae medfcl nobiles tfabnntnr. Nihil liumanaB
TARIOROM miJE.

MUtit er§6 ad eum tcepe legatos, Galerius Uaximia-
Bos ad Haximinum, ut cuin placaret.

At iile. Maxhninus^ scilicct.

Proeseriptlone. In ms., prascriplionem.

Contenniii, SIc cmendo ex verbis prxcedcntilms
et seqiteniibus, qux sunt in lempore pru^senii. Hs.,
cotttempsit,

Dolet bestia, Galerius Maximlanus. Sic besiias maUu
Lacunlfus vocat imperaiores, qui Clirisiiaiios vexa-
tnni.

Et mugfL Ita ms. NonnuIIi voliint, rugit.

Quodcutti, Hs. fert eitm, ciijus vlce scripsi cum^
qund infra is tamen poslulat.

Victus emtumacia, Scnsus esl Haximtnum, vi con-
tuinacix sus abreptum , non paruisse Maxiiniano
«qna postnHmti. Toinard.

Toliit Casarwa nomen, THnm, Mcsi, Maximini,
Mmi Gonsianitni, ei Maxeniii. ToiNAni).

Mmentium et Constantinum fiUos Augustorum,
Plane accedo Balozio stispicanti Maximinum legen-
dom esse, non Maxentium, Honc eniui ol hosiein pu-
MicMtt odio Craleritis prosequebatur, ni ejus hac par-
tjiione ralionem nullam habere pnsset, nequc Maxi-
roinum praeierire, quf ifnamvls non geniliis Augusio
pitre fuisset, fuit HMneii a6 Angusto adoplams.

Maxemktm. Cerrigti GrafiviliiMS, Ma^Umtnumy mul-
tisque ilit»traiin ^pist. de Nnmo Maximini, qiKL*ad-
bsret Banduri biblioiliecae Numar. ed. J. A. FabncH ,
p. 37g-S81. Add. Heumannum. Bim.

In campo Martio. Campus Hartius nonest bic no-
men loci, qualis erai Rom»; sed potius, ut iia dkam,
Couiidorifiti militariumy in quibus lusirabatur exerci-
tus. An vero siatis iemporibus, vet quoiiescumque
iuberet imperator, oelebrareiur Campus Maruus^ D
non liquel. ToiNAai».

Nuncupatum, In ms., nuncupato.

Unnenos gualuor, imperatiores jubet numerari. Adde
virgulam posi quatuor ei lege nominari pro numerari,
Hocinodo:iinii;frso«^(iMr imperafres jubet Moait-
nort, nempe Liciuium, Haximinuin , Constanlinum ,
acMaxettUum. Hicaotem per imperaiores significaa-
Uir Angusii. Toinabd.

Nnmerari. Porie leg. nomfnart. Ailamen Heuinan-
mis ex Cicerone puiai icgeudum essc numerari^ ut est
iii ros.

Pwtmmt tum Beus, Scflfcei Galerium Haxfmiamim.
I m m mhH i ^a/ga. Sfc Laei., lib. vii Insiiiut., cap. 5 :
Penm9^ jEffyphtm Dens insttnabili ptaga,

In mferiari parte gmiiatikrh, Vtde Cusebium , lib.
VHi, Hiat. Eccfes., cap. t<5. cHrrb. i de Vita Constan-
tiaf, e«p. «7 ; iiufflntim, lib. vm, cap. 48; Fragmen-
tm 4t CimfmUi Cbloro , pa;;. iTi, atque cliam
Paoloni Orosium, lib. vii, cap. 28.

Medici secant , curant. Ila ins. Medid , vutuenirii
scilicel, nuuc dicli climirgi. Nonniilli legere \oluni ex
CelbO, secunt, urunt. Attamen nihil infra dc ustiuue;
esiquc taiiluminodo secatur et curatur.

Jndttclnm jam cicatHcem scindit vtilnns. ttn Cefsus
Hb. IV, V. 36, (ftto eicatrix inducitur. DdCiisslinus Gnr-
titis legeiulum esse ttotat rescindit; nec mulc. Lac-
laniias enim Divin. Instiiut. fito. vii, i^p.St, ali per»
niciem rescissis vulneribus effundere, Joannes Colnm-
biM, sdu^t se, quoinodo a|nid VfrtrHttfiii .^neid. ^b.
H V. 571 : ^iiNirf m mi^«s. Nonnwli, IVNNlrW^ d-
a^e$ seinditur ^ulnms. lieni ms. pnmrfqtMii» quod
barhti sdndit ; non teiKd^.
^ Tamen. H«x prseccssii. Haltem Temdm.-^Vix ta-
^ m€it. Recte, inqini, Ueumaiinus, BobeitMs M Girieti»
rescrilmut, vix (a/idem. Properlius, Mbl M 81. M, v.
T : Vix tanten aut semel admtlit , cimi sfepe uegtnit.
Ovidius lleroid. Ep. Oresl;e : Vix equidem menuni ,
mfimm tamen. P)ia)dr. lib. iv, fab. i : mgre (id est,
vix) receptiy tamen cvaserunt neeem. Buif.

Motione. Sic restiiui : quippc posi liiieram initia-
leni m , in ins. desuut 5 aui 6 liltcra!. Eiliti ferunt ,
mclu; quje vux (cum post m, Ires duulaxai litUTJd
seqiian(ur) bujus luci esse non poicsl.

\ulneratur. Hs., vulneratus^ mendose; nen enini
videoad quid rercrri possil. Quidam voluiil tfH/x^ra/^;
nec rejicienda h;ec leciio.

AHescit ipse. Id est, pallescit^ quomodo pallor al-
tor(;n$diciiur a Laciaulio librode Ira Dei, cap. 5.

Tenuatur, Id est, pinguedo evaucscil; erai cnim iit
snpra cap. 9, dictum Cai caro ingcns,,. et inflaui. Ex
Virgil. Georg. lib. iii, v. j29.

Proximu. In mss., promaxima : sed mendose.

Safvit, Ileuman. putai legendum esse sA^pit,

Phillyrides^ elc. Hic versus ex Virgilio rcstiiulus , .
com in mss. CtAbr, le^aittr corruptc onniinn, Phytti-
des Cirona, Metonius Mehmphfus contra metri if gcS.

Traltuntur. id est, advocaninr. — Medici.., trahui^
tur. Cellariusexponii, advocantur. Rccie.dfC Lnctanf.
lib. 1, cap. !7 : Medicnm.,. cnrando jnveni adpoca^t,
Nurrius : Non ma/«, inquit, p. 5^, dltii, fr<r/ifeN(i(r,
id esi, nolenies ei jnviii. Nam« ui liobei vcrsio F^UbC-
bii lib. vni , cap. 18, extr. H. Bl. : Ex medicis alii ,
quum nec ipsam odoris gravitatem sustinere possenl ,
tnterficiebantur ; alii^ quum nulium rcmedium afferre
possent... ob id ipsum necabantur, BuN.

Hvmanm manus, Ipse Cicero non refugli hnnc so-
num, utnoiavi ad Lact. de Ira cap. 2, humana mann.

Bcjr.

Asctepius. Lactantliim malnfsse tilf Gncco nomlne

quam Latino monuii Cronovius Observai, ad Script.

Ecclesiasi., p. 482. Quod et ipsum facere nonniml

videtur ad asscrendum boc scriptum aociori sno ,

M7 FIRM. LACTANTll LIB

manus promovent. Gonrugiiur ad idola. Apollo et

Asdepius orantur; reuiedium flagilaiur. Dat Apollo

curam. Malum rouUo pejus augelur. Jam non longe

pcrnicies aberat, et infcriora omnia corripuerat. Gom-

puirescunt forinsecus viscera, et in tabem sedes

fota dilabitur. Non desinunt tamen infelices Medici ,

Yel sine spe vincendi mali, fovere, curare. Reper-

cussis medullis, malum recidit introrsus, et internu

comprehendit; vermes intus creanlur. Odor it autem

non modo per palatium : sed totam civiiatem per-

vadit. Nec min]m« cum jam confusi essenteiltus ster-

coris et uriuae. Gomestum a vermibus et in putredi-

hem corpus cum intolerandis doloribus solvitur.

Clamores simul horrendos ad sidera tollit,
Quales mugitus fingitsaucius taurus.

DE MORT. PERSEGUT.

248

A Apponebantur ad sedem fluentem cocta et calida ani-
malia, ut vermiculos eliceret calor. Quies resolutis,
inapsiimabile scatebat exaitien ; et tamen multo ma«
jorem copiam tabescendorum vlscerum pernicies foe*
cunda generaverat. Jam diverso malo partes corpo-
risamiserant speciem. Snperior us^ue ad vnlnus
aruerat, et miserabili macie cutis lurida longc inter
ossa consederat. Inferior sine ulla pedum forma, in
utrium modum inflata discreverat. Et b»c facu sunt
per annum perpetem ; cum tandem malis domitus
Deum coactus est conflteri : novi doloris urgentis
per intervalia exclamat, se restitutunim' Dei tem-
plum, satisque pro scelere facturum. Et jam defi-
ciens edictum misit hujusmodi.

VARIORUM NOTiE.

quippe in quo videamus vocem illam AscUpiustemT"
rere, pro MseulapiuSf lib. i, cap. i7.

Confugitur ad idola... orantur. Sic. lib. ii, Inst.,
cap. i : Ad Deum confugiiur,,, Deus.., oratur. De As-
clepio conf. lib. i liist., cap. 17 : Asclepium... advo-
€a»it. Boif.

Dat ApoUo curam. Id est, docet remedium. Dare
alicui, pro ^ere alicui, docere aliquem , apud Yirgi-
iium Eclog. i, V. 19 : £>a, Ttfyre, nobis.id esi, doce
nos. Ex GiuKVio.^Heumann. tamen, loco verbi dat,
putatlegendum esse negai^ vel potius non dat.

Jam non longe pernicies aberat... computrescunt
forinsecus oiscera^ et in tabem sedes tota dilabitur. Eo-
deni sensu legimus apud Laciantium lib. vi Divin.
InstituJ. c. 24, perniciem rescissis vutneribus effundere,

postea fascioe removebantur , ipsa quoque animalia
resolvebantur. Est enim in mille locis resolvere^ id
quod ligatum fuerat dissolvere. Nosier cap. 46 : Li^
ciniani scuta deponunt , galeas resolvunt. Lacianlius
Epitom. cap. 72 : Sed et ipse dannonum pHnceps...
catenis ignei» alligatus^ elc. Peractis vero mille amis
ac resoluto dtBmonum principe. Bauldri. — Quam vo-
cem sic acceptam in alio quovis Ghristiano scriptore
vix (ut puto) reperies. ^

Inmtimabile scatebat examen. Yermiculoruni scili«
cet. Ivmlimabite^ pro innumerabtle ^ vox Lactanlio
peculiaris ; 1. 1 Div. Instilut. cap. zvi : Nam cum ho-
minum vix incredibitis numerus sit et in(Bstimabilis ,
Gallice , une quantiU innombrable ; lib. de Ira Dei ,
cap. 10 : Atomorum moles tam incestimabHes ex tam
minutis conglobarentur; et Epitom. cap. 72, vis inass*

Formsecus. Hac insoliu voce usus est Laciantius r timabilis Angelorum.
lib, de Opiflcio Dei, c. 2 : Non forinsecus ut cwtera, Tabescendorum viscerum pernicies. Ila ms. Nonnulli

roalunt labescentium; quidam, tabe exesorum, Galiice,

lib

sed interitis armavit.

Sedes tota. Pars corporis qua sedetur. In mss. est
sedii^ mendose.

Repercussii meduUis. Id est, inmiiunt nonnulli,
affeciis medullis. Forte legendum , Repercussum me-
dulUs.SiUimedelis. Quis eniin unquam auiaudivit, aut
legit Repercuti meduUas? Addita itaque post malum
virgula, scribe : Repercussum medelis malum , recidit
introrsus. Posilum est enim medelis , pro medecinis.
Ita supra , Incipit vulnus non sentire medicinam. Par-
tim ex Toiif ARDO.

Maium recidit introrsus. Hic recidere est , reverti ,
redire; recidere introrsus, rentrer au (/edaiti.Laclan-
tius, lib. VI Div. Insiitut. cap. n : Neque enim capere
videtur natura , til aUquid in contrarium recidat. Ex

GOLUMBO.

Odor it autem. Sic lego cum doctissimis viris Yos-

un utckre dans les entraiUes. Eodem sensu Lactaiiiius
lib. VI, Div. Institut. cap. 2i : perniciem rescissisvul'
neribus effundere. ui mox notaviinus.

Fcecunda. Priscae editiones, secunda.

Diverso. Heumann. legit disperso. Forle legendum
adverso.

Amiserant^ In ms., Admiserant.

Lurida Longe. In ms., luride longe.

Discreverat. Ita ms. , Discreverai a diuresco , non
autem a difcerno. Rarum verbum. Discreuo^ pro dis-
tendo; discrescere^ vel distendere aut potius disteiKii,
Gallice, itendre davantage. Plures voluiit legi incre"
verat.

Per annum perpetem. Id cst, integrum, totum. Sic
et LacUintius lib. vii, cap. 26: Tttn^ per septem annos

«o elBolKrello umus Uuer» adjecUone. pro Oiari. j, ^^^r^^/r ofc. Vide siraUem An.iocbl

la(^fit, quod est ui ms. -' ^ - — ...

Comestum a vermibus et in putredinem corpus. Ilaec
vera nobis videiur lectio, comestum rclerendo ad cor-

pus. quod roox sequiiur. Ms., Comestus, male. Non-
nulli maluut Gomestur^ id est, Comeditur.

Clamores. Forte liic addendum aram^ ut apud Yir-
giliuro; et sic legendi hi duo versus :

Clamores simul borrendos ad sidera tollit,
Quales mugitus, fugit cum saucius aram
Tauras.

Yirgil. 11 iGneid. v. 222 etseqq.

Coactaetcatida animalia. Ita ms.Yireruditus mallet
incocta^ pro viva.

Eticeret. in ms., eligeret ; mendose.

Queis resolutis. Animalia illa non apposita foerunt
vulneribus sine fasciis, quarum ope melius ulceratia
partibus applicarentur, suojque loco insisterent. Obli-
gabautur ergo cum vulneribus animalia ; et quando

historiam, lib. ii Macbnb. c. 9. RufOu. lib. viii , cap.
^. Oros. lib. viu c. 28.

Novi dotoris urc^fnfii. Heumann. legit, nam vido-
loris urgente.

Dei templum. Scilicet Mcomediae.

Satisque pro scelere faclurum. Ita et Lactantius
lib. V Div. Insiitut. cap. 15 : (Jt pro fadnore suo sa-
tisfaceret;\\h, vii, cajp. 1 : Satis et huic parti faciamus;
et lib. IV, c. 17 : Stpeccata nostra confessit satisDeo
fecerimus. Nota divisa bipartito verba.

Edictum mtst/. Id est , emisU. Esut apud Eusebiam
lib. VIII, cap. 17, ex latiiia lingua translatum ab eo
in Graecuni sermonem , et dein ex Grieco versum in
laiinum a Rulfino , ut ipse docet : Ha^ de tatino in
grcBcum versa nos rursum transfudimus in laUnun^.
Quod igitur hodie legimus primum latine, benefi-
cium est Laciaiitii. Baluz.— De tempore missi edicii
vide Not. ad iiiiliuin c. 35.

S49

XXXIV

BDICTUII GALERII.

IiUer catera qucs pro Reipublim semper commodh
atque utilitale disponimus , nos quldem volueramus an-
tekac , juxta teges veteres et publicam disciplinam , Ro-
manarum euneta corrigere, atque id providere, ut
stiam Christiani, qui parentum suorum retiquerant sec-
ttm^ ad bonas mentes redirent. Siquidem eadem ra'
thne tanta eosdem Christianos vohtnlas invasisset , et
tanta stuldtia occupasset, ut non itla veterum insti-
tnta sequerentur, quw forsitan primum parentes eorum-
iem eonstituerant : ud pro arbitrio suo , atque ut his'
dem erat tibitum , ita sibimet leges facerent , quas ob-
servarenl , et per diversa varios populos congregarent.
Denique cum ejusmodi noslra jussio extitisset , ut ad

AD DONATUM CONFESSOREM. 250

A solemus cunctis hominibus veniam indulgere , promp^
tissimam in his quoque indulgentiam nostram credidi-
mus porrigendam ; ut denuo sint Christiani , et conven'
ticuta sua componant , ita ut ne quid contra discipli'
nam agant. Alia autem epistola judicibus significaturi
sumus^ quid debent observare. Vnde juxta hahc indti/-
genliam nostram debebunt Deum suum orare pro m-
lute nostra, et Reipubiica, ad sua^ ut undiqueversum
Respubtica perstet incolunus^ et securi vivere in sedi^
bus suis possint.

XXXV.

Hoc edicium proponilur Nicomediae pridie Kalen-

das Maias, ipso ociies, et Maximino ilerum Coiisu-

libus. Tunc aperiis carceribus, Donate carissime,

cum cseieris confessoribus e cuslodia liberaius es.

uterum se*instituta conferrent, multi pericuto subju^ fi cum tibi carcer sex annis pro domicllio fuerlt. Nec

^H', mutti etiam deturbati sunl; atque cum plurimi in
proposito perseverarent , ac videremus nec diis eosdem
cuttum ae religionem debitam exhibere , nec christiano^
rum Deum observare , contemptatione mitissinue nostros
clepuniia intuentes et consuetudinem sempitemam , qua

VARIORUM NOTiE.

tamen ille hoc facio veniam sceleris accepit a Deo :
sed posl dies paucos , commendatis Licinio conjuge
sua et filio, atque in manu iraditis, cum jam toiius
corporis membra defluerent, borrenda tabe con-
siimptus est. Idque cognitum Nicomediae Id. roen^

Edictum. De hoc edicto vide Eusebium, lib. viii
Bist. Eccl., cap. 17.

Ad bonas mentes redirent. Ejurando scilicet Cbris-
lianani religionem in pag.inismi gratiam, qui Galerio
sola bona religio erat. Bauld.— Lact. I. v, c. 19, ad
lioc forfas&is edictum respiciens : Sed hcec ipsa igno-
ratio effidt , iii in persequendis sapientibus tam mali
mt. fmgantque se iltis consuterej illos ad bonam men-
tem velle revocare,

Primum. Priscs ediliones , primi.

Bisdem. Vel eisdem : apud Kusebium^^Exaoro; ; at-
quc ideo leghse videlur, cuique.

Diversa, Adde , loca.

Denique. Heumann. legit proinde , quia in Eusebio
est TOcyajOoOv.

Deturbatk. Apud Eusebium legiliir TapoL-/fihniC
irowToeovf ©overrovc xmiftpov. Proinde Lactantius scri-
bere debuit, perturbati et variis mortibus affecti sunt.

Ueumamnus.

Observare. Subatidi palam.

Contemplatione. Ita legcndum. In ms. est vero con-
temptaiione.

Jn lus. Docti legunt tantum /iis.
. Credidimus, Ms., credimus.

Conventicula sua componant. Ilxc de reaediGcandis
Cbrislianorum ecclesiis nonnulli intelliguut; alii de
eonim coetibus celebrandis , quod reciius est : sic
Gallice , tenir teurs assembtdes.

Ne quid contra disciptinam agant. Plinius 1, lib. x ,
ep. S2 (79). Si qui contra dtsciplinam gesserinl, \i
est , egcrint. Bun.

Atia autem episiola. Ms., Aliam aiuem epistotam :
am pmeponendum per; aut ;legendum ut repositum
cst in lextu.

Significaturi sumus. Male Riiffinus, indicavimus^,
rein quasi jam peractam narrans, cum ad futurum
referatur. Neque istnd tribuendum est errori typo-
graphorum , cuin hanc lectioiiem exhibeant tres ve-
iQsti codices mannscripli bibliothecae Colberlina!.
Chrisiopborsonus et Valesius recie verteruiit signi-
fieabimus. Baluz.

Persut. Ms., Perstetur^ mendose. — Attamen Bu-
aemaonus babet, pra^stetur incolunns et noiani se-
qoentero exhibet. -^Prcestetur incotumis. Editi , per-
stet; at ros. persielur : unde commodo, uti Criiico
qnoqoe anonynioel Heumanno visum, prcestetur. Nam
Euscbius verlil 7r«pa<yx«^- Si cui lamen placeal

perstet, conferat cap. 18, fin. Respublica staret inco'
tumis. Buif.

In sedibus suis. Ruffinus vertit in taribus , qiiemad-
modum legitur in uno codice Colberiino. Sed alii
mss. et ediliones habent in taboribus. Christophor-
sonus verlil in suis famitiis ; Valesius , in suis domi'
ciliis. Baluz.

^ Hoc edietum proponitur Nicomedim pridie lcatend.
maias. Cmi in titulo praifati edicli Calerius Maxt-
mianus dicaiur tribunitisc poteslaiis xx constat illud
emissuin esse post kalendas martias currentis anni
(511) , quibus tribuuiiiam potesutem xx auspicatus
est idem Galerius. Post illum diem datum, ex num-
mis etiam graecis apud Gohzium certuin redditur.
(Jltimus enim . in quo anniis Augusti ejus imperii
notalur, exhibet hos caracteres L. Z. id est , annus
septimus. Nam cum , Lactaniio teste , kalendis maii
anni cccv Aiiguslus rcnuntiaius fuerit, kalendis maii
currentis Christi anni seplimum imperii Augustei
annum incoepit. Quare cum idem imperator jam dc-
ficiens edictum illud promulgarit , apparet Lactanlii
sentenliam Galerii Maximiani nummis corroboraiam
esse , perperamqiie scripsisse Valesium in noiis Eu-
sebianis , aliosque viros doctos, edictum illud aute
mensein martium datum esse (Paqius in Critic. Bu'
ron. ad an. Chr. 311 , num. 12 et 15).
D Prodiii tandem absoluto anno persecutionis viii ,
ineunie ix, edicium Galerii, quo persccutio penitus
extincta, inter kal. martias qiiibus xx iribunitiam
poteslatem inchoaverat, et pridie kal. maias, quod
Nicomediae dicit propositum fuisse Laciantius) Dod-
wetlus Diss. Cyprian. XI ^ num. 82).

Jpso. Nempe Galerio Maximiano. In ms., ipsa.

Ipso oc^es , et Maximino iterum Consutibus. Anno
sci]icet511 , Maximino; in ms., Maximiano,

E custodia. Iii ms., etcustodia.

Fuerit. Vel fuisset.

In manu. Pro in manum, in sexto casii pro quarto :
infra cap. 59, sub initium, in matrimonio postulat;
et saepe apud eumdem Lactantium; lib. iii, cap. 5 :
Quas in rerum natura cadunt; lib. iv, cap. 17 : /n f«r-
ra tolo et eorpore et ore projectum ; lib. de Opif. cap.
2 , in ea sunt relegata regione.

Membradefiuerent. Nonnulli mallent, difftuerent ,
nl esl lib. mJDiv. Institut. cap. 1 , corruptum vanes-
cit , ac difjtuii; et cap. 20 : Corpus relictum ab anima.

m FIRM. LACTANTU LIB. I>E MORT. PERSECUT. S»

sis ejasdem , cum futura esseot vicennalia Kalendis A nis. Quibus annuens , doto nore sacerdotes maxi-

mos per singulas civitalea singuloa ex primoribus
fecit 9 qui et sacrificia per omnes deos suas quotidie
facereut, et veierum sacerdotum minislorio subni&i,
darent operam » Cbristiani uequo (abricarent, neque

tlarliis impendeniibus.

xxivi.

Quonuntio Maximinus audilo, disposilis abOriente
cursibus pervolavit, ut provincias occuparet , ac Li-
cinio morante , omnla sibi usque ad Treium Cbalce-
donium vindicarel. liigressusque Biibyniam , quo sibi
ad prxsens favorem couciliaret, cum magua omnium
laeiiiia susiollii censum. Discordia inter ambos iinpo*
ralores , ac pene bellum. Diversas ripas armati tene-
bant. Sed condiiionibus certis pax et amicilia compo-
nitur, et in ipso freto foedus fit , ac dei^teraQ copuian-
tur. Rcdit ille securus, et iit quatis in Syria et in
iKgyplo fui(. tn primis indiilgentiani Clirlstianis com-

publice aut piivatim colerent : sed comprebeiisos
suo jurc ad sacrificia cogerent, vel juiiicibus oiirer*
rent. Parumque bocfuit, nisi etiam provinciis ez al-"
tiore dignitatis gradu singuios quasi Pontiiioes super^
poneret ; et eos utrosque candidis cbiamydibus orna-
tos jussitiocedere. Facere autem parabai, qunpoi^
dudum in Orientis panibus (ecerat. ^iam cum de*
mcntiam specie tenus proflteretur, occidi servos Del
veluitydebilitarijussit. luque eoiiIessoriiMis efliNko-
bantur ocuii , ampuubaotur maous , pedes detruiiGa-*

muni tilulo daiam tollit, subornaiis legaiionibus civi-

catum, qux pelereiit,ne intra civitates suas Cbristia- B baotur, oares vcl auricuLBdeseeaiNmtur.

nis conveniicula extruere liceret, ut suasu coactus XXXVU.

et in())u1sus facere viderelur, quod erat sponte factu- Uxc ille moiiens » Constantioi littoris deterreiur*

VARI0RUM !fOT^.

difiuU. tJlrobique io mss. rec. et omnibus fere editis
6st defliAt.

Id. mensis ejuidem. Cum hic ante menm io ras. sil
vacuum duarum dunlaxat litterarum spatium, nuUam
aliam voeem sobstituere posse credidi quam Id. pro
idibui mensis ejusdem maii , quo mense inaio obiit
Galerius anni aerae Vulgaris 311.— Nicoinedice..,
meiisii ejtthdem. In ms. legitur : Idquecognilum iViVo-
fnedice memii quidem , quum fulura estenl vicennaUa
Kl. Mar. impendentibui. Bu.v.

Kalendli matliis impendenlibui. Scilicet sequenlis
anni 3(2.

Maainiltm. In m. Maxinwmui. C

Pervotavit. Heumann. le^l provolavit, quia apud
Livinm lcgitoi', infemii hoitti provolanl duo Fabtt. —
PervoiavH. Heum. provalavit. Bene , ntsi pervolmfit in-
dfcat dilfgertiiam in accelerando itincre, ut per in
con^posiiis aoget vim .verbi ^ unde interprcs Gall., w
TtkdH en dilwenee dmn fOri^ni. Btm.

Frakm Ckakedeimum. M esl, Bosphorom Thra-
clom, cui adjaccl in Bithytiia^Cbalcedon.

Ad priBieni. Lactaiilius Instit., I. vii, c. 6 : Et qum
alia non niii ad prttieni valent ; cap. 10 : fitia omnia
tmporalia iunt ; dd prwteni eommoventwr ; cap. 15 :
Quathvii ad prasem virtutem Dd honuniHi oitende-
ret; Rbro de Ira Def, cap. tt : Non ad prtttem
noxium auemque ptmH. Ccftvnt.

SuitotRt. Heuman. legit iUitaHt.

X>fsa>rtft(i.'Hs., DiiCOfdiam.

Pene. In ms., pena, mate.

Divenai ripai. Id esi, littora fretf Cbalceifonfi. —
Bfvenai ripai. Litiora fretf Chatcedpnil armati tene- f%
bant ; fn Bithynia^ ora Maximianf , io Throciflc, Lici-
ikfaol. Cell.

Armati. In ms., armata.

Freto.}nmi.,fretu.

ReditiUe. Scilicet Maximinus.

Communi titulo. Ita legcndum essc censent doctls-
sfmi vtri Colelerias , Cangins, Cuperus et Columbus.
Respicit enim Lactantius ad Consiitntionem editam,
cap. XXXIV, aua pro more (om recepto inscripta erat
nominibus Maximidni Galerii et Maximini Dazse,
id ^t, Amimimf titulo. In ms. esi corriipte iuteto.

CommiieiUu extrmrB licoret. CcwrnitiaUa, id esl,
Ecclesias.

Vt 9ua$u coaeiui et inxpukm faoere ffideretnr. Ita
ms. Recie qoidom, m puio. Saaeu a stsadeo. Suadert
auiem leaem^ est commumbnH suf ragfis postukire le-
gem. Gauiee Acerem, porffr toution iuffrage iur
«ne loi. ttaqoe, «t iuoiu ceactui^ esi quasi diccrei,
^mmeyoyaftr^r^port^ par lei iaffratfei de tontei la

viUei qui demandaient eette loi,

Maximoi. In ms., Maximui.

Deoi. In ms., doi : forie eliam domoi iuai , quod
bonuin sensuin enicit. Elige.

Per omnei deoi iuoi, Id est per omnia deonHii soo -
runi tenipla, seu in oninibus templift.

Subnin. In ms., suhnexi. •— Minieterio eubnixi. Ex
more Laeiantii , iib. iv Insi., cap. iQ : luridkiiene
eubnixij lib. iv, eap. 10 : Petettau iubnixum ; Hb.
V, cap. H : Gtadioritm poteeMe suinM. Boit.

^arfiH operam^ ChriitimU neque fabrkarent. Sub-
aodiendum ui. Veilem faeeree^ prO vettem ui facetes.
Quam vellem dotni mamiiies, pro «r <loiftt manmses.

Coterent, Mallem com Gaieo, GHtico aitonymo,
Henmanno, cokenl, Bon.

Comprehemoi. In ms., amprehensus.

Cogerent. ]n ins., cogeret.

Parum koc fuit, nisi etiam. En Laetoiitii styiom,
lib. I, cap. 10 : Parum videbatur niii eliam; i^. T,
cap. 9 : Pamm habent... niii etikm ; iib. vn , ctip. % :
E$ koc parumest...niiietiam,Bvn*

Superponeret. Hoc vcrbuin , inqofl Colombus, frc-

Suentissimom itlo aevo ; addit occurrere etiaiii apud
[inucium Felicem. Lacianlius ipse Ifb. it , cap. ^ :
Quid capilibui vestrii terram iuperponitii f Btn.

Candidis ehlamydibui, etc. Scilicet candidf coloris
vesies induebant sacerdotes, excepiis Hs , qui inferis
operabaniur, oti notissiinum est. Et sic in specie do-
cet Porphyr., iv,19 de Absi. ffpofioTfltc Jovis in Crela
usos csse ejusmodf vestimeniis. Silius, lib. ni , sn •
cerdoti veitem niveam tribuit ; Plinius Druidibus ca/i-
didaniy lib. xvi, c. ulu, et Apuleius Antistibns sacro-
nim candidum tinteamen, iib. ii. CmPER.

. QucB iumdudum. Quod advcrbium deest iii priscis
editis; iegiturautem in ms.

Clementianiipecie Unui. Niliil frequentius his voci-
bussic Junctis apud Lacianiium;' nec atliiiet, opinor,
exscrii)ere. Inter lam varia aotem geneFa crudelitatis
iilud peuimum genus at^ cui clemeuliai ipeda falsa
blanditur : iUe grawar^ ille savior est canafex, qui ne-
minem slatuU eccidere. Laciant., lib. v Divin. iiisL,
cap. 11.

Debitisari jussit. U esi, muiiiari, q^e ma dmodum
iHi,verbi gratia, Coiifessores, quibus omdisnci lt;rro,
dsfriiituti fuetunt sinieiri papHttfS, Vide EoseiTium,
lib. vm, cap. li, et lUy. i ^ YHa Gonsuntiiii, c»p;
58, iibi in Interpr^atimK» ValeBii irnsfAii per err^^
rtm nomen Ltmnii, pro noniiue MflJsMm'.

Litteris. In ms., lilteras. De his lineris vide Buse-
btom, Uistor. Eccles., lib. ix, eap. 9.

355 AD DONATUH COMFESSORfiM. 254

DissimaltvUergo. Et tameo si quis incideral» mari A sinedeleciu, sine modo; quum saiellitas uniTersos^

quorum numerus ingens erat , pretiosis vesiilius et

occuiie mergebalur. Consuetudinem quoque suam
uon ijitermisit, ut in palatio per singulos dies sacrid-
carelur. Et tioc primus invenerat, ut animalia omnia,
quibus vescebatur, non a coquis, sed a sacerdoiibus
ad aras immoiarenlur, nibilque prorsus mensx appo-
neretur, nibi autdelibatum, aut sacriGcatum, aul per*
fu&um mero ; ut quisquis ad coenam vocaius esset ,
ioquinatus inde alque impurus exireu In c:cleris
qnoque magistri sui similis. Nam si quid reli-
qoi, velDiocles, vel Maximianus reliqueruiit , bic
abrasit, sine ullo pudore aurerens omnia. Itaque
horrea privatorum ciaudebanlur, apotbecx obsigna-
bantur, debiu in futuros annos eiigebantur. Ilinc
laffles, agris ferentibus; liinc charitas inaudiia. Ar

aureis nummis expungeret , gregariis et tyronibus
argentum daret , barbaros omni genere largitionis
honoraret. Nani quod viventium boiia vel aufereiiat «
vel doiio suis dabai, [prouij quisque petierat aliena ,
nescio an[non]agenda$ illi ruisse gratias putem.quod
roore clemeniium iatronum iucrueiita spoiia deirabe-
bat.

XXXVlll.

Illud vero capitale, et supra omnes, qui fuerunt ,
corrumpendi cupidilas, quid dicam nescio, nisi ca'C;i
et elfraenata , et lamen bis verbis exprimi pro indi-
gnatione sua non poiest. Tincit officium linguie sce-

meaiorum ac pecorum greges ex a^ris rapiebaulur B '^*"*^ magniiutlo. Eunuchi, leuoncs scrulabaiilur oni-
adsacriiicia quotidiana, quibus eos adeo corruperat, nia.l]bicumqiienberaliorfacieserat,secedendumpatri-
Qi aspemareotor anoonam , et effundebant passim bus ac mariiis fuiL tetrahebanlur nobilibus foemiiiis

YARiOiieM NOTiS.

Mergtbalur. In ms. nurgebatUur»
Palalio. li) iiis. Palatium.
' Delitatnm. Erat parlicula ccenaB parat», quam de-
cerpUfTi diis offerebant. Solebant autem cibos eliam
libare. Sil. Iul.,lib. 7:

Prifnum Vest» detersit bonorcm,
Undiqae el lu mediam jccll (ibanHaa flammao).

Quod Dtonysius Halicarn., iv Antiqnil. Rom.,dicit,
Coaiarmm fjriiiliitas Hbare. Gitevies.

SacrificaiHm. Est, quod ex viciima diisoblala prse-
cisimi eral in epulas, ut solebant pariem victiniarnm
prosecare et adolere, pariem sacerdolum et sacrift- G
csniiom epulis reservare. Grjevius.

Perfusummero. Scilicet qno solebani supplicarc,
uthi cibi quasi sacrarcntur, Quis eniin ignoral thuro
et vino solitosveieres supplicarc, eiiain inter epulas ?
Uorat., IV Carmin., 5, de Augusio :

Te Dieiisis adbibet deum.
Xe mulu prece, te pmseqiiilur mero
Defuso pateris, et laribus tuum
Hlscel numeu.

Gft^vits.

If a^'s/n siii imitVfi. Scilicct Galerii Maximianl. Ita
SQpra, cap. 21 magnitudini^ $ucb timiUimos.

Retiqui. Hcumannus dclet hoc vcrbum.

Apoihecos. Id est, celliB vinariae, de qaa voce Ph.ic-
dras, lib. IV, fab. I.

Debita. Ilenman. addit tributa.

Mine fames , agrti ferBniibms. Ita ms. nihH mnun-
dum. Agris (emtifkbuSy id esl , licH agrit ferentibus.
Vide prsceaeniia ir^aitr... htnrea pritaiorum ctaude- j^
bantur, etc. Editi lcgiint non ferentibns , miiiiis bene.
— Hinc fames , agrii ferentibus. Alii corrigunt , o^ni
«OR ferentibns ; alii , agricotis nan ferentibns, Et recie
Nurrius : Quamvis^ inquit, agn mullos fructus fer-
rent, homines tasien nme enecabantur; quia Maxi-
mini satelliies et vina cuncU, et fruges oinnes , ac
qo«cii«Kfue agrt ferrent, Imroani crudeliuie aufere-
bant, «i ea in fisei pui>l. gratiam aliis io regiontbus
veoundarentor. Bvii.

InneiKorMm » etc. Haec omnia valde corrupU sunt
tnm iii M. tum in ediiis, iu ul vix iiiielligi queant.
£a vero sic legenda esse credidi : Armentorum ac pe-
coruat gre^es ex agris rapiebantur lut sacrificia quoti'
diaiM , ^i6tii auUcos adeo corruperat , ul aspernaren'
tur annonam ; ei effundehant pasaim sme delectu , sine
modo , cum sateUiles universos , qudrum numerus in-
gens eral, pfelliom vestibus et aureis nummis excoleret
( id est, demufcerel), gregariis et tironibus argentum
daret , barbaros omni genere targitionis honoraret.

Eos, Vel itfoi , id esl , auticos.

Carruperat. Quia |am mo^ bvalQerat, Qt hi fonvi-
viis carnes praeberentur, qu» Idolis Mnm Aieniiil.

Effundebant. Alii , effundebat.

SatettHes, h\ ms. tites , sine ulla lacuna : verum
cum doctiss. Toinardo et Tollio reposui satelliies ;
nOstraque eorreclio eonflrmator tum ex iequentibns
dono suis dabai , lum ex RurftHti , ib. vm , ^ap. 17 :
Um/e ei numie$ ami , m fla dixerim^ eohgregat^s fami'
liaribus nHi ac sateltitibm larg^atur ; H LaeMHitiii»
Infra , ctp. 58 , sub linem : His satellitibus et protec*
toribus cinctus.

Expungeret. Ms., Expmgermit, — Aureis nummis
exnungeret. Quod est , sateltnes pretiosis vestibus et on-
reis ntfmmti. Rejiciendijenms est , pfotinus aiitut rnvi^
cem.y Seneca , lib. iv, Ben., c. 40 : Mitttre^ et muitns
munere expungere. Bun.

Barbaros omnigenere largitionis honorturet, Us., oiani
genere targitionibus.

Prout. In ms. desideratur. — Dabat, ut quisqne.
Prius ediii, dabat proul qmsque. In ms. teste crilia»
anonymo , dabatur quisque : liinc ille criticus reciiits
fuit , dabatur, ut quisque^ addo , aliorum pr^iil me
niisriuam alibi iu Lactantio observasse. Bun.

iVmto an [ uoti] agendas t//t fuisjse gratias putem,
Lego cum Cupero an non , quod est ironia. Non dcest
io ms.

- Blore ctementium latronum. Sic Salvianus : Latrones
hoc proverbio uti solent , ut quibus non auferunt vitam,
dedisse se dicanl.

Copitale. Iii nis., Capitali»

El. Ua ins. Aliis ei, pro et,

Quid dicamnescio. LacUnliuS, llb. i, cap. H : Nam
de infantibus^ qui Saturno inwiolabantur propter odium
Jovis^ quid dicam nescio.

Exprtmi pro indignatione sud non polest. Tn nis.,
exprimere. Quod si legas, dcesse videiur Jilens ; ai(|ue
sic esset legenduin , H tamen his verbis [mens] exini'
mere pro indignatione sua non potest. Sic Laclantiiis ,
lib. VI Diviii. Institut., Cap. 25 : Otii6tti hoc vcrbis ,
aut qua indignutione tantum nefas prosequar ? vincit of-
ficium linguoe sceleris magnitudo.

Nobilibus foeminis. Augebai indignitalem rei, quod
nobiles cssenl. Nani servile prorsus, el liberis cor-
poribus deiesubile erat ^ sic considerari. Serviiia sic
solebanl a mangonibus inspicieuda sisli liciUnUbus.
Goluub. — Rultnruis, lib. virt, cap. l^ i Cui eliam
inter ccstera hoc etiam singulare studium erat, ne ullam
nbii dico urbetft , sed vd Ireve oppidum , absque adul-
terio nobilium matronarum , quw per loca (uissent r«-
perto!, vel corruptionc virginum praHerlret. Latinis/uj-

f55 FIRM. LAGTANTII LIB. D£ MORT. PERSEGUT. 25$

Tesles, ilein(iue virginibus, et per singulos, ar- A Maximiano se (radiderunt, malo generis humani»

tus inspiciebantur, ne qua pars corporis regio cubili
esset indigna. Si qua detreclaverat , in aqua necaba*
tur ; lamquam majestaiis crimen essei sub illo adul-
tero pudicitia. AUqui, consiupratis uxoribus, quas
ob castitatem ac fidem carissimas habebant , quum
dolorem ferre non possent. se ipsos eiiam necaverunt.
Sub boc monslro, pudicitise integritas nulla , nisi ubi
barbaram libidlnem deformitas insignis arcebat.
Postremo hunc jam induxerat morem, ut nemo uxo-
rem sine permissu ejus duceret , ut ipse in omnibus
nuptiis praeguslator esset. Ingenuas virgines imminu-
tas servis suis donabat uxores. Sed et Gomiles ejus
sub tali Principe imitabanlnr [ hoc exemplum , et ci-
vium ] suorum cubilia impune violabant. Quis enim

ut illi barbaram servitutem fuglentes, in Homanos
dominarentnr. Hls satellitibus et prolectoribus cino*
tus , Orientem ludibrio habuit.
XXXIX.
Denique quum libidinlbus suis hanclegem dedisset,
ut fas putaret quidquid concupisset, ne ab Augusla
quldem, quam nuper appellaverat matrem, potuil
temperare. Yenerat post obitum Maximiani ad eum
Yaleria, quum se putaret in patribus ejus luiius mo*
raturam, eo maxime quod habebat nxorem. Sed dni-
mal nefarium protinus inardescit. Adhuc in atris ves-
tibus erat mulier, nondum luctus (empore impleto.
Legatis pnemissis in matrimonio postulat, ejecturus
uxorero^ si impetrasset. Respondit illa libere, quaQ

vindicaret? Mediocrium filias, iit cuique iibuerat, Bsola poterat : primo non posse de nuptiis in illo

rapiebat. Primariae, qus rapi non poterant, in be-
neficiis petebantur ; nec recusari licebat , subscri-
bente Imperatore, quin aut pereundum esset , aut
habendus gener aliquis barbarus. Nam fere nullus
stipator in lalere ei , nisi ex gente horuni, qui
a Gothis tempore vicennalium lerris suis pulsi,

ferali habitu agere, tepidis adhuc cineribus mariti
sui, palris ejus; deinde illiim impie facere, quodsibi
fidam ;conjugem repudiet, idem utique facturus et
sibi; postremo, nefas esse illius nominis ac loci
feminam sine more, sine exemplo, maritum alterum
expenri. Nuntiatur homini quid esset ausa. Libido

VARIORUM NOTiE.

mina non solae sunt , quac viris junctae sunt , sed et
virgines. Glossaria Labbei, Fcsmna^ Ovi^cta quam vo-
cem vulgo per fmitnea , seu qux foeminei sexus est ,
interpretantur, quod virginibus quoque proprium est.

Baijldri.

Ve^tes. In ms., Vn<, male.

Per singulos arlus inspiciebantur. Gasaubonus no-
tat, ut servos, sic et servas nudas ab emptoribus
fuisse inspeclas. Non absimilis (inquil ToJlius) olim
Persarum iicentia , et hodie Turcarum , atque itein
Persarum.

Detrectaverat, Ms. legit delractaverat.

Tanquam majestatis crimen esset sub iUo adultero
pudicitia. Ita ms. Nescio quo pacto dictio pudicitia ,
tam necessaria ad hujus loci intelligentiam , in nulla
editione reperiatur.

Castitatem ac fidem» In ms., castitate ac fide.

Monstro , pudidtia, Ministro constanter legitur in
ms. quod ferri non potest ; dictio enim ministri non
convenit Principi. Legendum, Sub hocmonstro^ pu-
dicitias inlegritas nuUa; aut , Sub hoc monstro impudi-
dtice, integritas nulta, Almclov. et Bauldri.

Ut ipse in omnibus nuptiis prcegustator esset. Id est,
novam nuptam deftoraret; si hoc verbo uti licet.

Ingenuas virgines imminutas, Imminutas, id est cor-
rupUs,vel violaias. Proba ms. codicis lectio; nec
mutanda, siquidem ipsemet Lactantius, Div. Institut.,
lib. 1, cap. 10 , paulo ante finem, de spurco illo Jove
Paganorum ait : Reliquam suam vitam in stupris adul*
ieriisniue consumpsit. Onutto virgines quas imminuit.

Conutes. Id est, aulae proceres, qui principem sec-
(abantur.

Imitabantur [hoc exemplum, et civium] suorum, etc.
Ms., Imitabatur, mendose. Pcr hoc exemplum et d-
viuniy quindecim litterarum lacunam manuscripti co-
dicis supplevi. Aliter tainen legi posset, cum propius
inspicienti appareant in ms. duae litter» Tr. qux prio-
res suiu litterse vocis Tribuni.

In Beneficiis. Beneficium eo loco significat remune-
rationem coocessam ob quaedam munia recte suscepta
et perfecla.

Recusari licebat. lu ms. Maliem , recusare liubat ,
metu submersionis.

Stipaior in iatere d. Sic reposuerunt editorcs, pro
i niata rd, quod est in ms. corrupte.

AGothis... pulsi. Ad Galerium Maximianum CaBsa-
rem confugerunt, et postea se Maximino, quem Ga-
lerius adopiaverat, adjunxerunt, et in numerum Sa-
tellitum ac protectorum ejus allecti sunt. Baluz.

Protectoribus. Id est, corporis custodibus.

Orientem ludibrio habuit. Ms. pro ludibrio^ habet
Q indibria, corrupte. Hnec mire conveniunt cum extremis
verbis capilis 19 : Daia vero... accepit Orientem calcan-
dum atque conterendum.

Concupisset. Sic et Lnctantius, audissel^ quasisset.

Matrem. PropterMaximiniadopiionem a Maximtano
Galerio factam, cujus uxor et vidua erat Yaieria.

Ad eum. Scilicet Maximinum Daiam, in cujus
anlam illa post mariti mortem concesserat, ibl se tu-
tius moraturam esse putans, spreto Licinio, cui eaui
Galerius cx^mmendaverat. Baluz.

Prcemisds. Ms., primis. — Buneman. sequitur ms.
et habet, Le^atis primis^ notamque sequentem exhi-
bet: — Legatts primis. Editi omnes, legatis prwmisds.
At ms. primis. Ad indicandam impudeniiam videtur
dixisse legatis primis, id est per primosjam legatos.

Buff.

QucB sola poterat. Subaudi, libere respondere. Non
verebatur enim, ne ipsam vi stupraret, vei necaret
Maximinus.Tantumscilicet in Imperatoris uxorem vi-
D duam non audebat tyrannus. Heumannus.

Ferali. Ms. fedali, corrupte.

Pairis ejus. Scilicet Galerii Maximiani, qui erat per
adoptionem pater Maximini.

Fidam. In tns. fidem. Forte, ftddem^ breviatis lit-
teris.

Nominis ac loci. Id est, dignitatis. lib. v Institut.,
cap. i : Nonignobitis.... loci. Spartianiis in Antoniiio
Geia, cap. 3 : Sed jam optinu in republica lod. Lain-
pridius in Alex. Sever., cap. 5: Nonmagnisatis loci.

BUN.

Feminam, In ms. femina.

Sine exemplo. Via exemplum secundarum nuptia«
rutn in Augusteis feminis habemus, praeter Lucillae
Lucii Veri uxoris, quam post viri mortem pater Mar-
cus Antoninus Glaudio Pompeiano seni,.equiiis Ro-
mani filio, invitam tanien iradidit. Vide Capitolin. m
Marco^ cap. 20.

Homini. Pro t//i, scilicet Maximiao.

SS7

AD DONATUN CONFCSSOREM.

in iraiA furorenique conTerlUur. Sinlim mulierem Aceiitesduci jubenlur. Fletiisctcoinploraiio, nnn illius

proscribit, bona ejus rapii, aiifert comiles, spadone«
in tormentis necat, ipsam cum matre in exilium re-
legat ; nee in locum certum : sed buc atque illuc pne-
dpitem cnm ludibrio eitarbat» et amicas ejus afficto
adalterio damnai. i

XL.

Erat darissima f<»minay cui ex filiis jiivenibus jam
nepotes erant. Hanc Yaleria lamquam mairem alieram
diligebaty cujns consilio negaiam sibi suspicaiur. Dat
negotium Prxsidi Cralineo, ut eam cum dedecore in-
terficiat. Huic aliae duae adjunguntiir, «que nobiles»
qoaram altera Vestalem ramulain virginem Rom» re-
liqnerat, fogitivae tunc Yaleriae familiaris. Altera vi-
mm baboit senaiorem, non nimis Augustas proxima. g
Sed Qtraque ob eximiam pulcliritudinem corporis ac
pudicitiam necabatur.Rapiuntursubito mulieres, non
ad judiciam, sed ad lacirocinium. Nec enim quisquam
Mcosator extabat. Inveniuir quidam Judaeus ob alia
iacinora reos, qui spe impunltatis inductus, adversus
iosonies meniiatur, Judex aequus et diligens extra ci-
viiateincampraesidio, ne lapidibus obruatur, protu-
fit. Agebatur b«c tragcedia Nicaes. Inrogantur lor-
menia Judaeo, dum qu» jussus f erat diceret; hae ne]
loquereoiur, pugnis a tortoribus coercentor : inno-

tantum mariti, qui aderat benc meritx uxori, sed oiii-
nium, quos res indigna et inaudiu conlraxerat. Ac ne
impetu popali de carnificom manibus rapercntur,
promoli militari modo instructi velites et sagittarii
prosequunlur. Iia inediae inler cuneos armatorum ad
suppliciumdeductae. Jacuissentque insepult^, domes-
ticis in fugam versis, nisi eas furtiva amicorum mise-
ricordia sepelisset. Nec aduliero impunitas proniissa
persolviiur : sed paiibnlo afflxus, aperuit omne mys-
terium, et sub exiremo spiritu inquit omnibus, qui
videbant, [acj innocenies et occisas esse testatur.
XLI.

Augusta vero in desertas quasdam solitudines
Syriaerelegata,patrem suum Diocletianum per occul-
tos gnnrum calamiiaiis suae fccit. Mitiil ille legatos ,
et rogat ut ad se filiam remittai. Nihil proficit. Ite-
rum ac saepius obsecrat. Non remiiiitur. Postremo
cognaiiiin suum queindam militarem ac poteniem
virum legat , qui eum beneficiorum suorom admonl-
tum deprecetur. Isquoque, imperfecta legaiionc^
irrilas prcce^ renuntiat,

XLII.

Codemque tempore senis Maximiani slaiuae Gon-
stantini jussu revellehantur,etimaginescum quo pic-

YARIORUM NOTiE.

Cmitet. Hic feminini generis. Inslructi velites et sagiUarii prosequuntur. Sic lego

Ipiam cum matre in exiliumrelegat. ysHeridm nempe Q cum Baluzio inter sii;e edilionis errata, cum sil in

com Prisca Diocletiani uxore, de qua pluribos aclum
estad cap. 15. Ipsam, in ms. ip$a,

Amicas ejut, Scllicet Valeriae. *

AjfEcfo. Ms. afflictOy corrupte.

Suipicaluf. Sic iii ms. Cditi vero iutpicabatur.
Maximinas acilicet sutpicatur.

Eratineo. Locos videtur corruptus : Praesidis no-
men est. Baluz. — Forsan Eratino, ut sit GraH^um
{/Mtrtcvov, quod idem ac ipoffyuog. Attamen Heumanniis
locoCraimeosuspicatur legendum esse pro^ut, quod
verfoam Lacuntio est familiare, ut videtur hujusce
libricap. 29, 30et59.

Famuiam. Nonnolli legere volunt jure ac merito
/E/tam.

FugitiwB. In ms. furtivct male.
Non nimit Auguttce proxima. Ita ms. NonnuUi legere
voloiit iion rmnut; alii non niiul.
Necabatur. Ms. necabantur.

ms.,inttructibHe mens essagittari, nullo seiisu, et sit
idem litteraruin numerus. Rccic cnim hic (inquit)
conjungunlur. velitet et tagittariif cuin utrique sint
levis armaturx miliies.

Jacuistentque, Ita ms. et recle. Deest que in priscis
ediiionibtis.

Aduliero, Scilicet Judaeo. Adullero, in ms., adul"
terio,

Aperuit, Heumannus legit aperit.

Inquit, Ms. in quod. Redundat lioc verbum , vel
mutaiidum ut fecimus , cuin ndditione conjunctionis,
ac quas deest in ms. quasi dicerel , ffii6 extremo tpi-
ritu locutut ett , vet ait omnibut qui videbaiu , ac imto-
centet occitat ette tetlatur,

Augutta. Yaleria nempe , Galerii Maximiaiii vidua.

Gnarum. Ms. magnarum, inale.

Calamitatit. In nis. , ealamitatet,

Deprecetur. Ms. Deprecatur. — Deprecetur. Yalde
precetur. Gic. lib. n , epist. 24 : Legatottenatut non

Inweniturquidam Judasut, elc. Non hoc primum a j^ ^^^^^^^A^^^^p^^n,^ ,^/ad bellum denuntiandum
Maximino inventum. Prajiverat enini illi vir boni mi^grat. — Deprecetur, Ms., deprecatur. Illud prius

exempli Nero« cum Octaviam nxorem repudiare vel-
letin gratiam Poppea; Yide. Tacit. lib. xiv Aniialium.

Judex tequut et diligent. Ironice dictum.

Obruatur. Scilicet a civlbus, qui earuin innocentiam
Doverant; vel forte, ne Judaeus ipse ob falsuiu testi-
monium lapidibus obruatur.

Juteut erat diceret; hm ne loquerentur. Sic reslituit
criticos anonymus, qui ins. inspexerat in quo qua-
tuordocim circiter desunt litterae. Alii leguiii iuttut
elam erat, palam^ et sic legendum esse conjiciebat
doctissimus Nic. Heinsius. At in ms. legi loquereniur
et eoercentur, quae nolui mutare.

Jubentwr. Adde, ad supplicium.

Tantum. Ms. tanti.

Contraxerat, Id est, advocaverat ad spectaculum.

Manibut. In ms. ttiantM.

Promoii. yelvrogretti, vel ut volunt quidam, duces
nulitareti qaiadordioes priores promou ^unt.

reciius , pro precetur, ex indole Laclaniii , ciijus
exempla iiidicari ad lib. iii Instit. cap. 17. Buii.

Imperfecta legatione. Iia ms. nonnulli eruditi legi
volebant , perfecta legatione. Quam iiliimani lectio-
nem valde probat Bunemannus nolam sequeniem
exliibens : — Perfecta legatione. Sic omnino cum
Heinsio legendum pro edil. ex ms. imperfecta ; nisi
malis , jam perfecta legaiione. Bun.

Eodemque tempore, Ita ms. Duo eruditi viri vellent,
eqdem quoque tempore.

Senit. In ms. tentx.

3laximiam. Herculii nempe.

Senit Maxinuani ttatuas... reveltebantur. Gonfir-
mantur ab Cusebio, hist. Cccl. lib. vm, cap. 43 ;
lib. I Yitae Gonstantin., cap. 47, de quibiis dispii-
tant Baluzius et Nurrius. Bdn.

Imaginet cum quo jnctut ettet. Ita ms. absqoe uU^
lacuna. Post imaginet^ yldetur deease iUiut,

FIRM. LACTANTII LIB. DR IIOaT. PERSECUT. 260

tus csset , detrahebantur. Et quia scnes ambo siinul j^ Ua , utriusque imagines simul locantur. Maxeniius

plerumquc pleti erant , et imagines aimul depone^
toniar aroboram. Itaqae qanm viderel Tlvns , quod
nntli unqnara imperatorttm acciderat » duplici a^gri-
mdine affectne , moriendum sibi esse decrevit. Jae«
tabat 90 b«c atqne ttluc , a^stoante anima per dolo-
rem, neesomnum/necctbum capiens. Sospiria eC
gemitus , crebrse lacrymae , jugis vototatio corports,
minc in lecto, nnncfoumi. l(a viginti annoramfeti-
Cissimiis imperator, ad hnmDem vitam dejectns
adeo , et proculcatusinjnrfis, atque in odium vitas
dejecius, postremo fame atque angore coofectus eat.

XLIIl.

Vnus jam supercrat de adversariis Dei , cujuf

tanqnam divlnum aoxiliom libenter amplectitur.
lam enim bellom Constantino Indixerat , qoasi ne-
eem patrissui vindicaiurus. Unde suspicio inciderat,
senem illnm t»m exitiabiiem finxisse discordiam
cum filio , ul ad alios succidendos viam sibi faeeret »
qutbus omnibus sublatis , sibi ac filio toiins orbis im- '
perium vindicaret. Sed id falsum fuil. Nam id propo-
siti habebat , ul et filio , et coeteris extinctis , se ac
Diocletianum resiitueret in regnum.

XUY.

iam mota inter eos foerant arma cWllia. Et qoani-
vis se Maxentius Romn oonlineret , quod responsuni
eeceperat, periturum «sse, si extra porus urMs

nunc exiium ruinamque subnectam. Cum baberet B ^i^set ; tamen bellam per idoneos duces gerebatiir.

acmulatlonem adversMS Liciniuip ; quia praelatus ei
a Maximiano fuerat , licet nuper cum eo amiciiiam
confirmassct , tamen ut audivit Constantini sororem
Liciiiio esse desponsam , exisiimavit affinitaiem il-
lam duorum imperatorum conira se copulari. Et
ipse legatos ad orbem misit occiilte, societatem
Mnxenlii atque amicitiam posiulalum. Scribit etiam
familiariter. Recipiuntur legati benigne, fit amici-

Plns virium Maxentio erat, quod et patris sut exer-
eitum receperat • Severo, et suum proprium de
Manris atqne Italis nuper extraxerat. Dimicaium ,
et Maxentiani milites prasvalebant; donec posiea
eonfirmatoanimoConstantinus, et ad ntrmnqoe pa-
ratus , copias omnes ad urbem propius admovit , ei
eregione Pontis Mulii eonsedit. Imminebat diee,
qno Maxemios imperium eeperal , qui est ad sextum

YARIORUM NOTiE.

Sene» ambo. Diocletianus scilicet, et Maximianus
Ilerculius.

Cum viderel mvus. Diodeiianus , cujns viventis
imagines deponebantur ; quia conjunctx eranl com
iinaginibiis Herculii. G

iVii//t. In ms., nuUa,

DupHci mqritudiru. Scilicet ob contuineliam tnm
filise, tuin sibi illatam. Heum.

Anima. In ms., auimam.

Per dolorem. Id est , pras dolore , vel propter dolo-
rm.

Suspiria. Cuspinianus in Diocletiano : Quidam A-
cunt stupore menlis , et ionga m§ritudine confectum ,
animam inter $u$piria effasie. Ex Ccdreno.

Adeo. Viri docti legebant a Deo»

in odtiim vitmdejectus. Ita ms. licet mox prscesse-
rii d^eetus. Quare pliires legere mallent deveetus ;
alti adduttus , ut Cicero iit odium , in invidiam addu-
cere. — in odium vitte dejectut. Legitur pro dejectus^
deductus apud Buneroan. qui notam sequentem de-
dit: — In odium vitw deductus.list Grsevius correxit.
Lnctantius lib. h , cap. i : Ad exlremam mendicandi
fiecessitatem deductus ; lib. ii, cap. 4 : deductus ad...
cmdtatem. Val. Max. lib. i , cap. 1 : Reguius ad |v
captlvi fortunam deductus. Ipsa phrasis vix invenie- ^
lor. BuN.

Fame atque angore confectus est. Alii eum mori>o
aqua intercutis exiinctum ferunt , alii veneno , Sui-
das snspendio. Ut ut se res babeat, perisse eum
constat anno 5ii, ante nuptias Licinii el Consuniiae.

Pagius.

Unus supererat. Nimirum Maximinus cognomine
Daza vel Daia , adbuc qui Orienti praeeral.

Qttia. In ms. qui ad.

It. In ms. bis repetiiur n/, ti(.

Coustaniini sororem. Constantiam , qnae postea sic
Ario favit , ut eiiam fratrem suum ad eum protegen-
dum impelleret. Baluz.

Desponsam. Id esi , desponsatam.

PostulatumAn ms. legitur pos(u/a/tim ; ediii iia-
bent pofitt/ons. Scripsimus postulatum , quod rectius
videtur.

Fomt/tnri/ar. Id est » amiee.

Necem pairis sui. Maximiani Herculii, quem Cons-
taniiniis sirangulari jusserat apud Massiliam. Zozi-
mus lib. II : Maxentius oecasiones gerendi adversus
Constantinum beiU aumrebaly seque dofere propter ohi-
tum patris sui simulans • cui mortis catisam Constdnti»
nus prosbuisset. BaLtOz.

Senem i7/um. Maxiroianum Herculium.

Tam eTiiiabilem. Sic reposui , ciim in ms. sit xta»
biiem, cum defectuirium autquatuor initialium litte-
rarum. Potest etiani legi , si msLYh ^ detestabiiem ^
supprimeodo tam.

Fiuxisse Diuordiam. EutropiQSiib. x : tnde ad Gal'
Uas profectus esi, dolo compmto, tmufuam a (Hio eseet
expulsus. BAI.OZ.

Succideudos. lo ms. svfiCMdendos.

Jam motainter eos fuerant arma dvHia. Inter Cons-
tantinum et Maxenlium , ai^ anno nempe 31 i.

Responsum. Ab oraculo scilicet.

Duces. Ms., ducere.

Et suum proprium. Locutio Lactanliana : lib. iv,
cap. 14 : Suum proprium ; lib. iii , cap. 10 et lib. iv«
cap. M : Suo proprio; lib. v, cap. 2 : AiH suo pro-
prioadversus justos odio ; et de Opif. cap. S : Siagu'
iis autem generibus ad propuisandos impetus externos
sua propria munimenta constUuit.

Itaiis. Heum. putat, et quidem recte,legend. esse
Getuiis , qui Mauris erant prozimi. — De Mauris at^

Sieitaiis. Ueuman. ingeniose, de Maurisac Gesutis.
empe enim bi vieini jungontur. Tolerari lamen po-
test ms. recepu leclio ; nam vel maxime necessa-
rium fuit, etiam ex Italis, quippe propinquioribus
locU exiractum exercitum Romam versus conira-
bere. Bun.

Dimicatum, etc. Heumannus legii, Dimicatumeet.

Ad utrunufue paratus. Evenlnm puia percmpio-
rium, citam inorlem, aut victoriam laetam. Apud
Virgilium ifineidos, I. ii, v. 61 :

Fidens animi, alque ad ulrumque paratus.

Pontis Muiii. Sequor ms. qni liaud secus babeu
In editis esl Muivii^ quod verum esl nomen, bodio
Ptmu Mole.

iC4 AD DQNATUM

kalcndas novcinbris ; et Qiiinquennalia terminabaii-
lur. Cofnmomtus est iq quieke CoBslafi(inus , ut cce-
le&i^ sigDum Dei m^tral in scuiis , aique ita pne*
liuni cooiiniuer^. Fecit ut justus est» et tranverst
liiticra» summo capiie circumfleio, Christumiii
^uiis notat. Quo sign.0 armatus exerciius eapit fer*
ruiu* Procedit hosiis obviam sine inperatore , poa*
tenmue transgrediiur. Acies pari frome coneorrif.
Summa vi utrinque pugnaiur. Neque bis fuga noia ,
neque illis. Fit in nrbe sedilio , et dux iDcrepiiatur^
velut d^rlor salulis public». Tumque repente po-
pulus (Circenses eoim oatali suo edebat), vece sub*
cbmat , QqnsiantiDum vinci non posse.

Qua Vijce consieriuUus proripit se, ac vocaiis qui-
l^usdam Senatoribus, libros SibylliQOS inspici jubet,
in quibus repertum est, nio die hoslem Romanorum
esse periturum. Quo responso in spem victeriae in-
duciu3 proccdit, in aciem venil. Pons a tergo ejus
scinditur. Eo viso, pugna crudescit, et manus Dei
supererat acid. Maxeatianus proierretur; ipse in
fogam versiis properat ad ponlero , qui interruptos
erai, ae roultitudine fugientium 'pressus, in Tiberini
delurlKUur. Coufecto landem aeerbissime iiello, cum

amFessoiiiiiM.

ffi

A magna Senatus popoHqiie Romani Isetltia suseepius
Imperator Constantinus , Maxknini perfldiam co-
fiieecH, Hiteras deprebendit, statuas et imagines in-
fenlt. Senatus Constantino, virtiitis graiia, primt
Mminis titulam decrevit, quem sibi Maximinns vin-
dicabat, ad quem vicioria liberate Urbis quum fuis*
set sliiiia, nOD aliter accepit , quam si fpse victus
esset. Cogniio deinde Senatus decreto, sic exarsit
dolere, tit inimiciiias aperle proflterctur, convicia
jecis mixta adversus imperaterem maximum diceret.

XLY.

Constantinns, rebus in Urbe eomposiiis, hyeme
proxima Medioianum conlendit. Eodem Licinius ad«
venit, ut acciperet uxorem. Maximinus nbi eos In-
B teliexit nupiiamm solemnibus occupatos, exercitura
movit e Syria, hyeme quam cmn maxime sxviente,
et mansionibus geminatis , in Bilfayniam concurrit»
debilitato agmine. Nam maximis imbribus, et nivl-
bus, et luto, et frigore, et labore jumenta omnis ge-
neris amlssa sont, quorum miserabilis per vlam
strages speciem jam futuri belli, et similem cladem
mHitibos nuntiabat. Nec ipse intra flnes suos moratos

VAR10I\UM NOTifi.

Dtes^ guo Maxentiui imperium eeperat.,» 6 kalend,
noremb.^ etc. Maxetitius, ut ex Lactantio liquet, 6
kalend. novemb. id est, VJ octob. imperator Romnc
appeUaltts est. Maxentium vicit Constanlinus 6 ka-
iemi. novemb. auctore eodem Lactantio.

Comfnoniius in qmete. Proprium iioc verbum. Mo-
ntfi enim dicuntur, quibus Deus aiiquid per som- C
nium imperat. Vide Inscript. Antiq. Tollius.

CatUsit tipnum, Jmmortate tignum alibi vocat
L^ctantius lib. iv, cap. 27, id est, signum crucis.
Isteporrp loctis est magni momemi. Signat enim, et
locQiny et dien^ 4M0 crtix, in tf|ua vincerei, ostensa est
Consunlino. Nam ciim ex tcslimonio Eusebii, qul se
id accepisse ait ab ore Constantiiii , coiistct visum ab
eo crucis tropli.-eum in ccelo boris meridianis, sole in
occasum ver^enle; et addubitanii qMidiiam boc
spectrum sibi vcllel, nocle sequeiiti Christum Dei
dormienti apparuisse cum signo illo, quod in coeio
osteusuni fuerat, prsecepisseque, ut miliiuri signo ad
sifnilitQdinein cjus, (juod in coelo vidisset, fabricalQ^
ee tamtfaam saiutari prsesidio in prxliis utereitir :
certnm est utramque visionem uiio in loco, el inira
spatium aiiquol horarom conligisse.

Ei tran$versa X Httera^ summo capite circumflexo»
CAristum in scutis notat. Ms. Cliritto. Hxc itn iniel*
ligemla sunt, ut Christi Monogramma circumflexum j^
fuerit ia capiie Labari, ui videmus in nummis vete- ^
ribos.

Sine imperatore. Sine Maxentio.

Coneurrit, Concurrere^ passim est ad pugnam , ad
praeliona procedere. Accipio autem liic pari fronte
concurrere, pro eadem Hducia et alacrilate, qua coii-
tra te veniaot hostes, ohviara iilis ire. Vel si mavis,
omnes eequali fronte eoneurrunt. Concurrity alii con-
cwrruDi-

JSeque his fuga nota, neque illis. 11;ec Virgilii Verba
in antiquissimo Lactantii codice conservata cot^r-
manta Pierio asseria, lib. x JEa. vers.757 : bis n«-
que... neque, non vero, ut hodie, neque nec legeiidum
ess«. Bofl.

Dux isurepitaiur* Maxentios.

Nataii suo. Id est, die illo quo imperator factus esl.

Edebai. Ms. Cumque... et debiia. nullo sensu. Pro
ef debiia^ cum nonnuliis viris doctis lego edebat^ sci-
Ucei Maxentius. Ms, Cumq^e^ lego iumque; aiiia

cunctus»

Sciuditur. De exciso ponte vide ^useb. lib* ix llist.
Eccles. cap. 9, et Zozimum, lib. xi, cap. 45'.

Supererat aciei. Biblica lisec pbrasis cssc videtur :
Exod. cap. XVII, v. il. Forte legendum suberrai
aciei (inquit Bauldri) id est, scse (luc ct illuc per
pugnanlium ordines extendit« vim suam lalenter
contra Maxentii milites exereus. Ac\es enim sxpe
piigna, seu prailium esl. Subprar^ auiem aciei^ ut
apud Claudianum, suberrare t(iontibus^ Sed HeuqaaQU.
ila legendum esse pulat : At manu Dei superante^
acies maxenliana proterretur'.

Maxentianus proterretur. Ita ms. Vaxentianus sci-
licet miles. Alii volunl, Maxenliana^ nempe acies.
Nonnulli mahint, Maxenliani prolerreniur. Si (\\M
immtitandum esset, mallem, maxenttu^ proteritur.
Proterrere est terrendo fugare.

Ac. In ms., hac.

Tandem, Ms.. tamen.

Tiiutum. Seilicet masnmi. Pest mQrtem Galerii
Maximintis, quia prior Caesar, qtianouam postremo
Auguslus ftierat, prlmas sibi in titiilis alque tiono-
ribus inter ejiis temporis Augustos vlndicabat, ait
Eusebuis, Qist. Eccles. lib. ix , cap. 10. Jam vero
Senaius decrevit, ut prirous Augustorum Gonstaiiii-
nusesset.

Yindicttbal. Forte, tfiMtiearat.

Adversus imperatorem maximum. Imperatons R-
lium, qui Transalpinas provincfas lisereditate, Iia-
liam et Africam victoria tenebat. Noh enim vcri est
simile, senatus illo decreto maximi tum cognouien
datum fuisse. Adi Cuperum. Cell.

Cpntendit. Verbum istud in ms. manc||m e8( et
prope delritum, ac vix legi potest.

Uxorem. Scilicet Constantiam , Constantiiii SQ-
rorem.

Quam. Voculam hanc delendam putat Heumannus.

Mansionibus geminatis. |d est, uua die t^tum
fecit iiincris, quantuin duae mansiones in via Regia
distabani invicem. Nec in prima, sed in secunda
qtiiescebat. Cellar.

In Bitliynium concurrii. Ita ros. Monnulli volunt,
accurrit; Aimeiov. cucurtii. Nam fadie ca, ia cum^ ei
postea ia cofi| mutatum est«

m FIRM. L\CTANTIl LIB. DE MORT. PERSECUT.

esl : 6cJ iransjecto proiinus freto, ad Byzantii porlas \ XLVL

accessit armatus. Erant ibi milites praesidiarii, ad
hujusmodi casus a Licinio conlocati. Hos primum
muneribus et promissis illicere lentavit : poslea Vi
el oppugnatione terrere; nec lamen quidquam visaut
promissa valuerunt.

Jam consumpti erant dies undecim , per quos fuit
spaiium aiuntios lilterasque mitlendi adlmperalorem,
cum milites non fidcsed paucitate difflsi, seipsosde-
derunt. Hinc promovit Heracleam ; et illiceadem ra-
lione detentus, aliquot dierum tempus amisiu Et jam
Licinius» festinato itinere, cum paucis Adrianopolim
venerat,cum ille» accepia in deditionc Perintlio,
aliquanto moralus , processit ad mansionem millia
decemetoclo. Nec euim poteral ullerius, Liciniojam

Propinquantibus ergo exercitibus, jam futurum
propediem praeliuin videbatur. Tum Maximinus ejus-
modl votum Jovi vovit, ut si victoriam cepisset,
Christianorum nomen exiiiigueret , funditusque dele-
rct. Tunc proxima nocte Licinio quiesceiiii adsistit
Angehis Dei, moneps ut ocius surgeret, atqueora-
ret Deum summum cum omni exercitu suo; illias
fore vicloriam, si fecissel. Posthas voces, cum 8ur«
gere sibi visus esset , et cum ipso qui monebat , ad-
»taret, tunc docebat eum quomodo et quibus verbls
esset orandum. Discusso dcinde somno, nolarium
jussit acciri , et sicut audierat , haec verba diciavlt :
Summe Deus, te rogamus, SancteDeus^ terogamus.
Oimiem justUiam tibi commendtmius , salutem nostram

secundam mansionem lenente distantem inillibua to- g tibi commendamus , imperium nostrum tibi commenda^

tidem ; qui, collectis ex proximo quantis potuit mili
tibus, pergebat ot)viam Maximino, magis ut eum mo«
raretur, quam proposito dimicandi, aut spe victoriae.
Quippe cum ilie sepiuaginta milliumarmatorum exer-
ciium duceret , ipse vix triginta milliuni numerum
coilegisset. Sparsi enim mililes per diversas regiones
fuerant , et adunari omnes angusiise temporis non si-
nebant.

mus, Per te vivimus^pertevictores et felices existimus.
Summe sancle Deus , preces nostras exaudi. Brachia
nostra ad le tendimus. Exaudi, sancte summe Deus.
Scribuntur bxcin libellis plurlbus, et per praepo^l-
tos Iribunosquc iniltuntur^ ut suos quisque milites
doceat. Crevit animus universis , vicloriam sibi cre-
dentibus de coelo nuntiaiam. Siatuit imperaior prx-
liumdiei kalcndarum maiarum, qux octavum annum

VARIORUM NOT/E.

Transjecto protinus freto, Thraciae nimirum. Vulgo
Bospliorus Thracius nuiicupatiir.

Ad hujusmodi casus.ln velerl codlce legiliir, nd hu-
jusmodi causa Licinio eonlocati, Nostr.! cmendaiio (
bona est. Et sxpe in anliquis codicibns reperitur
scriptum causa, pro casus ; ut apud S. Ambrosium
epist. 45 : iit natura casus est, in electione judicium;
pro quo in vetusiissimo codice ms. Ecclesi;e Bello-
vacensis scriptum est causa^ quamvis non bene.

Baluz.

lUieere, In ms. iUieire,

Pfec tamen quidquam vis aut promim valuerunt. Ita
ros.

Jmperatorem. Scilicet Licinium.

Paucitate diffisi, Gal. malebat, PaucitaU defecli.
Nihil muUnduin. Sic Tacilus lib. ii Hist. , cap. 23 :
Diffisus paudtale coborliiim; uti Jac. Gronovius ex
nis. Oxon. restituil. Contrario inodo Livius, lib. vi,
cap. 25 : fidentes mtlitum numero, Lactanliana vero
phrnsis, lib. viii Institul., cap. I : Dum... coelesti mer-
cede difflditl Buif .

Heracleam, Ms. Heracliam. Scilicet Thraciae , quae
est et Perinthus infra. Zozimiis lib. i, cap. 62.

Accepta in deditione. Ila Ms. Legendum esset in de-
ditionem, Sed ut jam supra adnouvi, sic loquiiur Lac-
tuiilius.

Perintho, Ms., Permtho,

Licinio jam secundam mansionem tenente distantem
millibus totidem. Sic lcgo cum Vossio et Baliizio. In
Manuscripto est , secunda mansione tenente destantum^
mendose omnino.

Qui coltectis: Cum Vossio lego, Qui\ scilicet Llci-
nius, In ms. est, atque.

Quanlis. Pro quot,

Quippe cum ille. Maximinus.

Ipse vix. Licinius.

Propinquantibus. Verbum ex poetis , ut jam supra
observavi ad initium capitis 24, esique apud Lactan-
tium.

Sivictoriam cepisset.ld est, reportasset. Quid aliiid
enim victoriam capere esse possit , quam , ut vulgo
Latini locuti sunt, reportare, adipisci, consequi? Sed

quis inleriin, pr^elcr nostrum, victoriam capere iisnr-
pavil? Naiu nuliuin mihi uspiam exemplum observa-
tum. Nihil usiialius eo loquendi modo apud Lactan-
I tium, In cujus scriptis , ei prsecipue lib. vii, fre-
queiiler legimus, capere vlrtuiem^ capere sapientiam^
capere oriyinem , capere fructus , capere notitiam^ lib.
de IraDei, cap. 7 : capere morbos; lib. deOpific.y cap.
4 , capere mortem. Ibid.

Christianorum nomen extingueret, Lactantius Div.
inslitut. lib. i, cap. 18 : Magnam partem generis huma-
ni extinxit,

Quiescenti, Idest, dormienti. Confer elegantissi-
muni Laciantii locuni libri ile Opiliciu Dei, cap. 18 :
Corpus emmvifitante sensu licet jaceat mmiobile, ta-
men non est quietum ;... ne saluberrimam quietem cor'
poris interrumpat.

Deum summum. Hocepitheto,cqm de vero Deo agl-
tur, vixquidquam frequeiiiius in indubiiaiisLaciaii-
tii lucubraiionibus ; ei in hocopere cap. 1 , cap. 47
et alibi. Quin liaec eliam inier alia Laciantium istiiis
quuque libelli parentem esse suadeant , dubitari uoii
potesi. Bauldri.

Si fecisset. Lege potius, id si fecisset , ait Ileuman*
nus.

Notarium, Idest« uniima secretis.
Acciri, Ms. asciri.

Omnem. Heumann. putat scribeiidum esse iioa-
Iram.

Libellis. Id est , chartis brevioribus ; ita post Gis-
berium Cuperum dociiss. Heunianniis.

Preepositos, Praepositi erant primarii , qui prxe-
rant legionlbus , ut patet ex quibusdam Gruieri in-
scriptionibus.

Universis. Scilicet Licinii milltibus.

Slatuit imperator fraslium diei Kal. Maiarum. Im--
perator, ut videtur, Licinius. Kalendls Maii facttis fue-
rat Cxsar Maximinus.

Diei.
male.

Docti puiant scribendum esse in diem ; ooii

^^^ UBER DE MORT. PEHSECUT.

BuncupaUonis ejus jmplebam, iii suo poiissimum A XLYll

Ergo propius accedilur, lubae canuul. signa pro-

nalali irinccrecur, sicut ille vicius est Romae. Maxi-
minus voluil praeire maiurius : pridie mane aciem
eomposuit, ut natalem suum posiridie vicior cele-
braret. Nunliatur in castra movisseMaxlminum. Ca-
piunl milites arma , obviamque procedunl. Campus
Intereral sterilis ac nudus , quem vocanl Serenum.
Eral jam ulraque acies in conspeclu. Liciniani scuta
deponunt, galeas resolvunl, ad coelum manus ten-
dunl, praeuniibus PKepositis, et posi Imperaiorem
prccem dicunt. Audii acies perituraprecantium mur-
mur. Illi , oratione ter dicia , viriuie jam pleui , re-
ponunl capitibus gaieas, scuia lollunl. Proceduni Im-
peraiores ad coUoquium. Ferri non potuit Maximinus
ad pacem. Conlemnebai enim Licinium , ac deser-

ceduni Liciniani. inipelu faclo, adversarios Inva-
duiii. Illi vero perterriti. „ec jrladios expedire. nec
lela jacereq..iverunl.Maxin)inus aciom circuniire. ac
•niliiesLiciniaiios nunc precibus «ollicilare. iiunc do-
nis. Niillo locauditur. Fit impeius in euii.. elad
suosrefugit. Ca:dcbaiur acies cjus impune. el lautug
numerus legionuui. unia vis miliiiiin a paucis nietc-
batur. Nenio nominls. nemo viriuils, nemo veleruio
priEmiorum memor ; quasi ad devolam nu.rtem,
non ad praelium vcnisseni, sic eos Deus sui...nus ju-
gi.landos subjecit ini...icis. Jam siraia eral h.gei.s
mulliludo. Videt Maxi.ninus aliier rem geri quaii.
pulabai. Projecit purpuram, ei surapta vesie servili

«om iri a militibus existimabat. quod ille essel in lar- B fugi tac fretum iraTcii ,T ' *""?"' ''"* '^"'■''
moveratbellum, ui, exercitu Licinii sine certamine ver«^a est Ademprai AnJm "®""^»^^' »" fugam

' "^^ »^<l"« «"a die, Nicomediam alia iiocie perre.

VARIORUM NOTiE.
*:^ii<. Scilicel Maximini.--iVi<M<:ttpflitoms <rj*iw. Quo leniprooiuslitteri^niss npns»^»^^. •• v

Naximinus G^esar crealus fueraL Nalalis ergo est im-
pcrii , non yiiae. Et id Licinius :igebai, ut Maximinum
ipsiusnatali vincerel, siciit naiali suo viciusfueral
Maxeniius. Cell. — Mox Ms. prave, implebunt. Bow.
Jmplebant. Ms., Implebunt.

Vt suo potUsimum natali vmceretuf. Videlicel Maxi-
mmua.

Sieutille victusest Romw. llle, sciiicel Maxenlius.

Numtatur m ca$tra movisse. Scilicel Liciiiii. Sio ^ ,,,_ /- 7-? "- - • ^- i"» posi me<lium

apQd Cicerpnem orni. pro Milone, nunciatum esse in C [ZT !T'' "T'"^'" ' ^' ^» « ''' ^ffi^^re nonqui^,
kortOM et lib.de Claris orat. : in Tusculanum miUi !f7'; *J'' ^' ^ T' ^"^*" coniueri. Sic I. vii. c 7
mtnetabantur gladiatorii sibili. ^^ ^^ Oyidc, c. 4. At iii ms., quieverum viiiosi*

Tenax Avarum fuisse Licinium muliiVewnmto
probat Eusebius I. , de Viia Co«su.n.i,.i. c 55
Fragmenium de Consuinlio Cl.loro, p. 474 •tw.^
*eeUre, otaritia, crudelitaie, libidine .«tfWl. Ba^

txereuu. In. ms.. exercitum.

Qmteruut. hiud verbum amat Lact:intins et in
muli.s cjus operum locis n.en.ini me legere ,Y,u„rL
c. 18 posi in.iium ,«ir« ; I. „ Oiv. Insii,, Ts*
inielligere quiverunt; lib.v. c. 10. pos .«nim*

Sterilis. Ms., sterelis, mendose.

Serenum. Circa Resiston , Thraci» locuiu inler
Hadrianop«>lim elHeracleam, conlra Zosiiiiinn, nni
pugnam lianc in Illyriis pugnnlam referi. Ex OjiLvuo.
— Quem vocant serenum. Pierique litlera niajuscula
aai diversis lypis, quasiesset nomeu propriuiii Sere-
num :sed omnis campus ab arboribus iiiidiis diceba-
lur serenus, lucidus. Sic. Laci., lib. vi Inst., cap. 3 :
Batere pUmum iler , Lucidum amcenumnne campum.

Utraque aaes. Ms. utroque.

Gfl/easrew/wini. Idesl,resoIvunt nexus ligaminum
qnibusg.ilea^ capiii aplabanlur, ei conslriiiRcbaniur
ne cxciderent.Iiaque niilites, nonnisideposiiisgaleis,
nudoque proinde capiie , quam edocii rueranl dixe-
runi precem, vel juxla praccepiuni angeli qiii dicla-
veral preceni , vel juxia illud Aposioli I ad Corin-
UII08 , cap. II , cap. IV et vii : Omnis vir orans velalo
captU dedecorat capulsuum.... vir enim non debet ve
lare caput.

Et post Imperatorem precem dicunt. Sic lego. lii
Ms. est p imperalore prc dicunt. Prima lillern p scripla
esl cuin lineola subler iransvnrsn, qnam exisiiniosi-
giiiOcare post ; deinde imperatore cura lineola trans-
versa siiper e riiialem ; ei laudeiu diix liiieolae super
p et c, lU ut sil precem. Sic el lib i Diviu. Inslitut. :
Ciim precem... expromeret. Allamcii Cellarius scri-
bendom pulai pro imperatore, sed ininus recte.

Virtute. Id esl, forlituiline beliica; sicut ei infra.

Scuta tollunt. Id est, attollunt.

Ferri. \n ms. ferre, pirum lalina lociilio.— F«rt

non potuit. Ileumaniius corrigit, perpelli non potuit.

Dixilquidem cuin Cicerone nosier 1. v|iisi.,c.l6:Ad

milflciw ««««...ffrri ;scd Iiocmiuus hic convenil.Mal-

Patrol, VIL

Meiebalur. Ms. , metuebutur. S.d leKiMKJuui esi
melebittur. Sic Silius llalicus, lib. iv, v. 464 ; *

Metil agmina lectos
iXBlesli clypeo et slernil, etc.
Sic Laclantius ipse, Lb. vn, c. 15 : Tunc peraarabii
cludes orbenu metens omnia. Ceixkk. ^MXTtlL
rccle correciiiin pro ii.s. vitioso, »Wiie6a*i^ iJ^/^^
hoc sensu illuslravi ad I. vii Inst., c. 15 BtM
Ad devotnin mortem. Detota mors liic'loci esi mnr^

^rTini;*"^"""^" ^P"^ Virgiliuiii!'i:.Tij.T
716. Galhce, a une mort volonlaire. MAiiCRoix.-Ho^
est ad mortem voluiitariaiu, sensu felicUerdeclarai^

Deusmnmus subjecit. Martyriuiu S. IJaSi ''eDi.
scopi Amaseaj : L,V.iim* igitur onuupotenieDomUn
nosin Jesu Chnstt manu adjutus victoriam de3l72
. mtno reportavit. Baloz. . ^

Putabat. Lege putarat, ex IIeoiian

Sumpta veste servili. Confirmal banc narralionem
Eusebiiis, . IX Hist. eccl.. c. 10, el 1 rdeT^
Consianiini, c. 58. Baluz. ^"» ^i i. i tle Yiia

Frettm irajecit. U esu Bosphoiuui Tliracium au
quc ex Eiii op:i in Asiaui riavigavit. '"^**^"""* »»-
. At m exercitu. Cuiii yulliu lego at pro ac, n„od esi
mms. ei mox pra.ye.sit. Almelov. legela? «^
exercUtts pars dimidia prostrata est '^*'"'"' "^ "«

Pars autem. Adde aliera.^Par* auiem lkMiiii»n
patrs atera corrigit ; ego nihil muio ; ^^ln^Z'
prioribus, pars autem dimidia. Bun **""»""'<> e»

Una die. Posl haec verba deesse videtor juxta doc-
los nomen m;iiisioiiis, qiiam pelierat hac die cum
?ill^ noc^eNicomediam peiierii. Forie deLsl X
lanttada.-^Vna nocte atqueunadie... mcomediam
l)eesse videtur iiomen mansionis. uiide aliera nwte
Nicomcdiam pcrvenerii. Columbo videtur fiia^7
autsimile desiderari. Cell. /"ywn»,

267 FIRMIANI LACTANTII 268

nU.cumlocasprseliiabessctmilliacenlamseiagiiita; A da esse credidimus , quibds divlnitith reTerenira

r:iplisque filiis et uxorc, e( paucis ex palatio couiiti-
bus, pctiTit Orieiitem. $ed in Cappadocia, collectis
ex Tuga et ab Oriente miliiibuS, substitit. Ita Tesiein
rcsompsii.

XLVIII.

Licinius vero, accepta exercitus parte ac distri-
]iT](a, trajecit exercilum in Bithyniam paucis posl
pugnnm diebus, et Nicomediam ingressus, gratiam
Dco, cujus auxilio vicerat, rciulil ; ac die iduum
Juniaruni , Constantino atque ipso ter consulibtt8«
de restituenda Ecclesia bujusmodi lilleras praonidein
dat;ts propoiii jussil.

LITTCRiE LICINII.

c Cum feliciier, tam ego ConslanlinusAngustuft,

continebalur, ut daremuft et ehristianis, et oinnt*
bus liberam poteslatem sequendi religionem, quam
qulsque Toluisset, quo quidem ^UTinHas in sede
ccelesti, nobis atque Mnnibus qui mib poiestace
noelra sunl constituti, plactu ae propitra pomll
existere. Itaque lioe eonsilio sali^ri ac rectissima
raiione ineundum ease credidimm, ut iniili oronlno
faeultalero abnegaBdam potaremoe, qui toI obserTa-
lioni chrisltanorum ^ vel ei religiont mentem suam
dederat 4 qutm ipse aibi apliseimam esse «emifet ; ut
possil nobis sumiMi divinilaf » cujM rellgioni liberis
metttibu» •bseqoMMir, in MnRibof soNtum faTorem
suum beneroleiitiamque prKsiare. Qoare acire Drca-
tUnem luam ceoTeiiil 1 placnisse nobis, ul, amotis

quam etiain ego Licinius Augustus, apud Mediela^ B omnibus onnino coodilionibnf^ quse prlos acriplis ad
nuin convenissemus, atque uuiversa, qiiae ad com- ofictum tuum daiii aoper cbridttaiwniro nimine Ti-
nkoda et securitatein publicam perliuerent, in irac- debonlur, nunc vere ae sbnpliciier unnsqoisqiio eo«
ia(u.. haberemus» bsec inter caetera quai videbamua riMn, qui eamdem obserrand» relifiolii chrifliiner*
pluribus hominibus prufutura, vel iii primif ordinau* rum gerunt voiunlatem , ciira ullain inquielodiQem

VAftlORUM fmJE.

Leena prmln. Fo? le profpe Ueraeleam ad U millia
passuum Tersus Oeeidenlem.

Petiptt Orienlem. Zotimos : Per Orientem hi
Mg^pium (Uieedent, $pe c»ff«ndarmn eojmtrttm^ qnemtee
ger$nd0 beU^ mffurent, Balvz.

Jn Cappadocia. In ms., e» €itppadotitt.

Ve$Utn rmump^. NNmrttm purpuram, signum im •
perai<iri» roa>eslalis.

Diitrilmta, !■ suos legiones, m inde supplemen'
tum e>sci legionifeos.

Trajecit. Per Bospbormn Tliraetam.

pHgnmn. ki ms., pofiwi; nKile.

Gratiam Deo...re*ulit.X\'m» inin Lieinhia Fmt ab eo,
qui posiea faetua esi : laudotos etiam ab Eusebio,
. 1. IX. c. 9. BnN.

Die Iduum Juniorum. Isla non aunt inlelligenda
dc die quo datum esi edicium, sed de die qno Licinii
jussu proposftium eslNicomedi«. Balcz.

Conetantim eutque ip$o ler e&mtdibns. Id est, anno
Christi 315.

De re»mnenda Ecclemu. Nicomedlensi sciltcet, cx-
terisqu^^v qii» ante deeennium per totam BirliTniani,
cujiis Nic^edia prtnceps erat eH^itas , fnerant
eversae. Nam Nicomedieiists qoidem prima omnium
eTersa (iierai» ei sol^v adaeqoaU , ul ex capit« f2
certum esi.

LitterM. Bas deaenpstt Eusebius, I. x, e. 5, sedf e
remanalinguain grsscum aermonem Iranslatas, nt ipse
ail. Quod ergo eas mme hobemns laltne, nti cdlrj;
nriin» sunl, unius Lactantii diligenito debemns. Sed n
Iste omisit prxfaiiooem, qnam Rosebios Itabet. BX-
LU^ — LiUirae. Id e«l« ex wriii9(|im interprett» ver-
slme, edictwn. Kl Pagtus qotdem exerte in hoc ipso
atgumento, epiitolam, inquit, eiedicinm hic non dieh
lt;i^o. Sed esse , aecnrate loquendo, nonnihil dis-
criminis inter edicta el IHleras imperatomm ad prjc»
fi^les dalas , >:iin ante, ni fallor, osterAHl Paulus
Buuldri noLi uiiiina ad Ikis litteras infra.

Proponi. Yopiscus, iii Firmo, c. ^ edt^ftrot propom .
jumt. Frenuen» verbum^ praponere hoc modo. BvK.

Tam ego^CoHelamhme. Me., tam ego quam Con-
tlantinui ; malt*. Yid. seq.

QMam eiiem. M\» esemphi partfciilarum lam..,
, qwm eiiam dedi a4 Lact. L t Inst., c. ^,'iam eon-
teuHftum..» quam etimn tnfortor» Bon»

Credidimue. M».» creiHnme.

Diviniiuih». Ms.y divmtlac.

Conlinekatur. Heumonn., amtinetnr.

Sequendi. Iii Ms., iequenti.

Qho (jMem dhinHat, ctc. Quiddm fegunt it^ qtd^
dem divlnitat; nonnulU quo^ pro ut^ sicut infra quo
eeiret. Pronnm futt cum erudiio Toinardo exscri6ere
ex Ensebio, I. x, c. 5 , elNlccphoro, f. Tii, c. 41 :
Qtto quidquid ett diviniiatit et rd emtettis^ nobis et
univertis qui $ub imperio nostro degtenl constittiti^ pro-
fHtinm eete potsH. Ego ui a mannscrfpto inriitts reee-
dam, leviori niutatione legocum doclissiino Graerio :
Qno quidem divmitas intede OKlesti no^a, auine em-
njibus qui sub potettaU nostra stmi conttitiui , pkMsla
Q el propUia possit existere. Aimelov. el S^mrkiMH Ie«
gunt, quod qtiidem divinitas... placalum et propiHttm
possit cf/icere.

Consiiio. Lege const/itim, deleU virgula postsa/iiM,
ex Grapco Ensebii.

Dederat. Iia in<$. friscoe editfones , dederet : lege
poliiis dederit.

Sumnia (/iotiitfej. Nec altier Laetantios Divin. ksii-
tut. lib. Tii, cap. i6, in Epiiogo ad Cottsiantinuoi
imp. aute tinem : Te providentia summm diviniiatie ad
fastigium principale provexerit. Et M^. T, eap. 19 :
Offensa divinitat tulere hominnm prate reiigheortemt^
gravi eos infortnnio mactat. Et supra , diviniiatis reve-
reniia, Noia divimtatem, proDMaLaclanlio usurpari.
— Summa divinitas. Non Jupiter, ut quidam putanl,
sctt Deus suinmus indicatur. Conf. Nurr., p. S7i.
Ssepe ita Lactantius, lib. ir, cap. 3 : Divinitai » quee
gubemat hunc mundum ; lib. T, cap. f : Offensa ditn^^
nitas, etc. BuN.

SoUtum favorem. Ms. solita fereorem.

IXicattoit^. Id esl , tff^naltoit«ifi. Vide, si lubet»
Cangii Glossarium lat. Apud EuseltiiMii esl , tkvotio-'
nem. — Dicationem. Sic, pro aliorum dignatietiem. ex
ms. rcstiluendum. Dicalio^ inquii Nurrius ett titmtut
honoris, qui prcesuUbtis el proconsulibus dabattur. Buff.

Scriptis ad officium tuum dalis. Tro ad oficium tuum^
apud oumdem l;]uscbinm legitur , ad devoiionem tuam.

Super chrislianorum nomine videbantur^ nunc vere
ac tiinpticiter untisquisqne. Supplenda et corrigenda ex
Eusebii Groccis, lib. x, cap. 5 : Super chrislianomm
fiomine continebantur^ el quas prorsus lava^ el a nostra
ciementia alienoi esse videbantur, em totiantur ; et nunc
tibere ac timpliciter tinnsqnisffue. Yide ad Ii.tC ob&er-
Tationein erud. Pauli l^uldti ex edit. fJItrajectina ,
infra.

Pro mmc vere apud Eosebium enlibere; in ms.
ntnt^ cavert,

Ultam inqaietttdirtem. Ms. r7/am.

269 LIBEH DE MORT. PERSECUT. f70

ac molestiam sui idipsum observare coniendant. Qw A noa bomiaum sinfulorum» perlinenlJa, ea omnia lege.

sollicitudiiii tuae plenissime signiAcanda e%se credi*
dimus, quo scircs nos liberam ntque absoIuUim co-
tcndae reiigiouis siiae facultaiera hisdera chrisiianis
dedisse. Quod cum hisdeiu a nobis indultum esse per-
Tideas, inielligitDicaiio tua,eiiam aliis religionis suae
Tci observnnlix poieslatem similiter apertam» et li*
beram pro quieie lemporis iioslri esse concessam; ut
III colendo quod qnisque delegeril babeat liberam fa-
cuttaten),quia (nolumus detraiii) honori , neque cui-
quam religioni aliquid a nobis. Alque boc insuper in
persona christianorum sttituendum esse ceusuimus,
quod si eadem loca, ad qux antea convenire consue-
verant, de quibus etiam datis ad ofGcium tnuro lilie-
fis certa antebac forma fuerat comprehensa , priore

qua superius , comprehendimos , citra ullam prortus
ambigttilatem vel controversiam liisdem clirisiianis ,
id est « corpori et conventiculis eomm t^ddi jubebis,
supradicta scilicet ratione servata , ut ii qui eadem
sine pretio, sicut diximus, restitnerinl, indemniiatem
de nostra benevolentia spereut. In quibtis omnibus
sapradicto corpori christlaDomm intercessionero
tuam efflcacissimam exhibere debebis , ut praeceplum
oostrum quantocius compleaiur, quo etiam in hoc .
per clementiam nostram (Jnieii publictt consulatur.
Uacienus flet, ut sicut superius conprehensam est ,
divinus juxta nos favor, quem' in tautis samus rebus
experti, per omne tempus prospere successibus nos-
Iris cum beatiludine nostra publica perseveref. Ut

tempore aliqui vel a fisco nostro , vel ab alio quo- B aaiem hujus sancUonis beiievolentiae oostrtt forma ad

cumque videnttir esse mercaii, eadem christianis sine
pecunia, el sine ulla preiii petitione, postposita omni
frustralione atque ambiguiuie , restiluantur. Quf
eitam dono foerant consecoti, eadem similiter hisdem
cbrislianis quaniocius reddant : etiam vel hi qai
toerunt, vel qui dono fueruol eonsecuti , si petiverinl
Ue ■osira beDevolotttia aHqoid , Ticarhim posiulent ,
qoo et fpsis per nostram clemenliam consulaiur. Quae
oiniDia corpori cbristianorum protinus per iaterces-
sionem tuam, ac sine mora trodi oportebit. El quo-
niam iidem ehristiani non ea loca tantum , ad quae
conveiiire consueverunt, sed alia etiam habiiisse nos-

omniom possit pervenire noliliam, perlata program-
mate tuo haec scripta et oliiqae propooere, et ad om-
niuin scientiam te perferre conveniet, ot hujus bene-
volenliae nostrae sanctio latere noa possit. »

His liUeris propositis, etiam verbo horiatus esl, ut
eonveniicula in statum pristinum redderentur. Sie ab
eversa Ecclesia usque ad restilutam fuerunt anni dc-
cem, roenses plus roinus quaiuor.

XLIX.

Seqnenti autem Licinio cum exerciiu tyrannum,
profugus concessit, el rursos Tauri mootis angustias

eimlor, ad joscorporis eorom, id esl, Ecclesiarom, G petiit : omnimentis ibidem ac torribus fabricaiis,

YARiORUM NOTiE.

Pienlsdme. In ms. plenisdmd.

Bitdem. In ms. isdem.

Dicatio ma. Apiid Eusebium, devolio tua.

Vt m colendo quod quisque delegerit. Sic lego cum
dociissimo Grscvio, levi facta muuiione. Ms. habelv
ut in cotenda quod quisque ditlgeret^ habeat Uberam fa^
cuttaiem, qui.

Qma nolurhus detrahi. In ms. est qui^ cuius vice
posai quia^ et duo verba quae desuni, ex Eusebiosup-
plevi per notUmtti detrahi.

In personoi Heumann. ex Eusebio legit in perso*
nam.

Eadem. Eorumf juxta Heuinannum.

Ad quw antea. In ms. ad qu<B q. antea.

Consueterant. Tollius legU, consueverunt.

Mqni. fta restitui ex ms. Apud Eusebium est , st
ifm aui a fisco nostro. Omnes edili ferunl aliquid.

Restituantur. Sic ms. Prisci edili babent restituanl. i

Fuemnt, Lef^e Jucrint, e\ Gncco Eusebii.

JDono fuerunt. Ita ms. donaverunt.

Si petnerint. Ila scripsisse Laciantium ex Eusebio
pro cerlO babeo, noii putiverintf quod esi iii mauus-
cripto corrupte, ac nullum sensuui pr;eslal. Et mox
idem Eusebius , TtpousXQ^jitn r^ inl ximw Enapx^ ^*~
x&^ovTc, adeant locorum Pr(efecium qui jus dicii. Itaque
hic le^endum profecto Vicarium per V majusculum.
la ediiis est putaverinl, corrupte.

Yicatiuth postulent, Id est , ad Vicarium nostrum
etmt^ ex Grieco Eusebii. Alii putant legenduin esse, si
petiverint dcMOstra benevolemia oHquid vicarium^ pos-
iutent^quo eiipsiSy elc. Vicarium^ id est,reiu ejusdem
pretii, — Vicarium postutent. Dlazius atque Tollius
ediqnid vicarium,remvicariaiu inlelligunt« pro restilu-
tione; et isie etiam optaverint, pro putaverint. Al Cu-
pfftas el BaluziusVicarium provinciaeiuterpretautur,
DOtomex im{^rii notiiia magistralum. Gell.
Quo. fa ms., co.

Corpori. Id est« societati.

lidem. Ms., idem.

Nou ea ioea. M«., Non tn ta hca.

Consueverunt. Ms. , consuerunt; sical h"* 7, eonsue-
rant. Hcoiiaiin.

Qua smpmus, comprekendimus. Vel joxla Graecum
Eusebii, sicut superius comprehenmm est. Heumann.

Hisdem, Ms., ttfem.

Restituerint. Ms., re$tituant.

In /on/tt.... rebus. id est, in lam mollis. Eoseb. i^
irakXotff. BuN.

Pertata. Iii Ms., P'/aUi, «|uod est perlata, non pro-
iata^ utin editis; pro enim in hoc ms. exprimilur per
|i, com lineola Iransversa ad partem inferiorem lit-
terae.

Ad.... scuniiamperferre.PXm.y lib. t, ep. 15 : Hmc
im noUtiam luam perferre non exiiHmavi. Cyprianus ,
lib. 1, ep. 5 : In notitiam tuam perferenda. Hon.
^ Uortatus est. Licinius. Est deesi m ms.

/ft. Deest in ms.

Anni decem, eic. Id est, a Kalendis, seo die i Mariii
anni 3(05, ad diem 13 mensis Jonii 313. Sunl proinde
anni decem, menses tres ei dies iredecim.

Sequenti, elc ... perrumpemibut. Qoatuor has li-
neas sic legit Heomannns : Sequenie autem Ucinio
cum exercitu , Tyrannus Maximinus profvgus recessit,
eA rursus Tauri montie angustius petiit^ munimeniis
ibidem ac turribus fabricalis iter obstruere eonatns eu»
Sed undique versum perrumpentibus onmia victoribus^
etc. Igitur ex vocabulis inde dextrarsum facK lleu-
mannus undiquelversum, qoa locnitone usus est Lac-
lantius supra, uum. 3^, ad Onem.'

Tyrannum. Biaximinom.

Concessit. Id est, ioco cessit , vel abeundo focum
illi dedit.
Petiit. Ita recle. Ms., peat^ male.
Iftmiiiiinlif. hk m.f mmwmemis.

S7l

riRMIANI LACTANTII

±ii

iier obstruere conalus est ; et inde ^exirorsum per- A mulios gravesque cruciaius, cnm caput suum parie-

rumpeniibus omnia victoribus, Tarsum postremo con
fugit. Ibi cum jam lerra marique peteretur , nec uU
lum speraret refugium , angore animi ac melu con-
fugit ad morlem, quasi ad remedium malorum quae
Deus in capui ejus ingessit. Sed prius cibo se in-
fersit, ac vino ingurgitavii, ut solent lii qiii hoc ul-
timo se fucere arbitrantur. Et sic bausil venenum.
Cujus vis, referto stomacho repercussa , valere non
poluit in prsesens , sed in languorem malum versa
pesiileniise similem , ut diutius protracto spiritu
cniciamenta seniiret. Jam saevire in eum coRperat
virus; cujusvicum praecordia ejus furereiit, insusten-
labili dolore usque ad rabicin meiitis elatus est, adeo
ut per dies quatuor insania percitus, Iiaustam niani-
bus terram velut esuriens devoraret

tibus infligeret, exilierunt ocull ejus.de caveis. Tunc
demum, amisso visu , Deum videre coepit candidaiis
ministris de se judicantem. Exclamabat ergo sicul
ii qui torqueri solent ; et non se, sed alios fecisse
diccbat. Deinde, quasi tormentis adactus, falebaiur»
Christum subinde deprecans , et plorans ut suimet
miserereiur. Sic inter gemitus, quos tamquaro cre*
maretur, edebat » noeentem spiritum detestabili ge-
nere mortis efQavit.

Iler obstruere. Llcinio niminim.

Dextronitm. Ms., detrorsum.

Ibi, In ms., Hibi, mendose.

Peteretur, Haiid secus Lactanliiim scripsisse credo
cum doctissimo Graevio; neque prolixins verbum pa-
tilur vacuum ms. codicis spatium, quod vix est 5 aul
6 lilterariim post primam litternm p, nec sine com-
pendio, ita ut scriptuin rtieril, peietur, loco peteretur,

Prius cibo $e iiifersit , ac vino ingurgitavit, ut solent
h'r, etc. Excmpla sunt apud Floruiii, I. ii, c. 18 et 4,
2 el 12. Ad hunc locuin mirum iii modiim facit alter
Lactantii dc Vila Beata lib. vii ul(. : Quanto quisque
annis in senectulem vergentibus appropinquare cernit
illum diem^ quo sit ei ex hac viia demigrandumy cogitei
quam purus abscedat , quam innocens ad judicem ve*
niat ; non ut faciunt qmdam ccscis mentibus nixi , qui

lloc modo Deus universos persecutores nominis
sui debellavii, ut eorum nec stirps, nec radix ulla
remaneret. Nain Licinius summa reruin potitus , in
Deinde post B primis Valerium, qiiem Maximinus iratus nec post fu-
VAhlOHUM NOTiE.

Casauboni notas in Juliuin

jam deficientibus corporis viribus , in hoc admonentur C que persecutio coepit anno 503; exeunle FebrJario

neribus lugendi. Vide
Capitolinum.

Exilierunt oculi. Idem scribit Eusebius, lib. ix Uisl
Eccles., can. 10, et lib. i de Viu Constaniini. capl
59; iiem Eutychius, Theophanes et Anasiasius
Memiuit eliain D. Chrysosiomus, Oratione in S. Ba-
bylain, et S. Hieronymus in Zacbariain , ut videbi-
mus nol. I ad cap. 50. Baldx.

Candidatis ministris. Id est, Deum circumdatum
candtdatts ministris, sive, angelis suis. Vide Pauluiii
BauIJri ad hunc locum.

Fatebatur, Adde, sefeeisse.

Ptorans. Heiunan., Implorans.

Nocentem spiritum detestabili genere mortis efRavit.
Maxiniiniis periit eo anno qiio pax dau est Ecclesia?.
quo etiaiii LacUuiius fliiem imposiiit huic operi, ai-

ultimas necessitatis, ut cupidius, ut ardentius haurien
dis tibidinibus intendant.

Et sic. Id est, et deinde.

Hausit venenum. Non iUque periit morte simplici,
ut tradit Epitome Victoris.

Repercussa. In ms. repercussus^ mendose.

Jn prcesens. Id esi, lempore tunc praesenli.

Versa. In ms . verso.

Cujus vi, cum prcecordia ejus furerent, Furerent, in
ms. furens : sed error, ut pulo, Amanuensis, pro
furerent. Editi vero habent , cujus vis cum prtBcordia
ejus ureret : forle eiiain snlis bene. Nihil quantum
possiimus muiamus, et quod lieri potest per parvam
muiationem, id poiissiinum eligimus, dummodosen-
sum optimum eliciamus. Furerent vi morbi , recte
^ dici potest, id est, vi morbi adurereniur,

InsustentabiU. Viri docii igiiorare se fatenlur,
quis iu olini ante hunc auclorein nostrum fiierii lo-
cutus. LacUntius ipse est , qui Divin. Inslilut. lib.
VII, c:ip. 16, ait : insustentabHli dominatione vexabit
orbem. Porro insustentabilis cst intolerubiiis. Quis
non sibi persuadeat Lnctanlium islius quoque libelli
esse pareniem? — Insustentabiti dolore, OflTcndo
quoque in Vulg. Versione , Orat. Maiiass. Libro |l.
Paralipp. cap. xxxvi. Adjunci» : Quia importabilis est
magnilicentia gtorice tuce, et insustentabilis ira coni'
minationis tuw, Bun.

Insania pereitus. lu nos emendavimus, cum in
codice veieri scriptum sit, insania percntis, Laclan-
lius, lib. I Iiistii. cap. 9:Idem furore atque insania
percitus^ uxorem suam cum liberis interemit, Baldz*

Haustam manibus terram, Id esi, efToss.im. Coisar,
libr. V de B. Gnll. c. 42 : Manibus sagulisque terram
exhaurire cogebantur. Stalius, lib. iii Thei). v. 50 :
HausUtque ..»arena, id est, accepia. Vid. Scbol. et
Bnrlh.,p. 085. Bun.

Capiir parietibus infligeret, Hoc est unuiii cx de-
testabillbus, ut in teriia Tusculana Cicero vocai, ge^

Luce igiiiir clarius est Maximinum exlincium fuis e
aniio 515, qui dccimus anuus erat a coepla persecu-
»»«"«• Bald7.

Fersecutores..., debeltavit. LacUntius, lib. vii In-

bius in llbro i de Viu ConsUnlini, cap. 3, Auctor
rragmentideConsUniioChloro, p. 475, et Hierony-
mus in caput xiv Zacharia. Adeaiur, si lubet, Bi-
luziiis.

S(frp«. Ms., stirpis.

Radix. In ms. radis,

Valerium, quem. Iia ms. Vnlerium scilicet Valcn-
tem de quo auno 306 nura. 15, sic ioquiinr Pagius.
Lodem tempore quo Alexander, qui Prsefecti Pneio-
rii Africae munere fungebatur, apud Carihaginem
imperaior fll, Valens imperator creaiur, inquit Vicior
p in fcpiiome, qui postquam Mnximini mortiim narra-
vit, siibjungit : Valens a Licinio morte mulctatur. De
hoc Valente loquitur Lacunlius, libro de Moriibiis
Persecuiorum,cap. 50, ut primus oninlum observavii
erudiliss. Abbas Ludovic. Du Four de Longuerue, in
liitens ad Pagium scripiis ; ibi Lnctaniiiis de Maxi-
miiii morle ait : Licinius summa rerum potitus, in pri'
tnts Vaterium^ ouem Maximinus iratus nee post fugam
qmtfem, cum sibi videret esse pereundum, fueratausns
occtdere, necari jussit. Nec dubilari potest quiii Va-
lei lus ille idem sit cum Valenie a Viclore memorato
cum Goltzins Inter nummos Irigiiiu Tyrannonim, qiii
iinperaiiieGnllienoRempublicam Romaimm afnixen»,
huric leferat: ATT. k. norroTAAEP. OTAAENC. CKB.
L. A. id est, Imperator Ccesar Publius Valerins Vatens
AuguitusAnno primo. Pagids. — AlUmen cum*doci.
Uipero ahisqiie criiicis Bahiziiis sciuiidis curis legic
Valeriam quam, — Hiiic asscnlit Buiiemunnus.

Iraius. Scilicei ob negamm sibi ifiatrimonlum,
legendo supra Valeriam, •

173

UBER DE MORT. PERSECUT.

574

gam quidem, cum sibi videret esse pereundum, fue- A pcenas dedii. Duciae igllur mulieres curo ingenti spec-

" * laculo et miseralione unti casus>d supplicium, et,
ampuiatls capitibus, corpora earum in mare abjccUi
sunt. Ita illis pudicitia et conditio exiiio fuit.
Llf.
Quae omnia secundum fidem (scienti enim loquor),
ita ut gesta sunt mandanda litleris credidi ; ne aut
memoria tantarum rerum inleriret, aut, si quis kisio-
riam scribere volulsset, corrumperet Teriiatem, vcl
peccata illorum adversus Deum, vel judicium Dei
adversus illos reiicendo. Gujus aeternae pietati gra-
tias agere debemus, qui tandem respexit in lerram,
quod gregem suum pariim vastatum a lupis rapaci-
bus, pariim vero dispersum, reficere ac recolligere
dignatus est, et bestias nialas extirpare, quse divinl

rat ausus occidere ; item Gandidianum, quem Yale*
ria ex concubina genitum ob steriliiatem adopiave-
rat, necari jussit. Mulicr lanien, ut eum vixisse
oognovii, mutato habitu, comiUUui ejus se miscuit,
ot fortnnam Candidiani specularetur ; qui quia Nico-
inediae se obtolerat, et in honore haberi videbatur,
nihil tale metuens , occisus est. Et illa, exitu ejus
aodito, protinus fugit. Idem Severi filium Severia*
num, jam aetate robustum, qui fogientem Maximinum
fuerat ex acie sequuius , tamquam post obitum ejus
de sumenda purpura cogitasset, capitali sententiae
sobjectum interemit. Qui omnes Licinium jam pri*
dem, quasi malum metuentes, cum Maximino esse
nialtierant, praeter Yaleriam, quae volens Licinio in

omnes Masimiani baereditaies jure suo cedere, idem B gregis pascua protriverant, cubilia dissipaverant. Ubi

Maximino negaverat. Ipsius quoquc Maximini filium,
lum maximum, agentem in annis octo, et filiam sep«
tenoem, quaedesponsa fuerat Gandidiano, exiinxit.
Sed prius mater eorum in Orientem praecipiiata est.
Ibi saepe illa castas fceminas mergi jusserat. Sic
<Mnnes iropii vero et justo judicio Dei eadem qua
Cecerant receperunt.

LI.
Yaleria quoque per varias provincias quindecim
meosibus plebeio cultu pervagaia, postremo apud
Tbessalonicam cognita, comprebensa cum matre

sunt modo magnifica illa et clara per gentes Jovio-
rum et Herculiorum cognomina, quae primum a Dio-
clete ac Maximiano insolenter assumpia, ac postmo-
dum ad successores eorum translaia , viiueruot?
Nempe delevit ea Dominus , et erasit de terra.

Gelebremus igitur triumpbum Deicumesultatione»
victoriam Domini cum laudibus frequcntemus , diur-
nis noctnrnisque precibus celebremus ; celebremus,
ut pacem post annos decem plebi suae datam con*
firmet in saeculum. Tu praicipue, Douate cbarissime,
qui a Deo mereris audiri, Dominum deprecare , ut

VARIORUM NOTiE.

Jtem Candidkmum. Ms., idem Candidianum.

Mtdm tamen , ul eum vimsie eognotfU, Ita ms. Yide
Colurobam et Paulum Bauldri. AluUer, id est, Fa-
ieria,

Qni qma. In ms. deest qui.

£apt(if. Id est, nH>rte.

PrmUT Valeriam. Ms., prte Valeria.

Volen$. Doctiss. Guperus legendum esse censet
nolens. Ms., volenii. — Gupero assentit Buneman. et
kctionem sequentem exhibet.Qtto; nolens Licinio. Ms.
qum volenti Lieinio. Non male, ut censet Nurrius, p.
272, hunc sensum eliciens : Licinium voluisse in
omnes invadere Galerii haereditates, atque idcirco
\aleriam confesiim ab eo fugisse, ut ad Maximinum,
qoi uxorem habebai, sese tutlus reciperet. BuNEiiAif.

Jn omnes. Ms., in omnia.

Maximini /i/iicm, lum Maximum* Pro tum est suum
In ms. MaMmum. Adde natu.

Mater eorum. Uxor Maximini, cujus nomen igno-
liim est.

in Orientem praseipitata est. Iia ms. Plerique con-
jecerunt rescribendum esse in Orontem^ quia constat
flnvium in hoc loco designari : quod pluribus argu-
nientjs erudite profecto osiendit clarissimus Gupe-*
ras. Quia tamen et ipse iradit nonnullos veieres
Orientem vocasse eum fluvium, quem reliqui vulgo
diaint Orontem, nolui lextum immutare.

Est. Deest in ms.

/H siBpe illa. Ita ms., noii, ille.

Piebeioeutlu. Id est, plebeio habitu.

Cum matre. Prisca scilicet, uxore Diocletiani.

IUie. In ms. Itlic.

ita illis pudieitia et eonditio esntio (uit. Ms., eondi-
tioni^ mendose. Exilio (uit, quia ei LicinioeiMaxi-
mino Valeria nubere recusavit. Tollius. — Pars igi-
tnr pudiciti» eo quoque saiculo habebatur , verbi
grai].i, in mulieribus, nniiis tantum viri fuisse uso-
res. Suo enini .i;vo TertuIIianum cum Montanisiis
monogamiam in utroque-sexu requisivisse omnibus
notum est ex eju^ libro de Monogainia. Observanduni

G interim , conditionem quam hic noster memorai ,
aequaliter quidem mairi ct filiae, seu, quod idem est,
Prisc;e et Yaleriae convenire : verum addiia pudici"
tim mentio specialiier pertinet ad Yaleriam. Bauldri.
— Miror Lactantium non dixisse fuisse Valerice
exitio sacri/icia^ quibus cogente Dioclettano patre suo
polluta fueratf Ghristiana cum esset, cap. 15. Toi-

MARD.

Fidem^ scienti enim toquor^ ita, elc. Ms. habet se*
cundum finem scieiui enim loquor ita , etc. Editi vero
babent seeundum fidem scientium loquor, ita, etc, sed
male. Nil mutandum puto, nisi finem^ cnjus loco scri-
bimus fidem. Scienti enim loquor^ duas inter paren-
theses. Hic autem Donalum alloquitur auctor iiosler
sub finein libri, sicui initio fecit ; ei ila recte proce-
dit oratio. Donatus enim pars ipse persecntinnis fue-
rat, cum in eum per plures annos ssevierint perse-
cutores. Miror ergo (lanc lectionem tam facilem, tam
promptam, non fuisse subodoralam a prioribus hu-
jusce libri editoribus.
D Interiret. In ms., interire.

Corrumperel veritatem. In ms., praeinillitur non ;
sed male.

Peccata. In ms., specta.

Adverstis. In ms., adversos.

jEternaf. Heuman. \eg\i paterucB.

Pietati, In ms., pietatis. Pietatisero, id csJ, beni-
gnitati, clementise.

Bestias malas. Tyrannos, christianoruns persecnio-
res, de quibus supra iii noi. ad hujus libri cainii t :
El bestias malas. Et deesl in ins.

Magnifica. Ms., magnificentia, vitio«e.

Viluerunt. A vileseo. In nis. viguerunt : sed niinus
bene.

Ea. In ms., eam.

Celebremus. Bis in ms. repetitur verbnin Islud :
ideo bis illud scribimus ; et eo loci non parum ad ele«
ganliani confert.

t75 FIRMIANI LACTANTII FRAGMENTA. 276

niisericordiam suam serret »temam famulla suis A diaboli a populo suo arceat ; ut florescenlcs Ecclesins
propitius ao mitis; ut omnes Insidias atque impelus perpeiua quiete custodiat.

ViVRipHUM NOT^.

Mternam* Iin legocum erud. Bolierello aliisque viris
dociis, pro «I iam, qupd esi in mft; Forie primo scrip-
tum erat «f na^, n^pd breviati^ H^erjs ^si <^^/Kim*

Vl flotescentes EccUsias perpetua quieie custodiat.
Sic Iqgo bunc locum a Baltizio ipso cmentJaltim ih

fndice erratorum siiae editionis, atilsque post illum.
In ms. est, «I fiofMenUt EccMeB perpetum qtiiete
cH^diiia, meiidQse ; vel recte, juxta HeiQsiuin et
(Jr^vium lefferes, ut^ florescemis (lcc^e^ice perpetuam
quiet^m cusTodiat.

LACTANTII FIRMI4NI

FRAGMENTA («).

I. Timor, amor, Iseliiia, trlstitia, libido, conoupis- metris versibus constant. Nostri enim Teteres comoe-
ceniia, ira, miseraiie, zelus, admiratio, hi moius B ^^® ^^^i^^P^ores in modulandis rabulis sequi mnlueruiit

animi, vel aff<ac(us a Domino ab initio hominis exsis-
tunt conditi, et naturaehumaoae utiliter et salubriter
sunt inserli, ut per eos ordinate et rationabiliter re-
gendo se homo, virltties bonas viriliier agendo exer
cere possit, perquas a Domino perpeiuam accipere
vilam juste meruisset. Hi n.imqne animi motus inlra
fines proprioscoarciati, boc est in bona parte posili,
in praesenti virtutes bonas et in fuiuro aelerna praemla
parant; exlra metas vero suas affluenles, hoc est in
malam partem declinantes, vitia et iniquilaies exsisr
tunt etxtemas poenas pariuni. V. Muralorii Antiq)|.
ital. med. svi iii, p. 849.

n. Nostra qnoque memoria Lactantius de metris,
peniameter, inquil, et lelrameter. Maxim. Yiclorin.

Eupolim, Gratinum, Arislophanem, iit praefaium est. »
Mensuram esse in fabulis; b. e. ftfrpov, Terentii el
Plauti ac caeleronim oomicorum ei iragieorum dicant
hi, Gicero, 8cauru8, Firmianus. RuUnus grammati^
cus de metris comicls, p. i712 s. Putsoli.

IV. Laclantii nosiri qua: in leriie ad Probum vo-
lumine de bac genle opinatus sit verba ponemiis.
Galli, inquii, antiquiius a eandore corporis Galaiae
nuncupabanlur; el Sibyila gic eos appellat. Quod si-
gniflcare voluit poeU eum ait : Tum lactoa eolla
4urQ innecluntur (Virg, Mn. vin, 660 s.), cum possct
dicere capdida. Hinc m|que Gal^^^^ pr^vji^cia, in
quam Galli aliqnando venientes, cum Graecis se rois-
cuerunt. Unde primum ea regio Gallogrsecia, post

de carmine heroico, c 5, p. 1957- Pulsph. (cf. Hi^ron. q Galatia nominaia est. Nec mirqn^ si (loc ille ^e (^a-

caul. c. 80 : habemus et ^lium librupa, qui inscri-
bitur Grammaticus).

m. Firmiapus ad Probum de metris comoe(|i(^r|{m
sic dicit : c Nam quod de metris oomcediaruni requi*
sisii, el ego scio plurimos exisiimare, Terenlianas
vel maxiine fabulas melrum non habere comoediae
graecae, i. e. Menandrij Philemonis, Dipbili, qui tri-

(A) Fragmentum dee^tremo judicip (Nullusyel negat
vel dubiui.... esse ventura), qMod.3icp|). Baluzius }n
c Golbert. 109$^ libro vii InstituMonpm su|)j.u|ictuqr
invanerat et LacUnlip irjbu^ral,* Augustini esi, de
Civii. Dei xx, c. BO. Legitur eiinm in (|ui))MSdam alji$
codd. ut Kell. Auguslini nomine adjecto idque vjr

lalis dixerit, et occideniales populos Unlis in medio
terranim spaliis praelermissis, in orieniis plaga con-
sedisse roemorarit. — Hieronym. comraeniar. in ep.
ad Gal. I. II, Upp. ed. Vallars. vii, U P- ^^6- (Ui^-
ron. de viris ill. c. 80 : habemus ad Probum episio*
larum libros qualuor.)

lasticis magis suni apla, qMam nobis, de roelps el
regionum sj^u ct philusopbis disputaniia (al. disputan-
tibus). I (Damas. ep. ad Hjerdn xxxv. Qpp. Hier. ed.
Vallars.j, t, p. ih^). ^ MuUi per iipperiliain scriplu-
rarum, quod ei Finnianus in ocuvo (VaTIars. rescri-
bitaUero) ad Demetrianuip epistolaruui Ubro facit ,

quidam pius subjecit, ut lcctor ab erroribus LacUn- ^ asseruni $p. s. sappp palrem, saepe Qilum nominari ;
tii de regno millenarlo caveret. ^ et cum perjspicuo in iriniiale credamus, tertiam per-

Adduco praelerea de epistolis Lacts^nlii deperdiiis
hxc Damasi et Hieronymi testmionia : c Faleor libi,
eos quos mihi janipridem Laciantii dederas libros ,
Ideo noii libenter lego, quia et plnrimfi epistolae ejus
usque ad mille spaiia yersuum temtuniur, et raro de
nostro dogmate aisputani : quo fll. u( el legepti fasli-
dium generet longitudp. 0Mi-4ti9 iHr^via §Mp(, sclio-

sonam auferenies, non substanM^m ejus volunt essc,
sed uomen. 1 ((lieron. in ep. ad Qal. iv, 6., add. ei.
ad Pammacl). etOcean. ep. lxxxiv. ed. Yallars 1, i,
p. 528, de v. Ul. c. 80 : habcmus... ad Oeme^riaiiuui
auditorem suum episiolarum libros duos.)

0. F. f lOT^SpPE.

177

PHOBmX.

«TS

IIVCEBTI AUCTORIS PHCENIX

LAGTJLNTIO TRIBUTUS.

Esl locus in primo felix orienie remoius, .

Qua paiet «lemi maiima porb poli ;
Nec Umen aestivos, liyemlsquc propinquus nd

[ortos ;
Sed qna Sol verno fundii ab nxe diem.
5 IHic planities tractus difTundil apcrtos :

Nec tumulus crescit, nec cnva vallis hiat.

Sed nostros monies, quoruui juga celsa pu-

Per bis sex ninas eminet illc locu$. [laulur,

llic Solis ncmus est : slat consitus arborc multa

iO Lticus pcrpetux frondis honorc vireiis.

€om Pbaethontxis flugrasset nb ignibus axis,

Ille locus flnmmis Inviolatus erat.
Et cum diluvium mersisset fluctlbus orheni,
Deucnlionscas cxupcravit nquas.
15 Nnn hiic cxnngues morbi, non xgra seneclus,
Nec mors crudelis, nec inetus asper adit;
Mcc scelus inbndum , ncc opum vcbana cupido,

Aut Mars, aut ardcns cxdis nmore foror.
Luotus ncerbusnbest, et egestns obsiln pannis,
20 Et curac insomiies, et violenta fames.

ANNOTATIONeS.
qiias in Iil»ris iin C ^crs.

Non ihi lenipesias, nec vis rurli liorrida venti ;

Nec gelido tcrram rore pruion tej^ii.
Nulla supcr campos icndit siia vel|era niibes ;

Nec cadilcx nlto lurbidus humor atiuap.

25 Sed fons in medio esi,

queni

v,iv,uni nomino
[diconty

Perspicuus, lenis, dtilcibus u))er a(|ui^. .
Qui semel eruiiipeiis pcr singula icm))ora

[lurnsuin,

Duodecics undis irrigat omiie nemus.
Hic genus arboreum procero sti^iiie >urgen«,

Non hipsura solo iiiitia poma ^eril.
Hoc nemiis, bos lucos avis ipcolii unic.i

Unica, scd vivii niorie rcfecta suq. [ hqp.nix :
rnrel,et obscqiiiiurPlKrbuiuemopinda sntellc:) :

Hi)C naiura parens muiius hal^ert) (lcdji,
Lutea cum primum sur([ens nuror? ruhc>c'it,

Cum priiiiuiii rosea sidera hic^ fiijjpi :
T'T quater ilin pins imfuergji cqrpu^ in ^t das;

Ter, qiiaier e \ivo gurgiie libataquam.
Tollitur» acsummo coiiseditin arborisnluc

Incerli auctom. Cnrmit:a hxc,
pressis Laciaiiiio irihouitiur, in nuliisantiquiscodici-
bas invenl. Ea lamen legimus in iiis. Sangeriuunepsi,
etsi non antlquo Phoeiiiris carmlnn Lnctantii iion cre-
duntur.aaltooi chri6lii)ni,<|uamvi)iftiHl ab eleginiissimo
a1if|iio poeta scripta, quem tamen certo credo non
fuisse christiaiium. Nam Phoenicem nominal Solis sn-
cerdoieui j et sic de neroore illo loquiiur, ei de Phaib >,
tamquam ille revera sit deus, ei baheut nomu$ illod
eharissimum, ac sibi drcatuiu. Gnrmina auiem illa de
resurrectione , sive de pnscha, quod ad elegaiiiiaoi
spectnt, cum illis de Phccnice comparnri noo possuiii ;
el ex Ipsis apparet maitifeste non eunidem fiiisse
eoruin auciorem. Hxc vero inier opuscula Ycnaniii
Fortunali, poetae christiani, qux suni in bibliolheca
Yaiicann, ab uplimo el littemto viro Antonio Giroua
admoniius, inveni ; de qiiibus postniodum aH(|ua anno*
tabo. lllius teriii poemaiis, de Passione Doiiiioi, nut-
liMD vestigitim usqQam invenire potui : in quo tamen

6. Nec iumniu$ crescUt etc. Crga plana siint
omiiia, nec frnudidatur i»ciH. Nam imJa VirgiUuoi
iEiieid. 11 : ^

Kst curvo anfractu valtes accommoda nnudi.

Yer4. 0. $tat. Sic leguiit Nieui. Htiiisiutct Heu-
maiious. Alii oditi legu>H r/.

Yers. 10. Honore virens. Quia frondos aiint hfmnr
et iiulchriiiidei arl^iris. Ils. Sangermnn. et othti Mfi^
147l{, 1497, et alii legUBt ttiren$; ediii voro vul^arcs
iegunt 9irei.

Ycrs. ii. Phaethontm$,l>e\iS^ lalMita vidoOvhliimi,
iib. 11 Melamorph.

Yers. 14. Kxu^^avit mfutu, Qiiod faUum est, isi
intrliigaiur de diluvio uuiversali, qnod exnpfmvii
etiau> attiisimos moiiles. AtlamcM 4t kdo Dmiealroiiis
diluvio \i\c aciiur, quod nniversaio noo fuit.

Yein.ln. Mtii;. llaoditioAldiiia : verumedili 1472,

1478, 1497, et 1513 leguntirKnc.
QOA nolti^ errore$' reperiuntur, ut diligentia emenda- _ Ibidem. Exangues nwW. Morborum vulgaro epiihc-

liAnk in AAnnn valHA rnArif nPAAftftaria. TnnMAfi. Rrafi- *^ lOU. Slc Ovid. 11^. XV Mel;imorp. :

Pallldaque eiangui squallebant corpora morbo.

tionis in eonon valde fuerit necessaria. Tqomas. Eras
mos Don.incohciuna esse carmiua Phoeuicis judicat,
sed nemo potc£(| arfirmare esse Lactaniii : de iis etiim
non loquitur Uieronyinus^ ubi agitde Auctoris no3tri
eperibus. Nieolaus Helnsius Lactantii genuinum in eo
loeturo agiioscit et pnedicat..

Phcenix. Tota bsec Ph(Bnicis historia wter (abulns
annunieranda est. Noluinius tamen omiltere , ne ali-
quid desit fauic n6sini5 Gdliioni; atque haec Carmina
eonlulimua cnm ms. Sangermanensi.

Yera 1« Prhno oHente. Id esl, in Arabia, uhi fabu-
lantur Phoenicem habitare. Multi lainen npiid Indos
sedem ^taluisae PkooiMcefB dicuat : qua de re Auso-
niusQ^CIaudianus.

yers.^.Quapatet. Legeapud Ovidium inilio ii libri
Vetamorpbos. R^i« saii^) descriptionem elegautissi-
niam.

Ibidem. Ma:dma porta noli. Ila ms. Sangermanen-
sis. Editt habent /onKa ceha poti : sed miiius l)ene,
ui vkletur, propter Juga cel$a, quai leguntur vers. 7.

Yers. 4. Sedqna. In ms. Smgcrm. In quo.

Yers iS.^Aut Mar$^ elc. Ms. Sangerman. Icgit
Aut inelus, aut ardens cedit amore fiiror,
idmie ininiis heiie; ii^m de ineiu jamjnm locttfus est.

Vers. S^ Rore prtwm tegit. u^ roris et pruiih-c
dirfereiiiia vide Aristutel. in HeteorolQgieis» lib. i,
cap.lO.

Yers. S5. Sid fVmf, etc. Hic fufis multis nomiuibus
illusiratur ; vivu$ eiiiin e.st, pers^cuui, Uiii$t dMlcie,

Yers. 21. Mennm. Pro iii«»Jttim.

Ycrs. 31. Vmca. Sic de Phoenice; ttndeprovcrbium»
PhesMce rmtor.

Yers. 32, Sed viiwi. De lioe vhie Hifra iCHiffimi
XXXI, ttlu de Phoenice ait, vka mild}mr$ mI, elc. De
Phoenicis resurrectione viide Ovidiuni inMoianioridi.»
et Tzclzem, in varia hisioria.

Vera. 53. Obtiqu^r PheAo. Cr«diilit antiquilas
aves, sicut et nrbores, diis esse saeratas : sio Aquilt
Jovi ; Columba Veneri ; iia et Phoabo Phoenix.

279
40

4«

Verlice, quae lolum despicii una nemus :
El coaver&a novos Phoebi nasceniis ad ortus,

Expectat radios, et jubar exoriens.
Aique ubi sol pepulit rulgentis limina porlae,

Et primi emicuit luminis aura levis ;
liicipit illa sacri modulamina fundere canlus ,

Et mira lucem voce movcre novam :
Quam nec iEdoniae voces , nec tibia possit

Musica Gyrrhseis assimilare modis.
Sed nequeolormoriensiroitari posse pulatur,

Nec Gyllens» fila canora lyrae.
Poslquam Phoebusequos in aperia refudit olympi,

Atque orbem lotum proiulit usque means ;
llla leralarum repetito verbere plaudit

Non errabilibus nocie dieque sonis.
Alqiie eadem celeres etiam discriminat lioras ;

Iguiferumque caput ter venerata, silet :
Anlistes nemorum, et luci veneranda sacerdos,

Et sola arcanis coiiscia, Phoebe, luis;
Quae po^tquam vitae jam mille pcregeriinnnos,

Ac se reddiderint tempora longa gravein ;
Ut reparet lapsum faiis urgeniibus ^evum ,

Assueti nemoris dulce cubilc fugit.
Gumqiie renascendi siudio loca sancia reliquit;

Tunc petit hunc orbem, mors ubi regna leiiet.

PIICEMX.

A65

280

Dirigit in Syriam celeres longfleva volalus;

Phoenicis nomen cui dedit ipsa Venus ;
Secretosque petii deserla per avia lucos,

Hic ubi per saltiis silva remoia latet.
Tum legii aerio sublimeni vertice palroam,

Quae gratum Phoenix ex ave uomen habet ;
Et qua nuila nocens animans perrumpere possit»

Lubricus aut serpens, aut avis ulla rapa^.
Tuni venios claudit pendentibus iEolus aiitris,

Ne violenl flabris aera purpureum ;
Neu concreia Noto nubes per inania coeli

Summoveat radios solis, et obsii avi.
Gonsiruii inde sibi seu nidum » sive sepnl-

I chrum ;]

Nam perii, ut vivat : se lamen ipsa creat.
Golligit liinc succos et odores, divite silva

Quos legit Assyrius, quos opulentus Arabs ;
Quos aut Pygmeae genies, aut India carpit,

Aul molli gcnerat terra Sabaea sinu.
Giniiama dehiiic, auramque procul spirantis

[amomij

Gongerit, et misto balsama cum folio.
Non casiae mitis, iiecolentis vimen acanthi,

Nec thuris lachrymae, guitaque pinguis abesl.
His addit teneras nardi pubentis arisus,

ANNOTATIONES.

cas quas ferl Syria, Plinius numerat, scilicetlib. xiii.
cap. 4,

Vers. 40. Despieit, Quia quodammodo aliae arbores
liuic sant inferiores:
Vcrs. U. Aura levii. Sic Ovidius : Vers. 71. Elqm nulla nocens animans, etc. Sic ha-

ii bet ms. S angerman. Editi vulgares ieguiil :

Quam nec dente nocens animal perrumpeire possit.

£t levis impulsos retro dabat aora capiilos.

Vers. AQ, Movere. Sic ros. Sangerman. Editihabent
eiere. Yariant lameu libri. Heinsius opinatur legeii-
dum cssejovere.

Vers. a1, Quam nec Mdonice. Lociis corruptus.
Ms. Sangermati. habet Idonem : editi legunt Julaia!.
Al juxta Gallaeuni, Frideric, Gronovius et Heinsiiis
cineiidaveruiit jEdonias.

Vers. 48. Cynhtelt. Id esl, Cnstaliis modis musi-
cis, vcl Musarum et Apollinis; Cyrrha Fiquidem op-
pidum est ad radicein inomis Paniassi.

Vers. 50. CyUenaso!. Quasi dicat Merciirialis , quia
MRrcuriusGyllense natus est. Hinc MercuriusipseC;^/.
ienius vocaiur a Glnudiano i libro de Raplu Proserp.

Vers. 51. Po$tquam PiuBbus equot , etc. Hoc est,
posiquaui sol supra horizontem ascendit. De fabula
Phaetoritis vidc Ovidiuui iii Metamorph.

Yers. 53. Ula ler atarum., etc, usque ad Antittt$
nemorum. Ms. Snngcrman. sic legit quatuor ista car- D
miiia:

Illa ter alarum repetito verbere plaudit,

Ignifeniinque capiit ler venerata, silet.
Atciuo eadem celeres etiam discrimiaat horas

Non errabilibus nocte dieque sonis.

Sed luinns bene, ut piito. Cderes horas; horas cnini
aolis coniiles facit 0\idius.

Vlts. 59. Jammitleperegerit annot. Sic etiam Glau-
diniius ad roille aunos vitam Phoenicis producit; Pli-
nins vero tantiiiu nd 6(i0, quniiivi^ id fabulosum pu-
tet : aiit etinm breviorcm siatuuui lerniiuum.

Vei-s. 61. Lapsum faiis. Sic emendavimus cum Gal-
Ubo et ex ms. S.ingeriiiauensi :editi hnbebant lassum
spatHs : sed sine seiisu.

Vcis. 66. Venus. Sic Hcuinnnn. legii. £a ciilia erat
in Syrophcenice. In ediiis est vetus.

Vcrs. 69. !Sublimem Palmam^ Qiiani arborem inter

Heuman. vero,

In quam nulla nocens animans perruropere possit ,

cum edltis 14731. 1478, 1513 et 1515, quod concordal
cum nostra lectioiie.

Vers. 74. Flabris. Id esl, flatibus.

liiidein. Purpureum aera. Forie intelligit matuti-
nas liorns, quns auroram vocamus.

Vers. 75. Noto. Veniiis iste nubes colligii. Veruin
a Plinio a.*stuosus appellaiur.

Ibidcni. Per inania coeti. Id est, mediam aeris re-
gloiiem.

Vers. 77. Sepulcrum. De sepulcro quod sibi Phce-
nix cundil, vide Glaudianuni in Epigram. his vcrbis:

Arentes ie|»idis de collibos eligil herbas,
£t cumulum texens pretiosa fronde Sab«um,
Compouit, buslumque sibi parmmque fuiurum.

Vers. 80. Oputenlus Arabs. Sic de Arabibus llora-
tius :

Olia divitiis Arabum libcrrimn cantat.

Id lamen in?ellige de Arabia felici.

Vers.81. Pygmeas genies. Quas vetercs quidam po-
nunt in India , nlii ultra Arabiam : sed quae de liac
gente iiarrantur fabulae sunt.

Vers. 82. Terra Sabeasinu. Sic Vlrgil.lib. i Georg.

India miltit ebur, molles sua thura Sabsi.

Vers. 85. Cinnama. Versum istum sic legit itis.
Saiigerin.:

Cinnamum hic avisque procul spirantis amomi.

Vers 85. Casim mitis. Gasla vdcrum non eadem esi
ac rcceniloruin.

PllttlNlX.
A

iOO

105

110

£i sociat myrrhae pascaa graia niinis.
Prolinus in slrato corpus mulabile nido,

In taliqoe ihoro membra quieta locat. 115

Oredehinc succos membris circumquesupraque

Injicit, exequiis immoritura suis.
Tunc inler varios animam commendat odores;

Deposiii (anti nec timet illa fidem.
Inlerea corpus genitali morie peremplum

iEstuat , et flammam parturit ipse calor ;
i£ihereoque procul de lumine concipit ignem :

Flagrat , et ambuslum solviiur in cinerem.
Quos velut in massani cineres in morie coac-

[tos]

Conflat , et effeclum seminis insiar hubet.
flinc animal primum sine membris feriur

[ oriri : ] B

Sed fertur vermi lacleus esse color.
Crevil in immensum subilo cum tempore certo,

Seque ovi tereiis coliigii In speciem :
Inde reformaiur, qiialis fuit anle figura,

£t Phoenix ruptis pullulat exuviis. 150

Ac veiui agrestes, cum filo ad saxa tenentur,

Muuri tinex papilione solent.
Non illi cibus est nosiro concessus in orbe ;

Nec cuiquam impliimem pascere cura subest.
Ambrosios libat coelesli neciare rores ,

Stellifero tenues qui cecidere polo. §55

120

125

S8i
Hos legit; his alitur mediis in odoribus ales,

Oonec maiuram perfcrat efngiem.
Ast ubi primscva coepit florere Juventa ,

£voIat ad pairias jam reditura domos.
Ante lamen, proprio quicquid de corpore res*

Ossaqae, vel cineres, exuviasque suas;
Ungulne balsameo, myrrhaque, et ihnre so«

[luio]

Condit , et in formam conglobat ore pio.
Quam pedibus gestans contendit solis ad ortus,

Inque ara residens , ponit in aede sacra.
Mirandum sese prxstat praebetque videnii;

Tantus ibi decor est, tantus abundat honor.
Principio color esi , qualis sub cortice laevi ,

Mitia quem croceum punica grana legunt.
Qualis inest fuliis , qux fert agreste papaver,

Cum pandit vestes Flora rubente polo.
Hoc huineri pectusque decens velamine ful-

lg«nt;]

Hoc caput, hoc cervix, summaque terga ni«

[tent.]
Caudaque porrigitur fulvo distincU metallo»

In cujus maculis purpura mixta rubet.
Clarum inter pennas insigne est desuper» Irit

Pingere seu nubem desuper alta solet.
Albicat insignis mixto viridaniesmaragdo;

ANNOTATIONES.

Vers. 88. Et iociat myrrlm. Ms. Sangerm.:

£t sociam myrrhs vim Banacbea luam.
alH:

Panathea thure.
Vers. 89. Mutabile, Ms. Sangerm., molabHe.

90. In talique thoro. Sic nis. Sangerman.

Vcrs. ._,
Ediiihabent:

VUalique thoro membra quiela locat.

Vers. 9$. GenUali moru. Aniitbesis.

Vers. 96. JHstuat, Verum non est corpiis mor-
liiuni iia aestuare, ul flammam generet ; melius iiaque
UaodiQnus» qui flammam ad solis radios refert.

Fcnret odoralus telis (id esf radHs) coeleslibus agger,
GoQsumitqQe seaem.

Vcrs. 97. jEthereoque. Sic ms. Sangerm.; editi
vero habent Aerioque.

Vers. 99. Quos. Ita ms Sangerman.; editi Hos. ]

Vers. 100. Conflat. In nis. Sangerman., constat.

Vcrs. 102. Vermi. Sicms. Snngerm.;edili Vermit.
Dc Vermi loqnitur Plinius , non vero Claudianus.

Vcrs. 103. Crevit. Forie crescit.

Vers. 104. Ovi. Nil de ovo Claudianus.

Vcrs. 107. Ac velut agrestes , cum fiio ad saxa le-
itentur^ Mutari tinete papilione solent. Admonuit Tlio-
roasium vir doctiss. Diilacus Covarruvias , episcopus
S^obiensis , ut in secmido versu loco pennte^ scri-
MTciur tineas, quod valde probandum est. Nam line»
•uiii fcrmes illi ex quibus serici piipiliones nascuii-
tor. Iloc vero in loco videiur poeta imitari voluisse
Ovidium, libro uliimo Meuinorph., qui de hac eadem
niQtatione lic aii :

Quaeque solent canis frondes intexere filis
Agrestes lioeae, res observaia colonis,
rcrali muieot cum papilione fl^uram.

G Ac sane non diibilo quin pro lllo nomine , pennm ,
legendum sit , tinea, sed in priuri versu, illa : filo ad
saxa tenentur^ videnlur mihi non satis cum re ipsa
convenire, cum fila illa poiius ad frondes, vel ad
ramos dncaniur, quam ad saxa; propterea puto po-
tius lcgendum taxa , quam saxa. Haec ait Thomasius.

Yers. 109. iVoit illi cibus. I>e cibo Phoenicis vide
Claudianum in Epigram. de Phcenice, versu 13, etc.

Vcrs 111. Ambrosios* Apud poeias Ambrosia cibus,
nectar potus deorum est : sic Martialis :

Jupiter Ambrosia satur est, et nectare vivit.

Vers. 112. Tenues. Id est, rores tenues. Ila ms. a
Gallneo laudatus. Edili habent teneri , quod refertur
ad rores , et sensum eleganiem facit. Polo , id est »
eoelo.

Vers 115. Alitur medHs. -Sic ms. Sangerman. el
edili U72 et U78. Vulgati leguni mediis alitur, sed
male.
^ Vers. lU. Perferat. Iia codex Sangermanensis et
alii. In editls vero ftroferai^ sed miniis bene.

Vers 116. Patrias domos. Sic ms. Sangerman., alii
primas domos.

Vers 117. Ante tamen , etc. Hae de re vide Claa-
dianum in Rpigram. dePhoenice,vers.72,qui concor-
dal cum lis quae hic dicuntur.

Vers 125. Sub cortice Uevi , Mitia quem croeeum. Ita
Heuniannus ex emendaiione Nicol. Heius. Ediii vero
habent qualis sub sydere coeli.

Vers. 128. Cum pandit vestes Flora rubente polo.
Sic emendavimus partim ex ms. Sangerinan., partim
' ex ediiis. Ms. habet:

Cum pandit vestes flore rubente polo.
at editi legunt :

Cum pendens vesiit Sole rubente polus.
Vers. 129. Fulgent. Ms., Fulgel,

DC PASHONE DOHINI.

Ki puro floniQ gMimaa ouipis iiiat.
IngentM OQulo» ani%$ gMninoi liyaciatos ;
Quoruia do MMKilo luoida flamjiia oiioai.
iEqu^iur ioio oapiii radi^ia ^orona,
1 40 P)a(9be| referoni yoriiois aita deeus.

jCrpra tegunt squamx flavo disiincia meialto :

hU MPgUft» roieus pingit boiioro coior.
gfligiei int§r Pavapi» iiiiitta (iguraiui
jQ^rnitury cl pictam Phasidis iiiter avem.
i^5 Ummm f M?F)» Af atH«9) qifap gigniior alei ,
Yii «pqu^rfi poiest, m £Bra . s^u sii avis.
t*lpfi.tj^i9^ «bt |9rda I u( Toly^ros, «wie porpore

[magno
InofiS^urpigros» pergravo poadus liabeni:
Sod levis at volox, r^uii plana dacpra.
150 J%\\% in ispactu so oiliiliai uat|tte hominum.
Uue venit ^gyptus tanji ad miraouia visps ;

fit fartim volueram turiia salutai ovaus.
Proiiaus eiaeuipuni sperato |n fnarmore (ormam;

A Et signant titulo remque dlemque oovp.

155 Gontrabit in coetum sese genos omne vplantuoii
. Nec pr;rd» roemor est ulla, nec uUa n^etus.
Aiituum stlpata choro volat itla per altum;
Tiirbaque proscqultur munere Ixta pip.
6ed posiqaam puri perveuit ad a*theris ^uras;
IGO Mox r^dit bu ; suis conditur ille locis.
At fortunate sortls Alique volncrem,
Gui de se nasci pnestitit ipse Deus!
Fcemhia sit, vel mas, seu neutrum, seu sjt utrum-

[quc,
Felix, quse Veneris foedera nulh colil.
465 Morsiiii Veitusesi; sola est In morle volupU^i ;
Ui possit nasci, bsc appetitanie mori.
Ipsa sibi proles, ^uus est pater, et suus bxres,
B Nutrix ipsa sui, semper alumna sibi.

Ipsa quidem, sed non eadem, quse est ipga, nec

[ipsa esu
iCliernam vltam mortis adepta bono.

170

YARPBUM NOTi£.

Vers. 160. ifd^ redit ista suis : canditur U(e tocis.
Sic legimus in j»s. Sangerman. alioi|ue voreri a Gal-
laeo meiporaip ; pi ^iiWx^ legitprt

Mpx rodii Wa ; suls oanditor iiide Ms,

nec male.

Vers. iOi» 4< ffrlNmM |9fs|M/i^«aoiiimm. IIxc
est emendaiio lleinsii, rcferentis /i/um ad Parcas,

Quae dispensant mortalia Qla sorores :

Vers. 136. Et puro cornu, etc. Rostrum cornu qui-

Jeoi esso dioil, sod ita luojdmii* u| %mm e^ vi-
eatur.

yers. 137. Ingentes ocutos credas , eic. Sic j^e ex
ms: VOsslano.

Yers 138. CaroMi Pimkm um^. Id e^ , radii So-
lares.

Ycrs. U2. Roseus, Ms. Sangerm., Rosco.

Yers. U4. Phatidis avem. Id est , Pbasianaqi, a
Pbaside fluvio Colcbidis nominai;im , ad nos per Ar-
gonauias adveeiam. Mariialis Epigram: lib, i^in, 7i. C verum ms. Sangerman. legit

Vers. U$. Ma§mciem, Qu» sii liaec avis ignoratur,
vd fbrte pro ma§nit«dhiem.

Vers. IM.iVkc venii.lta Sangerm ms.; editivero,
convenit,

Vet%. 153. Exsculpunt, Sle ms. Sangerm. ot alii ;
ediii v^ro legunt, inscttipmi.

Vers. ibB. Genus omnh ifolantum. Qua de re vide
Glaudianum, vers. 70, elc.

Yers. 157. Atiiunm. Pro oiilNm; sie YirgD.
iEneid. 8 :

AUtmiip poandunvwe geaus vpor altns b^at.

yer^. l^. V^m^ f»m m* 14 est^ pleiatis ei re-
verentise ofOcio erga tant;» digniiatis avem. Muner^^

|leio4i»s 6$e9dat m\^ m^fm^e.

Ai forlunatae sortis, felixque volucnim.
Gallaeus puiai legendum esse :

fortupsii» soriiSj^ tati(}He voiuQt^^ ;
editi babeot

Uaec fortunaiae sortis, fatique volucris.

Yers. 165. Fcemina sit, vei mas, seu neutrum, &eu
sit ulrumque. Ita emeBdavimos ex ms. Stiugermaii.
et ediiione Heumanni. Vuigati habeiM : .

Fcemiaa^ v^i ma$ haepi vel neuinim 4i piage felj^.

Vers. m- QuiB^tim* )|a ms. ftipgjeifpi. Kditi
habent, quia et tpsa.

IHCERp AUCTORIS CARMEN

DE P4JUUQNE DQBnill.

Quisouis ades, mediique subis in limina teroplif
^ste pamm, insonlemque tuo pro jjrimine passun)
Rosplce me ; m ooodo aoinio, pi^ \^ pectore i^rva.
Hle ego, qui casus hominum misaratus aoerbos.
5. Huc veni pncis promissae inierpres, et ampla
Communis culpss' veoia :fa'ie elacisuina aba(tp
Reddiu lux terris, hic alma salutis imago ;
Hic tibi sum requies, via rocia, redemplio vera,
Yexilluinque Dei, signuui ei memorabile fati.
10. Te propter vitamque iuani suin Yirginis aivum

D lngresi$u9, mm t^^\\t% hq«M), ?iqu^ h^Wrjcp^a p;^^u$
Fuiiera \ neo raquiem teMasom iu litiibus ua(|uam
Inveni, sed ubiqiie mhnas, sed ubique labores.
Horrida prima mibi in ^erris mapajia ^udq^
1$, Hospitia in pai4u, s«ici9qua fuera pafonii.
Hie mihi f\isa dedii bruta inier inertia prlmuin
Arida in angustis pracsepibus berba cubile.
In Pbariis primos vixi regiofiibus annos,
Herodis rogno profqgus ; r^iiuosqncrevcr^us
iO. Jud.xam, seniper jejunia^semper et ipsam

285 DE PASCHA.

Paaperiem extremam, et reram inferiora secuiuSy A Flebilis ; innocuo temmqne cruore madentem

286

Semper agens monitis humand salubribus almso
Ingeiiia ad studlum probilails, aperta salubri
Plurima doclrinnR Injungens miracula ; qiiare
25. Impia Hierusalem rabidis exercita curis
InTidix, sxvisque odiis et caeca furore,
losont! est poeiiis lethalibus ausa cruentam
In cruce (errlbiii moriem mihi (|U9erere. Qusb si
Latius ipse velim distinguere, sique per omnes
50. Ire juvet gemitus, mecum et sentire ddlores ;
Gollige consilia insidiasque meique nefendum
Sanguinis innocui pretium, et siinulat^ efientis
Oscul^, ei iflsultas, et saevx jurgia turbjp)
Verbera praeterea, et promptas ad crfmina linguas
55. Flge animo, et te^tes, et ceeci infanda Pilaii '
Jodicia, ingentemque liumeros ei fessa premcntem
Terga crucem atque gravesliorreiida ad riiiiera gressus.
Nouc me, nune vero desertum, extrema secutum
Sopplicis^, ei duld procul a genitriee levatum,
40. Vertlee ad usque podes me lustra : en aspice criiies
Sanji^ine concretos, et saiiguinoJenta sub ipsis
Golla comis, sptnisque eaput crudelibus haustum,
Undique diva pluens vivum super ora cruorem.
Compressos stiectilare oculos, ei luce carenies,
45. Afflictdsquc geiias, areiitem suspice linguam
Fdle venenalam,et pallentes funere vuitiis.
Ceroe nianus clavis fixas, traciosqiie lacerios,
Atqne ingens laieri vuliius : cerne inde fluorem
Sanguineum, fbssosque pedes,arlusquc cruentos.

Ore petens humill, lacrymis suffiinde subortis,
Et me nonnunquam devoto in corde, ineosque
Fer moniius. Seclare meas vestigia vitx ;
55. Ipsaque supplicia Inspiciens, morlemque scveram^
Corporis, innumeros memorans animicjiie dolores»
Disce adversa patl et proprix invigilare saluti.
Haec monimenta tlbi, si quando in mcnte juvnbit
Volvere, si qua iides anlmo tibl ferre meoriim,
60. Debiia si pieias, et gratia digna labortim
Surget, erunt ver» siimuli virtutis, erunlque
Hostis in insidias clypei, quibus acer tn omni
Tuius eris, viciorque feres certamine palmaro.
Hacc moniinenia tuos si fabins orbis amicos
65. Averteni sensus, fiigiente decoris ab umbra
B Mundani, efficient, ne spe captatiis tiiahi,
Mobilis occiduis fortunae fidere rebus
Auseris, aui vitac spcrare fugacibus nnnls.
Scd ei nimiruni sic ista caduca videntem
70. Secura, et exutum patriae melioris amore,
Orbis opes, rerumque usns, et vota piorum
Moribus extullent sacris, viiseque bealge
Spe, duras inter poenas, te rore fovebuni
Coelesti, pactique boiii dulcedine pascent.
75. Purpuream donec, post ultiniafatarelicio
Corpore, sublimes aiiiiriam revocabil ad auras
Graiia magna tibi. Tunc omiiem exiita hiborem,
Angelicos tunc lieta choros aciesque beaias
Saiiciorum iiispiciens, seternae p^cis amfletia

50. Flecte genu, lignunique crucis venerabile adora C 80. Perpetuo felix mecum regnabii In aula.

f.piCTIQt^fp;^ VARIANTES-

V. 2S. Semper agens^ eic. Al. Egens,

V. 3a. fige, Al. Singe.

V. 52. Sttf[unde. Al. Perfimde,

V. 53. Et me nowkaufuam: Al. El me nunquam non.

V. 58 ei 64. Hcec nummenla. Al. Bteo nmmnetUa. '
V. 1% HofHm eo^iMM WTI*. Al, Mmifm ^m^{
sacriS'
V. 77. Gratia magna tHn. Al. Gralh magna Dei,

VEMANTII HONQRII

GLB|»I|ailTIA|VX fqrtunjlti,

PRESBYTERl ITALICI, AD FELICEM EPISCOPUM, Dfi PASGBA.

Tempora florigero ruiilani dlstincta i^rQOO;

Ei majore poli lumine poria patei.
Altius ignivomum $oIeiui cceli orbii:^ c|(JCii,

Qiii vagus Oceanas exii, ei inirai aquas.
Armatus radiis elemenia liqtfepila lustfanst

Hac in nocie brevi iendjt in orbe diem.
Splendida sincero prpdpcupt ^th^f2| wHh •

Lxiitiamque suam.sidera ciara probani.
Terra ferax vario fundii munustula cultUy

Guro bene vernaril; reddii et annusopes.

D N9ltt4 purpureum pinguni violaria campum :
Prata vireni herbis, ei micai herba comis.
Paulatim siibeuni stelUr\iia liii\ynq gctrtim }
Floribiis arrident ^ramina ouncta suis.
15 Semine deposiio, ^t^ ^eges e^iii^ 9,tW$

Spondeiis agricola vineere posse Amneni.
C.-viidice deserlo, lacrymc^i ^u^ g^u^i^ ^alji^s :
Und« ro^runi irtbuat, dai jBodo vilis aquam.
Coriice de matris tenera knugine surgehs
iO Praeparai ad partum iurgida gemma sinum ;

ANN0TATI0NE8.

Tenantii, . . ad feticem emseopum, In carminibus Re-
sarrectionis, quia apert^ fhvenitur cujus ' ilRi essent,
nMiUU est toin ln$cripiio,jei ^a adscripta e^ qu^ est
Id ilUs opusculis, Venantii Hopurii, eie..qua& suntiQ
biblloiheca Vaiioaua,e> quibus rouUa ip liuris impres-
#19 euendaptur; multa iamen relicta &uni,quia meUor

vis^ esi Iw^tto vulgai:!?, flH^m \\^ cp^i^fiY^cfyg^ ^\
fiQim illecflwJl?.^ v^Ide^rrMjitH^; m^ >§ ^t.qwi ^»"^

Juvare pp$^i, qv^ ^^ ^^^^ |ud\^io utativr* m\ ^Qc^ sj^
acieiidum esieis,qui i)aoccuram c^ieiiilaacU Y^um
aucic^ui^ libro^ susclpiuuik, ui &iK\^ ex pluribus nm^
cv^^ciUua UAicuju 9PM*M«\^ ^lficiai^. Tihq.i|ashj^

»87 DEPASCHA.

Sobque hyemls leropus foliorum crine refuso, A Trislia cesMrunt infern» ▼incuta legU;

Jam reparal viridans frondea lecta nemns.
Mixu salix , ables, corylus , siler , ulmus, acer,

Inux,]
Plaudit quaeque suis arbor amoena comis.
25 Construclura favos apis hinc alvearia linquens.
Floribus inslrepitans popliie mella rapit.
Ad cantus revocatur avis^ qute» carmine danso»

Pigrior hybemo frigore muta fuit.
Hinc Philomela suis atiemperat organa cannis ;
50 Fitque rcpercusso dulcior aura melo.
Ecce renascentis tesiaior gratia mundi,
Omnia cum domino dona redisse suo.
Namque Irlumpbanii post tristia tartara Ghristo
Undique fronde nemus, gramina flore favent.
55 Legibus inferni oppressis ^ super astra meanlem B

Expavitque chaos luminis ore premi.
Depereuni lenebne Ghrisli fulgore fugat» :

JStemae noctis pallia crassa cadunl*
65 Sollicitam sed redde fldem, precor, alma poleslat»

Tertia lux rediil : surge , sepulie meus.
Non decet ut vili tumulo tua membra leganlar ;

Non pretium mundi vilia saxa premaut.
Indignum est» cujus clauduntur cuncia pugillo,
70 Ut tcgat inclusum rupe vetante lapis.
Lintea loile, precor; sudaria linque sepulcro :

Tu saiis es nobis ; et sine le nihil est.
Solve catenaus inferni carceris umbras,

Et revoca sursum quicquid ad ima ruit.
75 Redde luam faciem , videant ut saecula luiiieQ;

Redde diem , qui nos, le moriente, fugii.

Laudant rite Deum lux, polus, arva, fretum.
Qul crucifixus erat, Deus ecce per omnia regnal;

Danique crealori cuncia creata precero.
Salve, festa dies, toio venerabilis aevo»
40 Qua Deus infernum vicit et asira tenet.
Mobililas anni « mensum » Inx alma dierum ,

Horarum splendor, stridula cuncta favent.
Hinc libi sylva comis « hinc plaudit campus arisiis ;

Hinc graies tacito palmite vitis agit.
45 Biuc libi nunc avium resonant virgulta susurro;

Has inter nimio passer amore canit.
Christe salus rerum, bone condllor atque redemplor»

Unicn progenies ex deitaie palris ,
Irreciubiliier raanans de corde parentis »
50 ▼erbum subsisiens , ei palris ore potens,
iEqualis , concors , socius , cum patre coaevus «

Quo sumpsit mundus principe principium ;
iEUiera suspendls , sola congeris , aequora fundis ;

Quneque locis habltanl ; quae moderata vigent.
55 Qui genus bumaiiuro cernens mersum esse pro-

[fuiido,]

Ut hominem eriperes , es quoque factus hoino.
Nec nostro tantum voluisli e corpore nasd ,

Sed caro , quae nasd pertulit , atque mori.
Funeris exequias patris novus aucior, el orbis ,
60 Inlra morlis iler dando salutls opem.

Sed plane implesti remeans, pie victor, olympom :

Tartara pressa jacent, nec sua jura lenenl*
Inferus insaturabiliter cava guUura pandens,
80 Qui raperet semper, sit tua praeda /Deus.
Eripis innumerum populum de carcere mortis ;

Et sequilur liber, quo suus aucior abis.
Evomit absorptam pavide fera belloa plebem ;

Et de fauce lupi subtrahit agnus oves.
85 Uinc tumulum repelens post tartara , came re-

[snmpta,]

Belliger ad coelosampla trophaea refers.
Quos habuit pcenale chaos , jam reddidit iste ;

Et quos mors peteret , hos nova vita lenet.
Rex sacer, ecce tui radlat pars magna iropbci ,
G 90 Gum pnras animas sacra lavacra beanl.
Gandidus egredilur nitidis exerdtus undis ;

Aique velus vitium purgat in amne novo.
Fulgenies animas veslis quoque candida slgnat ;

Et grege de niveo gaudia pastor habet.
95 Additor hac Fellx concors mercede sacerdos ,

Qui dare vult Domino dupla talenta suo.
Ad meliora trahens genlili errore vaganies ,

Bestia ne raperet , munil ovile Dei.
Quos prius Eva nocens infecerat , hos modo reddil
iOO Ecdesiae pastor ubere lacie sinu.

LECTIONES YARIANTES.

V. 35. Aeer nux. Alli legunt, aurmu,
V. 41 Cwicia. Al. Pmcia.
Y. 46. Ha$ kuer. etc. Aliier :

Has inter minimus passer amore cano.
V. 50. Palrii ore. Al. PeneUrare,
V. 59. Fmerh, etc. Aliter :

Funeris exequias iialeris vitae auctor et orbis.
V. 60. Intra, AL Inlrae.
V. 61. Triiiia ce$$anaU. Al. Trttfta ceaieniiif.

y. 64. ^UnuB. Al. Etierrm.
Y. 65. SoUieitam. Al. PMdlrnn.
V. 68. Non. Al. Nee. Al. i\r«i.
y. 80. Baperet. Al. KapmH.
y. 81. Abi$. Al. AdU.
V.87. lae.hX.Inte.
y. 89. Trophan. Al. Trbampld.
y. 95. Concon. Al. Cottsors.

ANNOTATIONES.

Yers. 39. Salve festa die$, toto venerabiii$ mo, Qua
Deu$ infernum vicit et astra tenei. Aucioriute codicis
Yaticani mutatus esi versus, ut esset post viginti dis-
ticha , quo sane in loco esse debet. Nam ante nihil
de Passione vel Resurrectione Ghristi dicitur : sed
ver ipsum ex niultis propriis naiuras su» bonis com*
roendatur, Postquam vero facti esl mentio Resurrec-
lionts, r^cle iilud additur : Salve fesU <|ies, elc..

cui disticho recte etiam illud continenler adjoiigiiur

Nobilitas anni, mensum, lax alma dierum,
Horarum splendor, stridula puocta favent.

Nohililas enim lcgendum est ex codice Yaticanu ,
ut laus aliqua illi diei , quem laiidare vult , aiiribua-
tur; cum ex inobililaie , ut erat aiiie, niilla bus ad
dlem aliquen^ .iceedere ^tosfit , quia hoc est omnibns

Hiiibus alloquiit agrestia corda colendo,
Manere Felicis de repre nau seges.

Aspera gens Saxo, vivens quasi more ferinOy
Te mcdicanie sacer, bellua reddlt ovem.

105 Genieno reditu lecum mansura per asvum,

itlNlGMAfA. sdO

A Messis*al)undanlis horrea fruge reples.

Immaculau luis plebs hxcagltelur in ulnis,
Atque Deo purum pignus ad aslra feras.
Una Gorona tibi detur et tribuatur ab alto,
liO Allera de populo vernet adepta tuo.

VARIORUM NOTifi.

eommane. Legendum <(uoque est, itridula puneia in
secando versu, ut omnia ad diem referantur. Aiiqua
alia in his carroinibus mulatuur, quae tamen meliora
6cu sunt : quod quivis hunc librum cum aliis con-
ferens intelligere poierit. Thomasiijs.

Yers. 101. Mitibus. 111 sequeiites versus additi sunt
es codice Yaiicano a Thomasio , cujus hxc verba
soDt. In boc poemate ex illo codice addidi decem
versos , qui opiime cum reipsa conveniunt, ei de-
darant cor llla carmina ad Felicem Episcopum
scripserii, qui sane Felix nullus est

Romanorum PoniiOcum, sed fuit aliquisex primis il-
lis Saxoniim Episcopis. Nani Saxoiies, cum a Carolo
Nagiio post bellum iriginu annorum et amplius
▼icii esserit, religionem Glirisiianam susceperuiii :
ex Romanis vero Poiitificibus uliimus qui nomcn
hoc Felicis habuil fuit Felix IV, qui multo ante Caro-
lum Magnum vixii. lllos vero decem versus propterea
jodicavi addendos , quin optime cum re de qua
agitur conveniunt, et quia in line poematis additus
erat numerus versuum cx, iu ut omnino decem ad
explendum numerom deessent.

CCELU STMPHOSU

JElIIGnATA.

Haec qiioque Symphosius de carmine lusit B ^» Annuiu$ eumgewma,

[inepto; Corporis extremi iion magnum pondus adhaesi ;

Sic ta» Sexle, doces, sic te deliro magistro.
Annua Saturni dum tempora fesla redirenl,
Perpeioo semper nobis solemnia ludo,
Post epnlas laetas, post pocnla dnlcia mcnsse
Deliras Inter vetulas puerosque loquaces,
Cnm sireperet late madid» facundia linguae :
Tum verbosa cohors sludio sermonis inepti
Nescio qoas passim m:^gno de nomine nugas
EstmediUUdiii.sedfrivola muUa locuia.
Nee mediocre fuitmagni ceriaminis instar,
Ponere diverse, vel solvere quseque vicissiin.
Ast ego ne solus foede Ucoisse viderer,
Qai nihil altuleram mecom quod dicere pos*

[sem,
Ho6 versos fed subiio de carmine vocis.
Insanos inUr sanum non esse necesse esl.
Da veniam, lector, si non sapit ebria Musa.

1 . Graphium me stylus.
De sommo planns, sed non ego planus in imo»
Versor otrinque manu, diversa et niunera fun-

[gor;
Altera pars revocai quicquid pars altera fecit.

2. Afundo.
Littoni aemperamo, ripis vicina profundis,
Soave canens Musis; nigro perfusa colore,
Nontia sum lingoae, digitis signaia magistri.

Ingenitnm dicas, iu pondere nemo gravalor :
Una Umen facies, plures liabitura figuras.

4. Clari$,
Virtutes magnas de viribus affero parvis.
Pandodomos clausas : ilerum sed claudo patentes ;
Servo domuin domino : sed rursus servor abipso. *

5. Catena.
Nexa ligor ferro, multos babitnra ligatos.
Yiiiclor ipsa prius, sed vincio vincia vicissim.
Et solvi multos, necsum lamen ipsa soluu.

e.Tegula.
Terra mihi corpus, vires inihi praDsiiiit Igafs :
Alia domos quaero, sedes est semper in imo :
Perfundor liquidis, sed me cilo deserit humor.

7. Fumui.
Sunt mihi, soni lacrymae, sed non est caosa doloris.
Esi iier ad ccelom, sed me gravis impedii aer ;
Et qui me geouit, sine me non nascitur ipse.

8. Nebula.
Nox ego sum facie, sed non sum nigra colore;
Inque diem medlam lenebras umen afTero mecuni:
Nec milii dant stcllai lucem, nec Cyntliia lumen.

^ 9. Plum.

Ex allo venio, longa del^ipsa ruina.
De coelo cecidi medias transmissa per auras :
Excepitque sinus, qui me simul ipse recepii.

YARIORUM NOTiE.

^ Ce/fiS9ii^/^osll.Primn8,qnod sciam.Cbrlslophorns
Heomannoa hos versos Lactantio tribuit, qtiorum qui-
dem meminit S. Ilieronynuts. Hi prius editi fiieranl
tob nomine C«itf Firmiani SymposH Poelte a Nicolao
CaiHsino o Sociel. Jesu, alqne adjocii Hieroalyphicit
Hm ApoUinh. Jam ab anno 1533, publici jrris feccml
baee xnigmala snb nomiiie Symphoiii poeiiB Jonchi-
mos Perioniiis. Alii vero non Symphosium^ sed Sym--
P9^m vocaroiit. Ansam vero arripuit haod diibie
Ueaminnos Lacli|ntio iribo^ndi li»c aenigmau, qood

in qoibosdam editionlbos Cmlii Fhrmimi liiulum nras*
fernnl; ei nomen Poetae qui Sympo$ius dicebatiir
piiiavil Symposium, id esl , convivium inscnbeiiduin
esse. Sic cliam recentiores ((iiidain edlderunt Sermo'
nes convivales. Aiiameii erudiU omncs, ac pr:eseriim
Joan. Alberi. Fabricius, non descenderunl in Ueo-
manni sentenli:im.

DuUia mensa Hinc patet hos versns nihil aliud
essc, qunm sermones convivales ; proindeque Svm-
posiiim nomen esse operis, non poeiar.

iE^IGMATA.

«92

10. Glnciet.
Unda fui qtfondaM, quod me cUo Credo futuram :
Nunc flgfdi coell dutis conneta catents ,
Nec calcdlta pati jiossum, nec rtud^f tdn^rf.

tt. fUmen et piscU.
Est domus in ie^ris, clara quae voce resultat :
Ipsa domus resonat, tacitus sed non sonat liosp^ '
ArnlN) tMoA eUrrunt, hospes simnl et domus urs.

F*alv!s a'qua6 tehuis modico Cum pondere lapSus ,
^ole^BaadenSy nsiatofluens, in frigore siceus^
FNnnliiif fsctftrui, toia9 pfius occupo terras.

tZ.Pfam.
todga /eror velox formosae iitia silv» ,
httiVHMnt parfier eoMitt^m stipatite eatervff :
Corro vias multas, vestlgid nuUa re1in(](uen^.

11. Fttttug tn (m.
Mira tibi referam nostrae primordia viiae.
Nondum natus eram , nec eram tum mniris in alvo :
iam posito partu, natum me uemo videbat.

15. Vipera.

Non possum nasci, si non occidero roatrem.
Occidi matrem : sed me manet exitiu idem.
Id mea mors patitur, quod jam mea fecil origo.

16. Tinea.

Littera me pavit, nec quid sit littera novi.
In libris vixi, nec sum studiosior inde.
Exedi Mosas» nee adhuc umen ipsa profeci.

17. Aranea.
Pallas me docuit texendi nosse laborem.
Nec pepli radios poscuni» nec licia teks.

NuUa milii manus ost, pedibus umen omnia flunt.

18. CochUa.
Porto domum mecum, semper migrare parata ,
Mutatoque solo non sum miserabilis eisul «
Sed mihi consilium de coelo nascitur ipso.

10. Rmia.
Hauca sonans lego siim media vocalis in unda ;
Sed v)>x laude sonat» qua se quoque laudel et ipsa :
Gumque canam semper^ nuUus mea carmin» laudac«

20. Tenudo.

Tarda gradu lenlo, specioscr praedita dorso,
Docta quidem sludio, M saevo perdiu faio^,
Viva nihil diii, qu» sic modo mortua canlo.

21. Talpa.

Caeca mihi facies alris obscura tenebris.
Nox est ipsa dies, nec sol mihi cerniuir ullus.
Malo tegi terra : sic me quoque nemo videbiu

22. Formica.
Provida sum vitSy duro non pigra laborl ,
Ipsa ferens humeris secune prxmia brumae:
Nec 9af<l magndr ainhil, aed eoiigero msM vidsslnr.

23^. Muica.
fmproba sum, fateor *, quid enim gula turpe veretur f
Frifora viubamf quse nunc esUte revertor :
Sed^ clto MVimoveor falso conterriu vento.

24. Curculio.
Non bonus agricolis, non frugil>us utilis hospes:
Mon magnus forroa, non reclo nomine dictos :

A Non gralus Gereri, non parvam sumo saginam.

lo. MU8.

Parva mihi domus est , sed janua semper aperia.

Exiguo SUtHpfu furtiva ViVo sagina.

Quod mihf hoiihcn ih6st, ftom^ quoqueconsut habebat.

46. GrUs.
ItiHeH iim coeli pennas per scripta volantes,
Bella cruenU gerens, volucrts diacrimrna Martia ;
Nee^ereor piig«as, durti hon Sft lorigior hbstil.

27. Cornix.
Vivo novein vius, si iion me Grsecia (isllii;
Atraque 6am semper nullo cdriipuba dolore :
Et non iriscens 6llro cohvicia dico.
28. VesperUUo.
Nox mibi dat nomen prlmo de lempor^ noetis.
B Pttfma mlhl nort e*, tm sft fnihi plrtfta folaniis.
Scd redeo in teiiebris, irec mc cuminitto diebus.

29. Ericiui.

Plena domiis spinis, parvi sed corporis bospes ,
lACOltfftff 6oH6 telis confixus acutis.
SuSlinet dfmata^ segetes habiiator inermis.

30. Pediculi.

Est nova noUrum cunctis captura feranim ,
tt, si qiiid capias, id tu tibi ferre recuses ,
Et, quod non capias, tecum lamen ipse reporles. •

31. Phosnix.

ViU mihi mors est; morior, si coepero nasci:
Sed prius est fatum leti, quam lucis origo.
Sic solus Manes ipsos mihi dico parentes.

32. Taurui.

C Mcechus eram regis, sed lignea membra sequebar ;
Et Gilicura mons sum, sed non sum nomine solo ;
Et vebor in ccelis, et iii ipsis ambulo terris.

33. Luput.

Dentibus iusanis ego sum, qui vinco bidentes ,
Sanguiueas qusrens prxdas victusque cruentos
Multa cum rabie : vocem quoque toliere possum.

34. Vulpes.

Exiguum corpus» sed cor mihi corpore majus.

Sum versuU dolis, arguto callida sensu ;

Et fera sum sapiens» sapiens fera si qua vocaiur.

35. Capra.

Aima Jovis nutrix^ longo vestiu captllo,
Gulmina difficili peragrans sed et ardua gressu ,
Gttstodi pecoris tremula respondeo lingua.
D 36. Porcus.

Seiigerae matris foecunda natus in alvo^
Desuper ex alio virides exspecto saginas ,
Nonnitie numen babens, si litiera prima perirei.

37. IfM/a.
fi^lskfmitis patri, roatri diversa figura ,
Genfnst generis, generi nen apu propago,
Ex aliis nascor, nec quicquam naScHur ex tne.

ZS. Tigri$.
A flovio dicor, fluvius vel diciiur ex me:
iunctaqtiie Sum tenio, vento velocior ipso ,
Et nriihi dat ventus^ natos, non quxro maritum.

39. Centaurus.
Ooauuor insignis pedibos, manibosqiie daabvs ,

2ft5 iENIGMATA.

Dissimilis mibi suiny quia sum non nnus ct unus ; A
Ei xeim H gradior, <|Qia me ddo corpofa porlani.

Kf. Papater.
Grande mibi caput e^, fmos sed membra minuU :
Pes unus MiM, ^d (les foiAigfssimfls ttnns :
Et me somnu» fttme, frrdprio nec doi^Mio soMo.

41. Uaha.
Anseris esse pedes similes mibi, nolo n^are :
Necduosuni tanium, sed plures ordlne cernis ;
Ei tamen hos ipsos omnes ego porto sttpinoi.

42. Beta.
Toia Tocor grxce^ sed non sum tota laUne ;
An(e laroen niediam cauponts scripta tabernm*
In lerris uascor, lympba lavor, ungor oK?o.

45. CtKWrbita.
Pendeo, dum nasetff : nifsus pendendo tomesco.
PendeM ti»fffiiioveor rentts, el mnrfor tfndis.
Pendiki si non ikm, nm 9fim f^m jamqife fcriftri.

44. CefH».
Mordeo rooMente^, irf <rO rton mordeo quemquam ;
Sed sunt mordentem multf mordere paraii :.
Neiim fhiret morsdm, dentes quia non fiabeo ftllos.

IS. Ro$a,
Pnrpura smfn terrflft, pofcbro perrusa cotore,
Septnqne. ne violcr, refrs defendor acutfe.
fclix, longo sf possem viverc fsrtoi

4«. Viola.
MagnaqufderA non som, sed inest mihi maxima virliis
Spiriius cst itrl^gnu^, qnamvis iif corpore parvo.

m 54. Hamut.
Exiguum corpus, flexu mucronis adunci
Fallaces escas raerfio circumfero fluctu :
Blandior, ut noceam ; morii praQmiito saginam.

55. Acus,
Longa, sed exids, tenui producta meialfo,
Mollia duco levi comiuntia vincula ferro :
Et faciem lacsis, et nexuin reddo solutis.

56. (ialiga.
Major eram longe quondam, dum vfia manebat :
Sed nunc exaniinis, laceraia, ligj^ta, revulsa ,
Dedita sum terrae; lumulo sed condlia non sum.

67. Ciavut cdligarit,
1b caput ingredior,*qui de p^e pendeo sofo :
Veriice lango solum : capiiis^vestigia signo :
B Sed mulii comites Casum paiiuiiiur euindoin.
58. CapiUut.
F*fndere me nufli possunl, praeciiiere mulii.
Sed sum versicolor» albus quaiidoque futurus.
Malo manere niger : miuus uliima fata verebor.

59. Pila.
Non sum cincia comi^, et non sum compta capiflis;
Intus enim crlnes mibi sunt, quos non videt ullus :
Meque manus mittunf , manibusque reraittor in auras.

60. Serra.
Deniibus innumeris toio sum cor|k)re plena :
Frondicomam sobolem morsu depascor acuio :
Mando tamcn frustra, quae respuo pra?mia dcniils.

61. Pont.
Stat nemus in rympbis, stat iii aflo gurgite siWJl,

Nec mihi germen habet Aoxam ^ nec cufpa ruborem. ^ ^^ manet in mediis undts iminobile robur.

e*9 f^t. TAmn<k .«.-.^^ _^;#.!. j .- -

47. thut.

Dulcis odoi^ nemoris flamma fumoqife fatigor :
Et ^facei f^oc superis , medio^ quod mittor in fgne^,
Com rolf^i i^eccandfi' meritum natura negarit.

48. Myrrha.
De laiJrymls et pro facrymis mea coepit origd.
Ex oculis £fuxr, sed iiunc ex arbore nascor,
Lxlus Konos fi^oiidi, iristis sed imago doloris.

4^. Ebur.
Deus ego surtr magmi^, popufTs cognaius ftoi^.
Nuiic ego pci* paires fn corpora molta recessi',
Nec r^nent vlteir, ^ed formse gratfa m^artsit.

fW. f tfhiim.
Wcrba fui qooAdilm' vfritfif dte gramine terrtft;
Sed chaiyM^ dufiT mollis pra!Cisa metallcr,
Mole preAMr pi*oprf»' , feeto tmmmt iOf t^W.

^. MoUt.
Ambo sumt» laptd^es, una sumn^, anHlm jaeemus;
Quam piger cst imiis, tnmnm non segnis if atter.
Ilicmatiei inimofti^, non desinft ilte moreri.

5i. Farin0.
Inter saxa fui,. t^jn me contrita premebanl :
Tix tamen effugi toiis coiiisa medullis ;
StDuiieCorma loilii muior esi, sedeopia inajor.

53: Ft(ti.
Noio ihoro jungi , quamvis placel esse raaritam.
Nolo viruila thalamo : per me mea nata propago est
Nolo seputera jtoti ; scio mc ^ubmergiere lerfa?. |

Terra tamen mittit, quod terras munera prxstat.

62. Spongta.
Ipsa gravis non sum, scrf aqu^e mibf pt>ndus fiiAaBref ;
\iscera tota tumeut patulis ditfusa cavernis.

Iiltus lympba lalei, sed non se sponte refbndyt.

63. Trident.

Tres n^tbi suiii den(es : quos unds eontinet ordo :
Unus prxterea deus e^ et sofilis in imo ;
Meque tenet nomcn, vciiius tlmcf, flfeqtioim enfattf.

04. Sdgttra.
Septa grafi ferro^, fevtbos cifcumdaw pennis,
Aera per roediumirotocrt <*onteirdd meatu,
Missaque dfseedens rtntlv mftteme i^^vei^di'.
69. Fta^fhm.
W De peatdli d*rso ftecmfes Cf^ terreo Cflfcictafs,
Obsequium reddens moTferattl lege doloris :
Nec volo contemni, ^d cDAtra ti6\<f AMere.

6«. Latermt.
XorrtfllMis apt^ cavfs, letetr perfncid^ gjfo,
Lumen babetis fntus dfvfni sfdleris^ i^star,
Noctibus in medHs farcfem non perdd dl^mrty.

67. Speeutar.
Persplcioi' penitus, nec himinis arcdri vistlK,
Traiismittens oculos infrsr lYiear Oiembra meantes *
Ned mc tfansit hiems, sed sol tamcA emtcai in rtii.

68. Speeulum.

Nulla mihf certa est, nulla est pei^gHna 6gut^.
Fulgor inest intus radianii luce coruscans»

Qui nihil osiendit, nisi si quid viderfl aiite,

69. Clepsydra.
Lex bona dicendi» lex sum quoque dura taceiidi.
Jiis avidae linguac, flnis sine flne loquendi,
Ipsa fluens, dum verl>a flunt» ut iingua quiescat.

70. Puteus.
Mersa procul terris in cespile lympha profundo,
Noiinisi perrossis possum procedere venis,
£l trahor ad superos alieno ducia iahore.

71. Tubus.
Truiicum terra tegii, laiitant in cespite lymphae :
Alveus est modicus, qui ripas noii habet ullas.
In iigno vehilur medio, quod ligiia vebebai.

72-. FoUis.
Non ego continuo morior, dum spiritus exit ;
Nam redit assidue, quamvis et sxpe recedat.
£t mibi hunc magna est aiiima!, nunc nulla facultas.

73. Lapl$.
Deucalionis ego crudeli sospes ab unda,
AfOiiis terrae, sed loiige durior illa.
Llltcra decedat : volucris quoque nomen liabeho.

74. Calx.
Evasi flammas, ignis tormetita profugi.
Ipsa medela meo pugnat conlraria fato.
Ardeo delymphis; mediis inceiidorah undis.

75. Silex.
Semper inest iii me, sed raro cernitur igiiis.
inius eiiim laiiiat, sed solos prodit ad ictus ;
Nec iignis, ut vivat, eget, nec, ui occidai, undis.

76. Rotw.
Quattuor aequaies currunt ex arte sorores,
Sic quasi certantes, cuin sit lahor omnihiis unus,
£t prope sunt pariter, nec se coiitingerc possiint.

77. Scalte.
Nos sumus, ad coelum quac tendimus alta petenteS|
Concordi fabrica qiias unus coiiiinet ordo,
Ut simui haerentes per nos scaiidatur ad auras.

78. Scopa.
liundi magna parens, laqueo connexa tenaci,
Juiicta solo plano inanibus comprensa duabus,
Dueor ubique seqiiens, et me quoque cuiicta sequuntur.

79. TintinnabuUm.
JEre rigens corvo patulum componor in orbeui.
Mobilis est intus linguae crepiiantis imago ;|
Non resonat positus, motus quoque saepe resultat.

fi 80. Conditus potus,
Tres olim fuimus, qui nomine jungiinur uno.
Ex trihus est unus, et tres miscentur in iino ;
Qiiisque bonus per se : melior, qui continct omnes.

81. Vinum conversum in .acetunu
Subiatom nibil est, iiihil est extrinsecus atictum ;
Nec tamen invenio, quidquid prius ipse rcliqui.
Quod fuerat, nou cst :coipit, quoJ, non erat, esse.

fi±. Malum.
Nomen habens gnccum, coiitentio magna dearum ,
Fraus jnvenis pulcliri, miiltarum cura sororum,
Excidium Troja;, dum bella cruenta peregi.

83. Pema.
Nobile duco genus magni de gente Catonis.

iGiSIGMATA. S96

A Una iiiilii soror esi, plures licet csse |>utentur.
De fumo facies, sapientia de mare nata est.

84. Malieus.
Non ego de toto mihi corpore vindico vires,
Sed capitis pugua nulli cerUre recuso.
Grande mihi caput est : totum quoque pondus in ipso«

85. PistiUus.
Contero cuncta siinnl virtutis rohore magno.
Uiia mihi cervix', capitum sed forma duoruin.
Pro pedibus caputest: nam caetera corporis absont.

86. SlrigiUs.
Ruhea, curva, capax, alienis humida guttis,
Luminibus faisis auri mentita colorem,
Dedita sudori, modico succumbo labori.

87. Balneum.
B Per totas aedes innoxius introit ignis :

Est caior iii medio magnus quem neino vereiur.
Non est nuda domus, sed nudus convenit hospe%.

88. Tessera.
Dedita sum sempcr voto, noii certa futuri :
Jactor in ancipites varia veriigine casus,
Nunc ego moesta malls, iiuiic rehus laeta secundis.

89. Pecunla.
Terra fui primo latehris ahscondita terr»:
Nunc aliud preiiuin flammse nomenque dederunt.
Ncc jain terra vocor, licei ex nie terra paretur.

90. Mulier geminos pariens.
PIus ego susiinui quam corpus debuit unum.
Tres animas hahui, quas omnes inius haheham :
Discessere duae, scd tertia pene secuta est.
G 91. Miles podagricus.

Beliipotens olim, s(evis metueiidus in armis
Quinque pedes hahui, quos uiiquani nemo negavit ;
Nunc niihi vix duo suni : iiiopem me copia fecit.

9^. Luscu% alUum vendens.
Cernere jam fas est, quod vix tihi credere fas esi.
Uiiusinest oculus, capitum sed millia mulia.
Quiquod hahet vendit, quod non hahet, unde parabil?

95. Funanibulus.
Inter luciferum ccelum terrasque jacenles
Aera per mediuni docta ineat arte viator :
Semita sed brevis est, pedihus nec sufficit ipsis.

94. Umbra,
Insidias iiullas vereor de fraude latenti,
Nam Deus attrihuit iiohis iixc munera formae,
^ Ut nemo moveat, nisi qui prius ipse movetor.
95. Ecko.
Virgo modesta niuiis legem beiie servo pudoris.
Ore pro&ix non sum, nec sum temeraria liiigua ;
Ultro nolo ioqui, sed do respousa loquenti.

96. Somnus.
Sponie mcfa veniens varias ostendo figuras.
Fingo metus vanos nullo diserimine vero.
Sed me nemo videt, nisi qui sua lumina claudit.

97. Monumenlum.
Nomen habens hoininis post uUima fata remansi :
Nomeii inaiie manet, sed dulcis viia profugit.
Vita tamen superest morti posl tempora vitae.

STEPH. BALUZ. NOT. IN LIE. DE MORTIBUS PERSECUT.

08. Ancora.
Nucro milii geminus ferro conjungiiur uncn.
Ciiiii vciilo lucior, cum gui^iie pugno profimdo ;
Scrulor aquns medias , ipsas quoque mordeo icrras.

99. iMgena.
Maler eral lellus, genitor fuii ipse Promeihetis,

X Auriculxque rcgunt redimitte vcnlre cavato.
Dum cecidi inreltx, maier mea mc divisit.

iOO.
Nunc mihi jaro crcdas, ficri quod posse ncgatur.
Octo lenes manibus, sed me monsirante magistro,
Subkitis seplem relkiui tibi sex remanebunt(*).

YARIORUM NOTiE.

(*) Multis vcrbis de hoc senigmate eiplanando
dixil lleutnannus, qui varias v. d. iiiterpretaliones
aimlit. Heynazius iia explicat : c Veieres per digitos
DDmerabanl : sex significabant omnibus sinislr»
prater annularem, seu minimo proximum expansis :
sepieni solo niiniino depresso; octo depresso aimulari
et mifiimo, scu aitriculari. Si ergo auricul:irem septem
exprimeutem erigebani, relictus est annularis digiiiis
depressus, ergo numerits senarins. > Cetenim in edi-

tioiie Perionii neqne lioc, neque illud xnigma inve^
nitur, quod in ed. Lemairii n. iOO legiiiir, ut Reus*
nerus noc ex illa cd. iranscripsisse falso dicatur.
^nigma lioc cst :

Coculus.
Frigore digredior, redeunte calore revertor.
Desero quod peperi ; hoc tamen educat aliera mater.
Quid tibi vis aliud dicam? me vox mea prodil.

STEPHANI BALUZIl TUTELENSIS

IN LIBRUM DE MORTIBUS PERSECUTORUM.

Ittter multos ac varios codices mannscripios, quos fi
vir litterarum ac litleratorumamanlissimus, et in omni
gaiere laudis excellenlissimus , Joannes Baptitla Col'
bertMi^ in piiblicam studiorum utiliiaicm ex omni Eu<
ropa, Asia, Africa comparavit, reperlus cst uniis
auro conlra aestimandus, in qiio continetur Lucii Cae-
cilii Firmiani Laciantii liber de perseculione, sive de
inortibus persecutorum, quo hacienus caruerat Ec-
clesia. Non facil ille quod pleriqiie solent ; qui si ve-
teris cujuspiam scriploris opus ineditum, quanlum-
vis leve sil ac lenue, nacti luerint, diligenter occul-
lant, tamquam in lenebris magis eluceat, ut gloriari
possintse solos possidere, quod omnes habere vellenl ;
caventque summopere, ne iu manus aliorum venire
possit. Liberalior cxcelsiorque est animus illuslris-
siini viri,quam ut falsa illa«gloria leneri possit. Ita-
<|uecum intellexisset hunc Lactanlii libnim exlare
iuleranliquoscodicesmanuscriptos bibliothecae suae,
satisque comperium habcret quantum hinc uiilitatis
accederet Ecclesi», si vulgaretur, quanquam antea p
frequenier mandaverat ut, si quid ineditum videretur
in eisdem anliquis codicibus, id totum praelo com-
miileretur, inmen ea occasione mandatiim dedit spe-
ciule, etsolita niagnitudiue animi slatimjussit, uthic
Lactaiitii liber in clarissiinam lucem ederetur.

Damus igitur illuniex codice Ii97 BiblioihecaeCol-
bertiiue ( nunc in Biblioth, regia, in-A", num. 2627 ),
qui octiiigeiilorum, aut circiter, aniiorum esse vide-
tur. integnim qitidem, sed ab imperita manu
seri|}ium, adeoque pluribus meudis infectitm. Atque
t*a qoidem. quoriini cmeiidatio facilis el obvia
erat lilierc iios emeiidaviraus : sed ea inlacta
relkjuimus, in quibus audacia corrigendi non vac^bat
periculo. Fortassis alii feliciores cruiit. C<)inpo:»itus
cl absolutiis est liber eo aniio, quo post cxtinctos
|)er$eciitores dulcissimum et pulcherrimum pacis
11'Hnen auditiiin est in Ccclesia Cliristi, nostrisque
iKMiiinilms traiiquilliuis ac loquendi scribendique
libertas resttiuia. Quis enim historiam istiusmodi scri-

Patrol. VIL

beret in medio atrocissimse persecutionis ? Snnc Lac-
laiiiiiis libros divinarum Insliiutionumscripsitfurente
persccutione, in ipsis ejus initiis, ut ex capite se-
condo et qiiarlo libri quinti colligitur : scd tioii eini-
sit, impediius videlicet rei ct temporis necessitate,
ul ip<e loquitur in principio libri de Opificio Dei. At
cum data esset pax, oninisqiie nietus a pectoribus
Chrisiianorum depulsus beneficio Constantini M. im-
peratoris, tum vero Ecclesiastici scriptores indulgen*
tia benignissimi principis usi, animum converterunt
ad scribendum : quod antea non eraiit ausi. Itaque
luin Lactantius divinariim Insiilutioniim libros, in

Jjuibiisloca qutedam sparsim reperiuntur,qu9D mani-
ieslo constat scripla esse post bellum sedatum aique
extinctum, recensuii, plernque addidii, imprimis
vero ea,quae in initiis librorum et in epilogo dicun-
tur ad Conslantinum ; quae pcrperam noimuHi jiidi-
canl notha esse, ac supposititia, adco tit eorum prse-
judicio fretus Josephus Isapus, qui pestremam Lac-
tantii editionem Romanam emisit , universa deleve-
rit, quae in aliis editioiiibus ad Constantinum scripta
legunlur. Et lamen puto non posse vere dubilari
quin ea sini Lactantii ,cum et ejusdem sint styli citm
caeteris ejusdem operibus, et plirases qudedam, quae
illic habentur, exdem sinlin variis locis istiiis hislo-
riae, et reliquariim Lactnntii lucubrationum. Sed
haud dubie dux antiquitiis fuere diviiinriiiii Institu-
lionum editiones, una ferme staliin posl datuiii Ec-
clesiae paceni emissa, cum adliiic Lactaniiiis essetin
Bithynia, altera post bcllum Cibaleiise et Mardiense,
cum vcnisset in Gallias propier Crispum Consiantiui
iilium. Qui ergo priore edilione usi suiit, ea pro(eclo
non babiierunt qu.e postea de Constantiiio addita
sunt; atqiie adco niirum non est ca desiderari in
qiiibusdam exemplaribus.Sedut redeainiis :id librum
de mortibtis persecutorum, a quo nos abduxit occa-
sio dis^erondi de tempore quo scripti suiit libri di-
vinariim Inslitutionum, ccrtum est euni ab Auciore
scriptum Nicomediaeiu Biihynia, ubi is babitaviiper

StEt^IlANI BALUZll

SOO

senlior (loclissimis vlris Christoplioro Browero et
iEgidio Bucherio, qui laiuquaiB reiii cerdiiu inidunt,
LaciaiUiuiu Treviris &eoeciMieia exireuiaiu egis&e,
cum eruilieiiilo Crispo daret operapi, ci hic veni^iiui •
liter lihros divinarum Inslituiionum ad Consiantinum
Imperalorem conlexuisse. At Chiffleiius, honeslo el
decoro ^um ^o^qrc diiau:^, tuiop hoiMirejn aeqiui
lance pariiiur ititer treviros et Vesunlioiienses, sic
&4c|i?rio conccdens Crispnm Treviris eruditum a
Laciaiiiio fuisse, ut id tainen factum velit eiiam Ve-
sunlioMa. Sed oiMJeciAira iUa nuUiuii omnino funda-
raenlum habet, pneter hon^ju ol^risfMiAi el opliini
viri volunlateu), ei iuclinaiiofleiu iu suos Vesuiitio*
iieusef^^ Cieterum Lac^utiun alihi qu«ui ia imperio
Liciuii fuisse, cum is reiigioi«i Cbrihti iiuinifesto coa-
trarius ^paruit , ade^que lum io Gallia fui&se, docec
ipse ad ConsuuuMuiii scriheus m iniiio liiNri primi
divinarumlubUiutioiJUin. Nam malU^ iut>ttii, «^o^
tmc u4v^9m justQS in aliU terrarim pariibut uemuHi^
- quanlo serius, tanlo vehementiui ideni omnipoteui mer^
^ cedem scelerisexsolvet. Codpii auieni Licinius aperte
sxvire iu Chrisiianos anno cccxx, ut ceriis argumeiitis
ostenderunt viri doctissimi. Uiide colligi polest Lac-
Ifntii^ui ^d^^c eo ien^porp ty lfuj^i|iM$ iuifbe. Iino ul-
ijra h^n^ ijiiyiifiii (Uii|^ ^r^auvsfc ^i^^iqiii i^occre ipse
videlur iu (ine libri quarti Jiviu.irum Iiistitulioiium,
ubi iiiier varias lixreiicorum sectas uumerat eliaiu
Afiuiiu^. ^aiii cuin illi plene orhi uiiiverso iitm iiino-
tiji(snvt/nisi iiost hahiiam Syiiodum Nica^iiam, appa-
rel Lactaiitium superstitem buic Syiiodo fuisse, si
vera eM lcciio. Scio virum clarissimuiu et eruditissi-
^uf^ y^^aeicy^ tl^aiV^siv)^ ^iftut^se ab eo loco no-
iiieii Ananorum , iu ea (luaui curavit Lactantiaiiorum
operiiiii editioue, et habuisse sentenlio: suse suffra-
gatoreui Josephum Li«eum. Sed cuiii illi paucos vete-
Tes fiforos liabeant islius suoe seiitentia: usserto-
res et viiidices, et de novem Vaticanis, duobusque
Vaiiicelianje bihhothecai, quud liaiic claiisulam ha-
beaut , iidejii faceret iiiustrissimus Cardioalis Baro •

loium illud tempus quo persccuiio hi Orionie gras- A
sata est, etabsoiunun fui&se posl coufectum belluui
apiid Campum Serenum ii? Jhracia, posi qiiod inie-
gra fuil lipclesi* pax^ profligato, ac paulo tiost exr
lincto Maximino, nbmine nosirae reliffioiiis inimicis-
simo. CoUigitur illud ea piuribus ejusdem bis4ori;e
locis, sed pr:iH^ipue ^ epjlogo, It} quo Auctur yerbis
iipertissimis innuit hxc scripla a se esse post dalain
paceiii plehi Dei, iiuae |>er annos decem partitn vasiajia,
partiin dispersa fuerat. Adde qiiod librum suum nuiicu-
pavit iHtt»iri regionui^ iiiarum coafessori iMi^iatQ,
quem etiam eompeU»^ ii| m^io 0|JKeris, et iu fi^. H4!C
cttUu iudicam »iv» i^m simul fuisse, ^ut ceite uoj»
iiiagno locorum iiiiervallo disjunctos. Illud eiiam djr
ligeiiter ohscrvnndum est^eum illa lanium edicla,
qu;B pro Christianis daia sunt, iu hoc opere descrip-,
sisse, (|ua! propo»ita Nieoinedi;» sduu, aliorum meii-
liouem uou (acere : quia aiinirum ea taiuum refert •
quae ipse piropQui yi^, (^ qi|iorum propterca copiam
lacile liabere potuii.

De patria Lactantii video varias esse seiitentias ;
quarum ea iufirmior videtur, quae Pirnio Piceni op-
pido eum orium coiitendit, qiiia Firmiaiius vocatur.
Eam ego prjp/erQ, au^ Afri|^n (aiU^ ceoi^. tHaio et
in Africa prqp(^piyre ii#us ^^t Arnobio ; et Nicofiier
diam accitus a Diocletiaiio, ut illic lilieras oralorias
docerel, ut ipse scribii, iioii aliuiide veuisse videtur,
quam ex Africa, cum apiid Hierouymuin, iii lihro ^e
viris illiisiribus legatur, oSoiTroptxov suum ah Africa
Nicomediam iisque versibus he\ nuetris descnpsisse.
Erat autem Nicoinediic tempore persecutioiiis, qua;
sub Diocleliano ^ifvv^^aju cou^uy^yii ^c^^esisM^;
etiam cum data pax esl. Nam qu£ ni Irbro de Morli-
biis persecutoruiii dicuiilur, de proposiia Nicomediui
Coiislitutione Conslauttni ei Licinii, deque adventu
Liciiiil in eam urheiii, ea proiccio ab aiio scribi iion
poluerunt, qiiaiu ab eo qui quoi scribi^ret oculis
usurparet. Cum vero poslea Coustantinus, iiost hel-
Iijuu Cib4euse, 4^d ciHi/iecii auuo iAirUjLx 504, 8 Idus
Ociobris, i^ Thraciaui ac if aceUouiaiu profcA^tu^ es- C i^ius > ^^^^ miam prjeierea uiuun Bmioiiieiiseni ,

se(, tmp iiaud ciubie Lw^taiitius, ei forte au olioi ^" '

cogoiius, e Nicouiiedia ad euiu veuii, et postea ius^
i'jus Gailias peiiii, uhi CrispiMm Coostaiijthii Uiluui ia-
liuis liiieris erudivit* Putavii viir d^ciissiinus Frau-
cisous Chiftteiius, Crispuo^ a Lactautio iusiiiuuun
Sms» anno Cbristi cqcxii , e<>4em ui/uifwn iciA&pore
qijo primmo Coii^tau^iiu^s, iti ille aii« i^oxiuuier eju$
ll^ena Cbrisium agiM>ver^, AUei ii^Mr;» sacr^^mieiiu
edioai ah Ejus^hio G|M;icQpo VesuntiQneusi, et Cris-
piiii[i am UeienaeiLacianiio relicium VesuiUioue a
Cauatantiuo, cun isiu Italia^n profecius esji ad vei*su&
ll^xeniAum. Verua^ nar^aiio ex qua iGhifUetius hanc
historiam com^il pvt^iQn:^ ^ ^i^io.ris bjS^li
wiptMm esi • jat uuU^ui iideip iQeretur. Pra^ lerea
x^erium esi Lactaiitii^m adhuc iu BiMiyuia fuis^e,
■euui beliuai parabattir 9ujlvei>^s Maxeut^um, et ali-
(luantO po^* Veuit ergo l^a^anMvj^ iu jtx^llia^^i (quod
eiiam pla^uisse videi^ ciar^^i^uQ viro jacoho Gq^hq.-
I^redo ) auno ianuun c;ftcxv cum pac^ po.si pu^iani

queiu etTnoniasius, et Laiiiius Latiuius vidertuii, tiim
etiaiii quaiuor bibUo^iiecje Regiae , sive Cglberitnoa ,
el veteres eUiiiuues, eas nimirujii« quu: Thomasiaiiam
anlecesseruui , cuiu scirem , iuquaui , tot veieres c<>-
dices et ediiiuucs ineutioueui bic facere Ariauoruni,
etpauca admoduui exeinpfaria vetera prolerri, in
quibus iu)C uomeii i^u extet , pra: iuuiitiudine eo-
rum , quoi iMiui babent, nou iuvitus ast»e|iticbar ci-
deiu BarottiQ IhouiasiuUi repreheudeuti , quod con -
tra ouu^iuAi fece v^erum exemphMriuin et etfitianuin
84eui, toxittui Lacianiii corruperii, uuHa, vel levi
aiidiia raitoue cur id fecisset. Sed iiuiic, dum mecum
rdpcio codices qui Ariai^os coiiunisceni haTeiicis a
Laetaiiiio commemoialu» uon esse aduiodvro veieres,
dujis vero U4l»iioibec«e Regiai signaios 5755 et &756
sane veiustissimos et opihuos , ituu euaiu velusits-
siinum illum Bouaiife^sem, quo Thouiasius uteba-
tur, nullam eoruiudem Arianomim meiuitinem (acere,
dui>iiare cogor nuin ri^iiiejida sti emendatio ejusdem

Cuiaiensein at(|U|eMivr/i|iensem constiuita iuier^o^iT D Tiiouasii couira iot eseiuplarium nianiiseripioruin

<«•««..••..■■■>[% aI I loioiiim Minrkitif l_i\lli»f> ■•An<»tiil D nr f!.!^». ^..«.^ a.,»..». ..... ^Ii ^.. 1«. ....... ^ <AI _..!..... ..... JaI.«...1 I

«iaulMium et Liciuiwn, Magp/u> GaUia^ repeUit. Ilar'
iliiss^ euiAU iiiuui ad Ji^^fm »*^ i^^ cc^igitAir
ex loxiino et iCpl^te VM^ris, ubi scripium ei4
Consiantiuvm Uim Ihium, in ArfiUuen^ oppi4o<tf^e
*i$on mUo$die$ edUunt, faciu^ fuisse jCassarem cum
Crispo, et Liciniaj^ M<^iii liiio, quod couiigi.^ise
anno Christi ggc|,vii, i|llaleiM)i3 (l<^ii^, doceiit rasii
Idj^iani. Nam cuiiy pqguatuip in P^nfioni^ #ii uiuu>
cccxiv exeuiite, Qt i^ieuQie aaQO icccxyit uaj^^s iii Cal-
Isa sii Coustautiu^, Con^UMii^ui ^hus, uecessa
est paureic m/edio teivporis in Galiia fjui$se ,
ade(¥|ue iiluc redi^se pos^ paceiu lactain cu/u Li-
cmio. tjiui oc^asipiie verisiuiiie e^ L^ctautiuiu,
virum omiiium suq teiupQre ert^diiissimum , ut
£uae)Mu$ ait , ^ CQiistantiQO addqctum fuisse in Cai-
lias, jBt Crij&pum iwiliM^er^t .CQguiUo/ie hisiori^e, et
A^erarum hixi^rum iiuerarum. £i.quidem facilp a^-

iidein, cum certum sit »u istiusiuodi rehus Muiitiiudi-
neiu testiuni, qui per im|ieriiiaiH temeriiaiemque
Scriptorum falsi lictiqiie es»e {lossunt, cedere iuter-
dum dehere diguitaii et aucioriiati paucorum aiili-
quiorum. Uicumquese resbalieal, cum consieiLac-
iauliuui iii exlrema seueoiule prascepimrem Crispi
fuisse, nece#se csi illuui circa ea lempora luortuum,
quibus Constaniinns vicenualta sni impedi celebra-
vit. Accideritne illius luors Augusi»Trevirorttui, an
ahbi , explor.itum lum esl. Is^o hiic valde inolino, ut
cum Buciierio senitam, eiim in civiiate iMa et ex-
Uuctuin, ei sepultiun esse,'cum id extreiua illius se-
uecius, qwini illutu egisse iii Galiia docoi Htorouy-
mus, faeiie persuad/eat.

Liurtt CtedlH. in veiert codice ita simpliciier coneeptus
esf liiulus isiius operis : Lucti (vel potius LyeH) CascUn*
iudpit liber ad Danatum eonfessoremy de mortibus fi«r«

S(H

NOTifi IN UB. DE MORTtBUS PERSECUT. CAP, II.

S02

$eeutomm.QuoA autem is sit Lactantios, ciijus exlsHit A morto< st^i uUro ingamtit, nobis ¥o(uHt e$u Mdiosas.

libri sepieiu diviuamm lnsiiluiioniiiii, ct uli;i quaKJam
opiiscub, t)inta ae laui inMnifesta siint argiunont:!, iit
res extia oninein eimiroversiain |mmim e>s<) viileAiur.
Nam et siylusouintiMLAeianuMuikiesl, ut faeil«i |»eriit
rerum isiarum aBStiniai(>r«sagni»scen(; et versus in-
lerduiu Virgiliain>8 iiiiic uperi iuterserit aueiof, ul
solet Laelautius ; denique plerai|iie, qu»e illie le^un-
tur, eadeni fere atl verbum iu aIiis ejits«leui libris le-
guutur, ut suis iufira Unih ttdiioliibimus. Adde aiicto-
riuitein sancti Hieronyini, qnl iii catalogo viroruni il-
IttstriuiR recensens 0|>era Lactanlii, inter ea couime-
morai librnin de persecuiioue, niiuirum hunc nosirum.
Neque movere qiieuiquom deiiet, qiiod in Luctanlii
ediiiombtts, qua; nmniiNis eruditorum feruiUur, iiou
Caeeilius, sed Ca^iiis afipeilalur, lafnquMiu hinc col
ligi posse videauir Lmdnin i^afcilimn Mliri isiiits aiie-
torem diTurstuii esse a Laeianlio. Nani licot veruiu
sil eum semper vocMi C^elinm in ediiionibus qiKU
poomeii ejus haiieiit, ul sunt oumes p^isteriores, iu

praeooneii ejus natieiit, ul suntoumes p^isteriores, lu ^ cum videreni
Romana lamen aiini m^ccclxx, quam ciiravit Joamies ^ Gisbertnm Cup(

IdeiH, iil>. I conHraGaudentium, cap.O : Ifafcen inttociPh'
tia pgriis bomiH, «1 kocfaciatis, adjuncttB morlibus ves'
tm , ^tiod etiam apud CarihagiHem in inviiliam msiram
ie basilieis , qua! rtesira fueruni, sieut poluislis, ei cum
qmkus potuistis, fedsse asseveraminisiHe mortibus vestris,

CAPUT PRIIHJM,

Excilavil Deus Princip^s, Ut Consian^nuin el IjJrl-
niuin, qui tuin cum lix'c scribebat Lactainius paccui
Ecclesiuidederanl, nondum cominoia a Licinio uerse-
culioiie adversuni iiostros.

Qui iHuclaii, vel qui ndversati, In veterj libro U»gi-
tur illustrali, qiiod nos mutavimus, quia eiiiemtauo
certa erat.

Templ. sanc, evert. Iii prinia editione scrlnsl ex
Capiie 15 isiius libri , et ex libro v Divinaruin liisii-
tulionum, cap. ii, paiere lieic agi de letnplo Nico-
inedise everso a Diocleiiano et l|axiiiiiatio. Posiea
cum videreni virum clanssimum et enidiiissiniiitii

Audrefts Episcepus Aleriensis, voealur simpliciter
LactaHlitts r irmianus absque ullo pra^uomine ; et iu
eodicc 4^5, bibliotiieese CoH)enin^v, in <|iio conli-
uentiir vulgatsp Laetantii tucuMrntiones, diserie in li-
liilo vocatur LuciusCa:ciiius Firmianus L.actaniius; iu
eodice vero 5736 bibiiotliecae regi», Caecilius Firinia-
nus. iino eiim videsiui eum appellari tanium Firinia-
Hum iii eodicibus 3757, 5758, 5740 bibliothecse re-
giae, et in codicilui» 5573, 4005 et ii95 Cotbertin»,
tom eiiam in oplimoet vetusiissimoexempluri mauu-
scripto Academi» Oxouieitsis, faeilc addiicor ut cre-
dam plera(|ue vetera liicubratioiimu ejus exemplaria
neque €«lii prseuomen baliere, neque C;ecilii, ac ni-
biJominus vei um ejus nouieu esse Coecitium, cmii iti
coRStanter voeetur in titulo islius hisioriai in codice
5756 bibliotbecae regi.e, et in codice 4975 Colberti-
nx, ut monubnus. Qiianquam, fatendum enim est, L.
GaeliMS Firniiamis semper scribitur in codice regio
5755, quem diximusesse vetusiissimum et optiinum. Q dieisj aii : ExindeTetmrchas habuerunt ad Herodem,

leruni aliain loci istius inierprciationem
adduxisse, qiix ventati vide:itiir esse ronseniaiie;!,
illam Inbenter ainplexus sum. Put:it ergo inlelligi
isticdeberein geitcreCliristiatiain religioiieni.cutnve-
teres, postaposlolum,corpusCbrisiiaiioruiii vocareso-
leanttemplnm Dei,nlobservamusadcapui secunJnin.

Nocenies animas profUderunt, Diocieliaiins niini-
rmn, Maxiniianns Herculiiis, Cilehns Maximianns,
et Maximiuus Daza, qnoruin borrendu! inories dcscri-
buntur in lioc libro.

Yirtutem ac majest. Lactantius, lib. iv Institul., cap.
26 : virtulem majeslalemque Uei singuiaris interprelari.
Et lib. VI, cap.^ : virtutem ac majestatem Dei singula-
ris enarrat,

CAPUT U.

Post diem deeimum, Hic iii primis loeiis conflrmat
libruin istuin vere esse L:ict:iiilii. Natii idein ipseli*
bro qiiarto Oiviiiariiin iiistilnt. cap. tO, loquens de Ju-

Cur aiitem in titulo iibri de mortibiis persecutonim,
ei in codice illo regio praelermissum sit veriim nomen
Lactautii, quod esi ultimtim ex quaiiior qn;D illi tri-
bauntur, id (ut iu simili causa Siriiiutidits aduolavii
ad Sidooium) librarii oscitaiiti:i evenisse credendum
est : qui cum on^nia Scriptoris islius iioinina breviia-
tis studio adscribere notlet, pro ultimo, quod pro-
priaui eral , id potius iniperite delegit, quod primo
ioco oecurrebat.

Ad Donalum Ulufitrei^ liorum tempQrum ri>nfesso-
rem, qui i^ivies laniieuta pertulit pro noinine Cbrisii,
6ex aimorum spaiio tentus in carcere, unde eiuissn^
esi extremis Galerii Maxiiiiiaui teniporibus, ui legitur
infra, cap. 46 et 55 istius operis. Eidem libruiu de
Ira Dei ttuucupavil Laciantius , ^criplmn post datam
djvinitus pacem.

De moriib. persec, Apud Hieronymum legitur simpli-
citer Lactantium scripsisse dcpeisfcu/ton^/i^rumuntim.
Sednosretinuimns leciionein velcris exeniplaiis, <|U(>'
iiiaintnanifestuin esi,consiliutniHSii|i|iii^qiie aucloris
fuisse, ut miserabiles exilu<i eoriitn dcscrilieret, qui

Sirsecatimiem adversus Christianos exciiaveraiit.
ortes auteui dixit, quoinodo Cicern libro secun4M de
Finibus : Prasclarw morl^s im^ imi/i£ralori<p. Item in
fine libri priini Tu:>cuianarum U(*^d^iouum : ClarcB
'tero mortes pro p(itriq qppeliUB , non solutn gUirioste
rheloribus , sed etiam beaice videri soleni. TacilMS, K H
atinaliuin : hlullasque morlesjussu M essaliiite patraias,
Kt Itb. XIV : Sequuntur nwum Ulustrium morles Llem,
lib. III Histor. : V^oi^ta piremtium formu, ei omni ima-
gine morlium. item tib. i : Laudatis antiquorum morft-
bns pares exitus- Et S|aiius jti libro nono Tbebaidos :

Desertaaque tulit sine fuuere mortes.
£t paulo post :

Nil opus arma ullra tentare et perdere mortes.
^flttBti^ AilgusUnuSf eptsl. 66 : insuper eetom» u quas

qui fuit sub ifnperio Tiberii Ccesaris, cujus anno quinto
aecimo, id est^ duobus Ceminis consulibus, ante diem
decitnum Kalendarum Aprilium Judan Christum cruci
affixerunt. Sic euiin legitiir in oinnibiis aniiqliis i^ac-
laiitii exemplaribiis tn.iiiuscrtpiis, in cdillone Koiiiana
anni 44TO, iu Veiieta anni 4521, et apiid Pauliim dc
Middelburgo iii Paulina. Xysius tamen Beiuleius con-
ieiidii, in meiioribus Lactuntii editionibus legi, ante
diemseptimum Kalendarum^ Romanamque illatn su-
gillat, qu9B ante decimum habet. Sed taiidem :inno
4650 JoSepbus Isaeus vetereni lectionem linic loco
restitnit, auctoritate pluriinorum veterum exempla-
riuin, qu» nunc eouHrmaiur ex istu qiioi|ue Lact:iniii
ittcubraiione. Vide porro doctissimi viri MichaeiisTbo*
inasii Notas ad locnm illutn ex Divinarum Iiistituliu-
nuin libro qutirto.

Post diem decimum, In libro quarlo Inslitntionitm
legi tu r an(6 diem dedmum. Verum baec discrepamia
nnllam imporiat repugiianti:im. Idem eniin vnlet post
^ diem, Bc^ante diem, ut monet Pauliis in I. Annicutust
452 Dig. ile verbor. sigiiidcat. : Anniculus amiltitur^
f ut ememo aimi die moritur. Et consueiudo loquendi
td iia esse dectarat^ Anie diem decimum kalendarum ,
Post diem decinium kulendarum. Sed hic locus Paiiti
non caret dirticuli.ite. Nani Marceltus Francolinus. in
traciatu de temvore Imrarum c;inonicaruni , cap. 75,
eoHlendit hciC per verba posl dtemnon posse iritelligi
aliqiicm dieriiin , qui snni ante kulendis, sed deci-
uiuin post kalendas, id esi, nonutn meiiai:} diem ; id-
que confiriiiare nititur pluribus cxeiiiplis. Fiusira.
Nam cuin Lactautius eanuiem reiii diiobus in locis re-
ferens, iu uno qui<lem dixerit, anle diem decimum, in
alio vero post dtem decimuni , manifestum est honim
vcrbornm eumdem debere seiisiiinesse. PrseiereaRo-
mani nunquam k Kalendis denominavernnt dies qui
seqiiuntur post Kaiendas, sed eos tantum qui antece-
dunt, ut nemini paulo erudito est ebscurunu

503

STEPHANI BALlJZII

504

(JoHoid^avtidtsfipu/os. LacUnlius, lib. IV liisUtut., Asiam vocat {eternum et Immortalc Dei lemplum;

quod eiiam repetitin capitesecundo libri de ira Dei
Hinc infra de Nerone in lioc ipso libro : PnwlivH ad
exeidendum cceleiU templum. Et cap. 15 : Nam Con-
f lotilinifs, ne dis$entire a majorum pr<ecepii$ viderelur^
convenlicula^ id eit^ parietei, qui rettitui poterant^ di-
rui pasius eil, verum autem Dei templum^ quod est m
hominihus^ incolume servavit, Uinc libro quarto liisti*
tut., cap. 10, ait, iieceftse fuisse Det Ft/ium descendere
in terxam, ut constitueret Deo templum doceretquejus-
titiam.

SlabitecoUocavit. Lacuntius, iib.vn instilut., cap.
iO : Sibi domicilium stobile collocavit.

Primus omnium persecutus, Teriullianus in Apolo-
geiico,c&p. 5 : Consulite commeniariosvestros. lUic re-
perietis primum NerQnem in hauc sectam lum maxime
Romte orientem Ceetariano gladio ferocisse. Sed laH
dedicatore damnationis nostrce etiam gloriamur. Peti-
lianus, EpiscopusConsianiiniensiSfSiveCirtensis, par^
ctsi aliier posl nonnuHos ve* j. lis DonatisUruro, apiid Auguslintim, lib. ii contra lit-^
, valdc probabilc est, cum " leras Peliliani, cap. 92 : Hetmquam Neronemt qui prt-

ntifi persecutus esi Christianos. Sulpitius Severus, lib.

cap. 20 : DiscipuUs iterum congregatiSf Scriplur(B
Sanctce Utteras^ td est , prophetarum arcana patefecitt
quce antequam paterelur perspici nulto modo poterant.
Ei cap. 45 : Sicut etiam voces Prophelarum, quee cum
per annos miUe quingentos , et eo amplius , Ucta fitii-
sent a populo Judeeorum^ nec tamen inteUcctas sunt^
niii postquam iUas Christus et verbo , et operibus inter-
pretatus est.

Ordinnvit. Lactanlius, ibid., cap. 21 : Ordinata vero
discipulis suis evangelica ac nominis sui prcedicatione^
circumfudit se repente nubes, eumque in ccelum sustuUt.

Per annos 25. Ait LacUnliiis Aposiolos, et in bis
Mniihiam et Paulum, qui post inorlem Ciirisli Dominl
relic|ui8 adjuncli fucrani, evangelium per omnem
lerram praidicavisbe per annos xxv usqiie ad prin-
«*ipium Neroiiiaiii imperii, ei Petrum Roniam profec-
iiiin, cum Nero illic imperaret. Ei liauc quidem fuisso
iiim communem de Peiri ad urbem Romam profec-
lioiieopinlonein, Umen
teres seiiserit Eusebius

Lacianlius nullam de ea re coniroversiara raoveat.
Forussis ergo ex liis viginli quinque annis , qui ad
prxdicalioncra oinnium Apostolorum ex xquo perli-
nent, oria esl opinio de vigiiili qiiinque annis , quos
quidam velcres, et innumcrabile recentioruin agiaen
sancto Pelro aposiolo iriliuunt iii scde Romana. Saiie
Jicel frusira ac supervacaiicc a nonnullis negari pii-
tem adventum ejus ad urbcm Romam, qui clarissiinis
veteriiin testimoniis comprobntus est, de lcmpore
tamen mulium ambigo, cuin videam iot taniasi)ue
dirflculuies babere eorura senieiitiara, qui illum Ro-
inam venisse vohint Claudio imperantc , ut coacii
sint dupiicare profectionem ejus in urbem, et duplex
iiein ejus cum Simone mago cerUinen comminisci,

Rriino quidem teraporibus Clandii, dein |)rincipaiu
lcroiiis. Qux res quam absurda sit, cum id a nullo
vetcrum prodiiura sii raeraorisc litterarura , pervident
isuriira rerura periti,. Nara quod a recentiore auctore
sine alicujiis vetustioris aucioriuie profertur con- (j
temnitur, ut raonuii illustrissiraus Cardinalis Baro*
iiius. IU()ue, 8i fas esset recedere a vulgari el in ani-
inis hominiim insiu opinione, ei LacUntianam lubeii-
ter prnererrem ; id esi, Pctrum qiiidem Romae praedi-
«:asse Evangelium facileconcederera, non sub Tiberio
Claudio, uivulgo puiant,sed sub Nerone Claudio.
Quippe slabiliia semel bac verissima, ut puto , sen-
teiiiia, coiiquiescit staiira omnis dispuUtio, absque ullo
incommodo aucloriutis Roraaui Poiilincis. Neque
cniin longa annorum series, quibus Petrus fuerit
episcopus Hom%, priniatum illius Ecclcsi.^e sUbilivit,
sed iiersoiia Peiri, qui Cathedram suam ibi colloca-
vit, et cam suo sanguine solidavii ac conlirmavit.

Fundamenta miserunt. Id C3i, posueriint, ut ipse
Lnclaijiius scripsit in loco paulo ante laudato : Dii-
cipuU vero per provincias dispersi fundamenta Ecete-
si(B ubique posuerunty facientes et ipsi in nomine ma-
gistri Dei magna et pene incredibilia miracula. Agra-
riae rei Scriptores mittere dicuni pro ponere, ut pluri- |.
bus osiendit vir clarissimus Nicolaus Rigaltius in ^
Glnssis.

Convertit mul. ad juslitiam. Id est, ad ciillura veri
Dei, ut loquilur Lacuiiiius, lib. tii Institut., cap. 17.
Ideni, lib. v, cap. 7 : Heddita quidem terrce, sed paucis
assignata justitia est, quw nihil aUud est ^am Dei unici
pta et reltgiosa cuUura. Qua voce passim ad signiti*
candani religionera Christi utiiur LacUntius iii lioc
libro, etln reliquis liicnbraiionibus suis. Sulpiliiis Se-
verus, lib. ii sacrx bist., loquens de Roraanis ad au-
dicndura Pauliira convenieiitibus : Qui veritate inlel^
lecla^ virtutibusque Aposlolorum^ quas lum crebro
edideranty permoti^ ad cullum Dei sese conferebanl.

Temptum /idele ac stabile. Ecclesianniimiriim, qua
est verum templum Dei, quod non in parielibus est^ sed
in cdrde ac fide hominum qtti credunt in eum , at oo-
cantur /idetes^ ul aii LacUniius iu libro qiiario Insti-
tuiionunb cap. i4. £t in ppite sequeuti Ivccle*

II, de Nerone loqiiens : quiy non dicam Regum , sed
omnium hominum , et vet immanium besliarum sordi^
dissimtts, dignus extitit qui perseculiottem in Christianos
primus inciperet.

Ne sepuit. q. locus. Conlra Suetonius docet eum
fiincralum esse impcnsa duceiiiorum niillium, et rc-
li(piias ejus Domiiiorura monumeiilo condiias , qiiod
piospiciebatur e cainpo Martio iniposituin colle lior«
toruni, et fiiisse qui per longuin terapus vemis aesti-
visque floribus luniubira ejus ornarenl.

Vivumreservatum. Ea fuit quoruindara velerum per-
suasio Ncroncni non esse mortunin, sed adbuc vivere,
et venturura ante seculi fiiiera, et vel ipsum fore Aiiti-
cliristum, vel temporibus iisdem per Occidentem s;e-
viturum, quibus ilieperOrienieni, ut observjvii Ca-
saobonus ad Suctonium. Quade re vidc etiani Annah*8
ccclesiaslicos illiisirissiini Cardinalis Baronii. Sed alia
raens LncUniio fuit, qiii eos qui ita seiitiunt deli«
rare prouunliat. Quare falsa prorsiis csi conjectura
Josephi Is;ci, qui in Notisad librum seplimuni Divi-
naruni bisiituliouura, cap. 16, siispicatur Lactantio
eain sedisse seiiieniiani , ut crediderit Rcgem illiiin
pulentissimum, qui iii linc raundi priiiceps omiiiuiu
constituetur, futuruni Neronem ; eoqiie nomine Lac -
Untium arguit erroris.

Sibylla dicente. Sic libros Sibylliiios laudare solct
Laclaniius, Umeiiclsi illos 8ciret iion unius csse
Sibylls, sed plurium. lu i[>se libro primo Divinar.
liistitul., cap. 6: Et sunt singtUamm singuU Ubri :
qui quia SibyUce ttomine inscrtbuntur^ tcttmi esu cre^
duntur. Sat et nos confuu Sibgtlam dieemus , licii^i
tcstimoniis earum fuerit abutendum, Duo ameni suiit
ioca iii vulgatis SibylUruni oraculis, ad quae rcspe-
xisse lioc loco reor LacUntium. Prirous halielur
in libro quinto :

dCu ^ U icipiTwv Y«tiK mtfortivo^ i.v^

6( SS««V Y«il«V MllcXll, mU «ivT« Kf«t^l<

Qu£ sic latine versa sunt a Sebastiano CasUlione :

Matris et occisor quidam de finibus orbis

\ir fugiens veniet, spirans iuiniane, fremensque,

Oiunes qui terras vasubit, et omnia vincet.

SecunduslocusiU habei in libro octavo Sibyllinorum
oraculorum :

. . . . iv' Sxmt f * l««v<XI)|

T«&t' 4l«««i ltlo<K, «Xv^ov |*i7«v 'A««ili %i9%.

llt quando redibil
Exlremoc»sor matris fui^itivus ab orbe,
Omnibus lias donans, Asiain looiipletei aDiiUilo.

CAPUT III.

Alter non minor. Id cst, Domitianus , calvus Nc^

90S

NDTifi IN LIB. DE MORTIBUS PERSECUT. CAP. Y.

506 '

diclus a Juvenalc, quem TcrlwUianus in Apologelico, A pariter ei colendum cunctcB ualionet ex omni orbe con

cap. 5, vocal ponioHein Nerouis dc cnideiilate ; et ' n.-:^..- ^..n .^... .-..i. ....

EuscWus, lib. ni llisi. eccles., cap. i7, Neronianm

jmpielaiis el odii adversiis r>ciiin siiccessorem. Tcr-

tiiliianns : TenUiverai ei Domitianus, portio Neronis de

erudetitaie : sed quiaeihomo, facUe ccepium repressii,

retiitutis eiiani quos relegaverai. Ila veteres editiones,

et duo vetusti codices Bibtiothecx Colberlinx. Pos«

leriores editores inaluerunt tpia : quam bene, vide-

rint alti. Cxienim qnod hcic a Tertulliano dicitur

de restitutis Christianis quos Domitianus rele^ave*

rat iia iiiterprciatur Franciscus Zephynis, ut iiitel-

ligi velit Domitianuin, quia non omnein exuerat hu-

maniiatem, neque dignos exilio aui alia mulcta

Christianos viderei, repressisse impetum, et quos

pm in insulam aliaque passiro loca relegaverat,

eamdem ipsum restituisse. Istiid vero ego oliin falsum

poiavi, quia cx Dione et Clemente Alexandrino,

lum eUam ex Lactantio constat Christianos revoca-

tnsex insulis non fuisse anle iroperium Ncrv».

Nunc vero existimo hanc repugnantiam sic posse

conciliari, ut dicamus Domitianum quidem revo-

casse Chrlstianos in insulas aliave exilia deporlatos,

sed iilos Indulgentia ejus potiri non potuisse ante

imperium Nerv», quia stalim post illam daiam Do-

miitanus excessisse videtur e vivis. Haec porro con-

ciliaiio mea non cst, sed Henrici Dodwelli, viri doc-

lissimi.

Erasa esi. Mncrobius, lib. i Satiirnal. , cap. 12 :
Odobrem vero suo nomine Domitianus invaserai : sed
Xi infa»$ium vocabulum ex omni mre vel saxo placwt
aadi,

• Ifiii. fiifr. op. fabricassH. Suetonius in Domiliano :
Plurima et amplitsima opera incendio absumpia resti'
ttdt^ in queis ei Capitolium, quod rursus arserai, sed
ommaiub tiiuio iantum suo, acsine utla pristini auc-
icris memoria.

currereni. Denique nulla gens iam inhumana est, ttulla
regio tam remotat cui aul passio ejus, uut subiimiias
majestatis ignota sit,

Nulla denique natio. Iii velcri codice legilur ,
nulla denique Dei natio. Scd iios vocem Det, qiiae
hic omniiio superflua erat , abjccimus. El nosiram
emendationem coofinnat Laciantii locus mox re-
latus.

Ci^PUT IV.

Principale fastigium. Lactantius in epilogo libri
septimi ad Constantinum : Te provideniia summcs di-
vinitatis ad fastigium principale provexii.

Adversum ijurpos, Constanttnus in oratione nd
sanctorum coeium , cap. 24 , Geias sive Gothos vo-
cat;auctorClironici Alexandrini Francos ; Zozimus,
libro primo historiarum, Scythas, de quibus etiam
interpreiatur Cuspinianus. Ac sane Constanlinus
in eadem oratione scribit Pecium j^eriisse in cam-
B pis Scythicis. Res isla sic conciliari I>otesl, ut quia
Carporum Golhorumque eadem origo erat, et quia
utrique propler Istrum fluvium sedcs habebant , ut
Zozimus docet, facile eoruni nomina nermutarentur,
et aliiis ad Goihos referret, quae alibi de Carpis et
Scytbis leguntur. Quod de Francis quoque homini-
bus, qui ejusdem cum Carpis Gotnisque originis
erant, intelligi veliro.

Piec sepuUura. Epilome Victoris : In solo barbarico
inier confusas iurbas gurgiie paludis submereus esi, iia
ui nee cadaver ejus potuerii inveniri. Rero roullo
aliter narrat auctor Chronici Alexandrini, qui scri-
bit Deciuro ab uno aliquo principuin mactatum una
cum (ilio fuisse iii Abyrlo. Eusebius in Chronico :
Dedus cumfilio in Abriito occiditur; ubi vide Noias
Josephi Scaligeri.

CAPUT V.

Valerianus. Mira sunt qua; de roodeslla ac mao*
suetudine reliquisqiie suinmis Valeriant virtutibus

f9eq. imag. n. tilulor. Idipsum scribit Eusebius, lib

..., cap. «0 Historia ecclesislsticJB. Sueioniiis: Con — , — ,

traSenaius adeo laHatus esi, ui repleta cerlatim curia G tradit Trebellius Pollio : qux confirmantur eliam ab

mm temperaret, qwn mortuum contumetionsimo atque
acerbissimo accltmaiionum genere lacerarei ; scaias eliam
inferri^ ciypeosque et imagines ejus coram detrahi, et
ibidem solo affigi juberei ; novissime eradendos ubique
atulos abolendamque onmem memoriam decerneret.
Vide eli;iin Xipbilinum in Nerva, et Procopii Caesa-
riensis Historiam arcanam, pag. 37, editionis Lugdu-

Eeciesia restituta. Narrat Dio, apud Xiphihnum ,
Nervam omnes qui impietaiis in deos rei fuerant
aiisolvisfle, exules in pairiam reduxisse, edicto insuper
vetuisse, ne cui liceret ant iinpletatis, sive Jiidaica
fiecix(sic lum vocabant religionem Christi) quempiam
dehinc insmiulari. Ea porro occasionc Joannes Apo-
stolus,quiiu Patmon insulam a Domitiaiio fuerat relc-
gaius, exilio solulus,£phesuro reversus est. ut ex Cle-
mente Alexandriiio reciial Eiisebius, lib. iii, cap. 53.

Lacianiiiis in liiie

Eusebio, qui lib. vn Hist. eccles., cap. iO, illuro vel
ex eo maxime cororoendat, quod mansuetissimus ac
benignissimus fueril ei^a Christianos; additque
nullum superiorum principitro, ne illos quidem ipsos
qui palam Chrisiiani fuisse dicuntur, tanta huma*
nitaie ac benevolentia nostros complexum esse,
quantaro Valerianus prs se ferebat initio principa-
tiis sui, totamque ejus familiaro Christianis homini-
bus abundasse, ila ut Dei Eoclesia esse videreiur.
Sed postea immensum routatus ab illo, crudelissime
sxviit in Chrisiianos ; ac roox secuta Dei manus,
quas illuin graviier afllixit.

Inclinare sibi Homanum. Acta sancti Ponlii mar-
lyris, cap. 24 : Valerianus scilicei imperaior in capti-
vitatem ducius a Sapore Rege Persarumf non gladio^
sed ludibrio omnibus diebus vitee suw merita pro faciis
percepii^ iia ut quoiienscumque Rex Sapor equum
conscendere vellet, non manibus ejus^ sed incurvalo

Bom prmcipe*. Quamvis pagani . , , ,

libri septiini Dirinarum Institulionum ad Constanti- j^ dorso, ei m cerviee ejus pede postto, equo mem^a
num : Ononttiiw unus ex omnibu» exiitisti, qui prafd- *^ locarei. Non slratoris igitur officium exhibebal ba-

pua virtulis et sanciiiatis exempla prmberes^ quibus
aniiquorum principum gloriam^ quos lamen fama inter
bonos numerai, non modo aqnares, sed etiam, quod est
maximum, prceierires. lUi quidem natura fortasseian'
tum simiiesjuslis fuerunt. Qui enim moderaiorem um-
versiialis Dcum ignorat, similitudinem justiiim asseqm
potesi, ipsam vero non potesi. De boiiis principibus
qui ct libertatem credendi nostris horoinibus permi-
senint, ct eorum ministerio in palaiio et in provin-
ciis usi siint, eosque ad maximas dignltates evexe-
mnt, vidcndus Eusebius in initio libri octavi Hist.
eccles

Nuilus ierr. angM/u*. Laclantius, lib. iv Insiilut.,
cap. U : Nam quoniam ei qui paiibuto suspenditur^
et conspicuus ett ommbus^ ei ca^ieris atiior, crux po^
tius eiecta est, qua: significaret iUum tam conspicuum
tamque subiimem futurnm, ut ad eum cognoscendum

nori Valerianus : sed pTane vicem stapedis aut scalo^
illt in equum ascensuro prxstabal, ut recte ex hoc
Actorum sancti Ponlii loco , quoruro auclorem fa-
ctt Eutropium, obscrvavit Salinasius, ad TrebelKiim
Pollionem, pag. 276.

Fi7mm imperatorem. Nimiruro Gallienum, de quo
narrat idem Pollio, quod comperta patris captivitate
gauderet^ tanlum abfuit ab ea vindicanda. Addit
paulo post Trebellius : Et eum plerique pairis ejus
capliviiateni mcerereni ^ iUe specie decoris, quod pater
ejus virtuiis siudio decepius videretur^ $upra modum
Iwtatus esi.

Direpta esi ei cuiis. Idesl, Valeriano. Confirmat
banc historiaro Conslantinus inmerator in oraiione
ad sanciorum coetum, cap. 24:Ti4 quoque, Vaieriane^
cum eamdem crudeUtaiem in famulos Dei declarasses^
justum Deijudicium omnium oculis subjecisd^ captus ab

507

STRfHANl fiALUZU

96d

houibksi in tincnlis eirtnmdaetns eum chlamyde pur" A
purea et relique imperiali cnltu , tandtm vno a
Sapore Penarum rege, deiracta tibi cute, condiri jut"
8US, sempiterimm calamitatis tuae iropceum spectandum
prcebuisti. Qiir lacus lur.eiii nccipii ex Lacianlio,
Vide potro qag& illic adni>tal vir clar)s9timis Henri-
€08 Vnlesius.

Ad memcr. iriumphi, (loc esV illiid IropaRum^ qnod
a Persis Unldpere jactaiuni scribil nd Saporeui eo-
rum Regem Coiisiaiiimus apud Eusebium, lib. iv de
Viia ejus» cap. 11.

CAMJt V(.

Vesanti^ et prwceps. Fl.wKiS \o\i\^c:x\i i Aitrdiarius,
auod neaari ndn polesl^ severus^ trucnfentits, sangnina-
rius fuitprincep^. Eiitro|)iiis, lib ix 6e Corfeffi : ^:r in
betld poleni, animi lariien ifnrtiodicif eh dd crudelilalem
propensibris.

Exiinihis e^(, Elf^aiili^r iilom Constnfitimfs in eo-
<fem c;ip. 24 : Th itt^m^ Aurdiane, [ax omnium viliO'
tum; titiafii pra^mtl et pnspkua div\ni nnminis vlndicfa, ^
dum fttr&re pi^rcitua thradnm percurreres, iri medib *
viiK pubUtfe ca'sa»y aakan (tgtjais publid iiiipio sanguifte
tomptevhil.

toriiofrtmo. Inler (i<^m]rarf) pV fiyzarinnm. Fta-
vitjs VM|)i^eMS iii f*. Aiirehanrt : Sed quwri iter faceretf
apnd Co^nophrHrium mttmwnem, (luce est inter tUra-
cUmi ei HyiimtUitn, mittithi Sotarii sui et marid Muca"
poris interemptus est. yidc Gutropiiim, lit). i?^.

Falsa suspicione. Eani histoMnfn iiiOKis c^iafrral
idetti Vdpisciis, fiiieiii' Con^^iile.
CAPUt tlL

Aj^ai-itid. fdom Vopiscii"^ iii Niimerinno : Quum &iO'
ctetianus apud tungros in GatUa quaddm In caupoha
moraretuf\ ih mmoribus adhue locis mititans^ et cilrii
Druffde quddam mnliere rationem convictus iUi gunll-
tidiaui faceret, ac itla diceret : Diocletiane^ niminm ava-
ruSf nimium parcus es,j6co non serio Diocletianus respon •
disse ferlur : Tunc eto turaus , quum Imperator fuero,

Tres participes tegm, Mnximianum, coKHomeiiio
HercHtiuiM atifio Cliristi i85« Constantinm cogno- G
meiito yilorum elGalerittni M:rximianam cognomerf-
to Ariiieiitariuin, aniio ^95. Qualuor sane principes
muridi^ iiH|ul( V(»piscus im Carino, fortesi sapientes,
benigni, et admodum tiberales, unum in republica sen^
tientes. Swi Ii:ik3 scribebanliir de vivis principibus ; eX
adulalio stibeiau ii( palet ex libro Juliani Imperalo-
ris de Gi^sanbii». Iu Chronico Alexandrino scripliim
cst^ DiocleiiaiMmi eoininunieasse iniperiuin cuin
ll.^xiHiiano llerciilio ihiao teriio iinperii sui, et .Maxl-
ini;)iium JoviiiiH el Consfantium in consoriinm impe^
rti adscilos Mi^oHK^.iliu), ii Kal. Jun. anno iiono im-
perii Diocleiiaiii, id esi, anno Cbristi 392, iit inler-
prelalfir Baronius, seu veriiis aniio 295. Sed posioa
dicluri simHis de iniriis Maximiaiii Uereulii et alio-
ram. Nuoc satis erii admonere graviter errnre aue-
tOfeiH Cbronici Alexandrint, qiium iradit Maximia-
iiiim Jovitim et Constaniiiwi fnctos fuisse Cxsares t2
kaleiidas Jiiiiias, qiios ad priiicipale fasligium eveclos
esse kaletidisMariiis exira ninnein est conirovrrsiam. «|

EnorttHtate indictionum, Id est, tributonim. Salviah ^
niis, libro quinio, pag 105 secand.T el lertiflp edilio-
nis nosirae : Quibu» enim atiis rebus BaeaudiB fatH
sunl^ nisi iniquitatibHS nostris, nigi intprvbitatibus jud^
eum, niti eorum proscriptionibus et rapinis, qui exae-
tionis publicm nomen in qu(estus proprii emolumenta
verieruni. e$ indiotioues Iribularias prcedoi suat esse
fecerunl? Bt p:)(;. 407 : Decernuntur hn novamunera^
decernunlur novm indicUones. Uein pag. 108 exlrema :
Nam sicut in onere novtwum indictionum pauperes gra-
vanl , 11« in novorum remediornm opitutatione iusten-
iant : sicut tribulis novis minores tnaiBime deprimuntnr^
lic remediis novis maxime sublevantur.

Deserereniur agri. Mcin Salviamis^ pag. 105. Jam
vero itlud quale^ quam famitiare Ilomanis, quod se m-
vieem exaetione protcribunt. Iiem, pag. lOi : Inter kasc
fmiantur paupere$, viduas gemuni, orphani proeutcan-
4ur^ in tantum ut mulli eorum^ el non obscuris nataii-

bus ediiij et tiberatiter insUluti^ ad hostes fugiant , ne
persecutionis pubticce affiictione moriantur ; et reiiqua.

Itationales. Id est, procuratores Principum, quo-
rum cura er.it iit in provinciis boiia caduca et va-
eanlia lisco viiidicarent, (|uein:idinodum ad Amini.i-
niitn Marc^lltnum et ad Eusebium observavil vir doc-
tis>imas lleurieus Vnlesius. tlecte auiem hoc tein-
pore miliebaiitur Ralionales, quia multa bona vaca-
b^int ob deserlionem agrorum.

Ad exhibenjios milites. id est, ad praestinda sti-
peiidia miliiibus. Nam in jiire civili exbibere signifi-
cat snppediiare aliniciiki ct C£tera ad viiam nccessa-
lia, at iii I. i Dig. Deoff. prcef. urbi^ et I. xxxiv Dig.,
de negotiis gestis. Sic etiam in jiire caiionico. Exlat
eniffl in libro tertio Extravagaiitiuni commuiiium, in
litulo Decenftibus, consliluiio Benedicti \ll, in qua
verbum exhibere sumitur pro procurare^ ut heic iio-
tal gloss.i, id esi, aliiitenta ininistrare. Imo iii capiie
octnvo Actorum legiliir eodem sensu : In locis autem
itlis erant prmdia principis intutce, nomine Pubtii » qui
nos suscipienSf triduo benigne exliibuil.

I^gem pret. rer. venal. Apposite prorsiis ad hunc
locuni AiiimiaMus Marcellinus, lib. xxii, pag.2i6 edi-
iionis Henrici Valesii, de Jiiliano Impcraiore agens :
Inter prmeipua tamen et seria illud agere superfluum
videbatur, quod nulta probabiti ralione susceptce popu^
iaritatis amore vititaii studebat venalium rerum, qutz
nonnunquam secus quam convenit ordinala , inopiam
gignere solet et famem. Viliiatem vocabant aiiiiqni,
euin res parvo prelio constabanl, ul pluribus osion*
dii ideni Valesius ad hunc Aminianilocum. Arnobius
in libro primo adversus Gcntes : Saspenumero maxi-
mos annonas fuiste provenlHt , vilitates atque abnndun-
tins rerum tantas^ ut commercia stuperent universa^ pre*
tiorum nucioritate prostrata.

Lex neceuiiate ipsa. Quoniam leges ea intentionr latce
sunt^ ut proficiant^ non ut noceant, ul a(( Aviluin Vieii-
nensein episcnpnm scribil Papn Symmachus. L. Vnlc-
rius apiid T. Liviuui, lib. xxxiv, loqiicns de abrn|;.)-
tione legis Oppia^ : Cui non apparet ob inopinm et iiii-
teriam civilatitt quia omnium privatorum pecunias in
usum pnbticum vertendce erant, isiam legem scriptam^
lamdiu mansuram, quamdiu causa scribendce legis tnan-
tisset?

Mogna pars civitatis. Nicomedix, ubi hnliilnbnt
DiocleiiauHS, qiiam vero sliidebai urbi Homsc cox-
qiiaro, iit siaiiiu dicel Lacianiiiis. Sic Consianiinns
M. Consianlinopolini Hoina? (fesideravit ?cquari%
Fragmemuni de Constinlio Chloro etC^onstaniin» M.
edilum nb llenrico Valesto posi Ainmianum Mnrcel-
liiHim, p»g. 475 : Constantinus nuteinex Btjzanlio Con-
ttantinopolim nuncupavit ob insigne viclorias; quam
vetut pairtam cutiu decoravit ingemi , et Rutnas tteside-
ravil a^quari. Eiitntpiiis, lib. x, Inquons rfeConstm-
tiiio : Primus urbem nominis sui ad tanium fcutigium
evehere molitus est , ut Homa^ (emulam faceret.

Licitum eontnefudine. Comoeafa Qneroli. A^oft fnrHe
intetligo pei'jurium jocutare quid putas, Tatnen trans-
eamus quod^ ut video, consuetudojam fecitteve. S. Ain-
brosiiis, episl. 64 : Numquid ideo licet^ quia non eti
prohibitum ?

CAPUT Vfif.

frater ejut. Ista non sic accipienda siint qna<i
Maxiniianus Hercnliiis fiierit nniiira frater Diocle-
liani, sed frater imperii^ ut ele$;anier loquitnr Sevc-
rus Imperaior ad Albimim scribens apud Jiilium Ca-
pitolinum, ex niore videticet Kegnm, qui se frnir<^s
solent vocare, uii pluribusad Aiinam Comiicn.-iin,
pag. 274, osiendii vir cruditissimus Cnrolus Diifro^-
nius. Nam planuin esl ex panegyrico quem Mamerli-
iiiis Hcrcnlio dixil, iion naiiira illnifi Diocletiani fmr-
frem firissc, sed electione, ut veibis utnmnr sancti
^mbrosii ex episloln 65 : Diversum sanguinem^ inquit
Mamertinus, affectibus miscuittis. Non fortuita in vd-
bisest aermaniias, sed etecta. Illnd ipsum conflrmst
etiain Lumeiiius iu panegyrico primo ad Constami-

309

NOTiO IN LIB. DE MORTIBUS PEBSEGUT. CAP. VIII.

nniii M., abi post latidalam Diorletiaiii roisianiiam A et anno seqiienli Augustus; an vero statini An^ustuft

tn rctiiiendo viia> priv:U:v iisu, addil : Uunc ergo i[-
bim, qui 4^ iUo fueral fra{ei; adscitus^ puduit imitari.
Ijieiiiqiic hiocletianiis erit Oalmaia, isic Pannonins.
^dde qiiod piillus. tiisioricns Inidil cos iialnrn fra-
tres fnisse. Eodcm porro raore GalerinsM.iximianus,
quia Csesar cum l^instaiuio facius fiierai, ejus frater
vocnlur a Trbcllio Pollione iu D. ('daudio : Qu(€ td-
eirco postii, ut lit omttibus clfirum Constantiumf divini
generis oirum^ sanctissimum Cmarem, et AugusKB ip*
sum (ojmlias esse, et Augustos muUos de se daturum,
salvU Diocietiano et Miusimiano Augustis^ et ejus fra»
/re 6a(eno. Imo qui eodem aul pari magistratu fun-
gebantiir iii repiiblica, fraires ▼ocabantur, ul paiet
es epistola 460 saneli Auguslini. Ga;lertim iii consii*
tiieodis Maximiani Kefculil iu\i\h, varise ac multum
inter se discrepanies sutit erudiiorun) tironiro seq-
teniiae, quas in libro xi ite doiiirhia leinporuin, c. 3i,

diclus et rrater, omisso noinine Caesarie. (-onlrover-
siani banc qnidam nioverunl argiimento suiiiplo e%
liliro27 Anintiani Marcclliirucap. 6. ntii, cuiMdixisset
Grnliannm piicniin a patre Valentiniano fRctnin eiS56
consorlem impeni, qnod anno Giirisii 367, conligil^
addil id factuin esse conlra morein insiiiuliim aiiliani-
tnsy qnia Graiianuiii iioii prius (^acsareni (cceral Va-
lenlinianns, sed &tatiin Augnstum nuncup^veral. Ek
quo coilegerunt viri eriidilissinii Ma^imi^num, qni
Minllo ante Valeuiiniani lempora evectti^.esi^d digiii-
taiem iinpeialoriam, prinio Cjesar^in focipm n Dib-
cleiiano, prdBseriim qnia sic enuo videbant ^ocari ab
Enlropit.s lib« ix, nbi agii dc Oagandis in G:(ltia do-
miiis. Addit deinde, Enlropiiis Dtocletiauuin uno
eQdeiiiqne tempore Maxinuaniii^) l|erculium cs Gae-
sare Tecisse Angustum, GQnsianiium et Giderinni
Maximianiiiii Ga^sares. Sed vir doctis^iipvs tlfnricus

enumerat Dlonyshis P^taviirtl. I]^^ed ponii in aiino ' deNoris, in dissertaiionedenum.ismate Dioclciiani et
Cliristi 285, qiitf iribiibilix pbtesliltid perinde ui Im- «^ Maxiiniuiii, cap. 2, vcl ex eo capite ceuleiulit crrasse
nerii secundnm anniini Diocleliaiiu» iniil. Id autem £utropiuin,quod

ColIi»ii vir dt)clissimus ex eo, qnod incertiis aucior
j^negyrici Mnximiano el Gonslantino dicti afiir-
inet^ Maxioiiannm vigilias et cnras imperntorias
viginli anhis cxperiiiiii esse, et vicesimo anno Im-
jjieratorcm, octavo coiisulem fnisse; lum eli:un qnia
Anrelius Vicior tradit ei anno ininns iioteuliam
luisse quam Dioclt^liano. Sane anni iniperii Maxi-
iniani banccerlani, nl niihi videlur. rei;ulatn bal)cnt,
(|iiod vigesiinus annus iiiiperii debct concurrere
cum ocuivo ejnsdcm Gonsulatn. Gnin ergo ccrlum
sit ociavnm Gonsulalnin ejns incidisse iii dniinm
Cliristi 304, et ex F»siis Idatianis scianius ini-
liuiii imperli cjiis fnisse k dendas Aprilos, conseqnens
esl ilhim a Diocleliaoo faciuin fuisse itnperatorem
kalendis Aprilibus anni 285, cum Dioclclianus jam
imjxerarei a mense Noveinltri proxime praeierito. Nam
et Biiseblus in Glironico Maximiannm dicit in con-
sortinm imperii Kdsciiuiu anno secundo Diorletiaui,

inauguralio Maximiani Augusti plcno
(|uiiiquennio anicce^seril designalion^m C;^^aitim-
Intellexit vir itidem iUatuin reruni perilissiiiius An-
lonius Pagins viiii pondus({ne istius argnmenii ; ci, ut
illud infriiigal, ait Eutropinm gcsta diversi^ annis
brevi, ut assolel, siinutui d<^Miibcre. SaiM* iv*.ponsifi
illa essei optiina, si KuIio[mus fsibic mn nbsmi^Nset
ordinem teiiipoium. SihI cuih dkai Maxiiiii^>niuii lac-
tum Augiistum, posnpiaiu Carau^in^ Hrilnjutin.^ occn-
paverat, QninqucgciiU-mi Afticnin itircslavi-rant, ^ar-
seus Orieiili belluin imnterat, ei AcbKleu^ in yl-gypto
reliellaiat, quac coiuigi^se {ws mnm tertiuin» e[u«r-
tum el quinturn iin|ierii Dii^clctiaiM doeet Cbnniicott
Eusebii, idannnLesi dcsi^uari lenipus.qno Consian*
tius et Galerius Maxiiiilanu^ facil suni C;cs^rp!^. Ei sic
rccie a viro claris^iinu observ:ihim cM Eutropimii
crrasse iii linc loco. llnde iios cerio cotiiyimu* locuni
illnm nullius momcnii i^^^e ad ^uhtrumtrtm cunuii
qpiniQnein, qui pulani Ueriulium prioio C^^areiu,

non qiiidem in cdilione Scaligeri, sed in tribiis anti- C deinde Augiistum h'mi'- tMiwm a Dioelcli;iniiH Angtis

quis exemplaribus manuscriptis bibliolbcc;e CoibtT-
liiix, quorum titiuin est antiquissimum et opliinum,
lum eliam in vcteri illa edilione Vtnela, ei in ea
quain Arnaldus Poiitacus, lilpiscopus Vas:<tensis,einisil
ad veternm excmplariuin fidem casligaiam. Qnod la-
inen nori iia intelligendum est, ut Maximianus dicaiur
adsciiiis in consoriium imperii, cum jam Diocletianus
imperassel per annuin inlegrniii : sed aniio secundo
ex qiio Dioclelianus levaius fuer.it, incipiendo a Ka-
Ieiidi& iaiiuariis, ut tum auspicari solebani annnni.
Ad qiiam eliam regulam revocanda sunt verba AureJii
Victorts dicentis. Maximiano anno minus poientiam
fiiisse i|uaiii DioQietianp, incboato videlicel, non coin-
pleto. Nam, tit dixi, ceriailla est regnla^ vigesimum
annuni tinperii Maximiani non posse disjungi ab oc-
lavo ejns Consulaln^Referenda sunt antem verba pa-
nejijrrici. Te rursus vieesimo anno Imperatorem, octavo
Consulern, itn amplexu quodam suo Roma voluit deti

lum eniiii statim dieiiiio cs»e pro1>a^iii pUircs Uj$m
lat;e sub Consutatu Diockniaui el Arlsiobuli, qurt^ iii
litiilo pr;eferunt iintucn Diocleii:tni et Ari&tobutt
Augiislorum ; inter (\mi>^ iiiui esi daia ^o^iis Auj^uslt.
Ciiin aiitem anno illo Maximianns in consortiinii im-
perii adsciltis sii. a Diocleliano, quo legespublicje no>
men ejiis pneferunl ut Aiigusli, iion ui C:esaris, vi-
detnr amirigi non posse de bac illius digiiiiate. Neqlie
vero accusandi iicgligeniia; aui erroris in boc loco
snnl, qui Codicetn Justiniapi, in quQ leges illas rofe-
ruiitiii , cotlegere : sed potius laudanda eoriim dili-
gentia, qni recte ista disiiiixerunt. Nam, excmpli
catisa, legpin a Dio(;letiano lat;im Garino 11 et Nunme-
riano consnlibus, qni fncre consiiles anoo qi|o Diocle-
ti;)nus levatnsest imperator, unius Diocletiani nomine
inscripsenini : eam vero qiiae Diocletiano v.et Maxi-
miano iv coss. laia est, ciim Consiantius et Maximia-
nns Caesaies csseiit, il:\: impp. Dipcietianus et ilaxi-

nere, ut videretur augurari jam el timere quod factum i) miunus AJ^. ei Constautius et Maximiant{f nobilissimi

e$t. Q\VB verba sic ii[iterpret:in oportei, iit dicamu^
Maximianuiii Roni.e reinaiisisse post discessum Dio-
cietiani, el illic consiileiu processisse kalendis Janiia-
riis anni30l, iinp:rii sui 19 exeunte; vigesinnum in-
cboasse Lilenifis Aprilibus, qnx in Consniaiiim ejus
octavum iiiciderunl ; deiiide Boiiia digressuin eo anno
quo con^ul octavmn erat, exciiasse querelas et su-
spicinnes ciyium (iomanonini, qnasi jain aiigiiraren-
tur et iiinerent quod factuin e^^t, id esi, deposiiionem
imperii, qii?e anno seqiietiti posl Gonsnlatum ejus oc-
tavuni evenit, cnin ipse inissei vigrsimum primuro
imperii sui annum. Itaque Diocletianus imperinro ha-
buit mensibus tanlum qiiaiu->ir et dtiodecini diebus
plus quam Maximianus. Iniperavii anlein per annos
vif idti, inenses quinqne, dies dnodeciin, Maxiiniantis
vero per annos vigiuli et iiienseni untiin iiiiegriim.
Hetc riirsiiin sese olTcrl alia difficullas, utrnm scilicet
Maximianus a DiocletiaDO factus sit primiim Gissary

Cwsare^i. Eodein iiiodo legeni aliani a Coiistantio.et
Galerio Maxiiniaiio laiam post abdicationeiii siiperio-
rtim Augiistortim, noii illorum.soluni noiUMubus in-
scribuut qui tiilerant, sed Severi eiiam.et M(uti(niani,
sive Mnximini nobilissimoram Ca^^firum, qiM eodem
tempore ad fastigiuin illud evecti suqt qito Cimstan-
tius et Galerius, Maxiniianus supremum gradum con-
secuti. liaque leges illae, qure a Diocleiiano et .Ma^i-
miano Auguslis data; reperitinlur sub Cnnsulalu
Diocletiani et Arislobtili. cum nailiai sini| ostendunt
Manimianum HercuJiuni fuisse facium.Augnslum anno
illo quo euni hioclelianus fecit participem' su<e digui-
tatis ac potesialis. ...

/n utroque mens unii, Id cst, Diocleti^no el Maxi-
miaiio, qiios iiolant aiitiqni pari in socieiate potenlias
fuissc coiu'orde«y et Maximianvin Diocleliano in om-
nibns seniper obsecundasse. Mamerlinns in panegy-
rico quem dixit M^ximiano: Yestra hmc CQncordia

511

STEPHANI BALUZII

512

faciL vimciissimi prificipet, ut vobis in tanta (vqunUtaU A nandus veniat, qui tantum facinu» molialwr ac tumen

suuessuum etiam fortuna respondeat. Rempublicam
enim una menle regitis; neque vobis tanla locorum di-
versitas est^ quo minus etinm veluti iunclis dexteris gu-
berneiis. Iclem in Genelhliaco : InteUigimus enim ,
sacratissimi principes, geminum vobis, quamvis disparcs
sitis iBtatibuSf inesse consensum; ne^ue tibi iUe cunc-
tatior^ sed invicem vosmet imitamini, invicem vestros
affeclaiis annos. Sic vos estis juniores, ambo seniores.
yeuler plus suis moribus favet. Uterque se vuU esse
quod frater est. Flavius Yopiscus iii Carino, loquens
de Dlocletiano el Maximiano, Galerio Maximiano ct
Constantio: Quatuor sane principes mundi, fortes^ sor
pientes^ benigni^ et admodum liberalest unum in repu-
blica sentientes. Aliieriamen sensisse video Julianum
Imperaiorem, qui in iibro de Cxsaribus ait, Deos
quidem admiralos esse illorum concordiam , sed
unum eoram acerbe et iniemperanter se gerentem,
rerum novarum cupidum et perfidix plenum, neque
in omnibus telracbordo concordem, a Sileno admis-

itlud effodiat , cujus interitu mundus ipse iapsurus eU.
Dc eodem Senalu Romano agens Mamertinus in ge-
neiblinco Maximiani sic scribil : Jpsa etiam gentium
domina Roma , immodico propinquilaUs vestrce elata
gaudio , lumina senatus sui misit.

Constantium. Cognoniento Chlorum , Constantini
M. patrem, principem optimum et benignihsitnum ,
iiii jure meritoqiie vocalur in veteri inscriplione Ni-
comediensi iiondtim cdita, quam in ea urbe aiiie lios
annos e.x vetcri lapide in area Moscbenc novoe re-
perio descripsit vir clarissimiis Joaniies Vaillant, an-
liquarius regiiis, ei mccum liumanissimc communi-
cavit. Sic autem habet :

OpTIIIO. BENIGNIS&mOO.

Principi. Flavio. Valerio.

CONSTANTIO. NOB. CiBSARi.
Gkrmanico. MAX. CONS. COLONIA.
NlCOMEDIENSlOM. D. N. M. Q. EiUS.

sum non fuisse in convivium Imperaionim. Quo loco ^ Posita est hxc inscriptio posl vicloriam quam Con-

designari Maximianum Hcrculiuin satis apparet.

Avaritia minori Attero. Hjec sane corrupta ac de-
pravata sunl. Quippe bctc dicerc videtur Lactanlius
Herculium avnriorem Diocleliano fuisse, qucm tamen
paulo posl scribil non admoduiu diligcnleni fuisse in
coiiservandis opibus, quas ei Africa et Hispania, opu-
lenllssimae provinciae, submiiiistrabant. Ct infra,
cap. 29, de eodem loqiiens, ait : Thesauros invadit^
donat^ ut solet^ large. Unde colligi polesl qiiania fides
liabcnda sit Actis sancli Mauritii et sociorum ejus ab
Cucherio conscriptis, ubi Herculiiis dcscribitiir ferus
animo, avarilia crudelis. TenUverunt viri clarissimi
emendationem hujus loci, Sparkiiis nimirum el Co-
lumbus. Ct Columbus quidem iia legenduin censet:
Hoc solum di/ferebant, quod avaritice majori aluro fuit
piuSf sed et pius timiditatis, minori vero minus^ plus
vero animi^ non ad bene faciendum^ sed ad mate.
Sparkius autem : Hoc sotum differebant, quod ataritim

staniiusreportavit de Germanis sive Alamannis, posl-
riuam vocatiis eslGermanicus,aniio Christi 294, ciini
ipse el Galeriiis Maximiauus esseni Consules. De hac
victoria sic luquitur Cutropiiis, lib. ix : Per idem tem-
pus a Conslantio Ctesare in GalUa pugnalum est circa
Lingones. Die una adversam et secundam fortunam ex*
pertus est. Nam cum repente barbaris ingrueniibns iic-
tra civitatem esset coactus tam pracipiti necessitate^ ut
ctausis portis in murum funibus toUeretur, vix quin-
que lioris mediis adventante exercitu^ sexaginia fere
miilia Alamannorum ccecidit. Quod si quis tituluin
Germanici additum Constantio velil post devicios
Francos , potest et ea quoque sentcntia boiia esse.
CAPUT IX.

UaximianHS. Cui praenomeii Galerio fuii , coguo -
men Armentario. Gener riiit Diocleliani, quia Yale-
riam filiam ejus habuit uxorem , inulierem castissi-

minori aitero fuit pius (Majori vero minus^ sed piusC main et infelicissimam. Sed de ea postea pluribus
timiditatis)^ ptus vero ontmt, non ad bene faciendum, sed agemus

ad male. Idem referi virum eruditissimum Episcopuin
Asaphensem existimare iia legendnm esse : quod ava-
ritiai minori altero fuit piuSy sed pius timiditatis, ma-
jori vero mnus, sedplusanimi. Harum emcndationiim
neuira mihi saiis probatur. Si lamen ulla earum ad-
miitenda esset. praeferenda mibi videreiur ca quam
Sparkii essediximus; sic lamen, ut ita simpliciter
legamus uti nos edidimus, nisi quod reponendum
avarUias pro avaritia. Quo casu ila inlelligendus
esset hic locus. Dioclelianus quidem fuit avarus adeo
ut insaliabili avaritia thesaoros niinquam miiiui vel-
let : sed semper extraordlnarias opes ac largitiones
congereret, ut ea qu» recondebai, integra aique in-
violaia servaret. Maximianus avariis qiiogue erai, scd
non tam diligens in custodiendis opibus; ideoque ava-
rior Diocleliano dioi poiest, quia cum opes profun-
deret, novos quolidie modos novasque arles exigen -
darum coacervandarumque pecuniarum invenire
cogebalur, ob quam fortassis causam ciim avaritia
crudeleni vocant Acta illa saiicti Mauriiii ab Cucherio
conscripta. Timidilatem quoqne isthic uui Imperaio-
ruin attribulam in Dioclctianum cadere debere per-
splcuum esl. IIuc usque omiiia recte convenire posse
puto. Poslea desuiil, iit existimo, nonnulla ad pcrfi-
ciendam coinpnrationcm. Quse enim deinceps se-
quunliir ea profeclo noii pertinent ad Diocleiianum,
sed ad Maximianum.

Locupietes senatores. Cxemplo videlicet D. Aure-
liani, de quo haec scribit Vopiscus iii vita ejiis : Dici-
tur prwlerea huius fuisse crudelitalis , ut pterisque Se-
natoribus simutatam ingereret factionem conjurationis
ac l^rannidis , quo faciiius eos posset occidere.

tffoderentur iumina. Lactanlius, lib. vii Inslilut.
cap. i6 , de Homa : Precandusque nobis et adorandus
est Deus co;/t, si Uimen sUUuta ejui et pUicita diffeni
possunt^ ne citiu$ quaifi putemus tyrannus iiie abomi^

Uuic bestiee. Sic persecuiores Chrisiianorum nomi-
nare solei Lactaiitius. Ciijus appellationis banc retl-
dit raiionem in libro quinto Divinariim Insiituiionunn,
cap. ii : Nam quis Caucasus^ qum India^quas Hirca-'
nia tam imnmnes, tam sanguinarias uwfuam bestina
aiuit t Quoniam ferarum omnium rabies usque ad ren-
Iris satietatem furit , fameque sedala , protinus con^
quiescit. lila est vera bestia , cujus una jussione fundU
lur ater ubique cruor^ crudeiis ubique iuctus , ubiqtie
pavor^ et plurima mortis imago. Nemo hujus lantrn
beiiuce immanitatem potest pro merito descrtbere, quas
uno ioco recnbans , tamen per totum orbem dentibus
ferreis sasvit , et non tantum artus hominum dissipai ,
sed et ossa ipsa comminuit, et m cineret furit^ ne quis
extet sepuiturw locus. Hiinc locmn beneucio indicinas
nostnc repertum intellexil vir iiluslris Cxechiel Span-
heimius in annolationibus ad Csesares Juliani iroper.,
I^ pag. 52 , ubi describens Lactunlii verba qu;e isthic
^ illustrantur, addil eum aliciibi rationem reddcre ,
cur imperaiores illos besiias appellel. Non alisurda
autem coiijeciura fuerit , si quis haec quoque dicia
suspiceiur adversus Galcrium Blaximianuro , honii-
nem crudelissimum , quem ei Lactaniius ei cxteri
vocaiit auctorem pcrsecutionis adversum Clirislianos
excilatx, ut observabimiis infra. Cadem ratione Sul-
pitius Severus in libro secundo sacrae Histori» Ne-
ronem \ocai immanium bestianim sordidissiintnn ;
et Vicior, lib. v de persecuiione Vandalica» Huiieri-
cum regem bestiam quoi|ue vocat.
Mater ejus, Romula , de qua paulo post.
Daciam novam. Id est, Daciam Aureliani, nimirum
eain Moesiic pariem iu quaiii Aurelianus poptihis
iransiulerat, qiios ex Dacia Trajani abduxcrat. Ca
amissa fucrat sub Gallieno, scd ab Aurcliano revo-
cata ad Romanam diiionem , ac poslea lursum ab co
intermissa , quia desperabat posse rtlineri , abducii-

313

NOTiE IN LIB. DE MORTJBUS PERSECUT. CAP. X.

qiie ex ea Romani in media Moesia collocnii siiiii, iit A
tn libro nono Iradil Eulropins. Flavius Vopiscus in
D. Aureliano : Cum vastatum lUyricum ac M(r$iam
deperditam videret , provineiam traim Danubium Dor
eiam a Trajano constilulam sublalo exercitu et provin-
nalibus reHqwt , desperans eam posse retineri ; abduC'
taque ex ea populos in Moesiam collocavit , appeUavit^
qne sumn Daciam, quce nunc duas Mossias dividit. Tiim
ergo baud diibie Romula maier Galerii , qu;c erat
Transdanubiana , confugerat in Daciam novam.

Trajecto amne. Id est , Daniibio , ubi coiistilulus
erai liiqes diiarum Daciarum illius temporis.

Caro ingens. Conscnlancn Lnclanlio nnrrnl Euse-
hios, lib. viii llisl. eccles. cap. 46, ct libro primo de
Yiia Conslanlini, cap. 55« niinirun^Galcrio Maxi-
luUno totam corporis molem ob nimiam alimenti co-
piam in immensaiii quamdam pinguedinem excre-
visse, etiam anle morbum quo periit.

Per Armeniam. Najorem , ut docet Sexlus Rufus

CAPUT X

Scrulator rer. futur. Aurelius Victor : Namque im*
minentium urutator, ubi fato inleslinas clades, elc.

Quidam ministrorum. Et liic quoque locus afiei te
oslendit librum istum csse Laclantii. Similin enim
omnino ipse habet in libro qiinrio Institntionum, cap.
27 : yam cum diis suis immolant , si assistat aUquis
signatam frontem gerens^ sacra nuUo modo Utant ^
nec responsa polest consuUus reddere vates. Et hwc
stepe causa prwcipua justitiam persequendi malis Regi-
bus fuit. Cum enim quidam ministrorum nostrorum sa-
crificantibus Dominis assisterent , imposito frontibus st-
gno deos iUorum fugaverunt , ne possent in visceribus
hosliarum futura depin^ere. Quod cum inteUigerent
aruspices , insliganlibus tisdem d(emonibtu quibus prO'
secrant , conquerenles prophanos homines sacrisinttr»
essc , egerunt principes suos in furorem ut expugnarent
Dei templum, Quo loco, ut illiid obiler admoneam,
lapsus graviter est Josephus Isaeus , pntaiis heic agi

Daxitaqae fucre Afmcniae, Eupbrale fluvio invi- B ^*^ ^'"P^^ ^^'''^' ^P®"""^' ^f .''r*'''' ^*'^^^^^^^

cem disterminato'. Minor Cappadocix juncta erat,
major Persamm rcgno coiuigua. Itaqiie cum bellum
in Armenia mnjore pnrabaiur, procul craiit exerci-
los a Nicomcdia , adeoqiie Diocletianus tutus erat
adversus liinorem de Persis. Narrat ergo Sextus Ru-
fus Naximianuin Cxsarem , cuni priinn congressione
pnbas fuisset a Persis , a Diocletiano vix impetrasse
Mt reparato de Unutaneis Dada exercitu eventum Mar-
tis repeterel. In Armenia majore ipu Imperator cum
duobiu equitibus exploravit hosles, et cum viginti
qninque miilibus superveniens castris hostilibus , subito
inmtmera Persarum agnuna adgressus ad inlerneciO'
nem casddii. Rex Persarum Narseus effugit, Uxor ejus
et (iliw captm sunt , et cum maxima pludicitias custodia
reservaUt. Pro qua admiratione Persce non modo ar-
mf , sed eiiam moribus , Romanos superiores eue con-
fessi sunt : Mesopotamiam cum Transtigritanis quinque
regionibus reddiderunt, Insignis est bic locus , et qiii
nerebatur a uobis describi.

Fugeto ?farseo. Isla coniigisse anno Cliristi 298
ptoribus probnt flenriciis Valesiiis in notis nd Eiise-
iNnm, png. 170, qtiem consule. Quanqiiam, fntendum
enim est , vricioriam Galerii de Persis contigisse anno
47 imperii Diocletiani diserte scriptum est in op-
timo illo et anliquissimo Chronico Euscbiano biblio-
tbeca: Colbertin» : in veieri vero editione Veneta
revocaiur ad annum 14. Triumphus ameni de Narseo
vicio actusest Romaeiemporevicennalimn, anno503,
ttt ostendenniis infra ad cnpul 47.

Deiraetarel Ctesaris nomen. Non fuit ille solus qui
inperium hahere quam expectare mnllet. Julianiis
Csesar euno secatus est ; qui Cuesnris noinine iion
contentus , Augusium se appcllari et voliiit et pas-
ftos est. Qood ubi ad Constaniium Imperaiorem pcr-
btiim esl 9 ille Leonam Quacslorem suum , ut in li-
bro XX iradit Amminnus Marcellinus , in Gallias cum
lilteris datis ad Julianum pergerc celcri slntiiit gra-
da,eum, si saluti sti» proxiinorunique consuleret,
lumcnii flalu deposito, inira C3?saris se potesialem
coniinere prxcipiens. Sed Julianus restiiit, sub no-
mine celsi se Imperii multo ofliciosius parilurum as-
severans , ut iegitur in Epitome Vicioris.

Diocies ante imperium, Infra, cap. 49 : Huic purpu-
ram Diodetianus injecit suam , qua se.exuit , et DioclH
iterum faetus esl. Epitome Victoris : Diocleiianus Dal-
uiata , AnuUni senatoris Ubertinus , malre pariter alque
oppiio nonme Dioclea , qnorum vocabuUs , donec im-
perium sumeret^ Biocles appeUatusy ubi orbis Romani
potentiam cepit , Graium nomen in Romanum morem
convertit. Vide Valesiutn in notis ad Euscbium, p^ig.
165. Emendandus crgo Flavius Vopi^cus in loco a
nobis supra relato ex viia Numeriani : ubi legcn*
dum Diocles nimium avarus^ pro co quod ibi legiiur,
DiocUliane.

Sununa feUciiate regnavU. Vide qu3C adnotamus in-
ira, adcapmi7.

moiiis expiirgato » cum lamen hic locus iiiteiligendus
sit de Ecclesia , sive de corpore Chrisiianorum , ut
reclo isia explicnt laudatus supra Cnperus. Nam co
tempore quo principes acti suni in furorem ut expu-
gnareiil Dei templum, Diocletianus non erat apud
Nicomedinm, sed in Oriente, ut docet LncUintius :
qui quod in libro quarto dixit de expugnato Del tcm-
plo cxplicat de perniciosis et iiijusiis Dioclctiaiii
jussis, qui non eos tantum qui sacris ministrabant ,
scd universos qui erant in imlalio sacriflcnrc jussit ,
et miliies etiain cogi prrcccpit ad nefandn sncrilicia.
Ilaquc prima illa niilitum pcrsecutio incidit inan-
num 30i. Neque certc furorc» sed pictnle potius opiis
est ad cxpurganduin templum : ad expugnandiim
vcro templum sive corpus Christianoram, quod Dcus,
qui in icmplo Chrisiianorum colebatur, sacra iiirbas-
sct quibus Imperatores opcram dabant , furor ani-
inum nddiJii. Mclius Thomnsius, qui vocem expu-
gnarent bcic retiiiuit , nliam rejecit : quoniam si legc-
C remus expuraarent, per Dei templum esset intelli-
gendum ApolTiiiis vel alterius hiijusmodi, quod Lac-
tnntlus noii templuin Dci, sed daemonis profnnum
domicilium nominasscl. Sed idem tamen hujiis loci
scnsuin assccuius non est. Exislimat enim heic per
tcmplum intelligi viros illos Christianos , qui sacri-
ficiis intererant, qiii martyrio nflecti sint obquere-
las dxmonum ct corum sacerdotum , cum ccrtum sit
heic agi de Ecclesia in universuin. Errandi iinque
occasio fuit vox ^ptir^aren/ , qunm quxdam editio-
liones habeiit pro expugnarent. Porro legcndum esse
e!cpugnarent ducent scx velusii codiccs Ribliolliecas
rrgiae, totidem Colbertinai, item alii diio vetiisli co«
dicesRononienscs, quos et Thom.isius ct Isa>us vi-
derunt; ut lcstatum fecit Lalinus Laiiniiis in ora sni
Lactantii , quem mecum pro amicitia iiostra conimii-
nicavitclarisstmuscterudilissimuscontcrrnneusmcus
Aiitonius Faure, Doctor Theologus Pnrisicnsis, ct
Pr^epositus Ecclcsiai Kemensis. Quo eliani modo Pc-
T^ trus Ciaconius legcndum esse monuil in niar^ine Lac*
tnniii sui , quem mihi utenduin dedit idem vir claris-
simiis. Alqiic ila snnc liabcnt vctiis illa edilio Ro-
mann, Venela, aoni 4521, et Rnsilcensis Xysti Ruiu-
leii.

Immortale signum. Lnclnnlius, lib. iv Instilut.,
cap. 27 : Quos signum immortale munitrit lanquam
inexpugnabilis murus. AUbi dixit cieteste signum.

Tagis. Puto hxc orntorio niorc dicln cssc, qiiia
Tages Thuscus fuit olim mngnus aruspcx ct magisicr
aruspicum. Arnobius, libro secundo advcrsus Gentes:
Antequam Thages Thuscus oras contingeret /tcmtnif ,
quisquam hoimnum sciebat , aut esse noscendum con"
discendumqne curabat^ an fulminum casus aut exlo-
rnm aUquid significaretur in venis ? 13 bi vide obscr-
vatioiies Gcbharti Elmcnhorstii. Hinc illiid Amminni
Mnrrclliiii ex libro xvii, pag. 101 : i/i Tagcticis libris
legitur Vejovis fulmine mox tangendos adeo hebelari^
ut ncc tonilrum, nec mnjores aliquos possint audtre

St5

STEPHANI BALUZII

316

fragore». Sic hunc loctim emendavU Henriciis Vate-
siM«i, cum anlea l«gerel«ir Tngeii$Tlmsci,\i\\e\eT\
Cddice ms. biblioiliccar Cotbcrliii:e scriplutii e^l Ta-

Pt(Fpopiii*. ^inmU iil dtgiiiiaiis miirinris. elqnide^n
(»ost Tnbiiuos, i\n\ Uuiiei |ini'{'r:uit cohorii poiindc
ae Tribuni, lU <>bscrval Unirii-u^ Valesiiis ad Aniinia-
iiufiL M:in:el]imini. L*ii (nnliits. cap. i6 isliiis.-hlsto-
ri:c : Sfri^KHiiir h<rc m iibeith t4uribus, H per PnB-
)mim$ Tnbmiosqu^ miiumiir. VA eoruiii iiiimefo fuil
l)ori)Llieiis ille niJtH ciM'i>iuiiMi eiiarral Enseliiiis,
lih. Mii Bisuccclci., ci|». I, ui ex Aeiis inartyrnin
linli!*ei Domti;ccollejiL itlein Vr»lesius.

kiiii(&i cogi. Recii^ jiHiiiieadnucalEuschins iiieoucm
cipiie priintt lihri otirivi, orsiitn primum per-iccuiio-
ni^in fut^se nh Ih niii milU;ih:m(. Ncqiic luin illa pro*
eessil nki^iins.

Biihyniam, Iii veleri codice tegiliif Bethaniam^
manifcslo errorc. Cerlnmqnippecst e:tqu.e dcinceps^
narraniur, peracta esse apuJ Nicdmediani Bilhyalx
melropoliin.

CApUt XL

Mfit^r ejifS, Gilcrii Maximiatn, qimm Koniulam
Btipra vfjr^viL.

Dc<yr. ^lfmtiHinruiirtx, Cf»runodianil&, lifi. i» rnp.2l:
Sloniesesdeos dicitfs^Sic cnim [(^gilur in vciiJsLissimo
coilice ms. santTii Alhini And(*j|;iveaft*'** ex qno in-
stru^iiones Coin>iiodiani dtiscnpiii Jacohiis SirmOn-
ttns, cnm in uir.itfnc odirr6m^ lliij^diji scriptiiin sit :
Mont€$(i deosdjfim, M.ilc. waiu vcl ipso liiMlns, qni
Montesianh inscrlpdis csi, atlrrmmdtat rcuneiidnm
csse lcclioneni vi^ieris e^Jicmphiris. t>inicih^ i'^i imlem
inierpretari tjui fneriitl dii UKmLen^i^s. N:vm veliis
[nscriplh» ^ouiann, h\ qn^ isit^riim deaniin menlio
esttaf, eoriim exphciuioucm i^^ddil dinidliurein. Ha-
hc^nr afmd Gruienim, pa;:, il :
A^Kik, Jovj. FCKjKn^TOE^is, E\, pmcs^ro. hroRUii.
nOjrTEHsiini Va^l, Cre^cextio. pATfji, OE^m* osijhoii.

KT. Aujt* flxUPEftAjiTlUS SACERprtS. SlL?X>il. CUIf.
FhATHIHUS. ET SOttOnlftL. ^EmtiAVKhUNT.

Pnrro ^itii fntTfi MonlpHe^^ f]ni ^oinmt*moranlnr a
(V:i!i)fesLiiiatfi, lih. i, Ciip. bi\, el in Coti^tPtuiii n.^ Ho-
norn Ang. cdlL* in :i|*pctidi^^G c idicis Tlietjdii-jjaiii,
liLnln Mi, qnos snnt iiK AiiKustinns in ejiistnVa ad
O'iodvultdettni vocjii Montensi;s, inr»i muUiatii, qnos
rwnsct vif tl.irti^snntis Carnhis Diitresuitiii iu vcrho
Monleines. \\t fUiVe houuil.tJii^ lu s^itis tiOuith eist
v**1 et liliru gtyimdn Oplrtii Milcviinn],

JmnHi Imi^ifbani SicMari:i, ancill.x IVrtoirl prin-
ripafis, nl iniictis ejiM h^giinr: Nfittdi^ itiUfUt\ fifit cefc-
hrmU' Tertntio, ami hufmix iMin vmiUfpn^ shiLulacris
hoBtias im in otn rd . M ft ria in Cfttn b < ■ bnt j* j u a Hs,

httn &e. I^i'(il, inti'f IJinrlcliitntnt An^. eL .Maxi-
nnaiium GcHiitem : qnod ^t^picntl t tlbt^etiL.

tiimhbenttr nlotL :?ulpiiiji> SeviTo^ iu Iflno sft-
rijudo liisr,ccch^s.»dp.» ha^ i;^sa pccsoenlionc l«f|tifns:
Qmpn*7 ffrtitfhn tum tjhrhsa in rtritiintna rUebd'
tuf. Nilnt VEil^nLitf^ in iiniis inariyrnm, qnam voccs
iH;n iitirojic;!^ : CJirinimtm mnu nuiri vfifo, cl c etera
Imjosmtidi. Hinc snucia illa Cllri^itiumhihi iiividia
crgu tlehnicto-, tptrMl 4tgn^ n<m ruisseiiiot^niin mortis
rssc panicipss. ni Vih^rti in \CLi$^anfii fnmri mar-
tyris. Hinc eliani qnorumdani calidus zclus ac pins,
ur ita dixerim, fnfor sese iiliro rnorif ac tofnieniis
ofTerenlinm ; adversiis <pios exarslt MtMisurins, cpi-
scopnsCartliaginensis, ut tcstaiuf san<'tns Augu^iniis
in Breviculo <iOllaiioiium cnm l>onatisiis, lib. iii,
cap. f3, ifhi docPl scripfahl a Meii^nfio fuissc epi-
slnlam ad secnndnm epi<:c6piim TigisiUinnm, in qnJi
lege^hihir : Eo^ qui «(? offerreiil perseculionibus non
comprehensi^ el ultro direrent se haHere ttripinra$ quas
iiontrddeirenl, d qiHbm hoc netnn quojsierat, displiruhse
Meiisurio, el o/i eis honorandis eum pi-tfhibnsse Chris-
tianos. Qno eliain speciai canoii i.x Klihcrii:iiiiis.
Eiegans anteni est el cnniprimis memorahilis locus
Pontii Diaconi iu Vila sancti Cypriani, ubi loqueus

Ade

e fnga ejns cnm ad niartyrium qna^rerelnr ait :
''uil vero formido i7/a, ska jktta , formido qiub Dovfd-
num iimeret offendere^ fof^fio buoe praceptis Dei
mallet obsequi, quam sic corbhaH, uicalii enim in om-
nibus Deo tnensy ^t fides iivinis adnionUionibui manci-
patay credidil te^ iiisi Domino lateiyram tunc jubenU
paruisset. etiani ipsa passione peccare: Hinc denique
quorumaani preces ad maftyre^i, ornntinin ui marlyfii
cohsories esse inerefe^inr; nt Rriamplaft in Meno-
logio Grsecoruih ad dienfi d^cimam Octnhfis in lomo
secundo antiqn.T^ lectfonis Henrrcl Canisii. Snfficiunt
CMiin h.T*c exeinpYa et muftis ac proj^e innuineris
qna) recitari facile possent.

Alior. cuipw adscriberet, Entropius, Irb. ix : Diocle-
tianus moratu^ callidefuit, sagat prttterea, et admodtim
subtilis inaeniOy et qut teveritatem snani aliena invidia
vellel exptere. Eadem de illo narrat Snidas, Ini^enio
fnisse diceos vario e^ callido, sed sfngntari DmdcHiia
el acninine vitin hatnf.e sdepe CeUviss^, fes omnes
w asperiof^s fh aiios conferendo.
'^ Proprio adv. CHristianos oHh. Ladtamius, lib. v
fnstiint. cap. 11, dehac ipsa f>ersecutioiie loqucns:
Alii suo proprvo adversus justos odio.

Totiendatetie. ActapassinnissanctiSalvini epilscopt
ct inartyris : Part major popnii clamabant , dicenteg :
Vhritlianr toUantar, et voluplai eonttat.

Timentes, Lactantiiis, ibidem : Aiiifrm ninua Ihmdi-
tate plttt auni tmit; quam ptbebatut:

Grati/leari vol^ntet. Idein, ibidein : Nomtulti ut pior
cerenty et hot officio viam tiin ad aitiora munirent.

Apoltineni Miiesium. Ifant*. historiam narrat Euse-
bins in lihro ^ecn^ido de Vita Constanttni, cap. 1,
sed non exjilicat ad cujiis Apoltiiiis tem^Inni pcrti-
neai. Tradit Pausanias in Arcad^ciB Xerxein Darii
niinm Mitesiis ademissu seneum Apottineni qni In
Br uichidis fnerit, qnem muUis posi an^iis Selciiciis
iis>lein nnnisit. Rr;incbidae^porro locns erat in agro
Mitesio snpra P.mormiim pbrtiim, celebris Apollinis
oraculo, qiiein lones et iEoIes ntim (^^onsnhne sole-
G haiii, iit ex lii>ro prinio Herodnti observat H*nrtciis
Valesins ad Aniiniainnn Marcellinnui, nng. 58i. Lac-
tanlius, lib. vu Inslitnt., cap. \o: rotytes quidam
contuiuit ApoUinem, Milwum. M;icrQ|bius, lih. i Sa-
lurnal., cap. 17 : Meandriut scribit iiilesios AiroilXuvc
ox/kUfi pro s(dute ttm immolar^.

Vt. div. reiiy. inimicus* Niinirum justos yiros in
terris degentes, id esi, Chrisiianps, otistafc sihi qno
miiiiis vera prasdicisret, atqne idcirco Datlsa ex trtptide
or:icuia reddi , ut docet Eusehiiis in Itbro secnmlo de
vit:i Conslaniini. Qirne verba transcripsil et sna fecit
auctor Actorum saiicii Georgii niurlyris apud Surium.

CAPUT XIL

r Ad Scpt. Kal. Mart. Rccie. Hoc enim die sign^ntiir
Tertninalia in veleri Kaleiid:irio tlomanq , qnod edi-
tum esi tempore Constaniini , et ab HefWaho ei Bih
cherio far tiiin puhlici juris^ Sancius ^ugnsliniis,
lih. v|i de Civitate Dci, cap. 7 :Termtndliamense Fe-
j. brtiar.io celebrqri dictint , cum fit sacrum furgatoritim
^ quod vocant feiiruum. Dies igitiir pritnus istiiis pcrse-
cntionis , qnod tioiandum est , fnil vii kalendas Mar-
tias, ipso Terniipalium die; qnod pfobalur etiani ex
cap. 48. nl illic observabitur.

A^entib. cons. senib. amb. Id esl, Diocletiann et
Mnxiriliand llerculio^ qnos anno CHKsii S05 Corisnle5i
VIII et vn fuisse cohstni. H.-i^c porro vieJtba Ct^rto iiidl^
cant tempns isllMs persecuLionis , de ^iio tdtita' cort-
lentioiie intef 5c difffadianlur vift docti. Nam Oiiil-
phrius, Bironhis, PetaviiiS, ne ^mgnhi^ c6nitt<fenia-
rfto), (iontendiini cmn ccepisse* aiino Chrfsti rreccnte*
simo secnndo; ^rali-,^er, vntcsfus ct alii rhilltf , :triiio
scqnenti; quonnii opluiiincm essc veranl pr<'h«t lilc
InCJis f^nnt^nili . Nnm f>i:eiefoa afip.ifci cx cap. 17 isU
cnMiigi-i^iC paiilo niite qii:im fyiodennirdsKouiain per-
gcret. Aiqiii certuni est enm Hotharn pforectum essc
aiino deciino nono iinperii sni exennle, ibiqne iriiim-
phasse de Narseo Rege Persardin, ui rccte notal Juse-

NOTiC IN LIB. DE MOftTlftUB PERSECUT. CAP. XIII.

51»

phus Scaliger ad Gltri^on Eirsebii. Prxterea Lac-
' unlius infra , cap. 48 , hisioriam isiius (>erseciitionis
colligens, ciim diiisset edtcimn Consintitiiii et Lichiii
pro Chri^fianis, quo pax dnta esl Eccleswe, r»roposi-
lum fuisse Nicoinedise dle iduu^ Juniarum. C.mslan*
tino el Ltcinlo ler consnlibus , »it nl> everss/ ccclesiaf
fficontedfensi nsqne ad restitnlam ruissc aiinos decem,
menses piu^ minus q^iatiior. Alqni si a die septiino
kalendas Harlias anni 505 (qiio dif itta e^i cfclesia Ni-
CDnbediensis) nsqne ad dicm - iduum Iniiiarum aiinl
3t5 colligas , ifrrenles nb evert^n eccb^sin illa usqnfe
id resiitiitnm iluxist^e annos decefn, menses trcs, dfes
noTemdeeim. Ueniqne persecmionem coe|i!sse ann6
505,irmceitam probtiri potesl quod Eiisebitis, lib.vir,
cap. id, ail eam post ocraviim anrtum aliquantisper
remiitere ccet>isse. Nam sl tcmp6rn numeres a festis
pnschaHbii^^ aiini 505, usque ad mensem Aprflem annt
SH, qno G^eriiisNaxiniinnus iW exC^emts agons pcr-
Sf^ilionemq^riescercinsSitjraeit*^ refmrics aimos ocW
inifgros effluxis<e ab initio prr^eculOMi^ , el inilium
nom fnisse. Itnqite renntterc ccepit posl aiiiiiim ocfa-
tnm, ul obsertaVil Eusebms. Qiiare argumenia qtnB
Petatins in lib. xi de docirina icmporum, cap. 5i, ad-
docH et Salpilid Scvero , nt probet persccutiunem
fOpisse annt) 5(ff, inflrroa esse conslat, cuin eo fnn-
daroento nilanliir, qnod ea desrerit anno 512 , quam
eer'om est nonnisl anno demum sequcnti con(|Uie-
visse.

Smmlaernm Der fjuarUur. Nimirum iil inler pnga-
nns, qni ifiton piitabnnt templa cisse possc siiie simu-
lacris. Kt tainon Plinins, Kb. ii, cap.7, dixerat : Efflgiem
Dei formamque qumere imbecHUfatU hnmanm reor.
Simnlacris itique carebant ecclesijfi Cbf^isiianorum,
al plaribus ^bservnt Dcsidcriiis Heraldus ad librnin
fexlum Arnobii. Vide eiiain Casrmlionum in Notjs ad
Alexandrnm Scverum iClii Lampridil.

Scriptufre hncenduntur. Narrai ista Euscbiii*?,
lib. vm Hist. ccclos.. cap. 2, ac pltires alii qnos su-
pervftcaneiun cs^et cominemorare. Rcs enim rsl no-
tissinta. Rinc nalnm coninmeliosnin trndiloris vocn-
bulum adversiis eos qui metii poenariim libms (nvi-
nos Iradlderant tudicibtrs iniperiahhns. Qnn dc re
consnlendi in prhnis African? soriplorcs , pr.-ccipne
vero Donatisti illo, qni doscripvil Acia snnctoriim
maTiyrom Sammini, DaiiVi e( sociorum. Neqne in-
ferim omiltenda gestv pnrgaiionis Crecitinni epibcopl
CarUKsgrnetlsi^ et FcHcis episcopi Aptungitani.
CAPUT XIII.
Poilridie. Td esl, sexl6 kalendas Marrns.ffoc igilni^
die propositmn CKt Nicomcdiaj ediciom Diocletiani et
Mnximiani .'idversum nosiros, cofepia jam persecii-
lione.Yernni Eu^ebius, Tib. viti, cr^p. 2, scribit propo-
»itom fni<rse mense InHio, appetentc die fcsio d<»mi-
nic« passionis; et aitclor Cln-onici Alexandrini pro-
fKwitnrti ait die 25 MarfiT, ipso die paschne. tela vero
^ concilrarri po<se niihi videntur, nt primo quidcm
edicfum illiid propoSttnm fnerit Nico» edias , veliil in
fivittle regisV , 6 kalendis Martia^s , doinde missnnt ad
caicra*; h^perii crviiafes, mense qnideni Mariio pro-
p^sitmn in e^ f^Co ttbi in¥n Ensebius habitabai, iii
P:il»stimi mense Aprili, Alexandriae vel alibi ipso die
Pascbx.

Carer^t onmf honofe. Istt sic expressti Rufliinis
apod Eusebium lib. vni, cap. 4 : Si q'>i$ inter no$trOi
alicitjus honorti priirogallva ntumretur , tubtata hac
manjerel infamit.

Liberttaem non habefent. Hacc apertius etprrcnnlnr
ab Ensebto, lib. vin, cap. 2, secnndum inlerpreiatio-
nem Ruffini. ftefiqui enim interpretes sensnm legis
AOD satis feliciter assecutf snnt. Sic ergo habel Ruf-
finos : Si ^nie servomm permansissei thrhttianwt, /f-
hertatem eonsequi Aort potset. Primum cnim pcen^jC
fonsiliniae snot adversns hoboratos, lirm adTcrsns
plebem, postrcnm adversns servos; quibus adempia
omnis spes liberiatis, si permansisseni in professione
retigionis Chrisiianap. Ut constet falti virnm alioqui
emditissliiium Henricum yalesiom , qui in Notis ad

A Eusebium, p. 481, aie fifaTic Rufflnl hiierpfeiailonenl
ferri non posse. Longius eliam aberravit Nicephorui
Ciillistus, qn! Kb. vii.cap. 5. itn inteflexit hiinc locum
edicli, ul pu averii ^ervis fiborlaiem dainm esse, qiil
Chrisiinnismum abjiirarenl. Aunmeii vir cfarisSimnd
Gisbertits Cnperns piilni Lactantium hiMC non respi-
cere ad scrvornm Iib6riaiem , et Yalesii ^enteniiaiti
iia probal. uideesi ne dubitandmn qnidem ciistimeL
Verotn oum Ruffiniis fiierii uiriitsqne" lingifi* pcritiis,
imti proximtis lcmpoVum qnibus isia foerattt cnnsli-
inlff , valde prbbnbite e^i illum sCrss6 cf vim vorbo-
rum Eusebii , et quoitam modo rC^^ gesfa filKssct in oa
perseculione l>focletiani. Pracleret melinr fmset ctui-
ditio servorum qnam honoraioram, si rmfloe atfversnv
eos poeiix Ittissent consiitai». YerisrmiKor videreriiT
opiitio clarissimi Dodwelli locuinistmu iiiterpretaiiifs
de liberiis. Scd ne ego eam amplectar ol»taft semper
aoetorius ejusdem RufHni.

Quod edktum qniden^. Ex stfentio Laclaniif, qui
^ timi Nicomedi» er.it, salis datdr inteltigi ignotum
' fifisse nomeit isiius liomfnis, qnia hand dnbie de pHibe
erai. Nam si fnissel vhr ilhistris et secntarMrt bono-
rum prarogaiiya conspieous, ot eum deseriiiit fiiisc*
bius, quiiia vel fnndt> ambterat, vel ex tradittone
majoruin accoperat, ejus iinmeu neque ignorasset
Lactinlius, noqiie lacuissct, et ad Eusebium quoqiie
perveiiissel. fnlereral quippe rei publicae christianus
ul nomen illius vFri cuiiclis Eoclesiis iniioieacercl ,
qui magiiiim illml facinus fueraC austis. Qiinre sus-
pecla mihi vaMc sunl qii;e in velustis qnibiisdnm
inariyrologtistogiuitnraddieni septimnm mensisSep-
tembris, ubi descriplis RufHni verbis Eusebium in-
terprelanlis , h:oc (nola diciinliir a quodam beato
Joannc. Nam cuin oi Lnolaiilio el Eusebio certo col-
lignluf virum huiic staiinV prod^ctum slatim morti
iraditum fiiisse, adeoqiie expirasse exeunle Februa -
fio, quomod^ fieri poiest ui natalis ejiis dios incidaft
\n mensehi Septembrom , lam proCul ab Iniiio pcrse-
cittioiiisy Ac sane licet iltovunl mnrtyrologionim auc-
(j loritis npud me Vaciflet, asseniiri taincn non possuin
clahssimo viro Goiiefrido Henscltenio, qui loiiio icV-
li.iFebrnarif, p.t07,c6nlcndii hanc hfstoi-iam iiilelligi
debere de sancto Georgio marijre , qnem passiiin ait
Nicomedi» anno ChrtSti 505, drt 25 men^is Api ilis,
instantedominic^ eisalutiferr^ pnssionis solomniinic.
Praeterquam qnod ettim cerCtmi esi: pefsotniioncm
eoepisse exennte Febrnarto. eicntti qut ediciiim dirl-
puli ac conscidlt eodcm rttenise cxliitcium fuissc,
duobus videlicei mcnsfbns anie dicm vigesiinnm icr-
tiam mensis Apritis, Acia illa snnct! Georgii , qnnr^
Hensclieniiis edidil, nnn id dicunl, et lot f:ibtttis nc
p<»rteiitosis narrniionibus* plena stmt, uf pfan^ consrct
nihil boni sanique ex illis posse colligi. Una Alexan-
dr% Itnperatricis hisloria, qme enm ChristiMia esset,
cnpiie dainnata diciiur a Dioeleti^tVi» i|iso proferento
seiitontiam , hisioria esl qiirc ommn poeianmt Hg-
menta siiperai , cum eerlum sii , iHdiceniHs t»milo'
post, niiHntn aliam Dlooleiianum loto prineipalns snt
. leinpore conjiigem habutsse, qiiam Prisediif. Pr.Tieren,
D cum ijise ll^iihchenius scribai p;t8ctei ineidt^e aiinty
503,- in^diem 18 Aprilis, eidomimcam pmsionent in
dicnt deciiiiain sextatn , plaiinm est bfme bitiiorinm
no:i posse intclligi de sancto Georgio, qui, si passtis
ftiit nniio quo pascha incidii in diein 18 AprKis, ul
vuiiHenschcniiis, ccrle passus iion esi imminenle
soleiiniiate Faschnli, scd post trnnsactos dies fostos.
Aiqui hocerat validius Henschenii nrgumentnm sump-
ttim ex pr:eratiune libri Eusebiani de martyribits
Pa|;est1n:e , ubi scriptum est edicla de desiruondis
ccclesiis et coinfmrendis sacris codtcibus propDsii.^f
fitissc in Pal:cstirin mense Aprill , crnn salntaris pas-
sioiiis dies imniincret. Uitod ut verum esse potest
rationePaltesiince, fabHin esiraiion:' Nicomedi:e« ubi
certum esl ediriuro fiiisse propositum II kalendas
Marlins, prostndie Torminalinm.

h^tsi non recte. Rufliiius apud Enscbium, tib. vni,
cap. 5 : Calore nimio fidei igmtust laffiquam repreheiH

S19

STEPHANl BALUZIl

deret imprudentem et intempestivum illius ardorcm A
pro fide Ghristi.

Yictoriat Golhor, el SarmaL Quia iinperalorcs se
in litulo edicli vocabant Goihicos et Sarmalicos, iit
in veteri Inscriptione, quam refert Cuspiiiiauus in li-
bro de Cscsaribus, pag. 135 . In titulo auteni edicii
posita fiierunt iion soluin iiomina Diocletiani eiMaxi-
niiaui imperatorum» sed ctiam Gonstantii et Galerii
Maximiani Gxsarum, ul facile colligi potest cx histo-
ria pasisionis sanctorum martyrum Saiurniui, Daiivi,
Felicis et sociorum , et ex martyrio sanctarum Aga-
pes» Ghioni^ et Irenes.

Le^time coclus, Modifs coquendi Christianos vivos
explicatur infra, cap. iL Lcgitime auteni cocium
dixit, quia coctus erat secuudum legcs quas Augusti
lulerant ; sicul lib. v Instilut., cap. 11 , legilima sa-
cn vocat ea, quae secunduiii veterem morem liebant,
quia mos vim legis oblinct. Eadem raiione dixil,Ub.
VI, cap. 9, injiirias hostibus legitime inferri , scilicct
poslquam, servaio belli jure, bellum per legaios de- g
nuniiaium et indiclum est. Faliitur enim heic vehe-
menter Josephus Isxus, qui vocein legitime ironice
positam putat boc loco essc, quia videlicet iion in-
lellexil veram ejus significaiionem.

Cum admirabili patientia. Verba sunl Ruffini inlcr-
pretiintiset explicaulis Eusebium. Continuo omni in
eum crudelitatis genere descemntes, ne hoc qwdeni so'
lum efficere quiverunt , ut eum mmtum aliquis videret
in poenis , sed iteto atque hilari vuUUy cum jam viscera
in suppliciis defecissent , spiritus tamen Itetabatur in
vuUu. Ex quo torlores sui gravius crueinbantur, quod
omnia suppliciorum genera consumebant in eum quent
ne trislem quidem ex his reddere poterant.

GAPUT XIV.

Subjecitincendium, EusthiuSt lib.viii, cap.6, agens
de hoc incendio, nescire se faieiur quo casu excita-
tum fuerit. Alii palatium fulmine lclum conflagrasie

GAPUT XV.

Filiam Valeriam. Nuplain Galerfo MaxitnianoCas-
8ari,qux miseram vilain traduxit posl inortcm ma-
ri^i, el miserabiii moriecum maire |>eriit, sub iin-
perio Licinii , ut docet Laclauiius in fiuc hujus ope-
ris. E^x qiia narratioiie pessumdatur omnino conjcc-
tura illustrissimi cardinalis Baronii, qiii ad aniium
294 scribit filiam Diocletiani , quac conjngio juucia
fuit Galerio Maximiano, haud diu po«i nuplias fiibse
superstiiem, cum nulla ejus niemoria extet in nnli'
quioribus moiiumentis, sed nec ex ea proles aliqua
legaiur esse suscepta. Addit deiiide patrem, ut filix
defunct» memoriain consecraret .Tternitati , P.inno-
nix partem ejus nomine instiiui atque cognoroiiiari
voluisse ; citaique in eam rem librum xix Ammiant
Marcellini. Verum id iion dicit Marcellinus , sed lan-
tiim eam Pannoniae partem ad honorem Valerias Dio-
cletiani fili» et instituiam, et ita cognominatam. Re<*
feram aulem ipsa ejus verba : Vaieriam venil , p/7r-
tem quondam PannonuB^ sed ad honorem Vaierim Dio-
cietiani fiiice et institutam^ et ita cognonunatam. Porro
nec instituuim a Dioclctiano, nec cognominatam ,
scd a Galerio Maximiaiio docet Aurelius Vicior in
libro de Cxsaribus : Provinciam uxaris nomine VaU^
riam appeilavit, Ilis ita coiistitutis, tanquam certa es-
scnt, aJdil Baronius Dioclelianum , cum Valeriae
moric resoluia cssei affiniias qua: inier cum et Gale-
rium contracla erat, quain in sua cognatione habcrel
gradu propinquiorein virginem, eam illi foedcre ntip-
liaruiu conjuiigcre fcsiinasse : Susannam nimiruiii
filiam Gabiiiii germani Gaii papae , qui arobo Dioclc-
liano s;iiiguiiie conjuncti erant , utpote naii ex fratre
ejusdem Dioclcliani, uipatetex Actis ejusdem sancUB
Susaniue. Vcrum tota hxc Uistoria ruit, rueute fiiii-
damento stiper quo posita fuerat, Id est, morie Va-
leriae , quain diu supervixisse Galerio constat. Adeo
auiem periculosi sunt magnorum virorum errores,
ut hic Baronii lapsus plerosque viros doctos secuiii
scribunt, ut Constantinus iii oratione ad sancTorum G traxeril, Odorlcum Raynaidum , Joannem Bollanduni

ccetum, cap. 25.

Omnes suos prol. prac, In veteri codice legitur :
omnes suos protinus cepit. Nos emendavimus.

Datapotestate, Laclaniius, lib. v Institut., cap. 11,
de hac ipsa persecutionc agens : Accepta enim potes^
tate^ prosuis moribus quisque sceviit. AUi prw nimia ft-
miditate pius auu sunt quam jubebatuf. Aiii proprio
adversus justos odio^ quidam naturali mentis feritate,
nonnulii ul piacerent , et hoc oficio viam sibi aa aUiora
munirent. Aiiqui ad occidendum pnecipUes extiternnt ,
sicut unus in Phrygia^ qui universum popuium cum ipso
pariter conventiculo concremavrt.

Torquebant. Slc scriptum est in veteri libro : sed
supra ultimam lincam, ut fcre fit, apposilum est sig-
num quod ostenderet legcndum esse torquebantur ,
roanifeslo saneerrore. Atqne hunc esse foiiiem plii-
rimorum erratorum qua^ in velusiis aucioribus oc«
eurrimi, nos sxpe deprehendinius iu codicibtis ma

et alios.

ConjugemPriscam.QutB postea, vivo adhucroarito,
in cxilium ciini filia Valeria projecta est a Maxiniiiio ,
et demuin jussu Licinii capite plcxa, ut docebii Lac-
tantius iu fiiie hujus operis. Sed hic se oflert ingeiis
difficulias. Nam in vetustis Actis sanctas Susaiiiius
virginis, qu» mariyrium Roma^ contummasse scribi-
tur sub impcrio Diocletiani, meiiiio est Sorcnx Au-
gusts uxoris ejusdein principis , quae occulte Chris-
liana erat , ubi dies natalis ejus consignalus est ad
diem 17 kalendas sepiembres. Gravis sane dinicultas»
si de Actorum illoruin veritate et auctoritate consla-
ret. Sed cum illa multa eaque magna suppositionis
indicia habeaiil, lum ex hoc sane capite falsa esse
probaniur, quod Serenam uxorem Diocletiani fui&se
volunt. Quippe ostensurus sum Diocletiano nullam
aliam toio principatus sni tempore uxorem fuisse ,
quain Priscatn. Eieiiim si ea niater Valeriae fuit« ut

Muscriptis. Libnirii enim primo describebant libros , i^ sane fiiit necesse est eam Diocletiano nupsisse anlc
qui deinde tradebanlnr emendatoribtis. hli vero frc- ^ qu^jn «s ^*^fr!L"VJ*?J?.^^„'':'.'^.-^*^' *"^ ^""""* ^"'''^^

quenter bonam leciionem vertebant in roalam per
speciem emendationis.

Erant certantes. Laciantiiis in loco paulo antc laii-
dato : Uaque in excogitaudis ptEnarum generibus nihil
aUud quam victoriam excogitant,

Famiiiam Cwsaris. Id cst, Galcrii. Ilaiic ilaqtie
piacuit exciperc , lanqnam aboininabile csset ulltitii
scclus adversus Diocletianum suspicari de familia
Cacsaris , et iie auctores incendii , qui ex donio cjtis
prodierant, detegerenlur » si locus inquisitiotii datus
fiiissel.

Profectione parata. Bclliim ea tempestate nullum,
qtiod sci»ni. Sed ila coiilumacitcr et stiperbe egit
homo vcsaiii ac ferocis animi, ut hocagcndi modo
Diocletiaiium vehenientiiis iiupellcret ad excidium
christianae religionis, quem videbat rooHiier hacienq»
tanlo qperi incumber^.

!284, cum Valcria Galcrio Maximiano juncu iiiaui-
roonio sit anno i95, x*tatis suae ot roiniroum duodc-
ciiiio. Vixisse auteni turo Priscam niatrero ejus hiiic
cerlo coHigilur, quod diu postea supcrsles fuit , ct
aiino taniuin 315 cxtincia cst post victoriaro , qiiain
Licinitis rcporlavit de Maximuio. Haec monumenia
iion senscrat illustrissinitis Annaltuin ecclciyinslico-
ruin conditor, Gardinalis Baronius : et lameu suspi-
cabatur (iiiuros , qui eam de Serena Atigusta Hisio-
riam iii diibium revocarent, qtiod nulla pcnitus de esk
roentio alibi habeatur, neque apud scriptores eihiii-
cos, neque in aiitiquis inscriptionibus; ac tanquam
ei difficillima! qujeslioiii finero iroposuisset, interro-
gnt litleratulos, si liis displiccat iiomcn Scrcnsc Au-
guslx, ut dicuiil <iuoii.im alio iioinine Diocleiiani coii*
jux Aiigiisia ab atitiquioribus dicta inveiiiatur, ct cum
iion invenerint , non faciant de nomine controver*
siam. Saiisfactum est igitur |cumulalissiroe interro*

521

NOTit: IN UB. DE IIORTIBtJS PERSECUT. CAP. XVI.

galioni ejus. Rejecia iUque siipposiiilia illa Diocle- A innumerabilet vincloi et scaphis imposiios carnifices

.:-_: « »M^»»«... •„ i?i^...i.^.:„ :- ^1« 1*^ profundum mare projecere, Idem in libro de Marly-

ribus Palaesrmac, cap. 6, narrans marlyriom Agapii,
ait illum appensisaa pedesejus lapidibus medio mah
submersuro esse.

Homo non adeo elemens. HercuHum Maximinnum
fuisse hominem asperum , crudelem ac inhumanum
tradunl vetusti Scriplores. Eutropius, lib. ix : Hercu-
lius auiem propalam ferui et inciviiis ingenn , atperiia"
tem suam eiiam vulius horrore significans. Item lili.x :
Yir ad omnem asperitalem savitiamque proclivus , in-
fidus , incommodus , civilitaiis penilus expers. Etiam
Diocletianiis, qui summuin imperium cum eo coin-
niunicaTerai, ^us asperitaiem reprelicndere solitus
erat , ut docet rlavitts Yopiscus in D. Auretiano. Vide
eiiam Julianum iinperatorem iii libro de Cxsa-
ribus.

Parieles dirui passus esi. Contra Eusebius, lib. viii,
cap. 13, aperte scribit Constanlium iieque eccle-
siarum xdes , sive coiiveuticula , ul hic dicil Lacr

lianiusorc, videamiis an Eleutheria, quam vircla
rissimiis , Hndrianus Valesius iii defensione disccp-
Lilioflis si\T. de Basilicis uxorein Diocletiani fuisse
eoltcgii ex Viia Vigilii papo^, qu« extat iii geslis pon-
tiicnlibus, ou.nD vulgo trimmntur AnaslasioBibliothe*
cario, vere Uiocletiani uxor fuerit. Venerat Vigilius
Conslantiiiopoltm ex pnccepio Jusiiniaui et Ttieodo*
ne; et, cuin ad ea cogeretur quae facere nolebat, ait :
Vt tideo, non me fecemnt vemre ad se Justiniantis et
Tkeodora pHssimi principes^ sed hodie scio quod DioclO'
liauum et Eieutheriam inveni. Ex hoc itaqiie loco col-
legitvirilleclarissimus Eleulheriaro Diocletiaiii uxo-
rcm fiiisse, quod cerium sit illic comparaiionem in-
suiui intcr Jiistinianum ei Diocletianum , et iiiter
Tlieodoram Justiniuniconjiigem ctEleutberiam, prop-
lerea Diocletiani uxorcm. Vcrum ex argumcniis qus
adversus Serenam allata sunt efficiiur etiam Eleu-
tlienam, sive Luiheriam, ul est in vctustissiino co-
dice nianuscripto 41 7 bibliothecae Coiberlinae, aut Leii

iberenr, quomodo scriptum legilur in codice 755 ^* tantius, itemque Rufdnus in versione hujus loci Eu

bil)lioikecae regix, non fuisse uxorcin Diocletiani.cuin
eertoro sit, iit aniea dixi, nullam aliam eum uxorera
babuisse qunm Priscam, toto principatus sui tein-
pore. Erravii ergo Vigilitis in Historia, aut corrupius
m hoc ffico est Gcstnrum pontificnlium libcr. Sanc iii
codice 756 ejusdem biblioihccse Colbertiux ita habe-
tur : Sed hodie scio quod Diocletianum et Deciunu vel
Leulherium inveni. Jam crgo foemiiia illa in virum
mouia est. Porro ex his qux bncienus dicta sunt de
Serena et Eleutheria facile colligerc qiiivis poiest
q\ix lides adhibenda sit Historite sancii Gcorgii Mar-
tjris, in qua scriptum est Alexandram imperatricem,
pjocletiani conjugem, viso qiiodam insigni miracuto
in persona Mariyris pcrpetraio, verilatem agnovissc,
id est, Christi lidem esse amplexam. Ikcc nimirum
est Alexandra, Diocletiani conjux , mater ronjugis
Mnxiroiani , iit referturin Vila ejusdem Gcorgii, cu-
jits fragnieriium in tomo terlio Aprilis, png. 403, edi

sebianl , subveriissc , nec quicquam adversus nus-
tros esse molitum.

Verum Dei iemplum. Id est , hominem chrislianum.
Lactaulius, lib. v lnstit.,cap. 8 : Cujus templum est^
non lapides, aut luium, sed homo tpse, qui fignram
Deigestat ; quod iempium non auro et gemmarum donis
corrupiilfilibus , sed ceternis virtulum muneribus orna-
tur. Idem, lib. vi , cap. 25 : Non iempia iUi congestis
in altitudinem saxis extruenda sunt : in suo cuique con-
secrandus est pectore. £t infra : Secum denique habeat
Deum semper in corde suo conseeraium , quoniam ipse
est Dei tempiuni. Idein, lib. ii, cap. 2, lib. vi, cap. 10,
ait hominem esse Dei siinulacrum.

CAPUT XVI.

J^rwler GaiUas. Libellus prccum Constantino M.
oblatus a Donatistis apud Optatum Mileviianuin, lib.
I : Rogamus te\ o Constantine opiime imperaior, quo-

dit Gudefridus Enschenius. Enmdem dcfunctam ab G '<'^^ ^^ generejusto ei , eujus paier inier ceeteros im

iNferi:» orationc sola ejusdcm Georgii rcvocatam tra
dil Nicephorus Callistiis, lib. vii , cap. 15.

Po//iii coegit. Ex hoc loco vir dociissimus Henri-
cus.Dodvelhis collegit in dissertationibus Cypriani-
cis Diocleiiani uxorem Priscam et liliam ejus Vale-
riam fuisse cbristianas ; eamque senientiani conlirmat
aQctoritate Ensebii , qui lib. viii , cap. 1 Htsi. Ec-
eleH., commemorans ea qux persecutioneiii Diocle-
tiaiii antecesseruot, ait uxores imperatorum |>a!am
ac publice ruisse cbrisliaiias , et ea qux rerigionis
sti£ erant , lam verbis quam factis libere exequen-
di coraro iiiiperatoribus|>otestntemab ipsis babuisse.
Nain quninvis iroperatores noii nominet , qui haiic
facoiiatein dederont uxoribus suis , ho^c tamen Lac-
taniii vcrba innuere videntur inteltigi delicre de
Diocletiano et Gilerio. Aleiiim si ilto! vere christianae
fueruul , quomodo exisiimari potest sncrilicio fuisse
pollutas, etiam coacias?Quis cnini crcdal foemi

peratores persccutionem non exercuit , et ab hoc faci-
nore immunis esi Gailia^ peiimusute Gailia nobis ju*
dices dari prtecipiat pieias tua. GallLe ergo fuerunt
iminuiies ab hac persecutione , quod illic imperaret
Ciiistantius beniguissimus imperatoc, et qui, ut
Eusebius tradit , persecutionis ndversum nos conci-
tatse expers omiiino fuit, el cuttores Dei sub ipsius
imperio degentes ab omiii noxa et injuria immunes
servavit , ac neque Ecclesiaruni xdificia subvertit ,
nec novi quicquam ndversusiios statuil. Quin et Eu-
tropius in initio libri decimi diccre videtur Gallicuin
saiiguinem noii fuisse fustim in hac persecutione.
Loquens eniin de Constantio , ita ait : nic non modo
amabilis ^ sed eiiam venerabilis Gallis fuit , preecipue
quod Diocletiani suspeciam prudentiam , et Maximiam
sauguinariam temeritatem imperio ejus evaserant. Sed
advcrsiis hxc reclamanl histori;» nonnuUarum Gal-
lise civitatuiii ac provinciarum , (lua^ suos martyres

nas principes in ediio loco constiuiias non fulsse n liac pcrsecutione ad Deum translatos praidicant, ita
' et mulicrcula!, ut in ^ ut vix ulla civitas fuerit iiiira Gallias, qux tum non

ausas refragari , cum piieri
librOquinto Divinarum Instilutionum , cnp. 'i5, ait
Lactantiiis , tormentis non cedereiit ; Euiiuchi vero
necari maluerint , quain negarc fidein Christi , quam
iropio sacrificio [H>llui ? Prcterea iibicunique de Pris-
ca et V:ileria agitur in boc libro, nutluin Dlic vesii-
giuro religionis eanim ; ciijus tamen mentionem fe-
dsset Lactantias, saliem cap. 2 , ubi describens ea-
mm cxitiiia, ait illis pudicitiam ct coiiditionem
exiiio fnisse.

Hunuchi necati. Et inter hos Pelrus, ctijiis marty-
riiim describit Eusebiiis, lib. viii , cap. 6. Itein liides,
01 produnt Acta martyrii ejiis.

Ad exusiionem rapii. Confirinat isia Eusebius ibi-
deni , scribeiis imperiali jussu quoiquoi Nicoinodi;e
eraiit Dei cultores acorvntiiii cuin suis faiiiiliis ,
alios gladio , atios flamii»is consuinplos pcriisse.

Mm mergebantur, Eusebius ibidem : Alios quoque

dicatur maduisse sanguine Christiaiioruin. Ista sic
conciliari possunt, iniiio quidcm Galiias a persecu-
tionc non fuisse prorsus immiines , occupato videli-
cet Constaittio coiitra barbaros ( ut illusirissimiis
episcopus Monspeliensis Franciscus Bosquetus ail in
libroquarto llistoriarum Ecclesix Gallicanx, cap. 2)^
ac pro consuetudine , et solito Geiililiuin furore ,
muttos christianos iu Galtiis c;esos fuisse. Confiniiat
hxc Eusebius in liiic libri de martyribus Palsestiiio! :
Nam quw uUerius siiee sunt regiones , iiiquit , lialia
videlicet toia , et Sicilia , Gailia quoque , et quwcunque
ad occasum soUs porriguntur^ llispama , maariiania
et Africa , cum vix duoous primis pcrseculioiiis annis
iniegris furorem belii expcrtce esseiii , (iiviiii numinis
prmeniissiinum auxilinm et pacein brevi sunt coiisecu-
ice. Ilunc taiiien locuiu ita intclligi vuli doctissiniu§
podwellus in Dissertatiouibus CypriauiciSt ul an-

523

STEPHAW 6ittJ2U

nimi illum Orcid«^matis impcrii irociuui Eusebius A
l»r:i^cipirH Proviiiciis iMHuiiialis desigiiarei , iicc juJira
«sttriiiiduin |iersecuiioi|is ;^uiiiMii ipbuui m Mo iiio
iraciH ijurasse iiidicare(, ac ivfi^^ uiteri^n jQallia^
at) ea iiniuuiies fuigse. Ac sane eju$ airguioeu^lio
muliam vert speciiiii baiiei^ e^ m lA9nc ego ^nicu-
tiaiii facile Iransireui , iiisi cojistarel jtJliju^cbiuiu ui/'
mina|}iii (j.allias exyrimere volnissQ.

Tres beilios, |d cst,