Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis ..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at |http : //books . qooqle . com/

f^arbarD Bibinits Sdjool

ANDOVER-HARVARD THEOLOGICAL
LIBRARY

MDCCCCZ

CAMBRIDGE, MASSACHUSETTS

aift Of

Dr, Ohcxles Pickerinc

Lec. 20, 1879

/nicjne^ -Jacauas rcLUi

PATROLOGIiE

CURSUS COMPLETUS

8ITB

BIBLIOTHEGA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMHODA, OBGONOMICA,

OMNM SS. PATRDM, DOIlTORll SCRIPTORUMQDE
eiUUSTICORDM

qui ab jevo apostolico ad usque innocenlli ih tempora

floruerunt;

RECUSIO CHRONOLOGICA OBINIUM QU^

EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICiE TRADITIONIS PER DUODECIM

PRIORA ECCLESLE SiECULA ,

JUXTA EDITIONES ▲CCORATISSIMAS, INTER SE CDMQUE NOmiULLIS C0D1C1BU8 MANUSCR1PT18 COLLATAS, PERQUAM

DILIGENTER CA8TIGATA ;

DI8SERTAT10NIBU8, C0MMENTARI18 LECT10N1B08QUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;

OMMIBUS 0PER1BU8 POST AMPU8S1MAS EDIT10NE8 QUiB TRIBUS NOV188IM1S SiECULlS DEBENTUR ABSOLUTAS

DETECTI89 AUCTA ;

INDICIBU8 PARTICULARIBUS ANALTTICIS, 81NGUL08 81VE TOMOS, SIVB AUCTORES ALICUJUS MOMENTI

8UBSEQUENTlBUSy DONATA ;

CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE D1SP08ITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUH PAGINARUH MARGINEM SUPERIOREM
DISTINGUBNTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAH SIGNIF1CANTIBUS| ADORNATA ;

OPERIBUS CUM DUBIIS TUM AP0CBTPHI8, ALIQUX VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM
ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AHPLIFICAtA ;

DUOBUS INDICIBUS GENEBAL1BU8 LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID
UNUSQUISQUE PATRUH IN QUODUBET THEMA 8CRIP8ERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO

SCRIPTUR^ SACRiE , ex quo lectori cohperire sit obviuh quinah patres et in

QUIBUS OPERUH SUORUH LOCIS SINGUL08 SINGULORUH LIBRORUH SCRIPTURiB
TEXTUS COHMBNTATI SINT.

EDITIOACCURATIS81HA,CiETERI8QUE OHNIBUS FACILE ANTBPONENDA, 81 PERPENDANTUR : CHARACTERUH NITIDITAS,

CBARTiE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS , PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUH RECUSORUH TUH VARIETAS

TUH NUHERUS, FORHA VOLUHINUH PERQUAH COHHODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER

SIHILI8, PRETII EXIGUITAS , PRiESERTIHQUE ISTA COLLECTIO, UNA, HETHODICA ET CHRONOLOGICA,

SEXCENTORUH FRAGHENTORUH OPUSCULORUHQUB HACTENU8 HIC ILLIC SPARSORUH , PRIHUH

AUTEH IN N08TRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OHNES iETATBS , LOCOS, LINGUA8

F0RMA8QUE PBRTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES PRDVIA,

IN UUA PRODEUin' PATRES. DOCTORKS SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINiE
A TERTULLUNO AD GREGORIUM MAGMUM.

ACCURANTE J.-P. MIGNE, CCttmttm ^0VKl^UX^XXm m SINGULOS SGIENTLG

EGGLESIASTIG£ RAHOS EDITORE.

PATROLOGLS TOMUS IX.

HILARII TOHDS PRIOR.

PARISIIS, EXCUDEBAT VRAYET,

IH rU DICTA D'AMBOISE, PRES LA BARRIERE D'ENFER,
00 PBTIT-4I0HTR006B.

18M.

IfO

— ^"-

S^fjpqaraale, au Petil-Monlrouge, de rimprimerie dc

▼rayet de Surcy, me de Sivres, 57, k PiiSs. ^ V O

SAIVCTI

HILARII

PICTATIENSIS EPISeOPI

OPERA OMNIA

JUXTA EDITIONEM MOMACHORUM ORDIHIS

SANCTI BENEDICTI

E GONGREGATIONE S. MAU1U
ET OMNES AUAS INTER SE COLLATAS,

■ irKOBOCTA, IMBMDATA, SINSCLAniTEK ADCTA.

-<««a»-

TOMUS I.

<mw

PARlSin, EXCUDEBAT TRAYET,

tN riA DICTA D^AMBOISE, PBES LA BAHRIERE D'ENFER,
Oq PETIT-1I0NTR01)6R.

1844.

ELENCHUS

OPERUM QUiK m HOC VOLUMINE CONTINENTUR,

»0«

PrafaUo ediUonis Maffei. . .'^ col. i-xii

Epistola nuncupatoria *

Prafatio generalis 11

Vita S. Hilarii ex ipsius scriptis polissimam collecta • 125

Vita cjusdem auctore S. Hieronymo 184

Vita ejusdem a Fortunato scripta • Jbid.

De translatione S. Hilarii Petri Damiani sermo 199

Selecta velerum testimonia de S. Hilario 203

NoUtia litteraria in S. Hilarium 207

Syllabus manuscriptorum necnon editorum codicum ad quos exacta

et emendata sunt S. Hilarii opera 219

Admonitio in commenlarium subsequentem 221

SancU Hilarii tractatus supcr psalmos 231

Gommentarius in psaknos XV, XXI, XLI 890

Gommentarius in Evangelium Matthffii , . 917

ToMi SEPTiiu col. 200, post cxtremam notam sup-
ple sequentia, quae cxciderc, ila ul sic phrasis
uUima reslitualur : VideiC utrmsque operis
auctorem nostrum Lactaniium ? An ovum ovo
similius esse potest ?

— col. 335, lin. 17 : Cruterum; leg. Gruterum.

— col. 390, lin. 5 ab infra : quot; leg. quod.

— col. 467, lin. 36 ab infra : Suotonio ; leg. Sue-

tonio.

— col. 478, lin. ull. : exibel ; leg. exhibet.

— col. 501« lin. 6 ab infra : Januam ; leg, Janum.

— col. 502, lin. 25 : strunta; leg. structa.

— col. 567, lin. 5 : liv.; leg. Liv.

— col. 020, lin. 13 : sive; leg. five.

— col. 655, lin. 38 : Chtiti; leg. Christi.

— col. 652, lin. 25 : againsi; leg. against.

— col. 656, lin. ^T9\iin(rz: theiluid;\e%.theyhad.

— col. eadcm, lin 28 ab iiifra : thei ave; leg. they

have.
—• col. 674, lin. 19 : utpon ; leg. upon.

— col. 682, lin. 11 : auspicioux; leg. auspicious.

— col. eadem, lin 13 ab inrra : eighth; leg. eight.

— col. 686, lin. 14 : Cuards; leg. Cuards.

— col. 6b8, lin. 18 ab infra : amond ; leg. among.

— col. 693, lin. 24 : fomitght; leg. fortnight.

— col. 696, lin. 3 : presbgteris; leg. presbyters.

— col. 698, lin. 36 : if; leg. of.

— col. 699, lin. 29 ab iufra : wero ; leg. were.

— col. 703, lin. 26 : Woid; leg. World. — sub-

duer; lcg. subdued.

— coi. eadem, lin. 36 : Gunditur; leg. Funditur.

— col. 7U7, lin. 46 : roud ; leg. round.

— col. 708, lin. 12: Mippodrome;\e%. Uippodrome.

— col. 744, lin. 22 ab iiifra : CentilL; leg. Genetht.

— col. 769, lin. 43 : causis ; leg. caulis.
•— col. 789, lin. 16 ab infra : bis ; lcg. his.

— col. 800, lin. 8 ab infra : uviddow; leg. widow. —

Maximians; leg. Mammians.

— col. eadem, lln. 9 ab infra : Empres ; leg.

Emperess.

— col. 802, lin. 15 : Magno; leg. Magne.

— col. 808, lin. 20 : fet up; leg. set up.

— col. 813, lin. 37 : fith; leg. fifth.

— col. eadem, lin. 57 : st^nt; leg. sign.

— col. 815, lin. 4 ab infra : Muxentius es ; leg.

Maxentius^s. — Maximin; leg. Maximin'8.

— col. 818, lin. 10 ab infra : hald; leg. had.

— coi. 825, lin. 16 ab infra:ioii/(/i£ri;Ieg. soidiers.

— col. eadem, lin. 26 ab infra : fer; leg. for.

— col. 833, lin. 18 ab iiifra : hurch; leg. church.

— col. 835, lin. 9 ab infra : oder; leg. order.

— col. 857, lin. 4 ab infra : monetfis; le g. monihs

ToMi OGTAVi col. 392, lin. 17 : depe-;\e%. depereat.

— col. 1355, lln. 33 : cum ; leg. eum.

— col. eadem, lin. 35 : scripsisse eis^ ut cum ex-

cubet ; leg. scripsissef ut cum m excubet.

EDITIONIS MAFFEI PR^EFATIO

» |^M»^ g

Cum deprchensora nuper sil S. Hilarii Piclavien- A
sis operain quam mullis biblioihecis desidcrari, ve-
nalia vero in Iialia universa vix reperiri , praistaiilis-
simus Canonicorum Veronensium coelus. aique adeo
ejus Archiprcsbyier Joannes Franciscus Musellius,
sludiorum fauior acerrimus, piaromque ac exiroia-
rum rernm perpeluus auclor, veiuslissimis eliam Ca-
piiularibiis codicibus novam ediiionem aut augeri»
nut magnopere illuslrari possc speraulcs, ut prxcla-
rissimi Palris scripta in hac civitalc lypis dcnuo Ira-
derentur, consiiiuerc. Cum vero eam mihi curara
demaiidare placuisset, viderem, ne quid ediiio liaec
detrimenti caperet ; quin si anieriores omnes novo
accedente sludio, aique iteratis curis supergrcdi no-
bis liceret, ut id nequaquam praMcrmiileretur; ad
posiremam pnecipue, quae a Benediclinis Maurinae B
congregalionis Monachis elalwraia est, ne dum in-
spiciendam, sed quanlum ingenii mei tenuitas ferc-
bat, cxcutiendam eiiam ac pensilaiidam me conluli.
VerumUmen illam tain docte, tam diligenter, tam
studiose ronfeciam, iiumerisque omnibus absolulam
pcrcipere roihi visus siim, ul ab ea recedeiidum nii-
nimc exisiimarim, et piaciili loco duxerim iiitcrmis-
cere quidquam, laudaiaeque eorum cditorum iiidu-
stri« quomodocumque nianus inferre. Auctor
pi opierea fui, ut Parisina plane ediiio rccuderetur ;
simul tamen, quod unicc nobis superest, quicquid ad
eam ornandam ex mss. codicibiis noslris erui possel,
excerpercturdiligentissimeatque in publicum bonura
emiuerelur. Neque eniin assentiri profecto possera»
ut in hac urbe quoque mos arriperetur eoruin typo- C
graphorum, qui lucrum papyraceis mercibus aucu-
paturi, de atramento ac de chariarum plaustris unice
sunt soUiciii,remque librariam e Iilier.iti8 bominibus
pendere ignorantes, editiones alibi factas nullu siu-
dio recuduni, consilio nullo. li scilicei ne de pncfa*
tiuncula addenda cogiiant quidem, nedum illustrari
novis curis, alqueaugeri veierura Scriptorum Opera
saugant; quin cum duo aui tria,litulum exhibenies,
de siio proferre verba cogantur, illa ipsiraet adjun-
gunt, atque soloeco aliquo, si Deo placet, vei lepida
quadam ridiculave formula libri frontem insigniunl
qiiandoque ac disilnguunt. Deplorandura hoc, et fa-
tale propeinodum Italico nomini malum haud ita
profecto glisceret, modo qui libros deleciii nullo , el
audito taiitum Auctorum nomine siatim redimunl» D
sibi caverenl allquantisper, nec quod inconsulto et
ijiiperite in lioc genere peragitur, eadem comitato
cxciperent,acquod studioseatqueuiiiiter elaboralur.

Jara vero cura duo prxcipue in Capitularibus scri-
niis S. Hilarii codices habeantur, quibus iion mulias
velini cx istiusmodi reliquiis , quacuraque tandem in
Bihliolheca siiperantibos anteponas . eorum descrip-

lionem, ut eruditi seculi genio morem geram, exhl-
bere pergo. Alter ex illis opus continet de Trinitaie.
Liber esi niaximi moduli,8inguIarem lum litterarum,
tum meinbranx magniricentiam ostentans, figura
quadrata, laevi chariaacplerumquesubiili.atramenlo
inflavum vergente, scriptura bifida, aique a lemporis
iiijuriis iniacta : oris laie circumalbicanlibus. Inlegrs
paginx exemplar vides.

Eadem mnnus, nihil prorsus ab hac amplitudine
et scripturae majesiaie dcflectens, perstat usque ad
extremum. Sub fiiiem tres aut quatuor desiderantur
ctiarix, quapropier nec librarii, iiec temporis supe-
rcsl iiota ; sed quinto aut sexio seculo exaratum co-
dicem indicia persuadent omnia. Aniiquitatisgloriam
minime ergo codex noster percelebri illi concedit,
qiii in Archivo Vaticanoi Basilicae custoditur, et velut
unice velusiissimus ad hanc diem depraedicatus est :
quod enini eum P. Mabillonius dixerit, scriptum
csse ittb finem seeuU quarti aut ineunte quinlo^ qua^
verba P. Cuiantius repetit in praefatione , id mero et
involuniario lapsu viris doctissimis cxcidisse pateti
cuni ad annuin decimum et quingentesimum ejusdem
collationem revocenl : quo conslat, $ub finem $ecuU
quinti, aut itieunte sexto (Re Dipt. lib, v, pag. 350),
enuniiandum fuisse. Verum suspicari me vehementer,
hallucinaiionis, aut erroris quidpiani in judicio deeo
codice ad hanc diem lato subcsse, aclatiiare, nequa-
quam dissimulo. Quamvis eiiiin e Mabilloniano spe*
cimine eximia libri vetusias appareat, non ejusmodi
apparet tamen, quae secundum observationes com-
muniter adhibitas usquc eo revocari possit. Testes
appello, quicumque in priscis perquirendis codici-
bus, ac terendis minime perfunctoriam posuerint
operam. Liber siquideui de quo agimus ea scriptura
constat, in quam scqoiori aevo sensim deflexit Ro-
manorum uncialis, solo N majorem ac priscam for-
mani retinentc. liio scribendi genere mulii muliis in
locis reperiuntur codices, quorum quempiam nemo
umquam fuit qui in lantam vetustatem asscreret. At
de adscripta epoclia quid dicemus? haec scilicet ha-
beri dicunlur ad calcem : Contuli in nomine Domini
Jesu Christi aput Kasulis eonstitutus anno quartode--
eimo Trasamundi regis : quae quidera verba inscrip»
tionem eujusdam studiosi Mabillonius appellat ; vere
autem ab illo adjecta sunr, qui codicein, ut mos erat,
contulit atque eroendavit. Sic ad calcem Virgilii
Medicei adnotavit Rufius Apronianus : Legi et di-
stinexif etc, deinde, Distinexi emendans, etc. Cura
ergo in Hilariani codicis subscriptione annum quar-
tumdecimum Trasamundi Regis legerit Hoistenius,
anno saltem Chrisii DX scriptum fuisse omnes sub-
inde assensi suni. Haec nihilominus opinio muliura
Infirmctur nccesse cst, libi animadverlamus verlmm

m MAFFEI

illuil, proul iii spccitninc rcpiMseiil.Uur, ;iec pro
Tra$amuiuii , neo pro Tratamund legi posse ; nbi eniis
m? ubi a doplex! nbi «? vereor ergo ne aliud
quoddaro ibi lalitet nomen ; circa illud vero, qui co-
dicem non viderim, divinationibusparco. Diciio quo-
que, quam pro Putzaiis accepit Holsienius, et pro
kasulis Mabillonius babet, de Gasula eiplicans By-
laceiMe proviHcisD ctviiate, valde in ambiguo est ; ne-
qae eiiiin prlmam Ikteram, iit ibi efBngitur, pro
Kappa reclpient diplomaticiMrum hominum lliii ; et
niirnm videri possit, Angiiailni, Cypriani, Tertulliani
lii Arriea scrlpu eKemplatia non haberi, baberi aa-
tem Uyarii Piciaviensis.

At de bis quidquid uiiicuique libet credatur, ne-
que eaim quidquain praifrftcie atatuo, neque aliud in
praaaentia ad rem pertiuet noatram, nisi ut ex utrius*
que apeeiminis coilatione vetustatii laude Yeronen-
aein codieem anteferendum esse, doctos lector agno-
acat. Qood ai vetuauie nequaquam praecellerel, satis
prtecellit emendatione ac fide ; menda siquidem in
Vaticano abundare monuit CuUntius, cum in Vero*
neusi perraro ooeurrauti iu ut paragrammatis ininua
oouiaminatoa codices paucoa viderim. Priscae etlani
ortliographis commendatur uaii ; propterea ubi exem-
pli gratia in editisamR^imni (bujus editlonis eol. 54),
iii ms. eat oditii^iiiitii; uIn e. i25, til id dt quo agi"
tur assiquaiur; in ins, adsequamur : quibus lectionl-
bussensus quoque restiluitur. Plura in Auctores ve-
tercs inveda aunt aiiigmaU, quod libraril vulgarein
pronuiiiiaiidi mollitiein sequentes, a recta bac scrl-
bendi iiorma deflexerint. Quis explicet, exempli gra-
tia, Horatil versum lllum, ui communlier legiiur?

Cuin rideutibus arrideot, cuin fleiitibus adsunt.

At cui conalet acrijiaisse Pueum adridint^ intelligit
atatim, reapondens verbum esae adfleni^ qtio repoaito
optime procedit lententia. Nolim Umen urgeatur basc
reguia usquequaque , iU ut etiam ixmlium scribere
teneamur, quamfis quibusdam e veteribus Graiuma-
ticis edicentibus. lu quidem in postrema S. Hilarii
editione factum eat| libria umen noitrla veiustissl-
mis minime suffragantibus. Archaismum aapit In
codice noatro lAeniatinif quoque non una vioe;
ut in compari alio mox enarrando iraciatus in Psal-
inos coraplecteniei formonsa sum ; nam et iii Virgilio
MediceoFtfrmoniumPaiior animadveriere menilni. Mi-
tum eat quam ad derormandas cujusvis lingun dictio-
nesperpetuopropensumy in pugnanteainvicein corrup-*
tionea feratur vulgus ; nam qui ii perperam intruden-
les $hensaiimm et formonsum enuntiabant, ildem alia
effereniea verba, eam lltteram injuriA entrudebant ;
cttjusnibdi elocuiloiiis vestlgia in Veipasiani nu-
niiimate aniinadvertebam nupef» Rma Resurgs^
pneferetiie pro Aeiiirgrifti r qtiin fr^ues pro ffetfuens
et alia id genus tion in Mia. tantum, sed et in qulbua-
via monumenils persttpe oOcuiTunt. At dolendum
summopere pHmain «que Ac postremanl cbar-
um inalo quodam fato a codice noetro abseissaa
fuisais; iu ut nec Auctoria nomen, quod qui in du-

RrailONIS IV

A biiiiii rcvocarei non dtTuit, iioc Operis iiisciipiio a)>-
pareat, qux diversimode prolau est. Utrum iiidem
libris XII ille de fide Orientaliam adjungereiur, ex
quo Cassiodorius iredecim libros beati Hilarii dc sancta
Trinitate rocmoravit , ex Ms. niulilaiione ignoramus.
Libri in capiia videnlur dividi, sed admodum prolixa.
Quse afferuniur auctoriutea veraibui arctioribus iii-
digiianiur : verba si qu» fuerant omiiM, minuio cba-
ractere superaddiu visuiitur, at ejuadem ubique Agu-
r« ac majoris forinas.

€um multis abbino annis (neque enim Ix^cacvor,
aut bornus bic labor est) iii bunc preclarum codicem
primo incidisaem , impetu quodam ad decantaium li-
bfi secundi , capite in posirema editione vigeaimo
aeptimo, inspiciendum iocum me conluli : ex eo ai-

B quidem aceri imx cum ocu? o ac nono seculo conten-
tioncs, ium eo maxlme tempore iteratao inier eruditos
viros fervebant disceptationes. Cenaebam equidem
eam coniroversisc partein, qu» ex antiquis codicibus
pendet, hoc pottssimum supra cffiteros antiquo atqiie
eximio codice dirempium irl : aed mir um, in boc quo-
que quod nos anclplies adbue relinquai, me depreheih
disse.Quftsiionis caput esi, utrum in fine praedicii
capltis legendum sit , dum carnis humilitas adoratur ,
an vero, dum eamis humiUtas adoptatur; cumqiie dis*
crepent eo loco non excusi tantum , sed et scripii II-
bri , utra praeferenda slt lectio, utra ab auciore ipso
defluxerit, Id quidem tot concertaiionibus ncqua-
quam disquirendum eral.cum ab ulraque leciioiic
sensus fluat oribodoxus : paiet enim verbum adop-

C tatur de humanltate inlelligendUm essc a Fiiio ad-
aumpta, non a Paireadoptaiu. Hlstoriac lamen inict-
erat, ui praecipue quod ad Felicem Oi^eliianum Epi-
scopum spectat, factl veritas detegefeiur : huic expo-
liendo supersedeo, cuin satis inuotescai, et a recenii-
bus Scriploribus fuse atque eleganter proponaiur
discutiaturque. Ego quid codex noster ferai bona flJc
exliibebo.

Prlinum Igitur pro comperto habeatur In hoc libro
AtK>RATUR scriptum esse, nullo abraslonis vesiigio,
nulla superinductionis suspicione : at cum post cain
dictlonem a capite resumatur versus , in vacuo quod
remanet spatlo, sive eadem, sive paulo posieriori
mahu, ADOPTATUR adjccium fuisse. Prlori verbo nulla
quldem irrogata est contumelia, sed lineolis supcrpo-

B sitls, atque R in superiori margine adscripto, indica-
tur de more, adjecum diclionem antenori subilituen^
dam esse , in alils tamen codicibus certius adliuc tes-
timonlum requirendum. Id In hoc libro, ut ei iti
allis, ad dubla loca grxce etiam quandoque iniiuiiur,
pro R require^ Z adposllo, boc est, {vrcc. In verbo
adoptatur eadem litterarum flgura, idem prorsus atra-
menti color; at ievi ciiltello fuisse ollm apparet, qui
liitenis, et supet^poslus llneoias abducere tenUrit, ac
delere. Quis quidein omnia in has conjecturas nie
pertrahunt. Liquido primum , nullaque bsesiiatione
eftaravit librarius adoratur; at sive ab Ipso alia post-
modum exemplaria inspiciente, sive ab allo quopiani
adoptatur additum est , et 8imul ut ^do^atur ci^pungc*

PRiBFATIO.

rctur monitum. Alter exihde acceirit , cui secuntaa A cerlenl, facieque ipsa ac conspeclu majoris veiusia-

leciio non proI)abaVur; propterea verbum adopmnt
conatus est aurerre, abraslonls nubecolls fd satis tes-
taiitibus. Colligi liinc potest , libenier quidem adora-^
iur lectum olim ftiisse, de ea tnmen lcctione aniiqui-
lus quoqae, et multo ante Pelicem Orgeliianum dubi-
talum esse. Neque bunc codlcem unum ex iit essOy
quibus Felix, vel ejus fautores manus injecerint, sus*
picari possumus , cum adoralur minime abrasum sit.
llinc et iii Vaticano codice, ut audio, controversa dic-
lio a secundo calamo immutationem est passa. Ex eo
accidit ut ladoratur legerint Hincmanis atque Alcui-
nus, adoptaiur vero Agobardus Lugdunensis ; qul Pe-
licem confutans, atque omnia quae prnecesseranC
probe callens, ab omni fraude slbi sails cavlsse cre-

tis aucupentur fidem. S. Hilarii Tractatus In Psalmog
compleclimr , quorum rara admodum occurrunt
scripia exemplaria. Illos in ix, xiii et xci in ms. Vnll-
cano unice ad lianc diem repertos comprobat nosier »
qui pariter recenset. Ubri forma media et oblonga,
ne quadrata unice In preiio sit : membrana ubi inof-
fensa, candlda esl, adeoque subiilis ac tenuis, ut
quaedam folia tactum efTugere videantur : atramen-
tum xerampelinuni esl, et subalbicaits : scriptura in
duas columnas discreta, ul in specimine conspicis di-
ligcnler quidem efncto, nec tamen codicis faciem, ac
litlerarum elegantiam satis ex[$rimente.

Ubi Graeca incidunt verba, accentibus ac spiriiibus
nullis effinguntur. Quxcum^iue sive ex aliis Psalmis,

dendus esi. Satis ergo verisimile apparet , lecilonem B sive aliunde sumpta aflrcrantur, seponantur ut In

adoptotur a Felice non primo excogiiatam, sed in ali
quo codice inventam esse; cumque sibi propitiam,
ac ut accidere solet praBJudicio quodain occupatis, er-
rori suo faventem male reputaret, in Aquisgranenses
codices dolose induxisse : Porte etiam lectipnem illam
odio delnde habueruni Gatholicl ex hoc ipso, quem
Felix illl •uperstruere errorem conatus est; adopth-
nis caeteroquin voce satis ipsis saspecta post Arianam
hxresim. Non per adoptionem hasc facta tnnt , absit :
ita in GapitularialioGoncilioinEpheainumcontinenta
codice ea verba S. Athanasil in Epistola ad Eplctetum
laiiiie reddaniur : oO Gio-cc 81 raura iyhtro , fiil
ycvocTo : quae In Gonciliis edita vcrsio prave contor-
quet. Cassiodorius in Psalm. i, propter humilUatem

exemplo, priori eiiam versu rubricato. Rubricaia
autem verba auri olim superinducii alicubl vesiigla
reiinent. Scriptionis species Virgilium Mediceum
(parum feliciter ab edltis speciminibus repraesenta-
tum) in eo pncclpue relbrt, quod lilterx mediocris
pariier sint magnitudinis, et calamo subtiliorl exara-
Ue : quod P el Q descendant numquam, neque infra
proiendantur ; etquod in T transversa linea vix ap-
pareat, ut etiam in G ct in L inferiores ducius. Cx-
terum noster magis affabre, distincteque ac xquali-
ter descriptus est : ne quid a recta linea in versibus
exarandis manus deflecterct, calami via stylo desU
gnaia visitur. Ab emendaiione quoqne generatim
laudandus liber : quamobrcm librarii jure merito in

carnh arf«ttmp/(P. Hinc Alcuinus Felici : tu omnino per- C hominum memoriam nomen revocabimns, quod prae-

ter$ls»ime dlds adoptatur : quaiiivis non ea perversa

esseni verba, sed interpretatio. Hxc autem omnia,

ut consiet, quani ab antiquo, et cur is locus dupliclter

in librb describeretur. Gaeieruin quomodo Hilarias

ipse scripseril, mihi quidem fiicile cognitu vide-

turomnino; contextum enim percurrentibus statim

patebit vocem adoratur oraloriae eleganti», quam

Auctor ibi seciaiur, niinime coiivenire. Parit Virgo^

partus a Deo est ; Infans vagit, laudantes Angeti

audxunlur; panni sordent, Deus adoralur : ita potes-

talis dignitas non anuttitur^ dum carnis humilitas ado-

ratur. Neque apte immediaU orationis membra bis

eodem verbo clauduntur, neque niiriOcum iliud,

quod ex oppositis aucupalur Hilarius, oritur ullo mo-

ter morem, ubi minus exspeciandum erat, incurri-
mus : in alpbabelico scilicet Psalmo cxvin, posi Wh^
Littera 11 II explidt, ineipit Littera V fe/lctffr.exiguis,
sed majusculse pariter, ui vocamus, figur» characte-
ribus iegilur inferius : Scribit antiquarius Eutalius
NT ita colliganlur N, quod compendii genus veterum
lapidum usum sapit. In eodem Psalmo post liiteram
decimam, iiitra circulum Ghristi monogramma in
apice prae se ferentem : Scribtori vita, legenti doctrina.
Anliquariorum munus, quorum frequens apud
veteres meniio , Valeniis lex anno ccclxxii lat:^
probe describit. Antiquarios ad bibliothecm codicei
componendos, vel pro vetustate reparandos, quatuor
Groecos et tres Latinos seribendi peritos legi jnbe-

do, si dignitatem non amittat, qui adoralur; oriturDfnui (C. Th. de Antiqu. /. ii). hidorus iia diclos

autein optime, si digniiaiem non amittat, qui carnis
humiliiatem adopiat. Gur vero Pelix criminationem
fulsi veieri ali |uo prolaio codice adoptatur exhibenie
non repulerit, vel invidiam saitem non minuerit, pro-
fecto non iiitelligo. Eodem certc seusu Hilarius in ex-
positione Psalmi cxxvii protulit per adoplionem cor-
poris : frustra vero legendum esse per adeptionem,
quamvis Erasmiana editione sufTragante , vir ingenio-
sus conjiciebat {De vett. BtBrr,, etc, p. 460); nam
adoptionem prxfert praestantissimus oinnium Gapituli
nosiri liber alter , cujus jam relationem ingredimur.
Paucoa quidem ex Ecclesiasticis praeseriim manu-
scriplos codices reperias, qui cum hoc antiquitate

pulat , quia tantummodo vetera scriberent (Orf^.
tib. vi), sed repiignat Eulhalii nostri-auclorilas, qui
se antiquarium vocat, Hilarii nequaquam tunc ve-
tustos, sed forte calenies adhuc commeniarios tran-
scribens. Ego inter librarios co prscsertim nomlne
donatos opinor, qui non cursoriis, seu ceieribus,
qux barbaris nominibus non slne miro et universali
errore designnri solent, sed majoribus, accuraieqqe
effictis litieris, ac diligentia singulari codices con-
struere profiterenlur. Gra^cum vocabulum docet KaX-
hypKfog, siquidem Antiquarius reddilur in veleribus
Glossis. Praecepit Imperator Gonstantinus epistola a
Theodoriio in Ecclesiastica Hisloria (lib. i, e. 16) re«

VII MAFFEI CDITIONIS VIll

lala» ut ad multarain (Jrbis suae Eccleslarum usum A Jam vero ut quidquid ad detergendum alque am«
sacrarum Scripturarum quinquaginia membranei co-

dices conficerentur Otto tsxvctuv Kcdliyputpuv, xo^l
eexjOc6fi5f tiqv t«x">"?^ eTitCTa/izivwv, a6 artificibut pulchre
icribeniitms , a/^ue ar/m perfecle callentibut : verlit
Epiphanius Scholaslicus in Tripartita, ab artificibus
anliquariit , et perfecte arteni teienlibiis (lib, ii, c, 6).
Propterea Augustinus in SermoncdeVerbis Domini :
Qui tidet litterat in codice oplime tcriplo, et non novit
legerCf laudat antiquarii manum, admirant apicum pul-
chritudinem, Id autem nominis sequiori .tvo librariis
majoris rorma". liueris codices effingcnlibus ndhsRsisse
puto, quod anliquos imitantes primxvam liiterarum
figurum servareut : neque enim prima aiit secunda liii*
gux Latinaextaieea significalione, sed pro niitiquitalis
cultore aiiliquariususurpabntur : propterea auctor Dia-
logi de Oratoribus : criminabimur te antiquariit ; el in
eodem libro : nec quemquam adeo antiquarium putOf
ctc. Vocem eodein sensu adliibent Juvenalis ac Sue-
lonius. Cseterum aniiquarium nostrum, quamvis
Graecum nomen prae se ferentem, Grcecum fuissc ne-
quaquam suspicemur, cum Latinis libris operam da-
ret, ei pro Euthalio (abiuOoXerv siquidem deducitur)
Eutalium scriberel.

In vacuo, quod remanserat, spatio ad finem Psalini
cxxi diverso prorsus scribendi genere, et recentiori
atramenio verba hxc posterior manus adposiiit quasi
ludlbunda: In nomine Domini Ihum Xpi Ariperto Rege

fuitvera juttitia et tincera Deitide, Builiut Abbas

de Monattirium tci Thome ApostoU cuit vocapolo est

plificandum Hilarium conferre utrique codices pos-
sent, ob oculos haberetur, Joseph Blanchinius,
Yeroncnsis Ecclesiae Canonicus, ac Biblioiheca-
rius, niaximai spei juvenis, percelebrisquc patrui
condignus haeres, cum Benediciina ediiioiie solidos
contulit, et variaiiies lectiones omnes summa dili-
gentia ac fide adnotavit distincte, atqiic ordinatim
congessil. Muitum etiain operae in iis crudite posue-
runt Sacerdos eximius Dominicus Vallarsiiis, nec non
P. Aiexnnder Bonifacius cx Oratorii Congregationc,
quae magno et pietaiis et litteraruni bono paucis ab-
hinc annis in hac civitate coaiuit. Varietates auiem
nosiras, ut a caetcris, quse supponunlur textui, raci-
lius secernaniur, numericis designamus noiis : nequc
B tamen univcrsas omnino exhibuimns; quid enim uii-
lifatis ubi patens error in codiccm irrepscrit, vcl
ubi res nihili moncanlur? Adscribentur quidem
aliquando , eliamsi a praecedenle editore recen-
sita: item Tuerint, ut constet, quibusnam e diversis
lectionibus tam insignium menibranarum calculus
accedat. In textum ea lantum recepimus, qux illum
omnino resarcire, vel tuto restituere pateat ; quod
locis pluribus, praecipue trnctatuum in Psalmos,
prxsiare contigit : prioribus tamen lectionibus per-
petuo adpositis , ut integrum uiiicuique liberumque
judicium sit. Idem prorsus , cum Cassiodorii Coin-
plexiones priroo emilterem, praesliti, ex quarum Prae-
fatione, ut deconsilio in hac etiam recensione ndhi-
bilo satis constet, duo liceat verba transcriberc :

Pineolo. S. Thomae Teniplum, el Convenlus, quem Q Emendationum, quas raro adhibui, ubi operas pretlnm

modo PP.Carmclitae possident, ad pontein est situs
Pignolo usque in hanc diem nuncupalum. Monastc-
rium ibi fuisse, et Monachos cum Abbate suo conimo-
ratos olim esse noverat nemo. Liiiguac Italicae quam
proxime ab ea usque aetate pra;luderetur vides;
quod enim nunc Abate del Monatterio dicimus, Abbat
de Monattirium vulgariter scribebaiur ; cumque um in
popularis pronuntiatio sa;pe converteret, ui item c
mss. didici, el hic etiam apparet {vocapolo eiiim
pro vocabulum est), a vulgari lingua verba parum de-
flectunt. Sub Rege Ariperlo scriplum codiccm ex hnc
nota non defuerequi arguerent; at liiterarum forma,
ipsaque bujus adjectionis facies, satis osiendunt mul-
to recentiorem fuisse; et profecto nisi liber bic

<t7, admonebo, ut et ipsas ab aliit emendari potsint :
hoc ti prasttitittent trantactit temporibut Criticif vele-
rum tcripta aliquanto meiiut pernosceremut ; innume-
ros enim locot ex arbitrio reficientet^ antiquorunt codi-
cum lectionet nobit tubduxerunt. Exilcs autem ac mi-
nutas quaiidoque animadversiones culpandas in liis
rebus non esse, vel conlemnendas, Hilarius ipse, qucm
doctistimum Patrem Cassiodorius nuncupat, docet;
Arianam eiiim impielaiem increpat, quae te ad fraudem
tyllabcB adjectione, qucs in libris non exttat, inttruxit.

Ego quidem tum ex omnium congerie , qu?e mihi
exhibendsc vidcrenlurt varieiates cxcerpseram, tuni
adnotatiuiiculas qiiasdam, paucis tamen locis, adjccc-
ram :verumtamen cum acciderit mc, antequam praelo

mrlusqueAriperti aevumlonge antevertat,coiijecturis ])singula traderentur, peregre exire et impressionis

fidendum nullis, atque indicils quibuscumque tutiori-
bus in posterum valedicendutn : neque enim ad ip-
sum codicem, vel ad ejus amanuensem en rcferuniur
verba, sed ut c loco et modo prorsiis constat, sive
Builii Abbatis, sive oiiosi cujuspiam lusus fuit vacuo
illo spaiio abuteniis, quod in plerisque etiani impres-
3is librJs occurrere aliquando solet. Alios contra au«
divi, eo quod nigrescat borum verborum, fere ut in
hodiernis scripiuris, atramenlum , recenter addila
fuisse perperam existimantes : iia niiniruin in erro-
rem proni perpeiuo sunt^ quicunique non omnia pen-
sitant, ei uno tantum argumento ducti in bis rebus
calculum ponunt.

tempore abesse, autograpbas, quas dederam scliedas,
qui opcris et emendationi pra*erant ob implexam
scripiuram nequaquam assequcnies , quxdam omit-
tere coacti sunt, qiiaedam aliquanlo imniiitarc. Id
vero eiiamsi parum referat , sunt qui me adigant ,
ut ex prxiermissis aut interpolatis hic sequentcs
exhibeam. Adscripseram ergo.

Col. 15, i. Priore Vcronensis libri quaternione
abscisso , variantium lectionum prima occurrit tenet
pro tenuit; ut habetur paulo aiiie : Quartut liber au'
tpicatur, Ab iis verbis sub finem paragrapbi deciiiii
a suis non receptum iiunc ms. incipit.

C. 17, 'i. PicB doctrinas ii\ textum receperam, sub-
tns nionens : i7a ms, notter^ ubi in anteriori editione

PRiEFATIO.

ptetati doctrina^ n. 6, divinitafem, niliil nddens ; n. 7, A
in anteriori natum et ex Deo.

C. 49, i. Liber nosier : neces$e est in professione
obtoluta adversandi calumnia videatur. Aliquanio ine-
lius quam in Erasniiana csclerisve : et cesset , etc.
Plane, ui opinur, resiiiuemus lociim, si legnrous : at
necesseett, elc., catumnia caveatur,

C. 21 , i . In anleriori pro ab eo, ut legil Erasmus quo-

que, liabebalur aut ittud^ quod senleiilije non quadral.

C. 52, 7. Quascumque habet Pater dedit Filio :ex-

hibenlur verba h»c in edilis, sed in ms. noslro non

apparent , nec iinde erula fuerinl reperire est.

C. 34, 9. Manibuslino occupatis, pedibus timo obtitis
in textum admiseram : at ignarus inler variantes re-
censebam.

C. 35 , 3. Yeronensis liber : et sumet sibimet quod
Jiberum est : iiam si vcrbtim a tempore liberaiur,
videtur consequi sumplurum sibi quod liberum esi ,
. Iioc esi nemini obiemperaiunim. Quod siaiim di-
luilur Apostoli verbis subjiinctis , iiemqiie, quoniam ^
qui abest a tempore non abest ab auctore. Ita Ms. iios- ^
ter, ubi anlerior ediiio , qui abest a cogniiionis tem-
pore, Habelur eliam in codice erans, ioco toO qui erat,
C. 39 , i. Odiosa inserueram texlui, iia praererenie
ms., et quia otiosa profecto noii erat frauduientia bie-
reticornm undique circumslrepentium,

C. 59, i. Adjecimus e libro nobtro : habet Eras-
inQS quoque, i Cor. xv, 8 : visus est et mihi,
C. 65, 2. Salutaris tui.

C. i65, 2. Deus addidimus, necex conjectura t.in-
tum, sed codicis nostri aiictorilate Cii^leris veiustioris,:
in Cra^co texiu quoqiie 6 aXsdcvo^ Oso; •

C. i69, i. Se carere synagogam : in boc siquidem
codice caret Patrem , careat virtulem ; ad psnl-
muiii Lxvi substamiam non carebunt ; e Gnccortiin
usu, apud quos tc .0(rTs/)&> ; Latiiic qiioque Plauius in
Curc. id quod amo, careo,

C. 243, 2. Abest aternam n noslro quoqtic.
C. 246, Christi sccuiidis curis.

C. 27, 3. Injudicio.

C. 39 , 2. In Ms. jus tibertatis ; exinde artatum est.
Cum t liitera punclo superposito nequaquam a libra-
riis distinguerelur , ambigiia persaepe erat lectio. Vis
ac potestas non defuere qui pariler legerenf, ubi jus
ac potestas scripserunt Jurisconsulti. Hinc ulrum
Liutprandum scribamus , an Luitprandum nesciiiius.

C. 40, 6. Convertimini. Codex Psalmorum Vero-
nensis Capiluli praestantissimiis, convertamini,

C. 64, i. In anteriori editione, quotiensqui titulos
habent. Crcierum huic codici solemne est quotiensque
exhibere pro quotiescumque.

C. 68, 4. In nis. civitate etersa : primam dictio-
nein rcspuimus , sccundam amplectiniur ; ita paulo
ante eversam pra>fert liber. Heciam bic Beiiedictini
editoris leclionem captivitas apellitur condrmat co-
dex ; a Gi acco enim vcrl»o est, octtc»», exctudo ,
rejicio ; ({uninvis auciorem allerum , (|ui Latine usus
sit , non meroiiierim : baud fcliciler coiijecerant, qui
appcllatur substituebani.

C. 68, 5. Psalmus David xiiii, ut scribebant vete-
res, noii Pia/mus xiv.|Sic infra : explidt Psalmus 1x111,
incipit Psalmut u,

C. 73, 5. Alia pro alta reposuimus ex codice , et
ex verborum coniextu.

C. 74, 5. Quod per superiora confirmat , Propheta
subjecit dicens.

C. 78. i . In finem inteltectus itti Davld , cum venit
Doec Idumceus , et adnuntiavit Saul, et dixit ei : VetHt
David in domum Abimelech. Abiinelcch constaiiler in
libro nostro vetcrriiiio, Septuaginla pariier 'A6i/xt>s;^
scripsere. ilebraicus texius Achimelech : cujus diver-
sitalis raiio cst , quod in antiquis Hebrxorum libris
nomeiijioc non scriberetur per /let/t, seu c/j^//i dica-
mus , pQ^riK ut in reccntioribus, sed per caph ; qii:c
littera 2cum inaximain babeat siniilitudinem cum :i,
facillima fuit earum comiiuitntio. Hoc auiem certo
coroperi e veteri Auctore Breviarii in Psalnios D. Ilic-
ronynio olini adscripli , sic eniin ad liuiic locuin

C. 251 , i. Oinnis pleniiuilo diviniiniis, Trav to C ^^ Regnorum libro, et inipso Ilebraico Ptaltei'io Abi

'TkriptafjLa, Sic ct infra : omnis vero corporaliter pienitudo
dicinitalis,

(^.271, 5. /n 60. Exinde inreligiosi unionis; iibi
conjeciura nrmaiiirdociissinii editoris Benediciini ad
11. 36 libri ociavi suspicantis, uiiionis iiomen mascu-
lini^ciieris llilario fuisse. Ejusdem generis fuit id no-
minis apiid omnes cum pro inarganta adhibituro esl.

C. 284, 5. Ecferret, Aliis eiiam in locis ecferre pro
efferre.

C. 296, 3. Mandando pro manendo,

C. 385, i . Prw participes tuos, Iii altero tractalus
in Psalmos complcclente codice : pra: consortes tuos.
Anim::dversum esl a nobis, sub rinem prjcfationis ad
Cassiodorii Complexiones Florenlia; vulgntas, in hUf
jusmodi barbarismos indoctos amanuenses ex com-
iiiiinis sermoiiis coubueludine aliquando incurrisse ;
qiiapropier Trimaichionem etsocios, uletiama ptcbeia
locuti(me ridiculuin aucupetur, ita sermocinantesindu-
cii Peifonius Arbiter : scimuste prce litterat fatuumetse.

C. 420, 6. nisi ex utroque consistit.

C 440 , i. Solus hic itaque : neque iiltra proredit
Capitularis codex postrema cbarta diminulus. Nibil
nitinet inonere, verba qnaedamaddi aliquaiido,et sub-
jici , quorum inihi non ust laus inroganda , vurian-
tes<|iie ali(}uas iu diligenti:c fidcm cxnibcri, qiias cgo
transmiseram : veluti genum pro genu , precem cguit
pro prece eguil, sattim pro saltem : siHiiliier profane ,
iibi recte iii cditis profanas, far, ubi triticum in fari-
nam comminutuin , figens , ubi fingens , neque , ubi
neinpe , exteriorque , ubi eritque , crura vuinera , ubi
erat cruda, Multo roinus vaiiatum est circa Traciatus
jii Psulmos , praecipuc ubi aliquid addideram , aut
adnotarain , cuin nitidior esse autograpbi excinplaris
scripltira. H;ec tamcn sunt omissa.

C. 24, 6.KbesiCiBlestis, ut etiam a Grsecis pluribus.

C. 26, 4. Non mufi/enrur :aliquanio inelior ieciio ,
se«l adhiie mutilata.

metech scriplum est ; sedquoniam betli el capli apud II e*
brceos tittera modico apice distinguuntur, ideo error fa-
citius obrepsil,

C. i07, 4. Prxtcr ea qu9P afleruntiir, nddideram :
Verbum habent Sedulius ac Tertutlianus. Ut bic sal-
vi/ica pro salvum me fac, ita alibi lucificat^ et in
Psal. cxLV, legit Hilarius Dominus sapientifical ctecos,
ubi Vulgata t7/ui»iifia<. Hodieriias lcctiones ct D. llic-
ronymi cineniJaiionibus accessisse , illas ab Italica
versione Hilarium arripuisse, vix ainbigam.

127, i. Traciatus in liunc atqiie in subsequentem
liber noster non liabet , sed ad prxccdeniis calcein :
explicit Psalmus liiii, incipitPsalmus lvii.

C. i52, in 2, inmutantur,

i55, i. etparavii eum, et in eo parari/, plane cum
gr;eco xai irroi/xaasv auTO , xul Iv auTw vrotjxao-ev.

C. 247,2. quo aZnbulo tentatur.h^i scribiiur in
codice, atque ita passini occurril in mss. Zahoti de-
bellatorem prxfert idem liber sub fliiem Scrinonis in
-'^ Psal. Lxiii. Zabuli progeniem , Zttbuti potestatem , ut
tentaretur a Zabulo, legitnus inHilarii Coininentario in
Mattb. apud Erasinum, Cuii. divede Script. Eccl.
in Cominodiano Zabulus, Zacones pro Diacones, vo-
cabula putat Afroruni propria : sed revcra nec voca-
buia haic sunt diversa , nec longins derivata ; sed ui
ita aliquando scriberentnr, iiiollities (|u;edam prola-
tionis cflecit, quaiii in hodiernis Gr.-ccis animadverti
saepius ( pro ^ cnuniianiibus , et ^ca pro ^ca. Qiiam
auiein ab aniiquo iis obtinnerit sonus, vcieres iibri
testantur Zabulum Sicpe, ul vidimus, pr.-ercrenles ; cl
niire conflrmat Photias, ubi animadvertit Philpstor-
gium in Ecclesiasiica Hisloria iVa<iiai*/i« mi pic) A'a-
tianzo scripsissc : Na^tav^ov ^i xac Na^cav^ov e^uvo-
oa^cc*

C. 256, 4. Locus Isaix respicitur liii, 5, pro
nobis dolet, et nos mtimavimus eum in doloribus esse,

C 256, 5. in CoetiSf ut iii Graeco.

C. 385, I. NiMl hic adnolaveram.

C. 529, 1. OleumexuUalionis.

G. 567, 5. Inlicila ett.

C. 583, 5. Expelitur,

C. 595, S. jiaiinam ma/ttftNam, paulo infra Ccele$-
iem mannamx iu Hilarius Pa$cham, eic.i ul Erus*
miis nnimadverlil iii priffaiiune.

C. 'iOO, (>. lii ins. iniqui, ul in Roniono Psitlierio :
ncc alio sensu Hieroiiyinus persequHlcre$ sceleris ,
i(l csl, scelesti ; nain et IMaulus flngitii persequentem
dixil pro flagitii ainatore, seu flagilioso.

C. iSOj 5. In anteriori edilione erai mentis^ qnam
dictionein Erasniiana non liai)et, ncc liber nosier.

C. 517, i. Uic locideserit nos sub lot seculorum
pondcre faiiscens codcx , posireinis chartis prorsus
cxesis aui misere disccrplis.

Exegi monimenlnm febre moleslius^ in ipsoscribcndi
a^slu subUis addiderain , iloralianura versum pauio

MAFFEI EDITIONIS Xlt

A in ms. legitur : Annum ceterm et beati illius seculi sine
dubio declarat , quia bonitatis Domini hic annus esl.
Hujus anni benedieilur coronOj visitata enim tenajn^
cundissimus annus et suavissimns erit; hwc en\\n
Christi est poleslale victoria, Magis consentaneuni
est , Hilarium ipsum iia primiuis elucubrasse ,
dcindc auxisse novis curis, et in nnipliorem formnm
redegisse. Forle Sennones ad popuiuin babcndos iia
prius exaravit, quos etinde in Commeniarios trans-
fudit. Proptcrea in Psal. lxv illa oninia ms. transi-
lit, qua», ad GiJCcilalein perlinent, el e Graeci texUis
lectione deducuntur. Nec tainen in bac conjectura
saiis acquiesciinus : niinis enim manca plerumque ex-
po>ilio est , piuresquc Psalinorum Yersiculos pricle''
ril, quos iDlerpreieni iniis qu.-e desunt attigisse, uii-

delorqucns ; ac si gratularer miiii , quod eo taindem g qunndo senteiitia demonstral. Quxdam eliain addun-

labore levalus esscm : varins siquidcm iectiones in*
viccm conferrc, fugicntes litteras persequi, codicnm
apiccs captare; ct cuni iniris iibrarionim spbalmntit
confligcre, res est incredibilis molcstiic plena,et
undequaque periculis circum&epia. Ipsas praecedentis
eliitoris eruditas adnoiationes cum percurrerem, ali-
qna Parisini quamvis diligentis^imi lypogniphi men-
da nostro ostendebam; ut ab iis sibi cavcret; velut
pag. 475, ubi Tuiiii iocus afleriur ncgante adverbio
prx*terniisso : iiiodo auteni id qiiidein typographum
nosirum, png. 197, reposuisse video , sed dictioneiii
aliam pra^ierisse : legi enim debet ; qnod qui dubitati
haudsane intelligOf cur non idem, Solsit, an nuHns
sitf dubitare possit.

tur, quai lliiarii non videnlur, ut ad P>al. lxiv, n. i
Ecclebia nondum Christi adventu inluminata , f\iit ali-
quando vanis superstitionibus obnoxia , eum prcecepta
geiuilia, etc. iloc in editls de bumani geiieris uiiivcr-
sitate profertur , quam Ecclesiai nomine nunquain
indigilavit Auclor nosler. Neque illud ab eo essc crc-
diderim in Psal. cxxiv. Hoc loco in circnitn popnli
Evangelinm signifi^at. Nec loca dcsunt ininns oppor-
tnne mutilata, elininns eleganter coiinexa. Suspicari
ergo quisqnam possit ab alia manu lias epitomas
proccssisse , et in proprium usum ila ab arKiuo hos
coinnicntarios convetsos. Quin el illa aIi(|uaii(lo su-
spicio incessii; num in commeniarios, quos hibo-
mus, extranei quicquain ct alieni insinuatuin fucril ;

Yerumiamen pra^er divcrsas bicetsub textu pro- C velut qu» in exposilione Psal. Lxv^a Graicarum dic-

latas leciioiies, aliquos ex lliiarii trdclatibus in Fial-
inos rclinei codex nosier multoiiei , nec paucis dic-
tionibus , vei uno tanlum aui allero versu ab cdiiis
reccdentcs. Eos, ut jaceut, diligentorexscriptos con-
junciim adponimus et exhibemus : errores tnntuirt
quosdam su^luliinus , el dictioiies profeta , filosofus^
centensimus , etc. , ad conirounero usuiu trliduximus.
Yarieiaiis rutio in eo pnccipue vertltur, ut inulto
breviores hi nostri sinl, pluresve qiia pcriodoi , <|ua
iiiiegras paginas sive scriptus liber resecet, sive vul-
gati inlerserant. Quodnam de hujusmodi diflerenlia
judicinm ferendum sit docius Leclor statuet. Cogi-
taverain prius , num ex ore pronunlianiis cxceplos
noiariiis vocis celeritatem liaud assequens decurtatot

lionum pioprieiate ac vi derivnnlur : Hilaiius si-|ui-
dem Grcecarum titterarum quamdam laiiium anrulam
coepcrat, si Hieronymo fidcs in Epistola ad Marccl-
iam ; quam suspicionem tamen rem perpendcnlos re-
jeciinus. Yerum de his eruditorum bomiiiuni judi-
cium esto.

ipso initio aiiquid deesse , spatio reiicto iibrai ius
Innuit : iiinc est, quod a versiculo sepiiino cxposiiio
Incipiat. Sub nnem quoi{ue Psal. cxxxii inutilaluin
dignosces. Ubi in editis coi. editionis nostra! 188 :
Accinctio potentiee ei quod indigebat corpori coaptat\ir.
iVo/i enim virtus accingitur, sed in virtute Dei polewiia
homo quem Dominiis assumpsit accingittir: mulloinc-
lins explicaiur in ms. Non enim virtus accingitur, sed

dedlssel; ut quamdam Cxsaris onUionem , qua; clr- D in virtute Dei potentia hominis;idest, ei corporis qnod

cuniferebatur , exisiimabai Auguslus ab actuariis ex»

ceptam male subseqtientibtis verba dicentis ( Suet, Ccbs,

c. 55). At obsint consequentia sermonis, et addila

etiam interduin verba , ac muiatus non infrequenier

orationis coniextus : ubi enlm exempii causa in editis :

Annum benignitatis Dei ex propheticis atque Apostolicis

doctrinis cognovimus ( Ad psaL Lxv) ; et post aiiqua :

Namque bonitatis Domini hic annus est , 9110 erunt rn-

defessa illa benignas retributionis tempora auspicanda.

Hujusigilur anniDei benedicvt coronnm jucundissimut

et suavissimus visitatce terrm inebriataeque fruclus.

Hcec enim Chrisii est^ drputsa corporum ndstrorum

ii>i\ti}titiCf ii pinnpta n.crtis pctitiaiCj victcriu : it

deerat coaptatur. Ejus ergo hom.nis potentia , qiutH
Deus adsumpsit , accingitur in virtute, Jam vero niliii
ultra tc moramur,amicc Lector, et ipsos, ut in codi-
ce apparenl , Traciatus , sivc scrinoncs , aut serinu-
num adunibraiiones mavis, tibi ob ocuios sislimus.

INCIPIT PSALMIS LXIII.

In FINEH PSALMUS DlVlD .

Exaudij Deus^ orationemmeam, dum depreeor adte:
a timore inimiei erue anitnam meatn, Scrutati stmt im*-
qnitates, dcfecerutit scrtttantes scrutinio. Spirilus cnim
Proplieialis, qui per Oavid l(»quebnlur, audiens oiii-
nia et sciens universa, hoc iii loco noii solum Ju-
dxonim roalignain conspirationem, verum ctiam

Xllt

PRiCFATIO.

\1V

Pliilosoplioruni inaiH-m scionli;im , el II.Trciiconim A lur adversum isla scnilanlcs. Posi Irvc nlf

perversam contumacinm pronuntlnt allquando defl-
ccre : in hoc capllnto ostendilur, cumdicit :

PerscrutaH smt iniquUates ,

Defecerunt scrulantes scrutinio.

Omnium ergo malonim liominum ingenla deflclunt,
iil oslendit Propheia. Philosophusenim iniindi domi-
nalum impugnal, nuncaquis, nunc lerra), nunc coe*
lo Dei noincu imlulgens; llxroiicus autem doc-
trinam fldei menlilur : cnnlra quos omncs pervigili
cura , et assidua ad Dominum oratione pugnavil. Ob
hoc igilur Prophela dixit : Exaudi^ DeuSf oralionem
meam^ dum deprccor ad te.

Yigilandum ergo in oraiione Dei est, ul cum fall-
gari animn in prcssuris coeperit , Deus semper ora-
tus cxaudiat, nosque ab his quae limemus cripiat ;
in sequenii cnim ait :

A limore inimici eripe animam meam.

Deus enim non lunc tantum orandus est , cumqua^

Accedei homo ad cor altum, ct exaltnlntur Detts.
Per virtutcni enim doclrinn Dei enidilur, clrni in alium
cor sit, ad Deum, h:rc divini^ operaiionis pra^eonl:!
profercnlur; ita iil eorum ipsonim, qui Inrc audiant,
confessione laiidclur; hoc esl ergo: Accedet h&nio ud
cor altum, et exaltabitur Deus.Cop)\iii euUn scruian-
tium dercctione , et accedente homine cordis alti,
magnincenlia Dei agnoscilur : nam (\i\h non magni •
flcanit Deiim , qucm mundi hnjus cognoverit condito*
rem ? qnis non meluel, quem jiidicem sclct? quis iton
renasci in innocentiam cupiat, cum peccati remissio-
nem per novam naliviialem accipiat? quis jam rena-
tiis pcccare non desinat, et in innocentia parvnli
permanere, cum laliiim sciat rcgniim esse coelorum ?
ILrc professio nostra scrutanlium ingenia dehiliini ;
hrcc aoctrinrc speciila, qurc parvulonim sagiiia; snnr,
stnltas disputntioncs vulnernnt; annuntiatis enim
operibus Dei, tnnc incipicnt facta cjus intelligl.

fimenlur evenerinl. Scinper ilaqiie imiefessis preci- « innc in his liciabiiur Juslns, lunc eum omnes rectl
bus orandus est, ul nos a limore eorum, quonim cordc landabunt. In his esi laitiiin Snncionim, in his

quonim
dominulum liincmus , eripial. Prophria crgo, noa
ignarus qu;u evcnlura sint, imminenlibns semper (ri«
bulaiionibus anxius, et ad omuom limorcin iiiim cj
solllciius , Deum orat ob ea qua* limei, ut cuin in
tribulalione fuerit exaudiatur ; ncquc enini Dei nii-
scricordiain metus nnsier, sed fldes promcreiur; ct
adjecil :

Protexisti me a eonvenlu malignantium, a multitU'
dine operaiitium iniquitatem ; qui exucucrant ut gla-
dium linguas suas, inlenderuntarcnm^ rem amuramf ul
sagittent in obscuro immaculatum.

Sed arcus homicidx lingua semper inlentus est,
et acumen gladii liu^uae ejus pra:sto est; volaut
enim lelhales ejus sagiii.T, et non diibium e>t, quid
efflciant, hoc enim qtiaerunl, utsagitieni in obscuro
immaculatum : hunc enim quxTit maiiguus inierfl-
cere immaculalum , cui per Oaptismum facla remis-
sio est veterumcriminum, nondum lamen doctrinis

Fpes flrmissima ; ob linpc Deum qni reclo siinl cor-
de laiidabunl, scientes esse rcniissorem peccatorum,
morlls peremptorem, Zaboli debcllatnrem , Dcnui
rt Dominum nostrum Jesuui Ghi isium , qui est he-
nediclus in secnla seculornm.

INCIPIT PSALMUS LXIV.

IN FINEM PSALMUS DAVID.

Te decet hymnus, Deus^ in Sion, et tibi reddetur votuni
in Jcrusalem.

Ilic psalmus proprie in flncm et congregalioncm
gcnlium , qiirc Dcuui laudatnr;c suul , diclus est : in
exordio aulein ejus secuniluni c<msueludinem suaui
propheta oraiiotiem oninem nd Duminiim dirigit.

Te decet^ Domine, hymnus, DeuSy in Sion, el tibi rcd'
delnr votum in Jerusalem.

Siou quidem muns cst adjaccns Jeru^alcm : scd
hoc loco moniis nomen el url>is Ecclesiam signiflcat,

spiritalibus eruditum , sed >impliccm , el ex novjB C quai corpus est Cbrisii Doinini iioslri , ipso dicenic :

naiiviialis infantia tencrum ^ qimit inlento arcu per
rerum ignoranliam vulnerare : ait enim :

Subito sagittabunt eum^ el non timebunt,

Naturam simplicem el immaculuiam, hnnc enim
fallerequaerunt, huic occullos laqueos pr:clendun(,
ut per latentes insidlas inierflciant iuiiocenlem; Sti-
qUitur enim :

Firmnverunt sibi verbum mrf/um, disputaverunt^ ut
absconderent laqueos, dixerunt : Quis videbiteos?

Semper enim ex se adversus fldein pr^esto sunt ;
et ideo dictiim est : Absconderunt laqueos^ et dixerunt :
Quisvidebit m? Si H;i:reticus perverlere fldem lei:-
let , incredibile est quaniis eain ingeniis subverlero
contendat. Si spein aeternilalis nostne philosophia
impugnet, roirum in modum omne bonum prseiientis
vit£ ponii hi corpore, ita ut irigcnii sui virtutecoo-
lesiis institutio subrui possit. llterque ergo scru-
lauies deficiunt pro eodem Propheta : Defecerunt

Ego autem consiiluius sum rexab eo super Sion iiion'
tem sanctum ejus. Hyniuus crgo hic Uco condccel,
qiii sil iii Ccciesia , spiritali c;iiitico iiiiioccns, ei Dci
i.iudibusdnlcis : ((uia subscqnilur :

Exaudi orationem mcam ; ud te omiiis caro veiiiet.

Non enim dicit meam , ut diceniis per.sona possct
intelligi : licct euim mulli hoc, tainjnam dcessct, ad-
diderunt, uon lameu in authcnlicis exslal : Proplicta
eiiim non suo sensu , sed inspiratus haec loquiinr , et
subjecit : Omnis caro ad te vmiet. Kccloi^ia eniin noii-
dum Chrisii.adveniu iuluminaui, fuitaliquando vanis
superstilionibns obnoxia , cuin pra^cepia gcntilia
oiniies homines ad sludiom impieiatis iinbiiercnl ,
Deum in lignis et lapidibus pra^dicando. Sciens au-
tem anliqua criinina sna Dco propiiianda, veniet ergo
omnis caro ad eum : ait diceir^ :

Verba iiiiquorum preevaluerunt super iios, et impie'
tatibus nostris tu propitiaberis.
scrutantes scrutinio. Scd quid ad Deum humana per- ^ Nam quaiilum prosii errorem gentilem rcliquisso,
versilas?quid adversiis opiflcem operis ingenium? ^ docirinam iiiipiam sprcvisse , oslendii inferius , di

licet oiiiiiibusargumeniis ad evertendam veritateia
ingeiiium suum osiendat, deflciet taineii adversus
Tcritaiem adsertio falsitaiis : atquc ideo siibsequi-
Inr :

Perscrututi sunt iniquitates^ de[ecerunt scrutantei
scrutinio.

Exquirant licct omnia naluralium causarum seercla,
iu ipsa taiuen operis sui intcutione deflciunt, doc-

irinisspritalibus refulati. Qui enim omnia do-

ccnt audicni a iiobis xlerna: virtutis Deuin. Jam si
fldem Ha;reliciis dcslruere tenlet , Dci Filiuin sem-
per fuisse cognosccl, nullo a Palre intervallo tcmpo-
ris separatuni. Cognoscet ipsuin esse virtulem, sa»
pientiam Dei , hominis coiiditorem ; huuc prima
luuiidi crimina diluvio abluisse , hunc Moyseo legem
dcdisse, huiic in Propbeiis fuisse, huuc per carnis
iurirmiiatemcarnisgloriam renovasse. Deflcient igi-

ceus :

Beatus quem elegisli el adsumpsisti , ut inhalitel in
labernaculis tuis.

Omnis siqnidem cnro vcniet ad Deum, id est, ?x
oiiini homiuum genere congregabunlur. Sed bealus
est ille, quisque fnerit elecius ; multi cuitn sccundum
Evangeiium vocalisunt, sed paiici electi. Elecli aa-
lem suiii iiupliali vesie , sed el pnro alquc iutegio
novjc naiivitalis corpore spleiididi. Qui autein eli c-
lus est, sciie nos convenit ob quaiii rein fuerii cloc-
tns , ad id scilicel quod insequilur : ut inliabitei iii
labernaculis Dei. Omnis ergo perfcctio bonorum iii
rcquie (suppl. habitaiionis) coeleslis csi : inultas
eniin m:iiisioucs Domiuus iii coelis esse teslntur ; sed
Patrem orat in Cvangelio , ni Aposloli ubi el ipse sit
inaneant, dicens ; Pater, quos mihi dedisti volo, ut ubi
ego sum, ibi sini mecum (/o. xvii, 4). Ex plurimis ev^<v

MAFFEl EDlTIOiNIS

XYI

mansionibus Apostolis suis eam , qux ^ibi cst propria, A
coinmunicat. Scit aulem propheta , quania beatitudo
sil in (abernaculis Dei. Alio loco dicit : Concuphii el
deficit anima mea in airia Domini {Psal. Lxxxiii, 3) ;
puslea autem cum fueril elecius , hoc sequiiur :

Replebimur in boni$ domu$ tuce; sanctum e$t tem-
plum tuum , mirabile in teqniiate.

Quaeaulemsinl bonadomuspossumusagnoscere; Ec-
clesiu! scilicel muncra, qu% el secundum multiludinem
Iructus Chrisiusindulsil,quia etipsa secundum Aposto-
lum domus Dei est. Hxc crgo Ecclesia habel trice-
num, sexagcnum, cenlenum rructum. His ergo bonis
domus Dei replebiiur , quse inierim per divisionera
bonorum adornatur , sicul scriptum esi : Uuic ergo
dabitur $enno $apienliai , alii $ermo $cienti(e , alii fides
in eodem $piritu, alii dona curaiionum, atii genera /f?i-
guarum , alii interpretatio linauarum (i. Corin. xii. 8).
Yeruni sunl et alia plena domus Dei nmucra , qu(e
oeulu$ non vidit , nec auri$ audivit , nec in cor hominis
asccndil , quce pr(Bparavit Deus his qui dilignnt eum
(ii, 9). Idco insequitur psahnus dicendo : Sanctum ^
est templum imim, mirabilein cequitate. Omuiuni nam-
que credenlium corpora templum Dei esse aposlolus
docet dicens : An nescitis quod templum Dei estis , et
Spiritu$ Dei habitat in vobis ? Si quis templum Dei cor^
ruperit , corrumpet et hunc Deus ; templum enim Dei
sanctum esl, quod estis vos (in, i6). Oniandum est
ergo hoc Dei templuni in sanclitale atque jusUlia ,
oralionibus atque operalionibus , ut bonis domus Dei
repleatur, ui sanclum et mirabile templum illius si-
mus. Insequiuir post hxc psalmus dicens :

Exaudi >ios, Deu$, salutaris noster, $pe$ omnium fi-
nium terras , et in mari longe.

Omnium ilaqiie spes Christus est in mari atquc
in terris. liaque cur in eo omnium spes sit in consc-
queniibus docet dicens :

Pra!paran$ monte$ in virtute <fi/i, accinctu$ potentia ,
elconturban$ [undum maris^ sonum fluctunm ejus.

lloc loco non ad lerrenomm moniium naturam
sermo iste exleuditur, scd qui isii sint nionles alius C
prophcia ostendit : Audite, populi omnes , et attendat
terra, et omnes habilantes in ea : el crit vobis Dominus
Deus in testimonio, Daminus Deus de domo sancta sua.
Propter quod ecce Deus descendet de loco iiio , et des-
eendet $uper exceUa terras, et conteret monte$ $ubtus se,
et vaHe$ tique$cent tanquam cera a [acie ignis propter
impietatem Jacob {Mich. i, 2].

Nam ei iu alio psalnio iia scriptum oslenditur :
Commota est et contremuit terra^ et [undamenta mon-
tium conturbata sunt ei commota sunt, quoniam iratns
est ei$ Den$. Ascendit [umu$ ab ira e/tis, et ignis a[acie
ejus exardescet , et carbones accensi sunt ab eo , et in-
elinavil coelum^et descendit^ et caligo $ub pedibu$ ejus.
Mi$it sagitta$, et dii$ipaoit eo$^ et fulgura muttiplicaoit
et conturbavit eos (Ps. xvii,8). Iii his, quanluni leciio
docet, advenlum Domini de coelo per propheiam Spi-
ritus Sanclus ostendil , metum terrae , monlium ire-
pidaiiouem ; ob id quia iratus sil eis Deus , fuuio de
ira ojus exorto , ignem deinceps de conspectu ejus jv
acccndcndo. Fumui qui asceiidit prseteriti temporis "
res est ; in igiie, quia facio ejus exardescit, fuluri
temporis siguincalio coutinelur. Hos ergo monles
sagitiae dissipabunl , el fuigura muUiplicata contur-
bnnt; omnein scilicel supercniiueniem virtulem.
Quicuinque sc coiitra Deum exaliatus offeret, ir;e Dci
siibdilus crit ; descendeus igilur Deus Yerbum as-
sumplum sibi hominem potenlia accingeiis, primiiin
h;ec sumina moniiuin deprcssit, Diaboli scilicetexccl-
lentiani proirivil, quein poena^ judicii pra;paravit.
Serv;ivit ideo hanc prophela ralionem , dicciis :

Presparans montes in virtute nm, accinclus potentia.
Non eniui virlus accingilur, sed iii virtule Dci poleu-
tia hominis, id esl, ei corporis qiiod deeral coaptatur.
Ejiis ergo hominis poieniia, qucm Deus adsumpsit,
accingiturr in virlulc. Dehinc ait :

Qui conturbat [undum maris , sonum puciuum ejus,
Goniurb.ii aulcm non inarc, sed niaris fuiidum ; mare

auicm, utest in aliopsalmo, prophetix sermo incur*
ril, el seculum nuncupatur, sicui ait : Hoc mare ma^
gnum et spatiosum ; ibi requiescet Draco, quem figu'
rasti ad inludendum illum {Ps. ciii, 25). Monies igitur,
id est, adversarii oinnes, poeiuc jtidicii pra^paraiitur ,
et maris fundamenta turbabunlur. In lioium eniin fi-
duci:i sseculum consislehat; turbaio enim Diabolo
omiiia erroris sui minisieria lurbabuniur. Recor-
dcmur autem murmura, ei bacchanliuni fremitus,om-
niuin deiiique profanorum ca^rimoiiioruui cantu
mundura aliquando sonuisse : nuiic vero Domino
Christo praedicando, siiere oiniiia, et irepidare, cuin
Antisiiles lemploruin iiisanientcs fidelium virtuli
8ubjieiunlur,cuni jusiornm verbis torqiicnlur, laniaii-
tur, urunlur, puniunlur. Per iiu;c itaque jain judicio
pruiparanlur, ct prxparatio ista quid proficial agnosce.

Turbubuntur , iiiquit , gentes , et timebunt : videiiles
iUique Deos suos mutos, cl ad imposilioiicm maiiiium
nosirarum vocibiis ingcinenies : sed posl tiirbationein
gentium ct lii limebunl , qui iiihabitanl fines. Finis
aulem poslremum teinpus est, in qiio res ipsa dericii:
videainus ergo , hl qui fines habilanl, cur liiiiebunt,
et unde illis melus ingrual; sequilur naiiique : Et ti-
mebunt a signis tuis. Metus ergo oinnis a sigiiis est :
sed quae hac eruiil signa? Exitus matutini et vespere
dL'lectabi$ : nam posl conlurbati maris fuiiduin, niaxi-
nium Dei signum est dics in orationibus. inchi»alur
hyiiinis Dei dies : cludilur secunduin quod dicium
edt : Elevatio manuum $acrificium ve$pertinum (P$.
CXL, 11). Succeditet liocseqiieiis signum.

Visitasti terrain , et inebriasti eam. Visitavit autem
Deus lerram.id ej»t, humuni generis nativitatem, eam-
que visilatain per Spirilum sancium inebriavit. Mul-
tiplicaia muiiehbus Dei dives efOcitur, Apostolo di-
cenle : In omnibus ditati estis in ipso omni verbo et
$cientia (I Cor. i, 5). His enim bonis replemur quoli-
die, atquc ebrii sumus; ei unde sit iste ebrieiaiis
fructus in sequcnlibus ait :

Fiumen Dei repletum e$t aqua, Nam in Evangelio
sic ait : Qiii crediderit in me, $icut $criptum est flumina
de ventre ejus exieni (Jo. \ii, 38). Iloc ergo diccbai de
Spiritu Sancto , queni accepiuri erant credeiiles in
euin. Hocergo flumen Dei aqua repleiur , Spirilus
ciiiin Sancii inuncribus inundatur , ct iii nos ox illo
vitas fontc fluvius Dei aqua repletus iiifundilur. Habc-
inus eliain et cibuni paratum : quis hic cibus cst , vi-
deamus. Utaulem hx*c omnia futuri teinporis doceiet
esse, ait :

Hivos ejus inebria, multiplica generationes eju$ ; iii
$tillictdii$ eju$ lcetabitur cum exorietur.

Terra aiiiem visitata inebriata cst ; et quoinodo
nunc rivi ejus inebrianlur ? inebriamur auleiii ipsi
cum Spiritum Sancium accipimus. Dehinc orat pro-
pheta , ui hos eosdem rivos inebiiet, ul generatioiies
uostro; inuUipIicenlur, ut lerra sciiicet bona secun-
duiii Evangelii comparationetn verbi semeu excipiens,
fruclu iricesiino, et sexagesiino, et centesimo dite-
scut : id est, ut posi Haptisini gaudium subeat in iios
sacramenii inteliigcniia , propheiiae scientia, sermo
sapieiiiia^, sanaiionuincharisniata, etdxinoiiiasubjec-
ta sini iiobis. Ha;c eniin nos Uuquam slillicidia pe-
iietrant , qua^ paulalim coepia fructum inuiiipliccm
exiiberanl : in his igiiur stillicidiis ciim exorieiur
terra , laitabitur, sed slillicidia nuiliiplicanlur ul rivi
Sint, rivi aulcin inebriantur ut flumina sinl. Post isla
insequitur psalmus dicendo :

Benedice$ Domino coronam anni benignitati$ Iwb.

Annuin u^lcrni et t)eati illiiis seculi siiie dubio de*
clarat,quia boniiaiis Domini hic anuus est. Hujus aniii
benediciiurcorona, visit.ita cniin terra jucundissiuius
aniius, et suavissimus erit : haec eniin Chrisii esi poie-
state victoria;ha.*c corona Doinini florc benedicia esi,
Sanctoruin suorum choro gloriosus. Tuiic ubertaic
campi replebuniur, tunc descrii hnes pingucscent, tunc
colles exsuiiaiione accingeninr„lunc arietes oviuiii iii-
dueniur : tunceniin retributionisest teinpus ; in campis
eniin quorum culiur^ usus est , ea qu;i! sub lege et

XVII

PRifiFATlO.

XVIII

ciiUura Dci fueriiU opera , uberialem consequenliir. A Onmis terra advrmi tibi^ et psalleiu tibi : Psalmnm

IJbi aiiiem fines descrti pinguesceni « Ecclesiae , qiiae
deserta fuit , pupulus reproniissionis fructu iierum
diialur. Incollibus vcro exsultaiione accinctis sloriosa
martyrum gaudia nuntianiur ; hi enim sunt uomini-
biis caeteris aliiores. Gum autem arieles ovium in-
duentur, pairiarcharum, et prophetarum, el Aposio-
lonim aeterna illa et beata vestis , qui duces sancti
gregis snnt , ostendiliir. Hoc ergo indumento arietes
ovium induenlur , et hoc gloriosae immortaliialis ba«
biiu vestiuniur.

Et convalles , inquit^ abundabunt frumento : humi-
liores scilicet, atque operis hont homines fnicium
\ii» soriientur, non enim nbenaiem replebuntur, ut
campi , neque exsuliaiione accingeninr , iit inontes ,
sed irumento lantum abnndabiint; idesi vivendi siib*
stanlia non carebunl : hi eiiim campi , hxc deserta ,
lii colles , isti arietes , hxc convallia clamabunt , et
/lymnum dicent , et ob haec diversa relribiitionum

dicant nomini tuo, Allissinie. Venitef inquil, el videte
opcra Dei.

Inviianlisverbum est, doclrinam enim Deitanqiiani
in vicinio collocatam posuit. Et cum venisset^ inquil,
evangelizavit pacein his qui de longe, et pacem his qui
de prope (Ephes. ii, 17). Ex lege enim multi lanquam
de prope manentes crediderunl ; ex geniibus auiem
longe positis Prophelae praedicatio omnes ad Dei opera
contuenda advocat ; sed non ea opera, quae cunctornni
oculis subjecta sunt, coeli, aeris, lerrae ac maris : h:rc
enim omnes contuenlur : sed ea qux fidelium lantum
sludio comperta sunt cum ingenti et admirabili virtute
Pbaraonem pro impictatis suae incriiis in exemplum
humani tiinoris oppressit; cuin mare siccalum esl;
cum Jordane populiis pedibus egressus est : ad hujus
igitur Dci opera contuenda Propiicta gentes advocat,
dicens :

Veniie^ el videte opera Domini, terribilis in consiliis

praemia indefessis maximis vocibus Dei potcntiam n snper filios homitmm. Qui convertit mare in aridam^ in
^ — Ai^^u — i flumine pertransibunt pede, Sed quid ad universac ler-

rae salutem pruficit?Videamusquid nobis lantopostea
geniis Jordanes lunc arefactus impenit, hujus enim
aqtiis primum peccalorunv ahlulio Joanne pcenilcn-

praedicabunl.

INCIPIT PSALMUS LXV.

Jubilate Deo^ omnis terra^ Psalmum dicite nomini
ejus.

Primum ergo jubilandum Deo praemonet, secundum
psallendum nominiejus, dehinc dandam gloriam laii-
dationi ejus; tunc dices Domino Deo, quam lerribilia
sunt opera tua: postremo confitendum, Jn multitudine
virtutis tu(B mentientur tibi inimici tui. Sed ad ralio-
nem, atque ordinem hujiis scrmonis necessarium cst
id, quod diflicultatem aflert, paucis absolvere. In la-
tinis codicibus ita le^imus :

Jubilate Deo , omms terra.

Sed quaiitum ad eloquii noslri consuetudinem per-
tinet. jubilum pastoralis a^resiisque vocis sonum ntin-
cupamus, cum in solitudinibus aut respondens, aut
requirens ductac in longum sonus vocis auditur. In
Grrecis vero libris, qui ex llebraico proxiini sunt, si-

tiam prxdicante donata est : per hunc enim' fluvium
in reproniissionis lerrani popiilo iter fuerat; nunc
quoquc per eum via nobis ccelestis cegni demonstra-
lur, aquis ipsis Baplismo Domini consecratis. Ubi
latabimur in ipso, Propheta suhjccit , dicens :

8ui dominahitur in potentia sua in (Bternum.
nigenitus enim Dei filius, et si regnavit semper,
non tamen semper re^navit in corpore : nam hoc loco
tempus illud ostenditur, qiio glorificato in gloriam
Dei corpori et nomen Dei donalur, et regnum.

Quoniam probasli itos, Deus^ igne nos examinastif
»cut igne examinalur argentum.

Comparationis similitudo esi : cxaminandi argenii
ill.i sola rniio est, ut sordes, qu» ex prima lerrae
materie adhaeserint, decoquantur; et si ex alterius

gnificationem ejusmodi habei alalagmus, qnein La - G meialli natura admixia fuerint, purgentur.

tini jubilum ponunl : significat vocem excrciius pr.i;-
liantis (a/. proterenlis), aut in concursii propter rem
lioslem, aut successum vicioriaeexsultationis vocc tc-
stantis. Vox autem exsultationis dissentit a jubiio. Po-
siti igitur et nos sumus in vilae istiiis pracliis, et inhoc
carnis et sanguinis noslri cerlamine, adversum Dia-
bolum, exerciiusqiie ejus armis spiritalibus dimi-
canies : propter qund monemur Deo in voce exsul-
tationis jubilare. Ferendus est ergo coufessionis
nosirx sermone omnis profanus auditor , ei adver-
sum Diabolum, armaqiie ejiis, oraiionum nostrarum
soniiu cerlandum est, et helli nostri victoriam exaul-
taiionis voce monsiranda est.

Audiat oranlis populi voccm qiiis, extra Ecclesiam
spectans celebres hymnorum soiiitus cum devola re-
sponsione confessionis accipiat : necesse est terreni
omtiem adversantem, cum audiat victrices voces no-
slrasexsultationisgloriapersonare : Dategloriam lau-

datiom ejus : tali enim laudalione cum genles opera ^ dicens

Deus liaque credentes in se, non tanquam ignarus
examinat, sed secundum Apostolum teiilationibus
probationem afferl. Sic itaque examinantur cre-
denles, iit ignc pnrgati, ct admixtione vitiorum car-
naliiim def;ccati, Sfnendeant, examinante innocenliao
clariiatc. Tentaiionum auiem geiiera, et diversas
Martyrum victorias conluentes scimiis quibus modis
aniinae ponantur in vitain. Alii in vinculis carceris
gloriantur, alii caesi in verbcribus gratulantur, alii
poieslali desecanda fclicium capitum colla submit-
tunt ; plures iii oxslructos rogos curnint, et irepidan-
tibus poeiiae ministris ignem sallu devotae feslinatio-
nisinsiliunt; alii in nrofunduin demergenles, non in
aquas iiecaiuras, sed in refrigerium aeteriium Beati*
tudinis decidunt, toto ipso corpore Deo hostiam lan-
quain hotocausta pra^benies.

Percurrit ergo per haec passionum genera ex per-
sona Apostoloruin et Martyrum propheticus scrmo

nosira conluenlur, Patrem nosirum, qui in coelis csi,
iiiagnificabuul, et dabunl nomini ejus gloriam.

Dicile Deo : Quam terribilia sunt opera tua!

Quis enim non trepidet ad roajestateni ejus qui
secula instituerit, mundum condideriiy tempora per
vices dimensus sit , ccBlum astris ornaverii, terram
fructibus repleverit, mare obicibiis concluserit, ho-
minem, ul his aul uierelur, aut domiuareiur, ele^e*
rit? Per liaec omnia viriutis signa potesiatis ejus
aeternitas noscitur, isia enim terribile notnen condi-
toris efficiunt: horum igilur operum conditor .esse
Deus, a nobis praedicandus est, el a cxteris confl-
iendus.

/fi multiludine virtutis tu<B mentientur tibi inimici
tui.

Ex multltudiDe scilicet virtutis Dei falsorum in
diis nomiwim vana efficiuntur, et quia mentienlur
jiiiiuicii quid a cunciis fieri oporieat, docetur ita :

Jgne nos examinasti, sicut igne examinatur argen*
tum : indusisti nos in laqueum^ id est in custodiae ca«
tenas : posuisti tribulationes in dorsum nostrum, poenas
scilicel verberum, quibiis Apostolus Pelrus gaudel,et
Paulus exsultal: tmpostMsft/iomifies super capita nostra :
transimmus per ignem et aquatn. Noii in his dissolvi-
lur, sedin aliud per illa transducitur, cuin dicit: 7ran-
sivimus per ignem et aquam ; et ubi transducatur, Pro«
pheta non igiioral dlcens : Jndwdsti nos in refrige-
rium. Resurrectionis scilicet diem signilicat, in qua
posl mortls istius tempus non fleiur, non pcccatur, et
vivilur.

Jtttroibo in domum tuam in holocausUs ; reddam tibi
vota mea, qum distinxerunt labia mea.

Haec ergo sunt in tribulatione prunum Martyrum
vota ; tunc deinde, ut ex nobis holocausta medullata
consumment. Induli sunt arieles ovium : hic euim
arietes cum incenso ovium Martyres inteUi^uatM!;

IIX

MAFFEI EMTIONtS

lamquam principes gregum.Non solum auiem arieics A ^^ ^nuo eonsuluii. Ho« erso grailus Caniici quxr;i

cum incenso offcreiiiur, sed eliam boves offerenlur ' " ^ '^"^ ' "

cum hircis; idesl conlnmncis natur» pecora ad cuU

tiiram Deidomaniur, qai sub momento lemporis eru-

diii sint. Non ergo de pecudibus iutc loquitur, sed in

liobus Ccclesix boroinis figura mottstratur : illosscj*

Iic4*t, quos perseciilionis tempcsias in Mariyrum gio«

riam genoravil. Scimiis enim plures per ignoranliam

cxemplo Martyrum ad martyrium eucurrisse, fidel

inariyrio gloham conseculos ; qualis fuit ille unus da

laironibus, qiii cum Domino crucifixiis in ipsa soa

Jamiiaiione Deum conressiis est, dicens : Memituo

meifDomine^ cum venem in regnum miim^Lii^.xKiii, 49).

Cui ita responsum a Deo est : Amen dtco liki, hoiUi

mecum eris in Paradiso. Postea enim quam pertonam

Apostoiorum, Marlyrum, Propbelarum Spiritus pro-

pbclalis osienderat, quibus modis anim» ewent in

vila, eloquitur dicens :

Quanta fecit animm meat,

llanc enim animain posuit ia vitam, liane in refri*

mus, per quos uscendere ad loca, qitas sunt Sancio-
rum,4>08simiis. Arduus enim usque in ea, et aiigusU
itiiieris aacensus est. Ideo ait ihivid Prophela :

Ad te, Vomine, cum Irikularer c/amnot, et exandi$U
me. Cum enim quis depreeam june clamet ad Dond-
uum; audiet eonlinuo clicenicm sibi : ecce adsnm. El
quia adest, iterum ri^saudus est :

Domine^ Hktra ammam meam a lahiii iniqui$ ei a
lingua doloea. Doiosa autem lingua opus est foUai,
quod per vitae temporalis spcm dcducit iii mortero.
HaBreiicoruni quoque isia mendacia sunl, aliler om-
iiia tradere et docere, ({uam scripia sunt. Ab bis i|$i-
lur per Dei misericordiam oranies liberamur : ei in*
ter eorum iribulaliones, elamantes ad Deum exau-
diemiir. Sub lioc subsequitur.

Quid deiur libi, ei qnid apponaiur tibi ad liaguam
dolo$4^m? id est quid tibi adversus falsitaiem ejus
praesidii afferaiur? resposisum est : Sa^ttw potenies
acutas in carbonibus deeolatorii%. Sagiltam aiitem ipsurii

iiaiic ciiiiii Hiifiiidiii pvsuii III viiaiii, iiiiiic iii rein» n •^■••«' •»• •/«•••rw»ifi^«»»ovn*w*M«. iw)^i»ftam «iitciH ipsuin

gcriumiiiduxil, bjecinholocauslisdomum Deiinlroi'» '^ I>ominum nuncupalum lilsaias ostcndil, hoc modo

dicens : Posuit me ut sagittam electam, et in pharetra
sua abscondit me, et ait, Grande libi est hoc, vocari te
puerum meum (Js. xlix, 2). Sint ergo liae sagiitaB utrum-
que in inoduin exspectata^, vel in pccnam iniquorum,
vel in sanciorum corporum ueccaUNn vulnerantes :
sitquevel devasians carbo, velpiirgans, purgat aulem
ad perfectam innoeentiam eonfitentes.

iieu me ! quod incoiatus meus proiongaius et$. Posl
enim sagittns Domitiiy el iilos carbones desolatorios
beati ilHus regni gioriam desiderat. Neque solum dc-
siderat, sed omnes moras odil dicendo :

Heu me ! quod incolaius meiis pr oiongaius esi \ Taie
Iioc dictuin est, ut cuni in Evaiigciio itelinms : Adve-
niat regnum iumm, fiai9oiunlas im {Maii. vi, 10). in
boc igilur corpore positus prophctoR spiritus, niinium
sibi prolixum incoialum querilur Iiic, festinans pcre-
grinari a lerrenis, et incolare eoelestia ; nl derelictis
pracsentibus, consequatur invisibilia el aelerna : ideo-
G que ail :

Heu me ! quod ineoiatus meus protongatus est : ha-*
hitavi cwn inhabitantihusCedar. Cedar gensesl Isma^
litarum deserla incolens , cujus fines iisquc Medoa
ei Persas proferunlur. Cedar eniin Ismael (ilius fuil,
Genesi tesianlo: Pnmi/im, inquit, Ismaei Naveoitt.ei
Ce(/iir (Par. I, i9). Hi suntnuiic Saraceni niincupati. Qui
ergo Psalmos istos terreno ingenio intelligendus puta*
verunl, id volunt ex persoua populi captivi Prophetam
conqueslum fuisse, quod in nabiiacuhs Cedar longus
illi populo fuerll incoiatos. Sed virtutem verbi non
sic intelligere debemus : Cedar enim secundum He-
braicain iinguam, ut nobiscum pronuntialur, obscu-
ratio est. Meminit biijus labernaculi sponsa illa in
Caiiticis canlicorum dicens : I^iigra sum, et formosa
sum fiiia Hierusaiem^ sicui Tahenuuuium Cedar.

Propheta ergo, quia ini(|uorum eonsortium ei
babitationem eorum in obscuratis odirei, ideo aii :

Multum incola fuit anima mea ; cum his qui oderaui

vit. Mcruit ergo bona anima, quae ad Deum ore cla*
niavit, non in liiigua, sed sub iingua : in occultis
sciHcel lingua Dcuin confessa est, propter quod ex
Martyrum persona dictiim est :

Injustitiam si conspexi in corde nuo^ non exaudiai
Detis, Propterea,exaudivit me Deus, intendii voci ora"
tionis mem.

\\\ corde siio nullum scilieel vitium contrabens;
bic eniin dignus fuit audiri. In vita ejus anima posita
est : pedes ejus non eommoii sunt, et in refrigerinm
iiiduclus esl, et domum Dei introivit, el qiiai dislin-
xorat lalHis vota persolvit, dieendo :

Benedictus Deus qui non amoitii deprecaiionem meam
ci misericordiam suam a me. Laudem Deo C0B|»tam in
cxordio Psalmi, in fiiie confes us est Deum, cul glo*
ria esl in secula seculorum.

• INCIPITPSALMUSCXIX.

Canlicutn graduum.

Ad ie^ DottUne^ cum tribuiarer ciamatfif et exaudisti
me.

Psalmorum tiluli, ut in Psalniis ostenditur, habenl
suas proprias sigiiificationes, raiionem ei argumenia
scriptoruui, quae siihjaccnl, brevissime cominentes :
dc quibus nunc non cst necesse tractare. lunc eiiim
id fieri oporict.cuin Psalmus uiiiisquisque traciabitur :
Nunc vero Canticum graduum attiiigimus , quorum
contiiiua et oequalis inscriptio est. In plerisque autcm
P:>almis mtilia secundum bistoriam, et ordinem in
huperscriptionibus eorum esse indiia Icgiinus : ul cum
fugii David a facic filii sui Absalon, oum mutavit
vuUuin suum coram Abimeleeh , cum post Dersabce a
Nathan PropUeta monelur, et in reliquis sicubi ges-
torum yeritas ipsis Psalnaorum tilulis caMtinetur. Sed
mctiiiiiissc nos oporlet, ejusdem Psalmoe nou idcirco
oiniics corporaliter inteliigendos ; quin poiiiis oportet
nos spiritalem inlelligeniiam sub hac gestarum rerum

coinmeinoratione suscilari. Ergo si secundum titulos ^ pacem , eram padficuSf eum ioquebar Uiis impugnahant
superscriplos in hocPsalmo« aliquid du hisloria coii- ^ megraiis.
tincat, videndum esi. In Esaie enim iibro, orante
Ezcchia, signum ei positum est iu gradibus prorogata;
salulis. Erant autem in domo ejus gradus decem,

3U0S sol ultra temporis sui cursum lumino suo acce-
entc conscendit, ruri»iunqu6 die mortis eiusdem
tcmporis sui.lumine decedente dcscendii. Sed nuiia

ad psalmos bistoriffi stmilitudo eai. Uoo Umen quod
Ezechiae datum eslsignum« manifesie osteudil Dei
lumen his, quibus pro meriiis fulunn vii» beatiiudo
imoeriiiur, aocedere; illts vero quibus sil aegau, dis"
ccderc. Essc aiitem in templo gradus quindccini, hi-»
sioria nobis loeuia est» dispoaitofique ordiiins coiisi -
sicrc, quibus qu;cdam quasi dignitaeioanlMedfiBitbua
obtinoretur : ui Leviiici priiiiuio conaisiereut, posi
l^raelita* , tuuo Prosclyii , ei deiiKCops aiii» Psaiinr
ciiiin non sui Uutum teinporis ras mmUaul, quibus
scripii suui; sed uuiver«is» <|ui i» vitam veuiveui»

Erat quidem propheta pacidbus oum paeis inimiois;
sed prxdicalionem ipsius oderanl; et a doctrina Dei
commovebantiir. Hos ergo modestia sua Propheta in
pace cohibebat : ideoque praedicare paoem propheU
non desiuii; sed pacis praediealor^m inimici pacis im-
pugnanl.

INCIPrr PSALMUS CXX.

CANTICDII GRADDDU.

Levam ocuios meos in monies^ unde veniet oiuctitiMii
mihi.

Hiimanac mentis natnra ea est, ut si cogiUlioiio
aliquid eontenplemur, uiis se noiiis uiiaquxque spe-
cies exhibeat, qualem eam et cogitando formeiims,
Uuoquo enim meniia uostra» ooulos iiileoderimus» id
ipeum in quod fixi suiii referunt ad seiisum. Levavii
ergo iu aiouies ProplieiA ocuioe ; ^uosnam oeuios ?

XXI

PUiEFATlO.

XXII

ncnipe de quibus scriptum esi : Revela oculoi meost A
el cofjnoscam mirabWa de lege tua (cxviii, i8). Non
ergo in id revelandi snnt ociili, quod cernebatur, sed
ad id quod inielligi optalur in lege. Menlis oculos
Propbeta elevavit in montes : quosnam in monies ?
iion illos utique , quos aspectus videt bumanus, sed
niontes accipimus prophelicos libros ex terra in al-
tum elevatos, per quos sil io superiora conscensus.
Poterimus autem et montes intelligere evangelica
mysleria, et Coelorum virlules, et potestates, quo-
rum ministerio nobis ad coelum praestatur ascensiis.
In hos igitur montes propheia oculos cordis elevans,
ei in his igitur intelli^entjae sux lumen intendens,
toium id quod cogitaiione videral, mente coniinuit,
sciens unife venturum esset auxilium, et dicens:

Unde veniet auxiUum milii. Slaiimque sibi beala
confessione respondet : Auxilium meim a Domino, qui
fecH coelum et terram» Haec felix fides, haec vera con-
fessio est, bsec spes aeternaB coeleslis benediciionis
digna muneribus. Tum dicit : j^

Auxilium meum a DominOy qui fecit ccelum et ter* ^
ram : idcoque ait : Intende in commolioneni pedem
luum^ neque dormiet qui custodit te.

Pes est pars corporis, omnc corpus io rcs agendas

cfficiendasque circumfereiis. Sub pedis nomine motus

mentis nostrae incessusque significat, et in Evangeliis

Dominus pedes alios significans , pedem dextruin

scandalizantem jussit abscldi dicens : Et sL pes tuui

dexter scandalizat te, abscinde eum {Marc. ix, 14).

Erao ut oculi mentis, ita et pedes intelligendi suot,

liabentes in se et fnlelligentiae visum , et voluntaiis

molionem. Gtsubjecit : Neque dormiet qui custodit te,

Domino itaque manente in nobis, pervigil custodia,

el indcfessa munitio est. Yerum si per teporem fidel

dormiamus, dormit et ipse nobiscum; non enim in

Deo somnus est, cujus Angeli et nomine, et natura

vigilantes sunt; sed quia secundum fidem nostram

aut vigilantem aut dormientem Deiauxilium nobiscum

aut vigilabit, aut dormiet ; idcirco Dominus frequen-

ter et vigilans significatur, ei dormiens. G

Donunus prolectio tua super manum dextrce tua?,

Semper Scriptura dextram partem optimam atquc

uiillimam demonsirat, manum vcro enectum oinnis

operis accipimus, unde illud etiam sic dictum estper

Propbeiam : Libera me de ore leonis^ ei de manu canis

unicam meam{Ps. xxi, 21). Liberari se ab opcribus

inalitiae deprccatiir : idcirco super manum dexterce

cusiodia Dei vigilatura promiiliiur, ut illibaia in no-

bis bonae voluniatis opera perseverent , quibus ma-

nentibus in nobis xtemi illius et beati lemporis re-

gno detersa omni iiifirmitate utemur. Nam et hoc

nobis quod sequitur Propheti» spiritus pollicetur di-

ceiis :

Per diem sol no» uxei te, neque lfm« p$r noctem,
Spiritus etum propheulbs novit illam bealkudinem
temporum, inqua a nobis oinnis demutatio eorpore»
infirmiiaiis abscedet ; in qua non frigiis, non ealor,
non nox, sed aetema dies, el beaia lcfmperies sit, jus-
tiiiae in iios sole dominante, cujus temporis reqolem jx
jam in ereme Dofninus praeformans, pofNile suo diur-
nuni calorein in columna nubis, et noclnrnum frigne
ac tenebras in cokinHia ignis temperabat. In hae igi-
lur aeternoram temporum cuslodia qvisqae DomHH
custodiam premeruit, permaneb'ii,'ne geUi limae et
calore solis uratur ; sed secuii hojos ifl)ariis libera-
tus in aeterao, et beato regno corporis sui sumai so-
lidam immutabilemqiie natur.im. Seqoitur 4einde :
Domtnus cusfdiet te ab omm molo.
Fidelem animum ab omni malo Dominvs enstodil,
id est ne enm Diabolos corrampai, ne fur obrepti,
ne lupus laceret, ne leo vastet. Haec enim sunt Dia-
boli minisieria vitiis consumerc, blandimentis subre-
pere, obtrectaiionibus lacerare, et tota virtutis suae
poteslaie vastare. Ab hoc igitur omni malo exspectan-
da custodia est : idcirco consequitur :

Custodiet animam tuam Dominus. Ne quid lot malis
in cam sit potestatis.

DjtiUT^s custodiet ixilum tuum el iutroilum luvm,
ex hoc nune et usque in seculum.

Cumenim exenntes'de corpore ad introiium illuin
regni coelestis per custodiamDominifidelesoinnesrc-
servnbuntur, in sinu scilicet interim Abrahae collo-
cati ; quo usque introeundi rursum in regnum coelo-
rum lein^us adveniat. Gusiodiet Dominus exitum,
custodiet inlroiium : ipse est enim, qui ait : Ego swn
janua; et, nemo vadit ad patremj nisi per me {Joan.
X, 7; XIV, G). Ipse est Dominus Jesus Christus qui est
benediaus in secula.

INCIPIT PSALMUS CXXI.

FELICrrER CAMTICUM GRADCUll.

Lcetatus sum in his qwjc dicta sunt mihi : in dinnum
Domini ibimus,

Qui spe coiilestis desiderii tenctur, nihil obscuritatis
in hoc splrilus Psalmo habebit : namque ciim se me*
minerit scriplum cobaercdem, ct similem Angelis, ex
rcsurroctione renovanduni, futurnmque incolam civi-
latis coelestis vivis lapidibus exsiniclae,dequa Paulus
inemorat : Jam nan esUs advence^ neque peregrini, sed
estis cives Sanctorum^ et domestici Dei^ supercBdijicati
super fundamentum Apostolorum (Eph. ii, 19) : cum-
que legerit ea, quae nunc sunt, ex parte adnuntiaia
ab Angelis formau In lege, exposila a Propheiis,
praedicaia ab Apostolis ; tunc ipse sibi necessario pro-
clamabit, exemplo Prophetae dicens :

LcBtatus sum in his quce dicta sunt mihi. Sed qnix suni
illa quae dicia suni, in quibus laelitia suscepta esi ?
nempe id quod sequitur :

In domum Bomini ibiwuu.

Ergo qnia liaec antea dicta sunt, prxipterca Ix^taiur,
gaudetnr, quod eundum in doinum Domini sii. Qnac
autem slt domus Domini , in alio Psalmo declarat,
dicens: Quoniam elegit Dominus Sion^ pr(Blegit eam in
habitationem sibi. ffcec requies mea in secula seculo-
rum^ hic habitabo quoniam pra;legi eam {Psal. cxxxi,
15). Non utiqoe banc terrenam, quae prophetas oc-
cidit et lapidavit; sed illam liberam et coelestem
Iliemsalem. Ne forte quls ignoret in vanum nos in
cam domum ituros, subjecit dicens :

Stantes erant pedes nostri in atriis Hierusalem': Non
incerta nuntiant, non incogniia poHicentur. Ilanc do-
mum desiderabilem et dilectam a inullis agnovimus.
Nam in alio psalmo ait :

Unam pelii a Deo^ hanc requiram. ut inhabitem in
domo Domini omnibus diebus viio! mea: {Ps. xxvi, 4 ).
H:cc domus dcsiderabilis est, fuiidanicnio duodeciin
vivnrum gemmarum Qsse vivos lapidcs exstruclos ,
excisos : primum id opns ncdificaiionis est a Moyso
in lege, a prophctisin passionibus suis, ab Apostolis
in martyriis. li aedificaiorcs, haec civitas» hic stantcs
sunt pedes Sanctoram, cujus doinus custodes sunt
Apostoli, quibosdalae sunt claves, sicuti dictum e<t :
VoHs dabo ciaves regni ccelorum. Haec cst Hierusa-
lem, quas oedificatttr ut civitas : pcdificatur enim usque
ad diem consummationis, donec intrct in eam pleni-
tudo gentium , cujus participaiio est in ipswn. Qui-
cumque enim se a ccetu Sanciorum et ab £cclesiae
corpore separant , participattonem sanctas isiius do-
mns non habebunt. Quia participatio civitatis hujus
in rpsum est : omiies cnhn, qui uno animo sunt, in
ea erant :

Ascenderunt' tribus tribus Domini Sunt enim qtii
non snnt Domim , quibos dictum est : Vos estis (itii
Diaboli. Tribus ergo, quae sunt Doniini, ascendent,
id est qui secundnm testimonium Dei intrant in sanc-
tam civitatem.

Ad confitendum, inquH, mmttnt ejus. SeJ confes-
sio ista judicinm est. Judicatur enim per eos, qui*
bus dictum cst : sedebitis super duodectm tribunalia^^
judicantes duodecim tribus Israel. Non soluin hi

i'u(licabunl, sedet Regina Austri et ipsa judicabit, et
(ittivita) condemnabunt ; quia hi poenitenliain prx-
dicnnte Jona propheia egerunt, et Regina Aiistri ex
ultimis terrae partibus veuiens sapienllam Soloino*

XTUil

MAFFEl EDITIONIS PRifiFATIO.

XXIV

iiis audivil : in qua regiiia Ecclesiae figurn esl, quae
pcregriiia el incognilu poeniienlise crcdidit, ei sa-
pientiam desideravit audire.

Quia Hlic sedermt iedes in judicium, sedes super
domum David. Sicut enim in cxteris locis nomen
Dei ex corpore est ; nunc quoque Scriptura ipsum
Deum David nuncupat, nomen ei ex parente camis
assumeiis.

Rogate qwBad pacem sunl Hierusalem, Rogate non
orandi, sed interrogandi sermo est : pacem discere
in voluniate est audlentium. Gum enim. de pnce ejus
interrogaverint, tunc laeiabuniur, lunc confidenter
dicere poterunt : in domum Dei ibimus. Dehinc se-
qiiilur : pax in virtule tua, et abundantia in turribus
tuis. Pax aique virlus domus liujus invicem connexa
sunt sibi. Sed in omni genere civitaiis niliil neque
firmius, neque utilius, neque excelsius lurribus esl.
Nam cuni de pace virtutis memoria esset, abiindan-
tiam beatitudinis perlectx civiiaiis hujus principibus
populorum, lamqnam iirmissimis et gravissimis
depuiavit, dicens :

Et abundantia in turribus tuis : Per quod intelli'
gitur, abundaniiam lianc non promiscuam omnibus
esse; sed Fidelium tanium, et Snnclorum virorum,
c|ui caeteris velut turribns xdiOciorum emineant;
id est Pairiarcline , Prophetas, Aposioli, Martyres;
de quibus Dominus in Evangelio ail : Pater^ pro his
te ro^o, ut omnes unum simus {Jo, xvii, 2t) : hic est
Dominus noster Jesus Ghristus , qui esi benedicius
in secuia.

INCIPIT PSALMUS GXXIV.

FELIGITBR CANTICUII GRADUOy,

Qui eonfidunt in Domino, sicut mons Sion non comr
movetur in miernum ; qui habitat in Hierusalem^
montes in circuitu ejus^ et Dominus in circuitu po^
puli lut.

Est enim mons Sion civilali Hierusalem immi-
nens : est autem eadem civius iia posiia , ul circa
ipsam plures sint monies. Qui ergo confidit in Do-
mino, illum profecium habebit, ut sit sicut mons
Sion. Noii euim Hierusalem ipsa sanctificntionem
habilantibiis alTerebat, utliabitatio ejiis firmata esset
aelema : cum exinde sacrilegia, cxdes prophetarum,
Judiciuin moriis in Deum, fuga Apostolorum, Grucis
scandalum sii. Habitantes auiem in eam quoties
captivi? quoties perempti? ad ullimum civiias ea-
dem funditus diruta est. Hierusalem itaque eversa
populi ejus exstincti suat : hodie in ea non Sacerdos,
non Proplieta, non princeps. Et qiiomodo habiiaiio
ejus non commovebitur in aeiernum ? et Dominus in
circuitu populi ejus ? sed quia in hoc monte fructus
Prophetiac nullus est, quid in monte inlclligi opor-
teat Esaias docet, moniem Domini excelsuiL signi-
ficans ad quem gentes venturae esseiit. Ecce mitto
in (undamenta Sion lapidem prceclarum^ electtm^ an-
gularem, pretiosum ; et qui credit in eum non eon"
fundetur (Es. xxviii, 16). Hoc in loco fundamcntum
Ghristum significat; per quem beata iila Ecclesia
inielligi videiur, quam Apostolus alic nomine Hieru-
saiem nuncupat dicens : Qum nunc est Hietusalem
serviens cum fiUis suis ( Gal. iv, 25 ) : ea autem quos
sursum est Hierusalem, libera esl, qux es« mater
Dostra. Habemus erffo montein Sion Domini, habe-
mus et civitatem Dei Hierusalem : ei^ comei. montis
interpretatio est specidatio. Sequamur ergo Aposto-
luiv, sequamur Evaogelium, sequsmur Prophetas.
Gonfidamusin Domino, qui mons dictus esi : Jiabi-
temus nunc inEcclesia Hierusalem, qa» noa move
lyr in «temuiD.

i^ Et Dominus in clrcuilu populi sui ex hoe et usque
in seculum. Hoc in loco m circuitu populi Evange-
lium sigiiificat. Namque cum ad Moysem Domiiius
dixisset: Ecce angelus meus antecedet te ; iilc respon-
dit : Nisi tu mecum ambules, ne me expellas hinc (£x.
xxxii; 34. xxxiii, 15). Bonum quidem praesidium Aii-
geli, sed melius Domini : multis eiiim anima nostra la-
queis appetilur, multis adversus nos armis dimicatur.
Sciens ergo Domiiius non adversus carnem et san-
guinem nobis pugnam esse, sed adversus inundt
hiijus potestatcm, aiiEvangelia consummans : Ecce
ego vohiscum sum omnibus diebus usque in consunnna"
tionem saculi {Matth, xxviii, 20).

Qui non reltnquil virgam ptccalorum super sortem
justorum;ut non extendant justi in iniquitate manus
suas,

In virga polestatem intelligi convenil. Virgam ac-
cepit Moyses, qua posset facere signa : fuit et
virga Aaron , fuii et virga Pharao, fuit el virga

^ Nabucbodonosor. Ergo in circuitu nos Deus custo-

^ dit ; ne supcr sortem nostram peccaiorum virga de-
relinqiiatur. Veniunt quidem tribulationes, sed noii
permanent : veiiiunt persecutioncs, sed non pcrsi-
stunt. Non enim super sortem nosiram pcccaioris
virga derelinquilur; Dominus namquc in circuilu
populi sui est in xternum. Quain aulem rclributio-
nem a Deo mereatur is, qui ab omni iniquiiatc ma-
nus 8uas absiineat, insequilur dicens :
Benefac, Domine, bonis et rectis corde.
Nam retributio ut bonis, iia et malis noa dccst ;
sicut subsequitur :

Declinantes autem ad obtigationes adducet Dominus
cum operantibus iniquitalem. Qui enim operaiur iiii-
quilatem, lcgis alienus esl : qui auiem declinat cx
lege, transgressor est legis. Ab liis ergo mens nosira
alienanda est, ne adducatur homo cum operaiiiibus
iniquiiatem. Qui enim isia universa observaverit
homo pacificus, non derelinquit super se virgain
peccaioris; sed fide perfecta permanetin seternum :

G et audiet pro meritis sibi dici : Pax super hraeL
Ille est enim pax nostra, qui fecit utraque uiium,
Dominus noster Jesus Ghristus, qui est beiiedictus
in secula.

INCIPIT PSALMUS CXXXII.

Ecce quam bonum est etjucundum habitare fratres in
unum,

Bonum et jucundum est in unum habitare fratres.
Gum in unuin habiiant, convenlu Ecclesia^ congre-
ganlur : cum fralres nuiicupanlur unicac volunialis
charitate concordes sual. Ad primam enim Aposto-
lorum praedicaiionem hoc magnum prxceptum fuisse
legimus quod dicitur : Erat enim omnium credentium
cor^ et anima una{Act. iv, 32). Hoc itaque populo Dei
congruil, sub utio Paire fratres esse, sub uno Spiritu
unum esse, sub una doroo imanimes incedere, sub
uno corpore uiiius corporis membra esse. Jucundum
et bonutti est habiiare fraires in unum. Cuinparaiio-
j) nem vero liujus boni jucundique Propheta consiituit,
dicens :

Sicut unguentum de eapite, quod descendit in bar^
bam, Aaroft, quod descendit in oram veslimenti ejus.
Aaron unguentum, compositio fuit ex odoribus, iinde
iinguitur in sacerdolem. Hanc consecrationeni primuin
Sacerdoli suo Deo esse complacuit. Dominum quo-
que nosirum invisibiliter unctum esse a consoriibus
suis. Unciio ista terrena non est : non cornu, ut
reges unguebantur, sed oleo laRtiiiae unctus est. De-
nique post banc uiictionem Aaron.....

EPISTOLA NUNCUPATORIA

EDITIONIS BENEDICTINiE

EMINENTISSIMI D. D. C^SARI ESTR^O S. R. E. CARDINALI.

Inter praecipuos sludionim nostrorum, immo et A in prolusionibus istis publicis , quibus ad latireani

lolius Coiigregalionis noslrx pntronos ac ^autores,
Gum te jam dudum in primis suspiciamtis, RmifEifTis-
8111E DonniE; iiemini mirum videri debet, quod S.
Uilarii Opera, qu.-e novis recognita curis, et pro mo-
dulo a nobis illustrata in locem deiiuo prodenni,
Emineniiae tuae nuncupemus et offeramus. Nam post
tot honoriHca teslimonia, quibus non modo universum
coeium nosirum, verum eiiam qiioriimdam e soda-
libus nostris, tum in sanctorum Patrum scripiis re-
censendis. tum in eriiendis venerand:c antiqtiitatis
monumentis labores siimmis Pontlficibus, sacro Col-
legio, totiqiie Romanac curi» approbare dignatus es ;
sane committendum non erat, ut tam propensa in
nos benevolentia et humaniias debita grati animi tes-

doctoralein te disponebas, quam edito singiilari eru-
ditioiiis specimine, anno aetaiis vigesimo primo non*
dum absoluto, summo omniuin plniisu as<$ecutus es ;
deinde in variis actionibiis tanto sttidio, tnnta felici-
tate ac dexterit»te asseruisti, ui nulla vel n^pcntina
occa«io te utnqnam iniparatum invenerit, nulla,
quantumvis difficilis et ardua, turbaium te ei anxiuin
cffecerit.

J»m vero qunnta revereniia Mngnum GallicanrR ec«
clesi.'» Pnesulem, pervigilem atque indi^fessiim domus
Dei speciilaiorem suspicles. cum lu ipse ccrlesine Lau-
dunensi, meritorum magis qnam aelatis habila ratione»
nomltianle rege prnprectus , as^iidutis in liisiralionibiis
parochiarum, seduhis in celebrandis ordiiiationibusy

iificatione fraudaretur. ftuod repugnante aequiiate nc B freq„ens in administrando populis tuis confirinalionis

eveniret, nibil opportunitis apiiusqne nobis siiccur
rere poterat, quam nova haec magni Hilarii Operum
editio, quae, si qtiidem praesentium ac futurorum ho«
roinum oculis indigna non erit, beneficentiam istam
reddet immorlalem.

Neque vero tam bonum et idoneum pro nobis va-
dem, uii speraroas, recusare volueris, Riiinentissiiie
DoMiNE, ulpote qui et solvendo non inipar sit, el fu-
lurus debitor minime morosus et ingratus, qualem
certe vel opiare potuisses. Si enim generisclariiaiem
quaeris, eximius ipse inclytae gentis Esiraeas splendor :
fuil ille, quod ex Forttinato discimiis, inier GaUicanas
fatmlias lampade nobititatii non obuurus ( Fortunat.
lib. I Vil. S. Hilarii ; Hier. pricf. in lib. ii Comra.
ad Gal.). Si candorem, si generosum peclus, quae snnl
animi tui doles, amas : idem erat gratia generositalii
et nitore pectoris ornatus. At fortasse eloqtienliam, vir
ipse eloquentissimus, ulterius cupis : Rhodanum elo-
quentite euro vocat Hieronymus. Placet libertas di-
cendi, qualem in Romanis illis comiiiis saepius exhi-
buisti? Nemo Hilario in dicendo liberior aut con-
siantior, vel Constantio Augusto teste. neniqtie si fidei
caiholicjc amorem ardeniissimum probas, ut cerle
probare le dcmonstrnnt, qux ad detegeiidam et in ip-
somet ortu suo configendam nefariaro haeresim cum
Eminenlissimis collegis tuis nuper prarsliiisli : fuit
Hilarius religionis columna qiiae nutantem fulsii Ec-
clesiam, ejusdemque lieiieficio 6'a//ta monstra non ha-
buit, hceretis periculo ab ipso liberata : qui permensus

sacramento, quorum numerum pene iticredibilem
sacra unctione linxisti, qiiibus senectus el invaleludo
decessoris lui hoc beneficium ncjaverant; imperatis
per iiniversain dioecesim de rerum ecclesiasticarum
usii aique doctrina certo tempore recurreniibiis col*
loqniis, clero .id exactiorem disciplinam revoeando,
erfcio a fiindamentis seminario, fundnio in coinmo-
dum egenorum utriiiS(|ue sexus, pucrorum, senum,
invalidorum. tam urhis, qtiaiii iiniversae dicecesis xe-
nodochio, monitis, adhortationibus, edictis abunde
osienderis, quid deceit mini^iiros Chrisii, ei dispen-
satores mysteriorum Dfti, quos Spirilus sanclus posuit
episcopos regere Ecclesiam D('i ? Cuin autem Romam
evticatus. ac sacro C:irdiiialiuin coelui adscriptus,
Ecclesine et regni nci^^oiia per pltires antios suslincres;
ne tot recte inslituta in dicecesi Laudunensi longiori
absentia deiererentur, annucnte roge, ex tua gente
tibi successorem dclegisii, qui qune a te optime pne-
slita ac slabilita fuerant, non modo servare, sed et
consummare posset, consiliorum luorum non solum
pnrticeps, sed atmulus, qua in re nequ-iquam te di-
viiia bonitas destituit, aut fefellit eventus. Ad hjcc
cum jam pliirimas Galliarum dioeceses exoriae dissen-
sinnes invasissent, et ipsimet episcopi in adversas
parles distrahendi viderentur; a studio partium alie-
niis, veritatis ei subjeciionis amans, c» .Tquitnie, ea
prudenlia ecclesix Laudunensi prospexisli, ut pacata
semper et ab his procelli^ libera tuiaque exstiierit.
Nec privaie tanium ecclesiae tu.-e tranquillitiiti stu-

est orbem terrarum malo perfidio! infectum , ut cunctos *^ duisti, verum dum de componendo tanto iiogotio»

ad emendalionem et pcsnitentiam revocaret, Unde ab eo
quaesitum in concilio Seleuciensi, quce esset Gallorum
fides, ibique in speclaeutum mundi produetus est : Tu
Tcro in Earopae tbeatrum identidein productus, Galli-
came Ecclesl» fidem ac Regni jura, prirouro quidem
Patrol. IX.

sedandisque contentionibiis, qux iii apenam discor-
diam erumpere potuissent, agereiur; nccer.>itus a
rege, Pontifici gratiis, nemini siispecius, quis nescit
quam egrcgie, quam feliciter laborasti in restiiuenda
Ecclesiae Gallicanae pace, quae vigct adhuc, et tam alias

1«

PtiiCFATiO 6ENRRAL19.

radiccs'egil, ul victuram sempcr, duratur.imque spe- A ignom loquimur. Vivunt adhuc lam splendidi facinoris

remus?

El qiiid miruiil, si tanla faciiiiaic res maximas Gdei
lux commissas geris, qui ab illustrissimo parcnle, iu
Romana legnlione res Gallicas foftiter ngerilc, fucris
ad diiriciliora negoiia serniouibus ct exciuplis peac
adiiuc piter liifofiiiatti^! Sciticet, quod ei sUtnfno ge-
nere, pacis bellique muneribus claiissimo, orlus es,
el quod in urbd Roma eduoatus, ha&c le ei ad pur-
puram, elad magoa ^uacquc gereoda naium porieiH
debant.

Quam non vanum ou»en fucrit, tesiantur vari»,
quas in Germania» Lusitania atque Italta, prasseriim
vero in ipsa urbe RonKi gessisli legationes» qulbus
tanta diligeutia perfuuctus es solus» ut nulli umquara

pnedari testel^ ejusque «lemorhi vigebit semper
apud posteros. Non mirauiur it.ique si le (iictorum
gloria ubique sequilur, qua; utiiinm sic ad posteros
pcrllctgat, Ut iilscHbatur xtcruje ilii memorix, cui
oiUil perii : quematimodimi H\\jkm fama» non eonteuia
Callix lerminis, exteraseiiam nalioncs, immo et cs-
los ipsos implevit, meritorum gratia percurrenle, id-
que efticicnte, nt iii utroque orbe semstisshni PenU-
ficii gloria milUarei.

Dam ia liaec vota desiitimu», modeslis eonsnlimas
tiiai, Eif iiiBirrissiHB EccLBsiiB pRmcBn , ^tm net se
immodicis patiliir onerari pneeonirs, nee cnilt Magno
Hilarlo conferri. Iii eo fciffiiidem miiRa Btoapicis Imk
laiione, imiiio et admirailone digiia, lelum pro ca-

ne^olio defueris; tanla religioue ac ebaritaie cum aliis B tliolica veritate ei pro joalitia rnlrepidlim^ fonos pro

ut laudis ;emu(atione ne laium quidem uiiguein ab of-
ficii seduliiate deflexeris. Sed, quod in ecclesiastico
yiro summopere laudandum est, gravissimis licet im-
inersus negotiis, amorem quein in litteras et iu iit-
teratos juvenis conceperaSt state progrediente noa
minore studio retimiisii ; et sicut illas neglexisti
numquam, ita hos siugulari semper benevoleoiia es
complexus.

Quid dicam regias afnuitates, quas dum regni cou-
modis inservis, Eslra*» genti tot olim tilulis decorat^
adjunxisti? Verum ad laudum tuaruiu cumulum suf-
Acit regis omnium maximi tain benigne, tam strenue,
tam constantcr impcQsuin pro obtinenda tibi purpura

religioiie apologias, diotiimam exilium* ahaque pne-
clara facta, qwt gloriosnm Gbristi Gonfessoria litalunl
ipai compararuni : quod adum sane quibnsYitf ologiis
illiisirias merilo etbiimas.

TaiHi D<ietori§ ae Pomifiei» Opera toia aospicHSy
Ym EiHiiBifTissiif E , dnm commitliAnfSy nofi Hilario
ipsi^ sed nobts^ slodilsqae noslris pairoeiifium t% te
eonqmrimos : i|aod com ameliac inMMTiris pnesiiie-
rio« fti posiemmy oliei tua beififnitace sperafe iicet,
HiliHrie sufr.-ifamfe mm defleg»bis. Nos vero gratias
tilii bal)ebwime immoftaies, quod lam fncile te eio-
Fari paliaris ; f raiiam sWigMlarem Hilai io, cujus be-
nelicio effectum est, ne simus ingraCi : eril(|iio Hme
ejos OporMm edilio perc^ne obsorvaftli» iii le noslrae,

plrocinium : ciijiis adeo excelsum et bouorificum

de te jiidicium, purpune ipsi non impar, insigni fidei C adeoqaofpali amnH lAonamofiiMn. Hovovenl

et subjectionis exemplo coiifirmasii» cum oblaiam di- Emitionli» lifio

digniiatem ea conditionc qux mandaiis regiis miuuo Addiclissimi et obseqaentiMitfii

consona videbaiur, pari coosUntia recusasti. Non Monaclit B^nedlctiiti Gongreg nfi. d. Maari,

nniiitit niiliriinni i f -i- rii-

PRiEFATIO GENERALIS.

Eccleslainsiiiccrc diligere, ci iuclytum illiu<i defeii-
sorem (lilnrium summa observantia nou colcre diffi-
cillimum es(. Dum vivcret, iiescio quas graviiatis si-
mul et benignitatis notas pra; sc fercbat , iit cum
catbolicorum dirx, lisereticor\iniquc lerror csset,utro-
rnmque t.unen lion admlrationem sofum, sed et reve-
rehnam sibi ConciliariC. Cuni quidem iionnuHi per
ffaiKfem oppughare, ai roratn ilfi re>isiere ueino um-
qtfam au^^us est. fflorum dolis ab Occidente divulsus,
non (am huic parii ereptus visus esi , quam Orienii
dlfftus, ut iinlfa pars ofbis iflius lumiiie non frueretur.
Ttiin 6nim Occidenlis ecclesix conSifia ipsius ex^ui-
rtfe non tfe^^fiiut, uC eorum sapieulia regercntur,
c( ips) morelm gerere Orientis episcopi paulatim as-
su^vcrtfnt. Qfuorirca tenebricosa bxresis, quae in iis
rcgiQ^^fbriS principaluiti lenebat, (anti sideris acccs-
stfni sdstiii^rc dlutiiis non vaJens, sibique aut ceden-
dtfrn, ai^t (fir.irram e finibus illis exturbanduin esse

prespicieus, cum nova splcndore GaUiis reddidii,
cujus lucem extiHgucre se posse arbitrabatur. locul-
paliini virum , in quem adversarii, caliimi«ijndi arie
pollentes , nuii potueruni tune quid^am eacofitare
criminis, quo ipsiim perderent! Felix calpa uoioa ei
objecta, quod ho^resis co praeseiite nulU pace frui
nibilqiie moliri sineretur! Ei vero reditu ipsius in
nihiluin ccssit, quidqiiid anle iii Italia , Illyrico, Gal-
lia tentnverat : et aptid omntt eonstitit, uniui Hi^
larii beneficio no$trat (nominaiim) GalUa§ a piaculo
hosrtm liberatas, (Sulp. Se9. lib, »Hiu, soc.)

2. Ilxc el aiia fortissimi confessoris gesta qur ppo-
be consiileravcrit , facile assentieior eom Ecdesim
datum« ne portse inferni adverstis illam prsevaleront ;
neque infioias ibit, sumraa cinn veireratione a oailio-
licis excipiendam esse docirinam ejiis, i|ui liicreticis
adoo reformidoiidns fuerit. Jam vero iit ioeam quis-
que eouimodius uiiliusqne ineumbereti opeUaoi nos-

n PRiClFATIO GENERALIS. 14

inim, qnam in aliortini Patruni editioMc nonnulli fa- A recensel, cx quorum doclrina cxpohendum csset fldel

dc Incarnaiionis mystcrio dccrclum : sed et Acl. ii.

▼ore assensuque suo sese approbarc tef^laii sunt , ad
scripta ipsius recognoscenda non rccusnvimus. Et
ccrle hoc ei offlcium pluriniis nos titulis dehere con-
fiiemur. Cam enim ciim cum omiiilm:; Ecclesi.^e
aliimnis vcneremnr nt pnlreni ac mngistrum , el no-
minaiim cum Gallis ut Gnllinrum nostraruni decus el
oninmcntuin amplexcmur ; eo lanicn n(miine nobis
singiilnriter cnrus esse debct , quod prinin in Galliis
joccrit monasleriorum fund;<mentn. Dcmiim si non
quoil nostra, sed quod Ecclesia; rcfert , respiciamiis;
qnis ncget lanto plurls cjus inlerosse, ut pura ac sin-
cera Imbcat lliiafii scripta , quanto inajoris sunt ad
fidem Utius atlstmendnm auctorltatis ? Nani cum Ec-
ctrsia fldem snam a Chrisio et Aposiolis icneat, illi

p. 3r>7, primo loco poiiil quae ex scriptis illius ex-
ccrpta sunt. Nunc qiiid in illorum variis editionibus
praestitum sit videamus.

I. De variis Operum S. BHarii edUianibu»,

5. E% Roberti Foriunati Maclovicnsisnd Badii edi-
tinncin prseratione accl|)imus, libros de Triniiale, ad
Ccnslanrnim, coiilra Consfaiitiuiu , contra Aiixen-
tium ct dc Synodis, p^imum Gcorgii CribclII prcsby-
tcriopcra iii Ittccm prodiisse; tuin Commeniarios in
Psalmorum explanatioiiem a Jolianne Solido Craco-
vn, fldhoriante Jncobo Fabro Stapulensi, e situ et
squallorefiiise redemptos; ac landein aimo 1510 Ba-

ro graviores snnt tostcs, quo aposlolicis tcmporibus B dium Ascensium, cum a Guillelmo Parvo rcgiae con-

viciniores. Ncqiie multos e latinis Palrihus reccnsere
esi, qul actate llilarium prjcccdant. Nani post Tcr-
lullianum, Laciantium atque Cyprinnum, vix uiium
reperias alicujus nomlnis co antiqulorcm. Ilic vero
toi fcre prxcones hnbet, quot nobls post Ipsum pr.-u-
sfliit Deus ndei Dociures.

3. Primiim a lolo Concilio Parisiensi pdelh Do-
mnici nomfnff prtedicator cognominnlus, subinde
ab Augnstino audiii Ecclesim catholim adversut
kiere:ko$ aeerrimut defemor : cniholicus et insignis
Eeelesim catholictB doclor, et non mediocns aurfori-
tatis in trartatiene Scripturarum et in assenione pdei
tit. {August, lib. i cont. Jutian, cap. 5; /i6. ii, c. 7;
ei lib. n, de Trin., c. iO). Tum a Cassinno {lib. vii de

fessionis auditore Tractatus iii Maliliacum nna cum
cpistola ad Apram e snncti Benigni Divionensis coe-
nobio crutos accepissct, eosdein cum prxdictis Hila-'
rii Opcribus pr;fIo suo Paribiis subjecisse ac divul-
gasse. Opianduin fuerai, ut qucmadmodum a suppo-
siiiiiis pura, ita el a mendis innumeris castigata pro-
diissei hscc ediiio.

6. Tredecim post annis Erasmus ad libros polissi-
mum de Triiiiiate castigandos animum appulit :
Tractntiis alios ul plurinium nut neglexii prorsus,
aut propler velerum codicum ponurinm emendare
non valuil ; Inudem lainen suo ex labore relaturus, si
sc a declamatoria prxfatione abhtinuisset , qu;c et
sacrx inquisiiioni Uomnnac , ct Parisiensi (1) Theo-

Inc. e. 2; iib. x, c. 5; lib. i, c. 4) laudalus est ut C logia; Faculiaii ceiisuris digna mcriio visa cst. In

Magister Eeelesiarum , et a Facundo Ilermian.

nmtc Ut Ariiinomni potentissimus atque acerrimus

expugnator^ nunc ut docti$$imus antistes et fortissi'

mus eonfessor. Sed elogin CTtera siiperat illud, quo

tnm Facundus {Lib, contra Mocianum) idem vo-

rnt prudentem ae moderatum Ecclesias gubernalO'

rem : qitasi qui non unltis, scd toiius EccIesicX siis-

eepissct pmdentcrque moderaluscssetguhcrnaculuin.

Apnd Hieronymtim aniem, iit cselcros intcrim silea-

mtis, qunnta! aucloritalis fuil? Ille se salis purgalum

putni, ubi osicndcrit sibi prcluxissc Hilarii cxrm-

plum ! Sic hot crimen est^ iuquit epist. 75, or-

ptMnr et eonfessor Hitnrim : et epist. G2 : Ifoc

tion telus ego ftei, sed et confessor Hitarius; ac

hac quippe, ut Gillolii vcrbis utaniur, vanissimis
contumetieiisque digressionibus, quas gratiosis excU"
sationibusinvotvit, plurima Hilarii dicta gestaque sini-
siram iii pariero sic inlcrprciaiur, ut videatur ex
rtberiori quadam carpcndi snnclum virum liccntia
gloriam sibi facerevoIuisse.Modo eniiii Arianos excu-
sni , quo piiiin Prxsulem acrius mordeat ; modo qu»
Tirlntcm in eo spiraiil, \iiio tribuit. Ubi jlle summae
inoderaiioiiissu» ndcm binc facereconntur, quod per
totnin exsilii lcmpus nihil contra Arianas pnrtes fa-
inosum aut scripscrit aut dixei it ; cain eliam nngit
Ernsmusiam diulurnisilciitilcausam, quod in tanto
mundi dissidio nvnnihil ambigeret illius animus qum
vera fides esset{Lib. Tl de Trin. , n. 21). Quasi

dwiiim cpisl. iOi, eiim Ipsi suppeierct unde se mul- ^ vero de fide vel niinimum dubitasse credendus sii.

tormti fxemplo tueretnr , unum hoc proiiilit : Suf-
fkH in prassinfi nominasse nitarium cohfessorem,
4. Ipsi etiam Graeci, in laudandis Latinis qunmvls
parctsslmi , nb lllins tamen laude mlnime nbsiinue-
mnt. Eum ctim ob sanctitatem vitsn, tiim ob doctrinsc
aiqne clofiuentlaR prsstantiam egregie coinmcnfhmt
Somiesliin iit, c. iO; Snzortienns lib. iii, c. iict 15,
it^MioA lib. Y, t. i3. Nitephorus Cariitti lib. x, cap.
i7. fpMtis eliam testimonlis dlcia sua ft.rmant Thco-
#otH« fKnl. f ; Ephrein. Tficopollt. apud Phoiinm
fmg^ M7, tit>i Cdfo/itoftfm episeopus falso nuncu-
pMttr. QttHi el Gtialcedonefise concilium non modo
ftei* h M. 9t0, ct iitl. tt , pn^. MO , Intt^r eos lllum

qui se pro ipsa tuenda commori posse , ncc ab
ea posse ulla raiione divclli et dixlt et vcre se
dixisse tain longo tainque diulurno exsilio ac mul-
lis nliis prxclare gcstis evidciitibsime comproba-
vil. Quid illud, quod cuin sola Christi causn, ut
siteniium rumperet, permoiuin se tesiaiur Elilarius
{In Constant.y n. 2 el 3), Erasnius vuit hoc factunri
esse ex^ilii inipaiienlia? ilis aliisque indicavii, num-
quam sibi satis notntn fuisse fortissimi Confessoris
animum, seque illius Opera, in quibus intrepidam
fidei suai constantiam ubique graphice consignuvity

(i) Recensetur iuter tibros censura notalos ab aiino
\Madan.im.

PRiCFATlO GENERALIS.

fesiinanli nnimo alligissc. Hinc non saiis accj.raliis Aqua^ adversus Hilariuni diaconum bapiisma haercii-

leclioninn delecius. ssppe eliam iiegleciiis. Hiiic pr:c-
propera iliiiis de docloris nosiri sciiplis, doclrinn ,
geslis, nioril)iis, et plerumque fals:! judicia. Hominis
muliis occupati luUeiiter excusamus lap^iis, iillro
etiam silentio premoreuius , uisi nalan inde quxdain
opiniones Hilario conlumHios» plurimorum animis
altius insedissent. Quamqum nemo eum facile ex-
cusalum habeat, quod in dicenda de rebus gravissi-
mis scnlenlia tam facilis tamque pra^ceps Tuerit. Quis
enim eum non damnei , quod quidquid Hieronymus
conira Hilarium diaconuui Luciferianum scribit, ad
Hiiarium Pici.nvensem episcopum refcrat, licet post-
modum rateatur si; incertuin esse, an adversus ipsum
Hieronymi dicia iutelligeiida sini? Ut eniin miltamiis

corum non recipiculem Ilicronyuius dialo{>o conira
Lucifer. scripsit. Animadveriil quidciu Grininus «b-
jcctari sibi p<»sse, euin ibi :>!> Hieronymo Hilariuin
notari, qui iii diaroni munoro defuuclus ad episcopa-
lum niiiiiquam pervenerit : sed brcvis ei succurril
expediiaque respousio, meiidum iii Hieronymi libros
irrepsisse. Non leviori> momenii esi, quod in e.idcm
vila asserit, quosdam ex D. HUarii coUegio iodala,
sive Cnnonicoi qno$ vocavt, exiitisse qui dicerenl,
licere iptis honorabite conjugium contrahere ex insti-
tuto liUariiy qui legem de ccelibatu suis minime scrip-
sisset , tain gravis assertionis audi lepidain pro-
baiionem, ul mihi narravit vir clarissimus Gasparus
UervagiusJ. IJ. consultissimus el amicus meu$, Qiii-

quod noii admodum abstrusa erat liujus rei perccp B bus ineptiis coiirutaudis, aliisque refiTendis supersc-
tio, cerle ab incerto in catholicum Ecclesixdoctorem domus.

ac defensorem pra*rracUG baeresis siispicio nullo
pacto iujicieiida erai. Hanc Erasmi edilionem auno
1515 Basilea: typis suis adornavit Frobeiiius : apud
quem, adjecto de Patris et Filii uniiate pseudo-
Traciatu, anno 1535 rccusa est.

7. Erasmi taincn laborem plurimum laiidavii Lu-
dovicus Mircus, ipsc diligcniia vicil. Naui sciiplis
exemplaribus accuraie collatis, quidquid iu eis a Fro-
beniana ediliono diversum iiacius esl, nou iiiiiiore
cura nolavil. Plurimos codices mirce antifjuitatis sc
coniulisse leslatur, uiios nominai Victoriiios, qui
certe antiquitalis litulo a muliis longe superantur.
Ex eadcm S. Victoris biblioiheca eruit libruin de es-

10. Ut primum hujiismodi vilam , eiquc adhxren-
lem Erasnii prxralionem perlegii Gillotius, ulrumqiic
opus, ulsanciissimo pr;esuii conluuieIiosuui,acpietati
catholica? valde noxiiim, a chrisiiauis lecioribus abji-
ciendum jiidicavii. Ipsc melioris voli couipos com-
ment:ilioucin eis subsiiluit, in qua primuin vcniuiit
qu;c ad Hilarii liisloriain spectant, ex illius aliorum-
que vcleruin scriptis collecia ; tum de ipsius siylo et
scripiis disserit; ac posircmo locos suspectos nolat,
et qiiaiituin potcst bcnigne iuterpretatur : opiis pro
illa a^tatc exquisiium ct laiide dignum, quamvis per-
luulta iii eo rcperire sil , qu:e liisioriac jam limatiori
atqiie accuratiori a^^sueraclos nonnihil offendant.

sentia Patris ei Filii, duas ad Augustiniim episttdas, ^ Commmlaiioui huic Hiinrii aliquot elogia, ac vilam

per Hieroiiymuin ex lib. de Script. cccl. per Fortii-
naium ct Gregoriuin Tiiron. necnon Peiri liamiani
de transIati(U)c S. Ililarii Scrnionem adjecit : libros
aulcin de esseiitin, ac de iinitate Pairiset Filii , cen-
tonibus dumiaxat ex quibiis ronstant notalis, siip-
pressit. Ac demum iu indicandis plerisqiie Scriptu-
rarum locissuam probavit diligenliam : at illibaium
prorsus reliqnii Hilarii textum in qiiem etiam incuria
Nivellii,qui hauc cdiiionf*m an. 1572lypiselegantibus
sed manu minu$ acciirata adornavit, mcnda irrepse-
runt noii pauca.

11. Tandcm ul puriora cl limpidiora Rhodani
hiijus haiiix eloquentix fluenta labcrcntur, aunol605,
animum adjecere typographi Parisienses; a quibus

ac Metrum in G(*nesim : qux cuui geuuinis Ililarii
Operibus aiino 1544 Parislis apud viduani Curolam
Guillar exciidi cunivit.

8. Hxc Mirxi ediiio omuium, (\\\x ante et post
prodiere, licet nostro judirio casti^satior, ita laineii
rara est, ut lusiraiis pluribus Parisinis bibliothecis,
eam detegere nos posse j:im dcsperareuius, cuni iii
magno Canuelilarum Coiiventu offendimus. £t ea
quidem neglecla, immo nec memorata, llilarii lucu-
bralioiies, qualcs ab Erasmo prodieraut, tertio Basi-
iBt^e apud Frobenium anuo 1550. vulgatx sunt tigi-
lanti$sime el ad plura excmplaria per D, Martinum
Lypsium coUata et recognita, Neque neganda est in
mendis typicis emaculandis Lypsii vigilaiuia : scd in

conquirendis ac recensendis mss. curnm posuisse ^ quid eo in uegotio prastitum sil, iiunc aiidiamus,

Primum, inqiiiunt, ab eo qui prcelegere preloque
adornare libros excudendos $olet , HUarii Opera cura-
vimu$ cum optimis quibusque ms$, codicibus conferri :
quos benigne nobis ac liberaUter locupletissimis suis bi-
bliothecis viri clari$$imi atque eruditissimi suppedi-
tarunt^ nd Ubro$ de Trinitate iVtco/aui Faber^ ad Trac-
tatu$ %n P$almo$ Jacobu$ Bongar$iu$^ ad Commentarios
in Matthteum recen$endo$ Paulu$ Petaveus Senaior
Pari$ien$i$, Deinde vero cum adsaiptis ad oram mar'
ginis variis lectionibu$ $uam nobi$ operam vir quidam
doctisiimu$ non denegasset, ut earum delectu habitOf
qua jam receptis prwferenda: viderentWf reliqua»
expungerct ; visum est etiam ab aUero impetrandum^ vt

videtur longe minorem, qiiam In excogiiandis con-
jecturis, iu quibus non semper, iuimo raro fclix
fuit.

9. Neroini hactenus vencral iii mentcm, ut viiam
Hilarii Operibus ipsius pncmiiieret. Prinuis hoc opus
su8cepitJohanuesJac.Grin.Tus, quod anno 1570
Fiiisebio Episcopo Uasile:n in froute lucubratioitum
saucti Dortoris edondum tradidil. At quamjejiina,
arida , inipeiTecta ac ialsa est illius narrniio! Tem
pora vix iisi|iiam recU' assignai, pluriina omiltit lli-
larii resia, falsa aliunde udsciscit, el in nasceniis Iix-
ref<;os graiiam aliqiiot adjungit rabeilas valde pue-
rlles. IIxc porro vita ex iis potissimum couflala esi.

PRifiFATlO GENERALIS.

M#, qiio! in snperioribus cditionibus toterata fuerant, A liorcs. Siudiosorum opora magis comparel iu exem-

sub iibri caleem coUigeret : ne forte a te iUir quoque
denderarenlur^ uve quod carum verbis alibi citata testi-
monia quwdam posunt occurrere^ tive quod utrum his
novis posthabenda fiierinl, jndicio tuo velles expendi,
Adjecimus prwterea Fragmenla ex opere historico, qnw
an. i598 ( apud Ambrosiiim Droiinr Nicohi Fnbri
oper») V. c, P. Pitheus publici juris fecit, et exscriptos
ex iisdem mss. libris Tractatns in Psalmos 15, 44,
ii9eti50.

42. Post toi tamque variorum liominum iii bac
editione impensos labores, non multo lamen puriora
prodierunt disertiitsimi Docioris scripta. Qui enim
variis leciionibus seligendis operam siiam commoda-
vit, sive judicii fucrii non admodiim oxquisili, sive,

plnri olim Aquisgranensis , po>t Gorl>eiensis , nunc
Germancnsis bibliolhecae : ex quo cuin plura post-
modum descripta sint exempla, priores lcciiones ubi-
que posibnbltx sunt. imtno lociim cesserunt secuudis.
Qiiocirc3 nnn cx uno allcrove codico , si pnvsertim
receniiorcs fuerint, sincera exprinii poiuerunt Jlilarii
scripia

45. NuIUh desiderari posse videtur aniiquior, qiiam
qni iii archivo Vaticnn;c ccclesiae asservalur. Nnni ut
Mabillonii nostri lib. de re Diplomalica tab. G, vcrlia
iiic adscribamus : i Scripius est codex, si priora folia
rccoiiiioris scriplurne excipins , sub fineiu sseculi
qiinrti , aui iiieimle quinlo, ut inlclligitiir ex adjuncta
(adcakein libri in Consiaiiliuiu) inscripiioiiecnjiisdam

ut sappc lil in iis qii:c nlieno nomine Inbor.mlur, hoc B studiosi , quam sic reddo : ContHli in nomine Domini

pcrrunctorie obierit, Sii^pe numcro miiinvit quae rcii-
neiida fuerant , ei contra quac fuissent inuianda re-
linuit. Ilinc qui in editione aiini 4654 variantes lcc-
liones, qux primuin ad cnlcem conjectne fuerant,
propriis locis apiavit atqne ad inarginem adscripsii,
eas revocnvit non semel. quai in prioribu^ e^itioni-
bus obiinuernnt. Sed ct Parisienses lypogmphi, qui
quod arlis sux non erat uliunde mendicarutit, ita ne-
glexeruiil qiiod crat induslriae siiae, ui eorum ediiioni,
pr.x multitudine mendorum, facile anleferendse vi-
deanturB;)sileense8.)lla €01001.1) Agrippinutnn. 4647,
ac nirsum Parisiis an. 4634 et 4652, recusa esl.

45. Vel ex bac siinplici expositioiie liqnet , nihil
umqa^m in edendis llilarii scriptis prxstiiuin fuisse,

Jesu Chrisli aput Kasulis consiitutus anno quarto^"
cimo Trasamundi regis, Qui calalogum archivi prae-
dicii ordinavit, pro apu% Kasnlis, legit Putzalis : quod
est in Africa, inquit , m regione Numidias seu Barba-
r/(F. Vulgn appellntur Putrazzio, situm inter Tunetum
et arcem Goleta. Si recle apices codicis asse(|Uor, non
dubiio csnC l«'genttuin , apud Kasulin . qii» urbs erat
proviiiciae Bisncenae , Amonio Casula dicla : cu-
jus Epi>copus Quintiaiius legitur in Notitia Africae «
Quintianus Casulis-cariauentis. Facilis quippe cst d in
I pennntalio, qunlis est In vocibus haut,set, nliisque
similibus , quae in mss. codicibiis non raro occurrit.
Holsienius ad oram hujusce adtioiaiionis manu sua
scripsit, nnnum quartum-decimum Trasamundi regis

quod omnibus numeris suis al>solutum esset. Badii C convenireannoCliristiDX. iHacienusMabillonius.Sed

nnmqiie editio mendis scniet inniimeris. Erasmus
pneier libros de Trinitate vix alios ad tnss. fidein re-
cognovit , et eos qutdem non magno examine adhi-
bito correxit. Eo diligeniior Mirrus iiec magnam mss.
copiam nec in onmesHilarii Traclatiis habuit, el plus-
culum credidil prneccssoris sui ingenio et conjecturis.
Novas deinde duin ex proprio eicogiiat Martinus
Lyp^ius, singulos Hilarii libros pluribiis iii lociscon-
laminat , qu.im casti^at. Hunc tninen niaxime seciili
sunt, qui Parisiciisibus lypugrnphis operam suam
contulerunt : post quos ensdem lucubrationes iiemo
amptius limandas snscepit.

II. De codicibus mss.

in antiquo codicc non ncgandum esi inenda esse an-
tiqna , qua^ quod llieronyniu< epist. 28 nd Lucinium
monet, in meniein revocani : Opuscula mea ad desr
eribendum hominibus tms dedi , et descripta vidi in
chartaceis codicibus , ac frequenter monui ut conferrenl
diligeniius et emendarent, Ego enim tanta volumina
prce frequentia commeantium el peregrinorum turbis
relegere nonpotui. Unde st parngrammata repereris ^vel
minus aliqua descripta sunt , quo! sensum legentis im-
pediant ; non mihi debes imputare , sed tuis , el impe-
ritiw nolariorum, librariorumqne incuricB : qui scribunt
non quod inveniunt , sed quod intelligunt ; et dum alie-
nos errores emendare niiuntur^ ostendunt suos, Eam ob
rcm codicis bujus antiquilnti nihil inconsulte iribui-
44. Non ab eo solumleinpore,ex quo excogitauesi D mus, ea tnntum ei concessa vencralione, ui leciiones

ars typogmphicn , sed et suiM*rioribus s rciilis identi-
dem extitcrunt, qiii in recognf^scendis Hilarii Operi-
Ihis indusiriam siiam probarent. Ob rccondltiores
auiem illius sensus effectum est, ui interdum viri illi
sub-iitituerent proprios, verbis obscuris, quae non sa-
tis asseqtiebantur , alia superaddentes planiora , quaB
deinde in exemplis recentioribus sola obtiuere con-
sueverunt. Hiijus rei cxemplum suppeditat codex
olim Floriacensis , nunc Colbcrtin» bibliotbecae noi.
4494, ex antiquissinio Carnulensis ecclesi:e ms. ab
aiinis circiier 700 descriptus , in quo e» tantum vi-
suiiiur lectiones , quae in Cnrnuteiisi secuiidis curis
adtexUe sunt, qunmvis primae ut plurimum sinl me*

prope omiies, in quibiis a c^ieris discrepei, diligen-
ler annotaremus. Has a Johanne Baptisia B<ndinio
Yalicanae basilicae Canonico, cum novam Hilnrii edi-
tionem pararet , collectas, nobis descri^tserunt Fra-
tres nostri qui Romae versantur, et nonnulla Opera
per se accurate recognoscentes laudati Canonici dili-
gentiain probaverunt.

46. Post codicem sancii Petri antiquttate secundus
est, sed propier sinceritatem facile printus, olim ab-
batiaesancti Dionysiijuxt;i Parisios, nunc Colberiinae
biblioihecse ms. 825 queni cum aliis bene inuliis hu-
nianissiine nobis siip)iediiavii nuinquani saiis pro sila
comitate laudandus Siephanus Baluzius cidem biblio^

PUJ^FATM) G£NfiHAUft.

«)

ihecx prsiTectus. Porro quamTis noo careai hic ca- A Uaais quaniun iu se erat delerrtiisse , ac laiMleai koc

dei mendis , qus imperitis exscripioribus non raro
accidunt ; nullum inmen habet, quod a sciolis immit-
suni suspiceris. Iloc in eo ms. notatu diguum , quod
cum ad calcem cujusque libri subjiciatur Uilarii no-
men, nus<|uam occurrat.nisi nudum et hoiioriQco
quolibet litulo destilutum , v. g. ExpUeit Hilari liber
primus , ExpUcil Uilari liber secundus , nusquaui sanC'
ti : quo lanien tilulo cum ab llieronymo , Augusliuo
et aliis, lum in laudato Vaticaiiai basilicx exemplari»
inslgnitur. Qiiod argumeuto est, eum vel ex ipso Hi-
larii autographo, vel cx nlio excmplari, qiiod Hilario
adhuc supcrstite scriptum ruerit , summa flde fuisse
exscriptum.

17. Longum esset , fursitan et supervacancum , de

ei arte et Industria persuasisse, quodl primuni verbts
Don valuerat ; facile assentieri&, hunc libnnii mliitme
inscribeuduiu esse adversus SaluMtium ; ut in vvlfatis
Uieronymi obtinet , sed , ut iu exempiari Cor[>eieiiu
litteris Meruvingicis scripto, «f ^ciaiaiiiim; ad queiQ
ut natura iiiiteiu et huinanum confugcrii Uilarius ad-
ver&us nequitiain Dioscori, qui lorsiian crudelior Ju-
liani jussa propensius exsequereiur. Hiuc quoqoe
coiificilur , eumdem iibelluin Juliano rerum poiiente
acriptura esse.

20. IUius auiem Hymni que de re tnciaverini,
l»reyiter perstringit Goucilium ToieUnum iv, cm. 15,
uk ait : 2i(mnuUi hymni huwumo eludU im laudem Dei^
atque Apo$tolorum et Man§rum triumpkoe eompo^ti

c^teris mss. siiigiUaiim disserere. Hoc certe a^serere B ^Me noccttiuiir, iicut hi quo» beati$$imi doctore$ Milth

liceal, nihil nos nun egisse, quo plures^c prxstan-
iiores compararemus , neque eiiam Jabori pepercisse
vel tempori , ut quid in iis » qnid in vu)gati$ praepon-
deraret, dijudicaremus. Et ad libros qnidem de Tri-
nilate uihil nubis amplius desiderandum videri, coii-
firmavit codcx insignis ecclesiae S. Martiiii Turonen-
ftis ab annis circiter miUe descriptus : cx quo cum
variae lectiones , libris illis jam paratis et castigatis
sed iMMidum |»relo subjectis« missaD essent, ue una
quidem inventa estprius vulgaiis praferenda , quam
tton jam ex aliis revocassemus.

18. Quanio auicm siudio inss. copiaro ubiqiie con-
quisieriinus , iesles sunt Germaui , Britanni , atqiie
Itali , quorum opera exterarum iilaruiu regionum bi-

rtiu atque Ambro$iu$ ediderunt. Ue iisdem Uterony-
mus prsfat. in iib. u, Comm. ad Gal. boc uuum in-
dicat, quud Miiariu$ latinee eloquenlke Rhod*nu$f
GaUu$ ip$e^ et Ptclum qenitu$f in kymnorum cor-
mttie Gallo$ indocile$ vocet. Sed cum Isidoros Hispal.
lib. I Off. eccl. c. 6, hoc ei laudis tribuii, quod
Aymnoriim MmuiM claruit priimis, in uoos Latinos
nsspcxisse inieHigendus esi. Nam ei in lioc geiiere
longe ante Hilaiium claruermii AseeUe illi, dequi*
bus Eusebius lib. u Uist. cap. 17, hcc ex Pliilfine
describit : l<lon $olum coniemplaHoni vaeant; $ed etiam
cantica hymno$qu§ nd laudom Dei compoMuU onini
wteirvrum ac modulationum fenero* Arianis quoque ab
ipso ortu suo solemhem fuisse liymmjrum cantum

bliotbecas lustravimus. Quod nobis censuiuius prx- G tesiis est percelebris illa Arii Thalia , in qua Atiia«

standum, nou tantum ut editaUilariiscripiapristiiiae
iniegriiaii siue restiluere , sed et e latebris eruere
nonduin edita valeremus. Lalere enim mulia certis-
fiimum est. Etpsalmos quidem si nou omucs, ceite
multo plures» quam quorum Traciaius ezsiant, enar-
raios ab eo fuisse speciaii in eosdem Tractatus prcn*
faiione evinceiur. Cassianus prxterea ei Alcuinus
prooemium ipsius laudant in Maiibvi 0)mnientarium.
Ei ab Hieronymo in serie Operum Hilarii recensentur
liber ad prwfectum Salu$tium $i9e eontra Diouorum^
iiber hynmorum ^ et my$teriorum aliu$ , liber adver$u$
Vreacium el Yalentem , Tractalus in Job , ^iios de
ffrceco Origeni$ ad $tn$um iranitulit^ epistolce ad diver"
$0$, et, ut a nonnullis audierat, in CanticaCanticorum.

nasius Or. i coui. Arian., pag» 3i0, Ariwn pcrversa
sua commenta inseruisbe meiiionit. Magisirum imiiaii
discipult hyiniius apie ad suam httresiiii compositus
aliernatim cecinei unt. Ouod cum Arcadio imperaiore,
Gaiiiae poientia freti, publioe ac sumiiM cum lieeAiia
pranslareut; veritusGhrysostomus, ne quisei simfii<»
cioribus» liujusmodi eanticis» ab Ecckeia abstrabe*
retur» quosdani ex cathulica plebe eis opposuii, qul
majore cuni pompa et apparaiu hyiunos decaniainUo
Arianoruin siudium superarent. Sucratis ac Soiih
menii a quibus haec acoepimus ( Socrat. iib. vi» c. 8,
et Sozom. iib. vin, cap, 8), si expendantur verba,
pubiicarum supplicalionum seu processionum con-
sueiudo , in fesiis ac Doniinicis diebus usitala , binc

Libri adversus Ursacium et Yalentem supersunl tan- D **^ ^^ ^^c>^^ exisiimabtiur. Qiiamquant hujusmodi

ium fraginento : cxterorum nihil , aut prope nihil.
Sed desingulis nonnulla observare juverit , quo va-
leat quisque vel oblaia dignosceret vei respuere falso
llilarii nomine personata.

Ht. Dt MiforU Optm^i qn» iexeideruM.

19. Qualis Hilarii ad Salustium liber, eiyusvecon*
diiionis Dioscorus fueritt Hieronyinus episi. 64, ad
Magnuin , explicat hb verbis : Brevi libello , quem
ocripsit eontra Dioscorum medicum, quid in iitlerie
pouet ostendit, Quibus si addideris quod de Saluiiio
narrai Theodoretus lib. ui Uist. Eccl. c. il, eumi
^tbnicum licetj Juliaoum iaineo 9 croclandis Gbns-

ritum jaro veterem appeilat Ambrosius epist. nune
40k ad Theodos., n*" 16, ubi Monachis a Valentinianis
prohibiium esse memorai iter^ quo p$aimo$ caneAtee
ete coneuetudine u$que veteri peryebani ad ceiebritatem
Maekabmorum Mariyrum, llis obiier observaii*, ot ad
Hilarium revertamur, forte etiam ipse inter Arianos
relegaiH!! , cum hymnoruni usom, quo illi ad liaeresim
suam insinuandam abutebantur, ad veram fldem ac
pieutem animis lidelium injiciendam et fovendam
eommodissinium judicarei, ad bymnos scribeiidos
animum adjecit.

Sl. Eorum saltem nonnallos in ecclesiastiea oficia
ioseeptos esso vitlde protabile eM. Gitsinus bymnos

1 RJIFATIO GENEAALtt.

Ue S. 4olMiii»e OaiMittU 64 de Cruce Uiiarii ewe coa- A pro tcmporibus ac locis per suos singula dispouii ,

jectat : «ad kuius coiijeclurjc suae HulUtti affert pro-
[MiieiMai, ^ liyiuQOS de Cruec uowinaiiin €on»lat
esie Forliuuti. tiyimittia GUnia iu exceliu ab illo
aucium et consuinmatuin esse tradunt Alcuinus vul^
gaius iib. de div. Off. c. 40, Reuiigius Auiiss. lib. i,
de oelebr. MisMD , Uugo Vict. lib. u de Sacram. p.
9, e. 9, et liottorius Aiigustodufl. iib. i, de genima
aaiaise* c 67, idque a pluribw iia ejListiMri faielur
InnoceQtiue, lil Ub. ii mysi. Mis^sae c. SHI, quaiuvis
ipae Teiesplioro liaiic gloriain tribujit. £t quidem ui
bymnus angelicus in missa canereuir, a Telesphoro
Papa iiistiiulHm esse scripseruiit Anastasius Biblioili.
ia efiis viia, Valafridu!» SiralM) de Rtbus eccl. c 2S,
AmalariusForiufiaius, lib. ui 4e Ufi. ecd.. e. 8,

temperat, perficii, {M^opria evadant. Il^jua rei celet-
bre exemplum prastat Gregorii Sacrdmentarium ,
quod in usus suos ita accoinmodaruni singuls eocie*'
sia; , ui vix uiium repcrias exeinj^ar, quod Gregori^
adscriberc ex solido valeas.

2i. Epistolas Hilarii in unum quoddam volumen
coliecias fuisse sonanl verba Suipicii Severi, dum
lib. 11 Osiuni ccnienario majorem lapsum esse tes-
talus , subjicit, ul sanciu» UiLmus in epi$toli$ refert»
Nounulia adhuc in Operibus illius remanent vestigia,
ex quibus deprehendero esi quando, ad quos, quibifs
de rebus scripserit. Qui illum decreti anno 555 edit
auciorem esse coucesserit, quo se cum GaHicams
efiiscopis a Saiumini , Ursacii et Valcnlis comimi-

ei viilgatus Alcuinu^ de div. Off. c. 39. Sed cum B uione separavii , uii lib. iu Coiisianiium n'* 2 declu

prveedemi^ absque negotio ea ratiune conciliari
quettoi, ut Telespborus quidem verba Angclorum in
missa caai iosiiiuerit ; quomodo re vera iu Liturgia
S. Jacobi ter dicunlur ; sed reliqua auctorem habue*
riiit Hilarittm. JMeque contra priorem opiiiionem quid-
quam couficitttr. «t ex libro Aihanasii de Virgiiiitiite,
ia qiio bymiHis bic integer memoratur, aul ex lib. vii
Coiiftlit. Aposi. c. 47, ubt exsutex soiido descriptus.
UuMe eaim constat pluribus posimodum aucium ea»
se, illuoi attteni Atbanasii esse miniroe liquet. Sed
neque adesi aucioriias satis antiqua, qua Hilario eum
liymftum adscribamus , quciu conciiiuiu Toleianum
IV 9 catt. 13, iadefiiiite tradil ab ecclesiusiicis aucto-
rilNis ee^ eoinpositum. ^usdem bymui , non autem

rat, iion ioficias ierit cunukm siatim saiicti coii-
febsoribus lioc suufii decretum significasse , quod m~
rum aucturitate confirmaiitium derellquerai. Aperiius
lib. de Syiiodis n** i lueinurai « kc ex eo teoiporo ,
quo io exilium pulsus esi, de diversis Romanorum
provincianim urbibus plures misisse lilteras, quiliiis
Occidentivles de Orienlalium ecclesiaruin statu, et de
progressu Arianae lisreseos ceiiiorcs faciebat. fiis-
dein, uti concilium Parisieose Fragm. u, n"* 4, tc&>
talur , anno 3G0 iiieunte nunliavit, qui Orientales
cum iegatis Ariiniiio Coiistaniinopolim reversis se
gessisseut. £x qua qualicunique notiiia concludi me-
rito potcst, euin toties c^itliolicis scripsisbc , quolios
aliquid accidit, quod ut Ccclesix notum esset, intcr-

auctoria, meutio habetur in Regula S. Coisarii Are- G esse judicarit. Caiholicx sunt enini cl cathulicis nc

tei. e. ii,

Si. De aiietore bymni T$ Deum non minus diversas
suot seoieniisB. Qui iilum ab aliquo S. P. N. Beiie-
dieii diicipalo compositiiiH existimavii, quia in illius
Regula c. 9, prxceplmnesi ul singulis Dominic^scan-
ieiur, refutaittf ex Cdesarii Benedicto «qualis, iniino
etiam paulo superioris , Regula, in qua idein byiu-
HttS cap. 21, meinoraiur. Qu;b autein Ambro»imn ei
Ailgttstinura «uctores iliius facii vulgi opiiiio, solo
nitiiur pscttdo-Dacii Chronico lib. i , c. 10. Eumdem
10 ms. aote annos 400« exarato vidimiis uni Anibro-
sio adscripium, Smaragdo in Regulam Rened. c. 11
suffragaoie, ubi hymnum eum vocat Antbrosianum.
At Ai^ Floriaceiisis epistola iii ms. Piibacano re-

totis Eccksiis , non privatis per>oiiis inscriptuu ple-
raB4|ue llilarii epi^tolu). Libros quidcin appellarc pla-
cuit illius cuin de Syiiodis ac (idc Oriontaliuin , tuin
contra Conblantium, nec non coiitra Auxentiuiu Ope-
ra; scd propric tanien epibtol;e suiit ad Ecclesias
miss». Ita ct cum diversas de diverbis (irovinciarum
Romanarum parlibus se scripsisse dicat ; nullius ta-
men audis noiiien episcopi , ad quetn privatiin litte*
ras suas niiserii. Toium quoqueconciliumParisienso,
non singularis episcopus , sibi ab illo nunliatum e sc
rescribit , quid cuni Orientalibiis agerctur. Non cst
lamen negandum quod superius ab Hieronyino audii-
mus, eum etiam ad diver&os scripsisse. Et certe
libri de Synodis Apologiam , e mss. ounc primum

licta, io qua nonnullas explicai grammaiicx regulas, D erutiin , non sine eptstoia ad Luciferura Calaritanum

rem veluii noiam et consiantem ponit illius pareutem

csae litlarium oostrum. Jn Dei pnUnodia^ inquit,

fiuMi tf omiiMicil HHoriui Pictavenm epiuopui , non

juxta pMrumdam imperiiarmn erraiem suscepisti , *ed

p9tiu$ snsGBPTORDS isgendum ; Tu ao UBsaANouii sua-

csrroaua ooiiiiuui , eic.

85. Ex libro Mysieriorum nihil nobis supercst nisi
tiiului ab llieronymo indicaius. Quainquain quod de
hymoia dinimtts, id de boc libro aeque conjectare li-
eei, eum Oficiis ecclesiasiids immixtum esse. Usu
enim veoii, ui cum in dies augeaniur eccle£ia.>tico-
rum offieiorttm solemnia , illius nomen diu retinere
Bequeaoly a quo ordiiiala sint ; sed EccleMa: , qu«

niissam ei&Q probabile cst. Nisi forte in ea Aguraiua
sil seriiio semel atiiuo iteruin ad Luciferuni coo-
versus.

25. II is oinnibus opeiibus cclebriores sunt tracia*
tus in Job, Auguslini ei llierouymi lestimoniis tolies
coniiiicndali. lllos desiderio coni)uisivimus eo ina-
jori, qiio facilius es( eorum vcriiniem vcl ex Augus-
liniloco lib. n conira Julian. c. ddgudicare. Ex liac
una nola roprobatur eoriiin opinio , quos Posbcviniis
in Apparaiu sacro ad verbuni Hilarius observat du-
kMiassc, num illius siut ircs libri iii Job apud Orige-
nem vulgali cum pra.'falione cujus inilium Periionm
mos est medicorum. Quamvis enim in ms. monasicrii

!)5 PRiEFATIO GENERALIS. U

Padolironensis tnscribanlur libri quo$ de grtuo in A Pauli verba Rom. v, ii explicanlur : Sic unctus
ttUinum Hilarius episcoput vertit; in eis taoien non

occurruiu verlia ab Augustino ex Hilarii in Job Trac-
lalibus alial:i. Sed nei|ue ii lil)ri , ul Mabillonius in
Ilin. Iial. p. 208 admonuil, lanli docloris veiiain aut
genium sapiunt. Lonire miiius conseiitiunt cuin illius
lide. Eoruni enim auctorem Ario adhxsisse, vir il-
luslris. Daniel Huetius in Appeiid. lib. ni Origenian.
n. 2 liinc probat, quod in eis iiomousioii rejiciaiur, ac
laudibus celebretnr Lunnianus , cujus se discipulos
esse primi Ariani glnriabaniur. Unde Ariusipse apud
Theodoretum lib. i ilist. eccl. c. 5 ad Eusebium Ni-
comediensem scribens, CoUucianistam eum vocat.
Forte ctiam Licinianus (qui Carthaginis Spaiariw
episcopus ab Isidoro de Script. eccl. appcllalur), falsa

Hitarius intellesat: In quo omnes peceaverunl, Ail
enim : In quo, id est^ in Adam omnespeccaverunt.Qu^
verba qiiia occurrunt in Commeniariis Ambrosii no-
mine vulgatis, qui ab Hilarii nostri siilo longe abhor-
reni ; mulii exisiimant Augusiinum Uilarii nomine
deceptum, eosque Coinmenlarios Ililario diacono Lu-
clferani scliisinalis fauiori esse adscribendos. Sed
hi nou facile se expediunt, ciim eorum auctorem Ro-
mano Pontifici cumniunione conjuncium esse, et er-
rores refuiasse rebapiizantium, Ililarium vero diaco-
num, Hieronynii dial. conira Liicif. lesiimonio, in
errore et schismaie perseverasse objicitur. Sed de-
cepius sit Augustinus, necne ; neque ex ipsius, neque
ex Ilispaleiisis concilii testimonio necessario conclu-

inscripiione deceptus fuerat, cum ad Gregorium Pa- ^ ditur, Ililarium in Pauli episiolas edidisse Conimen-

]»m scribit (Spicileg, vn, p. 5t)9) : Habemus sane li
bellos sex taticU Hilarii epitcopi Pictaventis^ quot de
grteco Urigenit tii tatinum vertit. Sed non omnia tecun-
dum ordinem libri sancti Job expotuit. Siquidem Hie-
ronynius iiusquaiii Hilarii in Job libeltot commemo-
rat, sed lib. de Script. ecct. Traclatut in Job, Apolo-
gia autem advcrsus Rufinuin, cpist. 101 ad Pamnia-
chium , et alibi homitiat in Job; quo etiain uomiiie
citanlur ab Augustino conlra Juliaiium. Alia sei>e of-
fert de sinr eriiaie libellorum eoruin, quos Licinianus
habuit, dubitandi raiio : sed eum infra coinmodius
expeiidemus. Hoc Hilarii opiis ad exsitiuin ipsiiis re-
ferre licet. Exsuli eniin convenieniissima erat libri
hujus tractatio, in quo iiobis rarissimum patientiae
exeinplum Deus exposuit.

26. Aliud llilarii opus noiatur in vulgata lliero-
nynii epist. 50 ad Pammachiuin, ubi, recensitis Pa-
tribus qiii de nuinero impari traciaverunt, subjicilur :
Quorum Hiiariut de Septenario^ id ett, impari numero
disserens^ qum et quanla dixerit , ad Fortunatum liber
illius testimonio est, Cypriani ad Foi tuiiatum de ex-
horiaiione mariyni librum cap. 11 hoc loco ab Hie-
Tonyino indicari non dtibiuin est : quem pmpierea
Marianiis Hilario adjiidicaiidum omniiio aibilraiur,
sed friistra. Nam non modo libri illiiisstilusCypriani
genio longe inagis coiisenlaneiis est quaiii llilarii ;
sed ct pluribus oplimae noUc niss. ad pnvdictum Hie-
ronymi locuin exaclis, ne in uno quidcm occnrrit
quorum Hilarius , sed in omnibus inagno cimsensu

tarios; sed tantum in Operibus, quorum jacturam
novimus ac dolemus, quosdam ex eis locosexposuis-
se. Quamquam Hispalensis concilii verba aliud quid
sonare fatendum est.

28. Ha^ de perditis Hilarii operibus duximus prse*
loquenda, tum ut »d ea quaeritjiida quisque excite-
tur, lum ut discat non omni titulo credere. Exsiatin
ms. Colberiino 5079 sermo inscriptus, S. HilarU
Pietavensis de arbore in qua erat notilia sciendi boni el
mali. Hilariannm nibil habens prflcter nomen tilulo
pra^notaium. Neqiie magis cum illius locutione con-
seniil homilia in initium Maltb;ei ipsi in Vaticano
ms. 1267 adscripia cum hoc inilio : Satis anmet sa-
tisque trepidanier^ cur sanctissimus Matlhceus tali usus

Q sit principio, exponere aggredior; quasque claiiditur
liis verbis : Quatenus autem excitata sit fuec generalio
per Aposlolos^ satis ut opinor fii qutestione generatio^
num ditcuttum ett et ottentunu Non repelimus quod
dc libris in Job cidem perperam inscriplis observa*
tum est.

29. Qui tot tanti viri Opera perterini, si quis mi-
retur ; prseier communcm lemporis omnia conleren-
tis aique consumentis raiionem, in meniem veniunt
et alix dua; prima quidem, quod Origenis, cujus
odiosum nomen fuit ac dociriiia damnata , et imiia-
tor andieril et inlerpres. Neque alia videtur causa,
cur plures Psalmorum Tracialus intcrciderint, cx*te-
rorum rara invenianlnr cxemplaria, et liomiliarum in
Job iiulla. Certe cum hoc ipsius Opus apud se esse

quorum Cyprianut. Quod vero Marianus asserit, Hi- D exislimaret Licinianiis. quam non magni, elcur non

lario amicuin fuisse Fortunaium, haud f;icile appro-
barei : sed si approbaret , quid quaeso iiide confice-
rctiir?

27. Probabilior esset ainbigendi ralio, an Hilarius
in epistolaN Riuli scripserit. Nam concirnim Hispa-
lense ii. can. 12, illius ex epislolip ad Tiniotlieum
explicaiione verba sic laudat : Sanctut ergo Hilariut
in expticatione epitiolas ad Timotheum tic toquitur :
JSam et cum dicit Scriptura, etc. Nosirum porro lli-
larium omnino sapit fiagmentum illud, quod cum
aliis ad calcem opernm illius edendum curabimus.
Alium quoque sancti Hilarii nomine locum Augusli-
nus lib. IV coutra duas episl. Pelag. c. 4 afferiy quo

m.igni penderet, declarai his verbis : Satit miror ho^
minem doctistimum et sanctum , ut de tteUis Origenis
namias transferret. Nimiriim non altenderuiit boiii illi
viri, qiiod de Hilarii in Origene imitando religione
Hieroiiynius passiin , sed conceptis verbis episl. 62
ad Theopliilum ait, Noxiaquasifue delruneans^ utiUa
iranslulil. Quocirca qtiod de Hieronymo ipso Rufinus
in libros Periarchon as*%erit : Ctim aiiquanta offendi-
cula invenianlur in grteco ( Origenis) , j(a elimavit om-
nia atque purgavit, ut nihil in itlis , quod a fide nostra
discrepetf latinus Uctor inveniat ; id ipsum commode
dixeris de Hilario : prxsertiin cuin Hieronymiis in
hac interpretandi ratione illius se imitatorem ubique

PRifiFATlO G£NERALIS.

proflieaiur : Uoc non$oluiego (ed, inqtiil episi. 62, A Ea i>m igitur diligentiui relegen», tandem mihi

ud et eonftuor Hiiarius (ecit, lia autem persuasum
ei erai. illius scripia ab Origcnis erratis esse pura^
ul cum epist. 7, ad Laclam sanctos Patres a filin ipsios
sic legi jubeat, vl iitai^'! judicet quam uquatur; eici-
piat lamen llilarii libros, quos inoffenso decurrat pede.
£o6 vero polissimum ab iis quae de stellis somniave-
rai Orijcenes, purgaios esse plane conficitur ex epi-
aiola Hieronynii 75 in quaubi dcfendit sc, ad iniii;itio-
nem eorum quae Uilarius homiliis iu Job gesseral,
Iranstulisse quac bona sunt, et mala vel amputasse
vel correiisse vel lacuisse ; Yigiianiio statim expro-
bral, quod Origenis in Job Traciatiis descripios ha-
beat, rn guibui contra diaboium et de itellis cceloque
di$ffutan$9 quasdam locuttf.$ e$t quce Eccle$ia non reci^

$um invenire, cujuimodi $en$um videretur illorum ob'
$curita$ operire. Si eo aiiiino, quo laudatus ille Philip-
pus , Hiiariuin legissenl Cenlurialores , ErasinuSy
Sculieius, eonimquc similcs; eadem raiione dubio
procul evanuis^ent errores ac naevi , quos iii illo de-
prehendisse sibi videbaiitur. Nos vero quam circum-
specle singula omiiia illius dicu expenderimus ,
quidve praesliterimus lectoris sublevaiidi gratia, nunc
est aperieiidum, post quain de obscuritatis iilius
causis nonnihil di^scrucrimus.

IV. Unde ob$curu$ $it Hilarii $ermo, Quid in hac
ediiione pra%titum.

32. flilariaiii scrmoiiis obscuritas non uoo ex ca-

pit. Hinc non frustra monuinius num. 35 maxinie am- B piie orium habet. Eam Uieroiiymus Gallicano geuio

biguum esse , an Licinianus in genuiniim Hilarii in
Job Opus incideril. Quaienus auleni Origenis imila-
lor fueril, commodiiis in fronle Traciatiium ipsius in
Psalroos exponemus.

30. Aliera raiiu, cur non eo quo merucranl studio
excepia conservataqiie sinl Hilarii sciipta, cx curum
obscnriuie peli poiesl , quu! nonnullam incautis ali-
quando pnc se ferat erroris spcciem. Profecio si
ihuIIjs offenilissenl Jnbaiiniscujusdam siniiles, nihii
eorum ad nos pervenissei, ni&i iiiidi ti:uli, aut certe
fragmenu,qux Hieronyini, Aiigusttiii, Leones,Tbeo-
doreti, concitia Calchedonenbe, Hispalense, etc, no-
\tu iransmiseruiii. Johannis hujus apud Pliilippum
bonae Spei Ordinis Prjenionstiaiensis Abbateni,

videlur asdcribere. Quainvis eniin epist. 4, ad liusti-
cuin,GalIoruiii serinoiii ii6i;rfa/efti triboat ac nitorem :
de eorum tainen, ac noininatim llilarit stilo scribit
episl. 13 ad Pauiinum : Sanciue Uilarius Gallicano
altollitur cothumo : et cuni GrasciiB floribu$ adornetur^
lougi$ interdum pei iodi$ inootvitur, et a lectione Mmpli"
ciorum fratrum procul e$t, Et kI periodi longas, densas
tainen siint scnientix*, rri;queiites eclipses, el iibi vox
ali(|ua duabus pbrasibus rcpetenda esset, ea inier
utrainque iu collocaiur, ut rcspondeal uirique. Sic
ingeniuiu facile ac fecuudum lesiinat parere, quod
ubertim animo concepit. Leclori etiam interdum in*
commod» sunl nonnullae verborum mcUlbeses, dum
quas ex natura serinonis cobaTcre proximis verbis

pag. 94, de iibris Hilarii de Triniiale verba ea suiit : G deberent, ad ea quae longius disU.il, saepe sint refo*

Etti in multi$ bene $entit de con$ub$taniialitate et per-
eonfiTum diecretione; quoniam nulla fal$a e$t doctrina^
quof non aliqua vera intermi$ceat : tanun in pluribu$
icrupuloai$ime di^putai^ in qwbu$dam etiam errorem
periinaciter pradicat; ut merilo propter hoc ab liie qui
ruutiaant pror$u$ re$puendu$ $it. Tuin pag. 95 iliius
iu Maltliaeum Commenlarios non minori coiiteniptu
rcspuit. Abundant enim, iiiquit, $impliee$ libri ; ut jure
ierupuloii propter offemam debeant evitari. Quod si
valerci, dc magna sacrarum iiiterarum partc prorsus
acium essci.

31. Neque vera homiiiis quamvis amici iniquam
adeo sententiam probare umquam poiuit Abbas
aNjuior longe atque sapientior. Numquid^ ait epist. 6,

reiida. Rarius , sed tauien iioimunKiuani negligunlur
graiiimaiic» legcs.

33. ObscunUtcm quoquc paritrerum, de quibus
Hilarius disscrit, sublimiUs. Fere eniin lolus esi aut
in recoiidilioribus Scriplurariim sensibus eruendis,
aut in asserenda Patris et Fiiii tum coiisubstantiali-
tnte , tum discrctione : quo nihil abstrusius, subli-
inius nihil cogiiari potest.

3i. His acceJit quod in iis, quae tractat, Latino-
rum nemoqucin iiiiiiarctur, ei praciverii. Ex omnium
quippe coiisensu gladiuin adversus Arianos strinxit
Latinorum primus, iiiimo belluin eis primus iiidixit :
ut meriio llieronymus adversiis l^ufin. lih. n , eum
appellarit contra Arianoi latini iermonii tubam. Pri-

etiam debent, qum $crupulo$a et $ubtUia $unt evitari ; U niuin eiiani ex Latiiiis hyiniiorum scriptorem eum

tel forte levta, et non intellecta, incon$ulto judicio re-
ptobari , eiique pro vitio ip$a $crupulo$ita$ et $ublHiia$
impuiari; et non inde multo potiu$ multoque reveren-
liiu honorari? ipse epist. 5, ingenue confessus sese in
>is libris quamplura invenisse, qu» noii caperet vel
ob ob*curitaiem sermonis, vel ob mendoiitatem codicie ;
ac rursum in nlia incidisse, quce propler $ui aliquantU"
iam novitatem non $ali$ placuerunt : primum a sen-
tentia ferenda sese su&tinuit, ne, iiiquit , temere dam*
rum$ ea m qimbui ctecitai mea offendit, jure perdam
cettera qum meui inteilectui ulcumque comprehendit :
tum quae iiercipere priiiium non valuerat, atientiori
kctione se assccutum cj»se vlcclarat iu huuc moduni :

fuisse, supra ex hidoro prohatiim est. Eos quoque
Scripturai libros, quos exponcndos suscepit , a nullo
anle ipsum Lalino, salteni (|iiod sciret, expl:inatos
csse hoc indicioest, quod Mattha-uin explicans, Ora-
tioiiein Domiiiicam quia a Tortulliano et Cypriano
exposiUm rescissei, consulto prxterierii. Deinum
sub finem lihri dc Synodis non sine modesU quadam
praefatione faletur, se in eo opere locutum esse de
rebui abiconditii et u$que ad hanc wtatem $uam iiK^n-
taii$ et tacitii. Jnm vero cuiii ad res divinas, dc quibus
loqueiiduin ei erat, nondum satisaccommodatus essent
latina! voces, iii idoiicis qucriUndis uiitomagis labo-
ravit, qutnto latioa iingu:i angusiior ct miuu)> copiosa

PHiClFATiO «ENGflAUS.

i!8

erat (luani gra^ca. Hinc ciiim rre(|uen(ciii (unc tcin. A cedeiidum, quod In atioruni Pairum leclione eiiaiii

' poris fuisse jurgioruoi causam Gregorius Naz. Or. 21»
n. 46, tradit ita omvonara rq^ notpa, xolf 'ixtLkie ylitT'
tq: xoi •vo/xccTon» ircvMv.

35. Gregoriiis idem Or. 26, n. 2, nolai triplex iiu*
minere dc Deo loquentibus |»ericuluiU9 in meiite sci*
licct, in sernione, in audiiu : Nam et res dmHOi, in-
quit» mente coiisequi arduum^ ei verbis e^plicare per-
difficile, et purgaUu aure$ nanciui minjoru lakerii H
dif/icuUatis, Triplex illud periculum sensit ac (iniuit
Ililarius. Unde lib. ii, n. 2, vicem suam dolet, quod
hwreticorum blasphemantium vitio illicita agere, ardua
icaudere^ ineffabilia ehqui^ luconcenaprassumere coin-
pellalur : ut quce contineri religione meutium oportuis-
$i9U, itt pericHlum humam eloquii proferahtur. Tum

obaervaiidum Eulogins Alexandrinus apud Pboiium
ood. 215, pREcipit : OporlH igUur eanclorum, qui cer*
Iti itfmport^iM EuUme doetare$ tsititerunt, doctrinam
imtogre perligere^ etnon ex parta Utormm proferre sen*
teHtias^ indeque de taui eorum menie aon sine periculo
conjeeturMm facere.... quando qmdem ex uno mliquo
dicio, siee episiola^ me iueubraiione^ toia icripiori»
pietai oitendi nou poteu, Prasterea verba iilius non
seniper ad nostroi loquendi modos auiil exi^enda.
£orum enini plurimi, qiios posiea, Aiigniiino pray
aertim doctoro, invexit usus aut eomprobavit; llila*
rii a*TO aut inauditi eraut, aut noodum snUsrecepil s
ul meriio dixerit cum Ambroaio epist. i8, ad Sabin.
nam. 4: Verbumii offendero^ tirtulem profeseiomi in*

vero iium« 5, aaimi aeiisa propria explicare non va- B tonogaio. Si, inqait idem num. 6, verbu momii^ hoh

lentis «stiiiu et anxietateni declarat bis verbis : Miki
certe kii reipondenli in curii Witui esi^ in umu iabes
«II, itt inteUigeniia itupor eU ; in sermone auiem non
jam ittfimiiiaiem^ sed iUeHiium conlitebor : cum , in»
quit, iib. do Synod. n. 5 : difficUiimum ftl, aMfuai
ipium proprim mete fidei iecundum inteWgeniim inte-
riorii affecium loqueudo proferre. Deiiium ab auditu
aibi tiinet, duin libri ejiisdoin nuiii. 65, ait : Memeu'
iote^ noH ieHimm miki deesie, eed eerba, Arguam forte
iu €0 wUuram memu , non tameu arguam eolHnlaUm ;
ei tgnoico natune^ ft loqui de quod tmit non poteU,
Gonscius enim sibit quod iii rebus divinis vfr^omiii
udkuc ugmficatio angusiior quum inieltigeniim sii ,
tanto magis forinidabai ne aures offeiidoreL, quanto

prajudicani fidei. Etenim sermonem mem kon dukim
obumbrat^ et defendit a tmtnn, lia iicl, ut nemliioiH
offendat penoiue vox eo sciisu accepta, quo nuiio
naturas vocahulum ; aui cum uti Deo pro frui Deo oc«
curret ; et alia biijusmodi qu» rocenscre lougum
esset. Postremo quia in Latinis noo babiiit quos iu
rebus a se iractandis iniitareiur; ad mcnleni Gnec<^
runi, qtiorum ei leciio famiiians eral, multa eum
expressisse advertenduui eal. £x qiia , sieut ci ex
snperiori observaiione coBficiior, illiua sermonero
cum Groecis, aut cerle LAtiiiis Patribus quieum pras
cesserunt, noii cum iis qui eum ^ecuii sunt, esso
comparandum. Ouod si pncstittssent, qui pliircs iii eo
opiniones ac dioendi modos singulares iintarnm, in

mlnua tum de vi cujusquo vocis inter boniiuea coiive- G nullo fereeom singulariier aut sensisae aul locuiuni
nerat; cum pleruinque, ulh»quiturip8elib. deSynod. esse deprcliendisaent.

n. 8, ignorata verborum opinione plurimum intcr se
digladiareiitur. Quippe. inquitGregorios Nax. Or. 21,
n. 97^ ruiN CMgum ru qnolidie mccederei^ qum itio/ei-
tiam afferret; eo tandem rei mdducta en , mi |Mrtr«liMi
eaet ne orbii lerrmrum fines unm cum i§ltmbis abrum*
perentur.

36. Quocirca veiba de Deo faciuros» ul sibi reete
sentiendi ac loquendi didficoltas coroplanaretur, ipsius
opem supplex iniplorabat. Exposui^ Curiuimi , iiiquit
lib. de Synod. n. 65, quanium kumam iermonii con-
iueiudo paiiebalur^ et Domimte miki eemper ut ipse sctC
m me oratui indulmt^ communis fidei cmnseientimm» lu
etiam quo fucilius cogiiaia ipsius «b aliis perciperen*

38. QuaiKo difiiciiiora bsctenus judicau sunl Hila«
rii scripla, tanto operosius enilenduin duxiiiiHS, u|
ea difliculus soblevaretur. Hujus rei gratia singulas
singulis operibus praemisimus admonitiones aut pras
lationes, in quibus qoidquid ad operis oocasioncni,
tcmpus , acopum, veriiatem et alia id genus specuiy
pro nostri virili parie ex)>licaiin<is. His intordum
ftubiiexa est totius operia synopsis : quod pncseriini
ad libros de TriniUte visum i^t quodain modo neccs«
sarium. Tum ut lector in assequeudis Hiiarii saiisia
minus iaboraret , praecipua ipsius aigumenU , quaiH
tum per orain libri licuit , brevibus summariis com-
prehendere coravimus. Ut autem liaberet, obi perio*

tur, ea variis modis explaiiabat : ut si cui una ratioiie ^ dorum longitudine faligatus requiescerei, iracutus

obscura essent, ea altcra ficrent apertiora. Quam ob
rem eloqueiiiiai su» vires exserens, de Deo quam
alio seiitiret , insigiiibus speciuiinibus saepe numero
comprobavit. Non enim, inquit ibid. n. 62 , infinitui
et immemui Dem bret^m kumam eermonii eloquiii
inieUigi poluitj vel defendi : faUit enim pterwnque a»-
difttlei et doeenles brevilai iermonum. Gum igitur lli-
iarius, veriius ne falleret breviute» sermonis copiam
secutns esset ; leciorem jure ac merito admonet lib.
de Synod. n. 6, iie de se mnte iermonii comummmiio'
nem per titurarum exordia exiitimei judicandum.

57. Quam precem cum mini. 66 repetat, rursum-
que incuH^i Fragm. i, nuui . 7, neiup negaverit ^i con«

singuli varios in numeros sunt distincti. Ea quoqno
ratifine citationum comniodiiad consiiltum cst, iio
paucos versus recognoscere volentibus loti libri c^
sent pcrvolveiidi.

39. Sed in redintegrando lextn, ex cujos deprava-
lione obscuritas ul pluriinum creabatur, nostra poiis«
simum cura ac studium Aiii. Et sl auiero qoam plii-
rima, nihil tnroen nisi prsevia diligenti ac morosa
consideratione immuUluro. Qua in re maxime S]>cc-
tavimns scripiorum codicum in unam leciionem con*
spirantinm aniiqnitaiem, sinceriiaiem, muliiiudinem,
si pncsertim alias in inendosis locis dissiderenl. N.im
cpu^iUaro solet YeritaSf quos fabius dissideiitet^ ^

29 PUi£FATiO

cil. SicDt aulem inss. anliquiUlein ex scriplurai el
ch^raclere perspcxiinus, ila ex consiaiiiia quadam in
reiinendis iis loquondi modis, qui in aliis excinpia-
rlbus ob siiigulariialem sxpe mulali sunt, eoruin
probftvimus sincerilalem. Ad lioruin veriiniem ila
frcrupulose expressiinus omnia, ut ex iis eiiani ver-
borum ordinem revocaverimus. Si qnid vero ca&iiga-
liim quod non oportebal, niliil lanien ereplum lec-
lori : qui ad oram libri , qiiidqitid in prioribus
cdilionibus, qaidi|uid in mss. occurrit, quod alicujus
momenti sit, pro libiio seligendum inveiiiet.

40. Importunae i|uidem suni, el ab auciore iulen-
tionem lectoris nonnihil abducunt notulx frequenles.
5ed pleriqoe rescire cupiuni, qiio jure quave aucto-
rilate mutatum sit, qiiod prlusobiinebal: et nullus
est, cui si placeant sola aucloris verba, notas seor-
sim ab iis positas non sit libernm praUerire. Ita
eliam ubi qua^am noiaia suni, quae minoris momenti
^idcbuiitur; hoc pauci» praediJluin esi, ct in coriiin
gratiam, qui in doctore Ecclesix anliquo ac difficili,
et de re in qua ex verbis inordinate prolatis sa^i^c
incurritur baeresis tractanti, nibil negligenduin dii-
cuni. In aliis majoris momenii locis niuiationes fac*
tas non sola mss. aucloritaie, sed el quam pauciori*
bus verids licuil, ratione est demonsiratuin. Qiiod
facienduin praesertim censuimus, quoties qui Hila-
rium anlea recognoverunt, a vero illius seiisu aber-
rantes, falsas sub.4ituerunt leciiones, qux' quamdam
Terilatis speciem pr» se ferrent. lisdem nolis illuii-
irantur et explicaniur loculiones iiiusiiai;e, impiexuR
phrases, sententix singuiares. llilarii enim scripla
non laiitum a inendis pura et inlegra, sed el leciu
facilioraexhibere fuit aniinus : et locoruin nonnullo-
Tum sensum non sine labore assecuti, iiostri officii
cxistiinaTiinus esse , ut aliis hic labor levaretur.Eani-
dcin ob causam ex eruditoruni operibus eiigere noa
gravati surous , si quid ad gestorum, qiix, Hilarius
atiingit, notitiam faciliorem conduccret. Denique quae
iii eo pugnantia, quac suspecta videbantur, compo-
nere et ab omni errore vindicare studuimus, non va-
nis aut aliuiide accersitis rationibus, sed ex ipsiusmet
▼erbis. lilos enim locos, aul exadjunclis expenden-
tes, aut comparantcs ciim clarioribus, deprehendi-
niu8 qiiam jure Ililarius« dc locutione non ita, ut de
fide sua seciirus, moniierit aique enixe rogaverit, ne
de ipfio ante absolutum sermonem judicaretur. Quos-
dam ex illis celebriores atque difTiciliores ab ipso
exordio tractare juverit : quo cuin conimodius quam
In oram conferre liceat, quidquid in unain eamdem-
qae rem diversis locis dixerit ; ex mutua plurium lo-
corum collatioiie vera illius sententia manifestiua»
apparebit. Et certe visiim est expedire, ut tanti viri
scripta non prius oiTerrentnr, quam prxcipux su&pi-
cioniim nebulae prorsus fuissent dissipat^. In liis dis-
puiationibus aliorum etiani Patrum dicta interdum
adteximus; quo Hilariiis non inodo sccum, sed et
cum veteribus conscntire demonstretur. A mysterlis
Christi exordium fiat, quorum primum sese offert
ipiius de sicra Yir|;iue conceptio, de qua nonnuUa

GENERAUS. r>0

A receptx Ecclesiae lidei adversa sciipsissc arguiiiir.

$ 1. — DE C0T<CE?TI0!>nB CnRlSTl SANA SAI^CTt niLARIl
PIBES DEHONSTRATCR.

41. Prxpositus Joliannes apud Philippuro Bona
Spei abbatem repetitis epistolis'contendit, Hilarium
in lib. X de Triiiii. asserere Dominum nastrum cw^
porii initium non accepiise ex Mariaj ud qua%i sx SfH"
rilu sanclo : cum e coutra, inquit, Ecclesia caihoiuu
teneatt quia in illa conceplione Domini Je$u Spiriius
*anclU8 non fuerit causa maleriaHSf sed eficiens; car^
autem sacroe Virginis fuerit causa malerialis, Quo-
circa, si non fallitur Jobannes, duplex lliiarii in ex-
plicanda Ciiristi concepiioiie crror fuit : unus, quod
Marinni cnrnis illius causam mutcrialem negaverit

U exstitisse ; altor quod Cbristum cx Spiritus saucti
substaiiiia carnein suam sump^isse crediderit. £x quo
seqiiitur, ut in absurdain illtm opinionem abierit,
qua: aliquandiu inter Corintbios pervagata, Atlianasii
ad Epictelum epistola acriter exagitata cst, qiia ni-
niirum carnein Cbristi diviuu! iiaturjc consubsUiiitia-
lein esse dispuiabaiit»

4i. Levioris forte monienti videretur illa Jobaimia
censura, utpote liominis muliis occupati, et cui cum
vix spatium cogitandi^ nedum scribendi suppeterct,
deerat unde sententiam satis gravem dixisse judica-
rctur. Yerum banc falsain aut temerariain quis sibi
perduadeat, cum in Erasmi prxfutione legerit : Libro
tertio, sed magis Ubro decimo, sic loquitur de corpore
Christif ut sentire videatur : Muriam virgmem^ prater

G concipiendi, geslandi et pariendi minislerium^ nihit ad-
didisse de suo; pra^scrtim suirragante Sculteto ac di-
ceiite, Seniire videtur, Chrislum non accepisse carnem
a beata Virgine : non cniin hic Hilarii scripta aut cx
parle aiit celeriter percurrisse eiistimatur,

43. Audiel igitur caiholicus Praesul iinpictatis ejus
aucior, quam ubi ab Euiycbele pruidiaui resciit
S. Leo, ui veriiatis omnium nosiroruin niysierioruin
pereiuptricem exhorruit. Si enim sensit Hilarius,
Chrislum non accepisse carnem a beata Virgine; iiiiiil
novi docuit Eulyches cuin dixit : Corpus Dominif
quod ex Maria factum est^ non esse nostrce substaniim^
neque humance conspersionis ; sed humanum quidem
iUud vocari , iioit tamcn vobis consubstantiate , nfque
geneiricis ejus secundum carnem, llanc tamcn doctii*

I) nain Flavianus apuil Leoncm ediiionis novae p. 474,
velnti novam el inipiam (lenuniiat. Leo ipse ad Ju*
lianum Coensem episi. alias 14, nunc io, non niodo
signilicai, Eulyclien Unigenitum Dei filium sic de ute-
ro B, Virginis prwdicare natum , ut humani quidem
corporis speciem gesserit^ sed humancc carnis virilas
Verbo unita non fuerit ; sed et haiic scnteiitiani pro*
digium appelial falbiiaiis, uiide innuinera opinionuui
monsira nascanlur » ac reslaureniur errores Valcn-
tini, Manichxi, Apolliuaris, quoruin nullus in Christo
huniana! carnis credidit veiilaleni. Qua utique uon
rccepta, (iJes iiosira de unigeniii Dei passiuiie , uior«
te, resurrectione,cic., abnuiiur. Non imuierito.itaque
cidcm papae abaurda adeo visa e«t hxc opiuio , ut

PRi£FATIO GENERALIS.

epist. alias 13, minc 27, ad Pulchenam c. 4 scribat, A coelo esse advecium, aiit certc illud per Mariam po-

eam nonnisi imperiti» parlum essc potuisse , lon-
geque ab eo Enlychen futurum fuisse alicnuni : Si
Symboli pleniludinem puro et simplici voluisset corde
concipere, Pion enim, inquit paulo superius. de por^
tiuncula fidei nostrte, qu(c minns lucide declaraia sit^
quceritur : sed hoc slultissima resultalio audet inces-
sere, quod Dominus nosler in Ecclesia neminem sexus
utriusque voluit ignorare,

44. Ex his aiiis(|uc Leonis verbis, quibus Euly-
chiana: impieiaiis slolidilaiem frequeiis arguit, satis
apparei lemeriias corum , qui doclrinic tam insulsnc
Fuspicionem in sanctissimum ei non impcritum Ec-
clesiac doclorem injicere non timueruni. Huic in Hi-
larium conlumeliae locum nullum permiserat Clialce-

tius Iransissc, qii:in) ex ea acceptum csse voluiit. At
voro priinu! scntentijn rc|)ugiint , quod caro Chrisli
non simulatw nalurcp.; altcri, quod non alieuee; po8«
trcma^ qiidd in utero el ex ulero sanctcc Virginis a<-
suiupta anirinatur.

47. Scd e\ libro x dc Trinitate , uiide prxsertim
ortnc dicuntur siispiciones, eas amoverc juverit. Quid
autcm sibi vult illud num. i7 : Qucb (B. Y.rgo) o/yi-
cio usa materno sexus sui na(uram in conceptu et pariu
hominis exsecuta est , iiisi bcalum Virginem in coii-
ccptu corporis Christi de cariie sua suppcditasse,
quod suppcdilarc solent alix matres? Hoc ipsum
nuin. 15 diserlius cloqiiilur, ubi iii conceptu Chrisli
Vcrbiini quidcm , quod Spiiitus vocabulo intelligcn-

donense Conciliuin, cum act. i illum cum paucis aliis B dum mox oslendcinus, per virtutein suain supplevisse

Patribus recensuil , ex quorum docirina condendum
esset (Idei adversus Euiychcn de Incarnaiionis mys-
terio decretum. Sed et posiea Philippus Ronan Spei
Ordinis Praemonslratensis abbas sanclo confessori ab
amico illatam injuriam tribus episiolii» ila propnlsa-
vit, ut ille confiteri tandem sit coacius, hxc Hilarii
lib. X deTrin., n. i7, ilominem enim dicens (Aposto-
lus) nativitalem ex Virgine docuit, quw officio usa
maternOy sexus sui naturam in conceptu et parlu homi-
nis exsecuia est, in eum, qui Clirislum cx Maria cor-
poris inilium accepisse negaret, miuime qundrare.
Ea lamen est vis praejudicalx opinionis, ea liominum
pliilauiia, ul Johannes nilarium pngnantia, quain sc
lenieraria locuium, respondere malueril.

45. Iiaque cnm apud apquiores uno allerove tesli-
roonio, quo llilarius Christuni ex Mariae Virginis
carnc siiain sumpsisse dihicide planeqne doceal, in
promptu esset fidem illius ab omni suspicione vin-
dicare : pluribus tsiinen hoc praesiandum duximus ,
tuin ut inagis perspicuuin sit qiiam conslans fuerit
illiiis doctnna ; tum ut ab hoc initio intelligat quis-
que, quanti raciendiim sit rorum judicium, qui in Hi-
lario nxvos numerant potius, quam probant. Neque
satis eril ipsiiis de conceptionc Chrisii fldem sanam
ei orthodoxam demonstrare : insuperet unde Johaii-
ni ex Spiriiu sancto velui ex catisa materiali carnem
Chrisii concepiatn opiiiari , et unde eam ex Marias
carne assumptam negare cum eidem Johanni, lum
Erasino ci Sculteio visus sit , aperiendum erit et ex-
plananduin.

L Camem Christi ex Moi ias carne susceptam passim
Hilarius docuit.

46. ILnnreticos , qiii carnem Chrisli ex Maria con-
ccptam negarunt, simul onines repellit uno Tractatu
Psal. cxxxviii , cum non tantum ail num. 2 : Qua-
cumque homini i7/r, quem ex utero sancKe Virginis as-
sumpsit^ et in quo se nasci hominem qui Deus erat vo -
/iiil, apta et congrua eue videbunlur, cum debita coslesti
hoc est divinae natura simf dignitaie tracientur : sed et
addil num. 5 : Non aliena! aut simulata' nalura* ho-
minem assumpsit, llli qnippc aut Christum carnisspc-
ciein, nou veiitatem gestissc, aui rorpus ipsiiis dc

ofGcium viri, sed Virgineni nihilo minu^; niatris mii-
nus iniplevi>se dcclarat his vcrbis : Virgo enim non
nisi ex suo sancto Spirilu genuil quod genuit : et quam"
vis lantuin ad naiivilalem carns ex se daret , quanium
ex se [einina! cdcndorum corporum susceptis originibus
impenderent , non lamen Jesus Christus per humanas
conceplionis coatuit naturam, Quid est ex se daret^
nisi cx siia carne? Ilinc et mox suhjicit, Te/iuit m
hominis nuiivitaie qitod mairis est; et paulo anle le-
gere esi, Quodsi assunipia per se sibi ex Virgine car^
ne, elc.,necnon cap. xvi in Malth., num.8 : //tima-
nce saluiis causa Christus in corpore est quod assumpsii
ex homine.

48. Eam ob causam Chrisli corpus inodo assump"
^ tam ex Virgine carnem, modo nostrce ciirnis aul noslri

corporis carnem nuncup.irc solet : ul cuin iii Psalm»
65, II. i2, ail : 7)1 aHernam gloriam ejus assumptae ex
Virgine carnis natura transfertur; el Itb. i de Trin.»
n. ii : Ai; ne Virbum caro [aclum aut aliud es.et
quam Deus Verbum^ aut non nostri corporis caro es-
set, habituvit in nobis (quasi in nnstris) : ut dum ha»
bilat^ non aliud quam Deus maneret ; dum aulem ha-
bitat in nobis, non aliud quam nostise carnis Deu$
ciiro [actns essct : quia inquit lib. ii, n. i6, per id quod
in nobis habuut Verbum caro [actum, Deus est in nos-
tri corporis verilale.

49. Qiii plura volet, audiat lib. ix, num. 7, dlcen-
tem : Corporis nostri nalus homo, secundiim consue»
tudinem naiuro! nostra locutus esi; et in Psalin. cxviii,

^ lit. i4, n. 8 : Unigenitus igitur Dei filius naliirx nos-
trx sibi ex Virgine corpus assumens^ etc. Cuinquc
rursuni in Psal.LXviii, n. i5, lcgcril, Christum m
sunguine corporis nosiri oinnia rccoiiciliassc; fateatur
necesse est , Hilarium vix poluisse planius se ab iis
alienum osiendcie, qui Chrislum ex Maria nihil ac-
cepisse senlirent.

50. Neque vero lanium ex Maria, sed ex Maria: pa-
reiitibus cariiem (itiristi procrcalam asscruit : adco
ut Chrlstus in P^al. lxvii, n. !28, de Jud(e [rutice [u-
turns^ et in Psal. lxviii, ii. i9, ex utero David pnrdi-
cetur. Undc in Psal. cxviii, lit. 5, n. 5, David com*
incndat, uii dignum cujus litius Jesus Chrisius essei.
£t cuin in Psal. cxxxi, n. !S, iil cl alibi, Chrisluin sc

PKiEFATlO GENERALIS.

noiuine David sanpe signiflcare cloccat , lianc unain A homo facius est, veque Fiiius fiominii. Wem argnmen-

rcdJil cau!>am. quod ex ipsiusgencre nalus sil : Qut,
ini|uit , nonien pareatu secundum originem carni$ ac-
eepit^ ncmen iumens ejus cujus ex genere sumebat e^
corpus. Immo scribii e\ ipsa gente Moab per Ruth
Salvaloris noslri carnem acceptam ; ideoque crudiia-
tcm atque impuritaicm illius, prius quam assumere-
Inr, per \arias generaliones, veluti per ollam, decoc-
tam fuisse aiqne mundatani. Quia, inquilin Psal. ux,
n. 11, non solum ex liac geiieratioiic sanctorum, sed
etiam ex peccatorum origine huic Dei Sancto carnis
nostras ineunda esset susceptio , qnia in similitudinem
rarnis peccati Deus Filium suum misitt idcirco Moab
olla spei eius est. Tum memoraia genlis Moab m:ile-
dtctione, ejusquc per vnriasgeiteraiiones pnrgaiionc.

tuin adversus Flutyclien iirget Ferrandus diaconiis
epist. ad Anatoiium. At vero Hilarius nihil freqiien-
tius inculcat, quam ut Christum el fllium Dei et fi-
lium hominis esse meminerimus. Unum c sexcentis
locuin seligimus de libro dccimo petitum, qui unus
idoneus erat omnes suspicionum nebulas eo ex libro
conceptas dimovere. Sic porro hahet num. 15 : Quo-
modo filius Dei hominis filius erit natus, vel manens in
Dei fornia formam servi acceperit, si non poiente Verbo
Deo ex se et cnrnem intra virginem nssumere, et cnrni
animam iribueret homo Christus Jesus ad redenipiionem
animce nostrw et corporis nostri perfectiu est natus ; et
corpus quidem ita assumserit, ul id ex Virgine concep'
tum formam eum servi esse effecerit^ ctc. Hoc quippe

subjiclt : Sanctusque hic ex Juda ct Monb originem su- B loco roiitendit, Christum falso niiiim hominis nuncu-

mens, decocta tamquam per oUam carms crudiiate, in
speciem dbi significatur wteriii, cum caro ejiis vere
eibHSviicesit. Qui auiein Sanclus Dei Dominus noslcr
ex Juda et Moab siimit originem, si ex Maria niliil ac-
ceperit? Aliius eliam in Psal. lxviii. Chrisli orlum
ducitHilarius.Nam etnum. 25, naturamcorporis primi
Adam abeo assiimpiain artirmat : et num. 10, homines
Tocat ipsius secundum caruem consanguineos.

51. Adeo sensit llilarius carnem Christi ex Adam
ac postcris peccatoribus propag:)taiu, ut eam ct car-
nem peccati, et peccatim vocilarc noii dubitet. Car-
ffiem enim peccati, inquit lib. i de Trin. n. 13, recepit^
«I assumptione carnis noslrce delicta donaret, dum ejns
fit particeps assumptione, non crimine. Et alii qiiidein

panduni iri, primo nisi homo perfectus sit, ex anima
scilicct ct corpore nostro; deinde nisi hoc non ex
qiiavis .nssumptione, sed exnativimte obtineatut per-
fcctiis homo natus sil ; ac demum qiiasi hoc dixisse
non surfioeret, vult corpiis ita abeo assumptum esse,
ut id ex Virginc conceplum sit.

53. Praiterea cum Christum asserens perfectum
hominem natum esse, adjicit ad redempiionem animas
nostrce et corporis nostri, albiram attingit rationem,
ut vulgo utuniiir Palres adversus hxrcticos , qui
Chri>to negarunt huinanoc naturae integritntem. Nam^
ut nit Gregorius Naz. Or. 51, n. 13, quod assumptum
non esl, curaiionis est expers : quod autem Deo unitum
ett, hoc quoqiie salutem comequitur, Si dimidia tan»

Patres CJiristum peccatuin factuin cssc sic interpre- G tuin ex parte Adamurtapsus sit, dimidiatum quoque sit

taniur, qnod ractiis sit hostia pro peccato. Ai ille
Cliri^ti corpiis peccati noslri corpus et peccalum non
tam iiide dici intellexit, quod iinmolatiim sit pro
peccaio, qiiam quia ex peccatoribus est procreaium.
Eain obcausim lib. ix de Trin. n. 13 in illud Pauli :
Quod enim morluus est peccaio, subjicit, morlein pec'
cato, id esi^ corpori noslro adscribens : et paulo post,
Qui peccati nostii corpus assumens, tolus jam Deo vi-
vit. Eodem respectu dixit Tertullianus ; Defendimus
autem non carnem peccati evacuatam esse in Christo,
sed peccatum carnis ; non ma'eriam, sed nutnram ; non
substantiam^ sed culpam. Sic ct Gregorius Naz. Or.
51 , n. 18, auctor est, quod a Christ» assumpta sit caro
danmata. Nec secum pugnat Hilarius, cum de eadem

quod assumptum est et salulem conseqiiitur . Sic Fulgen-
tius lib. I ad Trasimuiidiim c iZ : Qnod si totus
(liomo) tenebaiur captivitatis vincuto, totus eguit Libe*
ratoris auxilio. Si autem tolum debuit libernre pietas^
totum debuit suscipere majestas. Nequc, puto, stne
causa rursum Hilariiis in Maith. cap. x , n. 18,
Christum nousimpliciter hominis rcdemptorem nun-
cupat, sed corporis et aninm redemptorem.

54. Haud absimili ratioiie advcrsus Apellem, qui
corpus Doniini ex siderea materia, non ex materna
siibstantia constare contendebat, Tertullianus dc re-
siirrect. carnis n. 2 concludit, vanam csse spcm re-
surrectionis, si Dominus matris substantiam non ac-
ccpit : Sequitur enim, iiiquit, ut salutem ejus subttantias

Cbristi came lib. x de Trin. n. 25 dicii: Neque caro D exciudant, cujus Christum eonsorlem negant. Quo

ttla earo peccali, sed similitudo carnis peccati : qiiain
enim hic carnem pcccati negat, ut ostendai a domi-
nantibus carnis nostrx vitiis immimem, illic sane et
rectc affimiat, ut carnis ab hominibus accept* probet
^eritateiD.

52. Si ad argumcnta veniamus, quibus sancti Pa-
tres carais nostras veritatein in Christo exstitisse ap-
probarunt, eadem ab Hilario non ininus dilucide il-
lustrata fai^se convinceinur. Eo prxseitim adversus
haereticiis nititur lreu;£us lib. ui, c. c2, quoii Christus
vere coguominari filius' hominis non potuerit, nisi ab
liomine fere acceperit sub^itjntiaui corporis : Si^ in-
quit, iton accepit ab Itomine tubstantiam carniSj neque

speclat illud Irenxi lib. v, c. 1 : Vani igitur, qui a
Valentino sunt hoc dogmatizantes (Christum nihil ex
Maria accepissse) uii exctudtint salutem carnis. At vero
Hilarius, ob illud Chrisli nobiscum consortinm, no«
bis resunectionem non tantum sperandam, sed jam
aliqua raiione indullam esse confirmat; iit carnem
noslram jam iu eo excitatam contemplemiir, in quo,
inquit in Psal. cxxiv, n. 4, nosmetipsos per assump*
tionem carnis nostras corpori$que speculamur, In eo
enim sumus resurrectionem nostram resurrectione nos»
tri in eo corporis specuiantes,

55. Redire piacet ad epislolam 25 Leonis jam sii-
perius laudatam? Illic porro Eutyches ChriHiim mc-

S» PRifiFATlO

(liaiorom ncg«re sic arguitar, qoasi boe cl aufernt
noinen , quisquis ipsi matris siibstanliam denegat.
Ii.i el Fulgentius lib. i ad Trasim. c. 45 docet Ghri-
stMin Dei hominumi|ue mediniorem in cassumcngno-
niiiiari, iiisi in se iil tolum Terumque Deum dc Deo
nntuiii, ita toium Terumque de homiiie nntum homi-
ncni contiiicat. Eaindem quoqiie Ghrisii nuncdpntio-
nein cum saepius explicet Hilnrius, nomquam aliter
cxplicai, qiiam quod et ei nobis carncm; et ei De«
habeiis diviiiitatem, Deum hoininemque in se uno
coiijiingat. Unde in Psal. lxtii, n. 57, intu^tis irt
illud Ghristi mediatoris officiom^ noa \n unitateni
Paicrnae majeslatis assiimendos prxdicat, dum nimi-
rum et in eo per naturam Pater est^ et ille runum per
zocietatem earnis in nobH e$t.

56. Miilta ulia argumenta soppeditat iiber de Tri-
nii.uc decimus, iii quo com Hilarius a num. 46^ ac
dciiiceps dala opera refellit hsnrelicos, qui aut huma-
iiaiii Ghristi naiiiram aiile qunm assumeretur prae-
exstiiisse, aul corpus ejiis de coelis advectom esse
asscrcbant, ad verba symboltf Qui tonceptnn est de
Spirilu Sancto et natus ex Maria virgine^ fldein suam
cuiisianter exigit. Juxia qu:e lotam disputalionem
coiicliidit in hiiiic modum : iienuit e/«iiifii(Ytrgo) ex
8E corpus ; sed quod coneeptum esset ex Spiritu ; ha-
bens, quidem in te sui cotporis fteritatenif std non ha-
bens naturcB in/irmitatem. Qose cum ita slnt^ nemd non
ntirabitur, qui nonnullis vlsus sit sentire, Cliristttm
non accepisse carnem a beata Virgine. Unde hoc illi^
in inentem venerit, nonc eipendendum.

H; Spiritus sancti vocabulo quid dixerit Hilarius a
' censoribus $uh non intellectus est.

57. Hiuc profecto Johanni errandi naia est occa-
sio, quod cum lib. x de Trin* aliisqiio locis corpus
Ghrisiia Spiritu sancto non modo furinattlm, sed
etiam assumplum legeret; Spiritus sancti nomine^
niore nostro tertiam saiictissiine Trinitatis persoiiam
signiiicari exislimarit, cum iiileHigerei Hilarius se-
cundam. Gerte tais lib. ii, n. 27, verbis, Spiritus
sanctus de super veniens.., naturtte se humance carnis
immiscuit, iiou seitiit, ut Johannes auimo sibi finxit,
Spintiint sanctuin carnis a Verbo assiimplnR fuisse
caus iin inaierialem, sed Verbum i|>suni sibi naturam
liuinanatn intime conjonxisse. Haec eniin Angeli od
13. Yirginein verba , Spiriius sa$tctus Buperveniet in te
perinde ei suitt ac, Verbum et Sapienlia Patris des-
cendet in le, et ex te corpus sibi conptibtt.

58. Neqoe inaudita aut ei siftgularis videri debet
Iixc int>Tpretatio. Eadem quipp^ Angeli verba noil
alio modo interpretatur Tertuliianus contra Praxenm
n. 26. Nec aiio spectat illud ejusdem lib. deGarne
Giiristi, n. 48 * Sic demque homo cnm Deo, dum euro
honiinis cum Spiritu Dei. Ea ipsa hiqoendi ratione
Lact:)ntius, lib. iv, e. 42, Veriti in ulerum VirginiS
dcscensuut enuntiat , cum ait x DiBtcendens itaiiue tte
coelo sanctus ille Spiritus ^ ffffrcfcm Virfpnem , eujns
uiero se insinuaret , elegit, Uk adjwigere iteet Pasio-
rcnt iib. iii Stmiiit. 5, obi Ihm M tforporeGbrlsti foa-

GENERAtlS. S6

A bet : Hoe ergo eorpnt , fn qudd indnrtvi ist Spiritus
Snncius : maxime cum ihidcm paulo antepraemiseril,
Filius ttutem Spiritns Sttnctus est, Neque aliter Intef-
ligendum videbilur illud Irensei lib. v, c. 4 , Spiritui
Sanctus advenit in Mnriam, ibi expensum fuerit qiiod
proxime sohjiril, Verbum Patris et Spirilus Dei adu-
nitus antiquce substnntim plasmalionis Ada: viventem et
perfectum effecit hominem, Apertior est Jiistini seiiten-
ti^ Apolog. 2, obi priniom Filium vim ac virtutem
Doi essc declarat his verbls : Primfl autem vis ac wr-
tus seeundum Deum omnium parentem ac DominurH
Filius etiam Verbum est, quodquodam modo caro faC'
tnm homo fattus est : quibiis post pauca subneCtit,
Dei vis ad Virginem advemens^ ei obumbravit, finilque
ut Viryo gravida esset : demum utramque proposilio-

8 nem cenjungens concludit , Spiritum ergo vimque Dei
nefas est aliud inteitiyi ( Luca, i, 56 ) nisi Verbum^
quod etiam primigenium est , sicuti Moysei prophetu
quetn diximui indicuvit : alqve hic suo ad Virginem ad"
venlu et adumbratione , non concubitu, sed vi eam gra-
vidnm effecit,

59. Qoidde Cyprland srhtiemus? Modo quidcm
lib. de Idoi. vatiif. legcre est, Hic in Virginem illabi'
tur^ carnem Spiritu sancto cooperantt indnitnr : sed
liorom loco antiqius optime notic Codcx Gerniancn-
sis prx se fert, Hic in Virgine labitut, carne Splritus
sanctus indttitur, eainque lectionem sein qnnliior ins.
naciiim esse Pamclius testator. Quse sane corruptio-
nis eo minos suspecta est, qtio mngis ab tisitato nos-
tro loqucndi more aliena. Cypriaol Verbis Ita emeii-

C Uatis suffhtgatur aniiquus auctd^ qUemdb AugoStino
epist. 448, n. 40, Gregorii sancti ^piScopi Orienialls
noinine laudari valde probabile est. Hic pdrro npud
Ambrosium in appeiid. tom. ti , nt)vne edit. p. 554
hatoiU : Cffffi iHnpsUi nt in Muriam, eum Virginii nr^
rum oppievii , aiiud utique ex f7/(i, quam qvod venerat^
nnlum est, Planiiis nntem , pag. 556, : SpfWlu^ Dei'
veniet in te, el virtus Altissimi obumbrabit te, Propter-
ea quod naseetur ex te sanctum » vocabitur fiUus Dei.
Vides ergo ipsum Spiritum, id est Filium Dei^ venisse
ad Virginem , et inde Dei et hominis filium processisse,

60. Si Aihanasium in eadem verba e?angclica eo-
dem sensuaccepla respexisse inielli<,Ms,haoddifncu1-
tcr assequtiri? cur lib. de Incarn. p. 7i dicat : Ideoque
cum primum ad nos accederei, tx Vfrgine sihi ipsi cor^

D pus formnvit : ut nobis non tenue argumentum sua:
divmitatis exhiberet, eum , qm hoc iibi corput formave-
rat^ aliornm quoque c&nditorem et formatorem esie,
Nain cmn Paires a nobis pncnomtnnti vcrbis Angeli
ad Virginem deciaraH existtment primum filii Dei ad
nos adveiitum, ul in Virgine et cx Virgirie cott>ti^ ^ib!
formaret; hinc recte colligitor, eum corporomnos-
irorum conditorei^i ac prointfe Deom esse , qiiem
Evangelta nobis significant proprii corporis bui Ibr-
maiorem. Sin alio respexit ; umle qoxso ei constitfi,
filiom Dci, com ad nos primtim accessit, cofc^pns Slbi
fbt^mnSse; ut exinde eum cxter^ corpora paHter
condtdisse Itc Deum esse e^frceret ? Certe Athana-
siOB VerMihi aliqtiaMb Hi ScriptuHS Spiritns ^antti

&7 PRiEFATIO

Tocabnln Bigniflcsrt nofl dnhHfirfi * cifm epist. 4 ad
Serap. I. i,p. 970, blftsphciniam inSpirituin Sancium
efimes86 iHterpretetur,<|(i8oChfistt ncget diTinlinlcm.

01. Hm nceedit Auflniis In '^xpfHtitfone Symboll :
qui lici^l prior.i h.-cc verha, Spiritan Sanettin inperve-
tiiet in te, de tenia saiiCLi^ Triiiiiaiis person:) dici.i
esse noslromorcinlelIigat.sul)ser|ii('iilibus tamon Fi-
linm indicarl arbilratur : Qucc est autem, inqtiit, Vir-
in$ AWstimi^ nisi ipse Christui, qai est Dei tirttti et
Dei infrietttiM ? Msiiminns quoqne lestc Au{;ostin(]^ ^
qiiamTb dissentiente , priora illa vcrba ad Spirlium
•anctum, ad Verlmm antem postrema rcfereb.it. As-
urere^ aii Augustinos lib. ii contra cumdem Matiml-
ntim e. 17, n. 2, e^nalH^Sf Sffiritum Snnctnm jirae-
ctfttim, VI nMmilarfl ei sanctiflearet virginem MaTinm,
oc ieinde wtnirH yirtms Altissimi^ hoe e$t Sapientia
Dti, quod est Christus; ef fp«(i, sicut scriptam est; (edi-
ficwret sOti domnm^ hoe est^ ipsa sibi erearet earneiii,
tiM Spiritus Sanetns.

62. Si quscras nnde Hilarios cum antlqnis Patribiis
in eum intelligendi modum conspif.irit ; hon deerft
responsio. Ac primo qnidem nemo in Tftenim lec-
tione Tersalus inficias ieril, Spiritui, ant SptrUus
SntKti^ Toeabalom apiid eos non sliigiilare eSsennrus
perBOfli;c nometii sed commnne toflus natur:e dlvina?,
ffn^ Palri, Filio ae Spiriitii sancto indifrefentcr ab
lliis auribiKvtfir? Hajns rel passim occnrront eicnipla
in efiisloki Bamaha;, c. 9; apnd Pastorem, lih. iii Si»
niil f 5; apud f reneum, lib. t, c. 4 . Hjnc vocem Thco-
pkfliM Antiiocb. ad Autolic. Telati Fillr propriam re*
eeMei m huiie modom : VCT-^Mffi eperum suonim ad-
mimstmm (Pater) ndhibuit, ae per ipsum nnirersa mo-
Hlui M. Boc appeilatur prineipium , quoniam princi-
p0tsim &e donfdnnt ion em hobet in orHnia qntp per ipsum
fghri^akt umt. Uoc igitur cum sit Spirrtus Dei, et prin-
cipmm , ei smpientiu ^ et tirtus Altissimi , labebatur in
praphetne. Voi e;idem nalnram diTinam sonat in his
Allienagoras p.ig. iO : Cum Pater ei Filius unum siut^
ita ut Fiiius tit in Patre , et Pater in FiHo unitate et
potentio spintni : TelcumTertullianns contra Praxeam
n. 27, ait : Dicentes Fiiium earnemesse^ id est hominemf
idestJesum; patrem autem spiritum , id est Detim.\Ko-
dcni infeileetv ioqiiiinr Glemens episl. 2, c. 9 :
Jesus Chfistns Domitms noster, qui nos eeroavit , cnm
prmmm essetSpiritus , cttro faetus est. Quo speetat iliud
Aitgosiini episl. 140^ adilonoiratiim, n. if : Verbum
caro fkctum est, ei habitavit in nobis : reddite ticem,
ei efficimini spmtut ^ et habitate in illo.

65. f^iige m.igts ad rem nostr.im facit htst Atha-
naaii regiila ( Epist. ad Serap. p. 9S0) : In evangelieo
semume . ut smpe memini^ cum diceret ( Christus ) se
fifium hominis esse , eo ipso humanitatem snam prm se
feri ; quemndm&dum ubi de Spiritu meirHmem facit ,
susn» iHe Spiritmm sancHsm es$e deelarat in qno omnia
fnciebat. Spirttus enim est , inqiiit Ifh. de Incarn.
Clirisii , Verbum Deus. Sic qui tpnd etmidem ancior
esi lib. de rmiifmn^i easentia Patris et Filii et Spfr^
1 us sancti : Dekatem er§n Verbi ipee CkriHus Spkitmm
ennctnm appeUnif ti eictntm hstittamitmfH sMOiH fii^tm

G&NERALtS. 38

A hominis appellavit. Ilinc (Hregorids Nnzinnz. Or. li ,
n. 49 : Chrislum elsisiere docel unum ex duobus con-
traiii^y cnrne nimftum et Spirilu,qitorumaltcrum dei'
tatcm dcdit^ alterum accepit. Ilabes el in Commentario
Olitn Ambrosio adscripto iii tlom. i, 3: £tfm, qui
etnt Dei filius secundum Spiritum sanctum , id e$t se-
eundum Deum, quia Deus spiritus est , et sine dubio
sauctus est , factutii dicit juxta carnem Dei Filium ex
sernine Ddtid, ei In Tr.irlaiu de flde orlhodoxa apud
eiimdcin Ambrosiiiih, Cum hoininem itiduere dignatus
tit Christus, non labefn ceternitaii iiitulit , ut Spiritum
in carnetn mutardl. Ad llilariiiiii nostruhi ul redca-
niu.'!, mlitiiiiiis quod ciihi iios in Ciiristo Deufn et ho-
minem, illc Spirilum et hoinihem disliiigiiorc soleal :
ni maims, iitqOit llb. it de Trin. n. 14, Spiritus Chri-

fl 9tns, idemChtistns hotno esset. Sed lacendum ndit cst,
qfffWf ipse dnla opera llb. Vhi , n. 25 , eiemplls c
Serlptofa flddocils d^imolistrai, Spiiitus vocem Palri,
FiKo et Spiritoi sanct6 essc communciii. Unde ap-
parct, ciif Iffa tim ipsl qu,im cjctdHS Palribiis ad di-
vihitaiem slgniflcanddm ramlli2lri& fucrif.

61. Qfuod cum iia esset, cul ex fribus persbnis ap-
titis fentigrlieret llliid Angeli , Spiritus Sanctus super^
veniet inte.ei adjunctls dijndic.iiidiim fuit. Siihjunxil
vero Angelas, Et tirtus Attissifni obuiiibi-avit tibi : un-
de fafcile obortl c^tcogltalfo, tntiiih illiusde Dei Fi-
lio esse sermonem. N.im el Fjliiim Dci virlutem
ApostoItiS I Cor. f, 21, fcognominal, et ei Altissimi
virltitem essfe propHahi vidciu^, pcr qftem Pater, qui
Aliissimns est, tinivcrsa cbndidit.

C 65. Irrtellectunt hunc hoff fncdiocriler connrmabat
pf ophelia Salomonls, l*rov. ix, i : Sapientia cedi/ica-
vit sibi domum : qnam cnm dc Verbi corporatione vul-
go interpretentur Patfc^ , uniiin illUil profdrre salis
crit c celebri Lconis ad Flavi.nnum cplslol.i : jEdi-
flcante ai6i Sapientia domUm V^rbufti caro factUin est ,
et hnbltavit in nobfs, hoc est In ed carne (\uaiii assiitiipsit
in homine. IHIarins verO prophetiac hiijus auctoritate
ronvictiis adeo fult , Fiflunfi ipnunl 6lbi corpus for-
massc atque coapttfsse , nt propter eam diiibigere se
dicat an Chfist<is sccuudurtf formam servi formatus
.1 Paire dici possit : Et nescio , an quod formatus in
forma servi est , referri possit ad Patrem , ut formatus
ab ipso sit : Sapientia enim ipsa tsdificavit sibi domum^
nt hnbittirct M nobis. Nori sic tamen intelligeMda est

D h;pc rffhfS duhrtatlo , (f0:fs! Christi corpus Patris ac
Spiritns sancti opns esse HtHi sentiAt; sed quoJ il-
lud a Frlio ^roptia qnndahi raCione , i\w. In Patrem
aiit Spiritnm Sancinm non convehiat , coriditiim ac
formainrh esse opffietur : crum omn?rfo ard modum' ,
(fno Sapienti* ccrgnomen nni Fffio atlribufmtfs, fifcel
unam esse credamos Patrfs , Filfi et Spih'tus Sahcti
sapientiam. Atras enim ofVnne Fifii opus, opus Patfis
esse tnnto fldci studro pro^nat, ut etfm insepa^abi-
IraTrinitatte Cpera credhfis^e nulhrm dubiufh sit.

66. At qtmvi^ loco perrrrmas sit Bifafriirs, ut Spiri-
tum frtf Vifgfritem «ii]^er^enfeWf*m FilWirf ihtfelfrj[6ret ;
consiai mxh , t\ ccFWiSpiWft^m Clnrffit? it t* frgih*e
trattaflill synWiyfV»# fitrMer 9phmi t^ fmi ioces.

PRiEFATlO GENERALtS.

Quod si quis per se experiri volet , confcrat vicinos A riis illis cognominibus unicum Dei Filium Intellexerit.

unius ejusdemque libri x locos : et ubi nuin. i5 le-
gerit, Gliristo omnis causa na$cendi invecta per Spiri-
tum ; quid Iioc sibi velit declarabit illud num. 16 :
Caro nonaliunde originem sumpserat quam ex verbo,
Rursum si moveatur quod ibid. Iiabet : Virgo enim
non nisi ex suo Sancto Spiritu genuit quod genuit^ et
quod niim. 17, asserat filii hominis originem ex i«-
perventeutis in Virginem Sancti Spiritus aditu ; scru-
pulum levabit num. 18,ubi de Christo aflirmat, Ipse
enim corporis sui origo est, iitpote, iiiquil , in [ormam
corporis nostri virtutis sua potestate subsistens ; vel
cum post pauca pruedicat, nostris eum carere vitiis,
per virtutem profectce ex se originis.

67. Ncfiue liic silendum est l^hilippi ad Johannem
responsum. Giim enim in illis Hilarii lib. iide Trin., B monstraret ; argumeniumqiie dilueret , quod ex hu-

Submoto igilur hoc scnipulo, qui Johanni scandalo
maxiino fuerat, quid alios etiam moverii, ut Hilariura
sensisse dicerenl, Chrislum ex Maria nihil accepisse,
paucis expediamus.

HI. Aliquot loci , in quibus Hilarius Christi carnefn
ex matre sumptam negare visus esty expianantur,

69. Cum nuila esset de Chrisii ex carne Yirginis
generatione controversia , non multum laboravit Hi«
larius , ut cam comprobarct. Immo cum lianc iiltro
concederent adversarii, atquc ex ejus humiliiate
Chrisli divinitatom exieniiare et iiifirmare contende-
rent; hoc ei niaximc enitendum erat, ut in Chrisio ,
practer humanam naturam , etiam divinam essc de-

Spiritus Sanctus naturte se humance camisimmis''

cuit^ hic blasphemiain cogitaret; prudenler episi. 5
rcspondit Abbas longe sapientior : Cum ergo dicitur
vel Virgo de Spiritu concepisse , vel Christus carnis
originem accepisse^ non intelligitur quod divina sub"
stantia in carnemtransierit, vel conceptionis hujus causa
materialis exstiterit ; sed adventus ejus in Virginem et
mira operaiio designatur , per quam Virgo generat , et
Christus generatur. Recte quiJem ille, si tamen in his,
adventtts ejus in Virginem, Verbi, et noii Spiritus
Saiicti advenlum intellexit.

68. In enucleanda Spiritus sancti voce forie jam
longiiis oratio processit. Sedcum heterodosus iiostra
aetate celcbratissimus , primos Ecclesis Pat^es in

mili illiiis de Maria gcncrationc conficicbalnr. Qiiod
ut pncstet, (istendtt Marinm virginem ncquaquam
virtute natiirali , scd propter legcm commuiiem,
Christuin peperissc ; sanctum vero S)iiritum , hoc
est ipsummet Dei Filium , in eam superveuiciitem ,
dlvina virtute sua corpus suum ex virginis carnecffor-
masse atque assiimsisse.

70. Qui haec observaverit, illud libri x, n. 16, qiiod
Johannem tantoperc commovit : Non enim (Erasmus
obnitentibus mss. addidilf^c se) corpori Maria origt"
nem dedit , nullo negotio percipiet ita dictum , qiiod
videircet Maria corpori Ghristi originem aique prin-
cipium naturali sua virtute non deJerit : «( quia, in-
qiiit Lco iaiid:tta ad Flavianumepistola c. 2, coneeptut

multis errassc,acnominatim Filium et Spiritiim Sanc- G Virginis divini fuerit operis, non de natura eondpientit

tum solere confundere asseruerit ; nostris observatio-
nibiis noniiihil iiecessario adjiciendum cst , ne quis
iis confirmari putet lam imprndentem iilins asserlio-
nem. Aliud certc est primos Patrcs ad enuiitiandam
secundam ac tertiam Trinitatis personam eo vocnbulo
indiffereiiter uti, quod temporis processu tertiae pro-
priuro f.ictumest : aliud, eos personales utriusque pro-
prietates confundere. Decursis quidem aliquot s.TCuris
teriiae persouae proprium habitiim est Spiritus sanctiso,
cabulum, quod prlmis aiidierat toti Triiiitati commu-
ne : at niisquam apud Patres reperire est coiifusas c^
non distinctas Filii et Spiritiis Sancti persoiias ; ut ,
Tcrbi gratia, illud Evangdii, in nomine Patriset FHii
et Spiritus Sancti interpretantes , Filium et Spiritum

fuerit caro (ioncepti, Nec cum Johanne llilarium secum
pugnaiitem censebit, sed in conceptione Chrisii quid
Dei, quid inatris sitaccuratc distiiiguentem siispiclet,
cum post allata verba : Non enim Maria corpori origi*
nem dedit^ continuo legcrit, Ucetadineremmta partum--
que corporis omne quod sexus sui est , prwstilerit, Aut
si lixc puguant , pugnet et illud Leonis mox meino-
rato loco, ubi ipsaiu Hilariiscnlenliam aliisdumtaxat
verbis videtur exprimerc : Fecunditatem enim Virgini
Spiritus sanctus dedit,v(r\tasautem corporis sumpta de
corpore est; pugnet ct quod Gregorius Naz. Or. 36,
n. 93, scribit, Mariani csse Christi matrem juxta (e-
gem et non juxta tegem generationis ^ vopo xai oO vo/xu
yfvviiercuc ; Tcl quod epist. 1, ad Cledonium, detendit,

Sanctumconruderint,nec8ubsistendirationedistinxe I^ Christum scilicet in Mm^i divino modo , quia abtque

viri opera^ el Immano , quia procreaiionis lege^ forma^
tum esse ; secum deniqiie pugnet hxc de mirabili
eju^dem Virginis conce|»tionc Tertulliani sententia ,
Peperitf et non peperit : peperit emm^ quas ex tua came;
et non peperit^ quw non ex viri semine^ sed ex Verbi
virtute. Certe cum iii Virgine nuniquam conceptum
fiiissct Christi corpus , nisi superveniens iii eam Spi-
ritus recunditatem ei pr.vstitisset ; non ipsa Yirgo ,
sed Spiritus dicendus est corpori Christi originem
pracbuisse. Recte igitur dixitHiarius num. 16 : Non
enim corpcri Maria originem prwbuit : iiec niiiius vere
nuro. 18 subjecit, Ipse enim corporis sui origo est,
71. Ut probetScultetus, videri Hilarium Cbristi ex

rint. Quod autem h»c Spiritus Sanctus superveniet in
te, et alia hujusmodi, quae uuoc ad Spiritiini Sanctiim
referuntnr, retulerint ad Filium ; citra errorem et
absque ullo fidei periculo factiim est. lis enim
verbis aut persona quao corpus a Verbo assumtum
condidit , aui qu» illiid assum>it significatur : si qu»
condidit,iiitegra eritfides ad qiianilibetreferaiitur; sin
auiem quae assumpsit, ad Hilarii aliorumque Patrum
interpretationem erit redeundum. Itaqiie ahsque iilla
divinaruni personarum confusione dixit llilarius, Dei
Sphritum Dei virtutem , Dei sapientiam , Dei Filium et
unigenitum Deum , ad remissionem peccaH condemna'
tionemque peccati UgiSf hominem natum esse : curo va-

41 PRiEFATIO CENERALIS. " 42

Uaria carnem negarse, liunc unum ex lib. x , allegal A lu^ cnim in toto libro tertius alius locus est, qui sus-

locum, HominU habUus e<l, origo non hominis : quem
in loio libro frusira qux^sivimus. Vcrba tanien modo
explicata num. 16 : Pion enim Maria corpori originem
didilj eom indicare voluisse buspicamur : quibus con-
nexuerit bxc iium. 23 : Non fuil habitus iUe lamquam
hominlit ud ut homime,.. dum et habiiui carnis in na^
Hmiaiis est veritate. Ut igitur nihil iiovi afferl, ita nihil
novi binc a nobis desideraiur. Tantum notanda lio-
nlnis in verbls Patruin referendis liJes, et qiixdam
ad Lnberactandam eorum fidei fainam propensio. Nam
in solo numero 25 uiide assuit verba : Hominis habitus
ctl, Hilariiis Cbrislum ob veram ex homliie nativita-
tem verum bominem esse ler diversis niodis repetit :
et boc ipsum iii numero subsnquenti noti seinel iiicul-

picioiii jpsius faveat. Al vero si obscura sunt |h>s-
triina veibu, lucem pra:reriint prima. Si eiiiin taaria
aliuiide non suscepit quod edidit ^ nece>se est ut pro-
priam ipsa subslantiam submiiiistraveril. Quid est
igilur elementorum nostrorum pudor, siiie quo car-
nem Christi provexii? Uuc ipsum, qiiod Gregoiius
Naz.,Or. 55, n. 2(),iii communi htMninumgeneraiioiie
dictu pudeiidum significat , cum :iii : Haud niagna es-
set hmc generatio ( Verbi), si a le percipi possei ; quippe
qui nec tuam quidem noris , aut certe exigua quadam ex
parte perceperis , quantumque te dicere pudeat, Nec
aliiidsibi vuliapud Hilaiium.carneiii Ghristi sineele-
mentorum nostrorum pudore provectain esse, quani
quod apud Leonem, Serin. 5 deNat. Dnm., c. 4, con-

cai. At vero naiiviiatem eam veram ncn essc. qu;u g ceptui spiritali nulla [uisse lerreni seminis mixta con-

propriam ejus «x quo orluiii liabet , sulistantiam non
acceperil, quanto studio ubiMue dcfendit?

72. Ab illo aiitem divino Spiritu, cujus virlute Virgo
concepit, Hilarius, lib. x, n. 55, conceptionem Cbrisli
spirllalem cognoniiiiat : Dum et corpus illud corporis
verUasesl^quod generalur ex Virgine; et extra corporis
nosiri infirmiiatem est. quod spiritalis conceptionissump-
mtexordium. Eamdem ob causam caro Ciiri^ti a Ter-
tolliano {l.de came Christi^ n. 19), spiritalis iiuncupa-
tor : et ipaismet concepiionis spiritalis vocabuiis Lco
papa, Serin. 5 de Nat. Doni. c. 5, uiitur.

73. Idem Christi corpus ccelesie vocant alii propter
caiiMUm unionem^ commixtis videlicet ut naturis^ ita
eliam ttomlnibus, atque ob arctisrimam conjunciionem

tagia, Meuieiii ipse suam absque ull.i ainb'giiilate
apcrit lib. xii de Trin., n. 50, iibi qu:i*slioiie insii-
luia cur Christuin factuin ex muliere Aposlolus dixe-
rii , acute respnndet , eum non exlra raiionem faclmn
de muUere loculum esse , quem naium sciibut, frequm^
terque dixisset ut et nativitas veritaiem generationis os*
tenderet , et faclura uuius ex uno naiivitntem prolesta-
retur; quia humanas permixtionis coueepium facturw no-
men excluderet , cum factus esse ex Virgiue disceretur,
qm naius magis esse non ambigebatur. Qua. quuiso, ra-
tioiie pl.iniiis pauit Christi ex Virgine singularis coii-
ceptionis modus iia expli&iri, nt et ipsius i x vera
maire vera nativitasasserereiur?Cui non perspii^uum
esi, Hilarium, dum libro iii elemeiitorum nosiiorum

inter se tieisnm commeantibus , ut loquitiir Gregorius Q pudorem a conceplione CliriNli reni<ivet, non maler-

Maz., Or. 51, n. 12, concinente Aiigu^tino (lib. contra
Serm. Arianorum, c. 8) , cujus verba sic describit
S. Leo epist. ad Flavian., c. 5 : Propter hanc uniiatem
penonm tn utraque natura inietligendam , et Filius hO'
mnis legiiur descendisse de ccelo , cum Filius Dei car-
nmdeea Virgine de qua est natus,asiumpserit. Ai Hi-
larius denominaiionis hujns rattonem ex eo maxiiiie
espliGai, quod sacrum illiid corpus Verbi opus sit de
eoelo descendenlis. Carot//a, iuquit, lib. x, n. 23, id
esl pams itie de ccelis est^ et iiuin. 18, ut per hoc, quod
daeendens de calis panis est , non ex humana concep'
ftoiM (sed de Spirilu e coelis superveniente), origo esse
eorporis existimareiur ; dum codesie esse corpus osten-
dilwr. Quanquam cum inter conditioneui corporis, et

iiaB carnis substantiam , sed laniuni humance permix-
tionis conceptum negare, et adstruere unius ex unona»
livitatcm.

75. Igitur id ei omnino suiit elementa noslra, qund
iniiia iio4ra : iieqiie hs verbis taiii rei concepix
substantiaiii , qiiam modum quo cnnc piiur oxplicat.
Qu »d illuslrat nnmerus 35, lib. vi de Triii. ui)i ineffa-
bilfin xlern.T generaliouis moifuni iion ad n<»stram
nasceiidi i-ati mem cogiianilum esse sic admonoinur :
Non enim per consuetudinem humani parlus Deus ex
Deo nascilur^ neque per eiementa originis nosira: ut
homo ex homine propellitur. Hi ic et id dilniiur, quod
Joannes, ut ex epistola Hunaldi apud laudatum Phi«
lippuin, pag. 97, apparel. ex lib. xdeTriii., n. 35 ob-

cjusa»samptionemnulluinintervallumcoiistitiiat, scd D jiciebat : Quia quamvis forma nostri corporis esset in

unum et idem esse iniiuat moinentum quo Spiritus
eandnM desuper vemens Virginis interiora sanclificavit
et qao naturm se humance carnis admiscuil , et id quod
alienmm a se erat, vi sua ac potestate prasumpsit {Ub ii,
de Trin.^ n. 26), ipsins iulerprelaiio noii inultiim
abest ab expiicatione cxterorum : insuper et onfir-
mat, quod comniuni lidc reccptiim , Leo iii cadem
epislola Augustiiium ex eodeiii luco rui sum imiiatus sic
enontiat : Natura nostra non sic assumpta est, ut prius
ereata.postasiumeretur^sedut ipsa assuniptione crearelur.
74. Erasinum prxterea movit illud libro iii, n. i9 :
Et certe non suscepit (Maria) quod edidit , sed caro car-
nem rine ilementorum nostrorum pudore provexit. Nul-
Patrol. IX.

Domino , non tamen in vitios(B infirmiiutis nostree esset
corpore, qui non esset in origine, quod ex conceptu Spi~
ritus sancli Virgo progenuit : quod licel S''xus sui officio
genuerit , /am«ii non terrenm concepVonis genuit ele*
menlis. Genuit etenim ex se corpus , sed quod concep'
tum esset ex Spiritu ; habens qu dem in se sui corpo.is
veritatfin, sed non habens naturoe infirmiiaiem : dnm et
corpus iliud corporis veritus est, quod generatur ex Vir^
gine; et extra corporis nostri infirmitatem est^ quod spi-^
ritalis concepiionis sumpsit exordium. Neiiio forte non
mirabiiur iinpnideniiaui, ne iniiuiiaiem dicam, cen*
sorum Hiiarii ; qui ne uniim quidem locum repre*
bendere valuerunt, in quo non disertis verbls asserc-

PhjBFAtrt GENERALIS.

ret alitidt qiism qood eurti bpinari voloeruni. Quid A lisma sit iinum. Quod unum $unt in tanla gentium.

enim magis iniquum . ut aliius dicta nnn repeiamus,
quam carperc quod postremo loco diciiur : Non tet'
rence conceptionit genuH elementii; nec curare, aul non
aiiendcru quac proxime priecedunt, quod sexut m of-
ficio gennerit, aut qunc siatlm subjunguntur : Genuil
ttenim ex se eorpu$? Al eamdeln inlquitJitem longe
antca passus esl Cyrillus. Qtiippe cpist. ad Joannem
pag. 106, tom. v queritur, se ab adversariis liisimu-
lalum, quasi $anctum Christi corpus non ex sancta
Virgine iumptum dicerel : Cttm, inquil, inteltigere opor-
tuiiset, universnm fere certamen pfo fide a nobit esse
iusceptumi guod sanctam Vit-giHem Dei gehitrieem ezse
constanter affirmamui. At si sdnctum eorpni nostri
omnium Salvatorii Chriiti non (x VirgiHe natum , sed

e calo aliatum aiserimus; quomodo iltam Dei gertitri' B dispiciamus.

conditionum^ sexuum diversitatCy numquid ex assemu
voluntatis est, aul ex sacramenti unitate; quia his et
tapiisma sit unum, et unum Christum induti omnei
iuht? Sic num. 9 , et rigantem et planlaniem ex eo
bhUth esse cohctudit, quia ipii in uno baptiimo renoft,
una unius regenerahtia bapiisvii dispensatio sint; et
paulo post , quia et ipsares eadem effecti iunt, ut e/us-
dem reiet efficientice iint mininri; quasi dicerei : Ideo
unum sunt qui rigat ct qui planlat, quia ad unum ef-
fectum , ad unum scilicet baptisma conferendum,
uniim iiisii*umentum sunt. Demum num. 12 natura
eos Unum esse ininiit, qiii honore uno potiuntur, quia
honor naturce aut species sit aut dignitas, Sed in quo
nos ciihi Cbristo nutura unum voliierit, propiiis

eem esse intelligemui t

§ tl. — DE NAf URALI HOMUIUll UNITATE CUM CHRISTO ,
EOQUE MEDIANTE CUM PATRE ; UBI ET VERA HILARII
DE EUCHARlSTliE SACRAMENTO FIDES A FALSIS SGUL-
TBTl INTERPRETATIONIBUS VINDICATUR.

76. Inter sententias Hilarii sibi strspcctas Erasmtis
iir praefaticwe sua recensef , quod cum atias, tum in
li^o de Triniiate octato, magna contentione defendil,
moi quoqme cum Patre et fitio unum esse natura , rtdh
adifptioner neque eomeniU, Qtia in censura duplicitcr
^lissimum peccat, primo quod non attendeh^ qnid
Urbrios nalwra unum deflniat, de his vocabulis ex
nostro iisa dijndieet : dcinde quod qua ratione cum

78. Vii* non ihinus ob acumen ingenii quam ob
pictatem suspiciendus , nexum illum naturalem, quo
nos llilarius cum Cbristo deviiiciri vult, inieiligen-
dum pulnt Spiritum Dei , qui Cbristianarum anima-
^um vetul aniina sit , vitani eis iribuens ac motum ;
ht fidelcs omnes a beato Petro unanimei non imme*
fito sint appellati. Hinc quippe flt, ut quemadmo-
duih singula cujusque liominis membra cum anima
ad connciehdum uhom corpuf:, iia singuli fidclcs cum
SplNtD Chrisii a(f cornponendam unum Chfisii cor-
pus, quod est Ccclesia, haturali nexu devinciaiitur.
Cul iiiterpretationi favet, quod proxime ex lib. viii
<Te Tfih. relatum est , orhries in quantalibel diversi-
(a(e haCura unuin esse , quia ununi Chriitum induti
Palref qua cum Filio nos naCura unum senserit, non G omnes suitt. Neque alio sensu Gregorius Naz. Or. 26,

dislinguat. Sed cum Hiiarius nos cnm Filio natura
onuiit eo maxime probet, qnod ipsauimet earnis nos-
trx naluram assumpserit; qui hanc iliius sententta
Erasmo perspecta esse potnit , cui visus est cnrnis
noslrse substantiam Chri!>to denegare? Rinc nemo
non videt, quam cum superiore connexa sit baec dis-
pntatio. Quam autem sit necessaria , bine probatur,
qnod qui ignoraverit Hilarii ea de re seutentiam, toto
Hb. VIII do Trhiit. aliisque passim locis pltirimum
laboret nocesse est. ITunc nutcm Inborcm nonnullis
lcvarc iion illibcnter suscipimus.

77. Primum igilur obscrvarc jnvcrit Hilarium non
uua ratione nos cum Pairc el Filio, sed proxime
cuin Filio, eoque tuntum mediantc cum Patre nntura

h. 17, cum premisissel, aiios in Eccleisia esse qui
domlneniur et praesiui, alios qui pareant ac regan-
iur; subjicit, Fiunt iamen utrique unum tin unum
Christum ab eodem Spiritu cotutricti et compacti ,
afxfortpa €v 6tc £va XptffTOV utto tov avroO (ruvapfAo^you-
fxEva xac o-uvrids/iisva TrvcUfAaTOC. Quo speCCat iiiud Au-
gustini serm. 268, n. 2 : Quod esl spHritui noster, id est
ariima nottra, ad membra nottrd^ Hoc Spiritui sanctug
ad membra Chritti, ad corpus Christt^ quod est Eecle^
iia, et Scim. i67, n. 4 : Boc cgit Spiritui idnctui in
tota Ecclesia, quod ajit aninia in omnibui membrii
unihs corporis,

79. Miuus lamen ad Spiriium , qaam ad corpus
Cbrisii ralionein babei Hilarius, cum naturalem illam

iiiHiin dicere , quod ex sequenlibus perspicuuin (lct. D homiuum cum Cbrislo unitatem considerat. Ac sicut

triplex quodam modo Chrisli corpus esl , naturale
videlicet, quod sumpsit ex Virgiiie; sacramenkale ,
quod nobjs in Eucharistia reliquit; ei gloriosum ,
qiiod in coeluni revexit : ita ex iriplici illo capiie nos
cum Chrisio naiura unum essc osieudit, dum et ille
nalurnm nostram assuinit iu liicarnatione , ct nos
veram illius cainem recipimiis in sacramento Eucha-
risti^c , ac demuin camdem, quam a Patre accepit ,
gloriain nobis retribuit iu corpoium reparatione. De
triplici illa unitate sii)gillailni ajj^nduih.
I (Jnitas hominum cum Christo o6 naturam illorum

ab eo assumptam,
80. Phito^ophi veteres, tullio teste iib. i, Quaest.

Deindc cum ex hominum arbitrio pendeant nominum
denititiones , qui unum nainra deflnial attendcndum
esl. Ila'c aiiteni vocabula lalins a|ud eiim quam
apud nos paterc binc inainfesium est, quod lib. vin,
n. 9, generaliin dicat : Qui per rem eamdem unum
sHut, natura unumsuntj non tantum votuntaie. Ex (luo
Goiicludit num. 7, fideles, qiii per fidem quar uoa
cst untim suiit, non solo consensu unnm cssc. Si
erqo, im|uit, per fidem, id est, per fidei unius naturam
unvm mnnes erant ; quomodo non naturatem in his in-
leUtjii uniialemf qui per naturam uniut fidei unum
iuni? Rursum naturalem eornmdem unitatem nnm.
8 confirmat, quod his unmn Chrisium indutis bap-

15 PRitlFATIO GlilNEHALIS. 4G

Acad. , hormnem etse eensebanlj quan partem qnam- k 82. Non aliud sib! vnlt Prnesul no^ter , cnm I. viii,

ttam emlalis et univeni generis humani , eumque eise
conjunctnm cum homimbut humam quadam societate»
Ihud procul db hac eorum senlentia abesl lliiarius :
cnm tn Psal. liv. n. 9 , de Clirisii corporatione aii
UmvenitaHs nostras cnro est fdctus; et in P<a1. li,
n. 16 : Ut et FiRut hominis enset Ftlins Dei, natu-
ram in se unfwrtfB carms assumpsit^ per qnam effec-
iUt )sera vitft, ^ius in se univei'sa? propaginis tenet ;
tft hum. 17 1 Virbum caro ptctum ett , et habitabil in
fiobity naturam ^citicet in ie totius hummii geneiHt as-
TiUment. Pluilbnfs alils locis idipsum signfificat ; sed
Idculeufufn eStiTltid cap. 4 in Matt. num. 12, ubi ci-
viiilcm snjfrh mbutem^sitahi, camein a Fllk) DeJi
2ssamptam imcrp^eiatrir in bnnc \nodurn : Civitatem

ad JKTreticos , qui nullam nobis cum Chrisio nisi
conseiisus unilntcm recipiobant , sermonem sic con-
verlit n. 13 : Interrogo utrumne pcr natnrw veritatem
hodie Christnt in nobis sit : ac dciiide prosequilur ,
Si enim vere Yerbnm caro factum est.., quomodo nmi
natftralitpr manere in nvbit credendus est , qui et na*
turam carnis noBtrce jom initeparabitem tibi homo na-
fus atsumpsit ? Jnxia^iflpc Anrfwosius lib. iv de Fidc ,
c. W : SinH unitatem fateor ww vit(e ceelesiit fn Pntre
et Fiiio per dhinas unitfttem tubttantiw : ita vet divinte
vaturK , vet Dominicee Incamatifims excepto privitegiOy
tocietdtem nobiscum vita spirit(dit in Fitro este profi-
ieorper liumana: unitalem naturw : Quatis enim cfjelet-
tit , tates et ccetestet. Denique ticut in itto sedemut ad

taritem quhm aitumpserat riuncupat; quia ut civitnt ex B dexteram patrit, non quia cumipso sedemut , tedquia

tarietate ae muttifudine consislit linbitantium; ita in eo^
per naturam suscepii corporrt , quasdam universi gene-
rit humani coitgregutio continetur. Atque ita et ilte ex
nottra in te congregatione fit civitas, et not per con-
voritttm camit suce sumus eivitatis habitatio. Hand nh»
feiiuili ratione Gre^orius Nyss. iuilio loin. II in i Cof.
rv, 8, dc Christo loqullnr : Corput ejut omnit est na-
tura Anmana, cui est admxtus. Ita et Cyprianiis in
-Dohilnic. Orat. dc eodem Domino nostro dicit : Ipte
in nnu dninisportovit : sccum, inquil Anguslinus fu
Ps. Lxxxv. n. 1, Nos facient unum hominem, caput et
cttjput.QviibMs planc conscmit Alliannslus^Or.^ cont.
Ar.,)]bi liajc Clirisli verha : (Jt omnesunnm sint, sicut
r», Pater,in me et ego in te, sic interprelalur : l/<t tan-

tedemns in Chritti corpore; ticut, inquam.tedemnt, in
Christo per corporis unitatem , ita et in Cltrrtto vivi-
mut per corporit unitatem. \ide cjusdem eplstokim 76
nd Irtrneum, n. 8.

85. Oh naturnlem illnm humnni generls cnm carne
a Christo assoinpia unllalem Hilarius in Psal. m ,
nnm. 16 ct 17 docet, loti humana! naiuitc ractum
esse jiis nd regnum Dei ; a qno nemo cadat , iilsi aut
per infidelilaieiu aut per stmliiafem a Christo , in
quo jnm velul insilns esi , cra»liceiur, non prohibi-
tnt unqnam inette , quia per nnlura atmtmplionem in-
cdla sit receptut , ted ob infideiitatis crimen nalura:
consortxoindignutexistem. Sicci in P:<al. cxLiii, n. 18,
saluteui carnis suic in c»»ntempIa!loneTesurreciionis

Kiuam omncs a mc gestati, omnet unum tintcorpus, et C Chrisli gentes jam Intncri scriblt. In eo enim , inquit

witts tpiritutt et in tirum perfectum occurrant. Quid
alhid sihi vult quod nil Cyrillus Alexand. Dial. 1,
p. 407 : ffos quotquol hominet tuwut, naturali vincuio
m identitatem esse eomtrictos. Leoiiem quoque, Am-
bmmm nc vutgaiam Tiium Bostrensem eadem lo-
qoCYuli rationeusos esse osteudemos lib. ii de Triu.,

^p. 800, n. g.

81. Ob Has iocatidnes vidcri possent sancti illi Pa-
iffes exisYlmas^c, nonsingularem, sed universam f^e-
ncris hirmani nalnmm a Chrlsto fuissc assumptnm.

-flflc lamiln pmins senserlnt, eum natnfic unius ac
Bingularis snsceptione untvcrsani in ea tonnissc. Non
obscura est cn dc rc lliiarii sentcntia, cuin lib. n de
Trlii., n. ^o, aii : Nos eguimut ut Deo ctito fierei, id

in Psal. cxxiv, nuni. 4, tnmut, resnrrectionem nostram
retnrrettionenottri in eo corporis-tpecutantet. Ex quibus
conflnnatnr , quod snpcriori disputaiione salis sii-
perque demonstratum puinmos , quam non ncgarit
Hilarius Cbrisinm ex Maria» snbstanlia carncm as-
fiumpsisse cum homlnes Christo natnra unitos ideo
afflrmarit , quod eam ipsnm susceperii carnis natu-
rani ntque substantiam qua consiamus. Cunr aaiem
naiuralis hujus unitatis glorinm nulli bomlninegel ;
palel quod diximus minns cuin ad spirilnm Christi ,
qno soli fidelcs nc boni cam Deo uuiuntur , quam
ad corpus illius respexisse.

II. Hominum cum Christo unitat ob carnem ittius in Etf-
chnrislia perceptam.

fff, aitnrnpHone, carnis unins intema universce carnis^ 84. Alter cjnsdein unilaiis explicandai modus peii-
ineotefist. Necjne vcro hoc uni Christo privilegiuni iri- tnr ex conununione carnis Chri^li , qnam in Eucba-
i)ai<, itt in eo omues existant. Idipsum et dc Adnni ' rislia^ sacramenio percipimus. Nc']uc hoc alierum nr-

giimcnlum a priore separat Hilarius; sed ulroque in
uiium composito , noslram cuin Chrislo naluralem
unitatem sic declaral (lib. viii, n. 15) : Si enim vere
Verbum caro facium est , et nos vere Verbum carnem
cibo Dominico sumimus , quo modo non naturaliier ma"
nere in nobis existimandus est qui et naturam carnit nos^
trm jam insepnmbilem sibi Iwmo nntus assumpsit, etna*
turam carnis suw ad naturam alermtatis , tub sacra-
mento communicandce rarnis , admiscuit ?

85.'.Miiuni fjunninm setorqncatScullelus iii analysi
linjus loci , ut proposlii arguiucnii vim elidal. Nam

etde Ahraiiam nffirinat : de Adam qnidem cnp. 8 in
Matth. n. 5 : /n Adam uno peccata universis geniibus
retmttnntur; de Abraham vcrocap. 18, n. 6 : In uno
tnhn Aln-ahmn omnes tumuty et per not , qui unum
wnnet sumus; ceetettis gtorice numerus exptendus ett.
Ex qiio perspicaum est, eos omnes , qui naturac lin-
rnanae cou^tirtes snnl , Hilarii aliorumque Pntruni
senteiitiB,'mitiiraIi unitate esse conjunclos. El uniun-
iur, iDpHilcm in illrf niassa, ex qaa omne.< omnino ori-
einem Inbeiii, ^t ex qfta Christus ipsc carnis sua;
^bManmn tmtm noo recasavii.

PR^FATIO GCNEUALIS.

quoD de Gommantcalione carnis Chrisli in Cucharis- A Dau sit , Verbo scilicct assum|)tione camis nostrae

ti.i; sacrameiito perspicua sunl , dum deiorqucre co«
tiatur ad gloriae ipsius coiisortium , ita iniricalus est
illiiis scrino , ut vel ex pcrplexa illa dicendi riitione
appareai interpretitioiiis falsiias : sic eiiiin verba al-
lata explicat : Natura humana in Christo divinilati
juncla at hac ratione summe mystica , ii( ipsa Christi
caro nobis quoque communicetur , id esl , ut nalura
unum simus cum illa, participes immorialitatis et gloriof
resurrectionisqua iilafruitur.Uocsibi volunlvertfa tiila-
fft ; eum ait : NHtiiram camis ad iiaturani ae(ernit:i-
tis adiniscuit ; addit , sub sacrameiito iiobis comniu-
nicatK carniH,tiM nonde Mymbolo canoB loquitur ; aliier
enim vocabulo sacrauienii utitur Uiiarius : sed docet
humiUtate Filii Dei assumentis carnem nostram com-

nihil periisse , nobis autem plurimum gloriae acces-
sisse. Quod illustrant haecantiqui auctoris verba lib.
de fideorthodoxa apud Ambrosium in Append. tom. ii,
c. 8 : Cum hominem induere dignatus est , non labem
optemilati intulit , ii( Spiritum in carnem mutaret , etc.
Cuni igiiur Hilarius divinam naturara verbo eetemi'
tatis significare soteai ; diini luco laudato , /t6. viu ^
ait : Naturam carnis sum ad naturam agternitatig
admiscttit , simplex ac gerinanus sensus est : Non
niidain et a Verbo absolutam carnis suae naturam sub
sacramentu Cucharisiiac reliquit , sed divinitati suaB
admixtam atqiie conjunctam , ntcommuiiicandocar-
nem , divinitatis suae coiisortes nos efncerel.
88. His verbis ita inteliectis , plana est liilarii de-

mendari nobis saeramentum , id est , arcaitiiifi illud , B inoiistralio. Si enim vere nobis praestatur iiatura

^tiod el naturam tuam nobis communicarit , ut innnor-
tales etiam nos efficiamur»

8(>. Pliira adversus tortnosnm lianc , infidelem ct
ineptain inter|iretatioiiem retorqiiere iii protnptu est.
Ac priino quideni nitlluiii in expo-ito loco de Filii
humilitate verbuni reperit. Deinde verbuin communi-
eatm loco eommunicandas substituit conira fidem om-
nium codicuiii sive scriptorum, sive excusstirum. Sed
et qua frunte iiegat Hilarium de Eucharistia locutum
es8c , quia illeiamiiienit vuce , non id quud vulgo
soiet , sed arcanuni quid significet i Nonne initio
lib. 11 b^iptisnius lacram^fi/um ia/ii(ti humanoi appel-
latur? An in hoc ipso lib. viii sacramenti voxaliiid bo-
nat quam apud nos, ubi ait : Quod unum suiit iii tanta

carnis Christi , substaiitialiter iinita Verbo , quod
cum Palre natura uiium est , sequitur ut iios cum
Christo, eoque incdiaiite cum Patre naturaliter unum
simus : quod probandum susceperat. Unde duae illae
superius allatae propositiones : Si vere nos Yerbnm
camem cibo dominico tumimus; eiiSi noturam carnis iuas
ad tuituram mterniiatis sub sacramento commumcandm
earnis admiscuit , liuc binlum differunt , quod prima
sacrameiiti Cucharistici naturam &iinul et perceptio-
nem sonet , altera vero naturam duiitaxatetinstitu*
tionem. Inielleciiim enmdein confirmat quod conclu-
sionis iii moduin subjicil : Si vere igitur carnem corpo»
ris nostri Christus assumpsit , et vere homo Hle , ^t ex
Maria natus fuit, Christus ( hoc est, Deus ) est , nosque

gentium , sexum diversitute , numquid ex assensu vo- C vere sub mysterio carnem corporis tui sunUmus ( et per

luntatis est , oicl ex sacramenti unitate , quia hi$ et bap-
tisma sit unum f Quid vero seciindum Scultetum ,
albivolct illud n. 15 Chrisium, cnm ipsiiis sanguinem
bibimus et manduc;«vimus carnein, in nobie per sacra-
mentorum inene mysterium , nisi Cln istaiii in nobis
inesse per mysieriorum inysteriuin ? Ac nc plura huc
congerainus , consulat Sculteius Tract. P>al. cxxxi ,
n. 23 , audiati|ue ibi coBiesleiu Jerusalem definiri con-
cordtm fidelium cmtum , et sanctificatas sacramentis
Eceleeiw animas.

87. Prxterea ludit et illudit Scultetus in verbo wur-
nitatis. Nain cum afteriiitatero naiura divina sola pro-
prio sibi jure vindicet , uti cap. 25 in Matth. n. 5, do-
cetur , lianc ab Hilario mtemam vel wtemitaiem sim-

boc unum eriinus , quia Pater in eo est et ille in iio-
bis) : quomodo voluntatis unitas assentur ; cum naturo'
lis per sacramentum proprietas , perfectof sacramentum
iitunitaiisl Qnid cniin hocsihi vult, nisi quud cum
illiiis , qtil vcre Deus esl , Vf*rain caniein sumimua,
haliemus unde ciiin Patre copulcmur: quia per veram
Christi carnem iiubis imperlitam in eo suinus , qui
per iiaturam diviiiiiatis in Deo Paire sit. Sicque natH'
ralis per sacramentum proprieias perfecta sacramentum
e$t unitatis : hoc est , prupria carnis Christi natura ,
per sacranientiim Cuchari^tioB nobis pRestiu , vinca-
lum est perfectae inter nos , Christum ac Patrem
unitJiiis.
89. Frustra igitur tergiversatus est Scultetus : froa-

pliciter appellari aut non adverlii. aut dissimulavit. D x^ eum sermunem, in quo se Hilarius de nostra cum

Gerte curo adversus ha^reticos, qui iiiQestiludtncm in
Deum propier se cadere posse asserebant, cap. 3! in
Matth. n. 2 , ait : Ac si aternitas naturam fragilitatis
acceperit , et poslea , ac si aternitasdemutata in me-
Ciim, etc, an aliud sonat aternitas , qiiam qnod divi-
mtas f Quis etiam iirgei , his Fragmenti ii, n. 32,
Terbis : Idcirco immHiabiiis et inconvertibilie filius Dei^
utinassumptione hominiscorruptionipotiusgloriam m-
tulerit^ quam labem eeternitati ; divinilatem eeternitatit
voc:ibulo enuiiiiatani e^se ? iiihil enim hi> fere aiiud
aignificatiir, qnain qii«»d illis lib. 9. de Trin. num. A :
Contumelim suce votunta* , fioilra provectio est , dum
nec amiuit iiie quod Deut ett , et homini acquirit ut

Deo per 1- ucharistiam conimunione loqui, tot tani-
que diversis mudis declarat, noii de tymbolo cmnm^
sed de quodain gluriae consuriio dictum esse conten-
dit. Neqiie vero iii coacta illa interpreutione con-
st;ire ipse sibi pntiiit. Ubi eniro locnm attlgit pruxine
allatum, notque vere tub mysUrio camem corparit tm
tumimus ; concedit tandem etiam superion^m , vm
not verbum camem eibo dominico tumimut, dictum
esse de sacrainento coenae. In boc enim altero se
lialterc puut iinde fncum ac furoum faciat, qiiLi in eo
adjectuin reperit sif6 mysterio, Quasi vero iiudam et
crudaro Cbristi cariiem, et non sub mysticis Fpecic-
bus velaUro in buc sacramento nos accipere Ecclesia

49 ' PRiEFATlO GENERALIS. 50

nnqiuim docnerit aiit credideril. Scd si placcl in A 92. Hanc auicm carnalem, ut iu dicam, Clirisli

pncseiitiam nrni in nobis tantum, seu non in solti usu

Qno loco Bvtb Mffsterio ; placcat iii utroque vere cttr-
mtm tumhmu : placf^at in primo vere Verbum carnem
Mmmmui. lioc est eam ipsam carnem, quam Verbum
ex Maria jain sibi inseparabilein assumpsii.Certequi
totum llilarii locum eipcndet, illum credidisse iion
inficias ierit, nos in Euchansiiae percepiione Chrisii
carnem lam Tere sumere qiiam vcre iii ieiitp«)raria
gencratioiie siia assumpftit illc noslram, etqiiam vere
iu aDterua accepit substaniiain Pairis.

90. Imnio cum boc postremum, de quo litigabant
Ariani , persuadere conetur ex ea ratione , qua car-
nem Christi in hoc sacrameiito accipimus , apud illos
in coufesso fuerit necessc est, nos in Eucliarisiia per-
ciptcuda Teraro c^mis Christi iiatiiram perripere.

poDit Hilarius : si quiilem absolule et ante omnem
usiim carnis et sanguinis veritatem sic asserit ; de ve-
rllale camii el $anguim$ non reliclus e$t ambigendi /o-
CH$ ; nunc enim ei Domini profe$$ione, el fide no$lra
vere caro esl , et vere $angui$ : ac deimic s icramcnti
biijiis usum et efTectiim declarat his vcrbis , et fuBC
hau$la atqne accepia id eficiunlf ut el no$ in Chri$to, et
Chri$tus in nobi$ $it, Pneterea udu esse aiiibigenduni
dicil de vcrilatc camis et sanguinis , postqnain Chris-
tus proressione sua hoc tesiaium fecit : ntqui ante
usum Christus uroressus est : Hoc e$t corpu$ meum^
hic e$t $angui$ meu$, Qiiid ? cum superius metnorat a
Christo natiiram carnis svlx ad iialuram diviiiit itis,

Qnippe ex evang«*licis hisce verhis, $icut mi$it me vt- B $ub $acramento conmunicandas carni$ ad iiixtam ;

vem Pater, ei ego vivo per Patrem ; et qui manduca-
verit camem meam et ip$e vivet per me, concludit, vi-
v.'f ergo per Patrem; et quo modo per Patrem vivit,
eodem modo no* per earnem ejut vivimu$, Poslea in-
stat : Si ergo ho$ natural.ter eecundum camem per
eum vivimui , id est naturam carni$ $um adeptk ; quo»
wtodo nott naturaliter $ecundum Spiritum (id est* se-
cnndum divinitatem) in $e Patrem habeat^ cum vivat
ip$e per Patrem. Tum prosequilur : Per Patrem mi-
tem vivit, dum nativitas non alienam ei intulit diver-
samque naturam. etc. Quod ex itistitiiia comparatioiie
oequaquam conficereiur, si carnis Christi ^olam fl-
gnraro, vel etiam diversam et alienam siibsianiiam
acdperemus. Sed de nostro cur hic quidquam adji

nonne s:itis iiidicat el carnis et diviuit:iiis« etiam aute
quam cominunicatur caro, et diiin adhnc esi conmtU'
nicanda , adt* sse pra^sentiam ? Legit quidem ibi Scul-
tetiis $ub tacramenlo communicatat cami$f sed mala
fide, uli jam nionuimiis. Denique lioc ipsuro conflr-
mari potest ex verhis lib. in Consiant. n. H, ubi
deplorans llilarius qav. ab impiis Constnutii saleHi-
tibiis Tolosa^ gesta riiennt , ait : D:acone$ plumbo
f /tiit , et in tpsuui , ut uuiriiistmt meciiiit inlelligunl in
ip$um Chri$tum marnu mis$a. Ut enim liis verbis, in
ipsum Chrittum, Eiicharisliaiii inteliignnus, ficit in-
tercedens adinonitiiincula , ut $ancli$$imi meeum in-
teUgunt : quR qiiidem hic perinde esi, atque alii
Pairiliiis, quoties de lioc sacraiiiento ad cautelam

dauias; curo quid Hilarius inlelligat , naturaUler u- C paulo obsciiriiis loituuntur, usikiia formula tionint

eundum camem per eum vivimue, continiio interprete-
tur, id e$t , tialiffam earni$ $um adepti ? An iillus hic
ligurae intelligemlae locus ? Qiiae porro flgura carnis
cum carntf natura consensio ?

91. At si cui necdum satis probata perspectaque
fnerit Hilarii sententia , expendat et illud cjusdem
loci 9 hme ergo vilat uoslrai cau$a e$t , quod in nobi$
camalibus manentem per carnem Chri$iHm habemu$ :
vieturie nobis per eum ea condiiione , qua vivil ille per
Patrem. Qii» est eiiim ea conditio, qiia Fiiius per
Patrein vivat?Nuila profeclo alia, nisi quod veram
et non flguraiam accipiat ipsius subsiantiam. Aul igi-
lur vera Christi caro in Eiich:iristia& sacrameiito ac*
cepta nobis per eum viveiidi causa futura est, aut

lidele$. Euchari>tia igitur ipse est Clirisliis : Cfiristiis
autem ita. ut iuipioruiii nianus in euin pnluorint
mitii, ac mi8S£ re ipsa fueriiit. Torro non miss;c fue-
runt in Sacramenti iisu : relinquitur itaipie ut etiam
aiite usuin Chrisliis in illo fuerit.

95. Vidit qiiidem Hilarius. huic nostrae de veriiate
carnis Christi iii Eucharistia fldei sensiis humanam-
que sapientiain repugnare. Vrtrum iis qnantumvis
obstrepeiitibus sapienter occiirrit ac silentium prorNUS
indicit his verbis : Non e$t humano aut $mculM $eniu
in Dei rebui loquendum : neque per violentam atque
imprudentem prcedicationem, cceleitium dictomm saRt-
tati extorquenda perversitai e$t, Qua ecripta $unt lega^
mui, etc. Legimus auiem Christum nobis corins

non victori sumus ea conditione , qua vivit ille per ^ suiim tradidisse. Noii est igitiir audiendum quidquid

IHitrem. Ileinde spiritalem dumtaxat mandu&itionem
quift bic cogilet, uhi m nobi$ carnalibui manentem per
camem ChriUum habemui ? Quid est per eamem, nisi
non modo secundum spirituni , sed et secundum ip-
sammet caniis substantiam , seu non spiritaliter tan-
tum , sed et carnaliter ? Neque vero hoc ipsum voca-
bnloin praetermisit. Nam h;eretico8 , qui nullam no-
bis cum Patre et Filio naturalem unitalem concede-
bant, cum sngUbiBset his verbis, ^icast nuUa pei^taera"
mentuM carmM et ianguinii naturaUi commHnionii
^roprietai ktdulgeretur ^ conflrmat subinde, veram ac
natnralem nnitatem permanentem in nobii carnaiiter
Fiiimm in hoe lacramento iiidolgeri.

reclamet iufirma homiiium ratio. Nune enim ipsttis
Domini profeaione et fide no$tra vere caro eil, el vere
$angui$ e$t, At quoinodo unum et idein corpus potcst
esse simul in tot tamque dissitis locis? respondet
tibi llilarius : Qiiod Chrisius alBrmavit, anne hoe ve-
Wlai non e$i ? Contingat pUine hi$ vemm non eue, qui
Chriitum Jeium verum eae Deum denegant^ hoc est
qui Christum uegant esse oiiinipotentem, aut prae-
siare posse , qimd praestnre se dieit. Hoc tulum est
ipsiiis in rehiis creditii dilflcilibns confiigtuin. Qiinm-
vis non assequatur qnomodo flliiis ex Patris siibstan-
tia genitiis sit, qui janiiis claiisis ad discipnlos ingres*
sus sit Christus, aut qua ratione veram nobtsear-

!;i PliiCFATiO

iiem sitam 6tib roysticis specielms pnrrigat iiun-
qunm taroeo vel miniroum de dictis Doroim dubitai
quem certo scil plura posse, quam vaieat Juittan^
ratio compreheiidere. ilujus fidei sux exemplum d«*
nuo prxbet, ciim aJiuiu a duulms prxcedeiiiibus ex*
plicat nostrae uniiatis modum : qui nunc paucis est
persiringendus. Aiite (am^n noo videtur silendum,
ciiam Cyiillum Al^iandr., dial. 1, p. 407, exeiuplQ
£ucbari>iia; uti : ut eos refeJilai qui non aliam inter
nos putanl nisi volunlallsconfensionem. Concorporei
enim , iiiqiiil , (acti $umu$ in ChrislOt una carne pa</t,
el uno Spiritu ob$ignaU : el cum Cluri$lu$ $it indivi^ibi'
U$ (neutiquam enim divi$u$ e$t)^ unum om»e$ eumu$ in
ip$o, Jdeoque ad Palrem dicebai , ut unum $intj eicut
et no$ unum $umu$. Vide enim ut in Chri$lo et $a»ct9
Spiritu omne$ unum $umu$ tum $ecundum corpue «
tum $ecu»dum $piritum,

JU. Umta$ Ckri$ii ei kominmu. Qm Chriiimi no$ eum
Patre unum e$u efieiat.

04. Tertius uuitaiis nodiiA« qoem HHaruis primum
iraciat, fuitti-aro speciat viiam. Ouam enim uniiatcm
siiis precaiiir Ghrisius his verbk , Ui $int unum , eicui
no$ wmm $umu$ , inielligendara puiat ex liis subse*
queDiibus, Ei e§o himorem^ quem dedini miki^ do ei$ :
ut tum fuiori sini unum , emn glori» iliius, quam e
Patre accepit , pariicipes eflicieniar. Omne$ , \^(\xi\%
lib. viii, n. 12» qui erediluri tn «iim sviii, imum eum
Patre et Filio erum. Et quomodo erunt^ mox doeemur:
Et ego Iwnorem , ^fiMiii dedi$ti mihi , dedi ei$. Ei
nune iulerroqo , utrum id ipeum $H honor, quod wotmn»
la$ ; eum voiunlas metu$ menti$ $kt , at vero honor
naturm aut $pecie$ aut dignita$. £x qiio posiee conchi-
dit : Jam igitur unum eunt omne$ (Pater, Filius, iide«
les) i» honore : quia non aiiug qHam qni (a Palre) ae^
eeptuint, konor datu$ e$t (a Fiiio fidelibus) ; neque ok
aliud datu$ e$t, quam ul unum omne$ e$$ent. Unde lit
ui credenu$ omne$ konor Filii ad unitatem Paterni ko-
norii auumat, Quamvis auiem de hac uniiaie sibi a
Christo promissa certum se dieai per fidem ; ipsliia
iamen raiioiiem nondum se probe acire fatetur ibi-
dem subjieieiis , Fid^in teneo , atque eau$am unitatie
accipio: ied nondum apprehendo rationem^ quomodo
datui koHor unum omnei em perfieiat.

W' Triplicem illum uniiatis modum paiicis com-
pleciitur num. 46 , ubl et causam exponit, ob quam
ea de re dispaiarii. Beec autem idcirco a nobii commo->
mornta iunt i quia votuntatii tmUum inier Patrem et
FiUum uuUatem moHtientei , imf la<t« noilrie ad Deum
Mtehantur eximpio (en eausa :) tanquam nokii ad Fi-*
Uum . et per FiHum ad Patrem , obieqwo tanium ae
voluntata feli^omi umtii, nuUa per ioeramentum
eornis H am^umi noturaUi eommunionii proprietoi
indul§eretur: eum ei per konoremnobii datum FiUi
(hie esi primui graduft nniiionia eiim Ghrialo, glorie
eommoDis)» ei pennamintem in nabii carmdiUr F»-
Uum (secttiKlue, cw^ ilthia Dobia in Eoefaarialie
dele)» Him eo nobio eorporaiker m imiepmrmkitiier
uniAi (teriiiift, car» neaira oh ee aseurapia ei mB-
qoem ^saa), wyslinimi uerm me nmimrmUi mmkmiio

<;£Nfift\LIS. nt

iiiit preNUcandftm. Ilac tiosira cum ChriMo iialiirA
uiiiiaie iia explicata , non erai unde Erasmo oborf*
retiir ulla errali suspScio.

96. 6ed neque magis saspeetum est , qeod ne#
etiam cum Paire natura anum asserit. Non enlm hoe
prob.ii , nisi Chrislo iiiiercedente ac ftingelice medla*
toris ofiicio. Nam cum carnls Christi ei nosir» ail
una subslanlia, Yerbi aulein camein nostram haben*
iis et Pairis una natura , fii «i cenjumHi nataraliter
cum Citristo , cuin Pntre pariter conjungamur , cum
quo ille naiuraliter conjuncius eet. lim enim , inquii
num. 13, omnei unum iumui, quia €f in Chriih ^mie^^
et Ckriitui in nobii% Lucttientias autem num. 15, sen-
ientiam siiam sic explicat : Si votmntaiii (enfum unf*
tatem intetligi oetlet , emr gradum quemdom aiqme or»

B dinem eoniummandm unitatii expo$uii (Joan. xiv, 19)
niii ut eum itle in Petre per naturam divimiati$ e$$et ;
Nos conira in eo per eorporatem eju$ netivitaiem^ ei itle
rur$um in nobie per ioerameniorum ineae mtf$iieHum
erederetur : ae stc perfecta per Mediatorem mtritoi do*
ceretur^ cum nobii in ie manentibui ipu manerei in
Patre , H in Paire manem manerei in nobfi ; H ita ad
umitaiem Pairii profteeremut , cmm quiineo nmiuralitef
iicundum nativitaiem ineit^ noi quoque fn eo noiuraliier
ineaemui , ip$o in nobi$ naturatiter permanentef

\tl. In hac hominum cum Deo unitate commen-
danda cum Hilario consentliml ei ilii Paires, Grego*
rlus Nyss. de verbis I Cor. xv, 8, lom. ii, obl dicit :
Ex omni autem kumana natnra , eui admititt fuit divl*
nitm , vetuU primitlw con$periionii ii qki in Chriito e$i

C komo con$titit , per quem divlnitaii mnitena adnota et
admixta $uni : tum mediatoris efflclum ea rnlinne
a Chriaio impleri docei, quod omnei iibi univerit,
PrdBolara suiit hec Paulini Nnlani ettist. alias 35 Ver«
ha : Per Chri$tum Deo juncU et in$iti iumui , ut Dei
arrkabonem teneamui in terra noitra Spiriinm ianetnm
quem dedit nobii , H no$tri pi§nu$ kabeamui in Deo
earnem Chriiti : quia intervattum i$tud immeniumt quo
a divini$ mortatia di$parantur , meifio H inter mtrmqne
eommuni interventu euo , vetut quodam ui t^e dixerim
ponte , continuat ; ut cujui tramite terrena cceleilibni
eonferantur. Qucrit Cyrillns Aiexandrinus , dial. de
Trinil., An eamiotmm ob ceu$am unigenitm medititor
eae cemebiturfquod peccatum,quodnoi a Dei charilate
H coniorUo mrcebai^ procut repulit; respondetqiie ,

^ aliam prctterea ei raUonem arcanam H myHiemm ad
meditationii nomen et rem iuppeiere. Quod inysleriuin
sic postea exponit : Mediator igitur hoe paeto etiam
eenietur <m«, m, qum naiura muitum di^^itaHimmen'
io di$junguntur inlervatto f deitatem nimirum H kuma*
nitatem , eonjuncta H umta ottendeni in aipio , et noi
per idpium Deo et Patri conjungem. Ejuidem enim
eit cum Deo neturm; qmim ex ip$o e$i H in ip$o : et
ejmedem quoqme nobneum oH nmturm; nmm em nobie
eUem eH H in nobii.
I 111« -^ aii HiLAMDS Cimanni EsuaiuiN, Tmmm,

DOLBNDI, ALHBQDB IRIUAlllS ArFE€TIDOa eilieiHIII

DMUDrr.

98. QuidHilarioa 4e Cbrialipiaaioue senieriti eefe''

53 PRiSJ^Alia

brisaikaiA' dies evadii coaUoveFsia^iilbaoc nobi&iUir
baiam pcaeisfip^iujiio pacio liceaL lubacp^^rocaiisa
nec lliidelueFe #111)1 , ne(|ue eLiaiBttuii^ desuai ei atc-
cusaloKS , et paironi : quorun alii eiun aiiirniaia se»-
sisse Gbrisium omaino irisiiiiae , meiuti, doloris, aJia»
rumque hiijusinodi affeciioAum expertem, aiii aexant.

I. Pttttipm HHarn m hae emua feprehensores , ae
defetuores,

99. Prunus inier veieres Glaudiaaus Mameriua
lib. u de slaiu animae, c. 9> in Hilarii scrip4is duo ui
veris adversa animadverlii : unwn , qiwd uiful mcori
porenni creatum dixil : aiiud^ quod nihiL doloris Cliry^
lum in foiuone semiue (supple dixit) addilque : Cu'
jui <f r£ra fuusio non fuity redemptio quoque njostra vera
eeu non pttmt. Reprelieusionis bujus priiuu: p.irli suii»
iiifra erit iocus : po^lreniam expendere uunc suIiiciaL

100. Muliis posi saeculis Berengarius^ veritus baiid
dubie ne suum ip^ius de Eucharislia cumiuentum Hi-
larian» auctoriiaiis pondere opprimereiuj: «. eaui ui
deciinarei» tanti viri famam labefaciare cc>aatus est ,.
ac De^iuter» LanXranco tesie epist. 5(idivulgare^ quod
in iraetatu fidei perverta senserit , et in lAro de dimm
Trimtaie improbabilet witentias de OominQ Jem
Chriuo protuleriL Noo ita multo posi idem ille ioban-i
nes»qui Hilarium de concepiioneGbrisiimale sensisse
pertinaciter voluil , epistoiis iisdem non minus prae*
fracto conlendit , ipsius de passione Gbristi opiuio-
Dcm a recla fide abbortere. fcla quoque in re Ikro-
nius ad annum 563» n. 4, minus circuiuspecle, quam
Boiet , de Hilario ioquitur» cuiu scribit euiu ub ApU-
thardociiis inslnuraluin esse crroreni (jui in ililario
jam damnatus fueral ; ac prxler Glaudiatii UaHtcrli
judicium, nuUam a£fert dumnationis bujus auctorita-
tem. Neque ilU in bac causa parcuut Erasnius atque
Scultetus. Plures alii cisi nou aperie sancium Pru:-
suiem daninant , cum lainen aul frigide deleudunl »
aut in eorum propeiuleni senieniiam , qui illum er-
rasse opinantur. Mediam nonnulli sententiam ineuni
qui cum coniiteanlur eum libris de Trinitate prava ei
a recta iide aliena docuisse , hoc erratum posieriori-
bu8 scriptis ab ipso casiigatum ac retractatum esse
existimani.

iOi. Non minus celebres fuere , qui venerandi
docioris fidem adversus rcprehensores viiidicarunt.
Ac primo quidem uni Glaudiano Mamerto opponere
licel quotquoi EcclcsiiC palres llilarium laudarunt.
iloc jam eleganter prxstiiit Lanfrancus epist. 50, ubi
Berengarii censuram eo maxime argumenio repellit,
quod quisquis Hilario alicujus hwreseos notam imponit^
multos orthodoxos principes , qui magnis eum laudibus
extuleruni , ejusdem erroris macula involvii. Ut enim
postea subjicit, Gelasius Papa in decretis suis libros
ejus inler catholicas scripturas enumerat,,. ejus auclO"
ritas in sacris canonibus (puia in concil. Gbalcedoii.
aci. II; Tolet. jv, c. 10; llispal, ii, c. 12, elc.) de-
centissime memoratur , recipitur, et laudalur : sanctu^
Augustinus in libro vi de Trinitate^ cap. 10, excellenti
eum la%d€ e^oHit.,. B. Hieronymus (Yid. Epist* 7,

CfiN£RAil6. u

A ad Lietanii) qmaniiA eum omniiqm UktM ejm iu ^ukbut
dam suiA prmconm tfferi^ epiUolm kminte otiii|Mr€'»
hendi non polest : caUeri sacrat peM^ame dMmm, quim
cumque de eo alitpud hculi suut^ ab hotrum smUettUa kk
hae part^ non disimeeruMi, Tun m qui ia lectioM
sanctorufl» Patriuu senientisks dilficiiea offetisuri o»»
sent, egregiam bane i«gui.»m propouii : Tutius igituM^
esi iectori in diffieiliimis sMCtoeum Patrum senteutii»
quas ingenii sui imbeciUitoM eapere uom patest, iuterro^
gato quod neuit^ dicete sa nescufey quam pertiuMei ae--
rogantia^ et urroganti pertinacia , noii sine sua ei alio^
rum pemicie fidek cotUratia d^fmire ; prmsertim si talia
persona sii , quo! vei sekoatia iiiterarum, vei probitate
morum^ vei potius mraqn^ parijiy aucioritaiis pomkua
pr<§ se genere videatur.
B 102. Siiuilem superius a Phibppo abhale audivi*
mus : quain ipse seciitus non eain esse Hilacii doctrv*
naiu, ^uaui iiii aftlngebai pra?posiiu& Jobaunes« tri-
bus episAolis canst^^uter propuguavit. Sed cuut pr^)^
positus peiti4^i4<T r^i^iiarel» mK^ li^iaarbiler
qua^itus cst Huualdu& ; qui ^kieiu utruiuquQ ita cah
natus esi couciliare. ut lUlarii (idem suapectain ba.bcri
nuilo pactu pcrmiserit. Uijkc Huu^ddi seut«nVia cuu^
triUus Joanuis cpidtoiis exstai ad calc^m episiolum\u
Philippi abbatis,

103. Nou ionge po&tea saueti Tbonxas iU p.« q, iS»
a, 5 et 6, ac Boiuiventura 5 Sent. dist. 1(^« Magistruu^
imitaii , pariter operam navaruni, ut catholici pr.c-»
sttiis dicta caiUoliee inteUigerentur ; diluermUobjecta«
et qux noitnnllam errotis S[K'cieiu pr® se (erre V|«

Q debantur , sance fidei reddideruut. ProUxitatis vitau^
d.K gralia referrQ su[>ersedemus , qua; iu hac c^^usa
eruditi illi viri Lanfrancus , Plti|ippuj> Lumbardus «
Thotnas, Bonavenlura aliiqne pltiriini udversarlis re^
sponderint, ut ex ipsis Hilarli dictis gcnuinos iilina
sensus exploremus« Qiiod sane ucc paucis expediri
poterit : quainvis pra.'Concepta multorum opiuio eve|Si
ti aut saliem debilituri vaieat , ubi eis demon&tiaiuiu
fuerit quod sequenli propasilioue aggreditnur,

H. Quamfmulta Hitarius doeuerit objeeto sibi erreri
adversa.

104. Hoc in euin querelarum capul e^l , qupd ti-
morem, tristitiam aliasqiie ejiismQdi affecliones, a(i
praescrtim dolorem in Cbrisium nequaquain cecidissQ

D existiinarit. Quid autein errori hqic t^m advcrsuin
tamque conirarium , quaiii ut omnes nQsir;£ affec-
tiones alque infirmiiates a (^bristo susceptu: pra^i-
centur? Atqui in Psal. un, n, 4 , docet Ghristum ita
oralionem temperasse , ut qui omnia secundum /lOMii-
nem passus esl^ omnia secundum hominem et loquatur'
et quorum infirmilaies portQvit^ eorum ad Dettrn depre--
cetur eloquiO' Quld esl omnia secundum hominem pas^ui
esiy nisi oninia qnaB hQmlncs pati solen(? S^^pq enin|
apud euin pariiculie secundum ca vjs e3t , ut ideq}
sonct quod more; nec dubium sit, quin hlc secundiim
fiominem perinde accipiendum sii , ac more cxieror
rum hominum. Didus ipse suum num- 1, sic cnu-
cieatius cxponit : Ut obsolutismum nobis humanc^

PRiEFATIO GENERALIS.

iiumUUatis euet exemplum^ omnia qwe hominum $unl A postremo, ut univena quag in assumpta carne periuHi

et oravit^ et pa$$u9 e$t. Et ex commvni no$tra fn/frmi-
tate $alutem sibi e$t deprfcatu^ a Paire; ul nalivitalem
(id esl iialnrani) uoslrum cum fpsts in/irmiiati^ noztrm
inii$se intelligeretur officii$. Hinc illud e$t , quod esuri-
vit^ $itivit, dormivit^ lai$atu$ [uit^ impiorum c<Btu$ fugit,
nue$tu$ fuit^ et fievit, et pa$$u$^ et morluu$ e$t, An liaec
omnia, qiiac sine alitiuo doloris sensu au( animae cru-
ciain iiemo experitiir, Glirisiuin aliter expertuin esse
inteliexit ? F.iUo igiiiir .-isseruerit , omnia quw /romi-
itum $uiit p:is>u>ii eiiiii esse. Deinde si faiiiem, >itiin,
lassiiyUnein, fleiuni solius caruis dixeris, noii aiiiinx
esse passioiiein, nuin etiaiii nioesliliain ? At vero li:inc
niim. 8, non in carne, sed in aninia Cliristi positam
sc intelligere declarut liis verbis , Potentee animam

In Dei assiimenlis personam inciderent poliu$ , ^ani
ine$$ent in propiia illius na^ura. (n quibus summalim
Iiabetiir prope tota llilarli de passione Chrisii doc-
trina, a catholica fide nihil dissoiians.

106. Forte adhuc de dolore Christi, unde major
est controversia , perspicuam exspeetas sententiam.
Habes in Psal. Lxvni, n. 23, ei pcrspicuam et diser-
tim : Percn$$u$ ergo e$t Dominu$ peccata no$tra iUi-*
cipien$ et pro nobi$ dolen$ ; et paiilo post : Hunc igi^
tur ita a Deo percu$sum per$ecuti ^ttnt^ $uper doiarein
vulnerum, dolorem per$ecutwni$ huju$ addentei. Pro
nobi$ enim eecundum prophetam dolet. Rursum altera
non miniisevidensoccurret num. i5, ubi Hilarius pri-
mum asserit, Verbi assumentis iiatiiram formae ser-

eju$ exquirunt, quas frequenter in Evangelii$ tri$li$ et p vilis assumptione abolium non esse ; adeo ut ^iiorf

mmta e$t.

105. Neque quisquam inficias ierit , anxietatem
aniinae esse propriam affeclionem. Ab Hilaiio tainen
in Psal.cxxxix, num.2,Christu> praedicatiir ex infir-
milate corpori$ anxiu$ : el hoi: qiiideni, uli dcclarat in
Pt>al. c\Li, nuin. 1 non ob naturatem (Verbo) qua$i
pa$$ioni$ metum , $ed affectum hominis quem gerebat
ostenden$.,, ut ip$e non $imulatu$, $ed veru$ homo pos»
$et inteiligi. Ex qiio id etiam conflciiur, verum et non
simulatum rui>se illiim Christi inetum, quein , ut ve-
rns et non simulatus homo possei intelligi , suscepe-
ril. Cur auiem iiaturalis negetiir , dicetur iiifra co-
piose. lilumdem huuian» mentis aflt^tum de Christo
plaiiius afnrmat in Psal. cxxxix, num. 11, ubi cum

a$$umptum e$t, non proprietae interior $it, $ed ex-
terior acce$$io. Tum lioc dictum suum conflrmat
ex verhis psalnii : Pauper et dolene $um ego, et la-
lus vultii tui, Deu$, $u$cepit me : qux quidem sic
enarrat , Pauper est , qui $ecundum Apostolum » Cttfn
e$$et omnium dive$, uip$um ut no$ dite$ceremu$ pau"
pertavit : dolen$ e$t qui $ecundum prophetam pro
nobi$ dolet, Sed hune pauperem ac dolentem $alu$ ea,
qum vultu$ Dei e$t, $u$cepit, Paucis sublnde explicai,
quomodo qiii iniago, vultus ac forma Dei esi, bomini
illi pauperi ac dolenti, qiiem assuinpsit, salutem in se
impertierii. Agnoscit itaque laudatis psalmi verbis
duplicein Christi naturam sigiiincari , di\inamque
adeo non defecisse, ui human^ salutein et gloriam

qu^esisset , unde uniiis ejusdemque Chrisii oraiio sil G pnestiterit, et id quidem post quam pauperiatem ac
cum irepidatioiie simul et securitaie; reponit, Hoc dolorein experta est.

autem ub eo dici ex ratione poterit , ^ut gereru homini$
Deique naturam , habeal et ex homini$ infirmitate trepi-
dationi$ affectum , et ex con$cientia divinitaii$ fiductam
$ecuritati$. Uis accedil illud Tiact. Psal. liv, n. 6 :
Et h(BC quidem in eum omiiia^ quas no$tras nece$$itati$
§unt , irruerunt; $ed ab eo naturas $ucs virtuie $u$cepta
$unt , diim mortem no$tram poten$ non mori, etiam /t-
morem in $e morti$ ingruentem non renuit, Mulia hic
locus conlinel noiatu digna. Primo enim h:cc dixit
llilarius ad enarraiida psalini verba : Cor meum con-
turbatum e$t in me, et formido morii$ cecidit $uper me,
timor et tremor venit $uper me , quas dc Christo iiiter-
preiari non dubital. Deiiidequasi non salis sit cordis

107. Neque hic omiiteiidum, qiiod enarrans Psal.
LVii, n. 5, habet : Peccatorum autem vim et dolorem
eignificari neminimue in $pina, cum dicitur : in asrum-
nam incidi, dum configitur $pina : quia u$que ad mor^
tem humiiiatu$ (Clirislus,) de peccato condeinnavi pec»
catum in carne, velut cum $pina configitur. Cum enim
in spina dulorem asserat significari, et unicum de
Chi isii passione tesiiuionium iii hujiis rei probatio-
uem ufferre satis habeat; palam lacit se nequidem
ambigere, quin Chrisius iii passione iion sine doloris
Eensu fuerit. Cerie si Christum seiisit doloris exper-
tein ; aiit ad Chri^lum referre noii debuit: In cerum"
nam inddi, dum configitur $pina, aut frustra eo loco

turbationem, timorem ac trcmorem Chiisio aitribnis- ^ commotus est, ut peccatorum vim et duloreni in spi-

se; etiain generatim de eo pronuntial, Patiomnia in
se ipso comtitnit; et roox, Omnibu$ quce infirma sunt,
perfunclus ; et couliniio , Universa quof mortis nostne
$unt ac timoris periutit. Tiiin altingit causam cur
omnia passiis sit, quod niiiiirum iion pmpter se ha^c
pertiilerit, sed ut humance $aluti$ eacramenta perfice-
ret, Posl raiionem, qua sit passus, sic explicat, 1* ut
cuiii difficiUimum homini$ infirmilati$ $it, intra idpsum
perturbatione$ menlie commoUone$que cohibere, ut non
erumpant , Christus eas tnlra se cohibuerit, ac proin-
de doininus earum fuerit ; ^*" ut quia divinitaiie $um
non e$t abolila natura, omnibu$ quce infirma $unt $aiva
maje$tatii $ttas dignitate perfunctui $it ; ex quo sequiiur

iia signilicari adiiionerel. Sed quam a Christo dolo-
rem non removerit, rursuin fidem faciunt hxc Tract.
Ps:d. Lxviii, n. 1 : Vniverearum itaqae humanarum
pauionum $orte perfunctu$, $ecundum $u$cepta$ tfi/ir-
milatee nostras loquitur : et doiet ipse quidem extra
neceseitntem et tiinori$ po$ittt$ et dolori$ ; $ed hi$ u
tamen qua: $uscepit accommodan$ : ut qui cann$ nostree
homo natus euet, et dotorum noetrorum quereti$ et t/i-
prmitatie precatione loqueretur,

108. Cum tot locis evidens sit, Hilarium Christo
claris ac diseriis verbis attribuisse faroem, sitim,
moerorem ati|ue tristiiiaro, trepidationis aflecium,
timorero mortis, dolorem, omnes denique buman»

!^7

PRi£FAT10 GEl<ERALtS.

iDfirmitaiis affeciiones ac fMissiones : cur haec ei ne- A horm profeaus eue inteUigatur inscientiam. In bb

gare a nonniilJis eiisiimalus esi ! ciir de illius opi-
nione anceps eiiamnum est plurimonim f^ententia?
Tesiis esi S. Bonaventura lil). in Sent., dist. iii,
q. i, a. 1, quosdam dicere, eum priorem suam senten*
liam retraciasse, seseque audiis.«e noininatim Pari-
iietuem ejriuojfum (Guillelmum) referre^ $e librum t7«
Uus reiractationit vidi$$e et perlegitse. Kunc porro re-
traciationis librum Dionysius Petavius ilb. x, de In-
cam., cap 5, siispicatur ipsiiis esse in Psalmos Com-
nientarium. Faieturenim, in eoac pncsertim Tracl.
Psal. Liviii mulia esse ei errori contraria : a quo
alias, niaximef|ue libris de Trinilate, purgari eum non
posse afbllraiur. Maiieai interim, Hilariiim Gommi^n-
tario in Psalmos, quem libris de Triiiiiaic posterio-

enim veluti certum et qiiod extra controversiaro sil,
poniiur Gbristum ut hominem experium esfse metum,
Irisiiliam, elc, quamvis ca iit Detis nescierit : unde
boc quod obscuriiis essct conficilur, eum pari ra-
lione ut homiiiem profcssum esse se nescire dieni ju-
dicii, quamvis eam non ignoraverit ut Deus. Quo
posito, catholica fides .idstruilur, ac praecludiiur
omiiis de libro subsequenie roale jndicandi occasio.
At vero haec Hilarii esse nemo haclenus dubiiavil :
nulJi igitur idonei fuit causa de fidei illius sinceriiale
dubiinndi. Sed hanc nunc ex cenioribus demonstre*
mus.

iii. Primum occurrit illud lib. ni, iium. iO : A
cunis et infantia uique ad con$ummatum venerat vt*

rerocoDfitemuracdemonstraturisumus.nonmodOiion B rum ; per somnum^ famem, if<im, lauitudinem^ la-

sensisse Ghrisuiro iristitix, meius ac doloris exper-
lefii, sed huic etiaro errori multa contraria docuisse :
num vero eidem opinioni aeque contraria libris de
Triniute tradiderit, nunc exquiramus.

HI. In Ubri$ Uilarii de Trinitate multa $ttnt Cliristi in-
dolentite contraria,

109. Inficiandum non est iis, qui Gliristi indoleii-
liam ab Uilario propiignaum volunl, iii libro iO
adesse plurimay quae ipsorum opinioiii faveant. Quid
enim aliiid sonare vide:ilur hoc num. 23 quod in
Ghrlstum qiiaiiivis ictiisaut vulnus inciderenl, affer
rent k(ee quidem impetum pa$$iontt, non tamen dolorem
pa$»oni$ inferrent? Id porro cum illustraliir siiiiiUludine

crymas hominem egerat, etc. Deinde, lib. vi, n. S5,
Ghristum corpoream humilitalem suam non sohim
non siluisse, sed et sxpe nuinero declarasse ciim Hi-
lariiis miiltis exemplis probet, hoc etiam refert illius
dictiim, Nunc anima mea turbata est. Sensit igitur
aniinam Gbristi turbari potuisse, ac re ipsa luisse
lurbalam : adeoquc passionis motum in animam II-
lius aeqiie ac in carnein incidere potuisse.

iii. Quod autem libro dccimo in eadem prorsus
seiiteiitia steterit, vei ex n. 24 et 66 manirestum est.
Ac tristitiam qiiidem a Ghristo susceptam esse fre-
quens in eo docet. Qui ergo^ inquit iium. 56, noii
propter mortem^ $ed u$que ad mortcm tristis es/, ^ttcr-
rendum est unde $il lristi$. Et iiiox : Adeo autem non
teli In atuam aut ignem aul aerein iinmissi, qiiod C propter mortem $u$cepta tri$titia est, utsit de$tituta per

qiiarovis a natura habcal ul et foret el pungal et vul
nerel, ncc forai tameii, nec pun^jii, nec vulnerai, quia
de nalura non sit aut aquu* forari, aul aeris pungi,
aut igiiis vulnerari ; praeconcepia ex prioribus vrrbis
opinio mirum in niodum confirmatur. Aliier autem
senlienlibus non leviiis negotium facessit illud num.
l5quo iiegaliir Ghrislus dolorem corpori$ no$tri seii-
slsse, qula non huinano tiiorc, sed ex virtuic Spiriius
saiicii et Virgine conceptus ac naius sit : adeo ut
Tcre quidein in forma servi exsdieritob carnem ex
Yirgiiie assuinpiam, sed ob spiriialem coiiceptionem
(liiMi. 25) a peccati$ et vitiis humani corporis liber fue-
ril.
iiO. El quldem delibaiis prioribtis hujus libri pa

mortem : quod et repetit niim. 39. Sic iiuro. 65 docet,
Christum nonsibi flere^ sed nobis; uta$$umpti hominii
veritatem ipse quoqne affectu$ kumance consuetudinii
susceptus proleslareiur. Si plura cupis, habes num.
^2 : Nec propler mortem timet^ qui usque ad mortem
anxiu$ est; num. 54 : Vagit infans; n. 55 : VereJe^
sum Christum flesse non dubium ; n. 56 : ^i et ftevit
el doluit. Hoc autem eo magis iiolandum, quod eo
loci verum Christi fletum, proindcque verum dolo-
rem propuiznet. Denique num. 67 generntim audies,
Passu$ quidem est unigenitus Deu$ quos homine$ pati
possunt,

ii3. Neqiie etiam quatenusa Ghristo arceret ti-
morem, iristitiaiii, dolorem, amblgi perroisii, cum

ginls ab ipso sanctum virum vindicandi proposilo ^ num. 48 iis quae ad humannm ipsius naturnm, etqiiae

pa^ne absierriti sunius, salius ducentes cedere, qiiam

aperlx coniradicere verit:iti. At cuin assensum, ipsins

precepto admonlti. ad finem iisque Vihrl susiiniiisse-

mus, ex dictis poslerioribus aflulsit lux^ qua priorum

caligo depelleretur. Quamriuain neque de ipso libri

lOiuitioroale existimaiidi locus ullus fuerat, si indu-

Iiitala fulssenl postrema haec iibri 9 verba : Sicuti

neque cum ucundum hominem aut flet, aut dormit, aut

trislii e$t ; Deu$ obnoxiu$ esse aut tacrymis, aut limori^

aut $omno e$t eonfitendui ; $ed $alva Unigenili m $e

veritate^ $ecundum carni$ infirmitutem, ftetum^ ^om-

mim, stCim, Ui§$itudinem, metum (supple passus esse : )

pari itecme e%t secundum hominem natura diei atqne

ad divliiam periiiierent, di£ruse eiiumeratis conclu-
dit eum secundum hominem pro nobis inprma omnia
pati, sed secundum Deum in his omnibus triumphare»
Ea ipsa distinclione rursum utciis num. 62, ail : Ou'
bes in conquereute ad niorlem se relictum esse, quia ho*
mo est : habes eum^ qui moritur, profitentem $e in pa^
radi$o regnare, quia Deus est.

ii4. Sensim sine sensu labitur et ruit conjectura
eoruin, qui Hil.irium ab infirmitatis nostrae aff^ectio-
nibus divinam liumanamque Ghrii^ti naturam exi-
mere, eo argumenlo coiifirmare se pulant, quod curo
adhibita duplicis hujus naiurae disiinctione ab objec-
lis sese expedire facile potuisset, aliam taroen vlam

tiHerity cl 9d ftira eonfoferH r^p<jH8l<«nitiii pr»sifii»4 A maiiiresiior fi»!,, de ka»re4i«i& iUis, qiu|^s$»iii e&sa

Certe distinetioiiis hupm qoem non ntgiigefl» fueril,
rursom CeMts erft Trset^in» psalini lt, mmi. 9; nbi
sermonem tta sibi tt^mperandoni proponit^ ut qum
(Gbristus) infirnuuitn ommum portavit^ et peccatortm
nostrorum ffeqwmier et vois tti uiUi et kKrfnm ; extra
eofttutneHom Dei si( et offectui et mmo qm kominis
est. Ibi qnippe in Ghfrrsto seeefnmyliir DeMs et honm :
ki citm \\i bomine bomiiiis infimn nen Mfrtdm swr"
mo^ sed et a/fectus fuisse eoneedaltnr, hoc exira ean^
tumeliam Dei inlelKf^ndum esse ardmoiicfmnr. Ii» ei
commentariis in Matihasum, quos amte Hbros de Tri-*
niiatescriptosessc prope ccrinm cst, iii Ghiislo c^tr^
nis intiriniiateHV a Terbr ▼irtete dislinf tfrl : sieqoe
veram Hlini eeifrrtionem ruisse eoncedii secimdtmi

vohMit Gbvisli diviiiiiatem» q^iosqne idea Tl«eop«-
chriias voeaRt, aoiiaibilbic ilecessark>pr%kM^iiduitt«

IV. De haresi quw Christi ditinitatetn pastam esii
asserebat,

ll^. Posl Phiiaotriiim Brrxie»«em Aiigustiims ^
QuodvHlidtmii b^eren. 7S quArodam^ baresiiiv taciii»
illins ancloribus coinfiiemorat, quae in Christo diviui^
talom doluiMS^ cum figereiur caro^ ejus in cruce^ asteM»
ba$* H;mc Roiii^um coRciiiiini Siib Dauiaso episl. aJ
Paniinum AH4iocli>. apud Tlieodoret. Iib« t HisL ceeL
c. ii , coiifigii liis verbis : S» 9111« dixeril m cruci^
passione dolorem swttinuisso t^ilium diL^initate tfsa, ei
non earne animaque rationali quam asiumpsit in fornuk

InAmiilfltcm earnis, nt non obrepserit illa, nist quan- h servi, ut Scriptura saera loquitur, anathema, WiuQ

turrt Verbi virt^» voltierit irc permiserit. Jgitur, m-

qirtt cap; 3, n. % eumesuriit Dominus^ nonmedimshb*

Irepsit operatio, sed Virtiii itia qmdragitna dierum

non rM(d jejtmio, naturtt su(B hommem dereiiquii,

yon enim erat a Deo diabotus, sed a eame virteendus :

quam utique tentare non ausMs ftnsset, niii in ea per

esttrHionh infirmifatem quce sunt homikis reeognovisset,

Et num. 5 : Ettm ergo in tentando conditionem operis

prdpdSttit^ per quam et in Deo, ex demutatione lapi-

dwH in panei, virtutem potestatis agnosterel; et in

htimini^ obiectarftento cibiy patientiam esuriHonii ii-^

iitderet. Aded notit \tf Ghrlstrr disHflf neftf qax Vo\

qtiasque homtnis stint, ot tntii Itt ipfse adsihiar

ylMtitem, qnaj famemarcere taleat; nlffo eiHlm eon?-»

forte mos aniiqiins obtiiHiit, ut epi.^eopus ordii
inlerrogaretur : Credis fi^um Dei impoHibHem ei iut"
mortalem dtmnitatef sed in hnmawtale pro nobis H pr0
saiitte nostra passum vera camis p4»ssroneT Grrte Pcki*
gius apud Augustiuum Append. 8erm. 256, u. 5, iii
conrcssione (idei ad Apostolicani sedem missa ctini-*
dem errorem verbis conceplis damnat.

117. Apolfrnarium baereeis hitjut assertoreai fiiisse
tradit Gregorius Nizinnz. Or. M lostalnrqve sihi in
roanffcuS exslare libellum ipsios, m qiio ipiwm wti^
nitum Deitm onmimn judicem, vitte auctofrem^ morth
extinctorem, mortalem esse docet ac probare iirfftvr,
propriaqne sna diviniiate passum esH, aique in triduana
iiia eorparis morte divirtitntem quoque simui cum eor^

fltefatdt ihflnniiatem, quse esuritrmd permissa sit C pore mortuam fuisee, sicqne rursui Patris opera a morla

'm verae, ut propter bane ef? patieniiee merifum «Hf I-
buat.

liS. Scd et eom ffilarius pa^stm ac nominaflnf»
lib. XI, h. 6, observet hunc erro^um 6mnium, quo#
refutandos siiscepit, fanlpm essc, qtiod adtefsarM
dispenialionem assumpii eorpdris rapiwit dd tontunie"
liam divinitatii^ et impietatH eausas arripiitm de sa-
lutis Hostrite sdcramento ; 2Li({ue CMtti ilKs ita agetidum,
ul distiiictls iis qnic Dei esseiif, et qum essent tempo''
rUiii ae mysteriorum, nec toniUmeliant divinitas susci^
peret, nec dispettsatio afferret errotem; eaque ratione
omnia eorum objecia dilui, geque superioribus librls
diluissd ndmdheat : mifari satls non possumus nnde
hahc n^Spondendl rationem dlctus slt negletisse. Art

ad vitamrevocatam, Gregorio phiie sofTragatur Lco
papfl eprst. alids 75, nunc 97, c. 3. Abealamen apitd
Leontiom adversusfraudes Apollinanst.scsealienHin
profjat Aprdlinfrlus, irbi ei anatbema drcil, quinoa di'
cit camem (Gbrislr) ex Maria, el qui dicil eam carnem esio
naturte non creatie et liomousion Deo, innno et qui dicit
divinitatem essepassibilem, etexipsa me paiMona ani^
mee : vel cum epistolam Alhaiiasii ad Epictetuin ad
eumilem cfrorem eompriinendiim scriptam suo caU
ctilo sic comprobat : Epistotam vero domini mei Co*
rinthum miisam vehementer approbavimus : eorum aw
tem, qni dicunt earnem Deo eonsubstantialem magnam
insaniam damnavimus. Quamqiiam hx videri possunl
aut falsoB, aut potius hxreiicl inconstantis epistolx.

qhod ei unl iton hseret; attt Sdltem iliam hon satis I^rfequeenim ApoHinarium ejusque discipulos sibi

freqliehs inculcal? At Ari;iriis Ghristi divihitatem ob
ea quas passiis est negantibus, nilra feelsset satis, sl
hxc In humanam, iion In divinam llllus natufjim ce*
cidlsse dumlaxat respundlssei? ahndn visus esset
priiH-.ipiuro, iit loquuniuf, petere? Non tanlom di-
ceiidum, sed et dcmonsifandum ei erat, prxler nn-
turam infirmaro nostrfcque similem, aliam in Ghrislo
esse lohge poiiofem, inftrmitatis profsiis Uesciam,
iniiofniptibilem, immUtabilem, cujus potestaii nlbil
non cederei. HoC tum opUs, lild labor crnt. Is ctiam
est totius libfi x scopiis, cx ctijus potisslmiim eo-*
gniiione pendet inielligentia eonim, ob qus caiholi«
cus Pra^sul iii prroris sqspiciQnem venit. Ut autem

constiiisse Gregorius N.izianz. monet : ac sub (inein
Or. 52 demonstrat, eos modo diversas Gbristi natu-
ras distinguere, modo nollc disiingui. Similem in
Apollinarii doctrina inconsianiiam noiat Theodore-
tuB lib. V Hist. eccl., c. 5, ciiatus a Liberato, c. 3.

i18. Qiiamvis autem Apollinarius cpgre admodum
a praVa Theopaschltarum opinione purgetur, piimum
tamen illius auciorem eurn non fuisse fldem faciunl
Goncilli Sirmiensis anni 551, canones ii et 13. Si
quis Verbm in camem transtatum putet, vei demuta^
tionem snstinHisse accipiendo carnem^ anathema sil. Si
quis unicum Dei /l/itrm cmcr/ixiiiM midleiis, dealitatem
ejui corrupHonm vel paaiHiiWtm («Wof) ant rf#*

€1 PRiCFATIO GRNCllALIS. rj

mHMhnem vei hierfecihnem snsllHulm dMl^ ann^ A confiehiHt. Idm 9nlmipn in SHhdoijniatibM iUttnuni

Sed Arianorum in AKsereiula corporl» iiianimi sutcep-

thenM ^t. Noti ciiim niile annU n 360 homiicas ittdire
wp\\ Apoilinarius.

4i9. Et vffo qtii conira illiim scrlpserunt, Libera»
tus, cap. 5, Gfegnriiia Nai. Or. 5i, Atliaiiasiiis ^ub
iliieni lib. de solutari adventu J. C euin non utcom^
menli liujiis parentem, aed ut imltntorem Ariano-
rmm iradldere. El ex Terbis quidem Phoebadii Agen*
iM)nsls appareii Potamium blnsphemi.i! ejusdem flilss^e
ilolBUireni. tiem ti epistola lyiiodi Sardlccnsis, m
parie quA apud TbeodoreiutM prolixlor est, habenda
ttdeSf abdicati sunl Ursncliis et Valcnl, quod Verv
bum ei Sfriritum cmcifixum^ vulniraiHm^ et mBrtuum
€iM, el rtiumettne asseruerinu Eusebium qiioque
Pamphili Theopaschiiarum vesania Inibuium esae

linne confiillum Eustatliius Anlinclienusapud Tlieodo»
rolum diai.5, planius rtlegil,dum qiixril : CurmaglH
faemntottmidereChrhtum eorpus inanimum tuuepi$8e f
ac respoiidel ulsi possintid aiiquibus persuadere, tunc
affectionummutationes divino ipsius Spirr/ui (rt6tten/e&,
fatilius persundeanlf et immutabHi nalura genitum noii
esse quod mutabile est.Sic GregoriUs Nat Or. 61«
II. i5, (esiaiur, Ciirislum ab illis inanimalutii lioini-
neni pM^dlcarl, ut pastionem diviniiati tribuant, tam-
^nam videlieet quod movett idem quoque patiatur. Et
Leoniios de SectlSi aol. iii : Idcirco Arianum do§mti
Christi corpus inanimum esse iradebat, nt humiles /m-
jutmodi voces Christo non ntjiomini attribueremus, std

scribil Baronius ad nn. 5i4, n. i09 el iiO. At quod B nt Beo fiiio; deque ipsius eententia Filius Patre minor

ad hnjus rei probaiionem ei ipsius ad Constaniinni
epistola afferti nihil evincii. finmo aii.id eum seu»
•iase) ex libro ejtlsdem iv Dein. Evang., c. i3» c^in^
mbdius confeceris. Neque vero hic errorerAi oiih
niamqui Ario faveliant communiSy sed insigniiim
qoorumdain Arinnorum et maiime Anoinooorum
proprius.

iM. Perildi illlQhrlsii hostes ut prav.im illam dbc-
iHnam ilncilitis tue^enturj commenil sniil cnrpul s^«
lum sine inima a verbo assumpium es^e. Qnod enini
hoe eommfHitum Apoltinnrius ncm flnxerit prlmns;
aed ab Arianls ^CccpeHi, icsiis esi Tlieodorcius suB
Dialngt ii Inltinm; ubl alt, Arius et Eunomius credtnni
ireiahr Vmg^iH divinitatem : solHm corpns nitHmpsisH

deprehenderetur, Eodem specianl qiK» PlKBbodiOs
Aigenn. Hilario (eqiiaiis de cpislola ab orlenteetoc^
eidenle (sive ut conjecliira esl, ad orienlem ex ocGi^
denle) Iransmissa hahet : Vnus ustrum asserit, carva
et Spiritu ChrisH coagnlatis per sanguinem Maria $t
in unum eorpnsredaciis, pMibflem Oeum faetum. N€f^
qde eniin necesse e§t inbneanitis, Spiritns iiomlne hie
teierum tnore naturath dlTlmim iutellig). Qiiod nit'
tem hftc noh ttnlu^, sed plnrium senientiii sii, diib^
inde signincal his verbis : Vds quidquid de homine
tjns dietum est/Deo applicatfs i ut Deus ipse hominii
ifhbetiHitdte seeietHri forie sauciekt. 111 Deom thoM
aiiimac ac vice anlmrc cnm cnrhe ex Marta acecpci
cotijunctum sfeniienies» sic eurn passlbilem factnm

dieuni. Neque Atigtisiinum l\igit h;ee AriaHohirh Opi- (j eogitar(« pottlehini, (jndriitodo anima» ih qtiam et sb

nio, qdatn alils niinus nhiam eiiUimatii: sic fiottn
liabet lih. de htcres. fe. i9 : In eo mem, qUbd Chtis*
tmm sine anima earnem accepisse arbttrantttt Aridni;
minns noti sunti n^ adverm edi ab nliqnm inVeni d^
hac re fuisse tertatum. 8ed hoc ifetinm essi vt Epipha-
nius (haer; 69, nom. 49 et 60^ el in AncdratO, n. S3)
noR tacuit, tiegoex m)rum qUibnidam seriplis el eolto^
cmtionibus certUsime empeti, Nlhlto tamen niirnt^ hoe
alii plures conlperere. Aihanaslos hanc eorum se!i«
tentiam sub IniiKnn llbH de salntari adveiitu aperte
sie prodit : Arius tnmem eotdm hd oecuitatlonem dei-
tntis emtfitetut \ et 'pfo nostto intetidri homine, id eil
anima, Verbum dieil in tatne fitisie, passionistfHe itn-
$um et ab inferis tesutreciionem divinitati audtni ad*

cbrporiliU^ hUtla potestasest, et earnissoeieiattepnt-
Sioni Ri (ibtioxia. Sed malieai Ariaho^ sensisse, qtfbt!
Deus Verbum, ut Irtrjnltur HllaHtfs llb. *, dfe Trirf.,
n. 60, in animam defecerit; h6ti<\iiB ebs ideo setlslj^se,
nt GhristUin Sdcdntlmn halurJlii divinam esuritidni^
fimbrl, fiisliilre, dbldti SQbjicorerit.

iii. Quod licet Jsiih satls supe^que cohsfcti htijii^
tamen rel verliatem ek scblsmilticorum quofnmdaml
adtersUS i^yHlluln contUmeliose dehACchanliUtn Ju-
t^rit {Episl. ad Hufdm T. 5, Cone. Labb.; p. 739) II-
luslrnrc mendaciis. Paulo quidem longius est eorum
teniifionluiTf : sM sld hem rOoUurh facit. Dotet, ainnt
de GjrrillU, ditiniintem unigehiti litii Dei paisam esse;
non autelH huihithitatem : chm divtnitiis inhabitans piii^

seribere. Ea qiioque in re Eusiaihio AntiochenO^ tliio^^i corporis ^ttsi ptoprii sibi attribuerit, et tameii

Gregorio Natianz. Phoebadio probe hoti ruerO Ariahl.
lil. lli ab Apollinarisiis hoc latilum dissidebant^
quod primarlum apud Apolllnaristas decretum esseii
\erbiim sine anlma corpus a^ssuinpsisse; Ariani vero
id Ipsum lantum secnndario docercnt, ut palmaris
eornm sentenli.i de iiiflrm.i Yerbl divinitilte obtine-
rel. Dlscrimen hoc inler utroSque bonnihii tangil
Aihanasius sub (Inem lih. de salutarl adventu J. G.
vbi eos, qoi Verbum vlces anim» supplevisse seirttle-
bant, refellensait : Ita futurum esti ui vuineratio cor-
poris passio ipsius Verbi habeatnt, Hine enim ptofieis^
cituf quod Deum petssum esse oisepefatis: Congrua tox^
etqumofMi sdsdecM it qua eumAriithis puichettimd

in ptopiriii iiaintd Hihil ipiit pateiretnt. Addit pr&terea^
e± divtniinie et filtriiaYiilate unam factdnt esse mituram.,.
Ad haec tot exsectatHr, qui cvanijelicai apdstolicasque
voces de Chtisto Dortiino distinguuntf tif hnmiles qui^
dem ad humanithtemi divinas vero dd Christi divittita-
tem teferant. Quod Ariani et Eunominni seniienies^
hUmitesque dispeHtationis voces ad divimtatem referen*
tes^ Deum Verbum creaturam et facturam, atteriusque
substantias et Patti ihaquaiem esse affirmare noH dubi-
taruMi Qiia^ vero btasphcmia es hisce principiis conse^^
guatur, quivis faeite intelligit. Nam et naturarum indU'
citur eonfusio, el Deo Verbo atlribuitur illud : Deus
DeHi meMi nt quld dereHtfuisti mel et iliudj Pater

PRifiFATIO GtLNGaALIS.

mt, II pouilUe nt, tranieal a me ealix ute : rursum \ gui asurwit non de aitemitate es$e prolatumt neque do

famet, «tiif . angelica eonforiatio^ etc. Qum penpicueB
cum Arii et Eunonui impietate congruere faeile qui$ vi-
dmt, HiB iU premissis.qtiidHilarius, iibro x de Tri-
nil., sibi proponaiquaeve eisententia sil, facilius dc-
prehendetiir.

V. Bitariui deCiiristi Imlilia, metu^ doiore^ etc.^ con-
tra luereticos qui ea Verbo tribuebant^ disputat. Qui
eis resistat*

i23. In duobus prsecipue locis Hilarius metum, do-
lorem, tristitiani, aliasque humaii» infirmiiaiis af-
fectiones removere a Ghristo vidctur, in Matthxum
tidelicet cap. 51, et libro de Triniiate decimo. At
utrobique contra ha^reticos, qiii hxc ad ipsius divi-

mfimtaU patenuB substantiw exstitisse^ sed ex nuito par
eumqui eum creavit effectum; ut ahsumptus ex mhilo
ti/, et cceptus ex opere, et confirmatus in tempore : et
ideo in eo doioris anxietas, ideo Spiritus passio cum
corporis passione. Unde sicut illi creatam sibi finxe-
rani Unigeniiidiviuiiatcm. eam consequenier pa^sam
etcrucifixam abstruebant; ila ipse ubi eam increatam
demonstravit et seternam, longe efficacius (onclndit:
Jf ort i^ilnr niiiil in Deo potwtt neque ex $e metus Deo
ulius est, Cur, quaeso, addidit ex se : ni&i quia ex parte
hominis, cui Deus iti Chrislo conjiincius est, ei metum
et mortem Deo esse potuisse non ambigerei?

i25. Adeo non ambigebai, ac rem Scripturis ilt
constantem et evideniem existimabat, ut buic pro-

nitaiem referebant, eum confligere minime obscurnm B bandae noii immoratus, statim ad liujusm<H]i afleciio-

esu Quippe in Matthxum statim ab initio cap 3i,
declarat, sibi cum iis rem esse, quorum ea opinio
ff (, quod cadere propter se nuBslitudo in Deum pu/iie-
nf , eumque futura passionis metus fregerit , quia dixc'
rit : Tristis est^ etc., quique votunt ex infimntatecorpO'
ris eerumnam Spiritui adharere. Neque adversarios
alios toto libro x de Trinitate sibi debellandos pro-
ponit. Nam cnmdocirinam toti sect» communem
»uperioribuS libris expugnassel, jam in hoc aggredi-
tur non qiiod Ariani omnes, sed quod plerique
eorum in Gbrisium niagis impii defendebant : quo-
rum argumenta prius quam sibi opponat, sic num. 9,
exponit placita : Votunt etiim plerique eorum non in
natura eum impassibtiis Dd fuisse ; ut qm timuit et

num causas explorandas prosilierit ; sic enim prose-
quitnr : Quia nuestum fuisse Doimnum iegimus, cauMos
mcestitudinis reperiamus. Quibus perqui>itis subjicit
(iiicin. 4) : Triffif ergo est usque ad morlem. «Voii tla-
^iif morf, sed tempus mortis in meiu est, Rei autcm,
quae non est, causx a nemine sano requinintur« De
Commentario in Matthapum hsrc pauca sufficiant.

i26. Quod vero in unos illos divinilatis Verbi te-
meratores intendatur deciinus de Trinitale liber, prae-
terea quae dixinius, Hilarius ipse in higua libri aii^u*
mentoinitioOperis sui praeposito saiis declirat {iib. i,
n. 31 et 32), in hunc moduiii : Qiiia ex passionis
(Christi) genere et professione quatdam^ per stuiteB in*
teiiigeniiee sensum, ad contumeiiam divinee tn Domino

doiuit, non fuerit in ea potestatis securitate qua non ti» G Jesu Christo naturte virtutisque rapuerunt; ea ipsa do-

met, vei m ea Spiritus incorruptione quas non doiet^
sed inferioris a Deo patre naturm^ et humanm passionis
trepidaverit metu, et ad corporaiis peente congemuerit
atroeitaiem. Tum eorum subnectit objecla, quae libro
loti maieriam praebeni. Atqiii baereticos hujusmodi
oppiignare, Christum secundum humanam naturaro
passum fuisse propugnare est. Ciim enim^ iiiquit Gre-
gorius NysB. Or. 5, conira Eiinom. relatus a Theodo-
reto, dial. 3, dupiex ex ambigua sit opinio^ divinitasne^
an humanitas passa sii; unius rejectio aiterius erit
confirmatio.

i24. Hilariuin aiilem ab una Christi divinitate nos-
tras iofirmitates rejecisse inde perspicuum est, quod
ubi dixii haereticos velle ex assumptioiie corporis ae-

monslranda fuernnt ab his impiismme inteliecta^ Hic
igitur uiius est iibri x scopus, ut haeretici, qui Christi
in passione siia gesia dictaque ad divinae ipsius na-
lurae coiitumeliam rapiieruni, convincaniur ea impiis-
sime intellexisse. Quatenus auteiu ea impiissime iii*
tellexerint, aperiius subinde significat : quod nimirum
divinas professionis naturceque immemoreSf ad argu-
mentum impietatis suce^ dispensalionis getUa et dicta le-
inieritiil, qux verl>a si cui ambigiia sunt, conferal ciim
liis lib. IX, niim. 5 : Hinc ituque faiiendi simpUcei
atque ignoranies hopretlcis occasio est^ ut quce ab eo fe-
cundum honunem dicla sunt , dicta esse secundum fia-
turw divintB infirmitatem mentiaiitur. Unde hoc con-
fici potest argumenium : Profiieiur llilarios se li-

ruinnain adhaerere divinitati, eos sugillat his verbis : ^ bro x, cum haereticis dispuiatiirum, qui quac dispen-

Ac si virlutem iiiam incorruptce substantiee imbeciili'
taiis suas sorte atiumpiio carnis infecerit^ et aierniias
naturam fragiiitatis aeceperit. Qum ft ad metum tristis
estf si ad doiorem infirma^ fi ad mortem trepida , jam
et corruptioni subdita erit (cap. 31 in Matth. n. 2).
Tum Deum corniplioiiis aut demutationis prorsus ex-
pertem esse ostendit : at de homine oihil omniuo ro-
gitau imo se eamdem liumanae Christi nnturae prae-
rogativam tribuere nolle satis indicat, dum hanc
Arianorum doctrinam fatetur ei opinioni consenta-
neam esse, qiia filium Dei creatum el non aetemum
credunt. Sed eorum, inquit (num. 3), ommf hic sensus
fff, tir opiiMiiliir meliim morltf in Dei /i/ittm inctdiffe,

sationis dicta gestaque sini, in Deuiii cadere velint;
atqiie haeretici, cum quibus ei disceptaiio est, rapiunt
quidquid deCliristi timore, tristitia, doloreest scrip-
tum , ut eum infirmum Deum ostendant : concedil
igiturea omnia, quae de Christi timore, tristitia, do-
lore scripta sunt, dispensationis dicia gestaque esse«
hoc est, in hominem a Verbo assumplum cadere. Sed
ad librum ipsum veniamus.

127. Quemadmodom Hilarius in eo a praediciis hae-
reticis menti!i aciem non defleciit ; ita neque debel
lector ab eorum aententiis animum avertere. Yariae
qnidem sunt, sed quae ad duas commode revocentur.
Verbom enim alii iia com carne confundunl, ui ex

65 PRi£FAT10 GENERAUS. 66

eoniro sentantia {num, 50) de u defeeerit Deut Ver» A guod itti volunl egregii doctore$, ut factui sit iciticei

bum^ dum corpus officio animai vivificat; alii iia ab ho-
mine dividiint, ut sicut in prophetis Spiritus propke-
tim^ ita in Jesu Verbum Dei fuerit,

i28* Qui in hscc attenderit, non laborabil in pluri-
inis locis, iii quibus sxpe iiegare videiur Hilaritis,
qiiod demoiiBtrare dumtaxat vult ex adversariorum
placitis explicari nullo pacio posse. Neque latebit,
cnr, V. g. num. iO, priusqiiam objccta dihial, adver-
sarios aggrediatur his verbis : Et interrogo eos, qui
koc ita existimant, an ratione subsittat, ul mori timue^
rtl, qm omnem ab Apostolis terrorem mortis appellens
ad gtwiam eos sit martyrii adhortatut,,, tum deinde
quem dolwem mortis timeretf potettatis suce libertate
moriturust Ht^c eiiim argtiuienti genere, qiiod iii eo

Dominus et Deus noster ex hac substantiarum permix*
tione passibiUs : quorum patroniis apud Theodoretnm
dialfigi 3 initio primum affirmat, Christus ideo car-
nem assumpsit^ ut id quod erat impatibHe pauionem
iustineret; ac deinde ab Ortbodoxo interrogatus ,
Cujtis existimanda est lassitudof divinitatis, an corpo»
risf respondet : Non audeo unita dividere. Orthodvxus :
Divinw igitur, ut apparet , naturm latntudinem tribuis,
Eranistes : Sic mihi videtur. Hxc quippe non oblilus,
fiirile depreheiidet, naturarumin unoChrislodistinc-
tionem conjunctionemque eam tantum ob causam ab
Hilario lam operose explicari, ut hinc rationem red-
dat, cur Deo impatibili attribuaniur passiones, quae
in unam honiinis naiuram proprie cadant. Dum igi-

libro frequens est, veluti gladlo ancipiii fodiuntur B tur Christum Deum ex passionibiis corporis nullum

doloris sensum percepisse adversiis ha^reticos illos
propiignat, perinde csl ac si diceret : Vos Christum
ea nalurae proprietate destituitis qtiae pati nesciat,
quia Verbum vel confunditis cum carne, vel ab ca
se{iaratis : sed falsa est vestra opinio ; elsi en!m cum
corpore ila conjunctum esi, ul ei attribuantur pas-
sioiies hominis, et propler hoc puteinr dolere ; adeo
lameii inconfusuni perseverat, ut cum corpiis eas ex-
cipiat passiones, ex quibus per se sequaiur dolnr, eo
in propriam ipsius naturam effectu carennt. Hxc ex-
plicatio, quam nuiic argumento probabili praestamiis,
sed ex postremis libri paginis certa ratione licebit
deinonstrare, toto libro intelligendo non parum con-
ducet.
i31. Negolium tamen facessit, quod co loci de

sententiarum etiamsi adversariim patroni : cum neu
Iris succurrat, unde Christi virtutem simul cuin in-
firmiiate componant. Certe dum num. 55 et 56, hae-
reticos illos hac ratione persequitur; ipsum fletus
Christi veritaiem prorsus respuissc credores, nisi et
ad calcem niim. 55 adjecisset ; Et tamen vere Jesnm
Ckriilum fiesu non dubium ett^ et num. 56 sic clau-
sisset : Non est vivificaturi ftere, nec glorificandi do»
lere : et tamen vivificat, qui et flevit, et doluit,

i^. Illa autem argiimeiitandi ratione eo usus est
iibentius, quo magis idonea erat ad arrogantiam eo-
ruai relundendam, qiii omnia se Chrisii mysteria
coatprehendere jactitantes, ei pro libito definiebaiit.
Qood enim Athanasius in exitu libri de saluiari ad-
veniu i. C. obscurius dicit : StoUdi, qui divinitati ejui C
pauionem adtcribuntj aut humanitati ejus fidem non
habent, aut qai unum in duo separant, aut qui camii
ejui dimensionem conantur facere , et quantum et quO'
modo prteter sacras Scripturas definiunt; illustratur ex
hoc Hilarii libro deciino, cujus postrema p:irs tota in
iis cnerceiidis occupatur, qui aliam sibi de Christo
scientiaiu usnrpant, quam quae Scripturis reve-
laui esl.

i30. Neque tantum os iniqua loquentium obstruere
conteiitos, posi quam illos quaestione n. 10, proposila
nonnihil torsit, ad ipsoruro opiniones fundilus ever-
tendas converiitur, jactat(|ue fundamenta, quibus ve-
riias adslmator. Quippe continuo singularem Christi
ortam conceptumque considerans , ipsum verum

singulari Christi conceptione ita disseiit, ut non di-
vinam tanlum unigeniti Dei naturam, sed et corpus
ipsius a commuiii passionum nostrarum h'ge eximera
videatur. Et his quidem primuin adeo sumus com-
rooti, ut ab eo vindicando nos poe:ie absterritos jam
fassi simus. Verum hxreticorum contra quos con-
greditnr senientias relegentes, depreliendimus Cliris-
tiim ab iis prxdicari meruin hoiniiiem , qiii quia et
eorpus et anima Adas in peccato fuit, carnem quoque
Adce atque animam acceperit^ et in eujus animam do-
mNANS metus tristitias imminentis inciderit, elc. Nec
deinceps latuit, quam salva el integra fide suum
etiam corpori Christi privilegium tueatur.

^ ^_^ , .^ _ 132. Ciim enim tantum ob origiQis peccatum me-

Deain hominemque perfectum osteiidit, naiuris ita^tus, trislilia, dolor nostri dominantur; Christum

distinctis, ut Verbi virtiis ac naiura a se non defece-
rit; iia uniiis, ut non dt alius filius Dei, alius homi-
Dis fllius. Qnorsum, qux*so, ad removendam a
Christo passionum nostrarum ignominiain, natura-
ruro in eo distinctio coiijunctioque asseratur ? Ne no-
bis excidat, illuro eis resistere hxreticis, qiios Phoc-
badius alk)quens ait : Non distinguentes Dominicas
potentim dupHcem itatum in sua unumquemque prO'
prietate distantem, quidquid de homine ip»iui dictum
tit, Deo applicatii^ ut ipse Deus homini imbecitlitate
aodetur. Et idcirco duplicem hunc ttatum non con*
jumtum^ §ed eonfuium vuttii videri ; et aliquanto
pofl : Non grgo iit Spiritus caro^ ncc caro SpiHtus^

etiam secundum honiinem doniinaniibiis illis perlur-
bationibus obnoxiuro non fuisse recte derendit, quem
ex f oncepiionis modo demoiistrat ab originis nosiras
viiiis absolutum. Hinc quod ait num. 27 : An in cor»
pore ejui infirmitas fuit, ad cujui occnrtum contternata
persequentium agmina concideruntf intrlleximus ex
proxiine subnexis, Qaiam i^'liir infirmitatem domina-
TAM /tujus corpori credis, .cujus tantam habuit natura
virtutem ? ut non omnem a Cliristi corpore infirmi-
latem rcmoverit (alias pugiiarct Ipse secum), sed
tantum domiiiantem.

135. Eodem spectat illud nuro. 2b:Assumpta earo^
id esi totm homo, paaionum ett perm^aa naturit; nec

PRiEPATlO GEPJERaLIS.

Kanen ita permissa, ul passionum conficerctur ihjw A inum secum in regno paradisi recepit, Mortuus est; sed

riis :quasi dicerel, Assumplns liomo lum scciuidum
corpus, lum sccuiidum atiimam passionibus nostris
peniiissus esl quaicnus naluralcs sunl, non quateniis
injuriosac alquc conlumclios;e. Porro homini naluralc
esi, ul cum palilur corpus^ anima motu aliquo mo-
vcalur : al q:uod inoium illum, quoiies vult, compri-
nicre iion valcAt, iMJuripsum ei, utpole peccaii poena,
aique CMniuincHosum est. Eo paclo licuit num. i5
nrgarc quod Ghristus senserit dolorem corporis noslri;
ac nuin. i7 dicere : Et pro nobis dolet, et non dobris
nostri dolet sensu, iNoslcr quippe dolor necessiairio nos
piiiigit, nobisque invitis et rcluctatilibus doniinatur ;
ipsiiis vero voluntariusomniiiofuit ac sponte assiimp-
tus. 01)1) tus enim quando voluit« ut pro potestale

secundum Scripluras resurgens a dextris Domini Do-
minus assedit [Vidc similia apud Gregorium ffaz.
Orat. 35, p. 575).

155. His autem in locis sic verba sua forrrt.it, ut
cuin cas in Ghrisio inrirniitates et afiTectiones negel,
qux homincm dedcceant Deo substaiitialiler soclatum,
eiruin tamen iii co veritalem fuisse sxpius confir-
jnel : adeo ut procdicli numcri 67, hoc sit etordluin :
Passus quidem est unigenitus Deus quce homines patl
possunt. Quoil rursum evidens esi ex iis qiKv n. 55
et 56 de Gbrisli flclu hafiet. Sxpe eiiam ex adjunclis
intelligiliir, eum ab uiia illa iialura, ciijus virtus pror-
5US divina esl, oinnem infirmititis nolam rcmoverc:
ut V. g. cuin ait num. 34 : Non habet hnnc mctus cor^

aniinam posuil, ita ct assuinpsit dolorcm. Imo si B poralis, penetrantem quidem inferoSf sed ubique natu-

Vi-ra est Ausustini dcTuiilio, qui sponte palitur, do-
lcrc iicgaiidus esi. Dolor cnim carnis, uii detinil lib.
XIV dc Givit. Dci, cap. 15, lantummodo o/fensio est
animoi ex carne^ et quoidam ab ejus passioue dissensio :
iicut animw dolor, qucB trisiitiu nuncupalur, dissensio
ab his rebus quce nobis notenlibus accidunt, Ihs ita iii-
tcllcctis, nulta errati vcl levis suspicio remanebil in
iis, qiix Hilarius in cominendanda singulari Gbristi
coiicepiioue edisscrit. Indeenim merilo probat, Deum
hominem assumpsissc, et assumcndo a sc non diefc-
cisse; ac proinile esse aliquid in Ghristo, ()uod expers
sit infirmiiatis nosir?e. Neque ininus congrucnter fidci
noslroi demoiistrat, Gliri^tum etiam secundum ho-
ininein, cum ex Yerbi virtuie ct non nostro conci-
piendi modo origiuem liabeai, pussionibus uostris G verba Anibrosii iuin lib. x, iii Luc. n. 57 el 61, tuin

r(B virtute disientuni; el num. 44 : Nbn est itaqnein ea
naturd^ qux supra hominem est, humano! tr^ptddtionis
anxi^tas,

136. Vcrum ei[ iis locis, in quibus tristitiae, timo '
ris, ac doloris Gbrisii causas aut exquirii aut expli-
cat, longe ceriiiis persuadeinur, euin ab humana
Hedialorisac Reileinptoris nostri iialura h.irum afTec-
lionuin dcdecus taiilum, non verilatem atifdrre. In
hoc porro situin erat illud dedecus, ut aut pnipter se
dolcret, aul dolore dominante coiificcretur. &me, ut
jam observatum, procul ubest qufs ut'trisiem aut do-
lentem negct, de quo qujcrit unde trislis sit aul utide
dolcat. Ne verosingularis videretiir hxc illius in hisce
causis explicandis senteiiiia ; huc rerereiida essenl

obiioxium lion fuisse, quamvis eis se spotiie pcr-
iniscril.

134. tti hoc potissimum de singulart Ghristi con-
coptione argumenio versatur usque ad num. 26. Tum
rcdit raiio, (lua primutn Ubus est, qu9cque in toto li-
bro principalum oblinet : qua nimirum Iiscrelicis atit
nullain nut exinanilam esse Ghristi divinitatem alTir-
inaniibus osteiidit, in omnibus ipsiiis gi^stis ac diciis,.
eiiatn quibiis hominem se et innrmuin signincat,
tjuamdam aliam inieriioscl naturnin, qu.e omncm a se
iiifinniinttiin ^cpellere, et niillam iion valcat cxscrcre
Viriiitcm. Ui enim observat, dum nasciiur, ortum
ducit ex virgine et Spiritu sancto ; dum csurit, solo

iib. u, de Fide, c. "7, n. 54; Augusiini in Psal. xl,
ii. 6; Ilieronymi in Matthxum c. 26, a BccTa in eum-
dem Iocum*exscripti. Sed quod Aiiguslinus loco me-
morato habiot, cbnrerat cui libuerit cuin libro flilarii
X, n. 10, verba autem Ambrosii, Hieronymi, Bedae
€iiin nuin. 57 ejusdem Hbri, necnon ctim cap. 31iu
Aiaith. Interim ad rihem dicti libri x expendendum
propereinus.

1^7. Taniiem ubi bsereticis in unam Chrisii Infir-
initatem respicicntibus, muUiinodam illius virtutem
objecit, cosque coiivicit, nihil iii sua ipsoruin fide sup-
petcrc, utide in dictis ge^isque tam diversis se extri-
•cent ; expeuiiam eis viam aperit \n Ecclesix fide, qux

jussu arcfacit arboreni; flumina ex se prxbet aqua; , <»,|,n distinctas in una Christi persona naturas confi-

yivx, etiam dum silit; corpus gerit, et calcat nndas; D tiealur, in cotnponciida rerutn lani contrarlarum pu-

flet, et taineti gaudet de Lazari morke; moritur, at

ncmo ei aufert aniinam, scd ipse tradit, ejusque re-

suinetid;c potesiaieui habct. Alia hujusmodi passim

disper>a legere est : ex quibus hic seligimus, quic

nutn. 67 pressius et concIu:»ionis in modum sic habel:

Natus ex Virgine Christus est ; sed secundum ^criptu-

ras conceptus de Spiritu sancto est. ftemt Christus ; sed

gecundum Scripturas, ut in eo quod flevit, gratulalus

$it. Et esuriiil Christus; sed secundum Scripturas sine

cibo in non habentem (rucius arborem Deus operatus

est. Passus Christus est ; sed secundum Scripturds tunc

a dextris Virtutis sessurus est.Verehnqut se ad mortem

qucitiu est ; $ed iecundum }}cripturai tuitc corifesiorem

^na non laborat. Vnus en:m, inqiilt num. 62, atque
idem esl Dohiinus Jesus thrislus Verbum caro factum^
seipsum per hcec universa significans : qui dumad mor-
tem dei elinquisesigriificaty homo est; dumvero komo est^in
paradiso Deus regnet, etc. Ciin exitu ejiisdem numeri .
Habemus in sacramento FiHi hominis et Fitii Dei et mori
regnantetn^et regnare morientem. Etileinceps adfinem
usque totus est in commendanda et exponenda hac
Ecclesijc fide. Unde liquet quorsum primis libri stii
paginis haereticos adorsussit, qui naturas Ghrl^ti aot
•confundebant, aut dividebant : scilicet ut conviitsls
•eorum prxsidiis, Tiinda^menU ]acerei catholicoe lldel,
'^ eiidi' Deus ob cohjuntHionem cunilionfhie^TerG

60 PhiEFATlO CfeNEnALlS. 70

passus ei criiclnxus dicaiur, passus famen credilur A ut propciat forma $erci , non ul Clirittus , qui in forma

salvaet integra diviniialis su;i: naiura. lliuc doclrinu
illius sanic el orlliodoxse ndci prorsus conseiilanea
approbauir. Quod ul planius fiat, vocahulorum non-
nullorum visestexpendeuda.

Yl. Qttid Hitario sil passio seu pali . quid Christus,
quid Christi natura aut virtns,

158. Nbn ambigue explic;it ipse libro de Syiiodis
n'^ i9, quid passionis liomine sibi vclit, dum ad Sir-
niiensis concilii canonem xii , subjicit : Absofute os-
ienditur^ cur Verbum, licel caro factum sil, non tamen
iranslatum fueril in carnem. Cum enim hcec passiouum
genera infirmitatem carnis afficiant , Beus tamen Ver-
bum earo factus non potuit a se demutabilis esse por

Dex erat, Christls essc non maneai ; cum formam tcrvi
non tiisi Cur stls acceperit. ^lura buc referre esset
siipcTvacaneum , cuin quisque Iioc per se prastare
jain nioiiitus valeat.

i4l. Ilac loquendi ralione ideo forsiian nsus cst,
quod Christus persouse nomen esl, neque alia in eo
pcrsona eal nisi Verhi. Vel etiam ad tuendam Clirisli
diviniiatem lolus intenius , nihil in eo inluori sole-
bat liheniius, qiiam quod in ijiso divinum esi. Uiide
(lulce Chrisii iiomcn Deuni ipsi «apiehat, Deum reso-
nnhat. Oua in opinlone non mediocriier coiinrmamur

i,. ^. ...'!■ . . . . .... . ..-

lisejusdem lihii n. 5, vcrbis:iifNC itaque fcUlendi

simplices atque ignorantes hareticis occnsio c$t^ ut quos

ab co sccundum hominem dicta sunt , dicla esse secun-

tiendo, Non enimidipsum est pati y et demutari : quia \^ dum naiura: divince infirmitatem menliantur : et quia

omnem carnem pasnio cujusque generis demutet sensu ,
dolore, tolerantia. Verbum auiem quod caro faclum csi,
Ucet se pcusioni subdiderit, non tamen demutatum est
passibiHtate paiiendi, Nam paii potuit, ei passibile esse
non potuit : quia passibilitas naturiv infirmis siqnificatio
est ; passio autem est eorum quoi sint illata perpesslo :
qucB quia indemutabilis Deus est , cum tamen Verbum
caro factum sit, habuerunt in eo passtonis maleriam
sine passibililatis infirmitaie, Manetitaque indemutabilis
cliam in passione natura :. quia auctori suo indi/ferens
et impassifilis essentice natu subslantia est,

f 39. A'n hic Verhum pati poluisse conlcssus , pas-
sibilc non fuisse congruehier dixerit, non est insti-
tiiL-e quseslioni.c. ^ortc ad huiic loqucndi niodutn

unus atque idern est loquens omnia qua: loquatur, de sc
ipso eum iocutum esse contendant, (jir, ^uaeso, ca quac
a Chris(9 secuiidum bonii^iem a se assumpigm dicia
simt, ai) eo dicta esse de se ipso ncgct? Non ideo
saiie quia Verbi hominisque assumpti non liiiaro per-
sonaiii seniial, cum hinc ab lixreiicis fallcndi ansam
arripi conqueraiur: sed potius quia assumptum, ac
proiniJe velut adyentitium ei extraneum ,.in Christo
spccict, quidquid in eum non convenil ut Verhum ac
Deus est.. In hf^c loqiicndi modo Ambrosium coiisen-
tieniem fiahet. Quippe in Lucam, jib. x, n. 6(, hxc
Chrisli verha , Tristis est anima mea^ ei turbata est
anima mea perpehdens ait : Fion ergo suscipiens , sed
suscepia iiirbatur, Anima enim passionihus obnoxia^

coaclus ert, quo omiiem hrerelicis adiluni [^rxdn- C divinitas liberd, Denique Spiritus promptus^

(Teret, qui Vcrhum assumpiiooe carnis in propria
substanlia sm palibile rnclum e»se senlichanl. At
Tcro cum ex ai^bilrio pendeani nominum dcfinitiones,
i\11ii{ est discriminis , ubi singiila distincle cxplicala
suiil. Neque obscuruin est , passioncm id ab eo vo-
cari , qund Verbum denominet pnssiim , passihilitaiem
Tcro, quod ipsammet Verhi naiiiram afficiat ac de-
mutet. Quo posilo, Verhum ex passione carnis pnli-
Dile neqiiaquam fuisife recte negal. At hoc impassi-
Kllitalis privilegium uni Verho se vindicare salis si-
giilficat, duin illud ipsi ea una raiioiie tuetur, qiiod
n:ilura illius indemutahilis sit. Imo emn conccdil ,
quia omnem carnem passio cujusque generis demutet
seniit, dolore, (o/cran/ia, faleliirqiie Verhum, qiiod
Ctfro fsrcium est , se snbdidisse passioni ; fateliir -^ Si aiitem buic qnod de passionis vocahulo proxinie

caro nutem
infirma, Tristis autem est , non ipse , sed anima, Cura
uiroque facit Augustinus cum pliifibus locis, tum
maxime in Psal. xxxvii, n. il, iibi bahet: Pion enim
SE irsF.t^hristus demonstrnvit in terra, sed demonstravit
carnem suam, Ila Justiiius apo1o^i\c i, initio,Christict
Josti iiomina distingncnda csse , et hoc a((cariiemy
illud vcro ad diviniiaicin rererotidum iradit: Filius
Dei , in(|'uit , qui solus proprie dicitur fHius , Christus
quidem ex eo , quod pef illum Deus omnia conforma^
verit atque orndverit appelialur,,,, Jesus t^^ro et liomi-
nis et Servatoris nomen et designationein habet,

14i. Ex hac observatlone sequitur, ut qiiud liila-
rius de Cliristo simplkiler afHrmat vel hegat , ad di-
vinnni ijsiiis naturam ul plurimiiin referenduni sil,

Cbristiim, sccundum assiimptum liominem , demula-
tilm essc sensu^ dolore , tolernntia. Sicut enim Vcr-
Btfh) carnem raclum cum dicit, totiim honiiiiem a
Verbo assumptum intelligil; ita iiitclligil toium homi-
lieni a Veibo subdilum esse passioni , cum Verhum
cnrnem fartumdicit sesepnssioni suhdidisse. Assumpfa
earo, inquit lib. x, de Trin. n. 24, id est totus homo\
passionmn est permissa naturis,

140. Si atlenderis (Teinde quid Christus apiidf Ilila-
ilom sonct, eum hoc vocahulo simpliciter posilo so«
lam Verbi naluram inielligere ac significarc solere
ahimattVeiries. Hujiis rei perspicuuineslexenipluin in
b1s lib. ii"de Trin., n. 14 : Fvficuatto eo proficit ,

observatuni esl adjunxcris; haud xgre audies Chris-
tuin li:ibmsse corpus ad paticndiim , ac passuiii essCi
sed natiiram non hahuisse ad dolendum. His eiiiin
verhis nihil lihi occurret aliud, nisi Verbum in
Christo ca|)ax qiiideni esse passionis, si qnidem car-'
iicm patibilcm assumpsit; sed noii capnx cssedoloriSy
ctim jn naturnm ejus lieqtiaquain cadat deniulalio.

143. Inlerdum ctiahi reminisci juverii. solo carnis
vcl corporis nomine tolam naluram humanam , di-
vinain vero spirilus aut .•eternitatis vocabulis socpe
signincari.

144. Lohge majbris ihomenti esi' vocis naium no-
litia. llujus intelligentiam ad assequenda Hilarii dicla

PRiEFATIO GENERALIS.

nccesstriam esse advertil Hanaldns opud Philippum A ''^o fuit, natur^s noitra atiumptio mt; cnmque in

bonae Spei abbaiem , sed ipse non saiis perfcciam lia-
biiii. Porro naiuram Gliristi dispensaiioni el assump-
Ueinflrmilaii, sicut naluralia illius ailributa assump-
tis, ab Hilario constanter nppoiii plurilius eiemplis
liquet. Hinc lib. ix, n. 33, omnia Ghrisli praeiiomina
et cogntimina in naturalia ct assumpta pariiiur. Et lib.
X, defendens Ghristum in forma Del simul et in
forma servi esse, quodisrrimine uiramque illam for-
mam in se conlineat, sic aperit n. 2i : in forma cnim
iervi estf qui et in forma Dei ett : et cum hoc naturje,
iUud vero dispensationis stf, elc. Rursum n. 65: Ba'-
beni in $e uno eodemque , per dispensationem atque
RATORAM, in Dei forma et in forma teririj eic; n. 60 :
Qui eum ss dispensatione homo enet , maneret tamen

Psal. Lxviii, n. 25, hoc dictuni, quod neque formm
servilis astumptiotanquamgenuinas origimscondUionit*
que natura est , ea ratione probel, quia id, quod at-
tumptum ett , non proprietat interior i ?f , ted exterior
accettio : consentanea sibi loqnilur lib. ix de Trin.
n. 7, cum rcs hominis assumptl ret naturm nottra^
res autem divinas mturce tuas vooat in hunc modum :
Uomonatut tecundum contuetudinem naturce nottras
locuiut est, Nam tametti in partu et patsione et morte
NATDiLe NOSTRiE rcs peregerit ; res tamen ipsat omnet
vhrtuteKKTmjE svJEgettil, dum tibi ipse origo na$-
eendi est , dum pati vult quod eum pati non lieet , dum
moritur qm vivit,
i 47. Jam itaque perspicuum est , qui salva iide

BX NATURA Dcus ; ct inox : Vt cum infirmitas esset ex B dixerit in Psal. cxxxviii, n. ^iAssumptio auieminfir»

forma tervi^ et natora maneret ex forma Dei,

145. Haec si observasset Erasmus , cum iii P>aL
Lxviii, offendit n. 9 : JSon fuit ergo in unigeniio Deo
natoralis infirmitatf ted assompta, et n. 18: Cunctas
nottra, quw in eo fuerunt^ infirmilates non natorales
ninl , ted assomptjc ; mininie reclainass«*t : Quomodo
nonnaluraUt ei qui naiuram attumptit? Iniellexisset
qulppe eas non homini assumpto , sed Verbo assii-
meiiti negari naturales; ideoque vocari assumptas,
quia eas , naturam cariiis assumendo , in se assuinp
aerit, a quibus antea ex natura siia alienus erat. Ut
enim ait Aiigustinus in Psal. xciii, n. 19 : Deus uni-
genitus tritiitiam tic attumptit^ quomodo eamem. At-
qui^ ut loquiiur llilarius nosier in Psal. lxviii, n. 9,

mitatis non fecit infirmum ; quia atiud est naturam etse,
aliud assumpsisse naturam : et exlra generis ne^^essita'
tem votuntalis accestio est . Neque magis suspectum
est illnd Tract. Psal. liv, iium. 6 : Umversa,qua
mortis nostrw sunt ac timoris , ita pertulit , ut in eum
inciderent hasc potius , qnam inessent , dnm infirmitat
nottra magis ett, quam natnraiit in Deo ett. Iiicidunt
quippe infirmitates nostr» in personam divinam,
cui altribuuiitur; sed in propria illius natura non
insuiit : dum M^ ea subj.icet iiatiira , qu» de nobis
assumpia est. Facilius qiioque j:im asseiitieiur quis^
que , Hilarium in iis locis , in quibus Ghrisium om-
nino a nostris iiifirmitatibus eiimcre videbatur, lan-
tum naturam illius propriam , non e^ni quam a nobis

alienum a natura tna corput attumptit. Undeet in epi- C suscepit, ab iis vindicare. Quod ut magis ac ma-

stola l)iony»>io Alexandrino adscripta tom. i Gf^ncil.,
pag. 85i, Ghri^ius non natura huino, sed natura Deus,
ev 7U7CI Mpwnc* aXXoe f-jvsi Btoe asseritur : et Gy-
rillus, lib. XI, in Joan., cap. 12, naiuram humanam
ad Deum Verbum cxtTixw^ , iion ^vcxuc ascendisse
docet ; quia nimlrum ex se et ex suiipte conditione non
habeat, ui cum Deo unumsit. Tristilia igitur alixque
inOrmitatesnostrae a natura Ghrihtialienae fuerunt, et
consequeiitereinon naturale8.Non naturales, inquam,
non naturae inortali , sed natur» a qua ei virtus fiiit
resurgendi. Quod Hilarius in Psal. liii , n. 7, de-
darat, ubi cum praemisisset, Omnia^ qute hominum
tum , et oramt et pattut ett.,, hine ett quod eturivit ,
stlfmi, elc, siibjicit, Et ut his omnibut ron natora,

gis exploraium sii, quse ab eo virtutit vocabulo vis
atribuaiur, nnnc considerandum.

148. Nibilapiid veieies usitaiius ease, quam nt
Tirtutis voce Gbristi divinitaiem enuniient, vel ea
soia tostinionia , qiia! ex ipsis Theodoretns ad cilcem
dialogi 3 adversus Theopaschitis collegit, amplam
fidcin faciunt. Quibus addimus nnum illud Ambros»ii
lib. 11 de Fide, cap. 7, n. 56 : Ghristus ut homo tur»
batur : non turbalur ejut viriut, non turbalur ejutdivi"
nitat; ted turbatur aniina, turbatur tecundum humanm
fragilitatit astumptionem, Ad Hilarium veroquodatti-
net, quamvb hac voce, cum de Ghristo ci scrmo
est, S£pius utatur, non occurrit tanien animo, utrum
eam usquam non ad divinitaiem ipsius referai. Hanc

8BD EX ASSOMPTioiiR tubjcctut ette potset intelligi , per- 1) eo vocabulo perspicue significat in Psal. ii , n. 25,

f^tut hit ommbut returre^at.

ii6. Ne(|ue obscuruin est , cur ea usus sit loqueiidi
ratione. Quod enim superius de vi vocis Chritti est
observatum , loiige bic majorem locuni habet. Et qui-
deincumuna in Ghristo Yerbi persona sit, ciijus
propria iiaiura divina est , cuique humana , quanivis
perconjuiictionemsubsiantialem, tainen per volun-
Ijiriam a^suuiptionem accessit ; cur lianc non liceat
telutexiraneamrespicere? Si antem Ghrisio velut
quid extraneum est assuinptus hoino; pariler extra-
neum ei erit quidquid in hominem assumptum conve-
niet. Quocirca cum inPsal. cxxsix, num. 2, dicat:
Quod (ttim Deiis est , noiura: suce est , quod autem ho'

duni ait : Hion ideirco non Dei Filius , ^iita et homimt
est filiut. Non enim cum divinitatit decesmne fit hu-
mititatis accessio : nec per consortium infimntatit eon-
tumeliam Virtos excepit ; quippe cum infirmitat ho^
nore tit donaia Virtctis. Nec iniiius clare cap. 9 in
Mailh.niim. 7, habes :iisfiimpltocorpons noii naturam
ViRTUTis inclutit : ted ad redemptionem tuam^ fragHita*
tem corporit Virtos assumpsit. Huic loco similis est
alter Tract. P>al. 143, num. 7, quo Verbi exin:initio
sic exponitur : Neque Virtos in humilitatem sete ticet
eohibent defecit ex tete , et humilitat cohibita in teu
Virtutetutcepta^cum quod non erat etu coepii^ pro-
fectum ejut qum a te non defeeerat Virtutit accepit, Ita

PRiEFATIO GENCRALIS.

lib. X de Trin. num. 16 : Verbi virtm , non corpora- A te pattiouum nostrarum infirmitates^ sed passus vm-

Hbus modh manens^ nee deerat unde descenderat, Sed
ad rem nosiram propiiis pertiiiet, quod ibid. n. 66,
enarrans illud Pauli : Etn erueifixus est ex infirmitate,
ud vtvil 9X virtuie Dei, virlutem Christi divinam iia-
toram , infirmitatem vero humanam cjusdem naturam
interpretaiur in hunc modiini : Eumdem ex infirmitate
crHeifixumait (Paulus), qui ex virtute Dei viveret : ut
€um mfimnias esset ex fonna servi , et natura mnneret
€X Dei forma , non ombiguum esset in quo sacrjamento
(id est in qiia natura) et passus esset , et viveret ; ut
crnn in eedem esset et ihfirmitas ad passionem , et ad
tiiam Dei viktus , non alius ac divisus a se esset, qui et
jmtereturetviveret. Quac cum ii«i sint, qiiid vetat,
quo minus in his lih. x, num. 48 : Suceumbere ergo
, iibi vidttur virtcs ista vulneris clavo , el ad ictum B
compuwgendi exterrita demvtasse se in naturam doten'
ifi, solam Yerbinatonmadoloreeximi inlelliKamus?
Imo quis ea verba aliler intelligenda cense iiT

149. Neqae soluin vox virtus , aut virlus Dei , sed
eiiam vtrfHi eorporis apiid Hilarium ad Verbi iialuram
attioet; adeo ut libris de Trinil. virtus corporis per-
inde ei sit, ac iii Matth., cap. 9, num. 7, potestas rn-
tra corpus manens^ aut cnp. 8 , n. 7^ ipse in corpore
poMStui. Cerle Verbuin homini conjunctum virtutem
corporis nuiicopare ei liciiit : liim quia assumpta caro
ex ipsius pr.'Kseiiti.i ac societate mutuaia cst quid-
quid poleiitioe oUiimil , lum quia specialiler sensit ,
uii § 1 fuse demonslralum esl, ex Vcrbi virtuie
concepium esse corpus , quod ex Virgine suscepii.

TiJTE NATURiC su.c, ut ct vtrtute n turos su(B natus e%l:
nequeenimcum natus sit^ non tenuit otnnipotentia:
sum in nativitate naturam. El post pauca , pro virtute
naturag suw^ ail virtute corporis stif , pula , secundum
quod i(a ex infirmitate corporis nostri pnssus in corpore
est , ut passiones corporis nostri , c(»rporis sui vir-
TUTE mrfperef. Qiiod in Psal.CLXi,n. 8, brevius
ac ci:iriu< sic elocutti^i e<it : Licet se pnssioni daret ,
non tnmen Yirtus ^eterna doiorem pasxionis exciperct,
Uiide liquet virluleni corporis, virlulem natur»
suoe , el Virtnlem a>ternam Hilario synonyma fuisse,
iisqne signilicari vcrbiim , a qiio honiocum iis qii2C
hominis sunt, absque ulla sui dcniutalione, suscep-
tus est.

i52.Verbum quoque carnem racttim viriuteiii corporit
et virtutem in corpore ab Hippolyto appcllaium esse
apud Theodoretnin ad cnfccni di:ilogi /fripafr6f7f.s legi-
mun : Corpus, in(|iiit, quamvis humano more morluum,
magnam in se vitce virtntem hnbet. Qnoe eiiim ex mortuis
corporibus non profluuut, ex illo manarunt : sangnis et
aqua : ut sciremns quantum ad vitam valeat virtus quce
in corpore habitavit. Itein nit : Non confringitur os
sancti agni , ostendente figura passionem non attingere
viRTUTEM. Corporisenimvirtus sunt ossa : ct idoo Ver-
bum ailuinbriiit, qtiod assumpti corporis virlns esl.

i53. Sed ad snpoiioreni libri x de Trinit. hicum
illiistrandum niillns aplior est, qnam qni in Psal.
Liii, num. i:2. hahetur. E\ hoc cnim cvidenter paie-
bil, qiiam in illo virtns corporis perindc Hilario fue-

i50. Accepia hac notiime, V)U\ dirimilur conlro- ^ rii atqtie natura divinitalis. Nec ingraliim erit ab ip-

Tersia,quae maxima iiata esl ex verbis lib. x , n. 23 :
Passus quidem est Dominus Jesus Christus , dum cas-
dtiur^dum suspenditur^dumcrucifigitur, duminoritur:
sid tn corpu* Dominx irruens passio nec uon fuit passio,
nec lamen naturam passionis exseruit , dum et pcennli
minisierio deseevit, et virtos corforis sine sensu pcenas
vmpcene insedesmvientis excepit, Si enim ii»i vtrtuscor^
poris inielligitar Verbuni (|iiod corpus assumpsit, hiec
sibi volent, passionem scilicet, qiia c£snse>tGliri-
8tas, et veram fuisse, et iioii veram : vemm (|uidem in
corpus ipsius, seu in bominem ab eo asstimplum ,
quem proinde demutarit dolore , sensu , toleraniia ,
nt iam num. i39 observatum ; non verain auiem in
Verbum carni conjunctum , in quod mox diciodemu

somel audire, non qnid recens de Domini pnssione
sen.^erit, sed quid de ea semper pr:edicarit ; ut illiic
provocetilur, qni eufii libris de Trinilale errasse, sed
poslmodum Tiactatibtis in psalmos errorcm retrac-
la^sc scnliunt. Porro in (*o loco breveiu toiins doc-
trin.^e suie de Cliristi passiomt sunim:im sic coin-
plexus e^iiQuod autem (special) et in crucem actum
unigenitum Dei filium, et morte dnmnatiim eum, qui
natiritate^ quas sibi ex celerno patre est naturalis^ ccter*
nus sit : frequenier inio sehper prmdicamus , non ex
naturas necessitate potius, quam ex savramento humance
salutis passioni fuisse subditum^ et volitisse se magis
passioni subjicif quam coactum, Et quanquam passio
illa non fuerit conditionis et generis, quia indemulabi"

tationis effectu caruerit. Nnlla igilur hinc discep- ^ lem dei naturah nulla vis injurioscc perturbationis of-

tandi caiisa, cum nemo calholicusambigat, quin
Filius Dei , posiquam ractus est (ilius hominis , sine
sensQ pcenae vim poense in se desnevicnlis exceperit ,
lioc esty diclus sil pati , quod in carne absque ulla
soi demutatione perpessus sit.

i5i. At quod allaio loco virtus corporis Verbum in-
telligatiir«non aiiibigel, qni cuin co contnlcril lioc
Tract. P.^aL liv , num. 6 : Et hcec quidem in eum
imma , 91KF nostrw necetntalis sunt, irruerunt ; sed ab
eo NATORf 80£ viRTOTE suscepta snnt, dum mortem
nostram, poimu non mori, eiiam timoreu in se mortisin-'
grueniem non reiiiitl ; vel illud lib. x de Trin. nuui. 47 :
Pastiuiffiimrumgenitns Deut ett omnet incurrentet in
Patkol. IX.

fenderet : tamen suscepta voluntarie est, officio qiiidem
ipsa satisfactura poennli, non tamen poence sensu lcesura
patienlem : non quod ilia Ujedendi non habuerit pro ipsa
passionis qualitate naturam; sed qiiod dolorem divini-
TATis NATURA rtoft seiilit, Passus ergo est Deus; quia se
subjecit volutitarius pnssioni : sed suscipiens nuturales
ingruentium in se passionum (qnibus dolorein palien-
tibus necesse esi inferri) virtutes, ipse tamen a naturcB
suce virtute non exridit ut doleret, Jain vcro li:rc con-
fer cuin verbis num. 85, lib. x de Trin. qnac hncte-
nus inultis dirficili;), pluribus auUMn siispecia visa
sunt : nec ulla occurrcl iiisi in verborum sonis dis-
crepanlia. in udo siquidem loco Christus dicilur pas-

PRifiFATK) GENERALIS.

$uif ia almro pa$mtd subditus; in lioc cum pcB/ta/t A hoc domonslratum est, recolcre quisque fiicillus va«

officio, 1q illo cum pcsnali ministerio, in ulroque line
ptBnce ieniUy in ulroque ipsi passionis qualilali non
DCgata Ixdendi nalura : in utroquc ciiam slaiim sub-
jiciiur raiio cur hxc n Uurali erreclu desliluta sit, li-
broquidem dc Trinil. obscurius, quod Yirluseorpo-
rii vim paence ime des<£vientis excepit; manifestius au-
tem in Psalmos, quod dolorem divinilatis natura uon
sentitt el quod passus Deus u naturoe suas virtute non
excidit ut doleret, Sed hinc discutilur caligo, quae il-
linc inducebatur.

154. Apiissime deiude virlus iila Verbi, qua car-
nis pa(;sioues absque ulla sui demutaiione excepit,
teli ia aquam aut ignem aut aerem immissi compara-
tionc illuslraiur. Quemadmodumenim telum, cumex

leat; prxcipua paucis sunt perslringenda,
VII. Synopsis argumentorumy quilms Bilarimi depa^
iione Christi reete unmue approbatwr.
156. Primo ante Glaudianura Mamertum nolluay
post liunc primus Berengarius euro reprehendit quod
passionum Cliristi vcritatem negaret. Gontra a wimi-
natissimis 4)uibusque doctoribus sacrisque Conciliit
ut venerandus et catbulicus doetor et acerrimus fidei
defensor semper audiiL At si in ea fuissel sententi»
ita singuiari, ut nuUum ejus vestigiiun iu «tatis illius
scriptoribus depreliendere sit , inio qiue Odiei oi»-
nium consensu recepUn repugnet ; tot enni laadibot
minime celebrassenl. Longe miiius ei pepercisseot has«
retici, qui cum adversantes sibi cathoiicoa alioe con-

naiurasuapungere, foraro, vulnerareidoneum sit, his Bfictis haeresibus calumniisque inramare pro nihilo

tainen efTeciibus in hxc elcmenia immissum carct,
quia illa cos in se minime recipianl : sic et quia in
divina natura nullus paiet dolori locus, in Ghristi di-
ifinitatpm ad irritum cadit passio, per se inferendo
dolori nata.

155. Aliis etiam similitudinibus eanuiem fidei nosirae
Tcriiatem explicant et confirmani alii Hilario nostro
aequales aut etiam superiores. Solis similiiudine
uiilur £usiathius Antiochenus apud Theodoretum,
dial. 5 : $t aulem^ inquit, sol cujus corpus cerniet sensu
percipi potest, tot tantasque ubique terrarum ferens con-
tumeliai, non muiat ordinem, nec ictum ullum parvuni
magnumve sentit : incorpoream existimamus poUui Sa-
pientiam^ et mulare naturam, si ejus templum cruci af-

ducerent, ipsius tamen integritatem tuctorilotemque
•emper summopere reformidanint.

Deinde Aphthardocitis, qui Justiniano regnaote ac
fovente errorem Hilario a nonnuUit adseripluBi de-
fendebant, nunquam venit in menlem, oi senlen-
liam suam tinti viri nomine munirenl, eujut jim-
pridem apud Grascos celebria erant scripta.

3® Huic errori ro vera minime ftvet, qood ail
lib. X, n. iA : Asiumpta caro, id esttoiui hotno^ paiuo^
num naturii permissa est.

4^ Cidem passim adversatur, qui non solam con-
sianterdocetChrisium gessisse, disisse ac passum
esse quxcumque Iiominum sunl; sed et eum sitim,
esuriem, tristititra tc timorem tuscepiste, necnoa

pgatur^ aut destructionem susiineat, aut vulnera exci- C anxium et turbatum fuisse» flevisse ae doluisse vtriis
piatf aut corruplionem admitlat ? Sed templum quidem in locis confitetur.

patitur : labis autem expers substantia omni ex parle
impoUutam retinet digmtatem, Eamdem comparatio-
nem ob eanidcm causam adUibei Eiisebiiis Pampliili,
lib. IV Dem. Evang. c. 13. Se quoque hac in parle
Arianis non socialum esse ostendit Eusebius Emese-
niis. cum in laudato Tbeodoreii operc aii: Si dixero
camelum volare, vos protinus absurdum dicitis; quia
naturcn non convenit : et rccte faciiis. Si dixero iiomi'
nes in mari habitare, non toleratis : el recte facitis ; na-
tura enim non palitur. Ita si dixero quod iUa potentia
quw est ante sascuUi, et natura sua incorporea^ et dig^
nitaie iiupatibUis, et apud Patrem^ et ad dexteram et m
gloria ; si dixero naturam iUam incorpoream pati, nonne

5^ Omnes illas hominum affeclionet Tero t Chritlo
susceptas essc adeo persutsuro ei ertl, ui in earuoi
causis explicandis studium et opertm GoUooarll,
probaritque illum ets non sua, aed noslrt ctutt, et
ut ha>reticos carnis ab ipso atsumpta verittleffl ne*
gantes meiidacii convinceret, perpessum eate.

6^ Cuin lib. i de Trinit. n. 3i decltiet» te libmni
decimum iubtiiuisse adversus hseretioos » ftt diMiiiB
professionis naturceque immemores, ad impietatie mkv mrw
gumentum dipensationis gesla dictaque teHuerunt , hoo
est , ut planius loquilor lib. ix , n. 5, qui ^tof t^ eo
(Ctiristo) secundum hominem dicta iunt , dieiu eae ic*
cundum natnrce diviaas in/irmitatem meutiuntur : coo-

aurei vestras obturatis? etc. Ilis pcr&pectis, cui jam D luendum est quxnnm illa sint , quae, Ub. x , tdver-

persua^uiii nt»n erii, flilariuiu in unos re^-pexissc Ihco-
puschiias, ei unain Verbi naturam a dolorc immu-
ncm demonslrarc volui^se, ciim lib. x teli conipa'
ralioneni instiluii? Siquodaliud privilegitim ineodoin
loco aliisvecnrni assumptaeattrihuere videatur ; eo ro-
dil, ut hoc tanliiin velitquod in mcmorato Tractaiu
Psal. Liii, n. li, docel, Christum scilicet cliainsecun-
duin carnem voluisse se magis pauioni subjici, quam
coactum, Nulli ita()ueambiguum essc jam debet, quin
et de Hilario vera sil ha^c Theodoreti ex Gregoiio
Nyss. descripta seiilentiaiCurn duplexet ambigua sii
opinio, divinitasne^ an humanitas passa sitf unius rejec'
lio erit aUerias confirmatio, Sed ut aigumentai quibus

sus Chrisli diviniiatem haeretici ohjiciant. Alqui qwo
de Ghristi tristitia , timore , dolore sunt dicu , obji*
ciuiit. Ultro igiiur concedii Hilarius , ea do ipso se-
cuiiduni hoirinem vere dicta esse.

"i^ Nc h:inc igiioreinus iustituti sol raiionem ,
libri XI iniiio (num. 6) pro inore siioroemortns quid
superiore confccerit. confirmatsese in decimotdvep-
sus h;ereticos dispulajrse, qui diepeneationem assumpU
corporis rapiunt ad contumeliam dieinitat» ; ei impie»
tatis causas arripiunt de satutis nesirte iacramaala: qui
M apoUoUcm fidei tenacee eueni , inuUigerent eum ,
qni in forma Oei esset , auumpeiise farmum setm « no-
que (ormam serpi aeeumereui ad farmm Ihi dehaueiieif

PRi£FATiO G£NEBAL1S.

iem. H9C igitQr nna ei de haereticis qiierela esi, non A Chrislum non secus ae in nos incidisse , ejusque do-

w''Ma'fl« esse jaciiiabanl; osteiidendiim ei fuii, Chris-
lum eis ex se miiiiine obnoxium fiiisse , ac suscepta-
rum infirmilalumsemper extilisse dominum. Primum
pneslal Tuse cxpositu orrginis illins snnciiiate : alie-
rum anlt*m ex virtulc gestorum demonslral ; qulppc
quibus Chrislus omnem a se innrniilalem arcere se
ptuuisse nou oliscure bi^uiiicartt.

151). iiaquc ui Um longam disputatiouem pauciscoin-
prehendamus , liiiariiis conlra hxreliD»» dispulans,
qni unnm Chrislica'terorumi|iie hominuin in pas>iono
cmditionem fuisse seutieliaut , iufirmiUles illius a
iio.slris quadruplici rallone dilTorre oslondit. Nostrae
quippe cum ^int coaclx* » cx mci ito nostro uos afli-
cijul , nostri domiuentur , nec quidquam in nohis

quod infirroitatet nostras Chiislo ailribuant , sed
quod formam Deiet formam servi disiingtiere ite-
seieiiies, qu.'B aaauuipli hominis sant ad formam Dei
refcrant. In libro aulem dccimo ad conlumeiiam di-
xintlaiis rapiunt qiiidqiiid de ChrUti tristitia, dolore,
tiniore acrifKum esi. Ea ergo » ex Hilarii senientia »
asaumpii eorporis fueruiit.

^ Si expendaatur h iTelieorum , quos iib. x ve-
fellil , senlentiaa, qui nimirum Cliristum dividercnt ,
aui ciHB carn* Verburo ronfundereni ; bi rursum
atleiNlaUiri|iior$mn inslitut^a tot quarsiiones , ct cur
naiuraruro iu uno eodemque Cbrisio di»tinciio tam
operose inculcala : non lalebit, omnia prudeulissimi
docioris arguiiiei»ta eo speciare , ut multis hjL*reticos

couTiiicat , divor»a Chrisii gesu di( Uque ex sua ip- B sit , quod nou eis subjaceat ; demoiistrat inGrmita-

soruin opiuioue explicari omnino uou posse , convic-
lOK«iiie sensim perducat ad lLCclesi;e ndem, qiiu^ unam
Cliriati personani dnasque naturas conniens , habel
uivde iu uno eodemqiie virlulis biiuui ei inhruiitatia
evidentia signa coroponat. Soopum hunc sibi iu su«
l»orioribtts fuisse nuin. 60, ac dciiiceps aperte sigui-
iicat.

157. ilanc itaque Ecclesiae fidem , qua Christiis
ommbui qua infirma suni salva nunjeslalu sua digm*
tais j^rfunelut creditur , unice propugnat , diim acri-
t«r persequilur hxre.siro » qu:e ex doloribus carnis
asiuinptce iniinmiatem Dei assumentis adstruebat.
ilane noii seroel notiitprionuutiaiam Isalc verbis : Pro
moHs dolei ei uos exisimaximus eum in daioribus esse:

lcsChristiessevoiuularias, et propter nos non prop-
ter se ab eo susceplas, ad nutum illius volunuieroque
teiuperalas esse , neque eam uatnram qtiaiu setorna
iiativitatc liabuit , sed eain tantum quam cx lcinpO'-
raria assuinptione suscepit , atling^ere. Ad h^ec qua-
tuor Chrisli priviUgia vindicanda revocatur , quid-^
qiiid liiiarius de Servaioris noslri passionc edisserit.

§ lY. DE HORTE CHEISTI.

An Uilarlns , moriente Christo , Yerhum a rame se^
cessisse senseril.

160. Yix emersiinus salebroso loco, cum ccce inci*
dimus iu alium, Christi euim inysf^ria proseqtientibua
proxime post passionem sese oirert mors ejus. Multos

quafti dicerel : Pro nobis doiet secundum naluram a C antero oiTondil, quod in ba'C Christi morituri verba ,

Deus^ Deus meus, quare me dereliquisli ? subiecit Ui-
larius (cap. 35. in Mmth. u. ) : Liamor vero adDeum
corporis vox est recedentis a se divinilaiis contesiata dis*
sidium : quasi nimirum Yerbuui , autequam morere-
tur Christiis, a corpore quod assumpserat discessissa
diceret.

iOi. iJlis rcsistere primum nobis non erat anirous ;
cum Siilva et integra veritate , a qua recedere nuu-
quam tHtum est » id fieri non posse videretur. Id tum
nobis dumUxat ducobamus prsestiindum , ui seutea-
tiam illamneque ei singuhrem , neqtieciim ha^reti«
cis communero fuisse ostenJeremus. Deiiide vero cs-
tera ipsins opera relogenlibus, constilit eum iu prio-
re iila opinione miuime perseverasse , se^I opposiUni

HMbia io lampore assumpUm , el nos existimavirous
ciim seeundum poliorem sui naturaro quam aute tem*
|Mifa olAinet , iii doioribus essc. Non aliud sonal illud
Tract. Psal. lxviii , nuin. !25 : ilunc igitur ila a Deo
fer€us%»m persecuti sunl^ super doloiem vulnerum do-
Loun perseeutionis hujut addenies. Pro nobis enim m-
esmdmm propheiam doiel , ei idcirco est este in dolori"
bue metiuialMs. Ex quo coniroode inlelligilur hoe
iiii. X de Trin. n. 46 : FaHitur ergo hunumee aislima'
ikmh opinio , psUans eum dolere quod paiiiur. Quod
ittiistraiiif ex Tract. Psal. cxxxviii , n. 5 , ubi pra>-
odiMi verbia Isaiae : lafirmiiai^s nostras poriavit ,
pciuime suhjicil : Ei ne quid in impassibilem atque
tMdemuiabilwi diffimiatem infirmiialis incidere exisii'

; adjecit (isaias). Ei nos putnbamus eum in D in scriptis posterioribus asseniisse sentenliam. De-

daUribui e$se. Suscepii ergo infirmitates , quia homo
mseiiur ; ei putaimr dolere quia patiiur : caret vero do-
Imrikus ipee , quia Deus esi. Cui eiiim llilarius hic non
TidealMr priora Isaia; verba : Pronubis dolet, eto... de
Clinali earne dici coiieedere ; laniumque coiitendere,
q«od Mkmexiis prsemMistrata t^it perversa eoruni ar-
|1inii raiio , qiii assumptae carnia iniirmitates in
1f cftii iwjurof ntifl dtviniiatem rejicerent ? Eorumdem
atfbianMiia nirdum in Psal. Lxvm , ii. ii, sic noiat :
CliriftM fietwierdum^ ei ingemiscit, et irislis c>t (se-
eiuiduro binanain natiiraro ): etid ipsum ad infirmi^
ur esempium cQum divinam.
.^eiio ii ipsi perkirbaiiones huroanas in

mum ubi ad hanc parlem probaudaiu vcntmii est ,
tanU aniini nrmitate conlt a cos, qui Christum etiara
in mortc dividebant , visus cstdecertarc,iit cuin hit
cuin aliquandoconsensissenec levissuspiciorelinque-
rctur. Pra;IibaUm itaque dissertutionisnostre ratio-
nein retractare noii piguit, aliamque inire : in quapri-
nium non diffitcinur, allata ipsius verba non multum
discrepare a vcrbis P.itruin, quorum aliqui credi vix
possnnlYerbuniainorluoChristicorpore uon sensisse
separatuni : tuin ea ipsa llilarii veiba absqueuiia Yer«
bi separationeiiitelligicommode possc, ex aliis ipsiua
loquendi uiodis ostendimtis : posU emo ca non solum
posse , sed et debere \Cx iiUeJLtigi approbarous sclec^

PKiEFATlO GENGRALIS.

tis nonnulUs sentcntiiB , quibiis conlra Ciiristi diviso- A Oeus meut^ retpice inme, quare me dcreliquhti ? Clama-

res velieroenter adco (lispiitat , nt cnm illortiin de-
bellatorem potius eiistimare dcccat, quam rautorein.

I. Qni e veteribu$ videantur Verbum a carne Chritti
mortua separatum ientitte, Qua ratione ab hcereticie
dittideant,

i62. In primis occurrit quod Epiphanins hacr. 69,
n. 62, ad prspdicta Cliristi yerh^, Deus.Deut meut^quare
mederetiquittif respicienH ait : Cum itla eadem humanitas
eum divinitate conjuncta sic ettet. ut una esset utriusque
Bonetitudo ; et in hac illa perfectittime omnia cognotce"
ret, utpote Deo copulata , et in unam contociata deita'
i$m ; videns divimtalem jam in procinctu quodam esse,
Mt sanctum corput detereret, ex ipsius honunis Dominici

vit homo separatione divinitatis moriturus, Posterior
lisc scnteiitia in expositione syinboli apostoloruin,
seu traclatu de Triii. apud ipsuin Ainbrosium in ap-
pend. tom. ii, ediio cap. 13 iiiseru est.

465. Denlque cum consequens sit, ut verbum ani-
ma dissoluta a corpore disjuncium fucrit , si anima
tanium mediantc cuiu corpore fuerit conjunrtum;
quotquot liuic opiiiioni favent, illi nierito existimen-
tur suffragari. Unde illud etiam consectarium est, ut
si Verbum anima tantum mcdiante cum carne con-
junctum absque ulla liasreseos nota docere ticucrit,
licuerii pariter dicere Verbum anima reccdenie a cor*
pore secessisse.

166. Itaqiie baec Cbristi in criice morientis verba :
persona , hoc est , humancs naturm a Verbo snuepue B Deus, Deus meus, quare me dereUquistiy qiiamTis non-

( quippe divinitas omnia quos ad passionis mytlerium
attinebant , perfieere deereverat , et ad inferos cum
amma descendere).., rox ad conjunctam divinitatem
itla ett edita, Deus^ Deus meus^ quare me deretiquisti f
Ita etinm Leporius in libello emendaiionis (cui Augu-
8tinusaliiqucepiscopi subscripsisse se testantur epist.
apiid Aiigust. 219, n. 15) proniciur, Chrislum idco
in criice clnmnsse, Dens^ Deus meus, qnare me dereli^
quistif ut vere manifesteque Filins Deisecundum carnem
u ostenderet m^triturum, et velnt cnrnis ipsius vore
utens • ponens puvteritum pro futuro , quia per mortt*m
cruds necessario terrenum corpus erat a Deo pro tem-
pore relinquendum , non solum a Dco, verum etiam ab
anima sua , qu(e erat unita cum Deo , hoc ipsum prius

nullos Patres pariter cum haprelicis de Verbi a carne
discessione interpretitos esse quis larglaiur; non
statim tamen ei concedcndum cst, unius ejusdemque
interpretatioiiis eaindem in ulrisque fuisse rationem.
Quippe hxretici Verbi diviiiit:item, quasi infirmam et
irepidam ne sibi mors et passio sustiiicndx essent, a
Christo passuro disccssissc somniabaiit : coiitra qiios
Gregorins Nazianz. Or. 56, n. «0 : Neque enim, quod
quidam opinantur^ ipte vet a Patre, vH a sua divinitate^
quasi pastionem extimetcente , ob idque sese a perpe»
tiente cottigentc atffue contrahente^ derelictus est. Pa-
ires vcro, qui cum illis conscntire videntur, hanc in-
nuunt Dpinionis su.t raiionem, qiiod tantam arbitra*
rcniur diviniiatis virtutcm, ut moriem, quam Christus

quamfieret^nobismorienstcstaretur.Ei\mi\o{iOs{:Divi' C ad implendam Palris voliinlatem siibire decrevcrai,

ftidu cum unita sibianima, non crucifixum hominem reli-
quit in peenam^ sed examinem carnem reliquit ad tetnpns,

i65. Cum bis facere crrdores Aibanasiiim, lib. dc
Incarnaitone Christi, pag.75, ubi d«fend<»ns indeco-
rtiin fuisse ut vi morbi Cliristiis moreretur , mortcm
illius co veibo enuntiat, qiiod Veibi a corpore seces-
•ionem sonet. Si ejus corput wgritudine laborasset, et
verbum ab eo dissoluto recessisset, etc, c^ iiiv olvh na-
]Uv voo^ffocv t6 ffuuoc, TtKl in o^cc Travreav dca).v6ccc afr*
avroi} 6 Xoyo^, ctc. At lib. dc salut.iri ndventu J. C,
pag. (45, de sententia sna dubitari non permittit, cnm
Christi morlein non viilt dici segregntionem deitatis ,
$ed eorporis mortificationem ; ita ut eo tempore divinitas
neque corpus in monumentOt neque animam in inferno
distitueritf qnod ct snbindc dcmonstrnl. Poliorc for- D
sitan jiirc ad superiorem scntentiam reiuleris illa Eu-
sebii Gaesar. ad calcem, cap. 15. lib. iv Oem. Evang.:
Sie sane etiam mortuum Hlud Verbi corpus , ubi exi-
guum quiddam virtutem Verbi attigit, tum cxcitatum est
iUico ac revixit : quasi niiiiirum corpiis Verbo absce-
dentemoriuum,eodeinque redeunterediviviim fiiissei.

164. Propius omniuin llilarii iiostri verba iniitntiir
Ambrosius, lib. x in Liic. n. ii7, ulii illiid Matthxi:
Clamatis voce maqna, emisit spiritum, sic interpretatur :
in quo vel professio gloriosa usque ad mortem se pro
nastris descendtsse peccalis.,. vet evidens manifestatio
coHtestantis Dei secessioneni divinitatis et corporis : sic
mim habes : CUtmavit Jesus voce magnaf dicens :Deus^

corpori cum ea conjnnctocontingerenullopactoposse
existimarent. Nam cum divinitas^ inquit ioco mox
meinorato Ambrosiiis , mortis libera sit^ utique nior$
esse non potcraty nisi vita discederet; quia vita divinitae
est. Eadem babet auctor expositionis Symboli apud
ipsum Ambrosium. Eo revocari potest qnod Tertul-
lianus.lib. contra Prax. n.50,cum dixisset Christnm
tradenda spiritum obiisse, subjicit : Spiritu emm ma-
nenie in carne^ caro oninino mori non potest : si tamen
ibi, ut alias solei, Spiritus tiominc divinilatem intel-
lexit, quod non saiis liquet. At hiiic evidens est, Pa-
tres h.Treticosque inaxime dissidere, cum hi abjectius,
illi quodam modo sublimiiis de Christi divinitate sen-
tienies, ejiis a corpore mortuo sepirdtionem docent.

167. Iii boc praeterca dissentiunt, qiiod hasreticl
ante Cliristi moriem , imo etiani aiite passionem ,
cathulici vero in ipsa diimtaxat mortc Verbum a cor-
pore separatum pnfdicarint. IJnde libellus Lei»orii
supra monet , in verbis quare me dereliquiui po-
siliim csse prceteritum pro futuro : et Epiphanius
observai, liaiic carnis vocein, non ad separatam, sed
ad conjunctam divimtatem e^se, et cumjam in procineiu
quodam esset, utsanctum corpusdesereret. Ex quomaxi-
muni illud iiiter utrosqiie liabetur discrimen qtiod cum
illi meruin boininein, isti veriiin Deum pro iiobis pas*
sumacmortuumessecoiistiiuant ; abhis infliiituro,et
ab illis riiiiiuiii ponatur redemptioiiis nostr» pretium,

168. Pofiiremo Epipbanius, Laporiut , aiiiquo catho-

^* PRiEFATIO GENERALIS. 82

lici asscrunl, Verbi rum aiiima Clirisii, eiiam morle A 170. Si cui hoc i:ondiim satis pcrspicuura, ad ob-

jccia verba succurril ct alia responsio : quod ujmi«

intcrccdente. coiijtniciionem illa;sam pcrmansisse. Ad
ittferot. inquit Ep'plianius. h»r.20, n. 2, nim dmni
Uiie $ua onimaqHe descendit , enptivam ducit captivita'
tem^ ac die tertio cum sanctissimo $uo corpore ad vitam
excitaiur, Quod quidem corpus cum divinitate sua eon-
junxii non ampiius di$so!vendum. At bxreiici totum
hominem Ctiristum a diviniiate deserium ac separa-
lum e»se conlenderunt. Porro mcmorntus »iicior ex-
positionis SyinboIi,dum verhis Aiubnisii nonnibil ad-
jicil, ad haprelicorum senleniiam accedit : sic cnim
balwl cap. 13 : Hac e$t beata anima , quis in cruce ad
diviniiaiem clamavit dicen$ : Deus, Deus tneus, re$pice in
me, quare me dereliquisti? <^lc. Et post paiira siihjicit,
Deu$ ergo, qui Verbum et Spiriius est, qui ubi vuU t;i-

rum cnro diviuiiaiis a se recedeniis ideo contestala
sit dibsidium, qiiia quamvis revera non abscederet*
perinde tamon nulium in ipsa osiendebat praesenli»
8a:c sigfium, ac si nullalenus exsiaret. Hanc respon»
sioufm noii dc nosiro confingimus ipsi, sed ex simi-
libus, llilarli loquendi modis, et ex iis praesertiro,
qu» de Verbi exinaniiione cdisscrit, accipimus. Cui
rnlm prirna ip>ius in Psal. lxviii, n. 4, verba leviter
allingenli, non videatur naiiiram diuuain carnis sus-
cepiione ita exhausiam assererc, ut propria substaii-
tia oninino cnrerct? Piinium f| ui ppe ait : l/aun>ii(/a
fuit nalura caile$ti$, ut exiuanien$ $e ex Dei forma in
formam $ervi liommi$que deciderel : ct ideo u$quead am^

spirai, carnem teuanimam $u$ceptam non deseruit iwrf- B niam aqwe penetrani, quia ei siibslantia non sit infixo in

tum Alit TV^MIIA <ln/>l«.tl emmtl n\\^*m.t> n..l_.>..^ <.^.>.^_«t .. . .. _

ius^ etc. Nequc desuni, qui allalas Pairum seulentias
ita interpreieuiur, ui eos ne a mortuo qiiidem Cbristi
corpore Verbum sepiratum sensisse derendant. Qiio-
rum interpretitioui nonnullum forte robur accedet,
ubi eiiucleata fuerint Hilarii ea de re verba.
Ih Qui verba liHarii de Christi deretictione fidei ssnl
con$enianea.
169. Petrus Lombardiis, lib. iii Sent., dist. 21, § I,
ad superiorem Ambrosii locuro respondet , hoc eiim
tanluro voluisse , divinitatem sese a carne separasse
•abtrahendo protectionem , non solvendo unionem ,
seo 9epartt$$e u fori$ nt non ade$$ei ad defensionem,
ud non defui$$e intut ad unionem : $i enim^ inquil,
non iki eokibui$$et poteniiam, $ed exercuisset, non mo-

iimo profundi. Tum (|u:im illam naliiram coeieslem
baurieiidam, qiiamve substanliam dixcrit. qua^ post
carnis asbiimptionem nonstf, staiim aperil his verbis :
Nun uiique substantia ea non erat^ quas as$umpta habe»
batur^ $ed qutv $e ip$am inanien$ hau$erat, Quid igilur?
periitne divina subbtantia? Nulto modo, inquit con-
tinuo, $e cari/tr, ^t $e ipsum exinanivii evaciians : nee
tamen id ipsum videbatur ex$iare^ quodjam in aiiud u
evacuando conce$$erat. Eii igitur niysierium : Verbi
exinaniii subslantia noii ideo non esl, quia defeceril ;
seil quiu sic erat, ui iion exstare videreiur.

171. Quorsum auiem, quave ratione substantia di-
vina tum non exstarc vidcretur, in Psal. cxliu, n. 7,
sic explicat : Danmum enim ad detrimenlum $ui eva"

reretur Chri$tu$. Ad in Ambrosium quadret hanc inler- ^ cualio fonnas Dei ne$cil , assumpiioni potius $erviii

prelatio , nunc nostra non refert : at quo minus ad

llilarii in Mattbaeum verba accommodetur , nibil ve«

lat Nam quod ibi eam Cbristi intellexerit derelictio-

iicm , qu» necessaria erat iit mori posset , proxime

post verba , de quibus controversia est , declarat in

hnnc modum : Denique cur retinqttaiur^ exclamat di-

eait^ Deu$^ Deu$meu$^ quare me dereliqui$ti ? Sed relin-

^itur, quia erat etiam morle peragendu$. Qiiod aiitem

baec illx»8a Verbi et caruis substantiali unitione dixe-

rit, illmtrare est ex eodein Commentario, cap. 3, n. 2,

nbi ait : Cum esuriit^ Dominut, non inediw subrepsiiope-

ruHo; ted virtut iUa quadraginta dierum non mota je-

junio naiurte twe hominem derehquit. Nemo certe sus-

picetur, Hilarium hanc derelictionem, qua hominem,

ntcsurire posset, naturae suae a Verbo derelictum esse ^

docuil, substantiali separatione factam existimasse :
quidni eadem ratlnne censeatur ejusdem horoinis de-
relictionem, ut mori posset, salva et incolumi sub-
•tantiaiiconjunctionepraedicare? Iluc facit, quod cum
Sjnritut noinine divinam naturam prope ubique intel-
ligat, libro tamen x de Triu. num. 61 contendat eam
bis verbis : Tradidit tpiritum , nullo pacto intelligi
posse. Nam tpiriiu, iuquit, frequenter tignificari ant-
flNHii non ambiguum ett vel ex hoc ipto^ quod Jetus mo-
riturut iraduHt tpirilum. Qiiare vel ex hoc ipto non
ambigunm eai, nisi quia non ambiguum censet, solam
aniiiiam, non etiam diviuitatis Verbi substautiaro a
morientia Cbriaii eorpora recessissa?

formani Dei rursus aequirens. Ita neque Virtiis in
humilitatem, sese iicet coiiibens , defecit ex sese^ cum
quod erat esi : ei liumilitas cohibita in sese virtute stis-
cepta, cumquodnon erat ette capit^ profectum ejut qum
a $e non defecerat virluli$ accepit. PUinius, lib. xi de
Trin., n. 48 : In fornia Dei manen$ formam $ervi aS'
tump$it, non demuialu$, $ed $e ip$um exinanien$^ et in'
Ira $e latens, el iiitra suam ipse vaeuefactu$ poie$tatem :
dum $e usque ad forinnm temperat habilus humani, ne
potentem immen$amque naluram a$$uniptw humilitati$
non ferret infirmita$ ; $ed in taiiium $e virtu$ tnctraim-
tcripta moderareiur, in quantum oporteret eam utque
ad patientiam connexi $ibi corpori$ obedire. Quod aic-
tem $e ip$um intra $e vacuefaeien$ conHntutj etc.

172. His positis, verba llilarii in Malth. c. xxxni,
nullo negotio probantur a fide iiostra iiiinime dissl-
dere. Qui enim in Christo , post susceptionem carnis,
substaniiain divinitatis idco non esse dixit, quia
quamvis iniegra , ita tainen abscondita intra se laie-
bat, ut Don exstare viderelur : cur non existiinetur
divinitatem Cbrisii etiam in morte indivisam credi-
disse,ideoque lantum illam dixisse recedere, qiiod
ea tum se intra se cohiberei? Curie utin morte longe
magis quam in formx ser^ilis assuDipiione divi-
nitas laiebat , iia longc minus exsiare videbaiur.

175. Ad banc Hilarii sententiain illustraiidain non
paruin conferent hxc Leimis Papae ( Serm. 66, de
Pa$t. Dom. 17, e. 2) : Tradi Dominum fMUsioiii ^ lom

85 PR^FATIO GENEHALIS. Ai

fuit palerncs quam ipsttts voiuntatis : ul eum non lo/um A M, fUtarius Christum nunquam dividendum csse acer^

Paler de$ereret , sed etiam ipte se quadam ratione desB-
reret , non trepida discetsione , sed volimtaria cessione,
Continuit enim se ab impiis Crucifixi potestas ; et ut
diapositione uterelur oceulta , uti noluit virtute mani-'
fesia, Quibiis si addns qiiod de ipso corporalionis
Ghrisii mysterio scribll Auguslinus (Serw. nunc 77,
n. i\):Deusesty et fit homo; sepomt divinitalem, id
eslt , qnodam modo scqucstrnt , hoc est , occultat quod
snum erat , apparet quod acceperat : uihil eril cnr, in
Hilariana phrasi , recedentem diviniialem non intclii-
gas divinitalem quoe se occnitct , quxque potestatcro
contineat, nt homo morte peragatur.

174. Praeterea diviniias e loco , in quo prius cogi-
tabatur, discedere vulgo dicitur, cum novo modo ,
novo ordine in alio manifestam se facit. Hinc Ver-
bum , cum camem suscopit , rciiquisse coelum , et in
terras descendisse usitata loquendi ratione dicimus.
Eo quoque respeciu Augustlnus in Psal. xuv, n. 12,
Patrem a Filio dimissum docet : Dimisit enim, inquit,
Patrem qmodam modo : non omnino dimisit veluti ad
separationem, sed ad susceptionem humanm carnis.
Sic et Hilnrio asserere licuit dlvinitttem Christo mo«
rientea camediscessisse, non quod illam omnino
dlmiserit veluti ad scparationem , sed ad susceptio-
nem moriis. Et vero recessit quodam modo Verbum
a carne , qnam hic homitium potestali dimisit , dum
in inreros cum anima descendens , ibi nova poieiitiae
ac virtutis suae signa exhlbuit. Denique cum dlssidium
diversitatem tantum sonet , non separaiionem , cum-

rwie propugnat.

476. MittimuB i» iilud lib. viii deTrin. n. 8:(}no«
modo non naturaliter manere in nobis existimandus est,
qui el naturam nostram jam inseparahitem sibi homo
natus assumpsit ? quia fortc erunt, qui lllud jam inse^
parabilem ad id tcmpus referri vclint quod resurrcc-
tionem excepit. Geruianlor tamen hotum verborum
gensus esi, unigenltum Deum ex eo lempore quo
homo natus est, naiurnm nosiram sibi inseparabilem
assumpsisse. £a porro sic intelligenda essc conflr-
mant, quae llb. ix, n. 7, tradit, Deutn Scilicet natum
esse hominem, ut hokno incBtetnum In Disomanefet:
maxime cum mox subjiciat : iVasdticr itaque Deus as»
sumptioni nostra^, dum homo nosterin Deo permanet;

B iinc est, dum homo ab ipso susceptionis momento in
Deo in .Tterniim mnnet , nunqiiam ab eo separandus.
Hanc eniro ipse notat edse vim verbi permaneo, ut
quod in perpetuum mansurum est signlRcet. Praeterca
in Psal. cxxxi, num. 9, ea rationeenuntiatGtiristimor-
tem, ut verba illius Deum turo in corpore roanenteni
soneiil ; sic enim liabet : Quievit autem iUe , cui mQr$
somnus est : et id quod nobis pcenalis demutatio est ,
Unigenito et in corport manenti Deo requiei /tiif. Sed
nonuni voci pertinaciat in«lslenduro,aim reseadcm
totts paginis adstruatur.

477. Veruro hoc lib. iii, de Trin. n. 15 : Dei FilinM
cmd/l^if nr, sed fn emce kominis morim Dens vincit ;
Christus Dei Fitius morituty sed omnis caro vimficatnr
in Christo ; Dei Filins in inferis ent , eeti komo fefertnr

qtie Hilarius in Psal. ixviii, n. 4, scribat, Ghrlstum exC ad cmtnm : hoc, Inqoam, non tatn leviier transirc ju-

duabus constare substantiis i^iiaf fiiiitfra distideni : ob-
Jecta verba : Vox est carnis recedentis a se divinitatls
contestatadissidiHm, sic iniellignre licet : Vox esi lio-
mhiis Be sociatum testificantis iiaturjc alt(»ri , quam
recedere ideodicit, ut earo slgnificet a se multum
dissldere, et niorte sua non magis iaedendam iri,
quain si recessisset.

175. Nec queroquaro moveat quod in Psal. lv,
n. \% ait : Ipse huicemortuo et intra seputcrum reticto
eorpori divincs nmnra suee tribuit eonsottium : quasi
Verbi consortiuro corpori morte sublaium , et resur-
rectione rcstitutum dlceret. Non enim hic sermo est
de consortio , quo corpus divinae naturae substantiali-
ter conjnngalur, sed qtio ejus g1orl;e parilceps fiat.

Terit. Hincquippe habctnr, Verbum a carne non prius,
quam morereturGhristua, recessisse (si quidem fitin$
Dei monftir) ; adeoque infinltum Aiisse redempiionls
nostrc pretiuffl, In hac porro de Dei morte doctrina
Hilaritts constans adeo fuit, ut in uno numero 7,
libroix, primum dicat, ut Dens mori vHiet; et moi.
enm ho immortaUs Deus intra iegem nmtis Hahni$$et;
et in exitn , Deo per emrnem mofiente. Id iprain In
Pial. LXTii, n. i5, non una ratione declatai, atque In
primis ait : Per $eeuritatem mternitati$ mor$ ipsa in
Deo moriente fiducia est. Ipsum etiam Denm mortunm
Ghrfstum Tocat iib. ix de Trin. nuin. 64. Deindo, ut
•dlocumailaturoredeamus, ti Dei Filinsin inferi$e$t^
sequitur ut saitem animam GhriBll morte Intercedento

qun qtinmditi mortnle fuit, carebat. Hliic quippe Giiris- 1) • Deo unigenito desertaro ac separatnro non crediderit.

turo ibi CDiiimeiidat, quod glorinro neque allunde ex-
pectet, ncque corpori alii, quaroquod roortuuro fueral,
expectct. Non extra lestinl, iiiquit, ista quce sperat: nec
taudationis vota , qua reddet , sunt extrinsecus capes'
senda. Ipse enim sibi resurrectionis M ddminus , ipse
huie emorluo et intra sepulcmm relicto eorpoti divinas
natnros stue tribuit rotisorHum. Neque erdm ressurrec-
twris omnibus ab exteriore materia cotpus aequiri*-
mr, etc, quanto miiius Christo? Mhil prsterta occur-
rit apud Hilarium, unde Giiristum in morte divisisse
Judicetur. Miilia contra suppetnnt, quibus ab bac opi-
Dlone sese procul abfuiise indicat : quod nobis r««
Itat conslderandum.

Sed et hinc oonfici potest, eum ne carnem quidem
desertam aenslsBO, cum In Matth. dixlt : Vox estear^
nfi, etCi Siciit enim cum in verba Ghristi : Ctatifiea
fiM, libi 111 de Trin. n. 16, ail : Hcec carnis depreeaiio
est; nomine Mrnis totuin hnmlnem ac pfaesertim ani«
mam intelligere non dubitatar : ita et cum ejuadem
Dominl nostri verba : DeNi mens,qHareme dereUquisti^
enarratorus lubjicit : Vex est earnis reeedeMis a $e di^
vinitatii conte$tata di$$idinm ; eodem comli vocabuto
homineni totum, carnem icillcet et aniroatn, iion ne«>
gandus est intelligere. Atqui animaro Christl miam
poBt roortero Verbo conjunctaro docuit. Idem igitnr
Bensii et de caroe. Sed ho€ phmiaa approbemoa.

PRiBFATIO GENEAALIS. K8

478. NitUo ex loco fldeni illius esplorare certiQB A e$tfutenm nnn$ atque idem nt de$cenden$ a nd$cen-

▼alemuB, qaam ex qiio explicat verba Christi : Deu$^
Deiu NMiM, quare me dereliqui$Hf In eo autem expii-
cando totus fere TcrsMtur a n. 51 lib. x, ad 65. Iiide
igitur genuinx illius Bententise exponendae latissimum
nanciacimur canipum. Acprimo quidem notatu dignum
esi, quod li:vreticos praedicta Cbrisii verba sibi objec-
tanies invidioso nomiiie appeliet Ckri$tum tripeTlientei
in Verhmmetanimametcorpu$; ipse hujus noniinis in-
yidiam non declinaturus, si Cbristuni unquani divi-
sisset. Contra n. 52 , fldei Ecclesi» sese adbnerere
prolltetur, qu» apo$tolici$ imbuta doctrinii novit in
Chriuo naHmtatem, $ed ignorat exordium; $eit di^pen-
iaUonem,$edne$€it dimionem,..nee tripertita Chriitum
fide fdnifjf, eujui de iuper texta venii iuiciaa tit, ut

dem, ttftfit quoque nobii JeiUi Chriitus «i I, et Dei Filint^
et hominii Filiui, et Verbum Deui , et homo caro, tt
pa$$u$, et mortuui, et $epultus, et resurgeni, ei in rt?-
toi reeepiui, et tedem ad dexteram Dei ; habem in ie
uno eodemque, per dispemationem atque natnram^ lu
Dei forma et in forma «crri, iine aliqua iui et par"
tilione quod homo eit , et divisione quod Deui
eit, Si in liis omnibus Cbrislus sine divisione :
ergo in niillis eorum divisus, nec iii passione, nec
in niDrle, nec in sepulcro. Mansil crgo Verbuni
etiam in b^^pulcro cuni carnecoiijunctum.Plura bu-
jusmodi codein libro continentur : scd locuni indl-
casse sufnciut, ex eoque pauca bxc specimina in
inediuin protniissc. Unuin bis adjicinius locuin cx

Jesum Chriitumet in Verbum et in aitimam etin corpui B iib. ix, qiieni iii bac disiuiaiione prxterire non licut.

incidat. Quid porro est quod dictiirus : Scit diipema-
IJOfietii, wrf neiclt diviiionem, proKime pncmittit: Ee*
rfeiiff fide» nodit in Chriito nativitatem, ied ignoratexor-
dium; nisi ut slgnincet Ecclesiam non inagis nosse tn
temporaria Christi dispensalione ullom divisionis
momentttm, quam in xterna iilius geiieratioiic ullum
existendi initinni? Tum eosdein Cdrlstl dlvisores
icrios pcrsequens: St, inquit, n. GS, ejusdem voxatque
temu} ett, te derelieium eonquerentii, et ie regnare pro-
fitentit; qua fidem noitram infidetitatii ratione divi-
dtmsi, «I flon idem in tempore eodem tit mortnus^ qni
tt regnelf t\\i^s\ dleeret, cur cum audilis a Chiisto,
Deutt Deut meut, quare me dereliquisli, eum dividilis,
ae ditinitate asseritis desiitutnm? Nonnc ille ipse

Nnllus eiiiui Patruni cst, ((ui argumentum pra^cipuuin,
qi:o Verbuni a sepulia Cbristi carne non divisuni
prupugnant, dlsertins proscqualur, quam eo loco
llilarius. Iileo quippn , Paulino Aquileiensi auctore
(lib. 1 contra Felicem, apud A/cnfn., pag. 4785),
Chriilut Jesui et passus et mortuus et septtltui et re-
snrrexisse secundum Scripturas Dei Filius declnrntur;
qui.1 a c:irne nunqnam post a$$umptioni$ sacranientum
impassibilis et indemutabiiis separata divinitas prwdi^
catur. Gregoriiis quoque Nyss. episl. ad Flust:itbinm
ct Anibrosiam , ubi Cbristi divinitaiein simul
in p:iradiso cum :\ninia el cuni corporc In se-
pulcro exstitisse asreruit, boc dicfuin suum sic cnn-
lirniat : Propterca corpus ipsum dovinds appettatw

eodem lcmpore latroiil dixit : Bodie meeum eri$ in C ob inhterentcm (sen in$identcm ) ipsi ditinilatcm. Non

jmradito? At dum mortuus jacebat in terris, in para-
diso regnare qni potuit si divisus atque a divinilate
desertufl tum l\ierit ?

i79. Euni etiam tuni divlsum iion tuisse non scmel
rrpetit. Mam postquam num. 00, monoit distinguen-
das esae naturas, aliamque sepultum, aliam esse re-
amdtantem, ac pcrinde sepultum non putare, quem
retmcilatte intelligas ; reiUicitaae non amhiyeret quem
negeere non audeat non teputtum : utramque in uno
eodemqiie Verbo conjuncum niox inculcat. Non
emm, inqalt nom. 03, aliut ett moriem et regnant, neque
ttUmt ett eommendant tpiritum et expiram, neque non
unmt eti detcendem ad inferos, et adscendens ad coslos.
Kt nani. 64 : Nvmquid divisut ett Christus, ut alius

alia rationo Fomndiis diac, epist. :id Severum.n. 8,
prinio ponit : Totus Ctmstus apnd iuferos fuit s^tim-
dum animam rationalem , ted non tolum ; quia raro ibi
nonfuityCum qna est totum; (otns Christm in tcpnlero
fuit $ecmdum carnem, ted non lotum ;quia nnimn ibi non
f>if/, cum qua est totum Verbuni tamen Deiet cum anima
sua apud inferos, et cum cnrne sua in sepulcro fuit. fit
qnia Vcrbum cuiu aniinn apnd inreros, et ciini carne
in sepulcro fiiit, subinde deciarat conscquens esse,
nt totus Cliristus apiid inferos et tolus in sepulcro
recte dlcatur, ob uniialem scilicct personn» Vcrbi ,
anim» raiionalis, et carnis. Siuiilis est Augiistini scn-
tentia Tract. 09, in Joau., n. 5. Uno vcrbo illi
maxime cx Syinbolo fidei, qua carnem mortuam ,

rfl iesu erucifixut , aHut Chrittut virtut et tapientia D pult:im, cl excitatain, Cbristum niortuum, sepnltum.

Dtif Tum fnitio nnm. 65: A/tad apostolu$ ne$eit,ne'
que aliud te tdre judieat : not autem el infirmit inge-
nff, et infirmiorit fidd Chrittnm Jetum tcindimusy di-
vidimM, dupHcamut... Alius enim nobis Christus cru-
d/bu, afisf Dd tapientia, alius sepuitus. El post
panca ex verbis apostoli : Qnt descendit^ ipse est et
^iiiKenifif,siccosdemurgetCbristidivisores : A'»m-
9iiid deteemhue ad inferot corput quod in teputcroja-
mtt dicetur f Si itaque qui detcendit, ipse est et qui
ttdseendit^ et neque corput detandisse ad inferos credi"
fflT, el returgent ex martmt corpui adscendisse in em-
tot non mnhigitur : quce hie pircner occuiti tacramenti
e$inc9gmf^mundo ae prindpibui hceculi fidet relicta

et a mortc ad vitani venisse confltemur, Verbum in
morte Cbrisli a carne non divisum csse propngnant.
Verum qui Ililarius boc ipsum conslauter adslruat,
audiamus.

180. Primum ad baBreliciim conversns : Queero a le,
inquit num. il, quis sit came te spotians, et quce dt
caro spoliatn? Mox iiistat : Si enim non idem ett
Christns mortuut^ qui est caro tpoiiatn : camii ipotialee
nomen oi^tcnde : ct rursus naturam ijut , qui se came
tpoliavitt expone. Eumdem enim ette invenio Deum
Chribtum a mortuit excitatum. Qui carne se ispolit-
vii, et rursum ^polialam caniein Cbristum esse a
mortuis excitatum. Ac tandem qusesitis ipse st-

87 PRiBFATIO

tisracil in liunc modum : Spoliaia enim caro Chri'
ittu est mortuus : et ruraun Christum a mortuis exci-
tans, idem Christus est carne se spolians, Nalnram
Dei in virtute resnrrectionis intellige : dispensationem
hominis in morle cogiiosce. Et cuin sint utraque suis
gesla naturis, unnin tanien Christum Jesum eum me-
mento esse, qni utrumque est. Si iintis nlriimfiue : etiam
in niortc iiulivisus est : nc pie in morlc est iiidivi-
SMS, nisi ol) iusidentom cnrni spoliahe divinitatcm.
Rursum caro spoliat^ et carncm excilaiis non
uniis ct idein esl, iiisi cnro sp^diala sic lotus
Ctiri^liis sii , ut carnein exciiaiis totus esi
Clirislus. Tntiis aulein noii est, si a carne spoliata
Verbuin aliest. Sed quid llilarii verbis admiscemus
peregriiia? Ipsa prr se plaiia snnl atque perspicua :
Ciiristum quippe in diversis nnturis diversa gessisse
agnoscens, euin tamen in diversis illis gestis nusquain
non iiiium et eiiindem fuisse coiistantissima fide pro-
fitetur, ejusque ut aiito mortPin, ita et iu morte, et
post moi tem nescit omnino divi>ionem. Neque enim
quemqii^^m putamus fore, qui» ciim superiiis moriens
Christiis carne se spolians ab Hilario dicatur, hoc
ideo ab illo dici exislimet, quod Verbum carnem
exuisse et ab ea secessisse crcdiderit. Nam propler
unitaiem persoiiae recte dicitur Christus sose carne
spoliare, qua solam nniinam spnliat; sicMit animam
dicitur ponere. cum corpus dunlaxat ab illa separat.

181. Qiii» ciim ila siiit, Hilariiis non innmuui in-
ter eos locum meretiir, qui Verbum a CJirne, quam
assumpsit nimquam separatum Tuisse dorneriinl.
Quod siibinde magiio consensu nobis tradiderunt
sancti Patres, ac noiniiiatim Athaiiasius, siib finiMn li-
bri de salutari Adventii J. C. ; Cregorius Nyss., epist.
adKustnth.;etAuibros., necnon Or. i,coniraEunom.;
Leo Papa Serm. 65, c. 7 et Gi^^ cap. 1 ; Theodoretus,
lib. V H^ret. fab., cap. 15; Fulgeiitius, iib. iii, ad
Trasim. cap. 15 ; Ferraudus dinc. et Paulinus Aqui-
leien>is locis memoratis , Joaiinrs Daniascenus,
lib. 111, c. 27 ; OEcumeniiis in Coioss. u; Aicuinus ,
lib. 111 de Trin. cap. 16 ; Bernardus, lib. v de Con-
sideratione, cap. 9.

§ V. DE GLORIA CURISTI HOMINUHVE ALIORUN POST RE-
SURECTiONEM SINGULARES LOCCTIONES EXPLICANTUR.

182. Ciiristi pns>ionein excipit gioria, quam a mor-
tuis ex( itatiis homini siio impertiit. Ac licet neminem
sciamiis,quiqU'>ddeChristigloriascripsilHilariiis,no-
minaiim reprehenderii ; rein lanieii ieciori non iiigra-
tamnosracturosspernmus, siiiihisprxludiis proiios-
tro iiiodulo illius ea de re seiitenli.im ex|ili(*eiiius ,
quam ad scripta ipsius accedeiiti probe perspeclam
esse plurimi inteiest. Namque ut piurimuiii ul decer-
ta( contra Arianos , aut adversus fraiidulentas illo-
rum artes catholicos munire nititur. Cum autem illi
ad deprimendam Chrisii gloriam inflrma ipsius dlcta
gcsia<|ue solercnt objicere ; nihil contra studioso
Christi derensori soiemnius fuit, quam ut ad relevan-
dum Domini sui nomen de gloria ac potentia iHiiis
disserrret. Qespitnbit igitur singulis fere paginis ,
cui ubscuri eruut iilius de gloria Chrisli loquendi

GGNEUALIS. 8S

A modi. Saepe enim inusiiaiis utitur. Et eos quidem
hactenus intellectos non fuisse hoc persuadet , quod
qui Hilarii Opera non modo in noTissiuiis saeculis,sed
et anie annos 800 recognovere, eos poiissimumcor-
ruperiiit locos , iii quibus ille de Cbrisli gloria ul>e-
riusac magiiificenlius loquitur. Alii vero scrupulosio-
res e regione locoriim illoriim, quos teinenrc non ausl
sunt ad oram mss. annotaruul. Caule iege,

183. Cerlc si solos aticndas sonos verborum , iis
qua^ lib. ix'de Trin. n. 38 ofl^t^ndes, signiflcari exis-
timabis humauam Christi naturam ita in divinam'
transiisse , ut geniis mutarit , et hinc una eva^erit
Dei et assumpti hoiiiinis natiira. Idem sapiet , qiiod
cap. 27 in Matih., n.i, prxdicat Deuinel hominem ir.
Cliristo ;am atnbo iinum. AUis obscurum erit quod in

B Psal. cxLiii, n. 7, et fragmento vi docel, siTvili Ciiris-
ti form:c per gloriam id acqiiisitum, ut forma Dei es-
set, et servilis forma cssc deslneret : yv\ quod lib. iii
de Trin., n. IG, scribil : Filius nunc caro [actus ora"
bat , ut hoc Patri caro indperet esse quod Verbum, Ne*
qiie his absona suiit istli:rc Tract. Ps. liv, niim. 7 :
Evolare autem ut columba festinat^ id est^in spirilalem
redire naiuram ; et mox : Boc quod nobis est moriale
susceperat , ut caro factus in Spiritum evolaret, Cui
etinin non inusitatum videbilur iilud Tract. Psal. lxviii,
n.2i : DominusJesus in gloria Dei Patrisest, idest^ sui-
ceptus homo in naturam divinitatis accepius ? Quid hoc
lib. XI de Trin., n. iO, Deum esse omnia in omnibus,
naturw assumpti cotyoris noslri natura Paternce divini-
tatis invecta,,, ne ex parte Deus sit , sed totus Deus.,,

C nulla ex parte terreni in eo corporis residente nalwra ;
ut ante in se duos continens , nufic Deus fantum sit :
dum homo et Deus , uti declarat n. 41 , jam Deus to-
tum esi, In se eniinf inflt n. 42, eum Deus glorificavit^
id esty in ea natnra qua Deus est quod est : ut sti Deus
omnia m omnibus , toto jam in Deum ex ea qua ho^
mo est dispensatione mansuro, Unde cum lib. ix , n. 6,
et in Psal. cxxxviii, n. 19 , triplicem Christi slatum
dislinguat , ante hominem scilicet, in homine et posi
hominem , hoc est , antequam susceperit carnem ,
qnando moriaiem gessit , ct postqiiam exuit morta-
lilatcm ; eum in medio dunlaxat statu Deum el ho-
niiiiem confltetur, atin postreroout in primo praedicat
lantum Detim.

184. II.TC et similia Hilarii dicta facile sibi Apelles
D vindicabit, qui volebat, Tertulliano lestc, 1. de Prae-

script. n. 51, Chrisliimm resurrectione singuiislquibuS'
que eiementis , qute in descensu suo mutuata fuissent ,
in ascensu reddidisse ; et sic dispersisquibusquecorpO'
ris sui partibus in coeio spiritum tantum reddidisse, Hinc
duas Chrisii naluras , etsi non posi primam carnis
susceptioiiein , cerie post resunectionem confudisse
videbilur ; adeoque quxdam l^utycbiauicommenti je-
cisse semina , nec alieiius esse ah errore , quem Au-
gustinus epist. 187, n. 10, cavenduro monet , nevi-
delicet ita divinitatem adstruamus liominis , ut venta-
tem corporis destruamus ; qtiemque ut ipsc caveat ,
pr;emittit - Quemadmodum ire visas est in ccelum , id
est , in eadem carnis forma atque substantia : cui pro-

89 PRiOFATIO GRNERALIS. 90

ftcto immortaUtatem dedii^ naturnm non abttulit. Cum A tramfertnr. Nec aliiid sonal illud cap. 5 in Matlh.,
etiam Hieronymus, procero. in lib. xviii Comro. Isaiae
professus : Corpora incorrupla et immortalia retvrrec-
iura confiteor, adjiciat, ut mutent gloriam non substan-

tiam ; conjeclura noii levis csl tiinc leniporis riiisse,
qni hiiman:p nalnra; veritaiem per resurreciionis glo-
riam aboleri prapdicarent. Hujus erroris ^uspicioncro
Hilario baud diffieuller confl.ibii, qui rursuin hanc
sobjectionis Chrisli definilionero ez lib. xi de Triu.
n. S5,abadjuiiciisdivulsam adducct: Subjectio etiam
ea eit« quce est ex natura in naturam concessio ; dum a
se quod est desinens, ei subjidtur cujus coucedit in for"
mam. Imo qni hanc audierit , prope n(m anibiget
earo ab Angustino, cap. 37, coiitra Serm. Arian. iio-
tari , obi ait : Quamvis non defuerint , ^iii illam tum

num. 2 : Exspectatum Deo patri munus hominem^
quem assumpserat (iu coclum), reportavit ; aut qood
cap. 4, niim. 14, scribit, Chrisiuni invitam ex morte
redeuntem , consociatam Spiritus et substantiw sua
ceternitati materiem ad ccelum assumpti corporis retU'
lisse. Nibil amplius ad adstruendam gloriosae camis
Christi veriiatem ab llilario videtur desideraiiduro,
a quoChristum non modo /lomifiem quem assumpserat^
sed ct assumpta: ex Vitgine carnis naturam^ neque so«
lum naturam , sed et materiem assumpti corporis^ et
nostram oiniiium carnem in coelum retulisse proxime
audivimus.

i87. His addimus unum illiid lib. iii de Trin.,
nom. 20 : Dominus Tliomce fidem propositis condilio-

Fibi subjeetionem ipsius humanw formm in divinam B nibus confirmaturus assistit, palpandi corporis et con^

substantiam comniutationem iuteltigendavi putaverint :
tanquatn hoc rei cuique subjidatur^ quod in eam ver-
titmr ei mutaiur.

185. Yerom concidet siroul oronis suspicio, ubi
eum camis gloriaro, illxsa ipsius verilale, prai^dicare
oslendprlmus. Et ut a snbjectione exonlinm (iai,
enarrat lib. xi duplicem esse, primaiii obedieniice et
fideij alleram vei eoncessionis vel demutationis, Tiim
banc num. 55 sic deliiiil : Est ex natura in naturam
coneessio, dum a se secundum quod est desinens, ei
subjieitur cujus concedit in formam ; iil ad caiitclam
laiiien protinus adjungat. Detinit aHtem^ non ut non
8IT, sed ut proficial ; fitque ex demutatione subditus,
f» speeiem suuepti atterius generis transettndo. Itn iibi

trectandi vulneris obtuUt facultatem : et utique qui cont'
puuctus recognoscendus fir, necesse est corpus in quo
est compunctus attulerit ; et mox : Stetit namque eot'
poreus, non simulatus aut fallax. Alqui iii eo corpore,
in qoo Thomae visus est, sedel gloriosos ad dexteram
Dci : oli iion ohscure declaratur his ejusdero libri
vcrbis : Ha^c carnis deprecatio est^ in qua eum judicii
die compunctum et de cruce recognitum universi tide"
bunty in qua prmfiguratus in monte esl, in qua elevatus
ad coelos est^ in qua Deo assedit a dextris^ in qua visus
a Panlo estj in qua honorificatus ab Stephano est.
Immo hic aperie tradicur, Christum in ea ipsa carne
assidere, in qua iraiisflguratus in nionte cst, et in qiia
ante morlein ad Patrem clamnvit : Clarifica me. Tam

loco jam relaio ex nuin. 40 asseriiil : iVofi alia sub- C verain igilur Christi cnrnem Hilarius seiisit post per-

jectionis causa est^ quam ut omnia in omnibus Deus
ni^ nulla ex parte terreni in eo corjwris residente na-
tura , ut ante in se duos continenSy nunc Deus tantum
sxt ; pravam inteiligentiam ex prioribos illis verbis
uascculem ciiecnt his posteriorihus. non abjecto cor»
fore, sed ex subjec^one transluto; neque per defectio-
nemabolitOj ud ex clarificatione mutato... Subjectus
tero ob id, non ut non sit^ sed ut omnia in omnibus
Dems sit; habens in sacramento subjectionis esse ac
manere quod non est, non habens in defectione ita se
carere^ ne non sit. Sane in his Hilarius non minos
circomspecte, qiiani Hieronymos atque Augustinus,
cavit, ne de cariiis Christi gloria disserens, corporis
Teriiaiem destroere videretur.

ceptim gloriam, qiiam ante niortcm.

i88. Non minus lnculenter mentem suam aperoit
de veritatc corporum. quae cxti^ris homiiiibus per
resiirrectionem restituenda soiit. Nainque in Psal. lv,
jium. ii, prinnim de Christo prxfatus : !pse sibi re-
surrectionis est dominus, ipse huic emortuo et intra
sepulcrum relicto corpori divinas naturm sum tribuit
consortium^ deiiide de universa hominum resurre-
ctitme sermoneni sic proscquitiir r Neque enim resur-
recturis omnibus ab exteriore materia corpus acquiritur,
neque peregrince originis extemarumque causarum na-
tura redhibetur ; sed id ipsum in profectum ceternce cto'
ritatisemergit, fitque in eo demutalione potius^ quam
creatione^ quod novum sit. Apertum est et lioc Tract.

486. Hursoro hanc opinionem prociil a sc rcmo- D Psnl. ii, nuin. 41 : Confracta reparabit^ non ex alia ali

▼et, com Christo ipsummet corpos, qund i\G Yirgine
suf ceperaf , resumptom esse, et in illo poriionem no-
fttnc cariiis , imo nostri corporis resurrectioncro
conspicubilem fieri asserit. Porro in psal. cxxiv,
num. 4 dicii Christom per gloriam factom esse nion-
lem,fii^ nosmetipsos per assumptionem carnis nostra
corporisque speculamur. In eo emm sumus, resurrectio^
nem nosiram resurreetione nostri in eo corporis con*
iemplantes. Et qoamvis plaiiom sit tdeo nos dici nonc
in Chrislo esse, quia qoam ex nobis in Virgiue acce-
pit carnem, etm in codum iranstulit : hoc tarocn
aperlius in psal. lxv, nom. li, sic eiiuntial : In oBter-
I giorimm ejus assumptte ex Virgine carnis natura

qua, sed ex veteri atque ipsa originis suce malerie spe-
ciem illis complaciti sibi decoris impertiens : ut corrup*
tibilium corporum in incorruptionis gloriam resurreetio
non interitu naturam perimatf sed qualitatis eonditione
demutet. Non enim aliud corpus^ quamvis in aliud
resurget .. Fit ergo demutatio^ sednon affertur aboMo.
Et cum id quod fuit, in id quod non fuit surgii^ non
amisit originem, sed profedt ad honorem. Neqiie pro!-
tereundum est, quod in Psal. lxvii, num. 55, habei :
Numquid alia vox potest major esse virtutis^ quam dis-
solutorum corporum pulverem in formam cogere solidh.
tatemqne membromm , et vitam rursum in homines
animasque revocare^ et corruptionem naiurm imbeeUUs

^X PRiGFATIO GENERALIS. 92

mturoi oBleiiii inc&rrnpiione mutaref Ume humanm f^ rftim, hdc e^l, ditinam spleiKlorein Bumn noMamplius

tpei mm H perfecta eonttantia Ht, 1h bis HilflriuB
raspcciBB OrlgeniB de Mostro resurrcctione BenicntiaB
lion miniiB prudenler cnvet, quam in MipcrioribuB
ApelliB ejusqfie Bimilium de gloria Ghribti errores.

189. Quid igitnr sibi Yiiit tain magnificis de corpo-»
rtiro gloria lui|uendi modis? Nihil nostra sententia
aliud, qunm quod vulgo de eadein sentitur. Primo
enim conceptis ▼erbis docet, idipnm corpn» ex rfeteri
atque ipsa originii suas materie\ imo ip$um di§$oluti
corporis pnlverem tn formam soliditatemi^ne membrO"
rum reformandnm csMe ; adeo ut demntntione potiiiB
quam creatione novum (iat : iiovum, inq<mm, iiova
qualitati$ ctmdilione, noii nnturoe interitu aut aboli-
tione. RcBtat igitur inquirenduni, in quo constttuat

intra se Cohibens, ejus eliam assumptum hominem
participem reclt : sicqne consocintam Spiritus (SMi
divinilatJB) et snbstantia enes astemitati materiem m-
snmpti corporis in cijelum retnlit, Coiitinuo, ut loqnl*
tur Hilariiis, rmgmento 6, homo factns e$f Dem»
Snptravit enim mngnitudo Domini parvilatem fereitiu
fomuv; ita «( ipsa servilis forma cessaret esseservi^u
per eum Dominnm qni eam ttssnwpnt. Qui faetas Dent
intelligitnrV Eo prorsus modo, quo Verbmn diritur
earo factnm. Sicut enim Verbom caro ractura esi«
cnm iiitra cariiis humilitalem Yerbi gloria delltml ;
itA et liomo factiis e^t Deus, cum inira Yerbi gloriam
abscondita est carnis humanse humilitas. Quaiiqnam
non desunt, qui proxlma Hitarii verba ad primain

itanc demut:itionem, ei qiia nova illa ac proeclara ^ camis mortalis susceptionem refeiaut, iisqiie pnient

conditio consequntur. Ilanc In PsaI. i, iium. i5|
enarrat tnm fiituram, cum incormptio cormptionem^
et agternita$ infinmtatem^ et fornm Dti fifrmam terrenJB
cttmis ab80rp$erii : Bou, utlnPsal. LV^num.li,hahett
tnm cnm infirmita^ eorpemm detrahetur, id est^ iap$ui
et lacnfinm^ tum cum corruptionem incorrnptio detorU"
bit, tnm tum mortent pote$ta$ immortaii$ absorbebit^
tnm cnm sit Den$ omnia in omnibus, tnm cum tumen
tinntiam itl tn eodem vitentiumlumine Deo ipse (homo)
placiiurus. Quidquid etiain alias de beatorum corpo-
rum gloria edisserit, ad eas prsBsertitii dotes rcvo-
catur, immortalitatem scilioet, incomiptionem, et
clarit;iti8 ac Intninis speclem. Qoibus doiiati, ut io-
quitur Tertiillianus, Apologet. num. 48, erimns iidem

rationein reddi cur propria humame GhHstl natnr»
persona defuerit. At lioc lllls qiili coiicednl? Non
eniin ilii servilj forni^ doesse persoiiam, sed ips.im
formam cossare servilum esso pracdieatur. Scd ct qni
Christiim carnis mortalis susceptione tolum in fornm
$ervi {in Psat. c\liii, n. 10) dixil, qiiia nlmlrum for«
ma Det exinanita non exstare viderctur nisi forma
aervi ; procul aborat ut fomiom ipsiua servllum tunc
temporis cessasse servikim esse asBcreret.

191. Ea ipsa raiioiie, qua Ghrlstns fortcs in formn
s^rridlcitur, dum in assumpto liomine DeuBcstahscon-
ditus, diiitur et totns Deu$, cttm aBSumptns homo
assumentis Dei luce et gloria InfusuB ae circiinirusna
niit. Quamquam in otrOque illo stalu hoc di^crimen

ifn nnnc^ et non a/tt, qnamvis $uperindati enbvtantia Q intercedit, quod Dens absconditus iii hoinine inimti-

propria a:terniiali$, Gum aiitein tiae dotos a corjioriB
natura alienx sint, ac natnnc Bpiritus maglB consen-
tanex, easqtie Sfthi Dei iiatura proprloac summo jure
possldeat; corpus illis circumvcstitum non malo
aHlrmatur In naturnm spiritus, imo in formam ac
naturam Dei transisse, nulla amplius in eo residente
corporis natura, hoc est, nullis omnino vitiis aut ope-
ribus {Vid. Tertnit. i. v contra Marcian.^ n. 104), quae
terretii corporis iiaturam consequuiitur residentibus.
190. Beata hsc corporam demutatio ex divinse
naturae consortio obtingit. Si eniin ubi duae naturai
conjungnntur, cedat necesse est minor majori, po-
tentiori inllrmior« et obscurior clariori; quanto
magis necessc cst natune Dei cedat consociata natura

tatns mnnsit in virtute natursc su.^e, sc^eque inter*
dum per operum nngniflcentiam manifcstum fecit :
at vcro homo inlra Dcum absconditus non manet Iti
naluttc su» infirnntate, sed in «lemilatem, iiicor*
ru]>tinnem et gloriam, quac naturtr. dlviii:r propria
Buiit, reliclter commigral. Hinc intHllgltur, qui Deiw,
tum per resurrectlonis gloriam oninia in omniiius
fulurus sli, nutla ex parte in cls residente lerreni cor*
poris natura, sed ejus h)CO nflfiirii Paterna; diviniiatii
invecla, id tamen futurus sit non abjeeto eorpore, aut
per defectionem abolito, sed retenta veteri atque ipta
originis su(B materia. Ncc dimcillus percipitur , qul
lib. de Synod. n. 48 dicatur caro assompia ctiara ant^
resurrectionem incojpisse esso quod Yerbum ; Bi qm-

hominls? An formae Dominl fomia servi, corruptio D dem, tit ibideclaratur, Jam tum habuil ut id opera-

incorraptloni, aut vit.c valct resistere mortalitas!
Yincit seinper fortior debilioremk Yerbum quidem,
etiam ante resurrectionem, humanam sibi conjunxit
naturam. neque hanc tamen ei gloriam imtierliit : at
hoc mlrabilc f\tit lienignltalis ipslus consilium. Quod
cum decrevisset, virtutem natunB suie, uli notat
{in Peal. cxliii, n. 7) Hilarius, ila intra se cohibere
opus habuit, ittei {in Psai, lxviii, n. 4, in P$al. lv,
n. li) iii limo cirnls infixo nec divinitatis substantia
esse videretiir. Verum Dominus ncRetlemptor noster,
peractis dispensationis suac mysteriis , tnnc primum
tpte in profectum Oftema ctaritati$ emortno et intm n-
jftilmtm nhm ctfrperi divtme natnrm tribnU rofiMf?

relur quod Vcrbi est. Ncc laieret illud tract. Paal.
cxLiii, num. 7 : ipsi habittd serviH id donatur, «I
quod erat { Deus Yerbnm ) esset, in forma $eHicet Hd
e$set; etiamsi idipsum in Psal. cxli, num. 8, iion
baberemus apertioribus verbis sic explicatum : M«e
ei aDeo retribntio esf , «1 ei corptrri qnod aeenmpsit,
Paterna glories donetnr Oftemita». Gul etlain deinccpt
obscurum erit quod legit, Ghristum anle rcstirrcctio-
nemrfnos intra secontinere, nuncvero Deiim tantum
esse? Quis enlm non statim advertet rftiof vocari di*
versas naturas naturalibns proprieiatibus suis affoc-
tas? Nec majore negotio intelligetur Ghristus per
glorlim bi naMir» PaierM rodiiBae ooilateiD, enpti

PRiEFATlO GENERAL1S.

ofe mi mte m tlispenuiioHh noviias intulvrat, Qiiippe A f^ffwn Dei Verlmm eognitione riirsns implcvU ; el

uuitalem olTendil omnc dissiiliiim. Cliristus aut<!ni
ciijus una crat cuin Piilre naturalis conditio, unn i)ea-
tituJo, ulpote qui una cuin eo impassibilis, omnipo-
Mit, arterniis, semper in splendore, scmper iii gloria
et cUritale; ccepii ab illo dissiJere, cum carnis
oosir» infimiitates assumens, racius esi inflrmus, |ias-
•iliilis, mortalis, atqiie despectus. Contra in unit:item
prislinam secundutn assamptum honiincin rcdiisse
dicitur, cum exuta mortalitate, susceptaque f)ei glo-
ria desiit esse infinnus, passibilis aliisque buniaiiaB
natirae conditionibus obnozius. Ez quo sequitur, ut
tiinctaaliim Deuset honio fuerit, cum naturales Dei
iHMiiDisque proprietales in se conjuncias liabuit :
id qood ita dictum, non quia ipsi post |»6rceplain
resiirrectionis gloriam desierit csse suUs»taiHia bomi-
nis; ledquia homo reputntur Deus, cuin abjccta in-
firmitate atque obscuritate qaie nataram ipsius coii*
•equilvr, gleria qnai Dei propria esi ci nbiig<Tit.
Nam natur» sicut ei rormas Dei nomine llilarius n:iiu-
ralem Dei gloriam, qiiam interdum etiam formam
§hrw^ et HMium neturw poiioris al)sqiie ulla ambi-
guitaie mincHpat, quoiies de gloria ei sermo est in-
telligit (Li6. iK di Trin. n, 59, tt lib. xi, if. 43).

I9i. Vcrbis illius sic iilustratis, explanari cuinmo-
dius jam fiossiint obsciiriora veterum dicia, maxime-
qve Gregerti Nyss., tom. ii, pag. 17, et Or. 4 conira
Eunom*! p. 584, aliisque locis, in quibus sic adstruit
asauropti hominls diTinitatem, ut veritatem corporis
Donniliil eonculere videatur. Ncqiie vero Hilario uni

fumc ad immutnbiliinlem eorroborans, non natura, sBd
qHniitate dieinam effecH^ perpetuo iliam proprh m§'
nans tpirm, ac tam(iuam aquam vifii quaHtate ad vim
ae firmitatem temperans, Nam ideo revera faeiHs est
homo, Ht graiia nos constituat deos. Neque ignorari
voluit Hilarius qua railone rorpori nosiro, salva ip-
sius naturse veriiale, naiuram diviiiitntis invt^hendam
diceret. Quippe in Psal. gxviii, lii. 17, num. iS,
inenicm suam cxplic»t liis verbis : Faciem Domiui ad
iltnminationem suam Propheta orat. Hx majestule enim
et tullu videntis nos Oei tumen aecipi^nus, et defle.tns
in nos miserieardite suof wltns ad graliam spiritatis
tirtutis irradiat, Vel certe cum JHdicii die aderit^ eum
visibitis in gloria pateinai majestatis assisiet; lunc nos
B facici sucb lumine illuminabit. Vt enim quetdam meialta
atgue gemmee NAtURiE bo<c fulgorem in ea , gm sibi
proxima sunt , refundunt , et mmuiantem spedem tx
eicina sui speeie prmtant ; et ut Mogses excontempla*
tlone gtoriw Dei lumen accepit^ ita nt honorem glorlce
suee eontemplari populus non posset : sie ei Propheta
sertmm se Dei eonfitens Hluminari precntur, et eonfor^
Mts, seenndum Apostolum^ effici glories Dei.

193. Ilae qui pcrpenderit, nuilum patietur scan-
dalum , cum apiid llilariuin variis in locis legel,
Christnni »ecuiidum assumptum hoiniiiem in foinia ,
in natura , in genere nalur» , in nniiate naturu; Dei
per gloriam exsistere , ut i/i ipso Deus el hoino jam
ambo unum sinl ; vel quod ideni cst, cum perresur-
rectionis gloriam nasci ad id quod ante tempora erat ,

singulares sunt inemorati loquendi modik Dixit et C sedquod in lempore totum non crul, iiem, gigni ad id

quod suum fuit , gigni ad perfectum Dei filium , et pen-
nas suas sumere y in Spiritum evolare, in spirilalem re-
dire naturum, lolum Dcum fier%{ln PtuL liv, ntim. 7;
/. xi de Trinil.t n. H). Ilxc enim omnia cuin taiitiiin
soneiit plcnam atque perreclam , qnanium bominl
licet, euin Deo conseni^ionem ; illibata humamc na-
tiirx vcritaie ab co dicia sunt. Ilanc auiem conscn*
sioneiii iii eo priescrlim coiistiiuit . iit corrupilonis ,
mortaliuiisetinnrmilulis loco snccedant incorruptio,
iaimorialil.is, Virtus ac splendor xtcrnse clarliatis;
divlnae profsus , non human.-c naturx proprietates.
Quas ut obtihei quisque ex naturx divingB consortio,
)t;i etiam obtinuissctChristus liomostatim ut a Verbo
assumptus est, tiisi Verbum naliir.e sux viitutem ob

Ambrosios, lib. i de Yirgin. c. $ : Verbum caro fao-
Pim eif, «I caro fieret Deus : et lib. de Fide resurrcct.
n. 91 : TiMC ( ante reKurrectionem) secundum carnem
kamo^ num per owmia Deus; nunc enim seeundum ear-
nemjam Mnnatimus Christum. Quid illud Augustini
jii Psal. XXXV, n. 44, de i|»sa etiam anima nostra :
Cum aeeepta fuerit ilia ineffabilis lalitia^ perii quodam
modo mens hunuma^ et fit divina? Iloc ipsum egregie
illustrat Bernanlus k lib. dediligendo Deo, c. iO. Ibt
enim prselocutus de perrccta charitate, quam in solis
bealis perfectam esse posten deciarat, virtutein illius
acnaturtm exponit in liunc modum : Sic afiei^ dbi-
rKABi eei, Qmomodo siiUa aqum modiea: muito infusa
frino deficere a se tota vtdefur, dum et saporem vini

et eolarem; et quomodo ferrum igniium et can- D dispcnsaiionis mysteriuin cohibtiisset. Scd hoc cx»

den» ignis similtimum fii , pristina propriaque forma
axuimm ; et quamodo solis luce perfusus aer in eamdem
iran$f»rmatur luminis ciaritatem^ adeo ul non tam t//if-
wffMdii, ^iHMi ipsum lumen esse videatur : sic omnem
tane in sanclie humanam affectionem quodam ineffabili
modo neeeue erii a senwipsa iiqueseerey alqUe in Dei
pemims iransfkndi voluplatem. Alioqnin quomodo om^
ma tti omnibus erit Deus , si iii HoamB de hoiiimb
QtimiDAii sunaEHiT? Jfoftf^il substantia, sed in alia
(orma^ aHa florta, aiiaque potenUa. Eamdem bominisi
utitadicam, deificationein Maximus Martyr, cap. 20»
de Tbeohigicis, cap. iO, divinis verbis sic expnssitt
Jlamam tmmmakm mM togidiione vaeuanam ham

pielo, laxata (ul ita dicain) naturte divinac virttis hu-
manam longc inreriorem it:i superavil, ut penilus
intra ipsam absorpla, hoc isl, prjcdictis propriciali-
bus divlnis circumvesiila , niliil pric se nisi divinum
tulcrit. Tum catcri homines, cum proptersoclctalem
Ciirnis cuni Chrisio coiijuncli sint , ab eo in se ipsos
circumfluenies etcipient divinas illas qualilates : qui-
bus enicietur , ut et ipsi glori;r Christi conformcs
fiant, et sic Deiis sit omnia in omnibus. Hx'C tota est
llilarii de gloria Christi hominumque doctrina , ca-
th()lic8B fldci nihil reptignans, ctsisingulafibus loqucn-
di modls enuntiata.
191. Quanquam non obscuresignificatySeseadhQS

§3

PRiEFATIO GENERALIS.

loqueiidi modos §criplurnriim aucloritate impulsum, A graniium bealiludinc non alicnum csse conricictur
ac praesertim rum Terbis Joan. xiii, 3i : Deus /loiion

fica^t eum in u , tum liis Piiii. ii, 11 : Dominus Jesus
tfi gloria Dei Palris, ei quilms lib. ix de Trin., n. 4i,
hoc conQcit argumentum : Quem enim in sese Paier
glorificavit , in ejus gloria confiiendus est : el qui in
Palris gloria confilendus est^ et quem in se Pater giori-
ficavit , in his une dubio intelligendus est esse , quibus
Paier est ; cum et in se eum glorificaverit , et in gloria
ejus sit eonfitendus. Non enim hic tanlummodo in gloria
Dei est, sed in gloria Dei Patris est; neque glorificavit
gioria exteriore , ud glorificavit in sese. In eam euni
qucB iua e%t, gloriam resumendo^ et eam gloriam quam
apud eum habuitf eum et apud se glorificat et in sese. Et
quasi vim hujus seiitenliae , Deus honorificavit eum

L Quomodo RHarius regnum Christi a regno Dei
distinguat.

196. Utrumquc illud regnum disccrnerc videtiir
leinporibus, locis, nominibn», ac be:itiludinis gradu.
Et Cbristi quidem regno non aliud attribuit tcmpiis,
quam quod a morte ctijiisque justi ad diem judicii ex«
ciirrit. Inde aiilein incipit regnum Dei juslis conce-
dere. Ilaquc regnuin Cbrisii est in animas justonim
corporil)ussolnla:«, regnum vcro Deiin cosdem justos
resurrectionis gloria donatos. Ilis, ut in Psal. cxLyni,
n. 7, declarat, non in hoc scbcuIo^ nequein ture, sed ia
superioribus locis sedes beati iHius regni est constitula,
At regno Chrisli (puto quia solis animabus constai^

in u noiidum satis expressisset, hanc rursum, n. 42, B quibus non congruat locus corporeus) corporeum locum

sic explicat : In se enim Deus gtorificavit , id esl , in
ea natura qna Deus est quod est^ ut sit Deus omnia in
omnibus. Similia sunt quae ex aliis Joan. xvii, 3»
Terbis deducit in eodero lib., n. 39» ubi ait :G/ori-
fica vero me apud /e, non ideni est quod Glorifiea me.
Non enhn semetipsum glorificari tantum i/ii, ut sibi aU'
quid sit proprium gtoriee , rogat ; sed apud umetipsum
Patrem glorificari ab eo precatur, etc. Ex aliis verbis
Pauii, Y. g. Resurgel eorpusspiritale^ Absorpta est mori,
til sit Deus omnia in omnibus , et siniilibus expressae
8unt Hilarii de Gloria Cbristi homiuumve locutiones.

§ Vi. DE REGNO CHRISTI A REGNO DEI PATR1S DISTINCTO.

195. Cum ad gloriam Christi pertineal rcguuin ip-

non ita diserte adscribit. Nisi forte verbis tract. psal.
cxx, n. 16, qiiibus sancti regno Cliristi gaudentes
traduntur in sinu interim Abrahce coUocati^ quo adire
impios iiiterjectum chaos inhibet, corporeum locum in-
tclligendum sentiainus. Longe magis aniinas corpo-
nim cspertes is decet, in quo alias situm esse docet
Doniiiii regnum : ut pax et unanimitas sanctorum sit
locus, in quo fcliciter rei|uiescant. Quia, inquit in
Psal. cxLvn, n. 2 : Domini nostri regnum in pace et
unanimitaie sanctorum est (et factus est in pace lociis
ejus) ; convenins ille beatorum, qni Dei (rectius Domini)
regnum est , Jerusalem tanquam civitas pacis est dictus..
Neque negaverit quisquam b:cc ad regniiin Christi
rcferenda esse, ciim de ea Jerusalem siiit diita, quae
sius, sicque de eo loquatur Hilarius, ut dimcullates c per resnrrectionem nondum consiimmata sit, de qua

non desint; imperfecta ineritovideretur ^uperiordis-
putatio, nbi cas conse(|ucntcr in bis prxludiis com-
planare aut sallem praemonstrare conarcinur. Porro
Christum, pro du|ilici natura, duplici eiiam ralione
regnantem considerat. Et de divina quidein ipsiiis
naiura uld dixit in Psal. lxy, n. 12 : Illa ut semper est
dominans^ ita et dominabitur umper ; n. 13, de huntana
subjicii : (Jnigenitus Dei Filius , etsi regnavil semper^
non tamen semper regnavit in corpore, Neque de hoc
sempiierno Cliristi regno ulla est disceptandi causa.
Ubi enim Hilarius unam Dei unigeniii cum Palre glo-
rtam, virtiiiem, potestaiem ac naiuram esse demons-
trat, nullum in utriusque regno discrinien ponendum
esse procerto consiitiiii. Insiiiuta igitur quxsiio totn

nimirum proximcsubjicitnr : Civiiatem vero hane vivis^
ut ait Apostoius, lapidibus exstructam sanclorum costUM
conformis glorios Dei ex resurrectione eonsummat.

197. Quod ad nomina attinet, regniim Dei Patris t
Filii regno duobus prxseitim adjunctis distinguit:aut
enim illiid coelestc regnnm, curasitnm ipsius respicit,
ant cum sevum, (eternum cognominat. Quippequod in
psal.cxLiv, n. 16, et in psal. cxlviii, n.8,r^^fiicm ir-
ternum, inpsal.cxx, n. 16, regnumcaleste^regnumcoe-
hrum^asternum et beatum regnum^eX prologo iii Psalte-
rium, II. 11 , sancttBcivitatisetcoelestisJerusaiem tempora
nunciipari nudis, ad unum Dei rcgnuni liaud dubie per-
tinct.Regnum aulem Christi quamvispluribusacmagni-
ficis titiilisappellet, nusquam tamen CGsleste auta^ler*

est de regno, quod Chrislo homini in lempore obve- D „„„, ;«|uodquatenus nondicat, inferius explicabimus.

nit. Ut autem dignoscatur quando in Scripluris do
teinporario Cliristi regiio sormo sit ; banc in codem
Traciatu tradit regulam : Vbi designati et tanquam de-
monstrati s4Bcuti dominatio continetur; tempus iilud os-
tenditur^ quo glorificalo in gloriam Dd corpori et nomen
Dei donatur ei regnum. Uode intelligere est, Christum
in corpore regnare tum coepisse, cum in corpore glo-
riam accepit. De lioc Christi regno tria pneserlim
quxrenda : primo quomodo illud Ililarius a regiio Dei
distifiguat : deinde qui Millenariorum alioruinqiie
eis afQiiium non fuveat errori : postremo qoa in
re velit cnm Dci tum Clirisli regna siia esse. Uiide
euroarecepia Ecclesia». Ode de sanctorum hinc mi-

198. Quaiiquam hoc etsi nusquam regnuin oeter-
num,taineii in Psal. lvu, n. 6, requiem {Blernam vocat.
Inter hac^ inquit, justi cujusque , tanqnam Laxari in
AbraiuBsinu requiescentis, lostitiamonslralur... LoBtiiia
justi est^ cum viderit vindictam ; quia, peccatoribus pu-
niendiSt deduclum se per Angelos in iETERNAM REQiiiEif
imtaiur. Et hanc quidem rei^uiem in Dei suscepiione
sitam se sentire in psal. liii , n. 10, sic significat :
llabeat itaque hanc innocens religio fiduciam^ ut... si
quando injust(e mortis vis afferatur, excedentem habita»
cuto corporis nnima sciat in Dei susceplione requieuere,
Ibi tamenmallemiistnitisrfp/ioneDomtnt; utstisc^p/io
Domini id esset, quod euslodia Domini in his Iraet.

97 PRiEFATIOGENERALIS. 98

Ps:il. cxx» n. 46 : Exevnla autem de corpore adintrot' \. coiisortiiim concupiscit ; niliil indc conficiliir, ut regni

tKiM regni calettit per cdstodiam Dominl fideles reter-
wukuntiir^ in nnu scilicet interim Abrahw collocali,

199. Ex duobus superionbus locis definiro sic li-
ceret illud Filii regnum : Requies est aeterna animse
justae, i|U£ excedeiis babitaculo corporis, in suscep-
tione Domini requiescat : ant ex postreino, Sinus est
Abrabae, in quo fideles ad introitum regni coelestis
percusiodiam Domini rcservanttir. Regnum idem jani
ez tract. Psal. cxlyu, n. 2, vocnri audivimus conven»
imn beaiorum , sanctorum cfBtum^ civilatem vivis Inpi*
dikus exstructam^ qux, quia civii.is esl pacis, Jerusa-'
ientdicta sit. Rursnin in Psal. ii, n. 48, sedts beatorum^
iuP>at.c\Lviii, n. S^sancta! Jerusalem regnum beatum^
et in Psal. gili, n. 5 (itiii forte alium senserit llHarius

Cbrisli et regni Dui diversa beatiludo demnnstreiur.
202. Id forte comprobabit eflQcacius, quod in Psal.
cxLviii, n.8, de Christi regno iiXilllwlsanctorum est
regnum, per qnod regnante Domino nd beaium reqnum
Dei Patris adscendent ; et mox : lllis proprius hic hym-
nus est, qui per hoc sanctw Jerusatem regnum beatum
mtemo regnoproximi, post regnum DominiJesu Christi^
in regnum Dei Patris Domino congregante iransibunt ;
et ad Ciilcem : Hic ergo populus est propinquans, regno
Dei Fatris per regnum Filii Dci proximus. liegnat
itaque Dominus, tradilurus Deo Patri regnum; nonre*
gni potestate cariturus, sed nos, qui regnum ejus sumus^
Deo Patri traditurus in regnum, Regni traditio^ iiostra
provectio est; ut^ui in regno Filii erimtu, in regnoquo-

locum latrotti^ aliutn cceteris justis coneessum), terra vi- B (f^^ simus et Patris : digni per id regno Patris^ quia

uentium, paradiu incolatus, et regnum hcereditatis
Ckriui C(»gnominalur.

20J. Hinc non obscurum est« eum hiiic Christi re-
giio non requiem laiitum, sed ct beaiitudinem, Ia*ti-
tiam, gloriam et honorem allribuere. Quod in Psal.
cxviii, lit. 18, n. iO, confirinai, ubi de Lazari beato
excessu liaec hal»et : Abrahce sinu contiuetur, et mise-
rtam vitce laboriosce, bealas quictis honore demutat. Ilu-
jus tamen felicitaiem regiii Dei beatitudini coxquare
Don videiur. Namcum prologo in Psalterium, n. il,
Iriplicem gradum ad salutein disiinguat; rcgnoChristi
Don dat nisi secundum, ei regno Dei supreniiim rc-
•errat. Cum enim primus gradus sit ad satutem in no-
kominem post peccatorum reniissionem renasci;

digni regno erimus et Filii ; proximi tum Palris regno^
eum Fitii erimus in regno. Qiiis enim eo8 in eodcm
beatitiidinis gradu consiituat, qni Dco propinquant,
et qiii ad eum pervcnerunt ; qui regno a*terno proxi-
nii, ct qui illud sunt consecuii, quibus nonnibil su«
perest adscendeniluin, et qui sumniuin bcatitudinis
apic4?m obtiniierunt? Sed in quo sita sit iiia diversitas
prius quain peniiius investigenms, removcndae sunt
nonnullae suspiciones, quae e verbis superioribus
oriunlur.

II. Hilarius a SiiUenariorum aliorumque eis affinium
errore vindicaiur,

205. Cavendum in primis, ne cum Hilariiis docet
dique post pcenitentim confessionem regnum itlud Do- Q P^r regnum Filil ad regtium Patris perveniri, id eo

intellectn dixisse existimeiur, quo asserit Irenxus,
lib. V. cap. 32, Christi regnum esse principium incor-
rupieUCy per quod regnum^ qui digni fuerint^ paulatim
assuescunt capere Deum. Hoc quippe dixit Ircnaeus
Papiae ejusquc sequaciuin chiliastarum errore imbu-
tus : a quosanc procul est liilarii sententia. Illeonim
Domiiii regnuiii in spiritalibus deliciis constituit, puta
in pace ci nnanimitale sanctorum, in Christi consor-
tio ei beiiediciioiie Dei; isii in terris ac voluptalibus
terrciiis : ut merilo Augustinus, lib. xx de Civ. Dei,
c. 21, n. 2, earnales illos mille annos vocct, qui iii
carnalium rerum affiuentia ponuntur. Deinde apud
istos regnum Christi non adeuiit sancti iiisi post re«
surrectionem universam; apud illum autem eo gaudet

i fn sanr.UB iitius civitatis Jerusatem lempora reser*
1 ; et postea consummata in nos ccelesti gloria in
Dei Patris regnum per regnum Filii profidatHus, ctc.
Rorsum iu Psal. lxii, n. 7, tripliccin mcmorans vi-
Um, in saeculo nimiruin, in AbrahrR sinii, et in coelo;
hanc quam misericordiam voc:il, quia per inisericor-
dlam Dei pr^eparatur, duabus aliis meliorem asserit :
Esi enim rita post vitam^ qua in Abrahce sinibus viven-
dum est, in qua Dei nomen paupcris quietc benedicilur^
tecundumiltud prophetiB, Nonmorlui taudabunt te, Do-
wnne^sed nosquivivimus^ benedicimus Domino. Snper
koM igitur vitas misericordia ea est^ quce quod ocuius non
fMil, nee auris aiufivtl, nec in cor hominis adscendit,
kss qm Dominum diligunt prasparavit,
201. Itaque Hilarius vidcri aliquoinodo poiest re- D Ju^^u^ quisque statim post moriem. Pncterea ejus

gvum Christi sic speciasse veluti niedium quenidam
tUiam, miseriarum quas hic patimur expertem, sed
Dondum ejiis consortem felicitatis, qiiae nobis incoelis
proroissa est. Quocirca in Psal. cxis, num. i, nobis
de m<irte nostrorum non dolendum essi; hinc probat,
qaod nostrorum abscessio spei communis sit accelerata
properaiio; et n. ii, docet, Christi jussu acceleratio-
I Tegtd coelestis orandam esse, cum ab eo prxcipia-
ut dicamus, Adveniat regnum tuum : quasi spe
no»tra non simus potituri, nisi cum consummaiis
ooinibus sanctis regnum Patris adveniet. Cuin tamen
itrumqiie illnm locum maxime conlirmct verbis
Pduli, quibos dissolutionem corporis sui et Christi

opinionis, qua saiictos in regno Christi detiiieri di-
cunt, donec paulaiim assuRscant capere Deum, nulla
est apud Hilarium vel tenuis umbra. Postremo Chi-
liast» sic cognominati sunt, quod mille annorum cur-
riculo regnum Domini in terris disterminarent : quod
Hilarius nullo cerio locorum ant lemporum spatio
defiiiit, sed indeflnite ad judicium u^que protendit.
204. Neque vero in his tract. Psal. cxx, n. i6 :
Exeuntes auiem de corpore ad introilum regni codestis
percustodiam Domini reservabuntur^ id existimandus
est sentire, quod Lactantius, lib. vii, c. 21, ubi ha-
bet : Nec tamen quisquam putet animas post mortem
protinus judicari. Omnes in una custodia detinentur

09 PHAFATIOG&NEBAUS. iOO

doitec lempui adveniat^ quo masdiuus Judex meriiorum A Clirislo, noD secas ac iile, regiumdl finom praeseribere
faciat examen, Elsi eitiin iii iiiia euelodiw voce cum

illo coiisentiat» in ea tatnen iutelligenda longc dissi-
dei : cum custodia apud Ltctanlinm locum quemdam
ciaiiso carceri &iinilero sonet, apud llilariuin autem
prolectionerii Domini, ex cujus societate sancti ab
emni inalo prot<'gantur. Unde in Psal. cxix, n. 1, do-
cel, niliil uobis a sxcuii liolentia lunendum, cum
Ckrieli comoriium mors aequkral, Sed et uterque b4>c
niaziine discrepat, quod curo Luctantio in una cuslo-
diii detineanlur aniiiue omnes, jitstT et injostac, et
qiiidem nullo praevio judicio ; Hilario in custodiaDo-
iiiini reserventur un» anima; fideles alque justxv et,
ut iii Psal. Lvu, n. 7, innuit, prsRmisso antea jiidicio.
205. Laanntii opinioni afOnis esl ^ffertuUiani seii-

videaiiir? Qui etiam sibi ipse consiat, cimi ki Psal.
Lxv, n. 15, doeel, Cbristnm sxculo doniioaiiimmy
cnm evacua»erit omnem principatum ei polestatem, qood
non fiet nisi exlreino judicio ; postqunm In Psal. lx,
n. 5, Iradidil, euro rognaturum esse donec ponat iM^
roicos suos sub pedibus snis, ut tempus ilbidr quo emm
regnare donec ponal inimicos suos tub pedilms tuis
oportei^ a generadone usque in generaUonem sit eom»
prebensum^ hoc est, ut ibldem exponit, a lemporo
mortalitatis nostne ad ilbtd, quo immortalia corpora
recepturi, in oetemam vitam regeaerandi siimoa? Qnt
in uiio loco jiidinium novissimtim regni Christa ini*
lium, in altero ftnis sine ptigna intelligitar?
208. Nec pugnat ille secum, nec Marcelii errori favel»

tcutia (TertulL tih, de Amwa, n. ^), qiui licet mar» B Nam itt alibipassiin,itaetinipsumroetPsalmum lzt.

lyribns paradisuin conccdat, reliqiias tamen animas
ftt recesiu iuiimo et in ipsa tma operto et intra ipsam
clauso in diemDominidetinet.Sed liancdistinrtionem
igiiorat Hiiarius, qni non martyres solos, scd jiis'os
oiiino.s, non in sublerranea iiiferoram obscuritale,
sed in beaUi quieiis bonore, Cbristi consortes facit.

206. Sed ne Vigilaiitio qaiilem suffragatur, qiiem
Hieronymus {Hieron. cont. Vigilant.), ubi inemoravit
suiitire, vel in sinu Abrahm^ vel in loeo refrigeriit vel
subteraram Dei animas Apostolorumvel Martyrmn con»
tediise, nec pos$e suis tumulis et ubi voluerint esse prw-
sentesy eum subinde sugillat bis verbis : Senaioricevi»
delicet dignitaiis sunt, ut non iuter homicidas telerrimo
careere, sed in Ubera eustodia, in fortunatorum insulis

nuni . 1 5,Gbristum etiam modo regnare eoncepiis verbis
proliletur. Neque docet euro a jiidicio regnaturum sim-
plieiier, sed regnatnrum Rolum; atregnomipsius,quod
niodo princepe mundi hujns nonniliil pertarbat« tunc
iniegrum etabsoluium ruiurum sit, et a nuila adversa
poiestaie distrahendu:ii. Tune^ inquit, solus in virtuie
sua saculo dominabitur. Nunc enim fuamvis regneiy
lamen prineeps hujus sesculi petiit «i modo trities
Apostolos cerneret ; et sunt spiritales neqmtim, adver-^
sum quas s^^talibus nos armis beatus Paulns instruxit,
lliiic salis significat, se iion inira tempas, quod ad
judicium excurrit, regnnm Cbristi eoerctare. Sed et
in Psal. Lx, ubi dixit : in mterno regno eonsedentens
oportet regnare donec ponat inimieos suos sub pedHMti

et 4:ampis Elysiis recludantur. Tu Deo Uges pones t G tiiis, pmdenter cavens ne cum If arcelto regni fiMm

7ii Aposlolis vincHla injicies, ut usque ad diem judicH
teneantur custodiOf nec sini eum Donuno suo, de quibus
scriptwu est, Sequuntur Agnum quoeumque ierit, Si
Agttus ubique ; ergo et hi, qui eum Agno sunt , ubique
esse credendi sunt, Et cum diabolus et deemones toto
vagentiir orbe^ et celeritau nimia ubique pressentes sint :
Martgres posi efu»onem sanguims sui area operientur
inclusi, et inde exire no» poUrunt? Et vero llilarium
cuui Hieronymo potius facere quis neget? Cum eo
quippeSanctos non solum Cbrisii comites esae asse-
rit, sed et in Psal. cxiiv, n. 5, prxdicat eosdem nos-
tri esse mtores alque custodes. Imo lib. xi de
Tnn., n. 3, inter testimonia divinilaiis Christi iUud
noo siiet, qood hunc apostoLorum ei wsarttfrwm per

asserere exislifnetur ; adjecit, non ut rex ipse litm
non sit : sed cum tradiderii regnum Deo Patri^ eonre»
giwbii his ipse qui reges sunt. Ita dum expendimiM
quid sit regnum Deo iradi, et qiio modo Christus
regno nnn cedat quod Patri tradiderit, sensim sum
sensu discimus qoid sit regnum Dei : qiia parte dis*
tincte percepta, mioiu erit absiruaum qaid fliiariiit
de Cbristi regno sentiat.

III. /n quo Hilarius situm velit regnum Deif in quo
regnum Christi,

209. Regmun Deiest^ui ipee defintt in Pftal. v,
n. 42, ubi peeeatum vineitur^ ubi mors pmmiiur^ ubi
non regnat hostis, Mors autera non perimitur nisi per

mtutum operationes resonani sepulem, Qttainain autein D gloriosaiH resurrectionein , secunduoi iilud Augusiini

sanctorain tumulis ederentur virtutum operattones,
iib. in ConsUntium n. 8, sic explicat : Saiutus o^i-
que beatorum mariyrum sanguis exeeptus est^ et venO"
randa ossa quotidie tesiitnonio muU ; dum tn itis dm^
manes mugiunt, dum eegritudines depeliwsiur^ dum
odmirattonum opera cemuntMr^ eie., ut ODn dubium
sit, quin preces nostraa coram sanctorum tuinulis
.[iisasapprobarit, seiiseritquaeos illaspo8seperci|iere,
iisque perceptis ea, quibus iodigefflus , pro sua pie-
tale apud Doininum iiobis impetrare.

207. In qiio igiiur regnum Filii a Mgno RMrls dis-
ccrnit? Aut quoBiodo ei saiiem errori ooii Ahreijt» ob
^ueu lUroelbiSQUm damiiaiusac dsposiiHs fiiit; ma

Serni. 253 , o. 5 : Morieiwr ei in nobis mars : sod
quando f 1% fine seeculif in resurreetione mortsiorum.
Unde et Uilarius paulo p<i6t allata verba subjieit : Uec
nobis erit regnum Deij eum otmubus viiiorum nosirorum
aculeis contusisiabes erit corporem iufirmiuuis aksorptu.
Dei Igitur regnum gioria est eorporis, eui asrs ooa
amplios domiostura sit, ssd beaio et xteroo Yita :
adeo ut Cbristttm Deo patri regmim tradere nihil
aliiid sit, quam glori» corports sui nos ceoCorflMi
efficere. Nec laiei cur lioe reg04im Dei vocet, curve
dicat ei a Cbristo tradi. Naio eum aeterniias Dei j^re-
pria sit, ejus proprietati nos subjicit Gbristus, eoBi
acleroos efiiciu Qoe leosu explicuis UMaiitts iradl*

lei PRiGFATK) GENERAUS. |«i

lionem regm» ea nihil Clirisla demi, sed nobis mul- A libos iiegari indldem non hAbebls, airt eerte qui Ini-

Imii acquiri aoii immerlto lcslntiir in his lib. xi de
Trin. n. 39 : Tradet $rgo regnuni Deo Palri : non ita,
ianqHom iraden$ poutate concedat , ied quod iios con-
formei gloria corporis $ni [acli regnum Dei erimus.
AoM enim ait, Tradet $uum regnum; ud, Tradet re-
gnnm^ efeclo$ no$ per glorificationem corporis sui re^
gnum Deo lraditwru$, Quibussimilia suBt isihurc Tracl.
Ps. cxLviu, n. 8, j:im superius relata : Regnat Uaque
Domittus tradituru$ Deo patri regnum; n$n regnipote$'
iate cariturne^ $ed nos^ qui regnum €ju$ $nmu$ , Deo
pairi iradituru$ in regmm. Rcgni iraditio nosira prth
uctio est. Cnimvero sl regnum Deo tum irademur,
cum glori.e corporis Chrisli eflicierour conrormcs ;
Iradiiione illa mulium accedcl nobis, sed Christi re-

quaagentes ad novisslmNnijudiciiiniappeHat, parijnre
eredoiidiis sit eniiiinnin vindictam ad illom diera
prorogatam arbilrari. Si vero vcrboftim superiorum
ordine reriiin ordo signiflcetiir ; sanciis ante Dei
proveiiit »dspectos, quam Chrisio ad jiidicium vc-
nienti obviam caRl radeoque antejiidicinm etin regno
Christi laeiem Dei eoniemplantur. Sed de illo Christi
regno si qiiid espiscari distinctins liceat, indagemus.
2H. Occnrrit 1* in Psalm. ii, n. i2 : Chri$tu$ re-
gnat in noki$, cum par eum ip$i dominorum in no$ jure
regnamu$. Quod licet generalias dictum, el ad eos
eoapUri posse videalur, qm adhtic in carne degant;
qiiamdiii tamcn nobis est non modo ndversus spin-
tales nequiti;!^ sed et adversus carnem et sanguincm

gno luhil detraheiur : immo cum banc gloriam ab eo ' assidiia coMuctatio, qnjs nos pleno et absoloto dornl

simus mutuaturi, ei tum longe absoliiliussubjieiemur.
Apertius et boc approbari sic potesl : Chrisius nes
regnain tradil, cum reges eflicit; reges autem efncit,
cum Dei, qui maiimua est rex, hasredes ; hmredes au-
tem Dei nos constituit, cum stii cohaeredes. Neque
hxc nostra suni, sed Hiiarii ipsius in Psal. ii, n. iS,
aic seiiteotiam suam explicantis: Qui hwredu Dei pa»
iri$^ coharedee auiem Donuni nostri Je$u Chri$ti erunt^
per id quod ceigrno Regi cohoeredee suni^ id necesu eU
conee^saniur ui rege$ $ini, Atqoi Cliristo de hiereditate
et gioria ipsius nihil tum peribit : nitiil igitur et de
regno; sed, ut loquitur in Psal. lx, n. 5, eonregnabii
ifi$e qui rege$ smil, cum hac scilicet speciali gloria,
quod lii ab ipso habeant ut roges sint. Ei tunc tfuem'

ndmodum ipse regnans in gloria corporis snhjicienti ** ^^<> suhjeeti poierunt introire : necesse e$t

$ibi umver$a eubdetur , ita itoi giario! regnanti$ corpo-
ri$ $UM $ubdemur ; nt in ea $imu$ claritate^ qua regnai
in earpare : quia corpori ejus conformes erimu$.

310. Ilaque cum Hilarius a millenariorum opinione

loRge sit aiienus, cuiiique regniim Dci, quod saoctia

tauium post resurreclionem concedit, gloriam intel-

ligal corporis; nibil vetat quominus sensisse existi*

metur, xternam beatitudinem ipsuinque Dei conspeo-

tum sanctis statim a morte indulgeri. Neque aliiid

conficitur ex eo quod ait lib. xi de Trin. num. 39 :

Tradet antem Deo Pairi regnum^ ei tunc quo$ regnum

Dea iradiderit^ Deum videbuni. Iiide enim non magis

sequilur ut non antea viderint, quam cimi in Psal. lxt,

o. 13, ducet Cbristum tunc saiculo dominaturum

ciim cvacuaverit oinnem priiicipatum» non sequilur

ut non ante dominatus sit. Idem dicendum de his

UacU Ps.tl. LXUy num. 5 : Hoe ammee desideriunt^

kac $iii$ spd eju$ et/, ui Dei sibi proveniai ad$pectu$^

«I fttaiii primwn rfiptu$ in nubibu$, Dea Chrielo obtiam

aleeaiue appareat. Imo ut hinc coQcludatur, verbis

ut Dei $ibi protemai adspeciue, judicii diem notari vel-

ul quo optatufl sanctis Dei iniuitus obveniat ; priua

iaipairandum esl , haec ad idem (empiis pcrtinere, ad

quod siibsequcntia, ut quamprimum raptus in nubi'

Juii, etc. Sed et hoc obtento, consignatam habebia

diem valde inScripturis ti^latam; qua Dei conspectua

oiiivecao justoruni ccaltti concedendua sit : at banc

beatitiidiutM sanclis aingulis (luotidie a nolna migraB-

noriim in nos jurc regnare concedat? Qualenus autem
hoc jiisti per Chrlstom obtmcant, necdum eiploratum.
S12. Liquidius nonnibil pr» se ferl tractatos
Psal. Gxix, n. I,ubi IHIarius nixus aposiolt verbis,
Cupio di$$olvi H e$u cum Christo, disertis verbis elo-
qiiiliir, qiiod justis consortium Christi mor$ acqnirat.
Neque alinnde quaerendum patamiis, car regnum
Cbristi nuncupet tenipus illud quod jtistorum mor-
tem excipit, quain ex Hlo Christi consortio quod
apostoliis dissoluto eorpore sibi sperat. Ipsum etiam
inodom, qiio justos carne eiutos intelligat cum Chrfsto
babitare, in PsaL xci, n. 9, aliis ejosdem apostoli
verbis sic explical : Opartet antem cognosci quidem
quomodo in requiem , qnam impii non adibunt, pii et

enim spem «
qu^ maiis negain e$i , 6ofiis relinqui. Sed $i Christu$
Dei requie$ esl, ergo hi , ^t tn Chrieto eruni, eruni in
Dei requie. In Christo velle es$e se Apo$tolu$ clamat^
dicens : Sequor atitan, $i apprehendam in quo et appre-
hensns sum , etc. , et mox condodit : Ergo per con*
juiciionem camis assumpim sumus in Chritto ; nos qul-
dein [inlei iin fide, saiicti aiilein, ut rta dicam, re.
Omne$ emm, inquit el in Psal. xin, n. 4, cttrrrmtfs op-
prehendere in qno apprehensi $nmn$ a Clm$lo^ id e$t^
inteniri in ejn$ eorpore quod ex nobi$ ipse prcBSumptii^
in quo ante constitntionem mundi a Patre $umu$ eiecti^
in quo reconciliali ex <m'mtaf , et acquieiti i«m«s ex
perdilis, in quo apostolue enm damno univer$orum
eptat inveniri dieene, Et omnia arbitrer ut stercora , ui
^ Christum tuerifaeiam, et inveniar in iito.

S13. Qnid, quseso, hxc sibi volontf Nisi nostra
nos Tallit opinio, Hilariua PauK verba, Capto di$$olti
et eue cnm Christo, ex istfs ejnsdem apostoli, Sequar
autem $i apprehendam in quo et apprehentne fam, in-
terpretatus, sensit sandos, carire deposita , eami
quam Christus ex nubis assampsit conjungi, in eaqoe
requiescere doiiec proprium corptis recipiant : ei
hanc sanctorum in corpore Christi requicm, regnmn
Christi nuncupavit. Intelleetuin biinc conflrmat quod
in verba Psat. xiv : Qm requiescei in monte sancto
tuo, sic edisseril n. 5 : Quid $ubiimiu$ Chri$to ^ quidee
excetsiu$ Deo nostro? Mon$ autem eju$ e$t ittud, quod
ex homine eorpu$ auump$itf in quo nune habitat et sa«

105

PR.£FATIO GENIi:RALIS.

104

blimt et exeelni$ iuper omnem prineipatum ei poie$ta- A corpori$ Cliristi fieri consorlem : deinde hoc ab eo

tem el omne nomen, El posl puica ; Si ergo rrquiei
no$tr(B $pe$ omni$ esl m Cliri$ti eorpore, el cum in monte
$it qHie$cendum; monUmjion atiud poesumus intelli'
gere, quam corpue quod $uscepU ex nobi$, Ad illud
enim po$t habitationem Eccle$i(e $canditur^ in illo in
Domini sublimitaie requie$citur, in itlo cum angclorum
c/iorts, cum et no$ $imus Dei civiias, $ociabimur, lllud
quippe quo po$t habitationem Ecclesim ^candttur, niliil
aliud inielligere esl, quam quo proxime posi moriem
roigrant, qui in Ecclesiat sinu el chnrilate obierinl.
Qiiam gratiam nobis precaiilur posirema haec ejusdem
Tractalus verba : Habilantee in Eccte$ia, tandem in
gloria corporie Chrisli quie$eamu$.
214. Huc referri poiest quod cap. 4 in Matth. n. 3,

iiiier homiiics qui in carne degant, et eos qui corpus
exuerint, discrimcn siatui, quod iUis ad Ghrisii re-
gntim patens aditus, his in eudem jam incoiatiis con-
cedatur. Ex quo ctiam conse(|uitur, eorum masime»
qui ex l)ac vit:) migraverint, proprium esse ut in
Giirlsti regoo habiteni ; qiianms alii quoqtic, obin-
dtiltum eis jus pateniemque adituni, in corpore et
perinde iii regno Christi esse interdum pra-dicenlur.
Quocirca in Psal. u, n. 19, Judaeos quia a jure illo
cecideruiit, et iiifidcliiate sua adiium sibi paientem
prancluseruni, avut$o$ vocat non modo a Chri$ii cor^
pore, scd ei ex illo beatuudini$ regno. Imino in Psal.
cxviii, lil. 45, n. 12, fideles, qui in pecc:«tis demo-
rantur, a coelo cadere, coqne coeli peccatores esse

h:ibet : Beati mites ; quomam ipsi hareditabunt terram. d ubi aftirmavit in bunc modum : Qui$qui$ ccsti doctrinm

Mitibu$ lerrw hmeditatem potticetur^ id e$t, eju$ cor-
ports, quod ip$e Dominu$ a$$ump$it, habiiaculum.
Ni^que jam obscuriim esse debei, qiiod in Psat. lxii,
n. 4, roemoratis nonnuliis sancti viri viriuiibus adji-
cit : Non ni$i per hoec probaU (qui fuerint), vel fli-
$umpti habebuntur a C/irii/o, vet ei obviam rapientur
in nubibue. Eorum enim, qui probatae vitac ruerint,
pro diverso tempore (|U0 liinc esccsserint, merces di-
Tersa ratione enuntialur : ut si immiiiente judicio
obierint, curo propriis corporibus obviain Chrisio iu
nubibus rapiantur; si ante, a Christo assiimpti in ejus
corpore reqniescant. Aut certe (qiiod codem reilii),
saiiciorum eorumdem duplex st.itus distinguitur, ut
prhnuin post hanc yiiam habeanlur a Ghristo as-

sumpti et in ejus corpore requiescant; ac deinum ju- C i,,^,., acquirat

et $piritali$ yratias particepe factu$ , in peccato demo-
rabitur^ non terrce peccator e$t ille^ $ed ceeli : iiaiic
dicii sui rationem subjicii * Omne$ enim credente$ in
$e Dominu$ no$ter Je$u$ Chri$tut coexcilavit et colto^
cavit in C(Ble$tibu$ : ex quibu$ qui decidet, tamquam coeli
peccator arguitur. Sicui igiiur haeredes vocamtis filios
sive quibus patris obiigerit lisereditas, sive quibus
tanluin desiinata slt; iUi et llilarius in (.hristi cor-
pore ac regno habitare dixit curo cos quibus lianc
gratiam meruit Ghristus, tuiu eos quibos illam con-
cessit. At quantum distat inter haeredttatem desiina-
tam, et acquisitain ; taiituin distare credidil inlcr ho-
mines quibus habitundi in Christi regiio potestas
facta est, et liilcr justos quibus con$ortium Chritti

dicii die, propriis corporibus receptis, obviam Christo
in nubibus rapiantur. Eodem sensu in eodein loco
pro diverso illo statu sancti dicuniur apparentee Fitio^
vel tuuepti a FHio : puta app:irentes Filio , dum ei
obviam in nubibus rapiuntur; suscepti autem a
FiliOy duin in ipsius corpore requiescunt. Hiiic in
memuriam revocatur, quod supra ex tract. Psal.
Liii, n. 10 audivimus, excedentem e corpori$ habita-
culo animain in $u$ceptione Dei (vcl Domini) requiet'
cere, hoc est, a Filio suscepiam esse, donec recepto
corpore in nubibus ei obvia appareat.

215. Uilarius quidem in Psal. lxi, n. 5, necnon iii
Psal. Lvui, n. 6, et alibi in ununi respiciens jus,
quod a Christo, ex susceptione carnis nostrse, uiii-

216. An vero sancti illi, quibiis nova qnadam ra-
tionc contortium Chri$ti mor$ acquirit^ aliter in Cbrisio
habiteiit, quam (|uod ei per dilectioiiein coboirenies
in beaia corporis illius coniemplatione coiiquies-
cant , donec propriis corporibus receptis gloriae
corporis illius conroriiies efficianiur, ut non ex-
plicai Hilarius , ita nec definire libet. Aliis etiam
definiendum perniiitimus , ulrum eis, pneter corpo-
rum gloriam, nibil ad beaiitudinem deesse senserit.
Quanquam quid eis dcsidcrandum , hi Dco fruaiitur?
Aut qui eos Deo frui non seiisit, quos cum Gbi isto el
in Cbristo esse credidit? Utenim raiiocinatur Grego-
rius, lib. iv Dial., c. 2^>, veriias per se testatur :
Ubicumque fuerit corpn^^ illuc congregabuntur et

versis hominibus factum est, ut in glorioso ejusdem 1> aquilis : quia ubi ip$e redemptor no$icr e$t cor-

corpore habitarent, generatim ait, homines in Christo

coexcitutos et a dexiris Dei in coclestibus collocatos

esse. At habitationis hujus gloriam eis solis, qui iii

Christi fide ac dilectione ad mortem usque perseve-

rantes, ab indulto jure non ceciderint, obtingere

haud ambigue in Psal. li, n. 17, declarat his verbis :

Qui enim non manebit in Chri$to, regni Chri$ti incola

mn erit. Non erit autem, non quod $ibi non patuerit

ineolatu$ ; univer$i$ enim patet ut con$orte$ $int corpo-

ri$ Dei atque regni; quia Verbum caro factum e$t, et

habitamt in nobit^ naturam ecilicet in $e totiu$ humant

genm$ a$iumen$, etc. Ex eo quippe loco observare

est, 1* unum Hilario et idem esse, re^nt Chri$ti et

pore^ itluc procul dubio coltiguntur ju$torum animag.
Et Paulu$ : Cupio di$$olvi, et esse cum Christo. Qici
ergo Chri$tum in cmto e$$e non dubitat^ nec PauU am"
mam inccelo ettenegat. Hoc cerle non negarit Hila-
rius, qiii cum Christum in coelo esse iion dubitet,
niliilominiis ibi justos, ubi Christus est, post mor-
tem esse arfirmat. Nam ciim, inquit lib. ix dc Trin.
nuin. 50, Pater velit credentet in Filio vitam cptemam
haberCt Fitiut vult itlic ubi ipte tit ette credente».
Niti forte cohabitare Chritto non tit astemilat. Si aulem
Ghristo cohabitare vita aeterna est, a^teriia igitur vita
potiimtur qui cum Ghristo sunt. Atqui ex sententia
llilarii ciim Christo sunf > qui in regno ejiis suut : illi

io5 rn/trATio

crgo poliunlur viia actornn. l^olo l el illinc Iioc iilind
coiifici arginnenliiin. Qui Clirisio coliabitani, illic
sunt ubi Chrislus esi : alqiii Cliristus est in coclis : in
cuelis ilaque sunl qui Clirislo cohahitant. Porro qui
in regno Chrisli sunt, Clirislo cohahilanl : ilii igitur
paritersunl in coelis.

217. Praterea eos, qui post h;inc vilam Chrihti
coiisorles ficri merenlur, facieni Dci intucri in Ps;il.
cxLii, niim. 9, nontjhscuic signin^al his vcrbis : i\o/i
averlas faciem a me; cl similis ero deiccndentibus in la-
cum. Lacum poenalem inferorum locum Scripiura com-
memorat,.., Ergo nisi facles Dei, qui uliiiue Clmslnt
est, qui imago Dei invisibilis estj unicuique sanclo ad-
fuerit; erit illis similis, qui voenw inferni depulati e
vita hac sine spe quieiis excesserint. Unde in Psai. cxix,
n. 4 Ailain jani gloi ia doiiaiuin dicere non duhiiat :
Adam confessus , veniw reservalus , glovificatus in
Christo est,

il8. Aliunde eliani conslat , nunquain eam llilarii
seDtentiam fuisse, ui nullisancto antcjudiciuin coiluin
patcret. Hujus hodieque incolas eshC qui in pasbi(nie
Doinini resurrexerint, se existiinare declarat in Psal.
II, n. 26. Neque euiu de Dimiini sui benignitute tam
male sensisse credidcrim, ut cum in PsJ. lxvii,
Dum. !27, narret ouin Virtulibus coelestibus animisque
Sanctorum iter ejus prwemiibus coelum conscendi^se ;
Cbrisius heatos illos Sanclorum aniinos itineris sui
coinites passus, cos secuin in patriam coelestcm reci-
pere dedignatiis sit. Inimo etiam posl Chiisti in coelos
adscensum , pt otomartyrem Stcphanum eo se rcce-
pisse, ac Tenienti ei a Paire iu primoribus ctioli oc-
cursum esse innuit in Psal. lviii, num. G, ut ibi ob-
servabitur. Hanc quoquc calcrorum Mariyrum si)ein
fuisse ul, mactatis corpot ihus, iii coelum cvolarcnt,
sic in Psal. lxv, iiuin. S5, lesiincalur : Per hwc igi-
tur genera pwnarum marttjres in fulei testimonium cor-
pora sua holocausta voverunt^ ut in Dei domum, id
eiif in calesiit domiciUi habitationem, consummaiis
hostiarum suarum $acrificiisi7itroirent. Cerle si, ut ait
Anibrosius, episi. 29 ad Irenxiim , num. 8, ipse est
DominusJesus summum bonum; a>gre admodtim per-
cipi potesi, quomodo ii, qiiihiis consortium Christi
mors acquisivit , non fruantur summo l^)iio, aut non
summe fcliccssint; inaxiineexseiitcntia Hilarii supe-
riore § ezplicata, qua Christuin etiain secunduni ho-
minem totnm Donm profitelur. Et vcro libio x de
Trin. n. 34, latronein Chiisli rogiii, quod confc^sus
fuerat, sic consorteni facit, nt in co nm (|unlenicuin-
que felicitatem, sed consummatw bcatitudinis delicias
sit adepius.

219. llanc de jnstorum a n(d)is migrantium slatu
dispulationem curiosius prosccuti, an eis coelum con-
tiouo donari flrina Ccclesio! tmdiiione deinonsirari
possei, inquisivimus. Hinc n<»n modica paiata erat
dissertatio, in qua primo quid de martyrihus tum
quid de cacteris juslis majores nostri senscrinl, expo-
nebalur. Scd nc prjcfalio, quae modum jam excessit,
in imineDSuin crescat, et ne extra Hilarii nostri fmes
excurrere videamur, eam supprimendani duximus. Si
Patrol. IX.

GENEU.MJS. m

A qui taincn do fidc, qiia ca^lum a Christo apertum
snnt lis nuinijuam npn pnlcre crcdiinns, adhiic dnbi-
l;in{ ; nliro hic expendunt ipsi mdmenta praccipua,
qnibiis oamdem in Ecclesia semper vi.^uissc nohis
conslilil. El martyres quidiMn coelo gandere gra*ci
latinique Palrcs, si paiicos excipias qui millenarit>rum
crrore inibuli sunl , magiio conscnsu doceiit. linino
fidcin nosirani jam ;cvo siio rccepiam probal Irenaii
aliue Tciiiilliaiii lahor, iit cain e\ animis ridelium
extDrqiicanl. Tuin siiiCLTii marlyruni acta relcgcntes,
vix uimw repericnt Justinuni, qiii non h;icspe passus
iiit, qiiod niorieiiscoeluminigiarcl. Ihtnclidcm, ()uam
conccplis verhis plerique prolitei lur, sa?pc Oeus vi-
sis ccrtiorem fecit. Adeo vero public:i erat. iit mar-
lyres Clirisii de ea ct a judicihiis suis inlerrog.itos, ct

B abeihnicis popnlis iriisos Icgninus.Ncc levc ejusdem
lidei teslimonium est pia plehis christianx coiisue-
tudo, qua ad mariyres fesliiiare solchanl, cosqiie ro-
gare, ut cuni ad Dcum in caliim pervenissent , sui
apud euiii mcniores csse dignarentur. Quid eos nie*
morcinus qui martyrum acta conscripscruiit,cum ilhis
coelo ac Deo potiri qiiain plurinii signincenl, ne unus
qiiidem negel? Denique fidciii camdcm (diin iii publi-
cis Eccicsi.c precibns consignatam noii neg:ihil, (|ui
antiquumOrdineni l\\ mauuni, aiii Missale Colihicuni
lib. iii de Liluri^ia Callic. eiiiluin, mcnonSacramcn-
tariuin Gailicanum, quud e in>. anle ai.nos inilie exa'
rato toni. i Musa^i iialici inscrlum cst, alia(|ue id ge-
nu<> sncru'. aiitiiiuitatis monumenla consulct. Jam vcro
cum coelum non sangnis no.-^ter, sed chnrilas apcriat;

C co mariyribus aperlo , caileiis quoque juslis pateic
fucile comprobalur : idque ie\era Palruin corunidcm
auctoritate et iisdem fere arguincnlis c^mipertum ha-
buimus.

§ Vll. DE JtDICIO NOVISSIUO : AN ALIQUOS HILAKIU9
AB EO EXCLUSGRIT.

220. Scripsit non it;i pridem vir celcbcrriuius, lli-
larii dc judicio novissiino non ferendnm esse ciro-
rem. .\c licetin quo situs sit ille crror , ihi non de-
claret,anlea lanien s;itis significalhanccensurainsuani
in id cadere, quod in Psal. i , n. 16, aii : Cum enim
dicit : I Qui credit in me non judicabitur, i excmit judi-
cio fideies;et cum snbjecit: i Qui auiemnon credit jam
Djudicatus ett, i non admisit ad jHdicium infidelcs; ct
nuin. i7 : Sed adempto in credentes non credcntesqne
judicio, causam Dominus judicii ei auctores in quos
judicari necesse esset , adjecit, Sunt enim aliqui inter
impios piosque qui medii smty ex utroque admixtiy neu-
tri tamen proprie, quia in idipsum constiterini cx vtro-
que ; nec fidei admiscendi, quia sit illis aliqnid inftde-
Ulatis insertum; nec infidelitati deputandi, quia
aliquid habeant et fidei. Et post pauca ; Hi ergo judi-
cabuntur, qui neque ut pii non judicabuntur, neque
jam fuerinl ut impii jndicati. Quod rursum iii
Psal. Lvii, n. 7, explicat.

221.Jamolimni(mueiatOrigcnestom.i.edit.nuetii,
p 42 nounuUos his verbis i Psalmi : Idco non resur-

m VWMFXm GENEKALIS. 108

tjenl iinpii Injudkmm, addiiclos csse, tU iinpiorum A ccl, qiios nihiloniinus infcrno ultore intcrim cxcipi
jiidifium negnrenl. Ihijus loci, inquil, auctorifale frcti ac puiiiri prolilelur.

8'mpliciores quidam ex fidclibus, Jiecjant inalos resur'
reclionis compotes fuluros, nul Dei judicio difinandos.
Et iii iuiuc quideni scopuluin iiiciilissc vidiMur Lac-
lanlius, lib. vii Div. Insiif., c. 20, iil»i de juilicio ox-
iremo scrihit : Sec tanicn universi tum a Deo judica-
binitur^ sed ii lantum qui sunl in Dei religione versati,
Nam qni Deum non agnoverunt^ qnoniam sentenlia de
his in absolutionem ferri non potest, jamjudicati dam-
naliqite sunl, sanctis litlcris contntantibus , non resnr-
recturos impios in judicium. Judicnbuntur ergo qui
Dcum srierunt, et fncinora coruin, id est^ mala opera
cum bonis collala ponderabuntur : ut si plura e( grn*
via fuerint bona, justificentur ad vitam beatam ; si au-

223. Deindc lioc codem loco msiiliit.i quaestio nos-
Ira non mediocrilcr illuslrnlur. Quid enim esl, Inie'
rim unumquemque ad judicium aut Abrnham, reservaly
aut posna? Noniie hoc unum, cl fideles nimiruoi, qui
iii AI)rali.T siiiu locali miiii, ot impios, quos inrernus
ultor .Miscepil, novissima die de iutegrecoram suin-
mo judice sistendos? Imiuo eiiam hoc ipsi^ in Psal,
Lv, n. 7, plaiieaffiruinvil in liuiic u.oduin : Cumom^
nis caro redempta in Chrislo sit ut rcsurgat , et oinnein
assistere aiite tribunal ejus necesse sit ; non tainen om-
nibus gloria el honor est promiscuus resurgmdi. Quo-
circa lib. iiide Trin. n.lC), verba Cbrisli ; Clarificame,
sic expoiiii ; //(cc carnit deprccatio est , in qua eum

temmnla superaverint, condemnentnr ad ptpjiam. An B hdicii die compunctum et de cruce recogniium uniiersi

viTO in eunidem impegerit Hilarius, nunc expendeu- VMcbimt.

22i. Sicui igilur ab eo errore , qiio siuipliciores
iionnulli malos resurreciioitis compotcs fuiuros nega-
ruiit,absolviiur lliiarius, cuin oinnetn cariieni resiir-
recturam aflirmat ; iia el cum omnem anie tribunai
Christi sistcndam significai, noii esi unplicandus cum
iisdein, qui rursum maios Dei judicio non digiiandos
exi^lim:»ruiil. Quorsum euim oiuuis caro pro Cliiisli
tribunali sislenda , nisi ut ipsius sciiienliam cxoi-
piat? iJoc ililario ita persuas!iui , ul dc justis el im-
piis , qiios iiitorim ad juiiciuiu aut Abraham reser-
vat :iul poeua, loco memoralo asserat , Judicii dies
beutitudinis retributio esl ceterna , vel pwnce. Quomodo
p >rro poenai vel beaiiiudinis rctr»biitio esl , iiisi per

dum.

222. Obscrvnndum esi i*" duplex ab Hilario judi-
ciuin disliugiii, ununi scilicet iu consuniniatione iiiun-
di, ct alterum postmoriem cujus!|uc homiiiis. Iliijus,
vel ctiam utriusque memiuit in Psnl. lvii, n. 7, ubi
hajc Psalmi ejusdciu vorba : Vtique est Deus judicans
eosintcrray sic enarrat : Dicens ergo homo, anfruc-
tu$ sit justo, non ambigitur expectare judicium , jnsto
tamen jain in terris^ quia per Angelos in Abrahce sinum
deductus sit, judicato. Ibi quippe jiislum jain in lerris
judicalum hinc ptobnt, quia per Angelos iu siuiim
Abrahiv. deducius sit, (luod noii sine praivio judicio
ractuin csL De alicro autem iulerpretari lioei , quod

adhuc exsppclari pnedicnl. Nequc soluin justum, sed C ^ciiteutiam cotideuinaniisaulreinuneraiilis? Itaque iu

et inridelem aiitejudiciiim novissimum jiidicnri iii eo-

deiii loco subiudearfirmnt iii Imncmodum : Cum ergo

sanctus non judicandus .sit, qui in ritam sit transiturus

ex morte, et infidetis jam judicatus ad poenam sit, in-

teUigitur in eos reliquum esse judicium , qui pro gesto-

rum qualitate inter peccata fidemque medii sint.

Qiiaiido au^e.ui impiiis judicatus ad posnam sit, in

Psal. II, n. 48, dcclaral disorlis liis veibis : A'o»i ino-

rosa ha*c ira est^ pcr quam de justa via pereunt : ne

quis sibi interim in posiio! lucro iiuer worns judicii

blandiiitur. Jn breci nainque cxardescit irn. Excipit

cnim nos statim idtor inlernns : ct decedentes de cor-

pore, si ita vixcriinus, confeiiim de via recta perimus.

Testes nobis evangelicus divi's et puupcr^ quorum

illa die ul juslos ita ct iiiiquos scnsit judicandos
esse,

225. Prailerea si quid ex tract. Psalini cotifici-
tur, dicendus est uon iniquos tantum , veruni etiani
saiicios a novissiino judicio reniovisse. Alqui liquel
cuui sancloriiin uiMiiiiioin nb extremojudicio cxisli-
lunsse immuncm : unin iu Psal. cxviii, lii. 5, n. 12 ,
ne ipsaui quideni excipit Dei lunircm , quam tamcn
Civleris hoiniiiibus sauoiilniis merito j:ra*celIeiilom
sniis iuiiiiii dum :iil : Si in sevmtatem judicii capax
illa Dei Yiryo ventura cst , desiderare quis audebit a
D.o jndiiariy Porpcrnm igititr coiicluditur ex trac-
tnlui psaluii , llilanuiii im;)ios noii opiuatum cssc
jiidicaud(>s. Ei voro aliiid omnino sotint quod cnp. 5

nniim Angeli insedibus bcatorum ct in Abraha: sinu lo- ^ in Mallli. n. 12 . soribii : Si gcntibns idcirco indul-

cuverunt , cUum statim pocna: regio susccpit» Adeo au-
teni sUitini poinu mortuum exccpit. ut etiam fratres ejut
adhuc in snpcrnis mancrent. Nihil illic dilartonis aut
ntorw est. Judlcii enitn dies vel beatiludinis retributio
est aiterua, vel poence : tentpus vero mortis habci inierim
unumquemiue suis legibus, dum ad judicium unum'
quinnqueaut Abrahamreservut ^aut posna. Hui:c IdCiini
ex solido describere noii piguii, qno oonfirmclur
quod superi iri § diximus, niliil vetare qiioiuiuus
ililarius sancios anie jiidiciuin coelo donatos sciisisse
cxislim tur, rpmmvis in Psal. cxx, n. IG soribnt, eos
ad introiium refjni coelestis pcr sustodiam Domini reser-
vari. Impios euini pnriter ad j idlcium reservari do-

getur aternilas , ut mox igni judicii destinentur, etc.
Deum euiiii legimus reddeuduiu iiifidelibus ictertiain
corporum subsiantiam , non ul coullnuoatde;int, sed
ut nwx desiincntur igiii ; iiondum dictnm , sod mox
dioeiidnui iolelligimiis seniouliam supromi Judicis :
(|unm iii^upor iiolni verbum subseqiieus, quo eos non
siii:plioiierigni,sedigf»ii;«r/»fif tradendoscssedeclara-
lur. Iluo facit, quod in Psnl. ii, num. 44. infideles
iuipoeniieuie.«que Judaos n Niuiviiis el regina Ausln\
gener.iiiiuque a snnciiscriminosos quosquc judican-
dos nsst^ril.

• 226. Quid igiiur sibi vult , (iitod eos alias judican-
Uos iiegat ? Ut ha:c compoiiantur, v«rl)i judieio du-

109 PRiCFATIO GKNiiiRALIS. i\^

plcx visosl (lislinguen<):)> Nam cumadtim juii cis so- A pnucis coinpleclftmur, lripi«)X Iiominum slntns est

jiei. specinri lamen potesljuilex aut ut scntenliam
dicens, :iul ni cn de quibus senteuliaui dictnrus est
oxnminnns. Si priore sen.su lioc veibum accipi:is « fa-
tc ur llilnriusimpios jndicandos : si posloriore , ne-
gai.Sin lianc distinclioiiem respucris, cauidem vor-
1)01 uni pugnnni nou uiodo iiv divcrsis loci.s offi^ides ,
^cl ctinhoclpso lib. vi dc Trin., n. 1 : Judicalurui
ilfSd dc omnibns , et pro luajeslaiis succ miserkerdiii
pfBJia ntcritum igtioraiUi modcraiwus errori, neganla»
$e non judiccd>il uiique , tednegabiL Nam, sccundum
lia'C , Dominus judicalurus dd oimibus , nciiue lameu
dc oo)niliU3 csl judicalurua , s.d luganlu se nonju^
dicabil.
"lil, Cur anlcin pios cl iiMpios uon judicaudo»

diaingucinlns: jiislonim scilicet, qni statim a morte
sunl)e;ailndincdon'4uiur; im(>innim,({UOS ex kac vita
excodenles iurenius ulior cxcipit; et eorum, quiinler
iitros(|uc medii, soi(i»sun^ iucerti ad jitdicium usque
pcrnnuicnl. As>ist nt oiunes pro tribnusdi Cbrisli »
jnsti qtiidcm ct impii , nl cis a^U^riia vel bcatitudinis
^cl p(rn;i! relribnlioctMinrmelur : al de iis,quliii
ni<'<lio slMtu vcrsauliii', propric cril judicium, cun»
(in:i'S!iouo niiiiinim ct ex.u)Mue. Ii;ic senienlia probe
inlclircta, cxpliori commodins potosl , qtiod C;esa-
rins ;ipiid Auguslinnui ,in Append. Sorm. 77, nnm.
4 , linbcl : Ad judicium enini uou veniioitj nec pagani ^
nec hcrrelici , nec Jtidwi : quia de ipsis scriptum esl ,.
Qui non credilj jam judicatus est, Nec alitid fere sonal.

pvioreinfclbclu dheril, ipse in l^sa!. i, nuin i7, de- B quud nomiualim de iiajrclicis FiriMiliauus apud Cy-

priaiiuu), e|»ist. 75, loqnilur : Quos omim manifeslum
esl a semelipm damnatos esse , et anie diem jndicii
inexcusabilcm senteniiam advcrstis semeiipttos dixisse,
2*29. Ad caindem opinioneui rerercndum videlur
quod ail Cypriaiius (*p. 53 ad Anioiiianum : Aliiid esi
ad veniam siare, aliud ad gloriam peroenin ; aliud
missum in cnrcerem non exire inde donec solval noviS"
rmnrn quadrantem^ aliud slalim fidei el virtutis acci'
pere inerctdem; aiiud pro peccatis longo dolore crucia'
tum emundari et purgari diu igne , nliud peceuta omnia
passione purgosse; aliud denique pendere in diem judi-
cii ad sententium Domiui, nliud stalim a Doinina caro-
nari, ln cdilis qnidcm legilur pendere in die judicii :
Sed i nni conjeetarcmn^) legendum esso m dfei», con-

t'arnl : Quid enijn nt*cesse est jndicare credentem ? Jur
dicivin enim exumbitjuis exislil : el ambiguitate udemp-
/fi, judcii non desidcraiur cxamen. Ex quo ne infideies
qnUiem necesse esl jndicari ; quia aiubiguitas quinin'
fidclcssinlnonrcscdit : ct iioc quidciu, inqiiil ad reui
iisstram cuin Uilariu prorsus c<-nciiiens Paulinug
pocm. 7 :

Oaoniam imndneiiteui pra^ferent mortis notam
Siguuin suluiis nou gereules fronlibus.

Q\iod non ita diclum cst , (|nnsi Dco qniiiqnam
« Irscnrum sit. Noii in Dcum , scd iii judicandos , aut
cl!.im in oos, qni judlcio assislcnt , cadil illa nmbi-
g« las : ideoqnc lantum, nt cum Origcne loqnamur ,

iiet illa dis<fuisilio , tit eorum quwa nobis aclasnnt q sjjiiQCcrj,^.^

coH»eii , eur pann vel honore afpctmnr, perspectum ha-

Ipenmns (Orig. edit. Unet. t. i, p. o4i>). Neque loiiga

cril : Voitns enim Dens , nt ibi lcin docet idcm Ori-

gci»e« , qmcumque totins teinporis decursu (Uta stintt

ift oiitnfNm wKrwiorinifi rcvocare , nt rerum a se bene

rel mule gesiarum qnisque conncius sii , id virtnte itief'

fMH efficiet» Tnin nhl (uiM.ue ptrspcctn eruut a s«

bcno vel male gesiii , iniiiuonim inlidclitatom, iucit*

n;u» 01 impoftnileivtiam jiidicabit cotidcmnabitqnc

oeilata eisbononimrides,cltarit:is ei poenitcniia. Ilne

raiiowe Hilarius in Psal. ii , inim. U , explicat qu»

p::cl« lH)nit u4 lerriwjndiccs siul ceti€cdelur. Qu.i in

tc mm imuu3 a LnctMiitio drssidel , quam cmn et ma-

lo> rcrurieciuros el in judicium- {Jnie est, ul judicen-

ffcr) rrsurrcciuros-docet.

21i8. llaiic illius de judlcio uovissimo doclrinnm
haud panin* iUu^lrali^tnd PanUni NoL |K>em. 7 :

liicirco lali dlvldculnr ordine

Hoioittiini per orl)eiu dissipatorum greges,

tijudicaudi uon resurgabt iwpii ,

Qui itcutgaruul tlcbiiuin cuUuiu Dco,

Scd [rti(>ii'U(U : uaiu siium criineo viJcus

Nvu in JigebiL (iua»uooe deiegi ,

Ouoniani iuMiiineniem |)ra»fereBl morlis nolam

Sigiinm salulis «ou gf»reiiie* fronllbus.

PcMuratiur aulciii, et uoii inipius lameo,

Ouic inagna lurl^a esl, non resurget gloriu»,

VVrum resurgt>i dej.utaiida examiiii : .

Nec enim seckrc cum i.iisjudex polest

Ciusas siiorum reddiuirus acluum,

\erieqtte gestis aiit prolmndus, aut reus. ;

Itaqiie ut Ililarii dc extremo judicio sentcntiam

nensi opiimx nola? ms. conjcclnra nos-
ira coiinrmnln c>t A«lco.iuc Cyprianns eo loco disiiii
gniteos,.qui cum non ^int iia boni , nt coronanri st»
tim increanlur, pendeni inrerii usquo in drem judict^.
(iion ul censel Pamelius, particulnris, scd generulis),,
doncc sentcntin Doiniiii poeuis aui pra^miis sclernis
digiii prounnlicniur. Sic ad monieni Uilarii uilide ex-
plicaiiinr Cypriani voriia , in quibus illustrnndis mulli
erudili de>udarunt. Hiiic nulluin icie diibinm, quiu ea
nnn sntis iniolloxerint, (pii (^ypriannm loio loco a
n(d»is nllnio de solis paMiilenlibus , quorum slatiuu
cu'n martyrnm condiiioiic coiiferat, loeutnm esso.
volniil. Loquitur qnidem dc pccniteniibus sub piimifr
illis Yorbis, i4//u<i esi ad vcniam stare : iis(|ue osten-
dit longc alio loco eos ab Ecclcsin baberi , qni in
^rriminibus, nut (pii in sancliiale vitain degeriutt^,
ndcoqtie pcccatis per pamilentiam babenas non laxaKh
Doiiiccjis voio probat iion aliler ca in re Ecclesiam s#
gcrerc, quam Dominus ipse posl exaciam vitam nog-
traii) scsc cr^^a nos geiii, cuin aliis slntim fidei ct
vinulis mercedcm largiiur, nlios iu carcerem mittit
doncc reddant novissimuni qu^tdra^item ; alios , qut
pccciUa omnla passione pnrgnrunt, stntim coronait
alios, (|uibus muUn restan^ emundanda , diutino igne.
purgat et emuudni. lliuc uon fru^ira censuit Pamelius
cum nliis bene iiiullis, Ecclesiue de igne purgatorio
lidoin 00 Cyprinni loco approbari. Eaimicm iion m:^
nus c-oidirniant , qua^ nlii Patres de^igne judicii tradi*
doruut : de (|uo nobis dissercnduin.

ili

§ VIII. —DE ICNE JUDICII.

rU.4£l'ATI0 GtNKRALIS. i\%

A 255. Alsicul omncs ignc judicii prohaiidos , iia

!250. Existuiil vni-i;v dc igne judicii qtneslioncs : l** an
eumHiiarius aliique Paircs oainilms oninino subeti:i-
duniscnserinl, 2^ unde hoc scnscrint, 5" an credido-
rinl saiictos ab co poenx qnidquain passuros , A^ an
illum ignemopinali sint aliumab eo forc, quo diabolus
cum suisiti u^ternum csl cruciaiidus, posireino nn cx
eoruindein opinionc nemo antc judicium cjus poena
affligatur. Singula* paucis sunt perdtringendx.

251. Igncm judicii omnibus sul)cunduni sc existi-
marc satis indicat Hilarius in Psal.cxviii, lii. 5,
num. l^, nbi ail : An cum ex omm olioio verbo ratio-
neni simus prmtituri , dieni judicii concupiscemus , in
quo nobis esi illeindefessus ignis subeundus, in quo sub-
eunda sunt gravia illn expiando! a peccatis anima: sup -
plicia ? Beata Maria: animam gladius (flammcus) per-
transibit^ ut revelentur multorum cordinm cogitatiO'
nes : si in jndicii severitatcm capax illa Dd Virgo ven-
tura est, desiderare quis audcbit a Deojudicari? quasi
diccrcl : Si ab hoc ignc iic sanclissima qiiiJem Dci
maler futura c>t iminuiiis; quisab co sc iinmuiicm
forc pnefidat? Cuin Hil:nio consentiunl Origencs ho-
mil.6 iii Exod. ei in Psal. xxxvi homil. 5 : Lacian-
tius lib. vii, cap. *21 : Ambrobius hi Psal. cxviii ,
serm. 5, num. i4 : Panlinus Nol. cpisl. 28,
II. 2, el Poem. 7; Cujsarius Arelal. in appeiidice
Serni. Augusiiiii iOi , nuin. 4 et 8;Eligius Noviom.
liomil. 8. Ea demuni opinio ita apud vclcrcs rcccpta
fuit, ut Ambrosiiis iu Psal. cxviii, scrni. 20,
num. i2,desancto Joannc cvan^elista scribat : De

iioii omncs cjus viin paiiicr scnsuros cssc, inagiio
consensu pra^dicanl: Lart:intius, lib, vii, cap. 21 :
Qitcs autem plena et pnfecta jusdtia incoxeril , ignem
itlum non seniicnt : Orii'cncs, liom. 5 in Psal. xxxvi:
Omnes nos nd illum ignem venire necesse est, Etiamsi
Paulus sii aliquis vel Petrus, venit tamen ad illum
ignem : sed illi tales audiunt, Etiamsi per ignem trans •
eas^ flammu non adurel te; Ambnisiusdicto seiinone
20, miin. i5 : Qui habuerit hic charitatis ignem, illic
ignem gladii timerc non poterit: et mox de Pctro. Sed
illCt inquil , examinabitur ut argentum , ego examina"
bor ut plumbum Quippe, nl loquiiur Pauiiniis cpist.
28, viros iiios Pelri similcs ignis ui commendalos sus-
cip:ens biando lambet atiactn : ct, ul lial)cl Eligius
B homil. 8 , tanta fncultate ilti igni prwvalebunt, quanta
charilate fidei et diiectionis < hrisii in vita custodierint
prtvcepta, Apposilc itaqini a Grcgorio Naziaiiz. snb
iniliiim Or. 26 a|)pi>llatur/gms itte postremus , qno nos-
tra omnia expendentur , aut puygabnntnr : ulpoic (|ni
cum sordcs purget , cxpcndal taiitum ac probctsanc-
titatcm. Dnpliccm illani biijus ignis propriciatcm
tangii Cirsarins in appcndicc Sermonum Angustiiiiy
Ser. 15, n. 4 : Vt ergo, hiqnit, sunctum Jacob Deus
nostcr vcliit aurum purgatum in judicio prwsentaret ,
priusab illo omnes maculas peccatorum absiersit; utin
co ignis ille arbiter quod exureret invenire non possei :
et sciin. i04 in cadeiii appcndice num. 8 geiicratim
iui : Aurum f argentum , tapides pretiosos superwdi'-
fuantes, pcr ignem Hlum,de quo dicil ApostoluSy Quia in

morte ejus aliqui dubitaverunt : de transitu per ignem C igneDominirevclabaur^absqueultaxiolationetransibunt.

dubitare non possumus,

232. Illi hi hanc opinioncm aljicre, adducii tum cx
verbis Pauli 1 (^or., iii, i5 : Uniuscujusque opus quale
iit ignis probabil, tuin niaxiiuc cx ioco Gen. iii, 24,
in quo Deus, Adam el Eva c paradiso cjoctis , in in-
troitu eju> Chenibitn cum gladio flimnico cullocass^3
legilur. Uiide nciiiiui ad paradisum viam csse arbi-
iraiisunt, nisi pcr flamiiieuui illuin gladaim. Iloc
cerlc non obscurc inuuit .Ambrosius his laudaii ser*
monis 5 verbis : Est ctiam baptimtun in paradisi
vestibulo , quod antea non erat ; sed postea quam pcc-
eator exclusus esl , cijcpit esse romphwa ignea quam
posuit Deus : et scrni. 20, iu cuindcin Psal. cwiii,
nuin. 14 : lllo igitur ignco gladio iniquitas exuretur.

25i. Si autem absquc nlla xioiaiione aut uiora
igiicin hunc Iransibiint, quibusmhilsupereritpurgan-
duni, sequilnr ut quibus plurcs abslergcndo! crunt
pcccatorum niaculu.', acriiis viin ejussentianl, aut
ctiain in co detineantur diuiius. Iloc pnc ca;teris do-
cci EuscbiiGalliciini homilia, quam Fausti Regiensis
essc Oitinamiir. In ca porro legerc est : Quanta fuerit
peccati materia , tanta est pertranseundi mora : quau'
tum ixegerit culpa , tantum sibi ex homine vindicabit
quKdam flammce rationabilis disciplina : et quantum
stulta iniquitas gesserit^ tantum sapiens ptxna desceviet;
qu£ vcrba rursum habes dcscripta in Appendice
Aiigustini, scrm. 252, n. 5.

255. Pro|Her discretionem , qua ignis ille cmn pec*

Quocirca Teitullianus Apologet. n. 47, paradi.sum D caia puuiat, reveretur sanciitatem, cognomiuatur a

dennit , locum amxnitatis recipiendis sanctorum spiri
tibus destinatum, maceria qnadam igneoi iltins zona a
notitia orbis communis segregatum, Hnc spccial illud
ejuhdem hb. de Anima, nuni. 55 : iVu//» romphwa
paradisi janitrix cedit , nisi f/tit in Christo deccsserint.
Porro Hilarius cum quod Mari;e pro^dixit Siineon,
Animam tuam perlransibil gludins, de flammco illo
gladio pertranseundoliiterprelarclur; indc, ob prac-
^nceptani de ejusdem Yitginis pros cuiiciis liomini-
bus ineriio ac saiictilute 0]>inioiicni , non inalc con-
clusit ncuiini non timendum judicium, ac nciiiiiiem
quantalibet sanctitaie prxdituma gladiiflammci pro-
batione immuncm tore.

Fauslo ftamnia rationabilis , cl supiens pxna; a Pau-
lino cpist.28 , n. 2, ut et in altera appeiulicis cpis-
lolaad .Marcellam, i>iw«flpi€iii; a Cxsario Arelat.
laudaio serm. 15, f^/ii« arbiter : quo nomine rursum
donatura Paulino ^ol.poem. 7.

256. Qux cuui i a sint, cx verbis llilarii , Si inju-
dicii aemitatem eapax illa Dei Virgo ventura est ,
advcrsus gloriam ac sanctitatem piirissimai Dei geni-
tiicis niliilconflcitur. Non ejiiin obscure signiGcat se
Scriptur.e aucloi itatccoactum , ut illam in judicio per
gladium flammeum pertransituram connicretur. Ex
quo dum concludit, Desiderare quis audebit a Deoju-
dicari^ inniiit ncminem beata^ illi Virgini ut sancti-

113

ra.f.FATIO GENIT.ALIS.

\:A

laicjln el piivilegiis compnr;«iulnm csjic. Al qua» ex A q»o mciliaiilo Dco p(»liimir, rolardori? Q i.i de llln

lcgc coininiiiii per fliinmam pi?rlr.«nsiljil , laiilo pcr-
Irnnsibit gloriosins, (|iinnto inngis ill:vsn pcrlran^iiiit.Si
enim,ni loquilnr Fau^liis iKmiilia l.iiidala , illuc juhli
velul pcramanos gurgileSyinceiidiii uniurnm suam m/(«
tnuiibus , transmenbunt.el iniacta ignibus corpora ipsis
lionoripcanda erunl pa*/iis, qnia uon iuul oucraia peccnlis;
qiianio inagis lioc de beaia Vir;.iiic Ililariiiin scnsisse
cxi^liinandiiin csi? Quod cnim ipse Cicdidcril, liomi-
ncin nd cain innoceiiiiam piTvciiiro po.^sc, nl ci ab
illo igne nibil liiiKMiduin sil, liquel ex codcin Trac-
Intulit. 3,n. 13, ubi notans Propbctam non jiidi-
ciuin flcsiderarc , sed concofiiscerc dcsiderare ; desi-
derii bojus raiio in quo sita sil , sic ixplicnl : Scili'
cei ul in tanta inunoceniin maneat , ut tnlo jam el sine

niixielate dicam, qua interim incdius ille siatus cru-
ciatiir, doiicc ninim ain<>re an odio , poeiiis inferni
an C(B i <;;>Uiliis di^nus sit, novlssimo jiKlicio acripiat?
:2r>9 Si pr.i'tcre.1 pcrpendaiurquodi!! P.sal. cxxxviii,
n.22, ail : Unmanoi istalex cst necessiUitis ^ ut conse-
pnliis corporibus anima! ad inferos desccndant; confi-
cictiir priino , cnm ab iiaclcgo iiiimiinom scnsisse ije-
miiicm , maxiinc iild adjccta rnerinl subnexa : quam
descensioncm Dominua nd consunimationem veri liomi"
nis non recnsnvit. ticinde fncilc intclligeinr, idco buic
b*gi, (pmni (.lnistiis implevii nl vcrum iiominem scse
pcr omnin demonslrarct , crrleros boinincs ab Iliiario
dici n(^ccssario obnoxios, qnia omnes post mortem
pcr igm'in snnt probandi iilrum (ibrisli rcgno digni

vietu judicii terrorem desiderct, Wxc i)\)Si}ryi\ssti \i\\CT- B sini ; t|iioinadinodum oinnes omnii.o iii diejudicii,

crnt, iil piis>iiiiu.s Pra^snl iiiiemcrai;e Viigiiiis bono-
rem illibalmn voUiisreos:ciidcrctur.

i37. Minoris niomciiti csi scire, utrum codein
ignc, qiio cruci^mdi siml rcprobi, cxpiand;e biiil pcc-
calorum reliqui.r. Divcrsiim euin fore discrlis verbis
ilocet Fnusliis liomilia l-.iidaln. Neqiic niiiius perspi-
ciin sniit b;cc Aniluosii in Psal. cxviii, serm. 3 , ver-
ba : Alius est i%te ignis , qno exuruntnr peccnta non ro-
luntaria^ sed fortmta, (iuem paruvit servis sms Doini-
nus Jesus^ ut eos ab ista commorutioiie , quce perinixta
est mortuis , emundtt : alius iste ignis , quem dcpufavit
diubolo el angelis ejns. Unde ciim llilariiis judicii
igiicm ignem indefessnm iinnciipal , non inm ignis liu«
jus xternitalein specmsse iiitclligcndus esl, (|uam

corporibus rec(!ptis, pcr ignem suiii transiluri , niite-
quam nd rcgniim Doi Patris pcrvcbaiitur. lloc con-
ccsso, noii iiiiicianduinest eos, ia cuibus ignisille
niulta concrcmanda rcpererii , tain diu iii inferis dc-
tiiieri et crucinri , ()unm diu purgauda cis fueril ali-
qua pcccaiorum maciila.

2i0. Ne vero ciii {uam ab llilario :)liena vidcatur
li.TC noslra iiitcrprctniio; Origeiiis, ipsi (iit notuin
esi) fainilinris, siibjicicnda suni verba, qiiibus aperte
adstruilur, quod apud illum ininus explicnium est.
Porro Comincnlariis in I Kcg. xviii , edit. Iluet.
png. 3 » , irndil liiiic longe fcliciorem esse nostrani ,
quam (^oruin qiii aiite Cbrisium vixcrutit, conditio-
nem, quodnulii corum, non Abrahc, non patrlar-

iiaturam , qua vis ejus vel loiigo ureiidi ministerio ini- C cbis, iion propbelisdaimn sii co ubi lignum vitr erat

niine debilitilur. Tertuliiamis vcro Apologel., ii. 48,
de judicio agensjug» iguis , ignis a^wrni , eijugis ju-
dicii nieminit : scd ibi in solos iCiTObos rospicit.

^58. ResUil de expialoriis pocnis ante jndicium
qu;csiio i-xtcris iion levior, quae(|ue ab Augusiini n'VO
siio^ jani adveisnrios patiebaiiir; qiiibus ille respon-
dcl lib. XXI de Civil. Dei , c. Ib : Quisquis iijitur cupit
pnnas evadtre sempiternas , non solum baptizeiur, ve-
rim etiam justificetur in Cliristo ; ac sic vere transent a
diubolo ad Cliristum. Pnrgutoria^ autem poenas nullas
futuras opiiictnr^ nisi (proxiiiie) nnte illud uliimum
iremcndumque jndicinm. Ipsc auiem, cum banc eis
opiiiioiiem liberam i;iciinu(ue permittat, sesealiicr
sciiiire po^tca iion (iissimulat. Jain eiiun noimibil

pr.Tiergredi. Nos vero , inquil, qui in sceculorum con^
summationem adveniinus , hnbemus quid eximium ultra
cateros. Quidillndest? Si ex liac vita excesserimus boni
et probi , non unanobiscum peccatorum sarcinis con-
ductis , pertransibimns flammeum gladium , nec in lo-
cum illum, in quo, qui ante ejus adventum quieverant,
Cltristum exspectnbant , deveniemus. Pertransibimut
nullo nobis a flammco itlo glndio damno illato, Vnius-
cujusqne rero quale opus sit/ignis ipsc probabit, Si ali-
cujus opus combustum fuerit . damnum contrnhet^ ipse
vero salvabitur sic qunsi per ignein. Perlrunsibimus
ergo, ctc. Qui(lclaiiiis?Clirislinnisnntej(idicinni con-
ccssiim est ad paradi^um pervcnire : co tamen nemo
ppfvenit nisi pcr gladium flnmmcum. Sed per

co.ifectumest, iiiide llilarii ca de re scnlcnlia cx- D ig"^-'" ^II*^"^ «^'ii i'^*^^'*^*^^^^'"^ ilhesl, aliis dainnum
plicetur. Ab eo quippc audivimiis , uiium(|uem(pie infertur.

slatim a moric judicari, ac prxtiT oinnino bonos nut
rmniiio innlos , qnoddnin disiingui bominuni genus
inlcr u rosfjue mcdiuin. Singiilis ctiam sortcm nttri-
buitdiversnm : ut cum cx ipsinsopinionc iinpiossia-
tiiii excipiai ullor iiifernus, jiisiis autcm consortiiim
Christi innrs acquirat, eoruin qui iiiedii sunljiidi-
cium ad Domini diem rescrvptur ; non quod ignoret
Deus quid mcreaniur, sed qu )d abiori consilio illis
non revclauduin censeat. Jam vcro quis ncget vei ex
liac Hilarii opinione consequi , ut niedius illc status
non leves pcenas pntiatur? An levis poeua est ani-
mac ad fruendum Dco creal» , a consortio Christi ,

241 . Pinculares quoqiie flnmmas probat Terlullianus
ad calcem libri de Anima. Ubi eniin ostendit a^quum
esse , ut cum anima in bene aiit mnle nctis priuins
babcat, priina etiam, nonduin rcccpta carne, aut
pleciatur aut recrcetur ; tandein concludit : In suni'
ma cum careerem illum , quem Evangelium demons»
tral , inferot intelligamus ; et novissimum quadrantem ,
modicum quodque delicium mora resurrectionis illic
luendum interpretemur : nemo dubilnbit nnimam ali^
qnid pensare penes inferos , talva returrectionis pleni-
tudine per carnem quoque, lliiic coiinnnniur (\wd sn-
perlore § obscrvalum csi in hapc Cypriani vcrbi :

il5

rn.iiFATIO GENKRALIS.

416

Aliud missinn in cnrcerem non exire inde donec hoivat A giMicrc miiUa prT^clare sic cdisscril , til sc cos incor-

novmimum quadrantem , atind italim fidei el mriutii
accipere merctdem ; nllud pro peccatis lomjo dolore cru-
cinlHm emundari ei purgari diu igne^ elc. ca iiiinirum
non de poenilcniilKis vivis, scd de ndelibiis defunctis,
qHibusnuiniiiil, aui aliquid purganduin supercst,
dicla cssc. Alionun Patrum ca do re scnteniias con-
snllo prmcriinns. Non eniin lain aninius esl Kccle-
sia! de piirgaloriis pOBnis ndein probare, quam illu-
slrare Ilil.iriisenlcniiain , eanique huic fldei consen-
Uuieam dcinonslrare.

] IX. — AN HILARIUII FUGERIT RERUM SPIRITALIUU NO-
1ITU. QUID DK GRATU SEN6ERIT.

iiS. Jam noiavinius llilariumaClaudiano Mamerto,

poreos sensissc palain faciat. Ccrtc licci quosdani
tamquam lege proprivris officii id privilcgii obiiiicre
tesiclur, ut throho Dci Jissir.ianl ; omncs taincii rc-
pr;c<-ciitnt vclul ix coinmiini conditionis suu; sorie
assistentes ante clarnntem Dei^ throno Dei assistentts ^
et continunta voce iw Dei laudibns permanentes. Et
cum cos in ctelis tlirono Doi scmpcr assistcrc , ac
beata illius visionc nunquam iion gauJcrc, proiit-r-
eaqne deot in coelo nuncupari senlial (/» Ps. cxviir,
lit. 6, n. 8; in Ps. cixix, n. 7; m cxxxvi, n. \\\ in
452, n. 17); eosdem lamcn ob ea, qnoi DcUs pcr illos
fn terris agit, hic vocai (Plernas beatnsque viriutes, ii-
lic divinorum ministeriorum atixf/ia, islliic oculos^ au»
res, manus ac pedes Dei. Sed iie id in coniumeliam
lib. III de Stalu animac c, 9, reprehensum, quod ni- B Dei cedat, prudens subjicit , inicrcessione itaque ho-

bil crcaluin incorportuin dixisset. Censurse huic lo-
cum praibuere verba cap. 5 in Matlli., n. 8: Nihil
est , quod non in substantia sua et creationc corporeum
sit : et omnittm sive in coeto sive in terra , sive visibi'
tium sive invisibilium etementa formaia sunt. Nam et
unimarum species sive obtinentium corpora, sive cor-
poribus exulantiumj corpoream tanien naturw suas
substaniiam sortiuntur; quia omne quod creatum est^ in
atiqno sit necesse est. Et quidem 6i soli in Malthitum
Commentarii superessent, racilc daremus illum con-
sensisse cum Mcthodio apud Photlum in fluc cod.
tZA, Cassiauo coll. 7, c. i5; Theophilo Aiex mdrino
conlra Antln opoinorphitas apuJ Gennadium , ac de-
niqiie Gcnnadio npud Augustinum de doginatibus cc-

rum non natura Dci eget^ sed infirmitas noslra. Neque
silet quoi niodis innrmltnti nostra; opituleniur; et
dum quoddam recensel obsequii genus, seu, ut vo-
caty jusiificationem circa Angelos, eos propter im-
pensa beneflcia nonnullo a nobis cultu honorandos
innuit. Sed Iiis non multum iinmoramur. Obiter etiam
notanius qui gloriam ipsis cxtra operis mercedeiii
concessam declaret. Li/m, inquit, non laborantia ne^
que nentia significari intelligenda sunt Angelorum coS'
lestium clnritates, quibus extra liumance scientioi eru-
ditionem suique operis mercedem a Deo glorim caudor
induttus est : ne quid ex proprio tabore aul arte e.xis -
timarcntur habuissc. Jain vero quis coiisentiat, lianc
iiilario aul carnalem aiii ininus claram rnii»sc ango-

cles.,c. \i; qui oinnes Dcum soluin incorporetiiii, G licu! nalurac cognitionem, qua illos iii coelo simul ct

ca^leras vero natiirns corporeas pronuntlant. At cuin
aliis iii scriptis alias n divilia natiirns spiritales di-
sertis veibis ac pluribns locis adsti uat , iniquuui c.st
ex uno obscuro de vera illius sentcntia dijudicaiv.
Nihilo tainen minus vix reperirc cs^t, qui Claiidiani
ccnsuraiii emendcl, nec llilarium intcr eos reccn-
sent, qui corporcam honiinis animnin tradidcruiit.
Immo non sutis clnram ci fuibse rcruni spiriialinni
notiliam nUf)crrime scriplum est : rectcnc , iiunc
videamus.

^45. Tres tantum in lerum naliira cognoscimus
subslantias spiritales, Deuni, Angelos, hominem se-
cunduui auimain. Et de Deo quidcm quantam scicii-
tinm adepluB sit, testcs fcre snnl singuhu 0|)crum

iii ierra,honiinibus opein rercntes assisienlcsque l)i'o
consiliuil {!n Psal. cxxxvii , n. 5; iu Psai. cxx, n. 7;
in Psat. cxviii, lit. 1 , n. 42 ; c. 5 in Mntih.^n. \\)1
245. De variis Aiigelorum ordinibus nihii venirct
observanduni nisi Coteleriiis iii lib. viii Consii*.
Apost. pa^;. 512 noiasset, in his llilnrii lib. ii dc
Ifxn., w* ^\ Archnngeti ncsciunt ^ Angeti non audic-
runt , scecuta non tenent , s:cculoruin nomine noxum
Angeiorum ordinem dcsignnri. At opinioni iilius as-
scntiri prohibcmur 1", quod cuin Hilarius soepissiine
varios Angelorum enumeret ordines, nusquam inlcr
cos snncula cognominet. Deinde Coniiiienlariis in
Psnhnos sx'pe ei ennrrandnm occurrit siccnli noincn:
sed ne in uho i|uideui loco iiilcrprctationcm ad Aii<

ipsius paginai. Qnis eniin de eo aliius scntil, (|iiis ^ gelos dcfleclil. Immo iii Psal. lxv, n. 12 ei 15 vitn

loqiiitur inagniriceniius? Sed el dc Angelis lam inulia

tradit, ut vix eliimiium de iis qiiidquum scintur, (piod

ille noii clare docucril. Sive enim coium naturain ,

siveonicia, sive gloriam speclenius : qiiam perspi-

cua illius de siugnlis docirina! Non enim eos laiitnm

dicit naturcB nostra poiioris^ sed et apeite pnrdicat

spiritates, incorporales , et ex tinlura sua immortalcs

quippe (lui ex ea quam adepti sunt nntUrcB suw sorte ,

ut sini semper accipiant (I).

2U. Ouod nd ipsorum oriicia attinei , eum all.i ergn
DeUm, alia erga homines obcani; de Ulroque illo

(1) InPsal. cxxxvii,n.5, cap. li.inMatth. n. 11,
Augclos ftpiriuics ci incorporeos senolt.

vocis octoivdata opcracxpendetis,liac nescil quidqiiam
iiisi dclerininalum tcmpus signincnri. Quod indicio
cst, eum Gracorum quTiimdain ivoms aut ignoia^se
aut rcs|.'Uisse : ul rcvcra lib. vi de Triu., n. 9, rc-
spttitVoIcniinixonas, quos ibi ccterniiates^ non sncuta
nuiicupal. Poslremo sxoula alias ctiain meinornt.
scd ne vel seinci hoc nomine Angclos inlclligit. Nisi
forle cutn in eo ipso lib. li , n. 15, alt , Transeuntur
tempora, transmittuntur sacuta, tottuntur cetates; ct
niox , Meus autem piscalor illitteratus^ indoctus , /;W
a tempore, solutus a sceculis est, vicit omne principium;
et iib. VI, 11. 57: Sncramentum occultum a scecutis per
Uteiationeni (Pelrus) didicit ; sxcula Aogelos dixeriti

117

PRiEFATIO GENERALIS.

118

1)011 tempora. Itaquti quod a Propheils simpHcius , a A qnameiuu in tonta natnra^ ac vUie $u(e ralione formasse

iwculo non est auditum^ id ixlhio loco, sacula non te"
nent^ eleganltT ab Hilario dici arbiirainur.

2i6. Si a boiiis ad pravos angclos veniamus, am-
plus eril iocus suspicicndi quain muUipIex fuerit il-
lius de eorum malitia, pole^UUe, artibus, ac lor-
ineiiiis scientia. An vero iiatura eorum spiritalis sil,
incertum eum fuisse quis suspicelur; cum iion inodo
audierit eos pssim spintales nequitias nuncupari ,
sed et in Psal. civiii, lit. 1, n. 8, logerii, diabolum
puncfo temporis omnem amplitudinem mundi hujus
obire , quo liabeal uude nos accusei? Cui cnim na-
turae taula pernicilas, nisi spiriiali? Quodiibet cor-
pus in parles qiias cogiture valeas subiili^siinns at-
que mobiIi>simas comminue : sane itu.i(|uain ei da-

Qiiod pcrinde est ac .«.i dicerel : Quid liuinaiix divi-
nxquc natursc conjiiuclionrm veluli repugnantem
respuilis? ccrlc minus dissidenl Deus et bomo sc-
cuiulum nnimam , quam aiiiina ei corpus. Animx
eiiim et corporis genus esl omnino diversiim : ai
vero qu^nvis infiiiilis perfcctioiiuiu gradibus aiiima
a Deo siiperetiir, non diversum lamen ulriusque gc-
iins est. Poiuil aiitiMii corpus cum anima conjuiigi :
pol(;sl igilur et Deus cuiu lioinine.

250. Nomiiii iion probabitur Uxc interprelaiio, ma-
xiine ubi in codcm loco legerit, quod veluti insitum
impressumque omuibussity diviuam inesse nobis ani-
marum origiuem opiuari : cum non exiguam in se coe-
LE^Tis GENenis COGNATIONEM mens ipsn cognoscat.

bis, ui omneiu mundi liujus aiiiplitudp.ieiii puncto B Yerbum cniiii cailesiis loeo divini ililario usiialum

lemporis obeat. Hanc tamen llilariu^: diabolo cimce-
dit poiestatem , quamvis ejus vires adventu bumiiii
obtrilas et confractas cs^e fateaiur. Sic eniiii euin
posl judicium gravioribus suppliciis addice:iduiii do-
cel, ut eliam nunc virtute Dei tactus fumety Ucet uon-
dum totus uratur (in Psal, cxliii, n. II ). Qur siini-
liiudo dticla e>l cx ligno nondum penitus arcoiiso,
iii qiiod ignis suppositus vim ruam exsererc incipiat,
ac fumum jam exprimat.

247. ila^c de angelitis niluris pra^Iibata surficianl:
ex quibus llilarium non in oninium nalurariiin spi-
riialiuin noiitii caligasse non minus TKiuet, qu.im
constat cum prieter ber.m arKiiiid iiicorporeuin as- e-
rulsse. Si |ira^lerea consulantur irjclatns , Psal. lii ,

es^e ibidem (I) ali |uot exeiiiplis o^lendeiur, sicque
liic usiirpaii aniecedoiilia satis declarani. M vero
nisi aiiima no4ra .spiriius sil, sicut Deus est spiri-
tus; qiiai iii ca divini generis cognatio, (|MUi arftni
las? Uiiiie sieut illaiii superius iiicorpoream apeiie
docei , ciiin natuia a cor|)ore dissoiianieiii ; iia ei
iiunc cuiii divini generis (ognalione praHlilain ir. -
dii , spiiilaJotii caiii esse noii ininiis plano sigoKicnt
Neque eniiii aniiuabiis cailcslis goiieris cognaliDncni
divinamque inessc origiiiem ideo dixii, qiiod cuni
Prisciliiiini^lis apinl Aiiguslinum bur. 70, (.uamiiliot
aiiiiiiain opiiiaieiur ess(; pariem Dci, (jiisdem nat na»
ei subslaiiii.e cujus esl Dons. Quippe licct Origenos
(Troii> bii.us suspi(ioiio laboraril, illiiin laiiien so oa

n. 7, neciion lil. 10, Psal. cxvin, n. 6, el Psal. cxxix, C in rominiihc sooi tuiii osscosiendii, duiii non ex biib-

n. 4, 5, rt 6, ubi iiumaiiam atiiinani noii iiiodo spirita-
lis (quod fortedubiuin oinne i:Oii solveret), s(id el in-
corporalis es>e naiur.o srrpius repelilur; porsiiasuiii
erit apiid oiiuies, illiim nibil senjsisse corporenm, (luod
corpore vacare cogiio^camiis. Sed bano illus de ani-
ime noslrx* natura sentciitiam iioiinullis argumenlis
illusirare el confirinare opera; pniiuin esl.

248. Ac piimo qiiidein sese off^rt illud lit. \6, P^al.
cxviii, n. 6, quod liomo iuteruam el externam iu se
naturam dissonantem alium ab alia contiueat, et ex
duobus generibus in unum sit animal rationis particeps
constilutus. Qiii boiho ex duobus generibus constitutus,
qul noturam dissouantem aliam ab ulia coutiueat , si iit
corpiis, i(a aiiimam sortiius est corporcani ? Nonno

siaiilia , cx afflatu Dei [c. 10 in Mattli. , n, 24), el de
thesauris potesiatis divimv [iu P.^al, lxvii, n. 22, hb.
10, de 7'ri/?., n. 20), Imc esl, ex una Dii oninipoton-
lia , aniniam ortiiin babero et opus Dei esse tesiaiiir.
Mittiinus el Io(OS, (luibus divisionem iu Deuiii tillo
pacto ( adore iiegal. Scd si animam ex subsiantia Doi
noii credil, non miuiis persuasiim ei oral illani ex sub-
siaiitia bominis nequaqiiain posse oxistere. Nani oum
eos.quiCliristnm ex \iiginecarnein simiil elaniinam
assiimpsisse cont-ndcbant, vebeincnter abhorrcns :>ii :
Quasi vero si tantum ex Yirgiue assumpsisset corjus ,
assumpsisset quoque ex eadem et auimam ; cum auinia
omnis opus Dci sit , caruis vero generatio sempcr ex
rarne.^iit; ac sobinde ccr;o assevoral, Veibnin ox se

aninia, qnaniumvis sublilis, si tameu oorpor<>a cogi- j) nssiiinp^^isse aniinam , qna; utique nuuquam ab homine

leliiir, unius ejusdcmque geiieris, cujus est corpus,

foi*e dicenda est? Muiabil forle subtiiilas speciem, at

eam uiii generi partej» corporea; subjicieni : adeo(|ue

hoiiio non duo in se rerum geneia, non naturam

aiiam ab alia dissonantem continebil.

249. Tantum autcm inier ulranHjiie illam snbslan-
tiam discrimen perspexil, iit in Psal. lxi, n. 5, in-
niial, inajore miracnlo corpus rum anima in bomiue,
qoam bomincm cum Deo in Cbristo copulatum osse;
et ciim primum ficiiim sii , ambigondom non osse,
quin fiorl polueriCallcrum. Quasi, inquitndversus pbi-
loso|.b'>8 , qui Deo asouinpti liominis coosorlium dc-
traliebanty diJIUiUus Oeo kit assumpsisse liominem,

gigueutium origiuibus pra^betur : vi\ tiorniiliit dubi-
tari, qiiiii cam ab botniiie pra^beri nullaienus pi sso
coiiseal. En (juo cvidonior spq'ii(ur, ut animnni mi-
niine corpoream oxistimaril. Nam qiii corporoam
cxislimal, cnm (|Uoqiie dividi, el ad modum carnis
propagari , ndoojuc n parentibus prxdieri posse con-
codil ncccsso esl.

2;M. S»d qiiiil conseclnrin soclanuir; ciim ipsc in
Psal. cxviii, lil. iO, n. G, siiam do nniiiue simjillci-
lalo ei cuiii (livina i:alijrn cognaiiiiio ^cnlontiam
|lanc (liliK idcque declarcl? Ibi qiiij^pe Gor.csis vorba,

(1) In not. ad n, 12 tracl, Ps, cxix.

llfj PRiflFATIO GENKRAUS, 120

(|irje hominis inslilulionem narrstnt , acute cxpen- A numquam ul non sit abo/etnr {natura qnidem Dei m

dcns, triplicem dislinguii Dei opernlionem ; primam,
qna aiiimnm solo vcrl)0 el post habiuim quodam
modo de ea condenda consilium creaverii ; alleram ,
qua de accepto pulvere f«>rnjaverit corpus ; poslre-
mam , qna uiinmque copulaveril. He anima vcro cum
suhjicit : Priwum opus non hnbet in $e assumptw alte-
rius naluros originem, incorporale est qnidqimi tum de
cousilii senlcnlia inclioatur ; fit enim ad imagincm Dei :
disTie significat animam T neque diviurn neque
alicujus alirrius subsl.uiliin p:iriem esse , deindc cam
csse incorporalem , dt^mum illam ideo iucorporalcm
credeiuiani csse, (piia haud dubie nd iinngiuem l)ci
facta sil. Unde perspicuuin est, Hilarinm nnini.T cum
diviua nalura cognntionem iii hoc pncscriim existi»

his omnibiis est) ^ neque nt alibi adsit^ decedit aliunde,
253. Iii lioc posieriore loco po^scnt forte isthirc ,
mobilis^ movens, citius^ sublilis^ ad corpoream nnlu-
ran» refcrri, si sincrct intermedia vox incorporeus.
Nciue vero obscnrum csl nuimum idco ciium et sub-
tilein dici, qiiod dicto citius uunc ultra Occanum est ^
nunc in ccelos evotat ; sicque evola, ut cum aiibi ad'
sit, non decedat atiundc. Ita cli;»m rcspcctu voliinlalis,
quae lib. viii, de Trin., n. 12, moius mentis dcfinitnr,
comiiiode intelligiUir movens et mobilis nniiiius. Quain-
qunm neque poterit hnrum vocuui anibiguitate dccipi,
qui proxime in eodf-m loco legcrit : Anima humnna in
hac scnsus sui mobilitate ad imagincm Opificis sui facta
€8t : dum natnram Dei mobilitas anima* perennis imiti -

mjiSie sitain, quod illn, siriili Deus, incorporalis sit. B mr, nihii. in se habet corporai.e,h//ii7 terrcnum^ niltit

Quod ii" 7 connrmat liis verbis: Divinum in eo (piimo
operc) et incorphrale condendum, quod secundum
imaginem Dei et simililudinem tum fiebat: exemptum sci-
licet quoddam in nobis imaginis Dei est et similitudinis
institutum, Est ergo in hac rationabili et incorporali
animoi nostra substantia primum quod ad imaginem
Dei factum sit^ elc.

252. Uberiiis in Psal. cxxix quntenus homo ad
iinnginem Dei condilus sit explicat. Ac primnm qui-
dem, inquit n.^Jntelligendum cst Deum incorpora-
lem esse, neque ex partibus quibuidam atque officiis
membrorum , ex quibus unum corpus efficitur^ consis-
tere, Legimus enim in EvaugeliOy quoniam Deus spi-
ritus est , invisibilis scUicet et immensa atque intra se

grave, nihil cnducum, ^amcxwn «luisquenuiinuni, prop-
ler voliiutalis inotum, mobilem dici posse sci:it; sic
cum pnrt' rea hic cognomiuarinuditproplorincbilila-
icm scnsiis. Haic porro mobilims cum ariionem, non
levittiem aniini sonet; ideone pereunis ab llilnrio
dicta est, quod perpetuam csse inicHigeret aiiimaQ
nosirx cogilationcm , qua Opificem suum nunquani
oliosum , nunquam iion operauiem imiletur?

254. Ilnnc altcram impressai in animo noslro ima-
ginis Dei notain allnto loco memorat, quod niniirum
sit wternus, Animai autem n'lA»rn'tatein atquc immor-
taliintem cum et fideet rniionesibi compertam teste-
tur; pnctcr sncrarum litterarum audoritatem, hanc
unnm dicti sui rationcm alTeri, qiiod illam Deus ex

manens el ceterna natura. Dbi ubscrvare cst id Hilario C mera boiiitate sun coudideril, nec id in bonitatem ejus

spirilum non esse, quod non sit expcrs partium.
Proseqiiitur deinde : Deus autem , qui et ubique et in
omnibus est^ totus audii^ totus videt^ totus efficit, totus
mcedit . . . Virtus ergo Dei , qu<e wqualis et indiscreta
est^ officiorum ac membrorum habet nomina; ut virtus
qua videty oculi siut ^ virtus qua audit, aures sint^
elc. Sic pono propugnala simpliei , incorporea , spi-
ritalique Dci iiatura, n. 4, Anihropomorpliiiis oc-
curril, qiii ob verba Genesis : Faciamus hominem ad
imaginem et similitudinem nostram , Deum corporeum
volunt, qunsi homo ad imaginem Dei non esset, si
esset Deus incorporeus : rcspoiidetquc hominum tn-
stitutionem naturis duabus contineri, animas scilicet ei
corporis ; quarum alia spiritalis , alia terrena est ; eos

matitiw cadat, ut in nobis hoc suum munus quo nasci*
mur interimat. Porro autem, uti lib. i de Trin., n. 9,
loqiiitur« non esse hoc dignum Deo ratio ipsa suadebaty
scilicct ut quod fecil abolcret, arguinenhim .«anc va-
lidum et efficax homini,(|uinnimnm incorpoream nul-
lisque partibus coiistantem pro corto ponat, quique
inde eam a nulln vi croata dividi aut interimi, sed ab
uno lnntum Deo nt institni, itn vi dcstrui posse con-
ficiat. Secus, immortales quoquc bcstias esse eodem
argumeuto coiicluderetur.

255. Adeoautem llilariopersunsum erat, animnin
simpliceiu, individu.tin ac parliiim experteni esse, nt
in Psal. cxviii, lii. 19, n. 8 el 9, dcclnrnlnrus quo-
modo Deus iiicorporalis totus ubicumque est el non pro

vero non ex utraque illn sui parle obiincre ut std l^ pnrte usquam est,sed in omnibusomnis est, Yalui mu^'\s

imnginem Dei sint, alins Deiim pariter ex auinia et
corpore compositum cogit:induin csse. Tuin n. 5 nbi
aniinam interiorem houiinem et corpus cxteriorem
ab A}M)sloIo vocari observavit, illi soli id piivilegii
attribuit, ut Dei in se imnginom exhibent. Ac tan-
dcin n. 6, in quo ipsn Cre:ilorem suum iuiitetur, ex-
ponit his verbis : Ergo ad imaginem Dei homo inte^
rior effeetus est ralionabitis , mobilis^ movens^ citus^
ixcoRPOREUS , subtilis, aternus, Quantum in se esl,
speciem naturas principalis (divin.-e) imitatur^ dum
transcurrit , dum drcumvolat , et dicto citius nunc «/-
tra Oceanum est^ nunc in coetos evolat, nunc in abyssis
est^ nunc OrienUm Occidentenufue perimtraty dum

iiota mngisque familiari ulaiur comparatioiic aiiimoe
humauie, qu:c iii meuibris omnibus tota, lota adest
singulis, iisque pr.Tcisis ipsa pnrcidi nescil. Vbique
est Deus modo animm corporalis, quw in membris dif-
fusd, singulis quibusque partibus non abest, Etiamsi
privata qnmdam ei et regia in toto corpore sedes est^
tamen in medultis, digitit, artnbus infunditur, eic. Ilac-
t«nus quiilem hoc loco obtinncral modo animoe incor^
poratis : sed cx inss. praiferendum duxiinus corpo-
ralis, Neqiie vcro obsciirum csi cur aiiima hic cor-
pornlis dicntur. Nam cum nngelos spectare liceat
velut animas acorpore Iiberas,vcl cerlequseque ani-
ma liumana aut corpori deviiicta slt aut soluta; nec

PniflFATIO GLNERALIS.

animacorporc sohra, ncc angoli idonci esscnl, qni A niiseriarum gcnus cccidisse nihiio rarius inculcat.

Dci valilc simpllcis majeslaieni ubiqne prcsenlcm il-
lustrarent. Ad lioc nuiem percipiendum unice con-
dueit animac ctsi ex natnra simplicis , in siiigulis
tamen corporis sui membris i)r:i*scntis coguilio. Undc
planum est animam hic corporalom dici propier
habimdinem ad rorrus cui uniia sit alque sociata.

256. Iia et qui vocis corpus muliiplicem vim apud
smtiquos ctapud ipsummet Hilarium receptam cxpen-
det, vorbis ipsius iii Maith:ruin non movebiiur, ut
eum ibi animarnm nntur.im corporcam sensi&se cxis-
limct, quas pliiribus in loois spirilalc^, iiirorpoialcs
el parliuin oxpei tos esse taiii diserlis verbis :<sseril.
Quani autcm variis mudis corporeum, quid iiiteiligi
qiieat, ipso cap. 5. iii M:ilili. cxponctur. Scd quod
Hilnriiis nd calcem lib. viii. dc Triii. ei initio lib. ix.
de corporali in Cliristo divinitaiis hibiintii»nc cdis-
serit, non parum coiifercl ad dirflcilis hiijiis loci in-
lcUigeniliin. Cuin enim ibi corporalem diviniiatom
interpretetur, qu.r, uiia, vera, plena :ic tota sil ; (Di-
vinitas, inquit, lib. viii, n. 56, corporalis in Cliiisto
e$t non ex parte^ sed totn ; neqtte portio esty sed pleni'
tudo) : sio et coiporetim iioii pleno, n'ii intogro sitqne
perfecto opponere commode intelligitnr , cuin in
Mattli. .lit: Nihil e$t qnod non in stibstanlia sua et crea-
tione corporeum sit ; et otnnittniy sive in coslo sive in
terra, sive visibilinm sive invisibilium eleinenla [ormnta
sunt : nam et animarum species , sive oblineutium cor-
pora tive corporibus cxsulaulinm, corpoream tainen na-
tura; suo! substaniiam sortiuniur, Imiiio menieni siiam
saiis explicat, dum priorcm Iiancsontentiam, Nihilest C
quod non corporeum sii, liis aliis vcrbis ro.pctil, et
omnium elementa (orntata sttnt : ut iilic iJ corporcum
sil quod hic formatttm : rormatum autem id dicat, (;uod
nouesl iiirorme et imperfectum. Ex quoconficietiir id
Hilariuin sibi veile, omnia soilicei Deiopera bona esse
atqiie porfecta, el nullicorum quidquam decsse, qnud
ad subslautia! inicgriiatein necessariuin sit : iinlequc
illum apposiie curiositatein eoruiii retundere, quibiis
cum D^i promissis indubitatum esse dcbuisset, nni-
nias ciim corporibus in aileruum esse victuras, in-
quironiibus lain^n ncc asscqiieulibiis quomodo vic-
lurx esscnt, ambigua efncicbaiitur Dei proinissa.
Frusira ii;itur adducilur hic locus, qiio corporcam
anima* nostrac naturaiii asseruisse apprubeiur ; cum
ineo ncc de ipsa animcc natura sermo sil.

ij7. Lcvioris momcnti est altirum, qnod alii no-
laruni cuni prxter communcm opiuionem sapuisse.
Onamvis eiiim ut volunt, et ut verba ipsius in Psal.
lil. 10, ot in Psal. cxxix sonant, aniinam pnnii ho-
minisaliqno ante corpus inti.Tvallo conditam credi-
derit : id tamen de prinio homine opinaius csl iii-
noxic, (iuod de posieris ipsius nec dixit, nec dicerc
Jiret; cum hiiic Ecclesi;c de origiiiis peccalo fides
non pariim l.ibclactaretur. In bac vero ipse nunquam
nutavii. Ac licet de homine passim, maxiraeque in
Psal. cxxxiv, n. ii, mngnifice admodum loquaiur;
ipsum tamen |>eccaio prinii liominis a pristico stiiu
suo cecidiiise^ coque casu in omne innrmilatuni ac

2o8. Iliiic per .sc cxuritnrquajstio c;£teris jam ab-
solulis noii infcrior, quid niniirum Hilarius degraiia
seiiseiit. Mera sophismaia sunt, iiec refutationem
mcrcntur, quoi Sculteius, p.>g. 410, reponit, ul ipsius
de libero arbiirio, de justificatione et bonoruin opo-
riim merilis a Bcllarmino allaia tesiimonia eliidat.
Ui eniin probet bonoruni operum merita intordiim
ab Ililario excludi ; opponit prima ipsiusverba, cap.
7 iii Ma:ili., n. ^ : Salus gcntiitm omnis ex fideest, ac
reticet subiicxa, et in proscepiis Domini vita est uui'
versorttm, Rursum ovarc sibi videtur, quod cap. 8,
n. G, legat, remissum e>se a Chrisio quod lex laxare
non poterat; fides enim soLKJustificat. Qiiasi vero hoc
Hilarius ulio seiisii dixerit, qiiam qiio dictum est

B Koni. III, ^S, jtisiificttri hominem per fidem sine ope»
tibus legis. Ubi sauc Panlus, iili Augustinus, c. 14 de
fidc ci opcribus, n. i21, noiat, non Itoc agit^ ut percepta
ac professa fideopera jttsiitia; contemnantiir, sed ut
sciat se (juisqite posse per fidem ]ustifica\% etiamsi le*
gis opera non prcecesserint. Quid auiem de fide operi-
bus destituta seuticnduin sit Hilarius in Ps.il. li,
II. 15, luculentcr aperil bis verbis : Si quis incredulus
nnli in corpore Dei ftterit, vel et credens maneat, fruc-
tibus tamen fidei suiv careat ; eradicabitur aut ob infi'
delitatem, atit ob sterililntem frttctuum negatorttniy quas
quidein, aliique biijusiiiodi plurima qui audicrit;
S(ulteto euniy inconslanli scntenlia, opera modo
commendassc, modo respuisse affirmanti niimqiiam
assciitictur.

!259. Non desuiit alii, qui illuni gralix necessita-
tem ac naiuram nou saiis iiossc affirment. Ne(|ue his
iiegandum, eum aliqnot iii locis videri iionnihil tri-
buere voluntati, quod graliaj miiiius esse Ecclcsia
doiiidedocui^ Scd clipsi fatcaulur ncccssccsi, l^^ge-
neraleni Iiuniani g<'ncris inorbum ei miniiiie lainisse,
^^* neque iiicomperlam ipsi fuisse incdici necessilati in,
5** persuasumei fuisseeiquod (c. \SinMaith.yn. 10,
et cap. ^O, n. 7) gralnila sit jiistincatiouis gratia, et
qiioil in jusiilioaiis conciipisceiitia (in Psal. cxvm,
itt. 15, i{. 6) rcmaneat, adco iit hi niiUo hic sit (in
Psnl. Lii, n, 11) perfccta bonitas, iii uullo (in Psul.
cwiii, lit. 5, n. 6) porfecla mandaioruin cuslodia,
iii nuiIo*iectus indeflcxusque Umm secundum primi
hominis naturam : 4<> euni ad vitain n)lernaiii conse-

^ qticudam, ad repcllondas lenlaiiones, ad tolerantiam
maloruin, ad prxccpta Dci non soliim exsequenda
opere, sed et iutolleciii assequenda, nd inlelligendas
Scripturas, ad laudanduni Dcuin, nd credcndum (lib.
VIII de Trin.y n. 50 et in Psal. cxviii, lit, I, n. li) et
oranduin (in PsaL cxlii, w. 10) gratiam liomini sen-
sisse necessariain. Dcinde si dubitani utruiii probata
perspectaque ei fuerit voluntatis iiosine pcrvcrsiuis
et iiilirmiias. audiaiit in Psal. cxvin, lil. 10, n. 18«
dicenlcm : Ul fidem, ita et humilitatcin ac modestiam
discere a propheta nos convenit , oraute ut sibi imma'
culatnm cor fial.... Hocigitttr immaculattim fieri de-
precatur, unde tot tantorumque vitiorum.quasi exqW'
dam fomite^ initia suggeruntur ; et lit. 17, n. H : Si

123 PRiflFATld GENERALIS. 151

mhil impi^tlimenli uaquam ocnmerel , ii adversante^ A subrepeulium illecebrarum aculeis coeperit , Deus snu'

iibi non undique adesseiit, suis ipse vinbns in en qim
agere vellei confirmarelur, Sed ubi insidio! suni, vbi
bellum esl; opns est potioris auxHio, ne in se dominciHr
omnis injn^titia : legf^Mt ei h s siinilia Hl. 3, ii. C,
aliisiiuc locis. Ex qiiihus ]»l:uiinTi cst, llilnrium non
cam lanlUMi griliani noMs iircossnriani cxlslimassc
qu.ii iiiiollectuin ilhislrct, scd et qu.r ailjuvel volun-
lalcm. Unde in Psal. cxxvi, n. 13, voluntalis s.bi
relicia; infirmilati ilolorem scienlia addi sic explicai :
Cum enim veriiatis cognido volunttilem nostram ad pro-
fectum consequendce utilitulis instiget, et natnrcc con-
snetudo volHntalcm scicniem se proficere oportere dcti-
neat ; profectus sdentiWy profcctus dolvris est.
!2i)0. li ip^i postea aiididnt cnp. it in Mattti. n. 8

per oratus exaudiat ; el lii Ps:il. cxLiv,n. li : To-
lis itaquc in Dcum alHsi et cadentes oculis ad^pectaut ,
nequc quisquam ita de se confidai , ut non scmper ca-
dere , s<mpcr se vereatur altidi. Dcnique ex vcrbi'»
Iract. Psal cxviii , lil. 14 , n. 20 : iV« quod a mulih
dici sccpe solet , rationis aliquam habeat aucloritnlcm ,
cum asserunt proprium Dei munus esse , ut quis in Dei
Tebtts atque operibus versciur , excusantes infidelitafi)!
suam , qnod cessante ergu se Dei voluntate mancaut
infideleSt eic. apnarci docirinam mnc coinniu: cni
fuissc , qna^ oinnia hona nosiri Dci dona es?e cn^dc-
ret ; liinccju»» infidelcs plurimos p. rtiiiaci;e f-Uir cx-
cusandu' ans;»m .irripuisse , quod a Dto nt fidelrstis-
sent necdum ossent conseculi. El eoruni (luideui im-

doceiitL'm , Christum invenisse est gratnitum ; et in B probilaiem duiii vincerr coiinlur llilaiius , nojimilla

Psal. cxviii, lit. 6, n. 4, advcrsus humanain insolfii-

tlam proponentem ac laudan^cm Prophetie exemplum,

qui onmia mlt a bonitate Dei in se inchoari ; de quo

cl n. 2 scribil : Misericordiam itaque primum depre-

eatntest , dehincsnlutare. Salns enim nostra extuise-

rirordia Dei est^ et bonitatis suw hoc munus in nobis csi ;

ei inde coepit oraiio^ nnde et salus inchoat deprecantls,

Tum redeanl ad llludTraci. Psal. li, n. *20 : Stultitios

atque impielatis extremw est, non iutelligere se sub Deo

et ex Dco vivere , sed in his quce geril el expectat , sua

magisvcUeconfiderepotettate; cumsi quid illud in se si/,

ex Deo sit, Ad Deum itaque spes omnis nostta sit , el

eonfessio (an conlisiol) omnis in Deo sit, Deliinc oc-

currel in Ps. cxxiii , n. 2 : Quis enim relictns est nobis

hahct quac ad liin:«lioris cl a( curalioris Tlicologijc
normam nnn sniis cxacla sint. Yoriiui en loco sim!-
libusque si non lam r|uid soncnt veiba illius , qu:ini
quid iis sitii velil a<tend:imus ; nou l.ilebilouin hoc
lauluin cavero, no cuui M:inich:ois libcrum arbitriutn
destruere existimelur.

^62. Sane in boua voluiil;ilo quid a Oco , qnid a
nobis essel , non sat<s dist<ngiioiis , Inmc a Doo d.iri
iiogavii , qnatenns bocdonum liberlatcm tolloiot, et
Inrcrrct necessilalcm, uti ipsc I. vindc Trin., n. 12 ,
dedaralhis verbis : Non utique (dodil Deus volui.li-
tetn ,) qna' si dala esset , non haberet [idcs pioanium ,
cum fidtm nobis necrssilas affixa! voluntatis infeirel,
Sod siinparticularit)nsillislocis,iriquibus:idiueud'in)

gloriandi locus , recordantibus omnia ex Dco esse; cl C liberuni arbitiium niiire inlontas osf, uouniliil tribnlt

inox ! Sinonin omnibusopus est Dei miserivordia; etiam
omnia nubis tanquam ex nostro sint gloriemur ; et n. 5 :
Ad hunc hubitantem in nobis gaudia nosna refertimus ,
huic si qttid in nobis est dcbeamus^ a beato Panlo cdocti,
uihil nostrum existimandum diceute : Quid enim habes
quod non accepitli ? Inde ad iraciatum P.^almi cxxVi
progrossus , unde bonorum oporuui iuitium , unde
pcrsovcrantia sil, sic discos, n. 5 : Deueuutem inania
humani opetis Propheta esse opera prophelavit. Scil
inutiles esse humanarum custodiarum vigilias , scit in
cassumesse consurgentium matutinas tolUciittdinPS...A
Deo ergo domus esl cedificanda quoe maneat ; quia nisi
qu(B a Domino cedificata sitnon manebit, A Deo civitas
ett custodienda , ne pereal ; quia nisi a Deo cusioditasii
eivitas , dlntetur,

261. Plurima identidem recur^ont liujusmodietem-
pla. Niinc quippe homines considerat velul allisos
ct ad lapsum (iionos , qtiibus novus semper casus ,
nova pcccali plaga sempor immineat (m Psat, cxliv,
n. II ; m Psal. cxlii , n, A). Nunc animam eliam
sancti , lorra» comparat , quac sine aqua arida et
infecunda est , etirrigari se scmper iiubre ptuvicc rosles-
tis exspectat {in Psat. cxviii, tit, 6, n. 4). Et rum oerto
8ciret , homiueln continuo Dei egere auxilio , hanc-
que spei nostr.T doctiiuam CdSC orcdcrrt , ut Deus
oratus el misereatur et satvet : aplissime concludil iu
Psal. LXiii, n. 6 ; Vigitandum erqo in orattone Dei est^
et seniper orandum ; nt cum fatiguri anima it affiigi

voluntali , qiiod sola non \ otost si?io Oei gniii » ; cx
doolrina , qu:e per oinnia ipsius soiipta diirusa e<t ,
consni eum omncni operum gbuiaui giati:o Dei ad-
scribcndaiii consuissc, niliilqiie ei iiog:iS«', i.i i *\\:(n\
li!)or:alom noslram evericrot. Ei v«ro sic nbiq-se lo-
quitur, qua-i jam oxtitissonl gr.ui:e hosies. Vix euim
ullos laudat viriuium nctus , (lui» nos staiim itifirmi-
laiis iiosliaD memorcs osso , ot i-i quid agoi (luinsit ,
Vires a Dcu sporare ; si qtiid boiie a( tuin , hoc ad
ejusdcm auxiliimi referre comuionoat.

263. Plura exigerel tanti momonli maieria , plnra
cliam paraveramus : sed leotorem scriipiilosis in l*e-
bus diuliusdisiinuisse lueliis est. Si quid in liis elti-
cldatum , quod :*ntea non sa.is paiebat ; graliim hi-
D beai llilario , cujus opc magis qualn nosirl ingcuii
viribus freti hoc opus snscepimus. Si quem aultin
ofTendit prolixilas ; ignos''al alTootui , quo sauclis-
simi (lonressoris auctoiitatoin injcolif; siispicionibus
nomiihil imminutam sux integritali rosiituore, sioiibc
Operum ojus lcolionem omnlbus uti iorem pijesiarc
conati suuitis. Sed seiisa cxpliculsse non sufnolei ,
ni>i exponamus ol gesfa. Ea qnldcm pfope omuia
luin in froiite uniiisoujiisque Oporis ad siugiilas ejiis
lucubritiones illuslrandas , luin iu nolis ad easappn-
sitis rotiilimus : veruiii omiies particiilas roc<illigore,
el ex illis uiium quasi corpus oouciiinare jiivai ; ut
contiiiua serie digesta vii.e cjiis narratio sub uim
coiispeciu iu hoc limiue rcprxsenteiur. Sit licet ru*

H5 VITA S. IIILARII KX IPSIUS POTISSIMIlM SCRIPTIS COLLErTA. i2G

dis dclincaiilis ponicinu>, leciornm animos cxcitabil A fellil vcl unum Rnnini lcslimonium , ai ud qnem Hi-

larius aiidil , vir ualura Ivnis et plncidiis , simulqiie

lecrcabilque maieiii grandior , rerum gestarum va-
rlclas , diclorum denique vcrilas , quam cx purissi
mis foniibus, cx llilario nimirum ipso, cl ex prohalis-
sinus auctoribus dopromcnius. Ila vcro inignioribus
illius raclis , (\ux suboculos cadunl , referendis dabi-
mus o|)eram , ul sancti D< cloris animum pro moduio
ex))nmere teniemus , videlicel inlaniinalos n |)ucriti.i
inores, in epidcopali uiuuere snnclitalcm , docirinam
el erudilioiicm , cgregiam in dicendo scrihendoque
facundiam , zelum pro lidc inircpilum, adversus hx-
relicos pracscitim Arianos divinum prope robur , In-
frnctam duris adversisque iii rcbus pnlienliam,invic-
Um dcniqiie iii omncs p:itici)liam , maiisuctudincm
nc lenilatem contra qiiain nonnullis bacicinis , (|ui
Itilarium non peiiiius norunl , persunsum est. Ilanc
▼ero persuasioiiem , iil obiler id dicamus , satis re- B

cruditus , ct ad persundendum commodissimus : ut (|ui
fidei veiilalemnon modo eioqucntia cl erudilioiieani-
misin$j)irabai, sed cliam leniiaie, mansuetudine, iu-
diilgentia el ad aliorum coiitumaciam nccommodaia
oralidue, qu:e opiima coiiciliaiidu; veritaiis ratio esl,
in^iiiuarestudebal. Iliucdc rigorcdisciplin.enonniiiil
rciuillebat aru|uaiido , ul ad Ecc!csi:c sinuin pi:)
qiiad:im faeilitaic rcvoearct, quos aul crror aul igiio-
raiitia scduxer.il. Hinc modo liouioeusion liomoiisio
pixferebat , modo ncfaiidas AiiouKCOium blasplie'
niias paiieiiler excipiebal ; ui omncs boc leiiinu uto
Cbrislo lucri faierel.llxc inaniecessumbreviierdicta
^urnciant, i\ux ubciius, I)co ruventc, liunc expiican-
du sunt.

VITA SANCTI HILARII

PICTAVIENSIS EPISCOPI

EX IPSIUS SCRIPTIS AC YETERUM MONUMENTIS MJNC PRIMUM CONCINNATA.

Capct PRluuil. 1. fliladi ortus : an ex Christianis
pareniibus sit. — Clarissimuin Ecclesix sidus, Ilila-
rium iii Galliis ortum habuisse, ncnio uuquani nega-
vit. Quls emm, Inquit Auguslinus (Aug, lib, i contra
Jul.^ cap. 5), ignorat llilarium episcopum Gnllum?Ei
vero ex Aqiiiiania, (|uaiii Sulpicius Scvcriis (Sulpic.
$ub fin. dial. i), Ammiano MarccHino libio xv, cap.
II, sufrr>gante, caetcras Galliarum provincias urba-
niime lunc superasse slgiiincat, cuui oriuiidum essc
npiid omnes convenii. Nequc soliiin Galtus, sed ct
Pictavis genitns ab llieronymo nicir.oratur {llier.
pra'f. in lib. ii Comm. ad Gal ). Cui ciim pror>us
ronsentiat \en:iiilius Forltinatiis ( Yenant. lib. viii,
carm. i et Ub. ii, c. 16), ncc repugnct Fortunatus
aliiis (si tamen .ilius vilrc llilarii scriptor) ; ea illi
civitati non est racile imminuenda gloria, qiia de
tanti viri non modo episcopatu , sed et ortu sese
decoratam arbitralur. Eum quidem Burgenscm vo-
cat S. Antoiiinus, Saussaios vero in pago Claro m-
tuni affirinat : sed rct entioribus scriptoribiis qiiis nou
anieponat Hieronyuii atquc Vennniii aucloritalem?

2. 1(1 quodain ms. noii admodiim nniiqiio Cardina-
lis Ottoboni, pater Ililarii Francarius appellatur. Tra-
dit (luoquc Bouclictus (cap. 0*. Annal Aquit.), tiimu-
latn parcntum Hilarii ^O anuis aiitcqiinm opus
suiim cderet, lioc est circiter an. 1500 in parocbiali
a*deapud Clissonium llil.irlo sacfa rcpertum esse, iu
qno idcui nomcii ijisiiis patri allribiiebatur. Sid quid-
quid sit de parentum nominlbu!^, cerie in dubium re-
vocari non poiest generis illius ctaritudo, qui, For-
lunato tcste, < apud Galliranas fainilias liobiiitalls
lampadc non ob^curus, imo magis pra; cxleris gra-
lia gcoeroftltatid oruatus (uit. >

5. Cetcbiis bic orilur qiin^siio, utruiu Cbrisiiaois
parenlibus natiis sil. Negaiit plerique, cl opinionem
suaiii ipsu librorum de Trinitaio exordio connrmanl,
in quo iiarrarc videlur llilarius, quo pacto ad Cbris-
ihux fidei iioiitiam pervei:eril. Ac priiiio quidoin
pr.iniittit, eircuuispicienii sibi quodiinm essei pr -
prium liiiman:!' vitii* nc religio:>uni ornciiim, unde uiilis
^ ct (»pianda vita efncerelur, sta im alTuisse oliiim al-
que opiileiiiiam ; sed b;rc se bum:iiia felicitalc indij^iia
sensisse, qii^e n belluin:c oblectationis consiieliidine
noii muliuin essent aliona. Tum sibi conim .vciiten-
tinm consideranli, qiii bcne agere atque intelUgere , id
demum bene vivere esse opinabnnlur , cam etsi iniiius
ineptam, iiondum lamen ad beat<: vivcndum ^aiis
idoneam sibi visam e.sso declarat {num. 2) : ciim illi
beaiam vitnm intra semelipsos continercnt, i|.sius
vcro aniniu> sese efferret in Dciim, cui se lotum ipse
dvberety cui famulans nobilitnndum se exisiiinabat, nd
quem omnem spei sua: opinionem referret, in cujus bo'
nitate inler tantas prmentium negotiorum calamitnies
tanquam lutissiiuo sibi portu fniniUnriqne requiescevct
{itum. 3). Exinde vnrias pbil isoplioriini de Doo opi-
nioncs sc expcndi^sc ail, null imque probasse ; qni:i
ciim plcrique muliiliidincm colerenl, ipse in Deo wi-
fnl nisi wternum potensque esse venerandum, et oinui-
potvntinm (Cfernitnteinque non nisi penes unum esse pro
ccrto baberct. Dciniim eam, ijuani anxle adoo qii;vri-
labal, noliiiain veluii casu se adeplum esse lcstaliir
(num. -4) iu buiic modum : Ha^c igitur, multnque alia
ejusmodi cum aniinoieputnns^ incidi in cos libios, quos
a Moyse atque a pioplictis scriptos esse^llcbracorum
religio tradebat. Quibus cx libris qu:\ntun) profere-
rii, subiude narral (num, 5), se ueinpe adtuiciawv\\

«7

VITA SANCTI IIILARII

qiiam vcrba Exodi jii : Ego snm qui sum, naUirai di- A naiivilalem vocnta^ et ad ccelcslem regenerationem cb-

vinsp iiiromprelicnsibilcm cognitioneiii nplissimo ad
inielligcnlinm hnmanam scrmone significarcnt; ac
poslea se ex Esai xi., 12, el lxvi, i, Dcum iinnien-
6um ; exPsul. cxxxviii, 7, ulira rcrum intelligcntias
infinitum, et cx Sap. xiii, 5, tolius pulchriludinis
piilchcrrimum didicissc.

4. Ilis lecti!>, jam noii iiicertus fluctuabat nnimus
quis colciidus essel ; fatignbaiur tamcn partim siio,
pnriim corporis me(u (wnm. 6et 1) ; quia ipsi suberat
naliiralis sensus, ul pietntis professionem spcs aliqua
incorrnpt» bealiluilinis nlerct, qiiam sancia dc Dco
opinio (*t boni mores iiKTercntur. Scd ex Evnn^elii
Joaniiis iiiitio mcns licpida et nnxin plus spei invenit
quam c\specl.'ibat : ex quo primum ad cognitionem

tinendam polestati suce permissaesf, Inin oxisiimandns
esl loqui dcsua rccenli per biptisnuim rcgciiera-
tioiic, qunm gratulnri so iii ca rcligioiic in^litutumy
qun nova aniini nniivitas iion iiilcrilura, diviiiaque
corporuin posl haiic viiam .rogcneralio spcranlur ;
eo(|ue sc liberatnm mctu, quo anlca se faiigatum
dixil, nc aniniuscorpusve inierirenl.

C. Ne(|uc «•nicaciiis cx anlii|uis probnnl, llilnrium
in adoltn diimiaxnt mtntc Chri-tinnis niystcriis fiiissc
iniliatiim. Ila:c qnidcm Lsainc vi-rba Gloria Libani ad
te veniei, iln cxponit nienmyinus, iil cum (.ypriano,
qiiem idoloriim ciiliui diu mandpniiim fiiissc non
inficinndum est, Ililnriiim nosiriini (onjungat :iique
compnrei in hunc modiini : Vir sanctus el etoquentis-

Dei pnlris imbuitiir ()n(m. 9 ^/ 10); dcinde (|uod an- B stmus nmrtyr Cyprianus, et nostri temporis confessor

tca naturali seiisu dc Greatoris sui aelernitnie , infini-
lale etspecic opinabniur, propriuin es<e etiam Unige-
nito Dconccipit; nudit ))Oslremo, nnicuiqne csse Dei
Filio potcstatem ficri, ac propiercn Vcrbnm cnrnem
factum essc, ut per Deum Verbum cnrnem fnclum
caro prodccrct iii Dcum Verhum. Unde cum landcm
concludnt : llanc itaque divini saeramenti doctrinam
mens loita suscepit, in Deum proficiens per carnem, et
in novam nativitatem per fidem vocata, et ad caetestem
regenerationem obtmendam potestati su<b pcrmissa :
inuuere videliir, se in Ttate jnm provecta, ex Scrip-
lurarum lectione, a geniili rcligionc ad Chrislianam
perductum csse (num. 11).

5. Vcrumtnmcn quod Fortunalus de illo scribit

Hilurius, nonne tibi videntur eicelsa: quondam in sce^
culo arbores cedificasse Ecctesiam Hei? Scd npertum
cst hoc un') ililniium et Cyprianiim iina conjtingi,
quod aniho cxce!s;e fuerinl arbores. Al vcro Cypria-
iium, qna gcntilem, non excclsnm, sed humi pcaius
repontcm nrborcm exstilissc quis negel? Unde nec
ab llieronyino diciinliir excelsce quondam in gentili^
tate arboreSf sed in swculo : ut Clero opponalur sac-
culum, iii qiio cum nobilitatc generis, dnctrinae splen-
dore, nc siiigiilnri morum probltate claruissent, lo-
tim illain glorinm suo in Clerum transitu ad Ecclesioc
utililntcm, dccus cl ornamcntum Iranstulerint. Ncquc
mngis esl ohscurum, quid Augiistinus sibi velil his
verbis : JSonne respicimus quanlo auro el argento et

{lib, I, n, 5).: A cunabulis tanta sapientia primiiiva ejus C vesle su/farcinutus exierit (te jEgyj)io Cyprianus doctor

Inctabatur infantiaf ut jam tunc potnisset intetligi ,
Cbristum in suis cansis pro obtinenda victoria necessa-
rium sibi miliiem jussisse propagari, hoc potius sonnt,
llilarium vidclicet jam ab infaniin Christuminduisse,
et Christianani doctrina cum Incte snxissc. Ne(|iic
bis repiignal lihrorum dc Trinilate exordinm. Cuni
enim in eo selcctis Scripturnc (eslimoniis ostendatnr,
quanlo apiid fldeles potlor sil, quam npud pliiloso-
phos, sci(miia Dci; nMniis sapit hominem qui primn
fidel stiae tyrocinia narret, qiinm doctorem in sacris
proranisquc lilteris vcrsadssimuin, qui aut gentilcm
philosophum, sub lypo sui, quibusdam veliiti gradi
bus nd Chrisliannm religioncm promovere, aut se ip-
sum in religione, qua jnm essei imbutns, aliiori rc-

suavissimus et martyr beatissimusy quanto Lactautius,
quanto Victorinus, Optatus, l/ilarius; et ut dc vivis
taccam, quunto innumerabiles Crccci {August. lib. ii
de Doctr. Cbri^t., c, 40)? Evidens cniiii cst, non iiic
superstiiiosum culium jEgypti vocahulo ab co signi-
ficnriySed inundnnam doctrinani : nna cuni pricstaotes
illi viri cgregic exculli ac ditati essent, toios ilhis tlicsnu-
ros qiiosex Eihnicorunilcctionedccerpsisscnt, posi-
modiiiii iii usus E<*cIcsi.i>converterint. Sedsi id ininiis
liquerct; Optato.qucin nuii(|iiainnon Chiislinnnin le-
giinus, civlerisnddito, cosnoii siiperstiti(Uic,scdali(pia
alii ralionc inlcr sc coiiiparari inanifestum esset.
7. An igilur idoloruin ciillui aliquando deditus
fuerit ililarius, vnldc inccrtnin est : quod ne pro

rum conteniplatione inngis nc magis confirmarc ^ certo haberciur, non liiigniMli niiimo, paulo diligen-

stiideat. Snne tam s.igncis aninii vir, qui fortnila .sa-
(Toruiii I.brorum lectioiie abslrusissima qua^que
Christianx religionis mysieria per se clarc dilucide-
quc pcrciperc valnerit, de Deo non tunc prinium
coepisset mngnilicc scntire, ciim ad Exoduin perve-
nisset. Multa quippe continet Genesis, qii.-c mnjcsln-
tcm Dci alqiie gloriain niirince commendnnt. Anle
etinni, qiinm altigisset Esninm, in aliis lihris occnr-
risscnl plurima, qu:e quain dc Deo cx Exodo conec-
ppiai opinionem confirmasseni. S(^d nec usquam
Hilnrius sese gentililntis erroicm dcposuisse nicnii-
nit. Nnni cnm verbis supcriiis jam allaiis ait, cam sc
abicriter siiscepisse doctrinam, qua mens m uovam

tius tract:indiiin censuinius. Qnod cni n Vinrcntius
Bellovacensis ncS. Antoninussciibuiit, cum op/miifm
iemper (uisse Cbristianum , non ininiis csl probahilc,
qiiam quod vulgo cxisiimnnt, cum nb iiicunabulis
Cbrisii Icgi non fuisse suhditum (Vinc. BelL /f^.xiv,
c. 25; S. Anton. tit. xi, c. 5).

Cap. II. 8. Ilitarii eruditio^ fides, et vivendi ratio
donec ad clerum adsciscotur. — Mngnns illc Hila-
rius, qucm ciim iis qui in sutuIo scicini.c ntquc iiisi-
gnium virlulum laiide fl(<ruerunt, compnrnndum Cnsc
Hicronymi el Aiigustiiii testiinoniisconstat, si rcecn-
lioribns qiiibiisdam habenda fidcs, priniis annis ob-
tuso fuit iiigeiiio : sed Roinam. 'ttque iiide iii Grat-

K9 EX IPSIUS POTISSIMUM

ciuin profecius, deoennnli studio nssiduo, n.iiuralcm A
diffieuilalem vicit, el rarsc snpicnliae, erudilionis ac
eloqiienliic ornnmenia conseciitus est. Ulut esl, iiiio
ore prrdicniii velercs, et scripla ipsins confirrnant,
illum ingenii non minus mngnitudine praesiiiisse,
quam acumine. Sane ad id persuadcndum idonci
suiU uni de Trinilaie libri : qiioriim si prinuis ante
cxteros scriplus C(mcedatur (ad qnod probandum
srgiimentn non desuni), stupenda videbitur iliius ani-
mi anipliiudo, qnippe qn\ tnni vnsium Oims vcl ab
ipso exordio accurate adeo coniplccti tamqne exqui-
sitc delinenrc valuoiit.

9. An Rom», nn eiinm in Grxcia ingenium opli-
manim artium studio cxcoiucrir, non leniere asse-
rueriui : maxime cuni Hicronymus scripto iiiandavc-
rit {Hier, epUt. i al Ru$!.)^ siudia tunc in Galiiis B
floreiUistima esslilisse. Taiilam vcro eioqucntin nc-
quisivii gloriam, utab oodcin Hieronyiiio vir lonipo-
ribus suis diserlissimus el eloqnciitiu; Rbodanus ap-
pellnri meruerit (Prasfat, in iib. ii Couwi. ad Gal. et
epist. 141). Poctic:e quoque dcdii operaui : eninque
arlcin, r|iinm .id prnvos et iinpnros usus muiti detor-
queiil, ad celebraiidas Dei Inudes el ad apostoiornm
gesta martyrumque ccrlnmina dccnntnnda adiiibuil.
IUuni quamdam dumiavat grxcnrum liltcrnrum nu-
rulam cepisse, et ad obscnriora Origenis verbn inlei-
ligeiida Heliodori presbyicri 0|)era usum essc aucior
est Hieronymus (f/fer. epist. 1 41 ad Marcellum), sod
eo latilum in loco, in quo non saiis circunispccle lo-
cutus esse merito jndicciui-. Ibi eniin pras niinio crga
Uilarium revereniia! aflcctu, cuin rcprebcnderc non C
auderet, quem crrasse snspicabauir ; prius de co ex-
cusando, deqiie errnto iii nlteruni irniisrercndo, quain
de vera illius sententi;i expendcnda co<;iinvit. Sed
neque ei in Oricntein dcporlnto Ilciiodoruni adh.e-
sisse, neqiie illnni toto cxsilii sni lemporc n scriptis
Grxcornm evolvendis abstinuisse crediderim. El
Hieronymus qnidcni, ni fallit conjeciura, llilarium in
grxcis iittcris tenuiler vorsatum esse iion aliunde
judicavit, qunm ex libro de Synodis, in qua vcrsio-
nes ipMus nonnibil iutricata; videnlur et noii sniis li*
berx ct expcditcc. Si quid tnmen in bis viiii cst, in
scutem, qua SiTip^it, commode rereras. Tunc eiiim
cilra interpretandi lcges excurrere sibi videbnnlur,
quotics eumdcm verborum ordinem non retinorent.
Unde cum multas Orientnlinm fidei conressionum D
versiones circumferri non ignorarel, novam tamen
ipse cudere aggressus est .(/t6. de Synod. n. 9), quod
Hlaniin ex grceco in laiinum ad verbum expressa trans •
laiio afferret plerwhque obscuriiatem. Eum quidem
modo vixcogiinverisgmrcx liltern; lenncius adhnerere
poiuisse : sed hinc coiiccdas uecesse est, illum in co
fcribendiSgenerenonnuIlasibi pcrmisisse, qu:emajorcs
ipsiussibi licere non exisiimnbant.Ycrumsiqnis lin-
gux grxc.Tperiii:i,nemopliiIosopbia eum excelluisse
negnvcrit.

iO. Ohvariasopes^qunsexhac disciprma in Eccle-
sie ulilitatem transiulit, non immerito dixit Au*
gU!itinus (Aug. lib. ii de Doctr, clir., c. 10), cuni

SCUIPTIS COLLECTA. m

mulio auro argentocpie sulTarcinaliini ex ifigypto ad
Ecclesinm transiisse. Ila vcro cas iilimcs et ab omni
fo^cc purgatas scriplis suis admiscuit , ul niliil in eis
profanuin , niliil offendas sacerdote non dignum.
Sed et anicqnam nd hnnc digiiitntem promoverctur,
non soln contenius eruditione philosophicn, mores
etiam ad perfectas phiIosopiii£ leges composnit.
Imo ab infanlin , Fortunato si credas {Fortun. iib.i,
n. 3), divina quadum sapieniia lactabaiur.

il. Vann lamen et sterilis evnsisset mulliplex
illius scientin , nisi eam fides fecundasset. Ilanc
porro eum bapiismo nbunde percepisse, ex snbjcctis
constabit. Sed quandonam boc snlulari sncramcnto
initiatus sit , iiicerium. Hoc nnum conslat , baplis-
mum ipsius non paucoriim annorum inlervallo epi-
co(>aium prnscessissc : siquidem ipse ail (lib. de
Synod.f n. 91) : liegeneratus pridcm, et in episcopatu
aliquantisper manens , fidem Nicwnam nunquam nisi
exsulaturus audivi. Quo ex loco eorum forsan juva-
retur sententia , qui llilariiim Cbristinnis ortuin
parentihus noganf, nisi apiid omncs esset inconfes&o,
id iis temporihns moris oblinuisse, ut in proveciani
aetatcm bajttismns sxpe differretur.

12. Verum eo lestimonio luculenier probai , Ni-
coiiium concilium , quamvis novo Consubstantialis
vocabulo , nibil tamen novum decrevisse : cum ipse
aiitequam Nicxiium synibolum audisset , eamdem
doclriiiam lum ex verbis evangelicis quibus bnptis-
nms traditur , tnm ex apo>toIoruin symbolo quod
anle bnptismnm discitur , seniper intellexerit cre-
dendam , ac firine credideril. Qiiocirca Constantio
auctor csl {Ub. ii ad Const., n. i cr 7) , ut si quidcm
Nicainis decretis snhscribere timeat , primam et so-
Inm evangolicnm Hdem in baptisnio confessam intei-
lcctninque relineal. El iniiio lib. ii, de Triu. quc-
riiiir, quod cuni Trinilatis inysieriuni baplismi ver-
bis satis aperte cssct decluratnm , Ariani coelestium
veiborum simplicitalem pro volnnlalis sno: sensu ,
non pro verilatis ipsius absolutionesuscipcrent, nli-
ter inierprciantcs, (|nam dictoium virius posiularcl.
Alias eis etiain exprobrat, quod fidei noii adhxreanl
aposioloium symbolo consignalas , siiie cujus pro-
fessione ncmo baplismnm percipit : Fides , inqnil
{Ibid. n.i}), scribendn est ; quasi in corde non sit.
Regenerati per fidem ad fidem docemur : qmsi regene-
raiio illa sine fide sit. Chrislum post baptisma disci'
nius : quasi baptisma atiquod esse possit sine Christi
fide {lib. de Synod., n. 63). Contra Gallicanis epi-
scopis grntulnlur, qnod neccssurium iion habuerint
cpiscopi legere , quod regenernli neophyti tenerent
corde atque crcdcrent. Ipse vero quam nlie eamdem
in regeneraiioiiis sune Sacramenio imbiberit , variis
modis enuntiat. Modoenim nii {lib. \ide 7'rm., n. 21) :
Jnte ita credidi, per le ita renatus sum : et exinde tuus
ita sum; modo vero {ibid. ): His immedicabiliter jhi-
butus sum : et ignosce, omuipotens Deus , quia in his
nec emendari possum , et commori possum ; et p:iuIo
nnte ( num. 20) : Hosc enim ego ita didici, ita credidi^
et ita confirmaUB nientis fide teneo , ne aut possim crc

t31 VlTA SANCTI mimi 15^

(Lre nlUer t aul velwi, Dcmum cur nlilcr crcdero ac A cularis ratiunculas sccum despicianl, ndboilatur lU

vcibis : iVo/i ncQure quod sleierit^ qnia per inteUigeulics

(ioccri non pos^it , cani ad calceni lib. u ad Cuii*
si:nti. reddii ralionem , quod c.i (ides et evaiigelicx*
dociriii:c et ri»generalioiiis sur syuiboUi coiisenlaiiea
hil. yua; rj»tio cuni ii.i c;rteros fidei iiQStra! articulos
pnrilcr vnioai ; neino. jure dubi^rit (|^uu/ cl paii i^
coru^n vciitatcm persp.ica.citile pciielrani , et acl
defcudendo^ siiigulos xquali sc^per con>tantia fucrit
iiistriictiis.

13. Qui pliilosophiwn fidei subjecerit {lib, i de
Tri;i., fi. i5). — Tanto (idei luuilue per bapi^sui^uQi illu-
slratus, nullis un(|uam vanx philosophi;e fallaciis iu
rrrurem nbdiici potiiit : sed praecepto parei^ apo-
stolico : Videle ne qnis vos spoliet per phiiosophiamy
lioc se efT:(Cto adversus oinnia hnmame rationis ja-

iufirmituL'm cousittentis non comeqwtm introiium;
ei id iiuidcm maxime , cum iiuiltariim Dci operatio-
num cxcniplo habuerii, iiiid^ crcderes Deum efficere
posse, quorum iutcliigi}re e/jiciinCum non possis. l}i-
lerins ctiim progreditur. Si ouiin, iuquil, boiuinuui
inielligeulia ad conspicabiUAres el corporeas courclatur,
quauto uingis ad invisibiles ct divkns? Si Cbri:iiL
corporei juiiuis clauiiis ingressum ratione non assc-
quimur , quanto uiinus a>ternaia ipsius cx s^terno
rnire generalionem ?

15. Eadcm ratiun^, lib. vni de Triu., n. Vi, oni-
m^in iii Cuchnrislix sacrauienlo de cnrui& ac san-
guinis veiiiate ambigendi occasioncm praccidii. Sed

cula veluli clypeo muiiivit : Hespuii captiosas ei inu- J^ex alinto cxemplo, quod cx ipsis llilarii sentcntiis nc

liLs philosoplnn' qumstioues fides constans , neque hu-
mmmrum ineptiarum futLiciis succumhpus , spoUum sfi
pritbei veriius falsitali, IJt eiiim in vera philosopliia
vidit, ulira nnlurcB humuuw intclligentimn a Deq geslUy
non succumburtt rursum uuluralibus meutinm s,eusibui :
quia infiuitx aiternitalis opcraiio iufiuitam miiieudi
exignl opiniouem. Qux infinilns cuin dcsit humamc
nieiiii , niiiil ci suppetit , uude divina mystcria asse-
qiiatur. Vidit eliaui huninnnm rniionem , 8i(|uidem
cr(;at) est, perfectnm iiou posse esse ; adeoque ncc
comprelicndere Crentorem : Non enim, inquii, conci"
piunt imperfecta perfectnm (lih. iii, w. 24).

14. llanc uui fidei glorinm ntiribuit , ut ad ra
corIcsii ipsius virlute pervenint homo , ad qiiaj pcr-

yerbis i<:ter se iemperalis, iiun(|uam trtmcn alienum
in sensum desoi^ris illustraviufiis , iuielSigcre cst
quain caute Qdei ^co; ulos deciinari' ; et, quoiuoJo
cxtra nietns rajiiouis erum; ens, suiltus siL facius, uk
obsequeudo Dei, verbis sapiens evaderet. Dlinnm
siulti iani prudcntis vestigli premerenl iiosiro! hujus
xtatis liaTctici , ncc fidei soliditali , qiiam inlemera-
inin scrvai Ecclcsia , innnes quasdam raliones , scu
poiiiis, ui iia loquar, speciosas hallucinniiones nntc-
poncrent. Mox s:\ue iiiira Ccclcsiai sinum , qucni,
miscre disrumpuni, regicdcrcntur. Eain porro unani
ab Hilnrio improbari priidentiam hiMnanam * qua)
fidei nesciat subjici , hic interiin monilum vol|iniUS«
donec inscqucnii ca[die ostcndamus , quaiui fieceril

tingere propriis virihus non valet. Camque ob cau- C fidem doclnm , sive scienliam qna; fidui famulftur.

snm Chrisliniios, qiii fidei inletlectuin subjiccre
norunt, sapientibus mundi, a quibus desipere putantur,
niullo sapientiores esse hinc demonstrnt, quod in
nrraiin longe nltiora penctrent. De hnc illoiuiu sa-
picMite siiiltilin lib. v, initio, libenter ipse glorialur :
ct iiierito quidem, qiiippe cui ad summam sapientinm
hnc it';r fuit. Qiii aulem fidc naluralem phiiosopliinin
dcvicerit , operos prelinm est vel uno exemplo dc-
nionsirare. Audrt ex Cvaugelio : Christus posl re-
siirrcctionem corporeus , non simulatus ant fallax ,
clansam domum in qua eranl discipuli cougrrgmi ,
iutroiiit. Slaliin ei a philosophia suggeriiur; An con-
ttructa parielum penelrans ct solida lignorum , naturani
eornm impenetrabHem transcurrit? Ciii Hilnrius cprisi

16. Hcereiicorum consortia devitat. — Sumino illo
iniemerntx fidei scrvandx studio impulsiis, a catJio-
lic:e rcligionis ho^lihus sic abliorruii , ul cum a Ju-
daMirum vel huirelicorum convivio nbsiinere Forlu-
iinius suo ctinm :cvo difficillimum csse testetur, ipsi
iion soliim m(;nsn , scd neque salulatio fuerit cum hi$
pratereunti communis (Fortun.^ lib, i , n. 5;. Cnm
tanicn agendi ralionem , quam I:iud;tbilitcr teuuit
Inicus, postea prudens r^misit. Cpiscopus euim fac-
tus, ut hocrcticos Chrisio lucrifnccrel , nec criininis
loco duxit queinquam cuin liis ornre :>ut colloqui,
nec ipseeorum colloquia recusavii (Ub» in Coust.^u. i).

17. Cum nuicm iion ignoraret fideni morluam esse,
nisi per chariiniem opeielur (in Psal. li*, ?i. 16),

assciitieiis : Nihil equidem , inqiiil , cedit ex solido , f^ homiiicsque non solum propier infidelilniem , sed et.

ncque per nnturam suam aliquid lamquam lapsu insen-

sibili ligna et lupides admittunl. Tuiii illa veluii jain

viclrix ur|;el : Dicamus ergo fuctum non fuisse , quia

intelligentinm facti non apprchendimus ; et cessante

sensu nosiro facti ipsius cesset effeclus. Verum sapieii-

tis siulliti;e armis iiistrucius Hilarius siultnm iTlnm

snpicmiam calcat , eique Tictorin de qua sihi jam

pliudebat erepia, lidenter succlamat : MihiimperUo^

et lautum de omnibus Deo ul sunl ab eo dicta credenti,

ralionem istius facti nc reposcas. Dominum audio : ei

quia his credo quiv scripta sunt , scio quia adstitil Do ■

minus clausa domo in medio discipul[>rum. kt posl-

inodum omnes , ut vanas inanesque prudcntiu; scc-

propter slc^rilitniem a Christi corpore eradicandos
csse : primum ecclcsiasticis regulis el evangelicis
institiitis nnimuin informaiidum irndidit : tum seip-
sum propria disciplina ita coercuit inKmsus, ut irre-
preliensihilis iii leinplo Christi sacerdos jam tum
prxparnri viderclur ; ila se variis pielatis operibus
cxcrcuit, ut ndhiic in laicali proposilo poutificis gra«
tinm divino nuiu possideret. Deni(|iie Dcum , quo
pleiius erat, iii alios etiam eflfudit. Nunc enim«
Fortunnio losie , alios de confessione snnctar Trini-
latis informnns, nuiic alios promissione regni OB*
Ie»tis invitan^ , uiio verbo omnes de pio rcligio-
nis op^re commonens, non cessabat in plebem

135 EX IPSIUS POTISSIMUM SCRIPTIS COLLECTA. ni

viM'b:i vorifalis fincUim fi<lei rcuiindnnlia jcminaic. A non liabclanl, vel non exisliinabnnlnr h^ibcrc, saMx*

18. Tai.lo virodgnini l)t us irihuit spo;i';iin , cx
qiia lilinm nnioun nomine Abram piorreavii. lHius
qnippe ncmicn , geiui» ac vil;c scriem (|ii:imvis nulia
iiobis monnmenla proiruierint , piclUi m lamen , cl
i:i divinis T<)\n\^ iulciligiMnlis sijj^ici.al in , ip.-cno i in
i.ccia.:(lis iivani;<'lu'is CDusiliii slniliUMi llilanus ipsc
s:»lis comuiemlavll; cum filir resiribcus , o:imque
sub ;viiii;niaiibus ci parabolis quibnsilam ad inctlcs-
ri;ini ;ic virginitaiem coborlans , jiibcl eain , si qnid
per ;rl:»iem minu-i imelligai, malrc-m inierrogarc.
Cui eiiiin b:vc iion s n nl p i^simam malrcm , i\i\x
omui >a'CMli spe abjccia , in id uuum cum coajuge
cinispir. ril , nl Dci culini ei obsc<iuio quod sibi cral
chavi^simu:n niauciparel? Lnde :uljicil, iiibil caui in

in saciMduiium eligcbantur mariti. Qnos (aiiirn ca
leiic ordiuaios essc , nl ab operihus nupliarum dein-
crps ab>liucicnl , liiorouynio arfirmanli (lltervn.^
lib. 1, coht. JoviaiuH.) ncKare iion au>iis eslcoi liucn-
li:L' quainvis adv« rsariiis Jovinianns , adeo ui volens
noleis coiifesMis sil, nou poue es$e episcopum ^ qui
in epi.scopalu filios [acial : alioquin ti depreliefitus
fueril, non quasi vir tenebiiur, sed quasi aduUer dam-
nabilur, Eiimdem Ecclcsia! morem tncninr Siricius
Papa cpisi. nd Himerium Tarrac. c. 7, Innocenlius I,
C|nst. ad Virtiicium, c. 10, el Ambrosiiis bb. i Orfic,
c. oO,, n. 2)7, cl episl. 03, ad VctccU., n. 63.

21. Gryita:i tneudacium de CanoniciB S. Ililarii. —
Hac se lege ad^iiiui;! libcnicr passus cst Hiiarius,

votis mag is liabcre , (jnam ul filiam opiimis moribns B qui virgiuilaicm ei conlinenliam quai^ii Uicerel, a ias

snisrursuin quujlammodo goiieraret, ac Dco parcrel.
Cap. 111. 49. Episcopaluni suscipii: (\uid de ejus mw
nrre he.itia' : qui eo funyatur.— Sic Hdarius coimnbio
junclns, quasi ei non adslrirlus vivcbal, oinui scicu-
liarumgtMer!inslrucli>simus, vilic pndiilalc pnrisri-
n.ii^ , iulogriiale fid»i alqne consiamia iiis gnis ,
;i!>luans zdo animaiuin , omnibus deuique dolibus ,
qiias .^b er»isc(i)o Taidus de>idcrai, mnaius; cum
concordanle populi voce, aut potius Dei Spiriiu proda-
maute . vir olim nujstcriis deputatus , oli(juaudo sacris
alfaiibwi sacerdos electns est ( Fortunal., lib. i . n. k).
Ijimi iii episcopalu Pictavcnsi Mixcniium S. Maxi-
iiiiiii rrairem exccpisse Luims Fcrrari«n >is scrbil in
«•JMsdem .Maximiui viia : quo aniio , ncc illc , ncc

cliaiii liiculenLer proijavii. Filia nauKpic unica illi
crti ct inaAiinc chara : cui cmu bni:esiis nuptiis \ir-
giitilatcm pKvfereudani pcrsnaslssei , eani praMiia-
inra monc sibi pruTipi maluit ciim pra;claru hujus
viiLulis propusilo , qiiam cum illiiis pcriculo diutius
vivcrc (V. epist. Hilarii ad Abram.n. 7, elFortunat.^
n. 15). Noqiie lepugnaniem ea in re experlus est
uxorcm , qu:c caslo dtgua conju^^c , pari studio , uti
jain notatnm , in aniorem coiilinenliae conspirabat.
iud Mida bic potiiis quain lefclicnda Grynsei (eineri-
t:)s , qui sola Irctus meiidacissimi raniiliaris siti auc-
t(M-italc , anirmavii sancluni lliiarium Pictavensibus
Canonicis nuptias permisiBse. Quasi vero llierony-
mus, rcrum lliiarii curioMis indagiitMr et admirator,
inisqiiam alius n^tal. A plnrimis qiiidiMii ( xislimattir C j.oi; anl ii^norare, aut dissiniulaie poiuissel, lam(|ne

aiino dumiaxai 355, c; iscopalumsuuipsissc; h''\ cum
iis qn:c anle exilium cpiscopus cgit , nou bcne con-
seiilit Iktc opinio [Vide infra uuui. 29 et 30). Auclo-
rilis enim. «iin anno 355, visus csl iii Eccb^sia pol-
lerc, el piibbca sanclilalis ipsius fama, quoj foisilan
Iniigc anlc hmic aniium , Maninum a Galli:c fiiiibiis
mi i|»suin cvocavii , poi-tuliuU ni ali.juol anuis auica
ipi-.copabMn diguilalcm sil adci>tus. Nrqnc buic ra-
liiini adveisatnr , qnod cx liluo dc Synodis, n. 01,
afr.Tunl : Hegeneralus pridenij et in episcopatu atiquan-
tispcr mnncus , fidem Nicaniam nunquam nisi exsuln-
tnrus audivi : cum his vcrbis id unnm conficialur ,
twu lantnm ten.poris ab ordi:iaii«>nc llilarii , quau-
lum a bapiismo, ad cxilinm ipsius efnuxiss(\ Ccrle

fidcnlor advcrsns Vigilaniium diceie, Orientit Eccle-
siw , jEgxjpti , et sedis Apoitolicce aut virgines Clericos
accipiuni , aut continenles. Certc qui Irgitimuin fili:c
co:ijngiuni lanlo stiidio di.ssuasit , noii ita compara*
lus cr.a , ut nuplias ClHricis conlra fas el lcges h!c-
rlcsiic icrmitlerel. Sed rcliclij» iiujnsmodicalumniis,
voriora saiicti Pncsulis aensa cxploremns.

2-. lCpi»copi officium. — l)c cpiscopali gradu magni-
licc iiiimodiim bcnlicbai. Cuinqiie se apud impcrato-
rciu commeudare vcllei, hoc ab eo primmn impera-
lor, laiiquam qiiod omiii revercntia digiium , audiil :
Episcoput ego sum. Sic enini episcopiiin speclabat ,
vclul perfectum Ecclesiw principem, qui perfectis maxi-
marum virluium bonis iustriii debe:itet oniari {tib. ii

lUu^ aliquantisper nd quiiique anl sex annos exlcn- ^ a(/ Constant., i«. 2; lib. yinde Trinit., n. 1). llli

derc avpic licct , ac inlra niiiiin CMncludcic. Immo
quo lalius paiebit lucc particnl a , eo ci il , cfficacius
liilarii argumentum , iit insinuol Gallorum fidem de
Pairiset Filii ?rqua!iiale non a Nic:cna synndo coe-
pissc; si (piidem ca syuodiis Galliis ita ignola crat,
iit ip.e prilemregenpraius, inler episcopos cliain ali-
finandin s< dcrit, priusquatu de illa quidqnamandircl.
20. Hoc salicm ex allato Io< o plaiinm, enm scilicct
jtixla Apostoli pr.recplnm non neopbytiim fiiisse ,
ciiin a popido Piclavensi in episcopum cooplatus est.
Nonduin quidem e vivis exccsscral illius uxor; sed
ea t«Uic , quia virgines aut non t mti erant quauti
erant necessarii , aut opera virginitati congruenlia

1ICC viia; imioceiitiam sino scientia, nec sine sanc-
tiiate muliam scicnliam sufficere exislimabal : quia
ciiui ad alionim nlilititem sit institulus, iis non pro-
<Iost quos docere nesciai.; sicul et sierilis est doc-
triiia , a qua dissidv^at vita. Viilt igiiur iu sacerdote
pro!)ilas ac scientia scse mutuo fiilciant et ornenl, ut
el vita ejus ornetur docendOy et doctrina vivendo : cum
et inuocens sibi tantum proficiat, nisi do€tutsil;ei
doctus sine doctrinm sit auctoritate^ nisi innoeens sit,
Ab ipsis pncsertim episcopis exigil fidem non nudam
aique inopenx raiionis, sed quo: adversus hsereticos hu*
manis docliinis pra^.sidentes conttuntem rgtiHealoM'
tendi securitatem (lib, xii de Trinit.^ n. 20. Vide et /i6.

J55 VITA SANCTI IIILAmi

VIII, w. 2 ); quseqiie sapienlia s.Tculi lanK» supcrior j^ 2o. Mauljiei lonlum

sed ct Joannis Ev.ingelium

nuigna cx parle cxposuit. Cam euim Joauues Evau-
gulium eo consilio scripserit, ul Chrisii assercrel di-
viuitalem ; Hilario in illoabundesuccurrit,uudeeam»
dem dcrenderet. Sensimsiue sensu dilapsi sumus ad
libros de Triniiate, in quibus ille el populoscaiho-
licai fidei veriuite inslruendo, ei adversus hajrctico-
ruiu arles obslru^ndo , duplex clMi^ti^iui Doctcris
munus absolule explevil; sed ad alia nos votal rc-
rum ordo.

Cap IV. 26. Uiiarna Mcdiolancmi sijnodoad Bilei'
rensem gesta. — Ariaua lues, quru lot iu Oiirnie slra-
ges edideral, iu Occidenlem pcrvndere , quauidiu rc-
rum polilus est Consiaus, omniuo uon valuit. Nicx-
uum cliam concilium llilario i<;norare tnnc Irmporis
3 licebat. Al Consianle morluo doleioque Mngueutio
(die 10 duf 11 Augustian, 353), huicquoqucorbisp^irti
pax brevi erepla esi. St:itim namquc Cou^tauiius
Arelale (die 10 Oclob. ejusdem anni) se rccipicus ,
conciliuui ilIuccoegil,(|UO et Ari;ni:c Uxvcsi snb^cribi
pra>cepit , ct Alhauasiuiu condeiuuari. Qnibus jussis
obteniperare cum recusasset Puulinns. Treviroruni
cpiscopus (Fragm. i, n 6); ab Arianis cpiscopis indi-
gnus ecclesia, dignus exilio a rege est judicatus.
Quid pnt>terea iu hac syuodo geslnm sil , ignoratur.
Illius euim ucia qu;c Hilarius Ariminensibus prsmi-
serai, uiagno historiu) damno excidcrunt. Sed hsec
inierim initia fuere malorum , qu.i; hacresis Ariaua
Constautiiiultn auctoritalc, Vaieute pra'scriim, Ursa-
cio atqueSnluruiiiO agcutibiis, in Occidenleminvexil.
^7. Bicnuio post Couslauiius concilio Mediolnni
habito nulluu) modum tcnnit , nt extinctionem Nica;-
nx iUhi procurarct , el extorqucrct Aihanasii cou-
demnationem ( Athauas. ad SoliL p. 851 ). Rclucta-
bantur apostolicx sedis legnli, ac dicebanlnou licerc
per Canoucs absentem inaudiium condemnarc. Qui-
bus ille : Mea, inquil, voluntas pro Canone sit. At lc-
gnti rcgis sermonem niagis horrcnies, quam minas ac
supplicia , exilium suscepere , ne verilatis et inno-
ceuliai cau.sam prodercnl. Alios quoqneeadem invol-
vit senientia (Atlianas, Apoiog., p. 692). CxMcri au-
tcm episcopi vim non vulgarem gravesqne coutumc-
liassunl perpesbi. Iluicuccont ilio iutcrfucrit Ililarius,
an ab eo absens rueril; nccnoncur eo nou convenc-
rit, aut si couvenerit, cur in illo mali niliil sitpassus,

sit, quaulum res huinanas vincunt divine; ui ijnania
rernm divinarum humanarumque discretio est, tanta «/-
tra terrena studia ratio ccelestis excedat ; qux demuni
crediios curae ipsorum populos et ad omne officii
chrisliaui genus instruere vaieat , et adversus os lo-
qucntium iniqua obstrucre,

23. Uocrile defungitur /iiiflno. — Hilarius nihil dc-
erat , unde sacerdos uiilis ficr t , qui cum doclrina
uon vulgari singularem morum inlegritatem cou-
junxerat. Slatim igiiur ut episcopalus apice sublima-
tus est, veriialis cibum, quo aiitea in sccreto cordis
pascebatur, plebi sua; dispensare non cessavit : ut de
illo, cum Galliis nostris cxsilio ereptus est, dixerit
Paulinus

Dum Pictavorum doctor floreret in oris,
lodomilis tradeus populis pnecepla salutis, etc.

(Lib, I, Carm. de Vila S. Martini.)

De se ipse narrat Hilarius, lib. i de Triu. n. 14 : Quod
sibi credebat (auimus), permt/itslermm impositi sacer'
dotii etiam cceteris prmdicabaty munus suum ad officium
pubiicce saiutis extendens. Quo iu loco cum episcopum
repenie audis, queni proxime ante sequebaris velul
iii vcro! religionis inquisilione adhnc laborantem ;
eum iii superioribns prima Christiau.i: vitiB smc ini-
tia descripsisse vix credideris. Hoc obiter not:ito, qui
muntis suum ad officium publicse salutis extendebat,
iuspiciamus.

24. Scripturas popuio exponit. — Ab Evangclio Mat-
ibxi expoiieudo iion sine causa videiur docendi
exordium fecissc. Qiiamvis enim oiuiiis scriptura di- q
vinitus inspiraia utilis sil ad docendum ; quia tameii
in veteri Teslamenio est occultatio novi ct in novo
nianifestalio veteris (August, de Catech. rudibus ,
c. 4), liujus expositioui ulilius prxmittilur illiiis ex-
plicaiio. At vero iiiter libros novi instrumenti primum
locum obtinel Matthaei Evangelium. Hoc porro Hila-
rius coram populo Pictavensi interpretatus esse , ac
deinde conciones suas in publicum cuii>isse tanto
existimatur facilius, qiiod uousingula verba,ut inter-
pretes soleut, seorsim expeudat; sed, quodmagisest
coucionanlis, omittal nonnulla , alia paucis perstrin-
gat, el alia copiosius tractet (lib. vi de Trin . n. 1).
Sed quemadmoduui declarat , se ad libros de Triui-
tale scribendos ea studii aique officii sui permotum
esse necessitate, qua ul Ecciesio! episcopus evangeiias D qua?ri potcst, tcmerariuni esldcfinire. lllucadireno-

luisse eain ob causam potuit, ob quim Euscbius Ver-
ccllensis eo venire primum recusarat. Forle ctiam ei
pnrsenti pepercit Constanlius, ne Gallorum animos
exasperaret.

28. Hiiariusspretisprivatis commodis fidem tueri sta»
tnit. — c Dum ita pcrtnrbarentur omiiia, el veritas
Arianorum dolis obscnrareiur ; Hilario, sicui et c;ele-
ris , facia est polestas , ut florerei in sxculo olio
domeslico fruerelur, redundarct commodis omnibus,
regia etiam gloriaretur familiarilate , et singulis uui-
versisqueet publice et privatim in EcclesiaD domiiiaiu
gravis efficeretur; simodo imperatoris voluniaii ob-
scqucns, vcrilaiis cvangelic;e dcfcnsii.mem dcserercl.

pradicationis ministerium Ecclesij; se debere sentie-
bat; iia etiam non duhium est, quin eadem ratione
adduciussit,ut privatas conciones in unum Commen-
tariorum corpus redactas publicas faceret : ui nimi-
rum non uni, sed loti Ecclesiae prodesset. In his non
lanlam in explicandis litterr sensibus , quautam iu
enieiidis mysticis operam collocat : vel quia hoc po-
pulis ea xtaie potissimum saperet, vel etiam qnia id
eis magis conduceret. Et vero cum Scripturai , qux
variis sunt seusibus fceta;, omnium manibus tcrercn-
tur, et unicuique passim obvii essent litterae sensus ;
pnidentis ac sollicili Pastoris erat quosdam apcrire
riicunditiores.

J37

EX IPSIUS POTISSIMUM SCRIPTIS COLLECTA.

158

Ipsi eiiam succurrebat, nnde se apud vulgus ab omni A pisse credat, qui quamvis nulla proprix sedis prero-

dedecore Ilberarel, cui faciie erat judicii corruptelani
excusaiione alieoi arbitrii defendere, et sub difficul-
late publicae inteliigentiae mentiri probitatem, immo
cumipsefidesuapiaculohaeresis tenerelur, conscien-
litt reaiam blandimento ignorantisR consolari. Verum
inania baec dclusae mentis solalia per fidem et spem
Christi in simpiiciiate cordis manens charitas non tu-
lit ; nec siTit eum injuriarum omnium pro Cbrisii
confessione tolerantiam iion prxferre ambitiosac in
reatus silenlio conscientix ( Fragm. i, n, 5). In coeli
quippe spem assumptus, ac Deo per charitatem inse-
cabili admixtus affectu , nuila terrenorum cupiditate
{Fragm. i, n,^et 5), nulla vi ssecularium motuum
dissolvi potuit, ab eo, aut dividi ; sed nunqu:im incer-
tus quid deligeret, fortiter dixit: Nomini Dei ac Do' B
mim Je$u Chritti adlicereo, quamvis cum illms ctmfos-
sione mihi ferenda sinl oninia niala ; iniquorum socie-
tatem et infidelium consorlium respuo , qn.nnvis mihi
cum bis bonomm oniniimi affluenti.i sit sperandn.

49. Pruden$ decretum pro Ecclesite satute. — Hoc
aninii proposito cum proprine conscientiae fecisset sa-
lls, prospicienduin sibiduxit Occideniis incoluniiiati.
Mulii enim lerriti minis , ac fraude dolisque decepii ,
Arianorum communioiiem susceperant in concilio
llediolanensi : mctuendiiinqHe erat , ne brevi totus
orbis Christianiis eorum contagione contatninaretur.
Cui maio ul occurrerel, stalim post Eiisebii, Luciferi
ac Diimysii exilia , hoc esi , post praedictum conci-
lium, toiius mali auciores Saturninum , Valentem et

gaiiva conspicuus, tanisctamen intcr Gallicanos cpi-
scopos fuitauctoritatis,^ut leges ipse conderet, alii li-
benler sequerentur? Rursum si verba superiora:
Ego gravissimum pdei periculum longeantea prcBvidens^
ad id tempus referantur, quo a Salurnini , Valentis
et Ursacii comniunione se separavit; longe anle-
quam hoc pr.TStaret , episcopiis fueril necesse est.
Uuiimquam h.neceiiain ita inielligereestutgravissimum
fidei pericnliim prneviderit, non (|uidein longe anie-
quam a pnrdiclis se separaret, sed longe aiitequam li-
brum in quoea enarrat scriberet. Sic certe :ib anno
355 inier episcopos emicuit , ut eum ahhinc G<llia-
rumepiscopicatholici velulcaput ac patrem, hacretici
vero ul prnecipuum liostem semper respexerint.

30. Immo etiam antea , si Sulpicio non neganda fi-
des, tanta fuit Hilarii fama, ut nec Martinum ad Rhe-
num militanlem fugerii, quo minus eum spiritalis vitae
sihi ducom deligerel. Ea porro Siilpicii verba sunt
(Sulp. in viia S. Mariini) : c Martiiiiis exinde relicta
miliiia snnctuin Hiiariiim Piciavae episcopum civltatis,
cujus iiinc ifi Dei rehus spectata et cogniia fides ha-
bebolur, expi^tivii, et aliquandiu apud eum commoratus
est. Tentivit autein idem Hilarius iniposito diaconii
officio sihi eiim artius implicare, et minislerio vincire
divino ; sed cum sipissinie restiiisset, indignum se
esse vociferans , intellexit vir aliiori< ingenii hoc eum
modo possi^ conslringi , si id ei oflicir imponerct , in
quo qiiidam lociis injuriie videreinr. Ilaque exorcis-
tani eum esse praccepit. Quam iile ordinationem , ne

l]r&acium a fidelium commuiiione separandos decre- C dcspexis-e tanquam humiliorem viderelur , non re-

-vit, indulia cateris eoruin consorlibus rosipiscendi fa-
cultate. De lioc decreto sic ipse loquitiir (lib, in Con-
ffaiif ., n. 2) : Ego gravissimum fidei pericutum tonge an-
tfa prcmdenSy post sanclorum virorum exilia Puutini^
Eusebii, Luciferi, Dionysii.a Satumini el Vrsacii et Vfl-
leniis commumone me cum Gallicanis episcopis separa'
rf , indulta cmteris consortibus eorum resipiscendi fa»
euUaU ; ut nec pacis abesset voluntas , el principalium
morborum fwtida et in corruptionem totius corporis
membra pfOfideMia deseearentur : si tamen hoc ipsum
keatissimis confessoribus Christi editum decretum tum a
nobis manere placuisset. Decretum hoc, quo cum co-
luDibae simplicitaie ac mansuetudineconjungitur pni-
deiitia serpeniis, cum sacerdotali sapienlia sii omni-

piidiavit. Nec inuUo post adinonilus per soporein ex
voluniale snncii Hilarii, in Pannoniam profecius est :
muitisque ab eo adstrinctus lacrymis et precibus ut
rediret, nioestns abiii, conlesiauis fra«res mulia se in
liac peregriiiatione passurum. Hinc inatrem gentilita-
tis ahsolvit errure, patre in malis perseveranle. Tum
ab Arianis mulia passus, et ad exiremnm de civitate
exire conipulsns, cum inira Gallias quoque discessu
sanrti ililarii, quein ad exiliuin haereticorum viscoe-
gerai, lurbatiim Ecclesiani comperisset, Mediolani sibi
monasierium slatnit. » Certe cum llilarius anno 356
releg»tus sit, vix arctius queunlquam intra unum aU
terumve annum constringi tot Martinl gesta, quae illius
exilium praecesserint.

no dignum , eo eiiam placei amplius, quo modesiia ^ 31. Sulpicio quidem refragari videntur Foriunaius

majore sanctis confessoribus approbandum perinit
lilur. Quam auiem «quum semper visum sit , super-
vacaneum est singillatim demonslrarc. Certe posl
Arimiiien>econciiiuui a variis synodis receptum , et
a Lihcrio Papa C(mfirmaium, nunnuam nisi a schis-
natiris reprobaiuin fuit. Hilarius hiijusauctor merito
videri poic^t ac moderator praecipuus, quaiiivis haiic
gloriam sibi ipse soli non arrogci. Neque alia videiur
causa , cur in eum nominatim Saturninus tantum
odium conccperit, ui non longo post intervallo illum
Bitcrras vcnire cogeret , et inde in Phrygiam confic-
iis caiumniis amandaret. Quod si iuest,quis eum
inter episcopos a paucis lanlum diebus sedere coe-
Patrol. IX .

vitae Hilarii scriptor, Venantins Forlunatus, quem ab
boc alterum esse nonnulli volunt, et Gregorius Turo-
ncnsis. Quippe Forlunaius in vita sancti Hilarii tradit,
Martinuin , posl sancti confessoris ab exilio reditiim,
exorcistam fuisse constilutnm. Venantios aiilem , ubi
sancii Manini precibus ac meriiis iniiam ouni harba"
ris pacem cnarravit , illum repraesentat iion ad Hila-
rtum convolantem, sed siiperaulem Alpes, et per
agrum Mediolanensem in Pannonias properaniem. De-
rouin Gregorius Turonensis (lib. i Hisl. Fratic^ c. 39)
Marlini velut Inminis in Gallia receus exorieniis tunc
primum memiuit , cum narravit Hilarium ad propria
redire permissum. Secum etiam ipse pugnat Sulpi«

m VITA SANCTI

cid$, CUftt pfoxlme ^niea scribit, Hartinum sub Con- A
stantio primum, ac deinde sub Juliano miliiasse, ne^
que anie impetrasse missionem, quam barb.irorum le-
gati Jilliaaum apud Vangiones ageiitem de pace coii-
veni^Sent. Nam quod llilarli exilium aiile Juliani in
(jefm:ini:im advenium coniigeril sequenii capile evi-
dentef demonsirabiiur.

52. Verum Sulpicii licet in notis chronologicis
conslgnandis diiigentiam desideres , non est tameii
cuf accitses in rerum gestarum nnrralione sinceriia-
tem. NullUS etinm ambigendi locus est, quiii sincera
ac minime inlerpolata ad iios pcrveneril illius lucu-
bratio ; Cum t^aulinus (qui , ut Gregorius Turon.
teslis e^t , acceptis a Perpeluo Turonensi episcopo
ejusdem Sulpicii (lib. l de Mirac. S. Uart., c. 2) in-
diculis siricia oratione persecutus est, quod ille so- B
lutSi exposuerat), memorata Martini gesta eodem or-
dine percehseat. Haec Igitur aut Talsa omnino sunt ,
aut id tmum falsum , Martinum videlicet sub Juliano
iHtlltasse. Quis non boc potius concedendum opinelur,
quam altefum ? Facilior enim esl in unius imperalo*
rift homin^, qdam in tanta rerum serie lapsus. Neque
hujus aevi scHploribus inusitatum est , ul sub uno
itnp^fatore gesta ad aiternm referant. Et Sulpicio
(th VUa saiuti Marlini) quidem singiilare ac novissi-
mtlm Martini in beilo adversus barbaros factum nar-
ratUfo eo facilius subrepsit Juliani nomen , quo cla-
riOra ac praesentiora tum essent illius adversus Ala-
mannod gesta. Unde non respuimus quod ille ait ,
Martinum occasione arrepta , qua impemtor donati-
vimi erognret, missionem petiisse. Ai hxcad Juliani.C
tfempora referendi repugnat Ammianus Marcell.
lib. XVII, c. 7, repugnat et Julianus ipse apud eum-
dem Marceliinum, lib. xx, c. 9, dum testanlur maxi-
ihum an. 358, exorlum esse tumultuin, quod sudori^
bus GaUicanis milesexhaustus nec donativummeruil nec
sl^pendium : eumqu»". tumultum landem sedaium esse
non largitione donativi, quod Constantius erogari more
ibtito non permitlebat, sed blanditiarUm gefiere vario,

S5. I^rxterea si Mariinus anno Chrisii 397, el ut
auclor esl Gregorius, xtatis snx 81 vivere desiit , sl
etiam non falsus est Sulpicius, cum illum anno a^ta
tis suae quinto decimo raptum , calenatiim , el sacra-
iftentis militaribus implicalum esse scrip>it; sequilur
ut anno Chrisii 316 naliis , et anno ejusdem Domiiil
iS\ militise adscriplus, ^ntc legitima confecerit sti- ^
pehAia , quam Julinnus Caesaream adeptus esset di-
gnii&tem. Poleral igitur secundum leges romanas
ahiiO &5i missionem petere. Si aiitem militise emeri-
tab annis biennium adjicias , quo tribuni sui precibus
^Viclus, solo iicet nomiiie, miliiasse dicitur; eum saltem
afiini6 $5S midiiam dimisisse concedas iiecesse est. fit
%iiih ieum, qui ad inililiam per vim raplus, ad aliaiuTi-
Vehdi rationeiii anhelabat, ante emerilai miliiix an-
nos missionem pctiisse longe probabilius est, quam
enieriiam in eodem vivendi genere diutius perslilisse.

ii. bemum qui observarit quanto sludio Martinus
a sita th Pannoniam peregrinatione Hilarium expetie-
rit, vix ambiguum ei eril quin eumdem Cliristi con

HILARIl m

fessorem , antequam exsularet , convenerit ; et ali-
quandiu apud eum comrooratus , ex ipsius voluntate
profecius sil in patriam , alia^iue prxstilerit , qu£
Sulpicius Paulinusque narranl (Paulinus in vita S.
Martini). Quid est enim quod Pannonia expulsus,
Gallica ora petii ? cur cum audit Hiiarium e Gallia
niotum, Gallium ulterius non cogitat, sed Mediolani
monaslerium sibi slaluii ? an quod eo timeret ire ,
uude Ariani sanctum virum exiurbare poluerant? At
in lialia quanlo magis ii ipsi poierant, qnorum opera
Eusebiiis Vercellis, Calaris Lucifer, Liberius Roma,
imo ei Mediolano Dionysius erant expulsi? Cui non
credibillus est, eum Hilarii precibus et lacrymis ad-
sirictum, ut ad se post peregrinationem rediret, ipsum
unum in Galliis quairitasse, ul fldem suam liberarel?
Neque alia animo succurrii causa , cur cum in Galli-
naria insula sedem fixisset, statim lamen ut compe-
rit sancio praesuli induliam esse redeundi potestatem
(Stt/pic, p. Si96), non modo Romae tenlarit ei occur-
rere, sed et i|)sum inde jam egressum e vesligiis sit
proseculus , donec ad eum perveniret. Si quid inde
conricitur , concedendum est Martinum aliquandiu
cum Hilario, aniequam exularet, commoratom esse;
adeoque iion falsa esse omnia qux Sulpicius de pri-
mis Marlhii annis scribit, ul inmen Juliani loco subs-
tiluendum sil allerius imperatoris nomen sub quo
ille militarit. Hinc neque quisquam inficiari poterit ,
qiiin eliam ante aniium S55 magnum jam fuerit Pic-
lavensis episcopi nomen.

35. Eo ipso anno 3.^5 cum barbari rupta, ut loqui*
tur (apud Amian.f tib. xv, c, 8), imperator, limitum
pace in Gallias efTusi eas foede vastarent , cumque»
\ictore (lib. de Ccesarib.) teste, limeret Constantius,
ne quid lum apud Gallos naiura praecipites novafetur,
ncc deessent (Hilarius , lib. i, ad Coustant.^ n. 3)
susurrones , qui meticulosi principis suspiciones au-
gerent; Hilarius misso imperalori lilbello timorem
illius iia lenirc curavit, ut res Ecclesia: ea occaslone
agcret. Exsiat etiamnum, etsi forte non integef, hic
libeIIus,quo cum Constantium ceriiorem fliciat quiela
esse omnia , nec ullam esse seditionis sifspicionem ;
in id tanien polissimum inciimbit , tit ecctesiastica
ndei ac disciplin^ factum injuriam propulset. In pri«
mis enim Imperaiorem cuin verbis, tum lacrymis dc-
prccaiur : 1* ne calholicne Ecclesiafe a fralribus gravis-
simas sustineaht perseculioncs; 1* ne a provincia-
rum rectoribus caiiSt-e clericorum cognoscantnr ;
3* ut poputi episcopos lib(>re sequanttir catholicos ,
neqne per vim cogantur subjici Iiscreticts , demum ut
egregii sacerdotes in desertis aui in exilio defienti
ad suas sedes revocenlur. Quse omnia cum plurldm
nominf^ postiilel ; conjeclura esl libellum hunc ab ed
ex Gallicanorum cpiscoporum consensu missum esse,
vel etinm , quo niajoris esset ponderis , a plurimis
esse subscripium. His precibus eam Baronius ad ann.
355, n. 18, legem atlribuit, qua cavctut ne episcopo- j
rum caus:e ab allis quam ab cpiscopls cognbscantur. |

Caput V. S6. hiterrensi stjnodo tlilarii ge$ta et J
Hinc Bilarius plura ^rSfe {fragm. ii, /

exilium

141 El IPSIUS POHSSIMUH SCRlPTlS GOLLEGTA. 142

II. 4; ef Sulpic. pi§. 26i), et imperaioris bencvolen- A ipsius procurala sunt , tam apcrte falsa erant , ut

liam colere ; h«relici vero magis ac magis tlmere ,
ne eomm lisresis, quse ex deccpta Corislantii rell-
KUnie finice pendebat, tanti Tiri consilils fuiiditus rue-
ret. luqtie Saiumlnus Arciatensium episcopus, vir
8nne pesMmtn , et ingenio malo pravnquc , qiii sanis
enmiUis Siatutlsque s.i1ubribus inipiissime coiitradi-
eebat , eiqiie uei|Qitin nihilo Inferiores Drsacius et
Talent , ciifA decteto proxlme .tdversus se ndminailin
€dito eommoti , ttim fioc Iltlarii IHiello denuo cxci-
tati, eom fmycul amandandnm constilmmt. Pessimum
hoc emisilittm Biterrensl conventicuto adoriuntiir.
Qood enim trihos lllis epi.scopts anctoribns congrega-
tmtisii, satis indieat Hilaritis, Ctim iis pncnominatis,
fllalim dedartiti «^ per facthnem eorvm pseudoapo$to*

praesentem eum , cujus ministerio exuiavit , usque
ad coiifessionein falsorum qiia: gessit adducere para-
tus semper fnerit. In proiiipiu enim eranl Constantii
litlerx, quibus cum circumveiiiuin probaret. Aderat
cl Julianus Cacsar rerum gesUrum lesiis , qui quod
aeiain lurpiler iiludi sit passiis, plns In bac exilii
senleniia contumeliai, quain cxiil ij)se itijuriac pcrtu-
lcril.

58. Ex hac Uilarii narraiione cuin pcrspicuum sit
Julianuiii , jam Cu^sarem reiiuntiatum , aut Biterris
liut non procul fuissA, dum bxc iii ea urbe gereren*
tur ; baud difnciillerdcprebendere est bnjus Biierren-
sis syiiodi tempus. Quippe ceriis bisiorix monumen-
lis consiat , Julianum die 8 idiis nov. Arbeiione ct

l^riiiK ad Bieif€n$em tynoinm cofnptdtum eue{lib. in g LoIlianoCoss. id-, est, anno 355, Cxsarem Mediolani

Cdncuml., «. 2; lib. de Stfnod., n. 2. et eont. Auxent.^
H. 7). Qtiod mitem congregatvm sii, m ip^i perniciem
molircnliir , exftvs detnonstravit. Saturiiinum huic
^ftiis^«, eamquc ob caosam ab Hilario exilH sul
«nciorem non scmel .ippelUiiitm, opinamnr. Adi*rant
ci €X Gallia aliquot sin» fidei episcopi , qiios remm
Ibi a se gestaruni lib. de Synod., n. S, testes appel-
ht. De lii< foiis aniim lilud refert, quod eo compul-
wm, oogniliofiem Arianee hsreseos demoostrandft
obtttHi , 61 iiigerend» patronos palam denuntiavit !
•ed hi timeiKet f nblio» conscteiiti» , andire a^ eo
ingeoia noluenint. QuffiJham fraeteree ibi ab ipso in-
feeie tint, quave ratione ingesia Bini, Fragm. i, n. 5,
nerrere videtur bii ver bis : Rapim enim tune hwc per

dicium, et inde calendis decemb. egressum in Gallias,
Vieniiae commorutum esse ad mensem junium anni
!^56 , quo in Gcrmaiiiam profectua , easdem Gullia-
ruiii regioiics aiite annuro 360 , non repetieril. Ex
quibus cerio colligere est , Biierreiisem «onvenlum
aiino 356, anie mensein juniuDi acium esse» Nec ab
his abludit computatio , qua Sulpicius exilii Hilarii
aiinos nuinerat. £o enim leste qiiarlum jam exilii
aiiiium agebat, cum ad Seleucicnse concilium voca-
liis esl. Atqui niense septeinbri anni 359, celebralum
Tiiil Seleuciense concilium. Igiiur ante mcnsem sep-
tembrem aniii 356 Hilarius fuit relcgalus (lib. de
Synod,^ n. 2) ; quoiniervallo anle, ex aliis adjunctis
licel dijudicare. Ad haec Hilarius librura de Syiiodis

mt m^erebentur, torrufHio Evan§etiormm , depravatio ^ se scrlpbisse significat cuni in exilio lotumjam trien-

lUtei, el mmwUM Cttrimi mmini$ blenpkema confe$sio.
Ei mecem fuH in eo mrmone omnia e$$e prmpropera^
intompoeita , confiua : quia qmanto no$ impeneiore cnra
mudienlkm qumeremue i tanto illi perlinaciore $tudio
m$$i U mtk$ coniraireni. Gontre Satuminus com suis
AiiMneni eonieaimitionem tegiubat. Quod enim
^reltMsi tynode osBpermit, hac Biiernensi iu pro-
eeeuti mni » M mib uno litolo utramque Sulpicios
amiftfehondemlim judicaril. Borsnm t>pponebai Rt-
Iftriut Sirdicentie getta , et nntarntes epi^copot Hs
IM verbit oonffrmtbet , qoibos pe^tea qnosdam
Ipiave Itfiot inerepavli : ij^tmme to$ negabith
Aiiumam^ eicjm damalhnm « vobn ¥alen$, Urea-
emf f Smimmu ea^fnnl , mb Oeio , lfea;imino > Jti/fo

ntttiH excgissel : bunc autem scripsit exeunie anno
558, aut sallem 359 ineunte : et binc igilur planum
est, Hllarii exilium inlra anni 35t) iiiilia, proindeque
antc Juliani adversus Germanos expeditionem , con-
tigisse. Quod cuiu in dubium revocari nequeai ; ne<
que negandum , allalum Sulpicii locum , quo Martl^
num mibSione a Juliano impeirata ad Hilarium sesu
recepissc tradit , nonnulla emendatione indigere.

&9.AtquamvlsArianorumdiicescQmapudJulianum,
tum apud Gonstantium prxtexucrinirelegandi Bilarit
causam , eam unam ip>is fuisse, quam ipse Iib. de Sy«
nodis altmgit bis verbis : Coegerunt no$ ad voluntatem
exulandif dum impielatis imponunt nece$$itatem , Gal-
licaiios cpiscopos celare non potuerunt. Quodrca

rmUkm cmmmnhnemf {Fragm. ti, n. i8.) Sed qoi ]) apud eos minquam impeirarunt, ut lii locum ejuty

cni (lib. deSynod.^ n. 2), fide ac spiritu cobxrebaut,
alius sufficereiur. Vnde vere Hilarius apud Constan-
tium sCdC episcopuin dicit: In omnium Gatlicarum ec"
clesiarum atque episcoporum communione, iicet in ed-'
tio permanentem, el Eccle$icB adhuc per pre$bytero$
$uo$communionem distribuentem (tib. 2, ad Corut.^n. i).
Imo a Saturnino Gain exinde ita abborruere , ut
suam ei communionem consiaiiter ncgarlnt, donec
tandem post concilium Ariminense in eadem Bilerrensi
Civilate, prater h(cre$i$ infamiam mttUi$ alque infandie
criminlbus convictus et Eccle$ia ejectu$(Sulp., p. 265),
]asttfs In}Osie inHnaflum latx sentenlix poenas dediu
40. fn ijuem iOiUtii relegatus sit HHarius. — Sanc-

I nnlit ncione potoit , oednre coactus eet oalum-
■litv eem Mnse Mrtfm i^Mare, ei falsis sy^iodi non^
lits^ «liud Oensttnilifm per Impios bomflnes detatiis,
Milii lOMentiam evcefil^

37. Qeodoam foerit errmen cujus reus posinlatus
otl, ttlot« Sed veritatit inlmicit Uinc facile fiiit , ex
I^RVMo «vlUtmm titln , Mem iHiils ^ integritatcm
«nt^ieitm ilacere : qoasi ea ^ qua apod Gallos polle-
teiv miciofilaie td tediiionem eoncttatidam abntere-
tur (tib. u , nd Gonetant.^ n. 1). Ipse se qnodam
jnorio tif niiictt 4ntiMnlatom , «rnod f mH^iamt aliquid
mn moda epktco^ nmctiime, $ed ei iaid hifegritate
fMstfMf ;(Mf., n. ^ Gerie ooailt, qme In exHinm

145

VITA SANCTI HILAUII

141

lum Chrisli confessorem in Phrygiam deportatum A lavil Augusliniis in Psal. c, n. ^, proptermedicimm

essc, Hieronymi, Sulpicii nc Fortunali lcslimoniis
compertum est : an in ullum ccrtum locum , laici.
Scribil ipse modo se intra decem provincks Atianas
consistere , modo se Gallis de plurimis nomana-
rum provinciarum urbibut significasse quid in Oriente
agerclur. Ipsi ctiam Galli anno 558, ei rescriben-
tes, litterarum suarum lentiludinem de exilii illius
longitudine ac secreto constitissc asseverarunt : et
excusationem corum accepit Hilarius. Unde intel-
ligere est, niillum certum exilii locum ei constitutum
esse. Cum illo paiiter in Pbrygiam relegatiis est,
Tolosanus antistes Rodianus, qui quanlum infirmis
proficeret foriium societas , in se expertus est. Nam
cum naiura esset lenior (Sulpic^ pag, 248), nec tain

esse sanitas. Propter correptionem atiquam^ inquil »
ienemut not etiam a fratribut noslrit , et non cum ei$
convivamur, ut corrigantur. Cum extraneit polius con^
vivamur, cum paganit , quam cum liit qui nobit htgrent^
ti viderimut eot male vivere^ ut erubetcant^ et corri'
gantur. Ubi igitur Arianorum correpiio ex concesso
quam ex negato eis catbolicorum commercio promptior
sperabatur, hociilis negarenon debuit,qui ecclesiasti-
carum legum spirilum lilterae praeponendum scicbat.
42. ExiUo tuo veritatem manifettam fieri gaudet, —
Nondum eos bic appeliamusy qui Hilariuro natura le-
nem noii credunt; quique eum quadam exilii impa*
tieniia » sub specie pietatis, in conVicia contra Aria-
nos erupisse suspicantur. Illi grave non erat exi-

propriis viribus, quam Hilarii socielate iion cessisset g ijuna, quo veritatem, quam unice deperibat, illuslrari

Ariaiiis , eamdem tameii confessionis gloriam tum
llo est partilus. His de Biierrensis syiiodi gestis ,
quantum ex verbis Hilarii expiscari licuit, delibalis ,
quae ipsius in exilio studia fuerint, exploremus.

Cap. VI. 41. Bilarii in e^lio ttudia ac gesta ad
/inem an. 558. — < Fortissimus Clirisii confcssor exira
Gallius factus , locum non animuin mutavit. Neqiie
eniin eum adversnrii ipsius vel acerbiorem vel aniino
inagis fractum ac nuUntem expeni sunt, neque qui
aui error aul timore lapsi eraut, elatiorem. Sed ubi
iii exilium ejnctus est, ita de Cbristi confessione sibi
nunquam decedendnm decrevit, ut neque bonestdm
aliquam ac probabilem ineund;e unitatis ratioiiem
respuendam slatiieret. i (lib. in Contt., num. 2.) Tum

pcr<piceret. Namque intuens in hanc Apostoli pro-
phctiiim : Erit enim temput, cum tanam doctrinam non
tustinebuntj non modice graiulabatur : quia^ inqiiit,
iniquitat te per lioc exilii nottri temput ottenderii, quo
veritatit impaiient tanx docirinoe prmdicatoretf ut »€•
cum desideria sua coacervet sibi magistrot, retegat : f jci-
lio nostro lcetaniet et gaudentet in Domino contti»
titse ffi fio6is pleuitudinem apostoticce prophelice {Ub. x
de Trin.^ n. 4). Rursuni siia forie contentus ac ketus
exclaniat alio in loco (tib. de Synod., n. 78) : Exule-
mut semper^ dummodo incipiat verum pradicari. Eo
qiiidem consilto orthodoxae fidei pnecones in remo-
tas regiones abiegant» ui sana doctrina, cujus impa-
lientes suni, pariier cum eis exulet : ac lioc frustra

hoc eiiain sibi proposuit, ul qiiamvis tesus et gravis- c sperant. Non enim cum eorporibus notirit exulani

siniis a0«*ctus injuriis, de teinporibus tamen minime
quereretur (tib. x, deTrin.^ n. 4). Id vero consianter
adeo prxKtiiit , ut quarto exilii anno dicere ei licue-
rit ; E^nde nihit in tempora matedictum^ nihit in eam^
qu(B tum te Chritli ecdetiam mentiebatur, nunc autem
antechritti est tynagoga, famosum aui dignum ipsorum
impietate seripsi^ aut tocutus sum (tib. in Const., n. 2).
Illuin quidcm ad scribendiim sollicilabaiit, et amplis-
simam ipsiiis eioquentl.x materiam niiitistrabanl, quoc
ubique terrarum patrabant Ariani facinora ; at pluris
intercsse sentiebat , ut ne vel levissiinain iinpatientis
aninii suspicionem praeberet. Non enim ignorabat,
homines asperioribus verbis sanari vulgo non solere;
eaque nulli esse usurpanda , nisi cum caetera , quae

vincium et detentum esse potuit Dei verbum (ibid.^ n. 8).
Imo ad eorum errores coiifutandos ac propiignan-
dain lidem ni»jorn orta exiliiiin pr.rbcl. Prima illa
exilii sui oti.i libris de Triniiate conscnbetidis cum
consecrasse nullum fere dubium est. Urgebat eiilin
charilas, ne Christi adversarios de absent a paslorum
proficere diutius sineret* Incoeptum laiiieii opus, ab-
S(»luto leriio libro, aliquandiu in ermisii • qiiam diu
niniiruin , ut opinari licet, eum delinuerunt »lia ma-
joris niomenti negoiia. At ubi totuni perfecit, non
jam liniere , ne* cuin verilatis pra.*conibiis vera fldes
exularet; sed quod h;ec ipsius anianiibus non oc-
culta aut ohscura esset, gratulari ac dicere (lib. x
de THit.y 11. 4) : Litet nunc a muitit coacervantUmt tiki

Cleinenliasuggeril,tenusseladhibuis8etqueremedia. D,„fl^i,„.^,,^ojo^^^f^^a:afrt; noit tamen a sanette.

Quanta autem ipse indulgentia sit usus, probant quae
luiic temporis permisit. Ea quippe sunt , quae nisi
excusaret legum omnium moderutrix cliaritas , vix
possent a nimia e^^clesiasticae disciplinn remissione
vindicari : < Nam criininis loco non duxit , quem-
cumque catholicum cum Arianis , suspensa licet sa-
CMmentorum communioiie , colloqui » (ibidem) aut
iii una ecclesia orare, iisque pacem inter salutandum
opiare : quamvis aliud postularet concilii Laodics-
ni 5 canon pluribus aliis confirm.itus , non oportet
cuni hapreiicis vet schitmaticit or arei (Vide iO can.
Apost. ei 2, can. 1, tgn. Antioeh. ei Carthag. iv, can.
70, 72 et 75). Sed severiores illas leges apprime no-

id est, fidei orthodoxas amantibut^ qwbutque prmdica-'
tionit veriiat exulabit : toquemur enim extulet per hoM
librot^ et termo Dei^ qui vinciri non potetl^ tiber es-
currel. Librorum illorum uiilitatem eleganter expo-
suit Rufiiius ( lib. i, e. 51 ) his verbis : Librot de fide
nobititer tcripiot edidit^ quibus ei heereticorum vermt'
/tas, et nosirorum decepdones et male credulam «tmpU-
citatem ita diligenler expotuit^ ut et prateniet et longe
potilos, quibut ipte per u ditserere viva voce non pote^
ratt perfectitiima intlruaione corrigeret.

43. Uairetim horrent , lenit ett in eot qui errant. —
Si quid autcm in liis libris asperum, boc in unos illos
cadit numero pauciores, quos caeterorum duces, se-

445

EX IPSItS POTISSIMUM SCRIPTIS COLLECTA.

i46

daclores simplicitim , et quadtm impietalis volun- A ethnicos puhlicanosquc jussisscl , sibi quoque apud

Ule iii lin>resi obsiinalos adverteliat. Inlerdum enim,
iDquil, indulgmem oficiosuntque eise, non perfecte est
eharitatis (Hiiar, lib, ix de Trin., n. 25). Ipse vero
cum fidei integritafem perrecte amaret, de iis loqui,
qui hu;re8im omnibus nialis artibus propugiiabant,
non tine horrore poiuit. At rrgacxleros, quos iguo-
rantia in errore detinebat (lib. vi, n. 2 et 15), mise-
ricordia (lotius qiiam ulla indigiiatione nrfectus ,
omni qua potiiit raiione eis siiccurrere conatus est :
et quo magis eos ad emendationem procUves speravit,
eo etiam propensiore cura ad explicanda eis pl.mius
Mn no^iir.^ mysteria incubiiit. Imo erga omnos eo
ruit modt^ratus, quod odiosuin seciae Arianae nomen
toio 0)»ere siio si^uerii.

eos tacendum consliliiii, nullam deinceps nisi ex iin-
polluta; conscientix testimonio qureriians consolatio-
nem. lAd hsec, nnno357, cnmuliiseidoloris accessit
{Ibid, n. 2), cuin reseivii Osii Cordubeiisislapsnm, ac
blaspheniiamSirmii editam : uudo hneresispiiblicanuc-
toritate prorumpens jam veluti vicirix palam profi*
tcricoepit,quod anlea furtiin et in augulis mussitabat.
46. Quantum recreetur ex faustioribus Galliarum
nuniiis. — Veruin Deus, qui scrvos suos aliquando
probat. nunquam lanien diutius oinni consolalione
destituit, haud modice recrcavit Hildriuui , cum
aniio 558 ineunte ab epist opi< Galliaruin alqiie Dri-
lanniaruiu acceptis liileris, didicit eos, negata huc
usque Satuniiuo cominiiiiione • ipsi fide ac spiritu

4L Librum Job eiarrat. — Inter fructus eiilii ip- B colijcrere; neqiie so?um non cessisse Saiuniini minis.

sius recenseie licei landatas ab anliquis illius in Job
lucubratioiies. iNani quamvis quaecunique sacris pagi-
nis scripta suni, ad iiosiram consolaiionem scripta
tint; apiior lamen esi libri hujiis meditiiio ad feren-
dos exilii labores, et ad ronslautiam illain obliiien-
dam, qiia intcr aevi sui prapsules inaxime eniiuit.

45. Quanta patialur ex tristi EcclesitB facie. — Jam
ex quo bi^atoi vit.-e spem coneepit , propria incom-
moda nul|:i repulare didicerat, certosciens praesentis
vilae aenimnis ad ea pervenit bona , quorum amore
flagr.ibai; idque rcnim praBseniium loleramiain im-
niortahiatis pra^mium expetentibus esse, quod pueri-
tiae hiformand^e litieras quod aegris medicinam, quod
naurragis naiaium, quod adolescentibus disciplinam ,

potestatibns , bellis , sed et niissam e Sinniensi oppido
infidelis fidei impietateni damnasse. Qiianta ex his
niintiis l.Ttitia pcrrusus sit, lestis e>t ipsiiis liber dc
Synodis, in qiio ciim passim se prodaut animi sancie
Ixtaiitis vehcmentissinii affectus, s.-rpc timen ei ver-
ba videntur deesse, quibus gaudiuui pro sensu siio
tesieiur. Gaudium hoc nonnihil tenii>crabaiit min.T ,
poteslales .ac belln, quibus Saiurninum :idhuc per
G.illias grassari audiebat. lis tameii miiius movehatur,
quibus fortiter a fratribus suis resisti ccrtior fiebat.
Noii enini tam lugendi qtiam gratulandi causat sunl
calamitates, qiiae viriuie suscipiuntur ac superaiitur.
Ei porro Salurnini bella tuin proximc post Bitcrren-
se concilium inleiilata . lum anuo iuscquenii deiiuo

quod militiam imperaturis. At quaiito dolore crucia- C excilata esse valde probabile est : primum quidein.

bamr, eum quas ubique eileret b.-eresis Arianastrages»
aui Intuebatur ipse, aiit ex aliis audiebat? Quam sacpe
flevit ; cum earum regiouuni, in qiiibus exulabai, sia-
tum conleroplabatiiriiamiscrum, utvel interepiscopos
▼ix occurreret, qui vere Deum cognosceret, et sincerae
fidei nouniilla retiiierct vesiigia^ Nam abique Elusio,
inquil, et paueis cum eo, Asiana; decem provincice^ in-
ira quas consisto, vereDeim nesciunt (lib. de Synod.^
n. 63, ibid.^ n. i). Anxietaies bnud pariim auxit
summum Gnllorum silcutiiitn, quamvis iis quid cnm
Orientis episeopis fidei sludiique esset, rrequeiiler de
plurimis Romauarum provinciarum urbibus signifi-
casset. Tum vereri, ne in tanto ac tam plurium episco-
pomm eatamitoscB impietalis periculo^ taeiturnitas eo*

ut qui Hilario aiictore communiouem ipsi negnverant,
eam illo submoto redderent; postea auteui, iit missa
e Siriniensi oppido fidei formula ab omiiibus suscipc-
retur. Alia pnrtcrea ei fuit nominatiin in Ecclesiatn
Tolosanam sa;viendi occasio : ut cum sanctiis illius
antistes Rodanius exnl lii Phrygia vilam finisset,
omnem moverit lapidem, quo Arianus in ejus sedcin
intruderetur. Ncquc deest conjcctura, ad id tempus
referendam esse persecutionem, qua, Hilario teste ,
Tolosae clerici fuslibus ccesi , diacones plumbo e/tit, et in
ipsum Christum manus mifsas ( lib, in Constnnt. n. ii).
Ex earum occasione litierarum , quibus et de Saiur-
nini violeiitia, eideGallorum in retineuda fide eon«
stantia certior factus est (lib. de Synod.^ n. 5), signiii-

rniit de poilutce atque impiatee conscientia: esset despe' D carunt nonnulli episcopi , sese ab eo cupere rescire

tatione suscepta. Quod ei tanto luctuosius, quanto
Galliam ardcntius adamabai, non modo ut patriam
eharissimam, sed ui selectam baerediiatis Chrisli por-
lioiicm , qucc bactenus prope omnis ab haeresls Aria-
nx coniagione inconiaminata permanserat. Stat ta-
men in fide siia immotus, et omnibus licet ab ea dis-
cedentibus, Ipse ne leviter quideni nutat. Neque
eliam ira praecipiti in gentiles suos efTervesGit, quos
et suspicatur lapsos, et a se frequeiiter admonitos
cerio scit ex ignoraniia labi non potulsse. c Sed me-
iiior domiiilcae sententi:i* , qua posi primain atque
iteratain conventionem eos, qui etiam sub testimo-
nio Ecclesi» iiiobedientes exsisterent , haberi sicut

quae Orieniales in fidei proressionibiis gererent ac
gessissent, et quid ipse super outnibus eorum dictis
seniirct. Nec aiio, uii videtur, tempore ad eum dela-
ta est Abrae cbarissiinae filiae epistola, qua se miro
illius desiderio teiieri nuntiabat.

47. Continuo per Orientcm, Hilario baud dubie
monente et instiganie, Gallorum imperiurbatae incon-
cussaeque fidei fama percrebuit, eoruroque in dam*
nandis haereiicis studium qiiosdam Orientalium epi-
scoporum sero jam ad aliquem pudorem nutritae exin-
de haereseos auctaeque commovit. Hi exempli eoruin
auctoriiate incitaii paulo ante festum Pachae anni 568,
Ancyram, ubi erant plures jam ad consecrandam ec*

U7 VITA SANGTI lUUUn U8

clesiam congregali , r(uotquot qiiam priinum possuni \ cnusx' ^uoc bonilate sccurus , sic eliam bene seniie*

convenire sibi adjungunt , ei ea in odium Sirmiensis
proximeque secuti Anliocheni conventiis edunldecre-
ta, qux sine fidei Nicsenae professlone lueri nemo
recte valeal. In uno quidem ex poslerioribus homou-
sion damiiant ; sed lcgaii eorum Sirmium stalim
mlssi , siTC catholicorum graiiam sibi conciliare cu-
perent, sive lioc decretum advertereni cum^f^upeiio-
ribus iiiinlme siare posse, iliud cum paucis aliis sup-
primunt, ei fidel proressionem sic casiigaiam impc-
raiori offerunl. Imperalor ipse dum hanc iegatioiiein
honoriflce excipit , ac monitus a iegatis, dum falsita-
tem conim , quorum auctoritate in invidiam deduce-
batur, adeoque erroreni non tam suum, quam ad-
horiantium agnoscit ; sese invidla apud Deum liberat

bat de ConsiaiUii pietate, ut si ei exponendx (idei
potestas sibi Oeret; qucm ille haereiicis bactenu9
praestiterat ravorem, deinceps in gratiain cathoUQO<r
rum convcrtcndum csse iioii ambigcret. Ut igitur
votis polirelur (vide 5, Respomum apotofel.), Orien*
lalium, qui apud imperalorem praepollebant, benQ
volentiam sibi necessariain ratus, propen^iusexinde
captare eam sluduit. Ac licet lioc se co facilius con*
secuturum sperarei , quo cum Orienialea Arianis acr^
bellum Indixissent, niinus jam abhorrereqt a calboU-
cls, hos iiiter et illos veluti medii ; id tawen sibi artQ
procurandum duxit. Qua aulem sit usus , sequentiii
illius gesla explicabunt.
Cap. VII. 50. Quid Hilarius a fine anni 559 , ad

aique apud homines. Tum (num. 79 et 81 ) Yalens, g concilium Seleuciense egerii. — Ulkerae a Gallicanis

Ursacius , Germinius , aiiique qul iii Potamii et Osil
senieniiam itu et ipsl {num, 3) seniientcs confir-
mantesque conce8serant,ac forte forttina Sirinioiion-
duin recesscrant, coacii rationem reddere cur homou-
sion et homacusion Sirmiensi formula rejecissenlnulla
se aiia excusare valuerunt, nisi quod his verbls quld
signiflcarelur ignorareni. Hac eorum excusatione ac-
cepta, compuisi suntdamnare quod antea Sirmii fece-
rant,etfldei abAncyranis legatisproposilxsubscribere.
48. Laudal Hilarius (num. 63) hanc Orientalium
patieiitiam , quibus suffecii posl blasphemias volunia-
tem , coactas saltem fidei professio. Quamvis eiiiin sus-
pecta oiiinino sit plerorumque subscriplio, ipsi ta*
men gratulandum videturin tanla blasphemantium

episcopis Hilario daise rescripto ei occasioiiem pr;e-
bueruut, quod vulgojuxia flieronymum LiberdeSy"
nodis appellaiur, De quo quamvis speciali pra^fatione
agendum , silere tamen bic non licet, ne potiori partQ
careai lam prxclarx viix series. Nam quae in Hil^riuni
cum naturae, tum gratiae Itoiia Deuscontulerit, ex nuUo
alio monunienlo perspicies evidentius.ln hoc si quidem
emicat sincera in Deum pielas: in Dei Ecclesiu'que re-.
bus siiigularis prudeniia (num, 78), revereniia in regeo)
(num. S), in palriam amor, pacis ^ludium^ humilita%
cbristiana, zelus secunduin piae discrelionis scienliain
teinperalus,unoverboomnesqu.i! piissiinum juxta at*-
que forlissimuiii Ecclesiu! Priiicipcin deceiit viriuics.
51. In quo Orientales e| Occidentales ad pacem uiu-

episcoporum hceretica pertinacia aliquem ex his suscipi Q tuam praparat. — Maxime ul oputis saiisfaceret GallQ-

posniienteni. Neque ipsiim fugit , eos facile falsi coii-
viiici potuisse : tum quod alias scinper fefellisseiit ,
turo quod omni flde essct desiitiita quse ab eis obteii-
debalur ignoranliae cxcusatio. Sed vir natura lenis
et placidus non adinodum queritur (num. 69) de ve^
iiia facilius data : quia religiosum est Deo sua reser-
varBf et ignorutionis error humanus tst. El cuin difli-
cillimum esse dicat, ne iiomiiialim Ursacius ei Va-
lens non meiiliri existimentur; boc tam mudesie
osiendit, ut vel hinc se prodat iniiau ipsius mausue-
tiido. Sed ignoscantf inquit (ibid.) mihi duo epi'
scopi Valens et Ursacius^ quod eos pro xtate atqueexer-
citatione sua ignorasse non credo. Et difficillimumest^
ne mentiri existimentur, qui se in alio negotio non pos-

ruin, qui de Orientalium rebus certiores ab eo Hari
postularaiil, exeunleauno358,aut anuo359,ine|iiiie
buc opus huscepil; non sine demissa sui pr^efaiioiM^i
qua grave onus sibi imperitissimo atque indoctishima
omnium imposilum lestatur. Id iii eo ab exordio hibi
praescripsil, utquia noii ignoraret Gallos OrienlalesquQ
mutuis suspicionibus deiiiieri, eas non augeret, sed
imminueret, et utrosque ad coiicordiain in proxime
habendis conciliis flrmandam pr;epararet. Hes saiiQ
ardua, ei caute admodum prudenterque tractanda,
Ipse hiijus difflculiatis conscius, noii iiigenio , n(»n
propria sagacitate et industria conflsus est (num. 6:»),
sed ad consequenduin quod ex uiio Christi amore
tentabat, opem divinam assiduis precihus exoravit,

sunt nisi mendacio purgare. Sed Dominus hoc magis D el impetravit. Quippe non sine Dei ntiiiiine sic ser •

tribuat , ut nos male opinemur^ quam illi non ignora"
verint. Qiiam non lemere de his judicaverit, rei pro-
bavit eventus ; sicut et quod interdum utile esse
sensii, ul hxretici eiiam inviii coganiur ad fldei req-
tx professionein, conflrmavit suinma illacoiistaatia,
qua tandein Germinius propugnavil, quod Sirmii coac-
tus subscriplione sua ratum Tecerat (Frag, xiii. et xv).
49. Ob haec Orienialium Aiicyrae ac deinde Sirniii
gesu, spes HiUrio maxima affulsit veritaii^ in eam
orbis partem revocandui, unde antea prope omnis
exulabat. Jamjam adesse sibi videbatur tempus il-
lud optaium, quo imperatorem ailoqui liceret, ac
toto orbe Ariaiiam b^eresiw fug^re. Ipse epim dd

monem temperavii, qt el sibi conciliaret Orientales,
necjuslam offensae causam Galiis relinqueret. lllo«
porro sic judicavit iraciandos, velul qui ex niorbo
convalescerent, et in quibus ila esbCi spes perfcciae
saniutis, ut xgritudiiiis priblinae reliqui;e noii dees-
senl. Fovendi adhuceraiit, adjuvandi eranl, et ab
erroris profuiidoassurgenlibusauxiliaris manus prx-
benda, ut inde penitus emergerenl. Huic illorum iii-
firmiUli morem gerere cupiens, eos modo excusat,
ipodo Uudibus extollit, et ubique a coiiviciis se absli*
nei, Tum ubi benigno sernione animi sui spccimeii
eis pra;buit, verjialem ita biaiide insinuat , ut hanq
Apn vftieaut prpnsu^ r^^pii^re, Sjc mm eis indulge||

U9 EX IPSIUS POTISSIMUM SCRIPTIS GOLLEGTA. ioO

ut ipsis ad veram fidem nonniliil deesse non dissimu- A benevoleniia, ab imperatore conira Ursacium et Va-

leiiiem Orientis Occidentisque perturbaiores posset

let (ifMtn. 63), sic excusat quod uni fldei noii siete-
rint ut eos longe beaiiores gloriosioresque prsedlcei,
qoi perfectam aliiue apostolicam fidem conscientiae
professione reiiiienies, couscriplas fidos buc usque
nesciunt : ita eos laudat qnod h;ereiicis resiiterinl, ut
neque laceat juslae adbuc reprvbensionl esse ob-
noxios : sic denique eorum homoeusiou prube iiitel-
lectum non respuit (qiiod iiidignum judicetde vcrbis
litigare , ubi de rebus ipsis consensiu esl), ul lamen
homousion prijeferendum et Nicueiio Concilio adlix-
reiidum esse demoiistret. Iloc eis tanium concedit,
ut ad hujus vocis interpretaiionem si quid addendum^
communiter, inquii, consuiamtu.Poteitinternosoplimus
fidei status condi, ut nec ea qum bene sunt constituta
vexentur, et qwe male sunt intellecta resecentur (n. ^Q). B

512. Offendit libri sui reprehensores. — Ea ralione
prudeniissiiiie cavit , ne Gallorum aliorumve, quibua
ui cara adinodum fidcs Nico^na, iia suspccii valde
cranl novarum formularum conditorcs, offensam iu-
curreret. Non omnem tamen viiare poiuii. Mox enirn
ej a norinullis, nomiiiaiimque a Lucifero exprobra-
tuniy quod approbaio houiceusio, defensores cjus
Orientales orthodoxos habuisscl, et in laudes ooruin
ita fuisset effusus, ut lurpis adulationis noiain dccli-
nare nullaienus posset. Id nou siiie speciali Dei num
factum putamus : cum ex llilarii respousis, quae e
mss. nuuc primum erulmus, illusirentur multa, quac
h.ictenus non satis maiiifesta fuerant.

55. Apologiam illius permodestis verbis instituit, —

audiri, noii secus ac illi auditi jam fuerant adversu^
Eudoxium aliosque Anomceorum fautores. Sed quam
morum suavitatem spirat illud ad objectum de simi-
litudinis approhatione responsum? Saiis absolute^ do-
mine frater Lucifcrf cognosci potuit, invitum me homoeusii
mentionem habere.Sed quiatu similitudinem FiliiadPa'
trem prcedicabasy demonstratioejusa me fuil exponenda
sinevilio(l{€sp. G).T:mturn Hilario siudium pacis fuil,
taiitaergaCotiressoresChrisii religio^uineab aliqiio ex
illis dissideret, sese ad eoruiii etiain haud satis accura-
las loqiiendi raliones accommodarit. Uiinain Liicifer
Ipsliis imitator potius fuisset, quamreprehensor.Sane
confcssionisglorlani periinaci schismale non turpasset,
64. Orienlalium fidem semper suspectam hubuit. —
Ilabent et in his re^poiisis scriptores caiholici ra-
rum ejus modesliae exemplum , qua rationom iis
reddere teneaiiiur, quibus forle aliquid exscriplis suis
displicuerit. Kx iisdcm qiioque tollituromnisdubiia-
tio, habueril ne llilarius Orientales velul orlhodoxos
et haercsis minime suspectos, necne. Plane euim de-
claral, se suspiciopem ab his nullatenus ademissc,
nec dixisse veram ab eis fideiu allatam. Adjicit prnc-
lerea, so similis substantice piam intelligenliam iion
soluiu dixisse, quia esse el impiflm iutelligerei; sed
et eam solam esse piam adiuonuisse, quce unitatem
substantioB prcedicaret. Qiiocirca de illis |ioc uniim
teslatur, quod eorum aliqui nonnulla pie verbis pr:e-
ferebaiit {lib, in Couslant.y n. 12; lib. dc St/nod.^

Ac primo quidem hiiic certius iunotescit llilarii iiige- C n. 8) : at de pio ciijusquam sonsu nihil asseverai,

niiim. Quahs enim quisque apud se lateat , contumelia
Uiata probat, inquit Gregorius pa(ia {lib, i Dta/., c. o).
Nequc ^graviorem contumeliam paii poluit vir recii
fideique amantis^imus, quaiu ut prae adiilaudi vilio
lidem non rectain approbasse insimularetur. At vero
llilarius nedum injuriam injuriis rcpellit (lib. de Sy-
nod.^ n. 6), sed neque eiiam queriiur de se temere
judlcatum : quarnvis initio operis sui tam obnixe ob-
testatus sit, ne (|uisquaiu non comperia usque ad fi-
nem ratione dictorum, de se Judicandum exisiimaret.
Totam autem culpam Telul iii se suspiclens, quasi
obscurior ipsius sermo Jusix reprehensioni locum de-
disset, se parum intellectum respondet (Respons. 4,
apolog.) : idque modeste deinonstrat ex diciis suis.

Eamdem ob causam G.illos iu Orienieiu accilos lau-
dal, quod seiiitra cominuuioncni ipsius coutinentos ^
cactcris extra Gallias abslinerent : uc videlicel ip-
caula eoruin, qui liomceusiou impie pru^dicarcnt,
communione polluerentur. Ipse nc de B;isilio (|ui-
dem Rleusio, el Enstaliiio, quos in primis comincii-
dat, se siiic tiinore ac suspicione esse significai. Vc'
reor enim, inquit ad eos, nonduni integram cssq
ipsorum fidein conteslaiis, vereor Orientis hcereses in
tempora singuia puHulantes (num. 90). Hos qtiideiii
ab Arlaiiis rccedcre gratulabaiur, sed eosdem dtj
fermento veleri ali>|uid adhuc retiuere ingeini^cebat.
Certe Arianam docirinam etsi darnnabant, non suscl-
piebanl tamen caiholicain. Iiuo cum dccrelumadvcr-

quibus ita laudat Orientales, ut non veram eos fidem P sus homousion edebaiit, videbantur Ariaui ; cuin pos-

sed spem dumiaxat verce fidei attulisse praedicet. Nou
nriinori curo modestla lauduni earum, quas illis tri-
buit, mysterium aperit, hoc se scilicet praestitisse,
primo ut quod episcopum maxinie decet procacium
eonviciorum effugeret fceditntem (Respons. 4) ; «<> nein
Ati, quee possent tanquam excusubilia defendiy vidcretur
calumniari (Respons. 5) ; quia i eligiosnm cst Deo sua
rescrvare, el ubi non est cvidens malitia, de aliis lu-
tius bene quam male judicatur ; 3** ut blandus allO'
cutionis scrmo illos, ad ea uti|iiis audienda praepara-
rei , in quibus occulta qnarumdam expositionum
scandala amarius atque probrosius proderentur (Res'
pont, 4^ ; postremo ut hoc pacto adjuncta sibi eorum

tea suppriinebant, ad caiIiolic(»s redire velle existi-
mabantur. Ea in causa sic se gessil llilarius, ut ad
ejus exemplum componere sc qnisque possit, qiii of-
fendil Iiajrcticos ad saniorcm sententiam reverleuies,
quos lamen nonduui conslet ab anli(|uis errorihus
esse alieiios. Tuiu eniiii prudentis esi benigne susci-
pere ab hicrcsi dcncienies , et ad fidem orlhodoxam
alliccre ; sic laudare quod fccerint, ut et intelligant
aliqnid adhucsibi deesse ; sicapud cailiolicos, ut al|
eis recipiendis minus abhoneant, efncere, ul nec te-
mcre eis credant,necprxcipiiicum ipsis c(unmunioiie
iii discrimen fidei venianl. Ilac a^endi raiionc llilarius
etsi non omnino cousecutus cst, proxime tamen pcrve-

451

YITA SANCTl lilLARll

i5i

nitadiJquodexpetebauExindeeniinOrienUilesbene- A divinarum reruin instniciissimus, cum de fldediscep-

voleniiaejuscapii,elin horumgratiamflexi suntGnlli.
IJinc illi Conbtaiitiiiopoli »b Anomoeis inique babili
ad llilariuin siimma cuin (idiicia coiirugerunt, neqne eis
amic.^8 lilicras abnueruni Galli Parisiiscongregaii.

55. FUice virgmUatem ac vestium mode$tium per-
iuadet. — Tantis pro Ecclcsia curis disienliis , ul of-
liciis suis nulla in parte deesset, puellffi ad virlulem
inslilnendae operam darc non neglexil. Nequc cura-
vit inntum militix suae stipendium Ecclesise persoN
verc, et ad Gatlicanos pnesules episcoputus sui in
Cbrisio vocem destinare; sed et iWiJd sux Abrac
cbaritatis paternae monimenlum transmittere sollici-
tus fuit {lib. I, n. 6). Htijus nuplias, Deo sibl reve-
lante, ul loquilur Fortunatus, vel eliam ex uxori

tandum erat interesset. » At vero si generalis jussio ;
cur Lncifer, cur Eusebiiis Vcrccllensis iion icguiitur
accersiti? cnr unus tot inler exules Hilnrins adesse
compellitur ? Nnm id poiius facuim Dasilii Aiicyrani
opera (cnjus nutu plurima tum gerebantur) : ciini ab
eu partes snas noii p.trnm adjuvandas spcrare, quem
proxiine biidatorem babuisset. Ne4|ne isernt llilarius,
qui mnjtiim repugnaret, cum illusirandx nc defen*
deutloE* viTitiiis occasio, qnam siudinse qu.rritabat,
per se obl.tta viderrinr. Interea vero Deus sanciiiatem
ipsius illustri signo declaiavit.

57. Die enim Dominico castelli cujnsdam templum
vix erat ingressus (Fortunat,, lib. i, n. 7), cuin puelfa
geniilis, nomine Florentia, multitiulihem populi ir-

litteris didiceral ambiri ab adoIe>cenie genere B riimpens, servum Dei illuc advenisse inagna vore

forma, divitiisque admodum spectabili. Ipse vero
inagna exiii sui , et eorum quare pro Dei confes-
sione passus erat, mercedein fnre existimans (o. epi$t.
adAbram., n. 2), si filiaeChrisium spoiisum accipere
mereretur, haiic illi gratiam multis a Deo precibus
impeirarai. Primum igitur ei sponsi hujus tam pru*-
clari amorem ingeiierare studet, tum ut illo ejusque
donis sese dignam efflciat bortaliir, in primi que
persuadct, ut abjecta oinni veste serica, vel infecta,
aut auro ornaia, vanos hiijusiiiodi ornatus sibi ofle-
reiiti deinceps dicat : Suffieit mihi lana ovii meas,
iufftdt mihi color quem natura attulii^ iufficit mihi
textui imumptuoiUi. Non mihi impedimento iint iitije
inutilei^ et iordidce margaritce^ quce exspecto aliam

testata est. Quas staiim ad pedes ejns provoiuta, iU
luuique ut se sacrocrucis signo Cliristo iniiiaret ob-
testans , non snrrexit donec voii compos ficret.
Moxque cum Florentio patre ac tota raniilia bapii-
zata, sanctum Cbrisii confessorem Pictavos usque se-
cuta est ; eum sibi jam patrem solita dicere, non a
quo generata, sed per qucm regcnerat^ erat.

58. c Is ubi Seleuciam venit, > inquit Sulpicius
(pag. 255), c magno cum favore exceptus, onmiiim
in se aiiimos et studia conveiterat. Ac prinium qux-
situm ab co, qux esset Gnllornm fides : qnia lum,
Arianis pnva de iis vulgantibus, suspecii abOrienla-
iibus h^tbebantnr trioiiymam solitarii Dei unioiiem
secundiim Sabellium credidisse Sedexposita fldesua

pretioiiinmam, pulcherrimam et utiliisimam (num 6). C juxla eaqna*Nica;:ceranta patribus c«*nscripta, Occi-

Is enim in Ecclesia mos antiquus fuit, Cypriani libro
de babitu virginum, et plurimis Hieronynii epistolis
valde testatiis, ut sacr» virgines, abjecto vestium
cultii , vulgaribus dumtaxat uierentur. Quamquam
cum non ignoraret pater sapientia iion ininore quam
piet;ile pncditus, virginitatem suaderi posse, sed ad
eam cogi neminem debere; sic fllix commendai illius
dcciis, ut nuUam ipsi necessitatem imponat. Imo
coelesti sponso, quem ei cooptarat, non spondct quid-
quam, donec ipsa se cstcris eum anteferre signiflcarit.
Qiiocirca eam, quibus potest litteris, sibi rescribere
jubei (ntim. 7), nullo interrogatOy ne forte si quem
interrogasset, rescriptum ad illius magis qiiam ad
SQum arbitrium accommodasse puiaretur. Auctor ei

denlalibnsperhibuittestimoninm.Itaabsolutisomninm
animis, iiitra conscientiam coiiiniunionis necnon etiam
in societntem receptus, concilioque adscitus est. »

59. Iii eoconcilio non sine ingenli dolore tanttim
blasphemorum reperit, quaiilum Constantio placue-
rat (Hilariui in Constant., n. 12). Ut lamen pluribus
prodesset; et dolorem suum dissimiilandum, et afla-
bilem omnibus sese exbibendum esse exisiiinavit.
Inierim quae unicujusque fides, quae studia essent,
diltgenter explorabat. Ac primo qiiidem coiisessu, qui
anno559, dieseptemb. 27, bnbitus est, cum tres in
partes secessisset concilium, deprehendit ceiilum et
quinque episcopos pro homoeusio, pro anomoeusio au-
tem decem et novem stare, nec homousion constan-

tamen est, ut si quid difflcultaiis patiatur aut in epi- ^ lissime defendi nisi ab unis ifigypliis, a quibus etiam
atola, autin bymnis quos una misit,consulat matrero,
quae paribus votis filiae suae sanciitatem exoptabat.
Cap. VII. 56. Qui Hilariui Seleucim^ ie geaerit.
— Dum baec domesticae simul, et ecclesiasiicae chari-
tatis pignora deportarentur in Galiias, Hilarius quar •
tom jam exilii annum in Phrygia agensinterreliquos
episcopos per vicarium ac praesidem data evectionis
copia Seleuciae adesse compellitur. Haec ubi dixit
Solpicius (pag. 254), addit imperatorem de eo nihil
specialiter mandasse, sed judices generalem jussio-
nem secuios, qua ommes episcopos ad concilium
cogere jubebantur, hunc quoque inter reliqnos vo-
nt es miscuisse ; idque Dei nutu iu gestum, ut vir

Gcorgium Alexandrinum excipit. Et fatetur quideni
aliquos ex iis, qui bomoeusion praedicabant, non-
nulhi pie verbis prxrerre; at neque hocdeomni-
bus, de horum etiam sensu incertus, audet arflr-
mare : cum contra ab anomoeusii defensoribus nihil
nisi profanissimum asseri testeiur. Quanto aulem per-
culsus borrore est, cum, eo pra^sente, publico in
conventu recitatx sunt infandse Eudoxii blasphemiae,
quibus generationem in Deum cadere nullaienus
posse propugnabat? mtieras, exclamat (num 15),
aurei m«ai, qute tam funeitce vocii ionum audierunt ;
hosc de Deo ab homine dici, et de Chriito in eccleiia
pra?((fcari /Neque vero hxc patienter ferre potuerunt,

453 EX IPSIUS POTISSIMUM SCRIPTIS COLLEGTA. 154

aures in iis, quae gloriam Gbristi spectant, minus A &ensasuapandeniemaudiai;acdeniqueubiarcanato-

scrupulosx ; sed bis recitatis lumulius exortus esi, et
concilium iii diversa distractum.

60. Postridie qiii pro homoeusio stabant (Socrat,
/t6. 11, c. 59), in ccclesinm qux Sileuciac est conve-
Dientes, occlusis foribus, perleciaque Hdei formula
qux Antiochinc in encxniis edita fuerat, eam sub-
scriplione siia coiirirmarunt. Nullumdubiumest, quin
llilarius una cum iOgyptiis ab hoc conventu abfuerit,
uipnte qui privntiis erat, ei unius duntaxat faciionis.
An vero tertio die coiicilium sit ingrcssus, aut cerle
ex eo non prius egressus sii, quani cogeiite Leona
coniite rtirsum omiies iii unuui coiiveuirenl, plurimi
dabitanl. Cum enim narret Socraies (lib. ii, c, 40),
Acaciunos primum ad concilium venire noluisse, nisi

lius sectae mysieria solerter expiscaius esl.quam amice,
ea inier se minime cohaerere insinuando, illuiii ad ve-
riiaiem reducere conelur. Qiiid vero de illa animi ae-
quiiate ac temperantla dicemus, qua quod ab uno au^
divii, non staiim, ut vulgo fil, totiaitribuii scct:r ; sed
ab omni se assensu sustinci, donec idipsuiu publice ex
consensu omnium praedicetur^Socr. lib, ii, c, 40)? Flanc
autem impiamsimilitudiuis Filiicum Palre interprela-
tionem cum Acacius, toia ipsius factione consentiente,
quarlo concilii consessu pra>dicnril ,non siiie rati uie opi-
neris, llilarium in eo cum cxieris sedisse. De iisenim,
quae tum gesta siint, loquitur veluti lesiis oculaius.

62. Postero die Acacianis ad concilium saepius ac-
cersitis ac venire detrectanlibus, c hi (|ui homoeusion

prius f jicerentiir cum ii qui antea deposiii, tuin illi B pracdicabaiit,omiieseosquiinaximesinealiquoimpi&>

qiii in prae^eniia accusati erant; ac tandem iis qui in
crimen vocati fuerant egressis, iiitroisse : ex numero
eorum, qui cgredi coacti sint, lliiarium extiiissc ar-
bitraniur. At vero quis deposilum dicat, cujus loco
nullusfuerat sufTectU)? aiit quis exislimet in pra^sen*
lia insimulatum, qui ma^no cum favore a concilio ex-
eepluif omnium in $e animos ac tludia conterleral f Sed
Deque eum ipsis Acacianis invisiim lacileapprobave-
rls, quos etiam post bunc con^iessum constai ipsius
expiitiisse colloquium, et sua ei sccretiorn sensa sine
fuco aperuis«e. Sic ipse narrat quod co die gcslum est.
61. Cum inlellexiisent el ^i, i^tii dissimilem Deum
dieunt, hnmanas aures tanl(B impieialis verba (cujiis-
niodi priino in conscssu sub Eudoxii nomiiic recitala
erant), non suscepturas esse ; rursum hi ipsi (verba mii-
lantes, non animum ; et ideo) fallaces poiius, quam
EcclesicB episcopi, fidem scribunt (ac tertio concilii die
per Leonain synodo propouunl, iii qua) homousion^
el homttusionf et dissimilitHdinem damnant. Quod cnm
contrarium ipsis sensu audientium esset : ipse ego quem-
dam eorum^ qui forte ad me pertentandum accesserat^
quasi ignorans rerum gestarum perconlatus <tim, quid
sibi vellet isiud, ut qui unam subsiantiam Fiiii esse cum
Palre dauinassent, vel esse similis substantice denegas-
seni, dissimHiiudinem damnarent. Tnnc mihi ait^ Chris-
tum Deo similem non esse^ sed similem Pairi esse, Rur^
sus hoc obscurius mihi adhuc videbalur, De quo cum
iternm interrognreniy tunc hcec ita loculus est : dico eum
dissimilem l>eo esse^ similem Patri posse inlelligi ; quia

taiis piidore verba superius memorata loqiiebantur,
coiideinnaverunt. » (Socrat. ibid. Hilar, contra Cou'
stant, n. 15.) In eonumero, inqnitSulpicius (f)r/^.256),
fuere Georgius ab Alexandria, Acacius, Eudoxus, Ura*
niiis, Leontitis, Tlieodosius, Evagrius, Theodoliis. His
Pnlrophiluui adjungit Socrntes(//6. ii, c, 40), aliosijue
prxlerea recenset, quos a sua dumtaxai coiiimunione
removere. Condcmnati advolaverunt ad regem suum
(Nilar, contra Comtant.n. 15; Sozomen. lib. iv, c. 23) :
exceptique honorince, impiclates suas quanla poiue-
ruiit ambiiione confirinaverunt. Inierea ab altera
parte, ut erat mandatum, decem deliguntur legati,
qui imperatorem dc iis qiioe decreverant certiorcm
facerent [Theodoret. lib. ii, c, i7; el Sulpic. p, 25b).
Legatos illos, quos iuter Basilius \ucyrx, Eustatliius
Sebastx, Silvauus Tarsi, et Eleusius Cyzici priinarii
crant, Constantinopolim secutus est nosler llilarius.
lUi enim sic affccti tunc videbantur, ui cathoiici eo-
rum consortium non viiaudum existimarent : adeo ut
Alhanasius ipse libro de Synodis tunc tcmporis
scriplo cum illis veluti cum fratribus, iion lamquaiii
cum adversnriis agendiim lioc argumento di.monslra-
rit : Si Filiitm tantum substantia Patri similem dice*
rent, non continuo assererent consubstantialem ; mm
stannum argento simile est, el aurichalchum vero auro :
sed cum eum adjiciant non ex alia subsiuutia ; quid his
aliud innuunt, nisi ex ipsa esse substanlia Putris, Ilinc
et Seleiiciense conciiiuui, quod mnximam partem )is
coii^taret, qui cuni Basilio, Silvano, elc. conspira-

Pater voluisset creaturam istiusmodicreare, qu(esimilia ^ rent,cntholicum apiid noniiullos audiit : ct etiamnum

sui vellet, et idcirco similem Patri es$e, quia votuntnlis
esset potius fiiius, quam divinitatis,., Hcec audicns
hebui, neque credidi, donec cum publice ex consensu
omnium eorum profanissimce hujus siniilitudinis ratio
p adicaretur (tib.in Constant.n. 14)? Hacc llilariivcrba
si aticnliuH perpeudantiir, primo ex liis alterutrum ef-
(icitur, ut aut tertio concilii consessui non interfueril,
nut eum illi inlerfuisse non exislimarit, qui ad animum
illius explorandum accesserat. Deindc npparet, eum ex
duabus faciionibus, in quas praeserlim synodusdisces-
serai,nuUiaperte favisse.Tum mirari est, quam beni-
gueeumexcipial,cujusexsccrabnturimpietalcs,qunm'
quc sedatc ac sinc ulla disccptationc ipsuui h.Trclica

apud Sulpicium cathoiici concilii tiiulo cohonestatur.
65. In taiiia rerum perturhatione, Hilarii sollicitu-
dincs nonnihil ex profligaia Anomoeonim perfidia,
sed non diu allevati* sunt. Mox eiiim Consiantino-
polim pervenicns, rursum summo oppressus dolore
ingcmuit, quod ibi pauci plurium dominati snnt (Hi'
lar. inConstant.,n, 15). Sciliccl novemdecim episcopi
qui impietatem aperte profitcbanlur, iuiperatoris afii-
mum prteverlenlcs, centum et quinqiie quorum aliqui
pietalem salteni verbis pra*ferebant, adeo exsiiicre
superiores, ut eos ipsos sibi vicissim cedere cocgc-
rini, a quibus anno siiperiori ad damnandas impie-
tates suas coacii ftienint. Ilebu) ^cclesix sic pessum

155

YITA SANCTl mL.ARII

K»G

euntibus opem suain noii (iciiegavit Hilarius : sed :if- A nici nominis prwdica^or Hilariui, iit loquamur t uiu

flictos episcopos pro sqa humanilate suscipiens»
exinde leiiebrosa iropioruiii consilia Occidemi tanta
sapientin paicrecit, iit prope in niliiUim qnox caderQ
coeperint : quod deincops eiiarrandum.

Cap. IX. 64. Quid llilarius Conttantinopoli agat, —
Conslantinopoii luni aderai, iiuliis certis de se man-
datis, operiens regis voliiniaiem si forie nd exiliuiii
redire jubereiur (Sulpic, pag. 261), cuin Ursacius eo
revertere Arimineiisis syiiodi legat Yalens, Magdo-
nius, Megasius Gaius, Justinus, Opiaius, Martialis,
aiilqiie duo quorum noiniiia iion occurrunt {Frag, x,
n. 1). li ipsi nd impiTatorem jam vcnerant ab Arinnis
missi : etcuuiNico^aiin Tlirncla orihodoxorum icgatis
aiictores Inpsus fuissent,redierani Ariminuin ut c;eieros

concilio Parisiensi, ex qt|o totnm banc iiarraiioucm
mutuamur, omiiem eorum exspeciaiionem iion explc^
vit tnntum, sed et quodam modo vicit. Dulce eniin el
erat in tania blasphemantium muliitudine aliquosre-^
perire Cliristi defeiisores» el quamvis iiondum ^ati^
purgatam judicarei eorum ndem, noii desperabat la-f
men abomiii fxce liberandam» qu:t' tum hureticorum
iosectaiioue prnbarelur. Non solum igiiur singulai
quaesibi ab ipsis tradita fuerant, misit in Gallias; >od
et apud Gallos eoriim in relinendo usice vocabulo
consiantiam laudavit; lestalusque est quosdam ex iis
iudignissime exulare, et in eoruiu loca episcnpo^
ali(»s ^ub^titutos, Denique se Auxentiiim, Ursaciumi
Yaientem, Gaium, Magasium et Jiistinum cxcoinniU''

patrespercgrinationistxdiojamemollitosinsiiamsen- B nicatos habcre, neque cum iis, qui horum sectHrenr

tentiam pertrahercnt.Quodubiperfraudem obtiiiucre,
deuiioConstantinopolimproperarunt, utquam primum
Gonstantius dc rebus a se prospcre gcstis certior fi^rcl.
65. Ab Anomosorum tocietate titteris Orientaliun^
frustra delerrentur. — Ignorabant inierea Orientales
quid Arimini cum Occidentalibus agerelur. El ciiiu
partes suas eorum consortio adjiivandas iri non du-
bitarent; mirantur legalos eorum Consiantinopolini
iiigrcssos sese statini ipsorum adversariis adjungcrc,
Oflicii tnmen sui esse Silvanus (Fragm. xi, n. 1) ac
socii pulanl, iit manifesta eis faciant Seleuciensis sy-
nodi gesta, ne forte per ignoraniiam peccent. llli^
igitur significant, se toiius concilii, utpoie cenium et
amplius episcoporum legatos e%^e ; tantas vero corum,

lur errores, paccm unqiinm habituruiii nuntiavil.

67. Parisiensis synodi occasio et acfa, — Ex his II ir
larii nuntiis, qtios proxime postqnam pliirimi Oricn-
talium a Constanlinopolitana synodo e suis sedibns
deturbali sunt, ac proinde anpo 3G0, ineunte nii>it,
non minorem fructum i>ercepere Galli, quam Oricn-
tales. lllienimParisiosstaiim convenicnies, stscAri-
mini ac Nicaese iii Thracia fraudem passos csso dc-
prchenderunt, uipote qui hoc iino praeiextu adducti
fiierant ad supprimeiidnm usice vocabuluin, qnod al|
iilo velienienter abhorrerent Orienlales, eoque retciUo
nulla cum iis ineundx pacis spes foret. Tum re-
scripto ad Orientales, hoc esi, ad eos qui| iii Oiicnte
honioeusion propngnabant, errorcm ultro fatcnlur

quibus exsynodi mandato renitunlur, esse impieiatesi G suum, seque ab eo ciim ipsoruio» lum ttilarii littcris

ut eas cum audisset Impcrator, stjitim anat|ieni;iiixari
grnviier commotus praeceperit. Quod ita fraudulenler
pra^stiium osse monent, ut Aetio bxresis aiictoro
damnato, in hominem poiius, qiiam in doctriuam,
lala sententiu viderelur : ideoque se ab ingressii ec'-
Cicsi£ abstinere. Quare eos rogant, ne socii impiorum
efrecti, hxresim intra ecclesiam invnlescere sipant ;
sed universa ut geruntur quam primum Occidentali-
biis nunlient [ibid, n, i). Ariininensis syiiodi legati
sumptishis OrientaliMuilegatorumlitteris, quibus sub-
nex» erant Anomoeorum blaspbemix, nb horum so-
cielate ininiine rccesserunt : sed tantus detectaB frau-
dulentiac sux hypocritas furor subiit, ut periculum
dcpositioiiis in eum copstituerint, qui eas suscepernt,

libcraios gratnlantiir. Lscti igilur revocnnt, quod in-
vili ac sub falso ohlcntu nbjecernnt. Laudantesqiie
Orientalrs qtiod lionioeusion tucnntur, cautc innuiiut
eoriim iniere^se ut homousion d^fendaiit, quippc
quod ablls ipsis, a NiCcnenn videlicel synodo inOriente
habiia et exOrientalibns mnximam partcm constant^',
contra Ariomaiiilarum bnercsim inventum sit. Se vero
banc voceiii, remoto omiii hscretico sensu proiitcri,
verbis ex llilario pcene conceptis declarant. Abrogant
dciiidc Ariminensis coiicilii gcsta, cjusque legatos tc-
tius fraiidis architectos communionis siisc cxsories
dcnuntiant, et hoc quidem, inquiunt, juxta fratris
nostri Hitarii professionem, Damnant pra*terea Ano-
nioeorum blaspbemias, quas Orientales liiteris suis

6ii.Or:entale$HilariioperaGalto$$ibidevinciunt,^J^s\i\)iecer2tni : eosque negant se in episcoporum nu-

Sua autem sperni monita molesie ferentes Orientales,
dolcntesque maxime foednm haeresim Ariminensium
legatorum accessione roborari ; rem totam cum Hila-
rio commuiiicandam censeiit, cujus jam experti ernnt
huinaniiatem, pacis studium, et in rebu9 Ecclesis
gereiidis iiidustriam, diligentiam atque magnanimita-
tem. Quocirca datis ad enm liiteris, qua: cum Occi-
deiit:ilibus legatis egerant, edocent : simnlque mit*
tunt apograplia eoruin, quibus conati eraiit illos ab
Anomoeoriim societaie deterrere. Alias quoquc, uti
videiur, nd Galliarum episcopos adjuiignnt liuern$|
quihus eos rogeni ut prqedictos legatos a communion^
ftua removcaut (Ff^fn, xi» Ut i)* TtiDC p4eli§ ((omir

niero habituros, qui indignc exulanlium sedibns suf-
fecti sunL Demum iniermin miur a sacerdotii gr.idu
dejicieiidos esse, quotquot deinceps in Galliis aut
conira Deum, aiit contra Cbristi unii^eniti Dci m:i-
jesintem quidpiam doceri permitterent, aut etiam lio-
mousion alia quain exposuerant fide ac sigiiificatio:ic
proGterentur : ac iiominatim Saturniuum episcopi iro-
mine indignum renuntiaiit.

68. Synodi ejusdem tempus, Ei non interfuit Hilu'
nus, $ed moderator tamen eju$ fuit, — Hac ^implici
exposilioneperspicuum fit tempus conciliiParisicnsiSi
de quo hacteniis diversae et a vero niicna', rnei unt eru-
diiorum s^utcntia;, Qttis enim jam non videati cua\

157 EX IPSIUS POTISSIMUM

Consiantinopoliiaiia synodo, qu.-i^ primis nniii 560, ^
diebus celebrata est, iia connexam esse hanc Pari-
siensem, ut iion necesse sit, inlcr utramque pius in-
terccs>lsse temporis, qiiam opnrtuit, ul nuiiliu Coih
staiitiiiopoli in G;tllias pervenienle episcopi in unum
convocareniur? Namque Gallis bicc uiia fuit conve-
nlendi causa, ut Orientalium lilteris roscribereiit. Al
vero has :ib illis proxime posl Seleuciensem, eamque
consecutain Cousiantinopoiil* synodum acct^plns fuisse
id niaximo indlcioest, quud quid Oiientaiibus in illis
synodis fidei studiique fuerii, ibi prinium Galli sese
didicisse profiieanlur : quos lanien iiiipnlieiilcs csse
decuii resciendi quid ab illis gestum essei; cum
Orientis Occidentisque concordiain percuperent, ejii^
que causa nonnihil a prislino usu rcmisisseiit. Non
lemere igilur eo ipso anno, quo babiia est Consian- £
tinopolit. synodus, Parisieiisem consig<:averis. Huic
Hilarium fnterfuisse communis est opinio, sed iiullo
pacio probabilis. Quippe de illo non velut priescirc,
sed velui inlernuntio synodus consiaiiter Joquitnr.
Kt oflicii qiiidem ipsius fuit, ut quu! Oricnlales Occi-
denlalibus nuntianda maiidassent, ipsis qiiam primum
sigiilficaret. Neiiue eum huic officio in re tanti nio-
menti defuisse vel levis suspicio esi : cum eiiam non
rogatus, pro sua singulari solliciiudine, varia Orien-
talium studia Galtis diligenter iiota facere consucssct.
Ilis autem nunllis acceptis, Galll sUitim Paiislos con-
veneruiit : non expeclato igilur reditu llilarii, cujiis
tam cito visendi spes omiiis tum sublata videbatiir.
Quanquam illum Parisieiisi synodo non modu iiitcr-
fuisse, se«i et praefulsse ea rationc concesserim, qiiod r
in ea nibil non illius nulu alque concilio actiim esl.
Qiiippe eo veluti facem prx^ferente crrorem suum
agnovere Galli, et in hnireiicos deinceps taiito majores
conccpere saitcti odii flainmas, quaiito nequius se nb
iliis deceptos adverterunt. Tum (idem suaiii ad fidcm
illius composuerunt, et a coininunione sua rcniove-
ruiily quos ille removerat; OrienUiles vero ad illius
exemplum iia fraterna coinplexi sunt chariuic, ui et
ipsi se homceusion nun respuere, sed humuusion ta-
men probe iniellectum prxlerre deciararent, et illos
ad haiic vocem suscipieiidam prudenter inviiarent.
fi9. Scrupuius circa lemput huju$ $ynodi levalur, —
Unus adbuc scrupulus restat : qui nirnlruni llilarius
Orientales legatos eo ipso tempore, quu eos Constan-
lii voiuntaii ac vlolentije cessisse alias scribit, hono- [)
rificis apud Galios tesiimoniis commendarit. Veriim
hiinc eximii Pliilostorgius, ubi iiarrat, quud cum in
exiiium ducerentur, subscriptiones mas, quibu$ Arimi-
neiiflt conciiii fidem confirmaverant, revocarunt : atque
hi quidem consub$tantialem^ ilii vero simiii$ $ubstanli(e
Fiiium iterum prisdicarunt {in Con$tant,^ n. 25 et 2G ;
lib. y hi$t., c, I, apud Vaie$. iib, de Synod.^ n. 65).
Neqiie enim mirum est illorum tuiic teniporis patro-
cinium ab Hilnrio susceptum esse, cui jucuudius
nihil oiiquam fuii,quam aliqiiem ex fragiiitate lapsuip
suscipere poeniteniem. Dum eum in Gallias Orienta-
lium mandata mittenlem seqiiiiniir, Parisiot nos de-
duxit reruin hUer s^ cpDaexarum 8^ie9* Noimullii

SCHIPTIS COLLECTA. i:.8

tnmen intercessere gcsia, qm Constaiiiinopuliii) nos
revocaiit, scnuenli capite contemplanda,

CiP. X. 70. Heiittui nHarii pro Ecciesia labore$ ,
dum Constantinopoli ver$atur, — Anonicei Ariiiiiv
nensium legalurum ^ocietate adjuli nihil iion elTe-
cere, ut Orientales, per quus revocand;c verad fidei
spes quaedam supercral , opprimerent. Nec saiis ei»
fuil| quud ilios pridie kalendas jan. ad A<'innnenKis
perddi^i subscriptioucm cuei;i<>8(^ni, sed mox eliaiu
depositos in eiilium eos detruscrunt. Tunc Hilariiis,
uii diximus, illurum suscepit lilteras, et in Gallia^
fideliler transmisit (Su/p/c. Sev., p. 96|). Sed et cuai
oplimis saccrdotibus aut metu lerritis, aut exiiio dc:-
diictis, perfidiae paucorum cuncti concedeieut; ubi
exireinum fidei animadvertit pericuUim, ut de M^
coram ailversariis sibi liceret discepl;ire, ab iuipeia-
tore petiit. lloc cuin tribus libeliis popuscissc, pust
^ulpicium scribit Fortunalus : scd uicri|iie ires libros,
quos etiaiiinuiii aut iii Consiaiitium aut ad Constau-
tium habemus, videlur conftidi^se,

71. S^ non $ui causa ab exilii reatu purgat {iib. 2 ad
Conii.. w, 2), — Eistai adl>"c libcllus, quein Constun-
tio Coiistaiiiinopuli , facta sibi ipsius priesentise op-
poriuiiiiate, tradidil, Abipslus exurdio se iniqua exi-
lii seiitentia muliaium probai : petitque ui pra^sen-
tem Saturniuum, ciijus minisierio Qxulabat, usqiie
ad coiifessiunem faisuruiii qu;e gessit adducal. Ad
qiiod sarie palriae desiJerio minus inipulsus fuit, quaiu
ne exulis numine iinperaiori suspectns a peiitis ca-
deret {iiff, de Syiiod. , n- 92). Non enin) de exilip
multtjfn augebatur, qui haud sciensan tamjucuuduin
sibi forct ab eoin Domino revmi,qiiaiii securumcsset
in eo mori, vcriialis patruciniiiin luiii foilitcr su8ci-
piebat, cum in exilium pcllercntur illius dcfeiisores.

li. De fide $ua cert^$, de Q(iqrum $aiute e$t ^ollici"
tu$, — Neque insolentis aiiimj est qiiod ait : Non tam
ifit/ii rogo audientiam, quam tibi atque Ecclesii$ Dei;
aut qitod bujus dicii sui rationem reddens subjicit,
q^ia milti metu$ e$t de mundi pericuio, de $iientii
reatu, de judicio Dei ; cura autem de $pe^ de vitat de
immortaiitate nonjam mea, quam (ua, univer$orumque,
Quippc cum fides, qiise vitae xternae est fundamen-
lum, una sit, nec possit variari ; xternoi iinperaturi^
pliorumque sa|uti niuliiim timebat, quibu$ facta e$t fides
lemporum potius quam Evangeiiorum, dum $ecundum
anno$ describitur^ et $ecundum confessionem baptismi
non tenetur^el dum piuns fidesad idcaeperuni esse, ne
uiia $it : ipse aiiteui de fide sua iiequaquan; eral iiiccr-
tus, qui quani ab Apostolis ct Evangeliis in baptismo
acceperat, illibatam iiitemeralamque servabat.

73. Mo^et non eam fidem $emper veram e$$e, qute
Scripturi$ ni$i videatur. — At veroimpcratorem fidem
tantum secundum ea quo! scripta sunt desiderantem,
quam prudens ita laudat ut moneal tamen, neminem
hcereticorum e$$ey qui nunc non $ecvndum Scriptura$
prwdicart ea^ quibus bia$pliemat^ mentinturf El ciim
his verbis tacite duceat, Scriptuiaritm inlerpnMat|u-
nem npn ex privato cujuslil^et .sensu, sed ex Ecciesii^
judipio peudere; ideoque |ieri u| haeretici, quiiinvii

YiTA SANCTl lilLARlI

160

ScriplurarumusurpeiUjactitentqueverba, quia tamen A p/«^«** locorum in quibu$ gesia rcs ett, nosque aqi"

Ecclesiam non audiunt, Scripturas sine Seripturas
sensu loquantur^ et fidem sine fide prcetendant (lib. ii
ad Conts.^ num, 9) : cavenssubindene Scripturas ipse
videaiur defugere, easque bxretici sibi favere glo-
rienlur (num. II); nibil se non ex iis diclurum pol-
liceiur: et interiin praebet S])ecinien dicendorum.

74. Omnia removet, quce pelilioni obstare videbantur,
— Neque, baereticorum inore, posluiai clam ac semotis
arbiiris andiri, sed sub puhlica conscientia, sub synodo
dissidenti^ et ut paulu aiiie habet. proesente synodo
qu(B nunc de fide liUgatt boc est, coram freqiienti bo-
minum multiiudine , qu;c ncquitia , fallendi arle,
principis aulaeqiie gralia pliirimum nilebalur. Adeo
lldebat caiisae! adeo se nd eam defendendnm divina

mus^ desperatione {i) peregrinum, Quae enini illa loca,
in qiiibus Hilarius p(»si Seleuciense coiicilium cgit,
nisi OrienUiles regiones, regiaque maxime civitas!
Profeclo pcssima illa rcs, cui tunc mederi conlendii,
in ea iirbe gesla esl, in quam properantes, qut ab
Ariaiiis parlibus missi siint legati, oninia conflariint
mala, qiiae inde in Ccclesiam defluxcrunl. Coiistanli-
nopoli si quidem slrucium est con>iliuin, quo calho-
licis Arimineiisis concilii lcgaiis NicTie in Thracia
priuiiim diu detenlis, nc postea everhis, loiuin deinde
coiicilium in Arianoruin sententiam addiictum est.
Ibi legati Seleucienses iniperatoris violeniia devicti
Ariminensi blaspbemi£ fiibscripseriini. Merito civi-
tas illa desperata, qu.^ veritatis pra>cones respuebai»

qiiadam saiicii Spiriius virtute impulsum atque adjii- B nc si*ctntores Aetii, lufensissimos Ciirisli bosies, in

tum seiiliebat! Qnocirca ut ouinia removet qu» pe-
titioni 8U£, possent obsinre : ita et eorum, quae fa-
vere viderentur, niiiii omittit : dum imperatoris ar-
biirio permiltit, quatenus et quomodo jiibeat eum
loqui, spoiidetque nibil se dictururo nisi quod profi-
ciat ad fidem^ ad unitatem, ad ceternitatem, ad Orientis
et Occidentis pacem, nibil iion cum honore regni ac
fidei regine, imo etiam de Satnrnino nihil locuiurum
esse, iiisi cum jiissus fuerit? Id vero Ariani, qtioruin
ntitu atque arbitrio princeps ngebatur, mniiinopere
abnuere. li nimirum erani, de quibiis Hilarius ipse
loquilur, lib. vi de Triii., nuin. 15 : Cum facilis sit
adversum stuUitiam responsio, emendalio tamen diffi-
eilis stnltorum est : per quam (scil. siultiliam) primum

se dominari patiebaUir Oespprauc ei plenrque Orien-
tis provinci» quibus Arianos episcopos, iis qiii me-
lioris spei erant ejectis, Consianiinopornaniis con-
ventus pr:rficiebat. Hls igitur proflccre se possA
dcspersns Hilarius peregrinum opus iiistituil, Occi-
dentis scilicei rcgionibus, a quibus peregrinabatur
maxime profuiurum.

77. Hoc Opere Arianorum in Occidente dolis occut-
rerestudet, — Grave qiiidem vulniis luin Occidenlali
etiam Ecclesire Ariminensi concilio inflicium eral : at
loiige minus despernia crat saliis illius. Nani ciim ei
sese palam et aperie oslendere non auderei baeresis,
sed pacin ci unitaiis velo roBdltatem suam tegere, ac
veram siib speciosis verbis fldem meniiri cogeretur ;

et ratio intelligeniia! non quceritur, et deinceps ab intet' Q hanc videbatur repressurus esse, qui nudani detracta

ligente inlimata non capitur,

75. Alia ralionc Occidenti prmertim succurrere eo-
gitat. — Sic et imperatorem de fide alluquendi,
eumque ab errore avocandi spe cecidii, cum oblaia
videreiur occasio, nd quam ab anno et amplius
summe somper intentus fuerat. Ipsi enim persu.isum
eral, promptissimum summia Ecclesioe inalis fuiuruin
fuisse remedium, si ab b:uresi Constaniius retrabere-
tur. Hoc cum fruftra tentasset, nc prospicerel quan-
tam stragem cditura csset hxresis, qux ad Nicaeiiam
fidem evertendam conciliorum Ariminensis ac Seleu-
ciensis auctoriiate sese accingeret; conatibus illius ea
qua posset ratione occurrerc cogiiavit. Tiim nd hoc
consilium suum nihil m.v^U opportunuin ratus, qiiain

larva proderet. Eam ob causnm Ariminen>is ac Se-
leuciensis coiicilii bistoria Arianae seciu in Occidente
praesertim gesla comprebendere, et in oculis con-
spectuqiie omnium exponere curavit. Ut enim aibor
ex fructibus, ita, Domino ipso auctore, latens bxre-
sis ex gestis dignoscitur. El quidein vel ex solis cpi-
slolis aliisf|ue monumentis, ex qiiibus boc opus com-
pacium est, Ariuna liflRiesis prudenii cuique facile
apparct in verbis fraudulenia ei meiidax, in aclis
criidelis el inqiiieia, iii flde levis et inconstans, Pa*
trilius ac sibi ipsi comraria : iisque notis a fide vera,
quse simplex, pacifica, sibi constans, Patribusque
consentnnea esi, apt>riine seccrniiur. Ui autem magis
ac magis elucoscai uiriusque discrimen ; Arelaiensi

ul simplicem synodonini illaruni bistoriain texorel ; D synodo, qiia reus posiulatus est Aibannsios , Sardi-

libruro illum suscepit, qui ndversus Valentem et Ursa-
cium historiam Arimineusis et Seleuciensis synodi con-
tinens ab llieronymo est inscripius. Hiiic enim effi-
cicndum piilabal , fil unusquisque judicio deinceps
proprio consistem opinionem non sequerentur aUenam
{Fragm, i,m<m.7); et duin sincera borum concilio-
ruin gesta quisque haberei, nullus iis facile crederety
qui illorum tanquani legitima auctoriiaic gloria-
rentur.

76. Uistoriam Ariminensis et Seleueiensis synodi
Constantinopoli inchoat, — Et tempus et locum , quo
hoc opus iiicboavii , ipse nolat his verbis : Proferre
m conuientiam publicam tento opus grnve et multi-

cerisem, qua idcm absolutus fuerat; Arianis formu-
lis,Nic:i'n.im; caque quae Arimini sunl decrcU», pritis-
qiiam diris Coiistaniii minis flecterentur Palres, iis
qune poslinodum ab iisdem inetu jam victis per frau-
dem exiorta sunt, opponit. Praeierea cum ex auclo-
rum secUitorumque moribus internoscaiur haeresis;
hunc libruro non imprudenter inscripsit contra Vrsa'-
eium et Valentem, omniuro scilicei, quae Aiiana in
Occidente patravil, aiiciores acioresqiie primarios.
Honim porro lam evidentia sunt meudacia , Uimque

(1) Legi etiam posset : disparatione : sicqiie pere-
armum opus eril, quia nos ad diversa loca deduccl,
in qiiibus babiUc sunt diversae synodi.

161

EX IPSIUS POTISSIMUM SGRIPTIS COLLEGTA.

manifesla pravitas atque instabilitas morum ; ut A esittimwrer^ lanium adhtbui ad sileniium lempom ,

doctriua, quae hujusmodi nitatur rauioribiis ac patro-
nis, aut falsa, aut falsitatis suspecta meriio judice-
lur. Aliam indicat llilarius ipse in Ariana b.v.rcsi
HllsiUtis notam : quia niminim a Conbtantii miuis-
tris tw ubique ajftlur, irepidatur, inttatur, ut plane iiit-
qmtaUm auerliomif obtinendi labor et cura prodtde^
rit {Fragm. i, >i. 4). Libri ad Ariaiias i es eliicidaiidas
Um ulilis tamque neces*»arii jarturam saiis iiigere
non valemus ; ejusque desiderium augent qua: Uii-
dem et Pitbaeana bibliotheca ediia suni FnigmenU.
Ex quii)U8 perspicuum est, eum iui nb Ililario Gon-
sUDtinopoli inchoatum esse, ut lameu deinceps,
quoad vixerit, ei singuia adjecerit monumenu , quas
ad Arianam liistoriam pertinerent.

78. llium intermisit, ut contra Cotutantium icribe- B aiiimos accendit.

nune mihi non alia ad dicendum causa quam Christi
est : cui et hoc debui, quod usqtie nunc tacui; et eui ex
reliquo me intelligo debere, ne taceam {num. 3). Sicut
igilur diuturnum sileritium non limidi animi, iu ve-
iiemeiis serino non tumidi fuit. Una eademque
Ghristi charitns eum et pruilentor lacere , ei fortiter
loqui docuit. In lioc qnnque mfideratus , qiiod ubique
iu lemperat sennonein, ui non alia quain qux a
Gonsuntio in Ccclesiam gesia sunt refercns, a cx-
teris illius vitiis noundis sesc prorsus absliiieat. Sed
et martyrium ipse toio animo spiians, aliisque vehe-
menter verbo et exeraplo inspirans, Gaesarea^ ma-
Jestati de suo jure nihil erepium vult, dum ad con«
temnenda GonsUniii edicu, quibiis parere nefas erat,

rH : quaraiione permotus. — Opus illud nondum erat
ab^olutum, cum intermittendum judicavit, ut vehe-
meniius aliquod praesentiusque remedium Ccclesiae
laboranti adhiberet. Gum enim alii GonsUntii terre-
reiitur ediciis ac minis, alii ementiia ac falsa ipsius
religione detiiierentur ; ea non poiiebantur animi
lranr{uilliiaie, qua exposium in eo libro rei veriiatem
perspicerent. Interim , ui ilieronymi verbis uumur,
perielilabattw navieula apostolornmt urgebant venti^
(Itutibus latera tundebantur^ nihii supererat spei (Hie-
ron. aiul. contra Liici/er.), nisi Gonstantii impieias iis
niaiiife^u Uerel« qui aiictoriiaie ipsiiis in errorem
abducebaiitur. Lupus erat adversus Ghrisii gregcm
edictis saeviens : sed pacis el uiiiutis obtentu pallia-

80. Demum ad id valet hic liber, ut cum non decs-
eent, qui GonsUntii in colendo Ghristo ejusque Cc-
clesia tuenda religionem comniend.irent , catholici
eum haerelicum esse, haercsim lueri, hxresim prapci*
pere, hxresim vindicare adinoncaninr; adeo<|ue per«
suadeanlur sibi ab illo cavendum velut a lyranno
Unio periciilosiore, quaiito majus fidei studium os-
tenUns verbis, eain ex aniniis avellere cogitaret.
Hunc enim librum ad Caihoiicos, et iion ut existima-
tur vulgo, ad Gonsiantium ip«um destinatum esse
plaiium est ex ipso exordio, in quo Hilarius Fratres^
non Gonstaiilium alloquitur. Fralres illos, Gailicanos
episcopos non inimerito inlellexeris; ad quos nou
gravabatur scribere, quoties contingebat ali(|uid novi«

tus, ovis pellem pra; se ferehat ac vulturo; et sub C cx cujus ignoratione nonniliil cis extimescebat.

emenliu pieUtis im gine non miiiorem cladem ,
qiiam aperu vi inferebat. Tuui vigilaiitissiinu» Eccle-
siie pnstor (»fficii sui esse duxit ovinum ainovere pal-
liuin, ac hoinini sui gregi lupum ostt-ndere. Derine-
batur Uinen aiiipianiuin « cum ConsUiitio a Deo
daUui essc respiciehai regiain illam potestatem , cui
potissiina esset reverentia deferenda. Ei hoc quidem
respectu quantum rctiiieretur, noii solum persua-
deiit libolli ad GoiisUntium dati, aliique in quibus
summa sempiT cum religione de eo loquitur, sed et
Ipsa proxime inchoaia Ariminensis syiiodi historia
{Fragm. i, n. 5) : in qua regi, quia orone regnum a
Deo sit, poiiasiinam revcrentiam deferendam esse,
conceplis verbis memorat. Tantum ibi monet, regis

Quam«|iiam non negaverim eum etiam eo ipso opere
aeternx imperatoris saluii consnltum voluisse, ac
tentasse, an forte quein Arianorum anibu< ac prrsti-
giis veluti fascinaium ac sopitum ad sanam fidem
blando sermone excitare nequivcrat, ad eani acriore
revocaret.

81. An librum vivo Constantio pubticarit. — Neque
deest conjecturae locus, enm vel aniicorum consilio,
vel propria dictante prudentiu ac moderaiinne ad
tempus snpprcssisse hoc opus, de cujus utilitate non
satis hibi consuret, etid quidcm maxime, cuni paulo
post in Gallias redire permissus, id pcr se praesUre
longe efficacius valuerit, quod per hunc librum pro«
posuerat. ita cum rerum gesurum vcrilate compo-

potesute aliaro esse superiorem , et noit tequanimiter D nuiitur Hieronymi verba , quibus eumdem librum
judidum qu$ epuopatibus arbitriis admitti , quia CaS' eontra Constantiwn vita funetum inscribit, quamvis

acrii Caiori, Deo autem reddenda qum Dei sunt. - — - — -""• " ii^j:^i.» .,. ,

79. Evangclicas huic regulae obsequendum ratiis,
Consuniii fidem, roores acgesta,qua Eccleslae intei^
crat nossrl, patefacere Undem consiiluit. Rero ta-
men, quae scandalo esset obnoxia, sese aggredi non
ignorans, consilii sui rationero sutiro ab exordio
multis pnibat. Et licet se ad scribendum nullo hu-
mans perturbalionis vitio inciUlum csse nonnullis
noDdnm persuaseril; nobis Umen, posl tol proba-
tissima moderalionis illius exempla, religio est ei non
credere tesunli : Neque injuriam queror, qui disnmu-
toi tecentem. Et qui ne quid ex cauia mea loqui

eum anno quinto post Mediolanense concilium aimi
555, adeoque Gonstantio adhuc soperstite, scriptum
esse Hilarius ipse significet. Si qui autem quo loco
scriptus sii non attendentes, vehementioris indolis
parturo euro esse suspicantur ; mirantur alii in eo
curo tanta naturx lenitaie UnUm fortitudinem, nec
ambigunt quin quidquid vebemens apparet, ex fla-
granti martyrii stiidio proflciscatur. Hoc magis per-
suadent, qiis redux ab exilio cdidit innatae mansue-
tudinis exempla.

Cap. XI. 82. BHarH ab exilio reditus ae labores ad
GaUias ab heeresi purgandoi, — * Varios llilarii co«

fOi( VITA SANGtl HlLARlt t6l

iiatus ad k^resim in ipsa regia ciYitite lanqiiafii In A cant^ lUkn ftese i^ec^pei^at. tfoe tgitur audiio festinus

siio foiiie compriinendam cum diutius ferre noil va-
lcrcnl veritaiis inimici; imperatofi per&uasere, ut
f fiast diicordia heittinarium el pertnrbat9r OrktUii re^
(iire ad Gulliai juberetur. Gloriosum sine lloc illlUS
criiiien» qu<Hi iniquos pr:iTa sua pace gaudere iion
sineret, ei semioarium qiioddam esset, unde excita*
rentur assidue, qtii cuiu li»reticis discordareni ! Gon^
silii iiujiis, quo in Gallias dimissus est, Valentcm ei
Ursaciuin auctores exstitisse testis est Ftirlunatus.
Qiiod auiem Sulpicius euin abeque ext/it indulgentia
in Ga!ti:i8 dimissum ait, Tariis eruditorum coQjecturis
locuiii prxbuit : illuro nimiHim aut militis aiieiijus
custodiae creditum , aui PicUTis prohibitum essa
cgriNli, aiit aliquam secum ubiqne tuliese exilil no«

tun. At quaiii libcruin ei fuerit quoeuniqiie iibuerlt ^ lem non Aiisse.

leniatit ut optmissiino m»gi»tro redeunti Rinmne oc-
Curref et. At pium pastorem jam Urbi eripuerat ardens
rcTisendi gregis de^lderitiin. Dignum eiiain erai hu«
inili Ghrisii Gonfessore, ul ocis&ime fugeret plausus
ci honores, qiios ei Ingenii, scieiili.T virtuluinque
splendor, nt toi pro Kcclesia impensi labores illie
bierito ei pepercraiii.

85. Gum autem circa insulam propinquaret, quae
in iionnnllis mss. VaUinariat in a!ii$ Dives appellatur
{forlunat, lib, i, n. 20) , a vicinis monilus eam ob
inultitudinem serpentiim esse inhalntabilem , ilhic
pnccedenle cnicis auxilio descendit, fixoqne ligno
serpcntibus inetam posnit. Haec insula alia videtur
ab ea, quam ex Martiui habitaiione liqiiet inhabitabi-

excurrere, satis probaut quos proxime a suo iii Gatiia
rediiu egit. Sulpicii verba Foriunatam ]iire dixeris
iiitcrpretari voluisse, ubi ait c Hilariiim in Galiias
redire coinpulsum, cxiliuni ainplius se pail eil'
stiiiiasse, quod iilic lenniniim disceptiiionis non
CiMisecuius, Gcclesio! perturbaiionem relinquerM. »
(Forfimai. lib. i, n. 8 ) Ideo etiain forie dietus «st
absque exilii indulgcntia diuiissus« quod iniperiior
niolesluin interpellatorein a sd reroovere eupien^^
cuiu velut indignans in patriam redilre jusserit, donee
de causa ipsius naturius deiiberdretur.

83. Tum vero HilaHum de pralio revertentem
Galliarum Ecclesia compiexa est; non quiilem post
G'.in8tantii ebitum, qiiod sOnare videiitur Hieronymi

86. Otianto ciim ptausu ac ^vore Pictivis exceptiis
sil, cogitare facilius est, quain verbis enarrare. Tes-
tls est Fortunains (num, II), eam tuin populis ipsius
fifctitiain exstittesc, quasl patrla cum ipso eis rcddiu
essel, qui se sine ilto exules exisiimabant. Hilarius
l|^c non modo charissima; plebis snae, sed et dilecti
diseipull sui Maniiil ^ouspeciu, eodem prope i^m-
pOlie est fecreitUs. Hic enim tiomam profecius, iflum
ubl Jam prxteHis^e audivii» ita vesiigiis persecutus
est, ut non molto post ipsum Piciavos perveniret. A
quo cinn gintlsnime snsccptus fots^et monasterium,
fiOGogei:icum (1) dictuin, qnod primum in Caltiis no-
Vimus, baud longe ab oppido Pi^tatensi ^ibi cotTo-
cavit. Summnm boc in Mariino Hilarii desideriom

dialogo contra Luciferiauos verba; sed ut in quo magis consideramns, eo persuftdemur amplius

Ghronico accuratius scribit, postremo ejosdem liiipe^
ratoris aniio. In illo eQiiii libro cimimuueni eccleaia-
tuni ex episcoporum exulantiuro reditu l^ctitiam de*
scribens, Hilarium al» iis, qulbua Julianus Augusti
digniuie auctus reditum ad ecelesias permisit^ dia*
tiiiguere non admoduin curavit. Quod ea fere ratlone
fi:cil, qua Sulpiciiis aliiquesic narrant PauliMi, Euse-
l>ii, Luciferi, Diony>ii, Hilaril, Rodaniii|iie exilia,
nt quamvis iribus diversto conciliis, uiio tameii et
eodein ejectos eos crederes. Gum Hieronynii Ghro-
nieo consentiuut Sulpkiua al^ue Fortunatus; quippe
qiii Hilarium, postquam Goiistantiiioi^iii liiielluffi
6UU1II iniperattiri obtulissel, ab ipsomet Gouatantio^
non a Juiiano, ad ecdetiam suaiu dimiisum ftiisse

cnm boc illi vetererti intercessisse necessitndinem ;
caque vera esse, qu« de Martlno apad Hilarinm ante-
qnanl Cisularet diversanle Snlpictus narrat : ut in eo
uno 9it lapsns, qnod lutiaiii nomen alterlus impera-
lofis loco ei snbtepaerit.

87. Infnmm a martuh mtmr.*^ Hitarios ab exi-
Ihv redttt non solom isnnctttate, sed et inirAcutis co-
mscdyit. If^ro post aliqnot dies ailKcta ro^ef dnptici
Infantis sui nmrte, qui ctrni absque bapiismi regene^
Htione defnnctus csiiet ffreeeentem mherat Iteem, et
jHBna fkturi seecuti nm tatebat {F&rtUn, Itb, i, n. 42);
Inulti» ab flihrio precibtis aC lncrymis petiit, ui A-
Knro aM sf bf aui baptisnio fedderet. Qnibos commoius
pitts popiftli pater, s^taiiie plebe ad toniueta rec«r-
tradunt. Sftigulis suffragaiur Gregorius TttroiMnsia D rit ofaii«nis mna : neqoe tt terra, in (f^m ffrtmmvm

episcopus (d€ Qioria Cenf.^ e^ i.>. Gm eiiiiii ttum
quarto exilii sui aoiio Picuvoi reversum roemorel^
ciiinque superiutf cerlia manitestisque momeiilia eou-
fectum sit, ilium sub anni dm iuitia relegatum esae;
paulo anu annum 361 ^ ^ui GoBSUntii poatrenus
fuii« iiU ab Milio redeoirfi ^oieaUa fa«U aii »6-
ce6se eat.

81. Indulti» ei potesUtis fsufm iara» per OccMe^
lein cito increbuil, ei ad Marttnimi uscfue pervenK
{Sulpie. Sw. in ffim MUelf Mariim^, Ule ex Hiyrico
primuiu ab Ariauis, ac deinde e moMSieriOt ifinA
iibi suuaerat MedtoUiii^ a^ AUMHio (^lsia, iii 4k»su-
lam Licustici asalrts, quaiA {Mm^a^ MiiMriaA vd-

facebnt, pntts surrexit , «)n*m fnfons a monuU sur-
rexissei. Noianda sMl fioc In lOco FortUMili Verba,
qulbns cttHi supcritts dieal^ Itiflintem absitue bapiismi
gratia deflincitim pema fmuti tmcmH nan twrert (mml.
15); iaadeiqae insuper Mlarimn^ quod hoe prodigio
oreum ipo<lavt< ; suam de infanturo liu|usmodi pSMiis
aenteiHiam saiU declaras.

88. A^nv M roMrt i>fVM moriem o />eo tmp^lfal» ---
Seripior idem non minus miraiur virtuiemi qua iile
Mm suis Abr» uiortem impeiravti; quam quu red-
didii inftmi rooriuo viuro. lllam essloi bod smuIo

(I) Vsdgo <49iifa» ifiiod flM>do Jesuit» oMmuU

m EX IPSIUS POTtSSIMUM SCRIPTIS COLLEGTA. m

sd.imnns, jfiin ctelefttl sponso despoiideni, modo ei A rlum iis conciiiis interruisse non negandnm est, ila ct
ipsa eum sibi cooptaret. Uhi igilnr illam ardenli ejiis
desiderio teneri c(>gil0Vit, non conquievll ab oraiione,
donee ipsa «fiie dolorB^ iine contagio de mundi Indibrio

nufraret ad Chriiinm, Yix iuleni Abram proprils
hianibus venei^ndr Iradidcrat septilturde, cum ipsius
tnuter cceli cupida ab eodem postnlavii, ut et ipsa si
mererelur, erepta de mundi crimine ad coelestis regiil
gloriain cum Kiia transmitteretur. Quod assidua ipsius
oratione liaud miilio post obtiuuit. Sic cum llilarii
eonversatio in coelis esset, illiic fesiinabat ti^iismit-
tere, quo8 non iii lerris nisi propter coelum diligebat.
Uiramque aulem, ut ex Hildeberto Cenomnncnsi tra-
dit {Annal, Aquil. l, i^ c, 14). BouclictUs, lii xde
sanctis Jonnnl et Pdulo sacra condidit.

conccdendum enni suporstilc adhuc Conslanlio Pic-
tJivis egro.-suin esso. Ai vero in exseqnendls regis
maiidatls, (|u;c tuia conscientia faserat, suspecia nobis
esse nou debel illiiis religio. Nunquain igitur ei in-
lerdictum, ne Picbvis egiederetur. Hilarium autem
bon eam tantum anni 360 pnriem, qua Calliis rcd-
diiiis esl, sed el ^iinum S61 ac forte subsequentem
ad sarciendas Arimiiiensis sytiodi ruinas insumpsisse
opinantl adcrii Sulpicius : qui cum hoc niultis con-
ciliis factum lestetur, unum subinde memorat Biter-
fense, quo Saturninus prfjeier tkcerem infamiam muUi$
aique infnndin criminibu$ convictui, Ecclesia ejectui
«if... Paternus etiam a Petrocoriis aque vecors, nee
detrectant perftdiam profiten, sacerdotio putsus : cas*

Gatlias ab heeresis piaculo libetat, — Sed si B teris venia data. Enim vero an id sibi ancioritatis

magna illa miracula, hocnon minus stbpondnm, quod
eum hxreiicis foriiter renilcnlem Dcus in sedcm
sunm resiiluit, qiiando e suis ejiciebanlur, qui illis
eiinm nonnltiil cesscrant. Neque id sinc speciali Dci
iu Galli^s providentia factum putem. Nam vulnere,
quod in Ariminensl concillo excepernnt Galli, nuper
misis Orienlalium litteris deteclo, desidcrabatur pe-
riia medici manus, qiine illud alligaret quam primum,
congmisqiie remediis sanaret. Opporiune tunc vcnit
llilarius, qui dejectos rclevnret, et pro inslta sua ino-
deraiione turbatos sercnaret anlmos. Nec deerant,
^t ferro et abscissione opus esse sentirent : sed ipse
oleo et indulgentia iisus, brevi omnia In pristinum
f taiuin reformavil. Fortis itaqtie el inviclus cum prx-
Imciis b;£rciicis rcsistendnm fuit, et cum poeniien- G
tibus iiNlulgendum facilis et misertcors, utruin animi
inigniiiidine quam pla qu:idam commiseratione plus
Eeclesi^ coiiiulerit, apgre definias? Foriitudine qni-
tfem liaeresl in Gallins aditum ante exiliuin prxclu-
leral : sed eam, dnm exulat, subdole introductam,
ab eillio redux tam celeriter expulii mansnetudine,
ui iit eum ipsum annum 560, quo ab exilio revertii,
dicat, ifiefimymns in Chronico : iiaHia per Bilariunt
Ariminensis pnBfidice dolos daninat. Quod qua ratione
frctum sit, sic Solpicius explicat : Vbi (Hilarfus) per^
ntensue eit orbem pmne terrarum mato perfiduteinfectump
dubius animi et ma§na turarum niole eesiuans, cum pte*
rU^ue tideretwr non ineundam eum hit eommunionim^
f«i Ariminertsem synodum reeepissent , optinium factu

sumdre ausi essent Calli, ui dum Consiantius sectam
Arianam tolis imperii viHbus tueretul*, prd^dpnum
illius fiutorem de ecclesia sua ejicerent? Nam cum
Snturninum sic Sulpicius Ecclesia ejectum scribat,
ut At-innarlim pdrtium vires duee rnnisso infractce fne-
rltit ; lUfic non tantum ab ecclesiastica fcommnnione,
sed iib ipsa ctiam Arelatcnsi tode ejectns fursse iniel-
ligendus est. Eum qiiippe Parlsiense concilium ab
ecdosiastica communione jam bis remOtttirt testatnrj:
et tum nihllo mngis fbct^ efanl paMinm vircs. Unde
et^iSeqtiitUr, Ut hbh habltum fntn-it hoc Bilei^rensti
fDncillumi hisi Ctirti vlvereOondtnhtiuijam desiisset.
Hoc si quidem Vivo, Samrnium ab ee^lesia sua expel-
lere ntilla synodonml Yblijlisset aucioritas.

91. Inier ncfanda crimiha, qnibns tonViclus est
improbus ille hd^reticui, non mlnimum illnd fbll,
q^ Hilarii exllium procurarat. Tum insonti Chrlsti
confessori iocus pResiitos csi , olim ci a Constantio
negatus, sycophantam illum usqtie ad confessionenl
f^lsohim, quae adversus se gesscral, adducendi. Ita
jlisto Dei consilio factutn est, tit Salntninus meritas
dcpositionis pdenas in ea ipsa dvitale ddret, iii qua
inirinam adver^us Hilarinm exilii sehtcntiam per
fratntem ae mendacin molitns fuerat. Eiinde nomen
illin^ e sacris diptycis expan^tim {Anatett. roHi. dr,
pag. 431); Sailem in veieri episcopoHiin Arelaten'^
Simn etehclio, quem ex hojus ecclesiai dipiycis ex-
cerptom credunt, tion comparet ; sicui nec Marciani,
qui s3culo snperiore Netaiianoadhaeserat. Sntlirnini

«rlitfralfu revo^e mutios ad emendaiionem et pasni'^ D snccessor volfa existiinaiur iaiicltn GnMicordiu»^ qui

tenikm^ frequeniibus intra Gattian eotnHlHs, atque om"
mihts fere ejnseopk de errore profitentibut apnd Arimi.
tmm geita condemnavil^ et in slaium pristinum Ec^
eUnmum fidem reformatnl, lia enim ieg endum ,
Hon aiitem cnn vulgata editione refotmaht ct con^
dtmmant»

90. 8<iliirniiii depbMo. -^ Prof4er httt Hiero-
nymi et Siilpicii verba ininos ireri siffliiem vkleri jam
diximus conjecturam eorum, qoi llilariiiin edbtque «n-
tn indulgentia dimissum iCa inteliif I commode exi*
Mimaiit, tttei Piciavis egredi problbPitffn t\U Nmh sI
on ipso anno MO Gailia fsr illuifi ilcrlifrtfieftalls per-
ftdia dMs IhNiatoiibiii coneHNs Aonaf it ; ot llrli*

cortcilio Vaientino, aniie 304, lnterfuii {dmH^ CkHttk
tom, 1, fog, S5).

9t. Hila/titki Gdltin wtvermu Mkmot temper prth
iextrit, ^ Tandcm Ariaite seeiie lehebris Hilarii
fMmdentla ae ladisre dissipatisv et ^'eeto dnce per
qnem ^piifius mendafeii Gallorum phiritnos f A erro^
rem indnxerM, ttikd upud mimii eomtitH tinttU Milarn
tenvficio GddUai nMfmpiaeuio ke0resiitih0rmas. Neqii6
tantiim tivusi sed t vivis etiam subHitus fatriam gei>-
lem ab eatlem h^esl |mMexH>. Illius wpem etiaiki
duobus post mschIIs maiMfesid slgiM «iiperiis «M
primus FVmmrmit CkristiMM m €liMoveiis.
^lppe eiHn adversus AlaHeum Ariamim Gouhorum

167

VITA SANCTI niLARlI

regcm progredcrctnr, Piclavis pharum igneam ex ba- A mode credid<Tis circa annf 363 principia initam :

silica S. Hilarii cgressnm super sc advenire con-
spexii : scilicet^ ini|uil Gregorius Turon.,.tf< \lumine
beaii confessom Hilarii adjulus, Uberius hasrelieas
acies^ contra quas sa^pe idem sacerdos pro fide con-
(lixerat, debellaret (Greg. Tur. lib. ii hist. Franc^
c. 37). Et vero staiim voce admouitu<, ut Tacta iu ilio
venerabili loco oraiione prxlium comroitiere festi-
naret, tanta prosperitate^ altero pro se pugnaturo, pro-
cessit ad bellum, ut intra horam diei lerliam uUra hu-
mana vota sortiretur a Domino victoriam {Fvrtnnat.
lib. II Yitas S. Hilar.), Insignem hanc victoriam ubi
celebravii Fortunatus, declarat hoc se Hilario ipso
inspirante sentire, sciltcet non minorem illi iu requie
jam posito esse c^tholicae religionis sollicitudinem.

maxime cuni Georgii pseudopairiarchye Aiexaudrini
mors, (|U;b post medium annum 362 conligil, prse-
cesserit Alexandrinum conciiium, ex quo Eusebius
lunc lemporis reverlebalur. Quamvis auiem tes-
telur Rufiiius (ibid., c. 31), duos istos viros, veiul
magnifica lumina^ lUyricuni Jlaliamque suo splendore
sie radiasse, ut omnes etiam de abditis angulis et abstru-
sis hmreticorum tenebrcs fugarentur ; hanc lamen HHa"
rio laudem prceeipuam Iribuit, quod cum esset nalura
lenis et placidus, simulque eruditusy et ad persuaden^
dum commodissimus, rem dHigeniius et aptius procu-
rabat. Elogium saiie miiiime suspectum quo Gillus
episcopo Ilalo ab Iialo presbylero prxferlur. Sed si
hocab eo expressit nianiresta veritas, ac recens re-

quam olim ei fuit cum in corpore degeret. Faxitcce- B rum gestarum niemoria : quid est, qnod in primis

lum, ut ejusdem meritis ac precibus rediviva pestis
Ariana a Anibus nosiris procul arceatur, et in Fran-
corum cordibus scmper vigeat illibata sanciissimae
Triiiititis (ides ac veneratio.

93. Qitando et cur contra Dioscorum scripserit. —
Ad id tempus, quo ad fugandos e Galliis Arianos
sancius Hilariiis tMm strenue incumbebat, referendus
est illius ad Sallustium Guliiarum pracfectum contra
Dioscorum medicum liber, cujus soliis titulus ex Hie-
ronyiiii lucubratioulbus ad nos transmissus est. Gum
enim in eo litulo Sallustius lantum pr.Tfectiis, non
consnl nuiiciipetur {Ammian. lib. xxi, e. 8 ; Idem lib.
xxni) ; cumqiie alias coiistet, eum, anno 361, a Ju-
liaiio Galliis prxfeclum, biennio post adscriptuin m
Irabe collegium , hoc est , in consulatu collegam C
cooptatum esse : huiic librum uec ante annum 361,
nec post 363, scriptum esse manifestum est. Uuc
quoqne facit, quod idem ille SalluNtius, anno 363, ad
expeditioiiem contra Persas cum Juliano profectus,
ac subinde a Valentiniano et Valente pr»leclus Orien-
lis prvtorio, Gallias non repetierit {idem, lib. xxvi,
c. 5). De hoc prspfecio testatur Suidas, eximia eum
bumanitate fuisse praeditum. Eumdem nominatini
a Clirisiianis vexandis abhorruisse Rufinus Tbeodo-
retusque commonstrant {Rufin. tib. i, c. Z^;Theod,
lib. ni Hist. eccL, c. 7). Unde conjicere est, eum hoc
libro conveiitum, ut Dioscori medici, qui forte Juliani
auctoritate ac nomine in Gbristianos immodice sae-
viebat, vioientiam coerceret.

nalurae ipsius lenitali hanc gloriam adscribii? Pro-
fecio nisi in Hilario singulari ratione emicuissel haec
virtus, Rufino satis fuissei majoris Iiujus ad conci-
liandos animos faciliiatis causam summ» illius clo-
quenliap atlribuere. An vero Hilarius atqne Euse-
bius in Italia quidquam inconsulto Liberio egerint,
non ausim affirmare. Quanqiiam ex Fragmento xii,
cvidens esi Liberium eodem reparaiidas fidei sludio
exarsisse. Unde sicut Hilarii atqiie Eusebii opera, iu
ei Liberii nutu congregaU esse ultro concesserim,
qiix» iu eodcm Fraginento memoranlur luiliae atqiie H-
lyrici concilia, in quibus utriusque geiitis episcopi
fraudem se Arimini passos esse agnoscentes, infideli-
tatis consortium abjecerunt.

95. A Lucifero non probalur. — Sanis sanctorum
illorum virorum consiliis Lucifer Calaritanus repu-
gnabai. Hic ab Eu^ebio, quod quae Antiochiae proxi-
megesserat non approbasset, nonnihil abalienatus
erai. Ipsi cliam, uli superius observalum csl, jam
pridem displicuerai suinma Ililaiii erga Orieiiliiles in
libro de Synodis moderatio. Ac licei eum ex pruden-
tibus illius responsis leiiitum crediderim; facile ta-
men recruduit oflTeiisio, ubi illum cum Eusebio po-
tius quam seciim facere inteliexit. Sic affectus Liici-
fer, et natura austeriori in clementiam haud multum
propensius, non damnare noii poterat Hilarii iu reci-
piendis iis qui Arimini lapsi fuerant facilitatem. Hinc
apud totam Luciferi sectam male audiit, velut qni
laudem sibi in Ecclesia partam interruperit faven»

Cap. XII. 94. De Hilarii in Italia laboribus^ et Lu- D prasvaricatoribus, ut non dicamus et hcsreticis, in quos

eiferi sehismate. — Intra Galliarum fines continere se
non valuit Hilarii pro caiholica religione studium.
His igitur pace reddita, transcendit Alpes, ut Italiac
ac vicinis regionibus, quae haeresis Arianae furore at-
qnecontigionelonge magis depravatae fiierant, consu-
leret. Illum EusebiusabAlexandrino concilio Vercel-
las rediens, ac singulas quasqiie Orientisque aique
Italiae ecclesias abjurata infidelitaie ad sanitatem
rectas fidei revocans^ in Italia positum hcec endem erga
instaurandas ecclesias fidemque Patrum reparandam
reperit motientem (Rufin. lib. i Hisl. ecct., c. 30), eique
ae in idem opiis libenier adjunxit. Specialem hanc
duonim illorum coiife:>sorum societatem noii iucom-

eloquentia tuas viribut peroraverat {Marcellin. et Fau$*
tin. in libello precum), Contra apud eos, quos non
excaecavit schismaiis caligo, gloriam quam pristinis
scriptis gestisque roeruerat, non tantum iion obscu-
ravit : aut interrupit, sed et propemodum cumula-
vit : dum praelata veriutis luce, et indulgenliae fa-
cililate oblata, Ecclesix* reddidit, quos ei haeretico-
rum fraus ac terror abstulerat.

96. Quam iniqua Luciferi sententia. — Durum sane
et a chrisiiana clemeiilia ac Hinplicitate alienuin vi-
debatiir, iis aut non credere, aut induigentiam ne-
gare, qui sine conscientia hasretici ferebafUur^ conte$teh
banlurque corpus Domini et quidquid in Ecclesia sanc-^

«<» EX IPSIUS POTISSIMUII SCRIPTIS COLLECTA. 170

tum est, u mlni malt in iua fide tiupicatos {Hieron. A &uae minas potentibas. Eo animo etiam postea ab

eodem Lucirero ob suum de Synodis libnim repre

diaL contra Lucif,). Planuin enim erat, eos uno pa
cis intuiiu recepisse Arimini propositam fidem ; iieqtie
buic illos consensisse, nisi posiquam multis ex ca-
tholica eonscienUa adjectis, vocnbuii consubstantialis
in ea suppressi Tim se satis siipplevisse existiroas-
sent Unde siatim ut fraiis in recepta rormiiia latens
Hilarii prxsertim opera detecia esi ; ingemuit toius
(Mi$, ei Arianum u esse miratns est, hoc esl, se
Arianiim publicari et aiidirc obstupuit, citm Ariiim
Ariique docirinam non tantnm exsecrareiur ex ani-
mo, sed etiam se subscriptione sua salis superque
damnasse arbitraretur.

97. DiscipUna rigor quando lapns remittendus, —
Infietandum tamen non est, eos a peccato vix excu-

bensus, injurias injiiriis non repulii, sed sermonis
leniiate ac rationum evidentia (i) vicit. Unde nihil ab
Hilario non tenlatum opinnmur, ut a schismaie avo-
caretur Lucifer, cujus nmicitia semper ipsi tam chara
faerat. Et vero credibilene cst, enm qiii nulli pe-
percit labori, qiio lapsos erigerel, quidqiiam non mo-
visse, ut (lui hactenus tam fi»riilcr sletcrat, non ca-
deret?Sed qiiod RuOnus Liiciferi ipsius casus data
occasione ail {lib, i, c. 30), Temere ccepta corrigi (lan-
tum) spato solent, si de ali<|uo, cerie de Lucifero,
vere dictum est, utpoie viro ejus indolis, qua*. facile
flecti non possct.

99. IHlarii auctoritas idonea [uit, quas Luciferi

sari posse, qni Arimini ex infirmilate nicaenum de- B schisma compesceret, — No*i inanisi:imen Inbor Hila

seniere symbolum, ut novam ab iis formulam reci-
perent, qnornm fides ipsis suspecta merito esset.
Terum ut non erat id eorum crimen, qnod puhlica
»c Inctuosa poRnitentia expiari mereretur ; iia nec in
eo8 locum habebant canones, Innocentio, epist. 6,
teste, apud Nicapam conttituti, qui posnitentes etiam ab
infinds offciis clericorum excludunt, Sed etsi poeniten-
tiaeetiara publice fuissent obnoxii, horom tamen ca-
nonum rigor poterat eis prudenler relaxari. Nam
cwn fateatur Augustinus (£p. 185, n. 44), quod c/«-
ricj vel etiam episcopi post poenitentiam permanere non
deberent; huic lamen Ecclesiae iegi supplendnm esse
monel, nisi hoc pacis ipuus compensatione salvaretur.
Vt enim, inqiiit paulo iiiferins , cons/trticrcticr m Ec-

rii fnit : cujus indiistriae sitnul ct auctoritati tribuen-
dum videtur, qnod Lnciferi schismati paiici adeo ad-
haeserinl, ut ciim Hilario diacono, Ilieronymo teste,
lota secra interierit. Neque vero Lucifero facile erai
aliis persiiadere, eum ex animi remissione, et iion ex
mera charitate dare lapsis veniam, quem alias omni-
bus in periculis inlrepidum et invictum pro gloria
Doniini stelisse certo sciebant. luio ubi causa pos-
tulabat, quam non mollis nc remissus fuerit eo ipso
tempore Italia toti conspexit.

Gap. XHL iOO. Hilarii cum Auxentio congressus.
— Partem anni 362 lotutnque 565 Hilarins in Ita-
lia egerat, ciim Yalentinianiis rerum potitus Mediola-
num, Februarii 26die nn. 561, pervenit. Ei cum de

dffta, ne quisquam post alicujus criminis posnitentiam ^ rebus a se pro Ecclesia feliciter gestis merilo po-

elifieatum accipiat, tet ad clericatum redeat, vel in cle-
ricttiu maneat, non desperatione indutgentios , sed ri-
gore factum est disciplina, Quod aulem aliquando Ec-
desia disciplinae rigorero uliliter remittat, sic illus-
trat instituliimis exemplo (niim.44) : Cif m enim prcecisus
ramus inserilur , sit aliud vulnus in arbore , quo possit
reeipi ut vivat, qui sine vita radicis peribat, Ita ergo
«I isti cum ad radicem cathoticam veniunt^ nec eis
s^unnvis post erroris sui posnitentiam honor clericatus
ei episcopatus aufertur ; fit quidem aliquid tanquam in
eortiee arboris matris contra integriiatemseveritatis, etc.
demum concludens, Sic multitudinibus per schismata
€t heereses pereuntibus subvenire consuevit (Ecclesia).
Lnciferi lapsum suhinde notat, Hoc dispticuit Lud-

tuisset gloriari; nihil duin se fecisse existimabat,
quamdiu superesset qui Chrisfi divinitati adversare*
tnr. Procul ab inani gloria, sic contestatiir se veram
pacem et amissam qumrere^ et turbatam componere, ei
repertam tenere curavisse; ut continuo suhjiciat
(Conlra Auxent, n. i) : Sed hujus ipsius nos fieri vel
partieipes^ vel auctores, ncc temporis nostri peccata mc-
ruerunt, qiiasi voti sui compos nequaquam Tuisset.
Apud alios constat unius Hilarii benellcio Gallias liae-
resis piaculo liberatas, ejusdem pnesertim industria,
suavitate, eloquentia Italiae atque Illyrico propc toti
pacem redditam, eoque in Occidente redactam Arit
prius tam amplam h:rreditaiem, ut ad unos Valen'
tem, Ursacium, Germiiiium, Gaium atque Auxenlium

fero,.. ei cui dispticmt, in tenebras ceddit schismatis I> lota deflexisset. Hilarius uniis non graiulatnr, quod ad

mmss0 lumine charitatis,

98. Ludferi ut amiciliam semper coluit Hilarius, ita
lapsum doluit. — Gasum tanti viri, quem ob singula-
rem constanliam tota mcrito siispicii^bat Ecclesia,
Hilarius haud dubie graviter iiidoliiit. Quanta enim
illmn revercntia coluerit, vel hinc manifHStum est,
qood simililudinis vocabulo, a qiio noiinihil abhor-
r^ai, usus sit, ubi illud ei iiitellexit usitaium {Apo-
ioget. Respans. 5 ef 6). Nimirum non ignorabat
eoraro, qui causam eamdem medios inter hostes tue-
rentur, valde neeessariam esse animorum seiitentia-
mmque coneordiam ; hancque facile dissolvi, nisi qui
ftui magisoompoles sunt, morem gerant sociis mentis

PATmOL. IX.

tani paucos redacta sit misera illa hacreditas ; sed
quod non prorsus sit extincta, nihildum se profecisse
arbitratur. Yires igitiir exserit : seii illi nt ejus eiu-
dant conatus, etiam se tam impii magi>tri haeredes
negant. Non enlni idem ille Satanae spiriius, a quo
pridem Arius exciiHlus aniinatusque est, sese in iis
palam audet ostendcre : sed iii angelum lucis transfl-
gurari cogitur, quo facilius lateat.

iOi. Auxentium Mediolano expettere nitilur. — Hu-
jus arte prae omnibus Itisit Auxeiitius, nec tamen Hi-
larium fallere valuit. Nam quanto magis enitebatur

(1) Lib. 1 Carm. de vita S. Martini.

171 VITA SANOn H1LARII tn

iii virus sunm legerct» tanto ille amplius iniendebai A deruii. Namque cditis lolius eongr^sttB fenxH^ et pn-

nldctegereu elut ab ipso velut a veuenaio scrpentc
Mediolanenfcm civUalcin, qux ob singulare in ca-
tholicam fldeni studium cliara ipsi scinper fiierat, libe-
Nrct. Gonlinuo Auxentius sibi male conscius Valeu'
tinianum pncvertit, ac vcrbis scse catbolicum mcnti-
tus, plebcm suam ab Uilario perturbari conquestus
est. Klo audiio rex pacis umans, suoque adventu pa-
cem firmare cupiens, haud difticulier indtictus esi,
ut Mediolanensium Ecclesiam a neinine perturbari
edicto grtvi prdecipereu Hilarius Eccle!»iain haeretico
a calliolico principe sub unitatis specie ac voluntate
credi non sustinens, Yaleiiiiniano ctiam iinporluna
inicriicllniiine suggessil, Auxentium blaspliemum esu^
et omfdno Imlem Christi habendum, eumqut atiter cre-

tefact:! Auxentii rraiide, ut ab eo sibi caTerent sin-
ceroe fidei amatores effecit. In hoo aiiicm scHpto qtiid
magis mirere? suminumne illiu^ iii defegendis Va-
ferriini baeretici dolis ingenii acuntent et Ih hls af-
guendis fidei constantiam? aii in excuMtido fege
prudeitiiam atque moderationem ? Legerat ValenCi-
nianus aibi datam ab Auxeiiito epistolam, qua dmn
haereiicua ille Hilariun atque Eusebittm veluti Mas-
phemos traducit (num. 13 fi 15), dum cnncilia im-
piorum, quibus inclyti illi Ghristi confesaores injnste
damnati fuerant, probat, dum labores eornm ad
restauraiidas Iuli;e Ecclesias aiidiri tslt Telnt schis-
maticorum opera, dum demum laudat AfMin^sis
ConcilH geata, ejusque fidei sese adhsBrefe gloflalur,

dere, quam rex ipse aut alii omnes haberent, Uis rex B eui iion aperte prodit arianuro «nimuin ? Mmqoam

permotus , Anxentiuin cum Hilario a Quaistore et

fnngistro audiri prcccepit una considentibus epi.scopis

ferc dccem, quos inier einicabat Hilarii adjutor ac

sncins Eiisebius Vcrcellensis. llle piinium de persuua

calumniari, ac nollc Hilariuin ut episcopum audiri,

qiicin qiiondain Salurninus dumnasset. la promptu

ci erat rcsponsio, se nunquain ab episcopalu dejec-

riimesse;ac frusira objici exilium, quo SaiMriuni

opcra rnerat expulsns, cnin id ille ini<{ue adco effe-

cisset, ut inendacioruin, quibus ad lioc facinus per-

venerat, palam euin conviucere sibi liccra a Con-

slantio poposcerit, ac novissime in Bitcrrensi conci-

Fio conviccrit. Quid vero sit responsum, ad alia pro-

peraiis Hilarius silciitio prdctereundum duxit. Monet

tamcn Hilarius regem iniqui Judicll refim postnlat,
quod se repulso Auxenlium receperlt meniimteni.
Recens iiijuria nihll ab ejus calamo exprimit, ln <)tfo
debitam regi rcTerentiam desideres. Semper ffilppe
•ui eoiMpoa nuUi se perturbatiofii permisil, qtia te^
%m fidei ainoeriiateiii perspectcun hnbere Hoii sliie>-
retur. flomo httiuamw atque amafi^ paeia ftieilcfti
principi veniaffi trlbiiti^ qui prx nimUi htmianilate et
«nw pa«is ftndio fpeeearaU El qui alina Orieniafes
OfMscopos, ctiiH haerctitis qnaniumvis firoliablllter
iHeiii4cH4ibua credidisMiii« ideo taodaTerai, quod re-
Ugiosum e$t Deo $m retervare ; seniehtiam biine Hofi
miaaviti cun httrelioo tldcm non tam cito hiberf fp-
sins in4eresaet. <}uooirca YaleiMiniaiitiffl ^eiisandl

lantum tunc iib iis qui audiebant decrctum cssc, jit G sUidiosior, quani accusandi, alc iltiim ad Auientli

ile fidc poiius, skui regi placuerat, agilaretur. Auxen-
tius bic in arte positus, Cbristum Deum negare dum
tiincl, cum uiiius cum Dco palre divinitatis et sub-
stanti» proliietur. Professionem banc sciiplo nian-
(lari plncct; et conlinuo Hilarius libelluin regi per
quasslorcm offcrl, quo quid convenissei continere-
tur. Exindc Auxcntins oiniiium judicio cogiturquod
jam confcssus erat palam proijieri, et scripte coiiai-
gnarc. lilo diu consilia sua versans, sic verba eom-
poiiii, ul regis (idcm cludat. Unde dcinum ab iis,
quos versipellis ejus malitia fiigiebat, spargitur per
Jlilarinin exposila dissiderc sententi.u

103. Ab Hilario reteffitur. — Victus videbatur
AuxeiiUus : siquidem ex illo eoDflictu neqaivenii

commanionem advenlsse aignilleai, ni td ab eo fM*-
alitum adjungat pro fideieinceritMte^ quain iHefeiienm
illum profiieri arbitrabaiiir. Et ubi dedarai Impef^-
torem circumventum « totam oulpam iu AHIteffiiiMi
«onfert, qued nimirom ^tuji Ule 9eriffi, i^at pm^ii
faUereeteleetoi; quasi limerM ne aliqna 1n eum aal-
iem negligcniiffi stiapicio inciderct.

104. Amere iteriUtiU Aunentii nefuiikm iNiriat cot"
rii>U, — Non solum Regi porcil, aed M Comliibin
cajtorisque quorutn flde Aoxentiua abuam nrat. In
HiMiin illuiH sycitpbanlam siylum aoaK. DiNis enim
idoHKiue veritatia ac sineeritairs ainor, qui aine ?elie-
menti meiidacii odto purisalmus ease nun pol^l, 11-
lius ei in «06 qni pric aimpliciiate deeepli fuerant

cvadcre, nisi sc cnm eo conseniire ttnxiseel, quein ^ coinmiaeiatlonem, ei in enm qui frmdalenler deee-

anica basrclicum vocitare consueverat. Hinc adver-
«arii sibi snbacti gloria in Hilarium redundabal. At
ille doinino suo qiiam sibi nialens vineeret dc victo*-
fia gratulari nesciit, qu» ipsi nihil confiarret. Veri-
IHS itaque ne hostis Chrisii, quem non mutalum fcic-
jNit, piie plcbi cui pricposilus erat insidias straefet,
reclamavii fiHgi omnia, fidein denegnri, Deum aique
boinincs illudi. Posthabila tamen ipaiiis admmiilione,
V:ilentinianu6 jussii eum liediolano cederc, «t ad
Aiixentii communionem accessit.

103. Ge$ta euni Auxentio in puMcam iucem «dti,
datque moderationis $pecimen, — ParuitHilarius regis
prxeepto ; scd ncque Ecclesia^ Mediolanenai aliisve

perat, indignaiionem niovit. Et vero nbi charltas aN
det, cencipit flammas : qiiie cnm tgnoraiitefi Hlusirent
ac benigno ealore roveant Trigidoa, dnros ac pe rtinaoea
jusio dolore puninnt .itqiie ctinsnmuni. Dlversos illOB
ordinata; charitiiis effeciaa ut olim ostenderal tiiln-
riua (fii Con$t, n. S), dum resecandos esse decmil
qui errandi aUis aiictores essenl, Indnlta caMeils
eenim consortibus resipisoeitdi facoluie ; itt oi fmiic
ostendit, dnm deceptia pareens , iinum fmeqnllffr
mendacii ac fallacift aociorem. Ab hii|u8 neqnHia «I
vebemenier abliorrebai « ila etiam nltiii omisil, fHo
alioa pariier ab ejns sooietate delerrerel. Nec iilla
apparet caiisa, cur acriler adeo hi ena invehntiiry

t:5 £X IPSIUS POTISSIMUM SCKIPTIS COLLECTA. 17i

^uos imIc pQrlelnin amor cepii , quippe sub liis pacis A 106. Hujus lakori$ fruehu. — Gum boc acripio

nomcn ingerenles, male Ecclesiam Dei in parieiibus
el loclit veneraninr ; nisl ut liine omnem cum Auxcn-
iio jimgefidaicommuuioiiis occasionem praecidnt. Non
ignorabai si «|uidem Yaleiitlnianum eo propensiorem
foisse, Ht Attieniii 6dem ab Ariniia alienam judicareC,
qaod ba&retieo huic ecelesiat per vini eripcre nolens,
in cis lamen, qnas ille oblinelt.it, cupiissct inno!(ic
religionii won cvlium eiercere. Ipse igiiur casiioris
rc'igLonis slndi» MC^nstis, regis scru|Nilum, alioruni-
4|iM| qui iorit in eamdem simulationem abierant,
Itvore conatur igiieis iUis verbis : Mentei mhi et silvm
9iitiaue$<arcer€S et wcregina $unt tHliefes : tn his
mrim prophetee eaU mttmentes aut demersi j^ophetave-
ruM {cantrm AvjdmI. n. li) ; cum, inquit, non ambi-

Hilarius occurrere conatus esset discriinini «
quod Ecclesi:c ci Aiiiciitii fraade metiiebat;
Gallias repetiit, ut de baercsi Ariana triumpbis,
ita gaudiis cumulaius, si liiijiis versipellis hae-
relici fallaciam Valeiiliniauo persuaderc poluisset.
Sed ubi liic perfeclum et aljsohiiuin gaudium? lii
terra damnaia ver«amiir quas quanivis in sudore
vultiis eifulta, rrudus ita cdil, ut ct spiiias ac tribu-
los genni<iet. Ililarii lamcn anxietas binc aiiquantum
lovabatur, qiiod Anicntiiis bnTesis siix vinis ila tc^
gcre C(»gereiur, ui sub anlichristi sacerdote Chri$ti po-
pulus non occideret (num, 5) : ac si qu:»ndo illud cco-
pi^set pandere, adesset Inborum ipsius socius el ad-
jutorEusebiu9,qui orthodoii Iinfieratoris auctorilalc

■i, lAlra sacrarum ardium lecta aiKichrisiuni B anbniius jam ipsuni comprimerct.

-esse ieasariMi. Tuin aut Ayientii non ampliiis laieat
by|)Ocrisis, pasloiis instar sollititi, qui lupum adeiiise
voeiferaiur, dum eiim gregi iQsidiantein perspicit,
rlMnal et ip»e Auiciiliiim esse Christl boslem, Sa-
fana; angelum, fidei vasUldrem, sesequc nullis un-
^uam inoommodis adducenduin rore, ut neque illiiis
«eqiie aKqoorMS unqoam pacem sibi optet, titsi
JsrBui qui seemndum patrum nostrorum apud Niceeatn
4ractalmm^ anaihemathuuii Ariauis^ Christum Deum
mrwm prmdicahunu Ila*c si qui eiistimavit paulo ve-
^etteaiiora; qn» adversus bujusmodi liypocriias
PlnrisaBOi roilissimos Dominus cniiserit, in memo-
tiam mvocel. Rursnm si quis ambigai , an Spirilu
inoilaius Auieniium cognominare diaholum

i07. Fabulm nonnullee exinde ortcs, — Fabulis
nonnollis locumpraebuiiis Uilariiin hoc toto iiego-
lio eiitus. Q<io enim alio noniiiie appellandum ; aul
ad qu.e Hibrii gesta referendum puics, quod narrai
Rufinus (de udult. lib. Orig. apud Hieron. t. ii,
p. 131), /i>r«m instruc^onis plenissimw^ ab HHario
Pictavensi ad emendalionem eorum qui Ariminensi per-
fidiw subscripserant con$criptum , t(a ab inimicis Htius
corruptum esse , ut cum iilis postea in conciiio episcO"
porum, sccundum ea qum in lihello ipsius se corrupisse
noverant, hcereiicum eum ceepissent vocare^ ac prolatus
iibellus taiis inveutus esset, quem ipse non agnosceret^
fecerint eum excommunicalum de concHH coneentione
discedere. Merito quidem ad htvc reciamal Bieronynms

foluerii; recoialqaod Paulns Elimx Spiri/iiMNr/o C (Hieron. l. n, Apolog. advers. Rniin.) : Synodus a

mpietue ^Mxit : O plene omni doio el faliacia, fili dia-
hoh {Aot, xn^ 10). £i Dominus quidem mendacium
bamiBum «sse propriom ostendit, ulei pnire diabolo
siul {Joaa. tjii, 44) , qnin ille ab initio in verilalc
MB stctiiy et meudaciom ei propriis loqiiiiur. Filios
pairis nomine nuucupare quid veiat? Sane
L Joilas, Gbrislo h^o dicente, vere fuit diabolus,
^ini per eum omwmAatHr, inquit nosier Hilarius ( in
Peai. csLti, n. 2); iia et vere diabolus Auien-
IMS, ^i illo «oclore el impulsore agebatur. Quippe
«lciqae diniraios in cor iiijecerai, ut Dominom pro-

i4MS. Ea eiiam iu re aibi lemperat. — Quanquam
ftc sancts advcrsos Auienliuin indignaiioni

tfua excommunicalus est, in qua urbe fuU ? Dic episco^
porum vocahuia, profer sententiiu suhscriptionum , vd
diver$itatem,vel consonaniiam. Doce qui eo amio eonsuies
fuerintjquis Imperatorhanc $ynodumjusseritcongregari:
Vailieene tmitum episcopi fuerint, an et Itaiim et Hispa-
mm : certe ob quam causam sgnodus congregata sit, JNikil
horum mmHnas. Sed si librum a Kufino memoratum
-enni inlelligamus, in qoo llilarius historiam Arimi-
nensis ac Seleuciensis synodi coinpleius fuerat ; item
-si bunc librum jam tunc tem))Oris comiplnm ac trun-
catum eisiitisse conccdatur : baud dilficulter depre-
hendas, nnde Rufinus loiam banc narrationem con-
teiuerit. Niminim cum auditu tantum accepisset Hi-
lariuni ab Aiiientio bxrelicoin esse vocitatum, ac

iin iMbenas bist Hiiariiis, qnin qns silenda siut, ^ paulo post congressu babito ei orbe Mediolano jus-

^iidens reticeat. Muiia, inqutt, atia proferre Ecclesim
me pudor inhibet^ et committere epistolm Arianorum
t dedecora periimesco. Auienlianx con-
; virus osiendisse satis babet : at lotum lam
fwsliieri mysierii arcanum ipse potius quam pcr lit-
Mras opiot ei|>onere; ut nec eos fugiat quorum inier-
«ftl enn es hscreticorum tricas et knpieiates non
IgiKMnnrc, Bcc ad «os pervemtt qnibus eipedit fidei
n i w f lio ilate coniineri. Sponsa Ghrisii Ecclesia casta
M tereounda est, et sponsi sni contumeliis non potest
Mii effiendi. Rriidentis igitur knt, pudicis illius auri-
ec Dibil ci deiegere nisi quod saiuli
eU

sum esse egredi; facile animo finiit, libri illius,
quem corruptum audierat depravaiionem non in una
pluriinarum partiiim tnincationc, sed in erroribus
baereticorum 0|)era immissis siiam esse, ac libri
auctorem propter errores illos non solum et civitaie,
scd et e conventu expulsum esse.

108. Non minus absurduui est , quod piuribus in
niss. inler Hilarii miracula recensetnr, illum videlicet
aliquandocoiicilio, cui pncernt Leo Papn, iiiterve-
nisse; sed sede sibi negnta dccubuisse liumi, qua:
continuo ita eioreverit, ut Leonis solium brcvi coae-
quorit. Cui porro non pateat, cnin cx gestis llilarii
Bostri in congresso ouin Auiemio, luui maiime ei

175

VITA SANCTI niLARII

1T6

celebri controversia, quae longe posiea Looneni intcr A Orienialcs solemnem liymnonim cantam aliosque in

et Hiliriuni Arelalensein in causaCelidonii iiiierccssit,
conflaiain esse monsirosam iilam narr.)lii>nem? Sed
liis reliciis llilarium in Gallias denuo reverientem
prosequamar.

Cap. XIV. 109. HUarii acta reliqua et «lors.— Cum
Hilarium popiilo suo per plures annos idenlidem
subtraxissent diversa Ecclesiso negotia; xquum erat
ut ei tandem redderetur : quo suavi ipsiiis recreare-
tur conspectu, institueretur doctrina , et exemplis ad
veram pietateni inrormaretur. Ipse etiam pacalos ac
tranqiiillos d«^inuni meruemt dies , qui tnni diu tur-
bulentos habuerat. Et dignum erat, ul exlremis vilas
8UX annis frueretur pace, qua ipsiiis prxsertim curis
Ecclesia gaiidelKil. Ilaqiiecirra fiiiein nnni 564, Italia

celcbratione mystcriorum pitis usus receptos appro-
basset, binc posimoduin reversus, ad Occidentalis
Ecclesiac riius ex eorum imitatione augendos aut iU
lusirandos animum adjeceril. Cx Hilarii bymnis non*
nullos in IDcclesia decantari solitos fuisse tradit Con*
cilium ToIet:inum IV, anni 653. At vero eum tunc
tcmporis elaborasse, ut incboatam Goncilii Ariminen-
sis ac Seleucieiisis synodi bistoriam auctiorem per-
fectioremque redderet ; et in colligendis acti$, quae
ad has synodos pertinereni, operam dedisse inanifes«
tum est ex posircmis Fragmenlis. An etiam senex in
Cantica Caniicorum scripserit, quorum exposltione
muiti poslea Operibus suis coronidem posiiere, immo
an aliquando scripscrit, quis affirmetTcum lucubra-

discedens, Pictiwos se rccepit. Et qiiamvis hic nos B tioiiis bujus unus mcminerit Hieronymus ex iiicerto

acia deficiant; non est tninen ambigendum , quin :is-
8idu.'B oraiioni vac«indo, et populum sibi creditiim
chrislianis instituendo disciplinis, pcrfccti pastoris
munia obierit. I iio eum turic teniporis psalnios
exposuisse, hiiic necessario (|Uodam modo conficitur,
quod in eorum enarratione libros de Trinitate jam a
80 antea cditos notct. Nain post edilos illos libros
nuUum fere ei , nisi posiremis his aniiis, oliuin fuit
qiio tantum opus perficerei. Eo aiiteni coiisilio illiim
ex omiii Scriptura psalmorum potissimuin rccondi-
tiores scnsiis explicandos suscepisse probabile est,
qiio videlicet suavius aique utilius caiierentur. Tum
enim in ecclesia cui pra^crat usitaios fui^se psalmo-
ruin cantiis , persuadcl cum hoc Traci. psal. cxviii

tanium rumore, cui fidem ipse detrahere nonnibil ?i-
detur.

112. In llbris pingendis operam pomt, — Pene e
memoria cxciderat aliud llilarii non taccndum opus.
Ruin enim laborem manuum non neglexisse, sed
quod ab ecclesiasticis curis siipererat temporis, in
pingendis sacris librisconsumsisseindicioestS. Per-
petui Turonensis episcopi tesiamcntum anno Christi
474 confectum, quo Augiistodunensi episcopo Eu-
plironio relinqiiit Evangcliorum librum, quem icripsit
Hilarius Pktavensit quondam sacerdoi ( SpiciL t. ▼,
pag. lOG). Hoc sane opus Hieronymo eo magis pro-
batiiin, qtiod per iflud et manus operetur eibum^ et
animus lectione saturetur {Hieron, epist. 4, adRustic,)^

lit.5, num. 14,quoChristianos a vanis speciacuiis ad Q Hilario dignissimnm fuit : ut scilicet Evangeliiimy

objecU graliora sic revocat : A'i« forte obsccenis illis
spectaculorum turpium [abulis non amasnins divina iUa
humanm spei eloquia cantantur : tuin maxime illud
Traci. psal. lxiv, mim. 12: Progressus Ecclesiai in
matutinorum et vespertinorum hymnorum delectationes
maximuni misericordiiB Dei signum est. Dies in oratio^
nibus Dei inchoatur, dies in hymnis Dei claudilur.

110. Forle nonnullis incrcdibile videbiliir, Hila-
rium post secundum iii Galiias redituin, hoc est, post
multas cum Arianis disputitiones frequeiites(|ue pii-
gnas, tractatus qiios baiiemiis in p^alinos scripsisse ;
cuinin cis sicjiiratis illis fidei hostibus parcat, ac si
ne novisset quidem. Qiii illum Origeiiis lantum verba
inierprctatiim esse opinanlur, hinc sa facile expe-

quod corde gestabii , non solum ore coram audienti-
bus profcrret , sed et pio manuiim artificio procul
Iraiisiniiierei. Vetus eiiamnum in ecclesia S. Gaiiani
Turonensis asservatur Evangeliorum codex laiinus,
quem a S. Ililario scriptum putani, atque huic eccle-
8i:e a S. Pcrpetuo relictum, ciim Euphronio ipse su-
perstes fiiissei, ex hiijus lestamenii verbis interpre-
tari licel illiid Christiani Druihmari nalione Aqniuni
et Monachi Corbeiensis, qiii circa sarculum ix flo-
riiil : Yidi librum Evangelii grcece scriptutn, qni dice^
balur sancli Hilarii fuisse, in quo primi erant^Matthasui
et Joannes, et prius (lcgendiim poslerius) alii, Marcus
scil. etLucas : ut nimirum sancii Hilarii dictus sit
hic liber, quia manu ipsius exaratus. In aliis qaoqoe

diunt, cum hxreses auctoris sui a>vo nondum exorlas P libris ac prxsertim syiiodorum actis describendis

ab interprete sileri miniine iniruin sil. Sed hiiic opi-
nioiii cum inulta adverscntur, qtix singulari Admo-
nitioiie commodius ex|>onemus ; tuni illud maxinie
repiignat, quod in iisdem Tractaiibns dogina Ariano
errori contrarium passim ea raiione adstriiaiur. qiix
Origenis styliim niinime sapiat. Credibilius itaqiie est,
eum Arianas impiciatci silentio prxicrire , lum quod
ab omiii rixa ct contcnlione alieniim gereret animum,
tum quod earum recordationem plebi su« non con-
ducere censeret.

111. Hymnorum et mysteriorum Ubros cdit, -^ Ad
idem tempus rercrre licet memoratos ab Hicronymo
hymnorum mysteriorumque libros; ut cum apud

idem studiuni eum impendisse probabile est, ex
eoqiie labore iii promptu ei ruisse unde coticilii Ari-
mincnsis historiam texerel, ubi id res ecclesix postu-
la\it. Qiu-c autem hacienus, accuratiore quo potuimus
modo, e veteribus nionnmentis eruere et indagare
cur.iviimis liilarii gcsta, Forlunatus hac brevi summa
coniplcctitur : Dum superstes fuit in sceculo^ amt
scripsil ecclesiasticas fidei documenta, aut pugnando
calcavu hceretica crimina^ aut petenti tribuit miraculO"
rum suffragia. Sanctam adco vilam non potuit nisi
mors pretiosa consummare. Nonnulla quae ad hanc
spectant, ad calcem libri ii ViUs a Fortunaio scripta
e mss. Germaneusis et complurium alionun fide suIh

177 EX IP3IUS POTISSIMUM SCRIPTIS COLLECTA. |7g

jicieinus. Exlrcnmin diein suiim, Hieronymo el Gre- A H4. Ciim posinma liac cp»clia, s\ forie Sulpiciiira

gorio Turonensi teslibus , Piclavis obiii : quo anno,
quove die, lis esl inlcr crutrnos.

115. Qtto die quove anno llUarius diem $uum o6«
ierit. — Plerique sentiunt, obitum illius in diein 15
hnui 567 inridisse. Et co quidcin die iii vulgaio llie*
ronyini mariyrologio, ut el a Beda, Fioro, aliisque
poslerioribus notatur 5. HilarU deposilio. Ilis acccdit
Calcndariuro tom. x Spicil. e ins. Corbciciisi ,
ann. 900, descripturo, in quo exstat, Idus jan, Ocla'
ba$ Epiphania el depositio sancii Clarii episcopi ; nam
Uilarii vel eomipie Elarii loco Clnrii lcgenduni esse
perspicuum est. Absque ullo inendo codex Gellonensi
monasierlo a Carolo Magno datus babet : Idus ja-
nuarii depositio 5. Hilarii epiuopi, Plurimos pra:-

excipias, longe luelius i|uain cum superiore conveiiit,
quidquid veteruni monuinenlis de morle Hilarii
mandatuin esl. Ac piiino quidein Grcgorii Tiiron.
tesiimoniiim est, qiiod quarto Valeniiniani et Valentig
anno S, Hilarius apud Piciavos plenus sanclitale et
pde^ muUis undique virtuiibus editis, migravit ad coslos,
At vero teriio calend:is inarlii aiini 567, iniliuin
suinpsii quaitiis Valentiniani ct Valentis aiinus. Ut
igilur in liuiic no.i inciduiit anni 567 idus jatiuarlae,
ila nec iii Iliiarii exiium. Iii uirumque autein apprime
quadraiit calcnd;e iiovcmbres. Idipsum prorsus ex
Uieroiiymi cbronico conncerc est, in quo ad aii-
nuin 507, ita rccensetur llilarii niors, iit Graiianus
ad iin|»erii culmeii evectus prius menioreiur. Nam

terea ac pervetusios consuluirous Sacrninentonim , B cuin Gratianus, Idacio teste, nono c;ilcndas sepiero-

Missaruni atque GoIIectarum libros, in quibus idipsuni
legere cst. Eidem opinioni favet Sulpicius, dum Ili-
larium sexto anno post quam redierat , tn palria
obiisse scribit. Sed niinus commode cuin ea comnoni
queunt mox expendenda Hieronymi et Gregorii Tu-
ronensis verba. Ne<iuc voro liilnrii ineinoria ita in
omnibus veteribiis libris ad iisuin ecclesiasticoruro
oIGciorum consecratis coiisignatur idibus januariis,
Qt noii etiam aliier, puta aut alia januarii die, aut
26 junii, aut cileiidis novcrobribus in iis recolatur.
Quud cuin audiunt, qui nllataro senlentiam tuentur,
fiiaiiro id orturo baberc reclamaut vel cx variis sniicti
ipsius corporis translaiiunibus, vel ex receniioiibus
festorum c^Iebrandorum ritibus, quibus non licet

bris nnni 567, iiiiperium adeptus sii | apud Hierony-
mum npte disposiliis esi ordo rerum, si Hilarius
calendis noveiiibris anni 567, ex bac vita niigravit;
secus, si idibus januariis. Quid de ilermanno Coii-
iracio diceuiiis? Is quidem duin Hilarii obituro, etsi
aniio 567 , altero tamen, posiquam iinperii consors
Gratinnus factus est, anno coinmerooral, piigiiantia
lo(|uitur : ab explicatis tameii Hlerouyini at<|ue Gre«
gorii verbis propius recedit. Adsunt prxterea histori»
Ariniiiiensis synodi Fiagmenia xiv et xv in quibus
Singidiineiisiii conventiculi epistola 18 deceinb. die
aiuii 566, daia ac rcicripluin Germinii aliquanio
post nii^sum coiitinentiir. Quis eniin Inrc e Panno-
niis ad lliiarium Pictavis cominoraiitero deferri, ct

ocuvam Epipbanioniro diein, festumque S. Hilarii, C nb eo opus suuin addi iutra idus januarias potuisse
pari solemnitale simul celebrare. Aliuni quidem concedat?

ttsuro oliro fuisse concedenduin esl : idquc persuadet
Tel unus eodex Sacrarocntoruro Ratoldi abbatis
Corbeiensisjussu ante aunum 986 exaraius, in quo
primum occurrit titulus, Idus januarii Octabas Epi"
pkamm et deposilio S. Hllarii : deiiide CoilecUe de
S. Hilario prxmitiitur Collecta de Epipbania : tum
super oblata , ordine prasposiero , priiiio celebratur
memoria S. Hilarii ; cujus uniiis laudes postea in
Pra-fatione resonant : sequiintur cxinde ires de sola
Epiphaiiia beiiedictiones : ac deir.uin ad complendum
prinia oratio rursuin est de Epipliauia, i>osierior de
S. liiiario. Yeruin iis, qui mss. per se conhuluerint,
non saiisfacii Uxc rcspousio. Nam etsi non iia roulti.

115. Has ob causas , qui oinniiim prope niss*
aucioritate perinoii, idus januarias die Hilarii extre-
nio insignitas sentiuiit, illuni ad anniim 568, vixisse
existimant. Cum liac opinioue appriroe conveniunt
Gregorii Turon. verha, neque Hierouymi chronicon
repugiiat. Iii boc eniin, iiiquiunt, cuni Hilarii obiius
ad anii. 567, novissimum locum obiineai, iii iniiium
nnni 568 iiicidet, si lixc nola nuroeralis 568, uno
lantuin versu aitoliatur. Ad utramlibet opinioiiem
a^grius accoinmodari valet «juod ait Sulpiciiis, Hila-
rius sixto anno postquam redierat, in patria obiit,
Nam aut circa (iiiem aiini 560, aut circa auni 56i,
initium euin reiliisse prope certuin est. Ai Blondellus

antiquiiaie iainen nibilo infcriores siint , nec ad D aliique, falsa priecedenlium editionuro lectione de-

Doslros ritUH exacti codices, in quibus S. Hilarii

fesiivitis calendis novembris recensetur. Hoc die in

vetusto exemplari ecclesiai S. Gatiaiii Turonensis

liabentur quinque Missae, priina de oinnibus sanctis,

fiecunda de S. Caesario, lertia et quarta iiero deoro-

nibus Sanciis, quinta de S. Iliiario, curo hac

iiiscriptione : Eadem quippe die Solemnitas S. Hilarii

episcopi et confessoris. Solcroiiero aliquam iransla-

lionem bic indicari ultro coiicederemus, nisi in co-

dice rcgto ab annis circiter 900 scripio et in peran-

tlquo Ebroieensis ecclesi;e poniificali iion simplex

•olemnitas, sed Nalale sancti llUarii calendis iisdero

pr:rnoiaretar.

cepii, ut Hilarii cum Auxeniio conflictum decem
annos post Ariminenseni synoduro habitum perpe-
rain sentiunt, ita in annum 571 illius obiium falso
rejiciunl. Hunc cum terr» rootus, quem Nicaeae
anno 558 contigisse coiisUit , Hieronymi in chronico
excipiai; liquet praeclarum hoc lumen ante finem
anni 558 orbi nostro ereptum, ut in ccelo clarius re-
fulgeret.

Cap. XV. 116. S. Hilam miracula, reliquiw^ disci-
puli, — Non sic coelum peiiu Hilarius, ut terras
pcnitus desereret. In bis eiiiro opero illius ac viriutem
etiam post experti sunl pluriini. Taro roulu ad iilius
tumuluin patrata sunt iniraeula, ut Forlunatufi ex

179

VITA SANCTI HtLARIl

iis, qu9C sua ipsius a*ta(e ediu sunt, librum inUfrum A relur. Miilirous qux in Ouoboniano ms. exstant^

confeeerit. Fortnuatus idem seu alius libri primi
vit» Hilnrii auclor teslis est(Pra;f. Hb. ii, n. 9 h
tumulum ejns in dies ob prodigia, qua uiqu€ in ho-
diernum diem^ inquit, peneverant, celebriorem fleri.
Quod Nicetius TreTirorum episcopus in epislola ad
Cblodosuind. confirmat bis terbis : Quid dicam de
Domino Gernmno IIilario, wl Lupo episcopie, uln tanta
mrabiiia hodie apparent, quantum nec dicere eerbie vaieo,
Ii7. Gregorius Turoiiensis lib. i llislor. Franc.
c. 59, mortuos ab eo susciiatos tradii, ct lib. de
Gioria Goiifess. c. 2, satis babens ea in memoriam
revocare, qua^ libro Fortunati secundo conlineutur,
aliud adjicit, quod reliquiarum illius ope in Gabali-
Uno lerrilorio facium est. Quanquam suspicio est,

quaeve superioribus adjeeit Aquhanicomm amiaiiaiB
scriptor Boucbetiis, et ex eo BoilaiHltis tnnstMlit.
Sed prjetcriniitendum hic non esset, nisi ]am iilud
teligissemiis, qui Ghlodovcus tnagmis in eeriamen
adversns Alaricum Goilboram regem descendens,
fulur£e victorix oroen in eeclesia S. ililarii acceperii,
ideoque suis prxceperii miliiibus, ut a regionis tilius
populalione sese abslinerent, nec quidquam ex ci«
vium bonis violenier auferreot,

ii9. Uiiarii nomen olim in eaero mituB eutmie ro'
cltabatur. — Egregiam inelyii praesolis stnetitateai ,
quam tot prodigiis Deus lesialam fecit, Eceiesia sin-
gulari semper veneratione prosecttta est. Aniiqui
Sacramentoniin librl plerlque inemoriam iiiiua ia

ibi Gregorium nominis siroilitiidine decepturo llilario B sacro venerandi sacrificii canone proxime post mar«-

Piciavensi altribuisse, quod Hilarii Gabalitaiii seu
Mimatensis episcopi fuernt. Neque tantum intra
Pictavornm flnes, aut iii locis in quibus asservaren-
tur Hilarii reliquiae, ipsiiis in edendis prodigiis virtiis
eroicuit:testatarquippeFlodoardus(/t^. iv Uist.Rem.
c. 48) duas Remis inbonorem sancti confessoris eccle-
sias exstructas, etambas miraculis lllustres extitisse.
il8. Aiia variis in mss. occurrunt, nuno, uli vide-
tur, sxculo ab InGerlis aocioribus collecta : qtiorum
fldes etsi dubla est in iis qiias a suis lemporibus re-
mota sunt, non est tamen spernenda in iis quae sao
sevo contigisse lesiificantur. GoUectionem liiijusce-
modi coropleclitur codex Golbertiiius 59, iii quo pri^
roum legitur fabula de lerra subitu eicrescente in

tyres recolant. Tres e Vaticana bibliotlieca roeroorat
E. G. Bona, qai sancti Gonfeasoris nomen eo ioco
prse se feruiit. Quibus consentiunt Gorbeieoais oodex
annorum circiter 700, Reroigianus Garoli magni aavo
scriplus, Gerroanensis oiim Gelionensi monaaierio
ejusdem Garoli dono dalus, et alii quam plurimi,
quos enumerare longum esset ac supervacaneum. In
ipsa etiam liturgia Moxarabica primum iuter coafca-
sores locum obtiuet.

iSO. Plurima! baeHicm in honorm ejut extructa. —
Prasterea ut suam erga eum revereniiara demonstra«
rcnt roajores iiostri, plurimas in honorem ipsius kMist«
licas ubiqiie consiruxerunt. Emicuit prae eastcria
sancti Aredii Atanensis in agro Lemovioensi Abbatia

synodo corain Leone. Turo sequitur miraculum de G pieias, qui quod sibi ex nobilium pareutum poasca-

mullere, quac ad sancii ililarii sepulcrum invito eon-
juge palliuin obtalerat. 5* Mulier ineinoraiur alia,
qu9e toto corpore debills ad basllicam S. Petri a
B. Hilario ntissa sanatur. Hinc Godaro quamdani
exbibent cscam et clandam, quae Hilarii suflfbgiis
recepta sanilate ad suos redire non valet, et basilicse
ipsius verrenda; se maiicipat. Narrant, 5^ quo pacto
sacris illius exuviis in ftMsilicnm S. Petri, nuno
S. Genovefse a Frotlialdo abbate delatis, duo ser-
pentes ab absida fugati fueriiit, simulque mcniorant
qtiod ipse vivus in insula Dives patraverat. O» No-
bilis feroin» roeniio fli veluti auctoris aivo a dxroone
liberatae. De ea (iquidem ait, qum etiam mque kodia
vittere perhibetur^ et ad Saneti iuminaria pro $um

sione obtigerat, ad aacram aMlera aub saiictl Hilarii
invoeatione excitaudam magna ex parte coiitulit, ibk-
qae eorpus suum sepuliune mandandum constiiuil.
Tantum autem abbati buic in merilis Hilarii fiducias
fult, ut cum Nectarii Lemovioensis civis luraediviiia
dolorem levare euperet, unicum illlua flliuro exani-
mero ad se afferri, et ad reliquiai satratoi B. UHarii
antistitis exponi prau^perit, ubi facta oratione moi
eom parenii incoiumero reddidit.

iii. Translaiio prima ipsius corporis. — Sacrariim
illaruro rcliquiarum prima ac celebris translaiio (I)
temporibus Glilodovei regis ac Frideliui abbatis facta
roeiiioratur. Petrus Damiani in anniversaria illiua
soleronitate sermone babito testalur, saucium cor-

animo! corporisque satute votivum munus annuatim D pus in locum qui prseparatus ei fiierat, propriis an-

videtnr exsotvere. 8** Goniparet piier, qul cum ore
aperio intra viscera serpentein admisisset , ductus ad
insulam Dives , obi sub invocaiioiie S. Hilarii con«
slructa erat basilica, curatus est. Narratur denique»
qui llilarius, Leonio prssente, extrenium vitae sua
dlem egerit. Duo haec postrema Ylncentius Bellova*
censis In historiali Speciilo (fi6. xiv, e. 5i)deseripsit.
Eadem fere aliaque continet ms. codex roonasterii
Longl-pontis ordlnis Gisterciensis , quae ab alHs
negleetd vel per inertiam prmtermitta aucior se colle*
glsse perhil)et. lu his tertluro esi de Dano, qui
baptisroimi flcte suscepit : ot Ramnulfl Gomitis roa»
iiibus a sacro fonte susoeptus, muniflcis aibia poti«

gelorum roanibus fuisse delaturo. Idcm prodigiuni
legere est in uno Bellovacensis ecclesiin nis. iu quo
proeterea adjicitur, neroinem exinde ausuiu essa sa«
critm corpus aut tangere« aut alio transferre : eam«
que ob causaro nusquam alibi sacras iilius haberi
rellquias, nisi forte vestes sacerdotales, aut ex tu«
mulo ejus, qui argento teotos ibidem scribitur, coi-
lecturo pulverem.

i22. Hffc si vera sunt, saliem non diu obtinui^se
videtur scrupolou illa in sacra Hilarii ossa reiigio,
Ea eiiim Gregorii Tumnensis nvo distracta fiiisse,

(1) De hac translatione vide Annales eccles. C. Goin-
tii ad ann. 558, n. 41, M et 45.

m El IPSIUS POTISSIMUil

prope per^i^del i|iuNi ipie narrai, Dei aiiniriiiii sa- A
c^rdat^qii ciup qttemdam Gabalitani lerriiorii popijh
Iimi a Yjina circa aiagDum superstiiiona revocara
▼elleit 9ede in bouoreni ^. Hilarii Pkiavenm con-
strucUiy lu eaque collocaiis ejus reiiquiis, populum
bis verbis adliortatum esse : NolUe maeuiare ammai
testre» in hii riHbui pmi$; ied potiui eognoieiu (an
cetiu) Deumt ti ameii ejui veHeralionem impendile :
adorate autem S» Hilarium Dei antiiiiiem^ eujui hie
reliquiw iunt condiite ; ipte enim poteit pro ifobii apud
Dei tmeericofdiam intereeaor exiitere. Pnibabile (|u!-
dem eai, ut diiimus, Gregorium similiiudiDe nomi-
nis deceptum, Hilarii Piciaveiisis reliquias falso
exislimasfie, quas Hilarii Mlmateusis fueriut : at quin
illas alibi quam Pictavis Jiaheri potuisse, ac re vera
babilas esse senserit, iiullus dubitaudi locus rellcius jg
esl. HJa acceditquod ex B. Aredii vita, Gregorio
eodem» ai litulo credas, aiictore scripia superius re«
Inlimug, Hinc enim liquet, uoiinullas ex B. Uilarii
membris reliquias apud Lemovioenses fuisse depor-
laias. Id iamen ceriius asserere esseii iiisi ea xtaie
non lantum ossa sanciorum , sed ei quxcumque ex
locis, in quibus requieseerenl, e^sent desutiipta, reli-
quiarun nomine donaia esie consiarei. Testia esi
praierea Bollaadus, in Helgii flnibus haud |>rocul a
Lstienii monasterio vicum esse vulgo WaUen, In
qno braebii ejus os tbeca argenlea inclusuin etiam-
num asservatur, eoque confluere bominum multiiu-
diiiem» qui debilam ei reverentiam exliibeant.

idS. 7niNsiafto allera in katilicam S. Dionyiii. —
Poilmodum S. liilarii corpus a Dagoberio rcge in G
percelebrem »ancli Dioiiysii busilicam translaium
fuisae, tradliio esi: quae licet Garolu Coiniio nd
ann. 638, n. 6, non videaiur ceria, nulla latnen evi-
denli ratione refelliiur. Iluic quidein oppoiii poicst
quod scrtbil Alcuinus, Beatiut fecunda Pictaiia B.
Hilem pentifieii reiiquiii exultaty quam venditionwn
et empAemum attercatione (Hemil. in Nat. S. Vil-
iikrerdi). Si eiiim Alcuiiii aevo Pictavoruin civitas
Hiiarii reliquiis exuli.il)at, has se Dugoberti benelicio
posiidere sancii Dionysii cmnobium falso gloriatur.
Verum »que reponere licei, h»c illum luciitum esse
de 6. antistitis einere ac tumulo, ad quem popiili
lam eonfluerenl, crebris virtulum signis, qua^ Picta-
vis in dies edebantur, permoii. Ea ipsa quoque ra-
lione commode intelliguniur Petri Damiani verba, D
quibus Moysis sepullura cum Hilarii iranslaiione
comparata, quaerii cur nesciatur illius tumulus, hujus
vero quotidie cum iinia gloria chrisiianae devotionis
invisatur. £i vero mulia etiamnum looa sanctorum
tumulis celebria magno hominum coiicursu invisun-
lur, quamvisalio Iranslala sinieoruni eorpora. Ei ul
per molta non excurrat oraiio, quis S. Fiacrif opcm
imploraturoa, non enm locum properei tumulo illius
el crehria prodigiis clarissimum , quamvis sanctl
ejusdem eorpus Meldensis ecclesia rctineai?

Ii4. Longe minus movere debel, quod aiuiit non-
nulli, sanetl eonfessoris corpus superidre sxculo
riciavia a Cahinl sectariis igne consumpium cssc.

SGHU>TiS COLLECTA.

182

Nam duobus diplomaiis an. 1394 daiis ei apud Bol-
landnm relatis Piciavenses ipsi proflieniur, non jam
apud se, sed In sancti Dionysli monasterlo sacras
patroni ac pastoris sui rellquias asservari.

IS5. Verum qnid opponet Goiniios antiquo Au-
giensls monasterii monumenlo clrca iniiia saeciili
noni scriplo, in qtio hiijus monasterii cum dlversis
aliis societaies recenseniur? fn eo qiiippe legere
esi, Ex Celta S. Dionysii, uhi Confessor Christi HHa-
riui quiescit humatuSy Hilduinus abba (Anai. tom. iv,
p. 644). Unde conllcitur, tain nolum ublque sxculo
nono fuisse, quod sacn» Hilarii exuviae in asceleriQ
S. Dionysii in Francia requlescerent, ut etiam apiid
Germanos hac una nota a cneteris ejusdem nominis
monasieriis discerneretur. An reponet, non hic ab-
bailam S. Dionysii iu Fraucia,sed prioralum ejusdeni
monasterii in Alsaiia indicari ? Yeruin ex priorihtis
hujus monumenti verbis, qiiibus proxime posi mo-
nasteria &\ Germani et S. Michaeiis subJiciturS. DiO'
nysii, apparei monasterliim Pranclx Inielligenduiii.
Neque indc dubiiari permittit Hilduini abbatis no-
men, anno 8i4, S. Dionysii in Francia monachis
pra^fecti. Sed eslo, Ceiia hic sil, quam celehre S.
Diony^il monasieriiim in Al»alia obtinobat, non Ip-
summet S. Dionysii mon.isterium. An id sihl volent
verha snperius allala, Hilarum conressorem iii liac
Cella quieseere? An potius hanc cellam ad celehre
ilhid S. Dionysil monasterium pcriinere, in quo con •
fessor Christi Hilarus quiescit immatus?

iS6. Rcsponderet roilo, Hilarum Gahalilanum ibi
dfsignari, nisi sancti liujus in laiidatiim CQenobiiiin
iranslationem recenliorem esse (ad ann. 658. n. 12)
ipse approbasset. Sed ei Hilarlum qnis niidiat Confes-
sorisChristi liluio decoralum; necslaiiinPiclavenscm
cogitei? Neqiie facile mihi persuaserim, tantuii olim
fuisse Hilari Gabalilani faniam, ut n sacris cjus cxii-
vlis celeberrimuin S. Dionysli monauerium niaximo
apud Germanos nomiiiatum sit. Hoccinc sic elTecium
putes, ut cum Hilarum in basilica S. Dionysii re-
qnicscere fama percrebuisset, is statim in dissitls
regionibus existimatus sit, qui et n^tatc et gcstis cx*
teros ejusdem nomlnis anteiret? At neque id licet
opinari, cum non unius Hilurii, sed ulriusqnc, et
Pictavensis scilicet el Gabalilnni, reliquiis S. Diony-
sii ecclesia sibi graluletur. Nunc quidem resetAta llt-
lera Gabalitannm episcopum Hiiari nomine ab Hila •
rio Ficlavcnsi disceriiit : at apiid anliquos niiKa
tnrt est haec distinctio, apud qtios etiain Piclavensis,
in gignendi prxsertim cnsu, ^t/ori nomine consiaiilcr
donatur. Unde antiquus scriplor apud Photiuni cnm
Hilarii noslri laudel scripta, cum ob iioniinis siiiiili-
tudincm Gabaiorum episcopum cogiiominat. His ac-
ccdil quod iiondum, ul diximus. iii basilicam S. Dio-
nysii delala fucrant S. Hilarii Gabalilani sncin ossa,
cum scripliim csl veius illiid Aiigiensis moiiasterii
moiiumentum. Iiaqne fxculo nono induhiiatuin erat,
inagnnm nilarium in illa rcquicscerc.

ii7. Non immerito igiiur Dionysianum ccenobium
dc tauto thesauio gaudcat, de cujus jacturasicuttiihll

m VITA SANGTI HlLAIill ISi

certum ferlur, imo niiiil iiisi ralsiim ; iia ei de ejus A lempiis HilariuDi convcnisse dicilur, ut vitae Insti-

possessione nulliis alius locus gloriatur. Neque lianc
rem, puio, in dubium vocassei Gointius, si aiitiquiim
Augiensis nionasterii monuineniumeividerclicuisset.
Adco errori proxiinus est» qui ad respuendum quod a
mnjoribus accepium csi, levibiis (|uibusque conjec-
luris iiiclinulur. Nos iilis poiiorem babeiiles (idera,
Hilariuin Cbrisii confessorem in mona.stcrio S. Dio-
nysii quiescere credimus, el sacra cjiis ossa, qux ca-
Uiolicis umnibus magno iii boiiore ct preiio csse me-
riierunl, debilo cullu veneramur. Scd de hi^ satis :
reliqiiiim est ul de sanctis Hilarii discipulis nonnulla
delibeinus.

i28. Inter priino<niimerantS. Jusium, a B. Hilario
sacerdolii gradii donatum, el ab eo missuin ad Pclra-

tuendx formam ab eo excipcrct. Piciavis paroecialis
basilica nomiiie illius insigniia extat eo ipso in loco,
in quo eam inira celliiiani per mulios aiinos ad mor-
tem usque laluisse tradilio esl. Hanc nonnnlli suspi-
canlur recliis»m eam esse, ciijus cuin Inude noti vul-
gari meminit Sulpicius {Dial. ii, p, 415), qu»! virorum
omnium conspeciuiii ita sibi iiegaverat, ut ne sanciiim
quidem Mariiiiumofriciicausa eam iiivisere cupientem
voiuerit admitiere.

i35. Al si ex discipulis Hilarii gloria aiicta est,
quanta ei accessii ex Mariini institiiiione? Per bunc
eniin in antistitet ac monnchos inniinieros, quorum
pia conversaiione Gailia dcinde decoraia est, sanc-
litniis seinina respersit : qu» uiinam et hac nostra

corios, ac prope Lcinovicos sepiiluim, ciijus mcmo- B a'lale uiriusqiie Poiiiiflcis sanclissimi meriiis, patro-

ria novcmbris die ^5, recolitur. Ililani viia, quain ab
eo scriptaiii dicuiit , el in cimelio magni Hilarii re-
perlam, aui falsa aui cerie inlerpolaia e:it. Quisenim
Hilurii discipulum operis ejus auciorem sibi persua-
deat, in quo Hilarii cum Leone papa in synodo ro-
mana altercatio, meraque fabula a nobis jam refutata,
occurrii.?

i29. Apud Pictavos prima Februarii die celebris
cst solemniias S. Leonii, Hilarii laborum, ut aiunl,
comitis iiidividui, quem in mss. noniiullis legimus a
B. Hilariojamjam moriiuro accersilum, ipsius obiius
testein adslitisse. Nibil prxicrea dc eo succurrit apud
antii|uos Vincenlio Bellovaceiisi superiores.

130. Gregorius Toronensis Lupianum memorat,

ciniis, ct exeniplis iii Ecclesia prsesertini Gallicana
ita repultuleni ac reflorescant, ut in posterum nec
baireseos inonstra admittat, nec sacerdotii dignitntem
ac sanctiinoiiiain obscurari aui coniaminari paliatur.

VITA SANCTI HILARII, AUCTORE HIEROMllO.

(Lt^. de Script» eccL)
Hilarius urbis Pictavorum Aquitani» episcopus,
faciione Satumini Arelatensis episcopi, de synodo
Biierrensi Phrygiam relegaius, duodecim adversus
Arianos confecii libros : et alium librum de syiiodis,
quem ad Galliarum episcopos scripsit : et in Psalmos
comiiientarios, primom videlicet et secuiidum» et a
quinquagesimo prinio usque ad sexagcsimum secun-

ab Hilario iiisiituiuiii et bapiizaiuui : qui inox ut sa C dum, et a ceiiicsimo decimo ociavo iisque ad extre-

lutari lavar.ro abliiiiis est, migraverit ex bac vita, se-
puliusqueinvicoRalialensi jiixta Nannetes miraculis
clarueriL In aliquoi ecclesiis prima Julii dies S. Lu-
piano sncra est: ei .ipiid Glaruiii moniem i7 fc- '
bruarii die recnliuir translatio S. Lupiani, ejusdemne,
an alierius, incerluin. Gertc Lu|ianus nullus in fastis
Arvennicis.

i3i. Jam in superioribus acium est de Florentia,
quam etsi Pictavenses i dic decembris colunl ; For-
rarius lamcii, auciore Gauisio, priina Julii die Flo-
renliain C(»inmeniorat Uilarii discipulam, quain et in
Dania collocal.

i32. Floreniix exempluin imitala videiur insignis

mum : in quo opere imiiatus Origencm, nonnulla
eiiam de suo addidit. Est ejus et ad Gonstantium
libellus, qiieni viventi Gonstantinopoli porrexerat : et
alius in GonsUntium, qiiem post moriem ejus scrip-
sit : et liber adversiis Yaleniem el Ursacium, lilsto*
riam Ariminensis ei Seleiiciensis synodi continens :
et ad prxfecium Sallustium, sive contra Dioscorum :
et libcr bymnorum, ci mysieriorum alius : et com-
mciilarii in MatibxMini ; et Traciatus iii Job, qiios de
grsnco Origenis ad sensum transtulit : et alius elegans
libellus coiilra Auxenlium : et nonnullae ad diversot
epislolx. Aiunt quidam, scripsisse eiim el in Gantlca
canlicorum ; sed a nobis hoc opus ignoraiur. Mortuus

illa Triasia, quae reliciis pareniibus, opibusque con- D est Piclavis, Valeiitiiiiano et Valenie regnantibus.

VITA SANCTI HILARII

A FORTUNATO SCRIPTA (i)-

ADMONITIO IN DUOS LIBROS SUBSEQUENTES.

Eiiamii duo de vita HHarii libri Forlunatum aucto-
rem prce $e ferant^Pasceniio nmbo imcribantur, et ambo
eadem pra;fandi et incipiendi ralione conveniant : an
unu$ tamen utriu$que auctor, quiive itle fuerit^ non ad-
modum perspicuum e$t. iJt enim po$t Uitarium mulli

(i) 1n ms. Golb. Yita S. Hitarii a $ervo $uo FortU'
tunato presbytero, po$iea epi$copo.

legunlur Fortunati : ita et in Annatibus Aquiianicii duo
memorantur Paicenlii^ unu$ $cilicet IIHarii di$cipulus^
tt in Pictaven$i ude succe$$or ; atter^ qui eju$dem ec^
cle$im regimen S. Radegundi$ mo $uuepit. Libri primi
scriptor llilario $e coanjum facere tidetur^ uln koc
Opu$ a $e iu$ceptum te$taiur rogatu Pa$centii^ quem
sacratissimus Hilarius ac ipsis cunabulis ante soa

i85 SCRIPTA A FORTUNATO, LIBER I. IM

vesiigia quasi 'peculiarein vernulam familiariler enu- A — Religiosi pecioris, studio sollicitante commonilus,

Papa bcaiissime, diviiiis in actibus curo sacri cou-

trivil : ac paulo po$t iubjici^t wquabiliui fuiise, hxc
bealo Ambrosio de fr:itre scribenda mandare. Vnum^
«I opiiiue observavU BoUandus, si exponi commode pos-
suttt privra iila verba^ ut bis Pascentius a puero in ec-
ttena Pictaoenri institutus dicatur; posteriora autem, ut
ii$ desideretur quispiam etoquentia Ambrosio simitis^
qui ut itte fratrem Satyrum^ ita et Biiarium dignis tau»
dibus celebret, An vero auctor Ambrosio cequalis de ipso
diceret^ cui verba florebaiit, aut Bilarium anliquissi-
roum saccrdotem cognonunarel ? an de concilio Biter^
rensi^ de Saturnino Arelatensi, de conqressu cum Au-
scentio ne verbum quidem facere ei licuisset? Slylum
quoque u attendas, sane quartum swculum non sapit.
Jn pierisque mss» solus exslat liber primus : et in se-

versatione propositi jugiter cxercitaris iiitentus, et in-
lendis exercitaiidus : ui f.icile sit perspicuum, ad cul-
turani ecciesiasiicai disciplinx et fuisse te genitum, et
esse provectum; cum irrefragabiiiter veteris disposi-
tionis caiholici dogmalis fundameuia custos observaa,
et ad ahlificationem plebis amantissimae, veluti bonus
insiructor, adjiciendo aliijuid, culmen fabricsc conti-
nuare feslinas , noii sinc timore diviiio. Giijus operis
amore praevenius, me liiguatus es perurgere quo de
aciibus sacrati&simi viri liilarii ronfessoris, qui le ab
ipsis cuiiabulis ante sua vestigia , quasi pecuiiarem
vernulam, familiariter enuirivit, ut impeiisi niuneris
vel verba repeiidereiii (i) , et si non plene , vel qua-

eundo nulla mentio fit primi, neque in lioc alter pro- g dam cx parte complexa persiringerem : qualenus dum

nattitMr,

De altero hoc constat, eum scilicet post Chlodovei
tempora lieente adhuc Probiano scriptum, Is vulgo cre^
ditur Bituricensis episcopus, qui anno 555 Porisiensi
Concilio interfuit, et an, 568, juxta Cointium obiit :
maxime cum eo ipso tempore^ uti Crcgorius Turon, iib,
IV, cap, 18, scripto mandadt^ Paseentius Pictavensi ec-
clenm prmfuerit. Unde quod idem Gregorius lib, de
f /oria Cauf. cap, % ait : Virlules muKas ad sancti
lliiarii sepulcrum ostensas narrari qnas liber vil»
ejus continet, rit ad alterum librum referre licet. Et
^uia tum Venantius Fvrtunatus^ qui postea Pictavensis
episcopus fuitf ex Italia in Gallias venerat ; existimat
Boilanduscum ptunbns a/tf<, Bitarii vilam duobus libris

gregis auribus vox quodam modu et viia Pastoris au-
tiquissimi resonarct, cl il!e probaret ministerium et
ipse tuum non celares aflectum.

2. Boc opus superare vires reponit Fortunatus. — Sed
cum mei ingeiiii brevitatem mensuro, adeo beaii Hi-
larii immeiibilatem fortem coguosco , ut pene mihi
videatur xquaie, tum isiud posse diccre, quam digito
coeltim tangere : praeseriim quod etiam beaii , ut au-
dio, Hieronyiiii torrens illMd doquiiim recusaverit at-
tcniare, qui liuic inateri» se imparem ealenus judi-
caverit, ut taceret. Ego vero, cui iiullius scieniiae ir-
rigua fluenta siiccurruni, qtiem vix siillicidii pauperis
aitenuata guiia perfundit, nibil proprio de foiite re-
spirans, qua temeritate inter ingeiitia flumiiia, Euphra-

sequentibus comprehetuam ab hoc Fortunaio editam Q lcm beati Hilarii,et Niliim Hieroiiymi , siccos velim

esse^ ubi eam e veleribus monumentis erutnm paululum
expotOsset, Blnc styli a casieris ejus operibus diversila'
tem explicat, Addere potuisset, et proprias quasdam
Venantii tocntiones in eo opere indidem deprehendi, At
non distimulavitf Gregorium Turonensem, cum Ve-
nantii sibi familiaris opera nunquam memorare soleat^
quin simut et auctorem nominet; hoc tamen^ ut vidi*
mus, laudasse^ nec nomen aucloris appellasse. Motanns
juxia martyrotogium ecclesias Parisiensis ad iSJuuH
diem Fortiinati alterius memimtf a quo S. Marcelli Pa-
risiensis episcopi viiarogante S. Germano scripta sit, et
cui ipse S. Germamis superstes fuerit; adeoque paulo
antiquioris Venautio Fortunato^ a quo S. Germani
§esta nobis transmissa sunt. Verum diversusne sit, an

cursus exiendere , cum de illo ciiam doctissimi viri
quidqiiid dicere poiuerunt, miiius cst quam mcretur t
Ei cum virum sanciissimum coiisuliiiis niihi sii mi-
rari , quam loqui ; Tqiiabilius fueral hxc beato Am-
broslo de fratre ^cribeiida mandare , cui vcrba virtu*
libus coiijuncia flurebant. Tamcn etsi cum mea vere-
ciiudia vubis quideiii obedicniiam, et illi inipcndo, de
quo non digne loquor, forlasse injuriam : seJ concedi
pcr vcniain crcdimiis , quod devoiione peccatur. Et
ne protracia pagina faslidium poliiis gencret, quam
provocet auditorem; nuiic de ejus vitaiproponainus.

LIBER PRIMUS.

5. S. Bilarii *patria , generis splendor^ virtutes. —
Igitur beaius Hilarius Pictavoruin urbis episcopus re-

unus ntriusque libri scriptor; isne censendus sit Veiwn- D glonis (i) Aquiiani^eoriundus fuii, qu» abOceanoBri-
tius Fortunatus^ an aller paulo superior ; parvi refert.

Hoc certe negari nequit, posteriorem librum saltem
medio sasculo sexto esse conscriplum.

PRiOFATIO AllGTORIS IN LIBRUM 1 (i).

DOXINO SANCTO, ET MERITIS BEATI6SIM0 PATRI, PASCE!I<
TIO PkPX FORTUNATUS.

1. Auclor est Fortunato ut vitam S. Bilarii scribat.

(1) Pnpfatinnis hiijus loco in codice Compendiensi
tb aiinis circiter 800 scripto brevior exstat prologiis :

ftiem mendusiim licet, hic adiexere iioniiihil juverit.
*rotogu9 ex geslis sancii Bilarii Pictavensis episcopi et
confessoris. Jdus Januarii.
Beatissimi Jiilarii confessoris vitaii vel opera mn

unius sed multorum retalione comperimus in laudem
Domini noslri J. C. memoria tradiiam . et beltatorem
Chrisli eorum opusculis contra Arii perfidiam lucuten"
tissime. fiore defioratum^ et multipticia in eis ad verm
fidei confessionem texere gosia. Bujuscemodi re{F.rei)
bealus Bieronymus maximus slipulator eniiet. Quatiter
Vel quomodo in synodo Ariminensi temporibus Constanr
tii prinripis sub Tauro pra^fecio miles Christi dimica"
nl, exsiltumque pertulerit Phrugi(e^ tuslrunufue exsula-
verit, omnibus reeie picvque fidei sequacibus notum ha*
betur. Prologum hunc viia excipit Fortunati verbis
expressa, iis tnmen identidem mutatis.

(1) Aliquot niss. rependeres, seu , rependeris. Tum,
etsi non plenCy vel ex parte perstringerem.

(2) Iii veteri codice Colb. regione Aquitania^.. In 80«
lis cdit. regionis Aquitani^e partibus. Ilic Piclavensis

187

VITA SUNCTI HILArill

188

taiiiiico fcrc inillibus nonagiiila (i) sejungilur : apud A ^c liosiiles fiemiUis, iHlep liabrciicos gladios se iiige«

Galllcaiias vero fainilias iiobiliialis lainpude noii ob-
scurus, imo magis prae cxieris graiia geiiepoiiiiaiis ur^
nalus , nitorfi pecioris addito quasi refulgeiis Liicirer
inter aslra, processit. Cujiis a cuiiabulis tania snpicn-
tiaprimilivalactabalur infaiitia,ul jam tiinc potuisset
intelligl Glirisium in suis cnusis, pro obtiiienda vic«
toria, nccessarium slbi jussisse militein propagari.
Denique conjiigem babens et tiliam , it» pleniiudine
Domini venerabiles aninios ccclesiastica: regulae tra-i
didil informandos , ut adbiic in laicali pro(M>sito eon-
stitutus, divino nutu, poiiiiflcii gratiam |M>8sideret; ita
se ipsum propria disciplina coercebai Intonsus (3),
quasi fiiiuram speciem indicans , ut irreprebensibilis
in templo Ghpisli pr;epararetur sacerdos. Naiii quod

rebat jntrepidus. Cbristi cltaritate seciirui», iiibil i|4
sua morie formidans, iUud solum (i) metiiens , quod
absit, prjejudicio religionis , iii lato ne viveret. Iliini
a Yaleiite et Ursacio episcopis , qiii prava creduliiate
Ecclesiam Dei turbar^ pertinapiter in^istebant, Imper
r^tori persuasum est, iit viruin eruditissimum, de quo
loquiiiiur, et Diony^iuiu Itediolanensem, et Eusebium
Vepcelieiisem e&silto condemnaret (9). Nibil enira
poterat ante insuperabilciu saiioli Hilaiii facmidiaiii
haireiicus obtinere. Sperabat enim bosiis fidci , «Iit
quas se nebulas splendorrcatbolicQ posse pratenr
dere, si rotrusiis essilio vir talis a cei Uinine defqis-
set : quoniam si quis pervcrsus VQlqit cum ilio cqii«
fligere, ac si mutus et claudqs, nec v^rba potorai pr^t

inler mortales adbuc valde videtur difficile, Um cau- 9 ^^^^ "^o responsionibus currere : sed quasi natafts

tuin esse quemquam, qui se a Judaeis vel liaireticis
cibo suspendat : adeo vir sanctissimus iiostes catbo-
licic religidnis abborruit, ut non dicam convivium» sed
neque salutatio ei fuerit cum bis praetereuati eominii-
nis. Vitabat bsec Davidico suffultus cxeinplo, ne cum
biereiieis mensam partlcipando , fieret illi iu scaiida-
kim (PsaL |.sviii,i3). Oqiiam perfectissimum iaicuin»
cojtis imiuteres ipsi etiam esse desiderant sacerdo-
tes ; cui non fbitaliiid vivere, nisi Christum cum di-
lectioiie timere, et cum timorediligere; cojus seqiia-
ces currunl ad gloriam, diverientes ad poenam; cre-
deiiti succeduni praemia, recusanil lormenta! Qui
omnes de pio reiigionis opere commoneiis, nunc alios
de confessione innestiniabilis sanct» Trlnltatis infop-

In pehigo, aiiie fluclum cjus (tloqueniioe mergub<ibur.
luqiie in Pbryj^iam Asi» regionem (5) nii^suii eKsilio
ad augmeutum virtulii, griitias egit Dei : qqia
quantum pro noniine («brisii loiigius disceileb{tt
de solo jMToprio, lanium merebatur fieii viiiMior
ceslo.

6. Efnslala tjus a4 fitiam » cui virgwUaiem perstia'
da, r- Qui duin ad lociiin pervenisset piitabilotn, mo«
bis Ucenduni iion est quod i)li divinitus cuiiccssuni
esl. Nam eo tempore, sancio sibi Spiritu ri^veLinte,
cognovit quod beatissimani Abram (4) fHiam suaip ,
quam cum matre Picuvis reliquerat , quidam juvenis
nobilissiiiius, predives, pulcberrimus , ponjiigit vIm-
eulo sibi qua^reret ndnectendam. 8e(| ipse interveiitii

mans, nunc reliquos proiiiissione regiii coelesti invi- C orationis assiduai, coelebtcni illi spopsum sine conta*

tsins, non cessabat iii plebem verba veriiatis fructum
fidei rediindantia seminare.

4. Episcopus Wfflfi/Mr. — Quo cognlto de 8. Hilario,
quoniam taiiiuinlumen, ctsi voluisset, latere non po-
tuit, quippe necessarius (aL iiccessarium), nt alieiias
tciiebras in luccx transferret, coiicordantc favore po-
puli, ul potius Dei Spiritu proclamaiite, vir olim niys-
terii deputatus , alt()uando sacris aliaribus sacerdos
electtis cst. Crescebat in eo qiiotidie opiiiio famula-
trix virtutum : nec erai fama ejus conieiiu circum-
jecUs laiitum Gallias ilhtstrare, sed eileras nationes
et rogiones iniplebat meritorum gratia percurrentc :
sici|ue actum est, ut in toto orbe velociter beatl poii-
tilicis gloria niilitaret.

minatioiie providcrat.Moxopportuiiiutcreperta iiiajfu
propria siibsciiptain (5) fiiix direi^il epistolam suffi.
oienti sale coodiUni, ei velui aroniatirisunguemis iii«
fiisam, quffi lenetur Pictavis pio niuiierp copservati :
indlcans ei, qqod Ulem sponsiiio ansius pater ilii pro-
vidisset, cujus nobili(ascoBlosascenderet,pu|cbrit|ida
rosarum et liiii coiiiparaiioiiem piaucederct, ocul|
gemmarum iumen obnubilarcut (6) , vcsiis cando-
rem nivis opprimeret , ornaiMeiiU iiiu^siimabili ful-
gorc vernarent, divitix iiilra se regna cuncluderent :
ejus sapieniia incomprehensibilis einaMaret , diilcedo
favi mella posiponeret, pudicitia incoiiUmiiiaia pcr«
sisteret, odor suaviute fragraret, tbesauri siue dcfcc-
tione consUrent. Addit ergo mooitis, ut filia nulli se

5. Arf0iif> a4»ersatust in Phry§iam r^Ugaluv, — Igi- D prius a Imorle divisa ooiijuugeFet, quam u^ palri;!
tur Constaiitii imperatoris tenipore, cuni Ariana bae-
resis, venenaia de radice flore toxico (3) pullularet;
tunc vir sanctjssimus tiinore nudus. fidei fervore ves-i
titus, quasi signifer belligerator per medias «cies in-

expectaretpo|licitum (7), etsi>Oiisum paritercum pro-
(l)In vulgalis, il/iicf solummetuebat,nepraiudicium

civitatis jam expresspp videtur auctor vitare voluisse
repeiiiionem-

(I) Gemeticensis codex cum CompeMd. actufh
ginta,

(i) Ita meliores mss. quo verbo id significatur lenii*
pos , (|iio nonduni |>er tonsuram Clero adjuiictus crat
Hilarius. In aliis libris, inlenius.

(3) Quidain iiiss. floris toxici, M:igis placeret cum
Conipend. dira mtagia puUularei. si et aiter suffra-
garetur.

religioni, quod absit, illalum prcevalerel, Elegnnliitr cst
leciio, qiiam exhibemus ex potioribus mss. Hornni in
uno ^x^Ut UlaUs, pon in iQto. ^oi cx iisdein re>ti-
tuimus, prava credulitale; iibi obtinuerat critdnii'
tate :

(2) llop non uno et eodem 9nno coutigit.

(5) Vetus codex Colb. in {rigia Asi<e religionis.

h) lii pluribus mss. coiisUiiier scribitur Apram.

(5) Additum bic erat, infra post librum secundum ;
quod ex inargiiie irrepsit in textuin.

(6) Gillotiana editio, lumine luminarent, Compcndt
mss. lumina inluminarent,

(7) lu codex Compciid. Aiii vero , tu pauem expec^

189 SCRIPTA A FORTONATO, LffifcR I. ifM>

miHioBe venlimim. Qaoil Abra dulciter eieipiens, el A »« verilalem falsllai olMimbrarel, iie .Tquitaii inl<iuiUA

prsBvalerel , ne im|teraior Deo re&i^lerei, iie fldei
pttrfiaisi (I) rebellarel. Uiide Yalens ei Ursaciu» cun-
scieiiliie reaiu perlcrriii, quoniani, si «Jareiur faculiaa
cerlaiidi, moi ge recognoscebanl lliiarii conlentiuiio
piodierni : solliciiaul imperaioris aiiinium, Um mali-
giia parle capiivuro (i), ui ipsuin Dei virum ad Guli*
lias rcdire perurgeret, dicciites , illo praBseiile huTe?
tica non pos&e macbinameiita prolicere. Quo obienlH,
ad Gallias conipulius reverliiur, pulans aniplius ke
pati exiiiuin, quud illic pcrturkitionem Ecclesiic re^
linquebat, termino discoptatioiiis non cQiisecuio. O
bealum pontifieem, qui in suiniuo discrimiue, iniiiiicQ
eiinm sibi judice , adiit tribuiial Imperii , siiio liinoro
tormenti ! Vere tolis visceribus diligeUat Cbrisli re^
^lilis, irrompens multiludinem populi, voee roagna B g"umi qui nou furmidabat in priucipatu Coustmiiunu

1 sponaun fatiirtim tii epiaiola patris Mnpleclena,
MlflBonilionem seeuu esl, nalli in eonjugio se reso^
veni. Sed qualilcr ad illom spunsum pervenerii , lo-
CBS in seqoenii tervatur.

7. InUr etmdum Stleuiiamf Fl^reniiam kapliiai, —
Inlorea enm toio orbe Arian» haeresis perversitas puU
lolarot; daio generaliter imperaiuru edictu, ut om«
nes Orieniales episcopi apod Seleuelam IsaurisB oppi-
dom convenirent, diseeputuri quid sentireiil de lidei
ireriialo, tunc inter reliquos, qiiario jam eisiiii nniio,
de Phrygia sanetus llilarius in prxdiclo loco daia sihi
pergendi eveetione (i), ad synodum veniro conipel-
liivr. Qui quoddam eastellum dum adissei, die Domi-
nlco ingreaaui est temphifn : nioiqiie Floreniia puella

oenram Dei illue advenisse testala cst : el ad pedes
cjiift aceurrens, non eessavii peiere, nisi signum cra-
cis (f) ab ipso sibi fleri fidcliler impctras«iri. Qimm
Floretitius paler seeulos est, et cuncia fdniiiia in uo-
Diine Doniini meruerunt paritcr baptizari. Quse Flo-
renlia, relictis pareuilbus , vestigiis ejiis inli.Trens,
nsqne Pietavos perdueta est : pntrem vero se babere,
non a qno generaia est, sed per quem regeneraia est,
predicabol.

S. Seimdm ae dHnde ComtaaiinopoR ak eo geeta,
— Cnm vero Seteociam pervenlsset, magno favore a
cnnetis eiceptns est, eo quod diviiia misericordia la-
lem virnm pmdentissimum , et singulari erudiiiono
cofflperlum , in speetacnlum mundi produserit , ubi

Nam quudse pio Doiuiiio sic ingcrcbai aperto pcri*
culo, opiabal mariyrium, si noii defuisset percus^or }
cl lamcnanimus sunipsit gloriam , eisi lenipus noii in-
lulit poeiiain. Sed liuiie ipsum divino uutu ^ervatuiu
testifiGor pro corrcctioiie cuuctoruui (5). Naiii peno
loium mundum gruvi errore coufusum , factis sa'pii(s
in Gallia syiiodis, per llilaiiuin fuisse aJ viam vciiu*
tis adducluip. coniilelur lingu:i muUorum. Quid aq-
tem interciil, vel sibi (4) pro aBierna viu fncluiii
fuisse uiarlyrem ; vel amplius viiisse, reljijui ne | ef-
ireot? I^itur snncti^simam auiniam eisi gladius per-
secutoris non absiulit, palmam lamen inarlyrii iion
auiisit.
9. Redeuntm proee^uUur sanctui Mariinue. — Ita-

erat de fide censendum. Hinc posi eiaminatlonen C n»P 4um regredereiur ad propria. lunc beatus Mnrti-

agnitis lioaiibus et oppressis, deeretis in scripto coii-

diiis, prospera gerens synodl ad imperaioreui dirigi^

tnr legatio : cum qiia perreiit sanctus iiibrius, quaiih

vis el non fuisset Injuiietum , meluens iie adbuc eon-

tra religionis dogmata respirarel damnata perfidia.

Sed disserere longom esl. qualitar in Ariminensi sy*

nodo, eomposila mentione (5) aliud ei alio referens,

fraos baereliea serpentino iapsu subrepscrii, et quo-

modo poeiea legatis Seleueensibus per imiieraKiris

iniquiiatem ipea esl iilau calumnia. Qiiod Unien

alblela Cbrisii beatiis Hilarius agnoscens , graviter

dulel apud Ariminum diaboli pracvaluisse mendaciumt

10 Unlum ul et Orienules paries similiter composiio

praviialis fueo iuficeret. Imperatori autem {Sic Sulp,

Seeer. L i, p. ^i) Iribus libeilis oblaiis, preces effu- D ^^j ,„ vulgatis, ne Triniiatis fidei iniquUatis perfi^

dii : ut in ejus conspeetu colloetis adversariis essel f^ -' iiuerpoiaiorls opern.

niis, xque merilorum luinine non ab^coiisus (5), qui
ab eodoui S. Hilario cxorcisla esl posica consiilutus,
cognitQ adveiilu ejus , Komam fesliiianier occurrii.
Quein cum jnm pniUerisse cognoscercl, usi]ue ad GaU
lias conseculus est. Neque eniui Marlinus {iia Sulp.
Sev. in Vita S. Marlini, p, 298), qtii adbiicjcnlecliii-
mcn|i5 Cliristum clilamyde sui tccluin viilerc nieruit,
illi devotusoecurrerel, iiisi per omiiia mysteriis ple-
niim In eo spirilum pr.-cvidissei. Nec niirum , si ille ,
qui Deuin prius vidit in pnupcre, posiea illum liabi-
Ure Cfignosceret in d(»ctore.

40. Ex insula Gatlinaria serpentes fugat. » Illud
etlam nobis non conveuil Um iiobile pra tcrire mira-

el eouira lizreticos discepUndi de religione licentia,

taret sibi pollieitum. Anlea in qiiatuor mss. prius mal^
dieisa, iion, prius a matre divisa.

(i ) Alii|uot mss. data vectione , vel , evectione. Sul-
pieius Scv. data evectiouis copia. Habeiur I. xii Cod.
de cursu piiblico, Evectionnm copiam, cum profi-
cheendi ad nos necessitas fuerit , serenitas nostra lar*
gitaest.

(^) Quo cateelinmena evaderet.

(3) Legendumhaiiddubiem^nfl/ioite. Hocenim dlc-
lom cst de mendaeio Arianorum, qno vocein subsinn-
ttae ab OrienUlibus omnino respui inipudenter men-
liti suut. In ros. Coropend. compositum mendacium.

(2) Sic pi.tinres mss. VeMislior e Colb. tam mali»
gna re per artemcapiivum. Cscleri vero libri,yflwi imi-
gna ex parte coptivum.

(5) Edili , multorum : renitciitibus plerisque mss.

![iiibus siifrragatur illud Stilpicii pag. ?.({2 : Optimum
aetu arbitratus revocare cunctos ad posnitentiam , /Vd-
quentibus iwra Gattias concHiis, cic.

(i) lii vulgnlis, vcl si. h\ pluribiis mss. vel se. Mngis
placet cum potioribus, vel sibi, lioc est, quod sibi uui
profuisset.

(5) Antiquior ms. Colb. non obscurus. Tuin Com-
pcnJ. qui ab Hitario defensore sancto exorcisla, elc,
omissa \ore /josr^a.qunm perglosscinn biic irpfpsisse
censet Bollandus. Alias ccrie pugnnret liic Forttma*
tus cum SuIpicio,qui Martiuum abHilaiio, nntcqiiain
exsularei, eiorcisiam ordinaium esse scrit>it«

191 ViTA SANCTI IIILARII 192

colam. Nam cum 'circa Gallinariam insulam (i) pro- A mine dum prxcepisscl consistero, virtute divina me-
pinquaret, relaiione agnovit vicinorum, ibidem ingen'

tia serpeniium \t>lumina sme numero pervngari : et
ob boc quamvis iilis bsec insula videretur vicina,
propier inaccessibilem tnmen locum iongius illis vide-
batur esse, quam Africa. Qiio audito, vir Dei sentiens
sibt de bcstiali pugna veiiire vicioriam, in nomine
Domini, praeccdente crucis auxilio , descendit in insu-
lam : eoqiie viso , serpentes iii fugam conversi sunt ,
non tolerantes ejus adspectum. Tunc baculum iigens
in terram, quasi metam, quo usque deberent cicur-
rere, virtutis poieniia (tn duobus msn. poteiitiam) de-
signavit : nec amplius liberlas est illis occupare,
qund vetuit, tanqiiain st reliqua pars insiilx (2), non
8it lerra, sed pelagiis; quia duin semper illam par-

ruit ibi beatus Marlinus mnrtuum susciiare. Dcinde
post aliquot dies infans qiiidam sine baplismi rrgene-
ratione defunciiis est : duplici niorte dainnnius, prae-
sentem amiserat lucem , et poena fuiuri s.Tculi non
carebat. Tunc mnler exiincti, qtise jam inatcr non
eral dum filium non bal>ebai, provoluia ad pedes
snncli llilarii, praccedenlibus lacrymis , nati sui cor-
pus efTiidit, exclamans, Martiniis ndhuc incipiens, ca-
tccliumeiium mortuum revocavit*. Tii, pnntifex, redde,
rogo, filium aut mibi aut bapiisino : qui populi patcr
agiiosceris, ul ego maier vncer , qitn'SO obtineas. Sic
illa plus lacrymis petentc qunm vcrbis, commotus est
pictate vir Dei et spectante populo ad consiieta arma
(i) recurreiis, in terram prosterniiur. Mox paiilalim

tem verentur nttingere, facilius eral illis mare trans- B defuncti pnlinr in rtiboreni cnnvertiiur, frigida mem-

ire quam (3) vocciii. iminulabilem lerniiiium, de
aermone plantatum! Apparet, quantum est melior
Adam secundus anliquo. Ille serpenii paruit : iste ser-
vos babet qui possunt serpeniibus imperare. Ille per
bestiam de sede paradi&i projectus est : iste de suis
cubilibiis serpenles exclusit. Deposuit anguis antiqtii
mendacium (4), qui didicit implere mandalum.
flilarii dulcedo, medicamentum et meracum, ante
quem s:ne mora venena fugata sunt! Addidit terram
bominibus, qiiia in loco bellu» incola transmigravii.
Sed revertamiir ad ordinem.

11. Qui Pictavisexceptus.^Cnm de exsilio regres-
8US, introivit Piciavis, sunimo fnvore plaudebant om-
iies pariter, eo quod ecclesia recepisset ponlificem.

bra rcvocato spiriui intepcscunt, oculi aperlis palpe*
brarum jnnuis peregrinnm lumen agnoscunt, vox ad-
ducto aere de pcctoris domicilio conflata profertur,
grrssus suis vestigiis rediviviis exienditur, in nnlerio-
ris fundamenii stainm lola fabrica renovatur. Quid
plura? Tamdiu jacuit sacerdos in piilvere donec pari-
ter surgcrent, senex de oratione, infans de morte. Ecce
vita laudabilis, quae dc allerius corpore necem preci-
bus efTugavit, spoliavit tartarum spcm babeiis in
Gbristo. Mors ibif jiira non tenuit , ubi nilaritis vim
orntionis ingessit. Sed tanta res non potest nostris
verbis pliis ornari , quam ipsius meritis. Nunc vero
memorandum est, quod supra prxtermisinms (m
uno ms, praemisimus ), qualiter miraciila reliqua hoc

grex pastorem : et ac si omnes cum ipso tunc redis- C sabjecto iniraculo cumiilavit.

sent ad patriam, ita sine illo se cxsules fuisse defle-
bant.

12. Infantem ttne baptismo defunctum suscitat. —
Ilaque l)eaium Martinuro in vico Locogeiaco (5) no-

(1) Plures mss. circa Dives Gailiarum insulam : sic-
que Boiicheius legil, ac pntat hMiic insiilam ad rupes
Primalionsessilam.llaiiil prnctil Rupelln, uli Bollan-
dus observavit, viciim Yves et ponlein dTvei exhibent
tabiilab iii Alensio. Valesius nutem iu noiil. Gallic.
p. 590, 2, nntit insuhim Divam proximnm esse tum
ostin Separis, tiiin alteri insulac, qii:e latine Oja , vel
Ogia vulgo, Clsle-Dieu nuncupatur. Quanivis mss. ve-
tustioruiii aucloritate retineamus , Galiinarium insu'
/am ;eain tamen arbitramur aliam fiiisse ab insula
ejusdeni nominis in mari Tusco siia , quam Martinus
incoliiit. Alias Martinus in ea Hilariuni exspectasset,

nec Rom;D tentasset ei ncciiirere, si hac illins iter D propriis manibns, ut decuit, venerandnR tradidit se-
fiiissci. Falso eriam inhabitabilis diceretur, quae a
Marlino fiiissei habitnla.

13. AbrcB lilia! et nxori mortem precibus ofr(fife(.— De-
nique cum bcatissimam Abram filiam suam , ad quam
de exsilio destinavit epistolam, incolumem iiivenisset;
alloquiiur e^nm, quomodo poterat dulcedo pniris cl fa-
cundia oratoris. Quid dicam? Alloquitiir illam Ilila-
rius, cujos eloquenline post ipsum compnrare .nliquero
vix audemus , nisi qul fuerit Spiritu divino , ut ille ,
replettis : leniat ejus nnimum, si vellet atlingere spen-
sum, quem patris gratin providerat (Mss, previderat
mK prxvideret). Tunc libenter desideranterque, iit
celeriier ei jungeretur, opiabat. Qiiam voluniatem
piiis pater agiioscens, inientus orationibus non cessa-
vit , donec sine dolnre, siue contagio , se praesente,
filia de mundi ludibrio migraret ad Ghrisium : quam

(2) iii vulgatis , et taiiquaiii si fiac insula. In duobus
probo! nouu iiiss. tanquam pars terrw non sit terra. In
cxlcris, ut in lextu.

(3) Vetiisiior e mss. Colb. auam huc esse,

(4) It 1 vetus codex Gnlb. Alii vero. antiquum men-
dacium. Mox aliquot mss. o Hilarii duleedo : ac deinde
cuni edii. Gil. medicamentum et meritum.

(5) Sulpicius hiijus iiionnsierii situin non longe ub
cppido essc iradit , sed noinen cjus silet : nec in co
scribendo conseitiiiint mss. Legere est in vctereGolb.
Lacojaco; iu alio non rccentiore Casalis Bened. LocO'
tejaco; in Compend. Locodiaco;\n pliiribus aliis, Le-
gudiaco Sic et apiid Bollanduni hic vicus aliis Legu-
diacuSf Tyacus et Goteloicacus dioitiir, el in Breviario
S^rum Lugduniacus. Ipse pracferl cum edit. Gil. Te-

pnltnra>. funeris gloria, quse melior babelur qiinm
vita : quia qund terrse ftiibripuit, in coelum transmisit !
Yere , ut ego considero, plus fuii, quam rcsuscitari,

giaco. Ex dtinbus prioribiis mss. conficimus Locoge-
jaco : adeo ui in primo exciderit lilicrn g, qiiam anii-
qui voce non cxprimentes , fncilius ciiam in scriptis
oroiitebani. Ex altero auiem Mipplcmus rnternm «,
concinente Gallico nomiiie Ligiige. Nnn displiceret
Legugejaeo.

(1) Edit. Gil. ad conversata arma^ quod deinde
enuntiaiur de defuncto ad vitain rcvocnlo, qnnmdnm
affinitatein habet cum iis qua^ de mnribunda sannta
edisserit Venantios in viln S. Gcrniani , ut post fune-
rum pallorem facies m ruborem transiret.

193 . SCRIPTA A FOKTUNATO, LIBER !. 194

sic mori. Certa eniro salus est , non coniaminari peo- A Paire et Spiritu sanclo vivit et rognai Deus in sxcula

caiis. Qiianti ruperent, rel)us cum vita traditis, lalem sxculoruin. Amen.

transiiuro comparare, si mercatorem forsiun inveni-

rent?Quid dislat inter viviQcati infanlis,'^ filiae mor-

lificat^ mysierium?llluro resuscitavit ad b^piismum,

baiic pncdestinavit (I) ad regnum : nisi quod in illo

tdhtic spes peccandi restabat, hxc immaculaU finie-

rat. Quod curo vidisset mater beat» Abne, a pontifice

postulat, ut ft ipsn , si merereiur, erepta de niundi

criininc, cum filia pncscntarctur ad regnum. Gnjus

voia considerans, assidua oratione et ipsam ante se

transmisit ad gloriam. Quis xstimaturus est, talem

viruro ita dilexissc Dominum, conjugis et fili» af-

fectu contempio? Taiiien in hoc magis illas amnsse

cognoscitur, cuin per ipsum lumini perpeiuo transfe-

runtnr.

44. Bilarii erudiiio. — Quis vero abundanliain ri-
gantls ingenii contendat evulvere, aut ejus verba ver-
bis valeat exscqiiare ? Qualiter iile indivisae Trinitatis
libros stylo luinente contexuit (t) , aut scripia Davi-
diii carminis sermone cotliurnato pcr singula resera*
vit? qunm fuit in dissertione providiis, in tractatu
profuniius, per liiteraturam eloquens, per virtutem
mirabilis, in complexionibus rouliiplex, in resolu-
tione siibiilis , astutus jiixia proplietam, imo pru*
dens, jiixta Domini vocem ut serpens (Ifa/i/b. x»
16), coiumbae siiiiplicis gratiaro non amittens. Ipse
Gonditi sal ingenii, fons loqnendi , thcsaurus scien-
tis, iax dociriii», defensor Ecclesi», hosiium oppu-
gnntor. Gujus dicla qni legeril, non credcl diccrc,

IN LIBRUM SECUNDUM FORTUNATI (1)
PROLOGUS.

DOm.NO SANCTO ET MEniTIS BBATISSIIIO PATRI , PASCEN-
TIO PAP^, ET IN CHKISTO FLORIGERA PERENNrTER CHA-
RITATE VERNANTIBOS ECCLESIf PICTAVENSIS HABITA-
TORIBOS FORTUNATUS.

i. Profanii el Chriitianis alia atque alia scriptionii
causa et merces, — Giiin veteres iiifidelium conditores
voluminum , eloquenti» sux pompam cunctis osten-
dere, causa provocaverit opinionis inflalae : dum intcr
rcgnum voia seu fpnera, id esi, prospera vel adversa^
^ confuso vocis ordine,quodam modo visi sunt (a/. nisi
sunt) caniare pariter et plorare : ut hiqui dixerunt»
vel de quibus locuti sunt, saliein in iibris viverent,
etsi vacuis aciibus innniter defecissent. Cur ergo me-
lioris spei sollicitatus instinciu, paliar reiiceri de
sunimi confessoris viventibus ineritis et victoriis, nou
sine, quod absit , viiidict;e coelestis incursu ; cum vix
debiia soiverem, si de beali Hilarii indeficicniis lam-
padis splendore, iiifaligabili voce, die continuata cum
nocio paritcr decantarem ? Qiia vero vel irretitus
inscitia, vel iinpulsus offensa , in ea voluntate sub
gravi corpore persisterem ; ut cum illi decepti plurimo
tractaiu de rcbOluta umbrarum imagine nonntilla con-
ficcrent, et in pulvercm rcdacia cadavera faUis qtiasi
laudibus aiiimareiii,egodesancris pernianentibus, et»
sed loiiare (3). Iloe fuii ullra bomiiiem sapere, lam C q^od est fdicius, in rrgno Chrisli quotidie florcnti-

caute de religione ccnscre.

45. Sedqui vult ipsiim cognosccre, cjiis exsilia (4;
roemoret , roeriia rcspiciat , volumina relegat , dicta
perpendat, signa quoiidiana percenseal. Qui dum su-
perstes fuit in hoc sncculo , aut scripsit ccclesiasticae
lidei documenti, aut pugnmdo calcavit hj^rciica cri-
mina, aut pelenti iribuit miraculorum suffragia ; quae
volente Domino usque in hodiernum dieni ejus ora*
tionibui peracverant. Sed mea lingiia non suflicit sin«
fulatini de sancto Spiritti, qiii per cum et operaius est
et locutus, sicui illi dignum est, cuncla proferre.

16. Det mihi piiis veniam, quia mulia prxterii, qul
vix pauca conscripsi (5). Ila bealus Hilarius de prae*
seniis ssculi vita , Vaienle et Valentiniano regnanti

bus, nihil rcferrcm : prscscrlim ubi diversa diversa-
ruui partiuin videiur essc causa mercedum : quod

diffiisior est hic liber in hunc modum : Ne ergo pagina
cum siyli rusticitate necnon et loqnetidi nimietfite pro-
lixius extcnsa ritescat, scribendi jam debemus construete
metas; est tamen digmm , juveritque hoc unum tantum
referre^ quomodo hujus sancii vlri anima divini luminis
futgor migrnvit excepta. Tantum namque lumen Ec-
clesitc dum infirmando obscurari ccepisset , venerabiiem
virum Leonium ejusdem civitatis presbyterum quadam
die secretius sibi accersiri mandavit, Ei autem idem «a-
cerdos credulus et diUctissimus habebatur. Cumque tm-
minentibus noctis tenebris eum exire, et si quid foris att-
dlret^ sibi renuntiari jussisset : ipse voces tumuituantis
adhuc populi civitatis se audisse revertens exposuit*
Persiitebat itaque mgilans, jusiique finem expectam.

bos, cumgloria migravit ad Christum, lerra ploranle, D animumnomsimisejusetcharissimisexhortationibusre'

cqbIo gaudente, eodem Jesu Christo praesianle qui cum

(1) In ms. Colb. destinavit^ in Comp. transmisit.

(2) Vetustior e mss. Colb. qualiter iUe in divisa
(forie, tii diversa) libros styto tumente contexuit. Coin-
pendiensis vero, Qnatiter iUe libros contra Arii perfi'
iiam promulgavit^ quomodo iibrum Psalmorum per stn-
gula cothumato sermone reservavit { leg. reseravii ) , in
hymnorum etiam fuerit dissertione (ubi mendose cxcu-
sum erat, in discretione) paratus.

,^(3) In exemplari Compeiidiensi hic subjicitur, 06ffl
autem preefatus pontifexnilarius die idHumjannariarum,
BeliquuB eju$ Pietavis sunt condiltg ; in quo loco hacte--
nut divina beneficia operantur , ipso praistantet quivi»
•if, etc.

ii) Apud Gillotiiim« auxUia memoret.
5) lo ross. Ottob.yGermau.yGolb. ac nonnullis tliis

ficiens* Deinde tempesta jam nocte rursus a sancto ro^
gatur exire^ quidque auditu percipere posset sibi jacenti
ad lectum referre. Qui dum nuUius sonitum vel muuitar
tionem se sensisse rennntiat, mox splendor inofstimabilii
claritatis, quem Leonins se non potuisse ferre fatebatur^
per fenettram a parte aUftris ejusdem busilicas , in qua
sanissimus decubabat^ infirmus ingreditur. Secundum
namque Apostolum infrrmalus came , spiritn potentiof
erat ; cujus anima, non quaUscumque , sed beatissima ,
eorporatibus sotuta vincutis egressa eo ipso, ut credi-
mti<, diviwB claritatis lumine suscepta^ et in paradiii
migrando perpetui splendoris amcenitatem intravit. Ibi
nuHc et semper preitosi Uipidis diademate coronatus in
iempUema coeU arce feiici perfusus luce exsultantibui
sanctis lcetatur. Ita beatus pontifex HUarius, etc.

(i) In uno ms. Golb. additur et hic, tunc presbyteri^
peitea autem Pictaveniii episeopi.

195 VITA SANCTl HlUmi IM

goniiles rruclum laboris sui in inani lanliim favore A 'umiiiaria sui medici sinfttlis'annU viUb deUtor ith
voluerunl consisiere; nos amem oporleal illum in Imla persolvit.

bc.aoruiii viroriim intercessionc planiare, quibus hic
veri):i si solvinius, illic gaudia C(HO|iaraiuuft.

2. IlUarn muUa mtfuciiU MBClQri ignota. — Idcirco
reddal illi niobilis lingua pr.rconium, a qiio prius
pectnra hiinc conccperunt afrcctiim. Nam bonis cjus
a|)erle credeuir invidcri , si quaj de illo eognovimus,
silftitio videanlnr abscoiidi. Merito iiaque cum txie-
ris ei iiie de sc loqui conipetlii , qui etiam mntos ut
loqiianliirabS(»lvit. Sed quain plura supersies in cor-
porc feccrit, vcl «luanla opcralus sit poslquain aetcr-
iiain in requiem plaudentibus de sc Angclis adChris-
tiiin victor dc inuudi certauiine transinigravii , etsi
non poiui aiiiiorum vctustate subripientc contiii-

4. Lepron du§ wHndmUur de pnlttn Ufmkfi. -^
JUud qiio<|ue nobifl est tam singiilare nMnciilan , pro
gloria celiatoris « ad mcmoriam |iopiili mocandum.
Mam ciim a Cadiircift Yenisaeat duo Iwmines lepne
iiiaculis iiumuiaii , spciu tuia aalii&ia in sancti iiilarii
intercessione f undantos persistebaat , ei 4e pnlvan,
qui ab ejua aepulero abatergebaiur « aua cum a^
Javanies capita , et menibra reliqoa pernugentea^ lam
diu aibi lalem curam fideliter impeiidenint « d miec
inllrniitaiis ipsius ulceroaa varietaa de eorpora, qiiod
captivaverat, captiva niigraret : ut decepta auif aoi»*
tiiscolorein, quem invaserai, iuvlolotum reliiH|aereiy
etquam aecutn atiulerai , turpitudinia speciom noa

gcrc; aitamcn vel qna; praesenti temporc miracula B tencret. Posl innumerabilia iiaque vulnera , memlNric
inisiTicors pra:buil , cupio iiullgcnti memoiiap nou
rraudare : ut quisquis lixc Gdeli, sicut decct, auditu
perceperit, et preieriia se cognoscere gaudeat, ct si-
niili.i neri virlute coiifessoris in fuhn utn coiifldal.

LIBER SCCU.NUUS.

m: MIRACULIS 8AIICTI HILARlt.

3. Problanui moribundus sanatur, fgitur (I) Probia-
iius cum dubio jam viuu penderet in fine , el spem
convaIescend£ iiifanliocniors invida parentibus subri-
pcrc festiiiaret , nec parvuli funus acerbum conside-
rans, necdesideriaiiigemiscentis senectutis spectans,
avida quidquid invenit extra sorlein cuncta conclii-
dens, sola lanicii iiilercessione beaii Hilarii restiierat

omnibus in^uuraia eai cutis una : voltna ille
diuiurna deietua sorde (4/f. aordiue), aua cmpit
in ambobus repingi imagine nec agiioad qualia fao-
rat per infinniiatem. Per fidilisuiniiui namquelaiih
cruin piilveria , Piciavia purificua illia iaveaiaa eat
Jordanis : el non ipsi ad fluvium , aed ipaia fluviua
bic occurrit. Ex qiio kini praedicabilia patuat aMsera*
tio confessoris , quodei laborem eia loogiaqui itineria
abstulil , et salutis voia porrexit. quam iaaBaiiam-
bilium claruerunt documeuta viriuiuin, ubi acpuicri
immuiidjtiae mundaveruni maculaa lepr« I Ciyiiaimc
facerc cura potuiaset artificia , qui de lali puivore
ferret benericia medicinx ? Ex quibus Casiorins di*-
conus ei Crispus (M$, Crispioj suiMiiacooai ioatil»-

nioribundo saluiis occasio. Quem Franco suus geiii- q ttis, ad ejus ol)scquium usque iu fiiiem suum , per

lor , et Pcriculosa matcr , qu» magis converso no-
miiie, filii pcricliiabalur in nece , jam quasi deruncti
pra.>medilaiites cxeqiiias , cuin ingenti luctu et fletu
iii coiifcssoris tal>crnaculuin detulerunt. Tuiic sanc-
tns Hilarius ab auclore sno secretic artis exhibensnie-
dicinam , consuctus de dispendio funeris rcddere
coiupendia sanitatis , subito membroruin fluentem
fabricam verbo operante erexit , et in staiuin prisii*
uuin t tamiuain si uibil in ea fuissct solutumc relo
niavit : moxque pareniam lacrymas Ixiitiu! molc su-
pcrveiiiente siceavii , gemitua voto suecedeme prse-
rlusit : ubi jain per dolorem non erat , sed prx gau-
dio , quod plorarent. Quas pceiiaa , qu« tormenia
mors ipsa hhic pertulit , qa.indo illod , qtied crede-

quem sanati sunl, adbueserunt: etmerito iliina elc^
ruiit sustinere juga Domini a quo a poma liiieri aunt
eflecti.

.5. Manus contracta ianatur. Qusdam puella in liauc
vitnm veniens , dexterain moriuam traxerat ikatura
iormantc eldebilem manum in speciem gloini(i) ooi-
legerant iiervoruin fila contracta : fluxa suo aiamiue
di^iiorum lelamarcebat(S).Tuucoccurrenaad beatia-
simi ililarii sepulturam , interceasione ejus vivacibas
cst ofQciis ordinaia : paulatim mobilis vigor articu-
los stupeiites et ungiies (3) irrepsit. Post longa tem-
pori) mauus illi lunc iiata cst, cuni aeusil niunera
confessoris. Exiincta manus veiiii ab ulero : viva re-
diit de sancti sepulcro. Ecce quam larga remuuera-

1'at iiivadere , sic amisit ? Profecto quando alterum ]) loris est pietas, ut quas naiura non gciiuit» bic mem-
victrix ferireaon poluit , sese ipsam victa percussit. bra supplcret.

Qui tamen iVobiani» poatea apicem prumeruit ob-
tinere (2) pontificis, et iisque in hodicrnum diem ad

(I) Boncbetus c. 15, et Claudius Rolhirtus liunc
aiunt essc i^bianum aeu Probatianum episcopum
iiitiirtcenaein xxiv,quianiio Peiagii Papae^, CbUde-
kcrii 44 , Christi 555 , siibachpait concilio Pari-
sieiisi II , et biennio post pr«fait Pariaienai lif,
adeoque attigii tempora Venaotii Fortunati. Bol-

LANDUS.

(i) Otiobon. ms. poitlt/ica/M Bititricetim ; etmox,
^limna; ubi in aitis, «d iiMwian«. Sknilis eat loous
Vi naiitii Fortunati in viu S. Geranm n. 41, niN de
niorifounda aanala att : Qtm 9m§uk$ amnU m^ iri^ri-
m>ii iolvit pro pretio.

G. C(eco vitus redditur. — Nec illud quidem prae-
terire convenit qood cxco felici post vota aoccessit.
Nam cum ad beati Martini limina pro recipiendo Ui-
miue intentus properaret^ in aancii ililarii pcmterieaa
tcmplum ingressua est. Quo dum vigilias ofBdo aoiiio
celebrarenl Clerici , mane facio , apertis oculia ,
ipse diem coepit aliia nunliare , qui iioc aemper
egebat audire. Apnd quem ona aemper noz eraiy

(I) Ita. cod. Ottob.; in aliis, glohi.

I Apud Gtl. nuuKebatu. liiic spectat illiid Forl»*
iiaii in vita S. Germani n. 14, nervorum lela #«•
(^xiftir.
{3i) Ai. UK§uent€i ; an rigenUi ?

107 BGRiPtA A FOiiTiJNATO, LIBEII II. 193

tcnnbras illi 9. Hilarinft ea nocto piirgavit. Qui A Bancli limina, xi vellet Mlva rieri » properarel. Qno

lanqiiam cum ipso sanitaiis suas

nnnqnain viileral ornamenia dici , coepit illi novus
sol mir.T clariUlis nasci. Tunc illi fabricau sunt om-
iiia , quando eorum videre meruil factnrnm » et ui iia
dionm , quodam modo pofii se illi roundiis est natus,
«um ricius eiil agnilua. Ocus ad lieati MArlini ec-
desiam fe8linabai(l accederc, islecum in kiio leinplo
dif;natu6 csl illuminare. Quanla micai gratia douaio-
ris qiii praevenil desideria supplicanlis 1

7. Chiodoveo promi$M lumino ac voco viei0ria prm-
siatur. — Quid etiam dignum referain de lam regaJi
myslerio, quod ab ipso eslin regem collaluro? Deiii-
^ue Cblodoveus rex dum conlra baerelicam genlem pug-
naluriis, armatas acies (i) commovissel, inedia nocie
meruil dc basilica beali Hilarii luinen super ae ve-

illa fidens nuniio ,
pr:rviAloro , hrla porcurril. liil duui in ccclesia psal-
lereiur , siniilUer in nbsoluiione , die Dominico, quo
pra^ccsserat popna, seciiia siini gaudia. Ecce consiio-
Indinem pairoiii singularis aniabilem, qui uliiivenial
quod prscsiet, etcaiisas exquiril. bcalum Hilarium
oninium cordc ^ ore » voce cantanduni i ci^us tam
larga benignitas est , ut non soluin se alicui uoo ab-*
scondai , sed ultro ingerai ! Yeuiauius ad alios vena-
Mudi fructiis miraculi.

10. in una pueilaplura odunlur miraciUa» — Qu^
dam paralytica , annisadulia puella nnn nieriio, sine
viti! vivebat officiis. Cui intra funus cxtincti corporis
laiitum super^les animn palpitabal , ct in lolo cada-

nieiia, adspicere , odmoiiilus insu|ier ut fostinanier , I> ^^f^ lumina quasi soU vigebaot , uc velut inoriua in

sed noo sine venerabilis loci oruiione « adtersus ho§-
tesconfliciatiirusdescenderet. Quod iile diligoiiler ob-
servans ^ et oiationi occurrens* lania prosperilato ,
aiiero pro se pugnaluro » processit ad bellum, iit in-
Ira horam diei lerliam ultra bumana voia sortiretur a
Domino victoriam. Ubi multiludo occisoruin oadavc-
rumcollcsexsevisa cst erexisse(5). Eccc terribiliier
forinidanda prodigia , et dclectabiliter amplecieoda
mirncula. Parum illi fuil pro soiatio regis , signum
luiuinis ostendere, Hisl aperte inonUa addidisset el
vocis. Similis quxdain coniigil , Jsmelilici populi
lcinpore, bujus causa virtiitis. Nam ibi columna ignis
populuin prxcesseral , hic figura lainp.idis adinonc-
baJ.

se raembra vigilanies oculi custodiebant. Nun lingua
torpens intra palati caincram , volubilis {Ouob. m$.
vocabuiis) excurrebat, ncc imo ducia de pectore vox
collata poteral vcrba disponerc : non maiius , cuin
soluia languesceret natura » deblta scrvilla dissolve-
bat, ncquc pes iustabilis inembrorum struotOram sus-
teniabai (t): adbuc iiistiper lolius corporis infabricala
massa torpebai. Quae in fesiiviiaie B. Hilarii intra ba-
silicain posita , cuin ingenii favore spectanlibus om-
mHmis esl eroela^ In ilitiiis ergo debilis corpore mira-
cula plura Sanctus complevii. Altoiiuaia genuum ves-
it^Ma roborsfvil , linguam rigenicm flexibilitati et fa-
cltiiail Vocis aptavil , ad usum lanificii debiles qiion-
dam palmas armavii , iinearoenla visceruro gralia pii

8. Arianoi debellai etiam morluus, — Yoilem nosse, G inuiieris aiiimavii. Aliqoando veius infans iu verba

qiiod fuerit tanti ardoris secrciuin inysteriuin , tam
manifcste prolatuu. Sed quaiilttiii ipso iuspirante vi-
deor agnoscere , non lacebo. Nam contra haereticas
a<:ies , sicut olim in corpore , non oessavit spiritu
diiiiicare. (i) Quanta fuit ilii eemper pro cultu caihe-
lic:e religionis avtditas ; cum in reqiiie posito, adhuc
ftuiiicitudiiiis non desit uberlas ? Nam qui tunc in sjr-
iiodoad confundcudum liostcm verbafideiia prolulit,
Imc iu cainpo arma traciavil vicioris.

9. Mulieri manu$ anda reddiUur eana, — Muiier in
vico Tonaciaro , diim aquam ad opus suuin doporta-
ret die Domiuico (non esi meum nosse quo prxveuta
peccato ), maiius ejus adtracta est, venar^ioi arefaclo
disoursu. Tuiic revekitione coinmooiu esl » ut ad

(I) Nostri mss. ad [ratrm ejut bealum Martinum
feeiinabaL

(i) Sic mss. At edUi, anitatai baberel adee. Dehoc
n>irttcuio legeudus Grcgoriiis Turon. lib. ii,c. -iS, ubi
IraditCtilodoveum quinto aiiie inoriein anno, adeo-
tpit Christi 507 , cum Alarlco Gotthotum rege iii
eamfio Vocladiensi deciino ab urbc Piaavorttin mll-
4iario diiiiicasse , ac fuso exercitu regem ipsum
suaple inaiiii pcremisse.

(Z) Edit. Gil. lanlajatiiW in locb ut CoUis ip$e ob id
ttMcs $it se eregBisH fn ditum : interpolallonem sepit.
BoU. ei ms. Colh. Coli4$ e% $e m$a •U mtmiium
erexi$$e. l!)x|>editior visa e>i ieciio Geineticensis.

(A) Boll. ui et mss. Oltob. ac Colb. hic adjiciunt :
ita eredehttiiM emmra Aiarieum kriammiiehmhe^
iemdi redire cmmaMiam^ 6emet. Gndebid ium eanlra
MiUffiwn^ AnoHum Ufirum redime Comiantmm.

prorupit ; et quod esi eonspicuum , voce prima , lac-
tis alimenta qiittsivit. Ergo ut Uies cibos anteoronia
poscerei, quid aliud daiur liiteliigi , nisi quaado sa-
nain esl , iimc prius crcdidisse sc nasci ?

1 1 . Cera ad Hilarii eepulcrum oblala. — Neo iilud
lam iidelc inysterium obiivione noxia sul>trahalur.
Uat|Ue ouiu duo negotiatores ad beaii basilioain oc-
currissent , hahentes formam cer£ quasi socialiter
iii cominune ; quidain ex his alioquitur altcrum , ut
eain ctsi lani parvaro reiu , tamen tanio confessori
vel libenter ofierrenl. Sed in cassum sua verba in
animo socii nolentis expendit. Ipse tamen cum eoden
collegasuo in oraiione prostemilur , cerenique illam
occulia ame treinendi sepulcri cancellos exponit.
D Moxqne ad oinnem iEquaritiiiem cerae ipsius ^pecies ae
divisit, at pars iliius fideiis obiatoris accepla* parsal-
tera , vidcntihus plurimis , volvetido usqae ad aiios
cancellos , nutu divino curo omni couluinelia esl re?
ptilsa : qiiasi noUct Sanctus invudere , quod ailer illi
dcvoLus noii obtulit : et quoniam semper abliorruit
qiiod ex fidc non veiiit , tam cenus in judicio « quam
misericors est iii voto. quam iiicorrupUhilis arbiiar
claret ! Casiior {al. caulior) est iste in exaininatione
judicii , quara iu eieoiione florura ilhi ^ quae eeram
ca^ta producit. Tunc itaque iile qui offerre noluii ,
adniishi crimiais se tObte conlusus, et ianiensi|MUlo-

(1) Vulgaii , membnmmnifim eueHmlku ; eorri-
guotur ex «as. Oilak. alGolh.

199 DE TRANSLATIONE

ris realu perculsus est : vidensquc sibi a radice sus A
conscientj» lantx lurpitudinis opprobria pulluiasse ,
et in faciem suam occults cognitionis racinora reve-
lata adspexit , consideravil , ingemuit el flevit : ut
saliem lacrymarum fonte riganie diluerct, quod
cordedelinqueniefoBdavil. Qui poslea majora oblulit
exactus , cerse judicio castignnie.

li. Cereus nocle accendi solUus. — Item cum jiixta
consuetudinem quadam nocie cerens ibi illuminatus
fiiisset , casu super sepnlcrum ejus , qui inierces-
sione sun(i) morluos vivificat, ardens corruit : iia ut
super mafortem, quo cecidit, sinc laesione aliqua per-
arderel. Nam in quantum fuit cerei longitudo , cera
jacens invenia esi papyro consumpto : tanquam si
conflnium cera ipsa fecisset inter ignem et pallium ,
ut ab ipsa invenireiur defendi , per qunm poiuisset g
exuri. Attendite beneficium. Oi obedireiur confesso-
rls praecepto, quamsemper scit subdere (i), liic ceram
ignis expavit , et quam in ardendi aiixilliim sumpse-

(!) Abest, mortttoi a mss.

ii) Apud Boll. hic additur, et consumere, At apud
Gil. ut obediret ffrcecepto. Quam semper $cit subinde
consumere , luc eeram^ etc.

SANCTI BILARH m

rat , ipsa ei visa est repngnare. Sed inter h.Te iliud
admoncl poiius nt dicaiur , in virlule coiifessoris ,
quas deducit cera flammas exlinxisse , et converso
ordine iliud a quo vorari poiuit , prxfocasse. Diver«
sx spccies suam visre sunl nnturam mntasse : et ne
quid incendia laederent , pnlliiim pro marroorc , cera
fuit pro flumine. Sed quaiiium est apud illum cerei
lumen exiingiiere , qui caecorum lumen accendit ?
Aut cum ad alierius cadaveris scpultiiram oculorum
igiiem rediniegrat , quam facile credinius de sepui-
cro proprio ui flammas expellal ?

i5. Vellem adhuc insaiialus sacratissimi viri mira-
cula quasi pecuiiariter decantare; sed vereor ne unde
meam cupio devoiionem oslendere, auditoris animum
fasiidio nascente vidcar obiurare. Da mihi , pie , ve-
niam de textus hiijus parvitate, da casui cuipam ; ne
dnin hominis cupio viiare faslidia , videar incurrere
confeftsoris ofTensam, de quo exigua diccrem , si li-
bros implerem. Sed prsesumo plurima de te miiius
dicere, ut de le logere populum brevitas plus invitet :
auxiliante Domino Deo nostro nunc et seinper »
Amen.

DE TRANSLATIONE SANCTI HILARII,

PETRI DAMIANI SERMO.

i. Gaudeamus et exultemus, dilectissimi , dum ad
recotenda beati Hllarii sublimia merita solemniier
convenimus. Ipsa quippe nos insignis vocabuli digni-
tas provocat, ul mens nostra spiriiali Isetitia alfecta,
plausibiliter biiarescal. Nihilo minus et hoc digniim
est, utdum beati viri iranslalionem colimus, ipsi
quoque mentes nostras a lerrenis desideriis ad c(b-
lestia transferamus : ul dum glebam corporis ejus, te«
■uemque pulvisculnm lanio praeferri apud bomines
honore coiispicimus , quanlum glori;e pondus in cce •
lestibus possideat, ubi verus et incomparabilis bonor
est, mens nostra perpendat. Sed libet jam transla*
tionis hujus bisioriam succiiicte Iranscurrere , ut
nuili deinceps de pra^clara soiemnitatis bujus ori*
gine prorsus expediat dubitare.

2. Porro aulem dum confessor Ghristi Fridelinus
benti Hilarii monasterium, quod in Piciavensi sub-
urbio situm est , laudabiliter regeret , iblque sanctae
eonversationis insignibus disciplinis, et prxclara mo-
rum bonestate pollerei; beatus Hilarius illi per vi-
sionem manifestus apparuit , al inier alia nonnulla
boc illi quadam vivacis imperii auctoriiate mandavit,
ut videlicet ipse simul et Pictavensis episcopus ad
regem Francorum , qui tunc rerum moderabatur lia-
benis, incuiiciaiiter accederent, et sumptus impendia,
quibus ampliari et augusiius flcri monasterium pos-
set, fiducialiter postularent. Quibus verbis insuper
addidit, ut insiaurato noviter monasterio, locum sibi
•anctus Abbas congruum provideret, in quo corpiis
ejus» facu traDslatlone, reconderent. Quos nirourum

felicis oraculi legalione perfuncios rex clementer ac
benigne suscepit, eisqiie magnifica regiae liberali«
tatis munera coniuiit. A fundameniis ergo monaste-
rium per lalomos ac caemcnlarios denuo construen*
p les, et pollucibiliter insiatiranies, ministri Domini
tam diu cceptis indefessi laboribiis institerunt, donec
noii modo surgcntis slructurse inachinam ad consum*
maiionein usque perducereni, sed etiarn uirinique pa-
rieies , boc est , iniiis et extrinsecus radianlis Miisivi
decore vesiirent. iu qiio videlicet opere , ubi regii
muneris summa defecit , episcopus ex ecclesiasticis
faculialibus supplere quod deerat non cessavit. Tan-
dem iiaque inonasterio non modo consunmiaiae fa«
bric» siruciura perfecto, verum etiam sacerdotalis
officii benedictionibus dedicato, mox demoliti sunt
tumulum , in quo sanctnm fuerat corpus humatum.

5. Goiistituto igitur dic , in quo sancta membra
transferrent, prxcedenle nocie, dum episcopus si-
mul ei abbas in vigiliis et orationibus pernoctarent»
repente conspiciunt , quod beati Angeli de tumulOy
qui jam terebratus fuerai, sanctum corpus educuntt
et in locum , qui sibi praeparatiis fucrai pro|)rtis ma-
nibns inferunt. His itaque peractis , beatiis Hilarius
sanclum Fridelinum per visionem admonuit , ui Sco-
tigenam quemdam sibi cognatione propinquum , io
ccenobii regiinine subsiituerei, ipse vero ad Gallina-
riam insulam in bonorem ejusdem beati llilarii aedifi-
caturus ecclesiam properaret. Qui beali sacerdotis
Imperio mox bumiliter paruit, et non solnm illud,
quod jussum fuarat, sed et alia quatuor monasteria

201

PETKI HAMIANI SLRMO.

^Oi

in ojiis lioiioreni constriixit. Quamquam heali Fridc- \ illos nnni rutilnniia signa virluluni , ct islis nrcrcscnt

lini viia , in qua bxc rcferri periiibciur liisiot ia , in
manus noslras nrquaquam dcvcnerit. Sed quod liic
scriptuni est, indicio fraierna) relnlionis innouii(.
Hscc igilur bujus sacrx solcinniiails est causa. llxc
Tcnerandn celebritatis liodiernx mnieria, ui in trans-
latioiie sacri corporis merito gaudcnt plebs devoia
iidelium, cui dopendit exsequias exercitus Angeloruni.
4. Porro autem cx occasionc venerandx transla-
tioiiis liujus, et cxtera bcaii viri gesia nobis in mc-
moriam redeiint : ut qux longis ante temporibus sunt
peracta , iiosiris nunc reducia conspectibus quodam
modo receniia videantur et novn. Mox enim ut dis-
putare de venerabilis viri gestis incipimus, protitius
occurrit mcnioriae, quam impenetMbiris Ecclesio!

felicium cunnilus mcritoruin. Pniloren nfinnnlli fl-
deles idcirco posl niorieiii lunmlis editorilms inclu-
duntur, ul sui memoriain vivcniibus ingemnl , qua-
tenus eis impendere pietatis olficin non omiltnnt.
Uinc est, quod sepultiim vocaiur cx niore memoria :
scilicei ut per eam mcmoreniur vixi, et percipinnt
rerrigeriuni morlni.

G. Sed quid esi, quod nominlli Snnciorum tanto-
perc siuduerunt suis providere sepulcrn corioribiis ?
Abraliam ncinpe qundringentis argenli siclis a flliis
lletb spiluncam duplicem comparal. Jacob et Joseph
ad eamdem speluncam totum jam animi desidcrium
tenduni (Cen. xxiii, 16), et corpora Fun post obituin
illo perfercnda deposcunt. Quid ergo esi,quod sanc-

niurus lia*reticoruin telis obsiiterit, quain insnperabi- B ^^ Patriarcliae , qui se pnlvercm el cinerem esse per-

lis praliator perversiim Ariniiorum dogma grniia ca-
tbfilica; verilatisobiriveril. Nec illud vacat, quod cuiii
adversus tiscreiicorum perfldiam pugnaturus, Seleu-
ciam lsauri;e oppidum peieret, pueila gentilis divi-
nitus edocia, sancti sacerdotis deiiunliavitadventum :
atqu«! ideo cuin patre Florentio , totaquc familia di-
vini liaptismatis mei uit susciperc sacrainemum. Ncc
illiid exeidit iiisigne miraculiim , qiiod in Galliiiaria
insuia imnianium serpentium veneiiata rabies viriu-
leni L'im priiTlari Poiilificis ferre non p 11011; sed tain-
quani rulniiiieo fragore perlerri-a, vilis etiani baculi
metam, qu:im ipse prjpflxerai, traiisceudcre non pr:e-
sumpsit.Sed el illud niemoriu;conseqiienieroccurrit,
qiiod idem egrfgius pontifex puerum siiie gralia re-

spiciie perbibcnt , qui cerie corpora et corporalia
quxqiic coelesiium contemplalione despiciunl , in
Clianansoruni terrn corpora sna quiescere taiito de-
siderio concupiscunt? Cur illiim pnBca^tcris mnndi
partibus qiiieii suae pru^vident locum , nisi qiiod bii-
man,-B salulis aiictorem iliic novernnt de suo semino
nascituruni ? Hinc est , qnod Jacob fllium suum Jo-
sepli obsecrat , diccns : Si inveni gratiam in contpectu
tuOj pone manum $ub femore meo, el facies mihi mise-
ricordian H verilatem, ut non sepelias me in ^Egypio ,
sed dormiam cum patribus meis , et auferas me de hac
terray condasque in sepulcro majorum {Gen, xlvii,
29 et 30). Cur auiem ad confirniandac spon^ionis iii.
diciuni , Jnt ob manum fllii suppoiii sui fenioribus pe-

generaiionis exstinctum , non modo iiiatri rcMiscita- C ^"^> "i^i Mnisi illnni, qui sunima veritas est, de pro-

tum ei incoluniem reddidii , sed et vene fldei rudi-
roentis insiructuin .«^amtx Eccle^i» flliis nggregavit.
Ilxc igiiur, ei alia niultn virlulurn ejus iiisiKiii:i no-
bis ex occasione veneranda» btijus trnnslaiionis oc-
currnnt, qu.-e nos ad aiiiorein Dei ei devoiionem
prn*clari liujus sacerdotis ac( eiiilunt. PlaiK* cuiii inul-
tornm Iranslalio.^es jusiorum sancla veneretur Cc-
clesia, qu:e diligentia procurat» sunt bominum;
quanio devotionis studio b.-cc est solcniniler reco-
lentla , qus facia est nianibns Angelorum !

5. Sed quid est , quod Moysi corpus ipse per se
Domiiius sepelivii, et lamen sepiilcrum ejus bomini-
bus innotescere noluit; beati vero llilarii corpus non
modo coram hominibus per Angelos transiulit , sed

prio semiiie pro|)nganduin es^e cOpnovit ? Illis igiiur
terrx flnibus bcaii virijim niedulliliis aggliscebnnt ,
qiiam per spiriiuin jnin cernobani Salvatoris vesti^iis
atieri , qunni in itilerioribus ocniis jam viilehant pre-
tioso Doii.inici corporis sanguine purpurari : nt illic
eoruni corpo a snani expeciareni resurreclionem , ubi
resurrecturuin es^e cognoscebant ipsuin bcats resur-
reciioni') aiictorem.

7. Ad hiinc et nos , dilectissimi , perspiciiam nos-
trx meiiiis aciem dirigamtis. Ad bunc duni pediim
progressione noii possuinus , acsluantis desiderii fes-
tinatione tendamus : el dum sanctorum quorumlibct
reliquiis digiiae devotioiiis revcrentiam exhibemus,
ad illud unum et singulare corpus nostrse meniis di-

et Linii lioi.oris gloriam et totlus Ccclesiae reveren- Drigamus ootuium, quod in paternae niajestaiis gloria

tiain subliniavit? De Moyse quippe scriptuni est:
Moriutts esi tbi Moyses servus Domini in terra Moab^
juhenie Domino, ei sepelivit eum in valle terrm Moab
cotitra Phogor, et non cognovit homo sepulcrum ejus
utque in prmeniem d em ( Deut. xxxiv, 5 e( 6 ). Quid
e^l ergo quod ilie nestittir, iste veru qn«'iidie cuin
Iniiln glona Christi^ina; devoiionis invisitiir? Quid
e t. inquani, qiiod Moyses ab boniiniim nolilia re-
niovetiir, ni^i m tollatur occasio, iie qui tnm Deo ca-
nis ft fainiliaris exstitisse cognosciiur, diviiius honor
j|]i ab Uraelitica» plebis perfldia praebealur? Reiiquo-
rum vcro Sanctorum corpora non celantur : ut dura
Christians devotionis frequentantur accessu , et per
Patkol. IX.

credinius ineflabiliter sublimitatum. Illa nimirum est
terra, cui tunc beaii Pairiarchoc alqiie Propheta» su-
spirabaHt, lacte scilicet et nielleniananii. Lac8i'|ui-
dem de carnis uberibusprofluil, mel vcro de siiperio-
ribu:i venil. Gt quia subsianiia Dominici corporis ex
Virginisvisceribus prodiit,divinitns aiitem ex i alerna
majestaie dfsceiidit; rfrtecorpus Salvatoristerra di-
ciiur reproniissionis. Qiia* niniiriini lorra laete simul
et melle fluere dicitiir, quia in Itedeniploris nostri C(»r-
pore et suhstaniia vere et dulcedo cst ineflabilis dei-
tatis. Inipso eniin, sicut Apostoltis ait, babiiat omnis
plenitudo divinitatis corporaliter, et alibi : Deus erat
in Christo reconciliant mundum sibi (II Cor. v, i9). Ad

203 SELECTA VETERUM TESTIMONIA DE SANCTO HILARIO. 201

banc viveniium terram ille nos dignetur inducere , A dulccdine saiiemur, qni cum Deo Palre et Spiriiti
qui lerrx noslrx morlilia non dedignalus est tole- sanclo vivii c( regnai per omnia sxcula sxculorum.
rare : qnntenus sic ibi lacte ct melle vescamur, ut Amen.
Salvaioris noslri prxscntia, et melliflua diviiiiiaiis ejus

SELECTA VETERUM TESTIMONIA DE SANCTO

Hieronymi ex epislola vi , ad Florentium.
Interpretationem quoque psalmorum Davidicorum
el prolixum valde librum de Synodis sancti Hilarii»
quem ei apud Treviros manu mca ipse dcscripseram,
acquc ul mihi transreras prto.

Ejusdeni ex epislola vn, ad Lwtam.
Atlianasii episiolas et liilarii libros inolTenso
decurrat pede : illorum tractatibus, illorum delec-
tclur ingeniis , in quorum libris pietas iidei non va-
cillet. Caeteros sic legai, ut magis judicei, qwim se- B
quatur.

Ejusdem ex epiit. xui, ad Paulinum,
Sanctus Hilarius Gallicnno cothurno niiollitur : et
cuin Grxci» Qoribus adornetur, longis interdum pe-
riodis involviiur, et a lectione fratrum simpliciorum
procul esi.

Ejusdem ex Apologia adversus Rufinum.
Si auctoritatem suo operi prnestrucbat , volens
quos sequeretur ostendere; habuii in promptu Uila-
rium confessorem, qui quadragiiita ferme millia ver-
suum Origenis in Job et psalmos translulit.

Ejuidem ex epist. lxxxiii, ad Magnum.
Hilarius ineoruin coiifessor lemporum et epis
scopus duodecim Quintiliani libros et siylo imiia-

1IILARIO.

Gallos

ei Pictavis genitns, in Hymnorum carmine,
indociles vocat.

Rufini de adulteratione tibrorum Origenis.

Hilarius Pictavensis episcopus, coiifessor Gdei ca-
iholicae fuit. Hic curo ad emendationem eorum, qui
Ariminensi perfidiae subscripserant, libnim iustruc-
tionis plenissimae conscripsisset, etc.

Aliud ejusdem testimonium vide supra^ coi. 167, d.

Augustint lib. vi de Trinit. cap. 10.
Qiiidam cnm vellet brevissime singularum in Tri-
niiaie personarum insinuare propria, jEterniias, in-
quit, m Patre, species in imaginef usus in munere.
Ei quia non mcdiocris auctoriiaiis in tractaiione
Scriplurarum et assertione fidei vir exsiiiit, Hila-
rius enim boc in libris suis posuii, liorum verbo-
rum, id est patris et imaginis el muneris et xterni-
taiis et speciei el usus abditam scrutaius intelligen-
tiam, etc.

Ejusdem tib. i , contra Julianum , c. 5.

Audi adbuc quod te possit amplius commovere at-
qiie turb ire, et utlnam in inelius commulare. Eccle-
six catholicx adversus hoereiicos acerrimum defen-
sorem venerandum qiiis ignoret Hilarium episcopum

tus esi, el numero : brevique libello, quem scripsit C Gallum? Qui cum de Chrisii carne ageret, ailende
coutra Dioscorum medicuin , quid in litteris posset quid dixerit

ostendit.

Ejusdem ex epist. lxxxik, ad Augustinum.

Apud Latinos autem Hilarius Pictavensis et Euse-
Imus Verccllensis episcopus Origenein et Eusebium
transtulernnt.

Ejusdem ex epist. cxli , ad Marceilam.

Miror tc iii Hilarii coiiiment;iriis non legisse, excus-

soruiii Hlios, credcjitiuin populos interprelari

Quid igilur faciain? Tnntnm viruin ei temporibus
buis disertissiinum reprelicndere non audeo , qiii et
confessioais su;c merito, ct vii;c indusiria, ei elo-
qucniise claritate, ubicumi}uc Hoinanum iioincn cst,
pr;vdic:iiur, ctc.

Ejusdem ex epist. cxLvii, ad Aniandum.

Miror ic hoc a me qiiserere voluisse, cum sanc-
tiisHilarius Pictavensis episcopus uiidecimuin librum
coutra Arianos bac quaestione et j-oluiiunc comple-
verit.

Ejusdem prcefat. in iib. viii, Comment. in Esaiam.

Si fliimeji eloqueniioe et coiiciniias declamatio-
nes desideranl; lcgaiit Tullium, Gallioncnt, Gahi-
niaiium , et, ut ad nosiros veniain, Terlulliauuin,
Cyprianum, Minutium, Arnobium, LacUntium, Ui-
lariuin.

Ejusdem prafat, in lib. ii. Comment. ad Galatoi.

Uilarius laiinx eioqueniiae Rbodauus, Gallus ipse

Et lib. II , cap. 8, fi. 26, 27 et 28.
Audi et beatissimum Hilarium ubi spetet bominis
perreciionem... lu quadain vero homilia de libro
sancti iob atlende/iuid dicat .. In exposiiione autem
priini psalmi idem docior non dubiiat dicere... Ga-
tholiciis loqiiitur, insignis Ecclesiarum doctor loqui -
tur, Hilarius loquitur.

Cassiani tib. vii de Incam., cap. 2i, cujus urka
exscripserunt Aicuinug iib. iv, contra Felicem^ ct Ra'
tramnus SpicU. tom. i, p. 335.

Hilarius vir vrrtutum omnium atque ornamenlo-
rum ; ei sicut vita, iia eloqueniia insignis : qui el
j) magisier Ecclesiarum et sacerdos, non per sua tan-
tum inerita, sed etiam pcr profectus crevit altorum :
ct inter proccllas persecutionum ita immobilis |)er-
stitii, ut pcr invirtx fidei fortiindinem eiram Goiifes-
soris cceperit dignitatem , in libro fidei primo testa-
tur, etc.

Vincentii Lirinensis in Commonitorio.

TcrluUiaiius catholici dogmaiis, id esi, universatis
ac velusLe (idci parum tenax, ac disertior inutto
quam lielicior, muiata dcinccps scjiteutia fecit ad
cxlremuiQ, quod de eo beatus confessor Hiiarius quo-
dam loco scrihit : Sequenti, in(|uil, errore detraxit
scripiis probabilibus auctoritatem (i» Multh. c. v, n. 1).

8 5 SELECTA YETERUM TESTIMONIA DE SANCTO HILARIO.

facuiidi Bermianen$i$ lib. i, cap, 4. A '=»1'"^ aspcclumtserpciiles ferre nequibanl :

Si igilur, Hilario quoque, dociifisinio anliliste ei
funissimo confessore, etc.

Ejuidem lib. i , cap, 7.

Bcnius Hilarius, Arianoruni polenlissimus alque
arerriiiius cxpugnator, ei constaiilissiniiis Gdei Cbri-
8ti.ina»ci»nfessor in epistol», qiiam de exilio scripsit
e|>is('opis Gerin:uii« priinu! cl Gernianlai sccmulaj et
priiiix Belgicx. etc.

Ejuidem lib, contra MocianHm.

Reprehcndere aiidoal llilarium prudeiilem ac luo-
deraiuin gubernaiorein Eccicsia».

Coisiodori Ub. de Instil. divin. liU, cap. 17 et 48.

Tunc in illo choro saiiciissimo Patrum libi cum
eligerc potcris, cum quo suavissime, colloquaris. Dir-

Nescio qux in vultu spicula Saiicius babct.
Alcuini Poem. 65.
Hoc .iltare pater pr.xsul Hilarius ornai ,

Noius in orbe procnl , doctor ubique pius.
Ilac mngis viclor merilis memnr.itur in ara ,

Indita prxcl irus niilcs iii arma polcns.

Hincmari de prasdesl. c. 5.
Sancins Lro ad Clialccdonense concilium confir-
mandum cju>dem D. Ililarii lcsiimonia inler calholi-
corum doclornm cxcnipla eti:ini prima connumerat :
et B. Gclasius enin sicut et S. Angnsiinum et Cy-
priaiium at(|ue Leonein sivc llieroiiymum, reccplis-
ftimum iii calalogo Scriplorum ccclesiaslicorum aiqne
illusirinm compuial. Scd ei de eo, ut noiumest,a

Acile diciu esi quam frcquenli occnsionc rc|>erU B „oiissimodi(itiir, Ililariusepiscopus Romanorum lu

Sciipluras sanctas locis npiissimis poloniesaperianl;

ut suhilo iransions discis, quod le regIigontLTpr;c-

teriissc cognoscis. Tcsles suiil doctis»iiini viii divcrsa

laude pioRcipui , (iu''bns, velui stcUis micantibus coe-

fum, fulgel Ecclesia : intor quos sanciiis Hilarius

rictaviensis urb s rpiscopus niinia profundilate subli-

lis et cauiissiinns dispulator incedit, allasque divina-

ruin SiTipinrarnm abyssos in mcdium reverenlcr

addurens f^cii.

Venantii Foriunati tib. i, de Vita S. Martini.
Etquia summus apex lidei , virluiis, bonoris,
Hilarius f;im:e radios jacnlabat in orbem ,
Rile (fl) sacerdolii penelrnlia jnra gnberiian»
Buccina lerribilis , hiba legis, prrco tonanlis,
Pulchrior cleclro , ter coeio ardenlior auro,
Lirgior Eridano, Rhodano torrenlior amplo ,
Uberior Nilo , generoso sparsior Histro,
Cordis inundaniis docilis ruciarc nuenla ,
Foittibus iiigenii (b) siticntia pcclora rorans ,
Mens (c) evangelici bis bini plena libelli,
Qiialiiior ore suomanans nova fluinina inundo,
Ornaiiim Ecclesias pollens dindcma coruscum
In menibris Cliristi capilis velut infula fnlgeiis ,
Pectore belligerans, adamaniinns arte lopazos,
Ad viriutis opus mens inconcussa palxsiris,
Gemmifer eloquiis, radianlior ore lapillis,
Doctor apostolicus vacuans ralione sopbistas,
Dogmaie, luce, fide, informans virtuie sequaces.
llobtibus tiic quoniam gravis insuperabilis esset,
Diicliur exilio, (d) qua longa Seleucia lendit.
Regis el auxilio pctit (e) binc sua |»raiinia iniles ,
Cwjus in abscessu errori vaga Gallia ccdii ,
El reglo timbai tanta se lurre movente.
Hoc ubi prx»propere Martinus coinperit , inde
Constituii cellam sub vertice Mediolani, etc.

Ex veteri inscriptione.
Uilarius cubat hac Pictavus episcopus urna ,
Pefen^r noslrx terrificus fidei.

(•) Editi, dacerdotis.
(k) Ed. sitientibiis.
If) Ed. Evangelii.

(d) Ed. quia longa silentia.

(e) Ed. Iiic.

cifer, Ecclesiarum lucerna et pictiosa lampas, pul-
chro aureoqiie orc loqnliiir universa.
Et eap. 25.
Beatus Hilnrius doctor caiholicus , qui propter
cxcellenlem doctrinam Romanorum lucifcr appclla-
liir.

Lanfranci teslimonium mdcsis supra col. 53, d.

Fulberti Carnot. epist. xxi ad Abboucm.
Tu qnoquc dereliquisli nos, sancte fiater Hilari ,
qui olini uuliaiem Ecclesise Spiritus sancti gladio
tuebaris.

Ex Sacrameutario biblioth. reg. 58G ^ in quo NiccB"
num Symbolum sine additione filioque exstat, kal.
p iiovemb. Naiale saiicti Hilarii.

Adorabilem (a) poi.uli, lieatissimi llelarii antes-^
tilis fesiivitatcm solemniter recurrentem , ctijns
lingua in sx^culo pro sanctae Trinitatis acqualitate sic
tonuit, ut bujus mundi principem miles Christi
prosterneret, ei in ccelestis Rcgis aiila victor intrarel,
Doininiim votis uberioribus deprecemur; ut qui
eum inier diversas acies iia fecit esse sollicituiu, ut
redderet inter bella sccurum , nobis concedere di-
gnetur, ut quod in rjus hoiiore deposcinius, eo suf-
fragante consequi mereiunur.

Ex eodem codice regio , necnon ex ms. Misrnli Aa-
toldi et Colb. 4927 in prcefatione Missee.
Vere dignuin et jiistum est graiias agere, vota sol-
vere, niunera consecrare, Domine sancte Pater
|x oninipotens aeterne Detis , qui beatum Hilarium con-
fessorem tnum pncelegisti tibi sacratae confessionis
lu» anlistitem,ingcnti lumine coruscantem, niorum
leiiitaiepolleiilem, fidci fervore flagrantem , eloquii
fonte torrentem : cui qiix sit gloriatio ( Reg. ms.
gloridcatio , ) ostendit concursus ad tumulum, puri-
ficaiioincursorum, medela langucniium» mirandarum
signa virtutnm. Qui etsi hic natura fecit finem per
transituni, illic vivunt Pontiflcis mcrila po&t sepul-
crum, ubi praesentia Salvatoris est J. C. Domini
nostri : pcr quem, etc.

(a) F. adorabile... festivitate... recurrcnfe. Idem
eiogiumiisdem kai. in ms. S. iiatiani extat in mo-
dum oraiionis Deo fusoi.

t07

NOTiTlA LITTCEARIA

Ex nii. Mmali S. Gaiiani Turon.

Yere digruiiii cl justutn est, .Tleriic Dcus , qui R.
Ilil.iriiim coiifessorctii luuin el scieiitijc dociimeiilis
replesii, et vinnluin ornaincinis ditnslt : quein ita
miiltimodo pietaiis imbuisii , ul ipse tibi el ara et
sacrificium et saccrdos essct ei tcmplum per Ctiristum,
etc.

Ex Benigniano Mi$$ali nu. necnon Soviom., Corb.f
Colb., neg. elc.

Deus, cujus miscratione delinquentes mutaiitulr
ad vcniam, justl transferuntur ad palmani, qui
infnsus 10 corde B. llilarii anlistitis, quasi de tuo
lemplo fidei rcsponsa dedisti, concede propiiius, ut
qui luncinclytum Confessorem tutiin fecisti CTsarem
non limere, ejus intercessionc ab spiriiali hosle

A Ecclesi» lu.T concordiam, memoriam glorio^am ; eo
obiiircnlc, uls:icrificiuni nostruni ejiis ii critis tibi
efficiatur acceplum : ( vel ul tti nu. Remetisis eccte-
tiw ) ut sicut li. Hilarii confessoris tui aique ponti-
fi«:is meriiis dedisii Ccclesi» iiix concordiam me-
n)oriam(|ue gloriosam, da ut sacrificium, elc.

Ex m$. Misioli S. GalianiTuron. Goliecla.

Prxsta, quxsumus, omnipotens Deus, iit cxcellcn-
tiam verbi tui, quam B. Uilarius confessor gloriosus
asseruitt ci convenientcr intelligere valeamus, cl
veraciter confiieri.

Ex PontificaU Ebroicen$i$ eccle$ias , Beited.
Deus, fundator fidei, indultor sacerdoiii, congre-
gatio plebis, sanciificatio confessoris, qui beatiim

plebem proiegas obsecramem , ul cujus solemni- b llilarium ( forte , ad hoc) ab hac armasii viriuie, ul
tate tripudiat , ejns sit fida prece deCpnsa.
Ex ii$dem m$$. super Oblata.
Universiiatis conditor, cl liumani gcneris refor-
mator, anniie, qu.xsuinuft, omnipotens Deus precibus
nostris, ul qui niiramur in Doctorc quod colimus,
mereamur in muiiere qitod placeamus : et sicul B.
Dilario confessore tuo atque pontifice dedisti , da

libi milit.nret iii fide, concede huic familiae pro se
hunc iotercessorem essc, qtiem Toiis colit ponlificein
iu fide. Anien. Sit apud te pro nobis exoralor, qui
lunc conira ha^reiicos pro ic arlsiitii asserior; ul te
retribiientc pojulus crcsot iunumcrus, quod suda-
vit iii fide saccrdos. Ille vos beiiedical. Amen. QuoJ
ipse. Aincn.

NOTITf A LITTERARIA

IN 5ANCTUI1 IIILARIUN, AUCTOUR SCHOENEMANN.

{mbUoth. PP. i.i.p. 273-494.)

{ i. Vita. - N:itus est Hilarius Piclnvii in Gallia
sub initiuin sxculi IV, parentibus {«ent.libiis, noii in-

statoribus, oninem secum rommunionem interdisil.

Nnn iiiipiiiie. Nam Saiitrninus, qiii |.lurimiini graiia
fimi locl. Qiiofaclum csi, nt opliiue litteris el inge- ^ apud inipcraiorcm vatebat, elTecit, ut Biterras (i),
nuis discipliuis, utul lunc teinporis iii Galliis erat ea- conolium deccrnereiur, n qiio abes.^e Hilario per

rum condiiio, enidiretur, liUerarumque assectaiione

In libros sncros indderet, quoruui pra^stanti.i et iin-

priinis senlentiariim graviiale captus, se uxoremiiuc

et filiam Apramnoinine fidei ciirislian.-c addixii. Prima

quidein, quam in conlubernio Christianorum exegil,

tfilas i>ariter nc lompus, quod gentilis ndtiuc imduxit,

in obscuro laict. Summum eoclesinstica; diguitiUis

fastigiuni quin eriidilioiie, morum inlegritate et do

voio iienittis religioni animo nicruerit, nullum dubium

esl. Nuin vcro ab iuferioribits clcricorum gradibus

sensim ascrnderil,aii subilo iti sedem episcopnlem sil

evectiis, divinare difficile sit. Ceriius vidctur annus,

qno episcopi srdem ofcupaverii, CCCii, poni. Hila-

rius hoc officio imprimis sibi datuin exist>mabat,

fidem orthodoxain, qu.T audiebnl, conlra Arinnoruni

vexalionesdefendere; qnod .scriplis juxla ac viva voce

animoque inlrepido, sed niiiiio fervore nc vehenien-

lia nec ea ubivis, qunin res imperii etecil.'siaB pos-

cebatit, prudentia pnrsiitii. Ac priuiuiii qiiidpin in ^ concitia Arimini et Selcucio! habcrenlur, liilarins

pcr
Conslnniiuni noii licebat, qu.-imvis quae ^thaiiasio el
ipsi iiil.ndereiinir ibi perirula, facile prrvidercl.
Fn;o quicqiiid in illo cottcilio pro Alhnnasio et con-
cilii Nicxiii formulis coiitra Arianos ab eo profereba-
tur, quod non nisi desullorie per illos fieri poleral,
ad ipsum solum apiid impt^ratorem invidia opplenduro
vnluil jussuque CuiisLinlii Phrygiam iii exiliuro mis-
8118 esi, Rliodano, Tolosse episcopo, comiie. Quoloco
iiiimici ejus hud dubie puiaveranl exilii popnam non
leviter fore exacerbalnm, quando non Plnygiam so-
ium, sed omnem Asiam miiiorem Arianis plenaro co-
giioscerct. El accidit 8ane, sed mitigabutiir dolor Galli-
ciinorumepiscoporuin Iilteris,quibii8vinculum etcom-
niuiiionem intereum ei ecclesiam G Jlicannm saUam
fore ac inlcgrnm, Sniurninum contra in Ecclesi» »o-
cielateiii non admissutn iri signifirabant. Ilinc adeos
pcrsf ripsil hbrum de Synodis s. de fide OrienlaUum el
libro$ de Trinitate absolvil. Aniio aiiiiMn 569, cum

hac causa an 555, ponI coii' ilin Arelnle ei Mcdiolani
an. 553 el 355. ccbbmta Ubrum unum ad Conslan'
iium misil, ndliortaius im|M?ralorcoi, ut ortliodox^
fidei scrtalores pprsequi desisierri. Siinui Saiiirniiio
Arelniis episcopo, Ursacioiiue el V.ilMiii episropis,
AriaDX faciionis per Gallias, Pannoiiiam ac Moesiam

qiiiqiic, incerfuiiiquoauctoreei impuUore, certe in-
jiissu iuipernloris accilus esl. Cuuiqiie AnoiiiCBi vi-
riss«Mit, Constaniinopolim cuni legaiis syiiodi peJil
expcclalurus, Piirygiamoc anGalli.is rcpeierc jubere-

(i) Beiier$ in L.aiiguedoc

209

IN SANCTUM niLARIUM.

SIO

tur. Ex quo colligas Ililarium in ca opinionc fuisse, A raiur. De singulis posl Constantium prolixe el docie

se imperatoris jussu Ariminum missum essc. Ibi
OrienUiles quosdam cpiscopos, NiruMiam furmulam
lanlum non loiam ainplcxos, Gallicanis conciliavil,
qu(i faciliiis conjnncii se luereniur. Utqiie c(»pia sibi
dareiur cum Arianis disputuHli» flagitavil et posl
contilium Coiistantino|>oli (360) h.iliilnm, qiiod in
graiiam Anomoeorum cesserat, ad Conttaniium alte-
riim lilielluui non mltiori pectore sciiptunidcdii. Sed
proiiiius Gonslantinopoli dccedere ei Gallias reveiti
jussus est. Leiite t;imen in lioc iiincre perrexit, in
quo libruin etiain coulra Constantiuin, airx bilis foe-
tum emisit. In Gallias deindc, forsan Juliano jain ini-
peraiore, reverso, prima cura fiiil, ut episcopos Gal-
liciDos, qui Ariminensis concilii formul» subsrripse-

egil Oudinut, loin. i, cap. 5, pag. 452, sqq. ed. Weid-
maiin.

§ 5. Ediiiones. Pauca Hilarii opuscula, in quibus
t.imen opus pnecipuum de Trinitale ruit; una cuni
Aiigusiitii de eodem arguniento libro, Geo. CribeUui^
Mediolanensis presbyter, e situ priinns produxititfe*
(/f o/a/ii obstclricanle Leon. PacluL an. 1489. Uoicnm
rxemplar, qtiod n^perire potuerit, passini a se emen-
datom sciibit. Sed qno istud valuerit, dictu est diffi-
cile. Oinnino auteni plus curae Augustino tribuisse vi-
deinr, quain Hilario, i:t iiifra notabimus. Kadem ite-
rnm excusa leg'mns Venetiit^ et repeliit adjertis non
sinebonesta gloiiatione reliqnis poiioribus ab aliquot
viris dociis sibi oblatis Jot/. Dadius Ascens. an. 1510,

rant, et pro lapsis babebantur ab oribodoxsc fidei B tribus lomis, qni voluniine non adniodum magno

defensoribus , t^cclesia^ recuperarei, qnod iinprimis
concibis biiic ibi bnbilis elTccit. Aliquot annis post
Valenliniaiio el Valenle iintieratoiibus de Ii. lia ab
ba*rciicis purgaiida sollicitudo eum inc« Ssit et pr»
cxteris Auxentium Mediolani episiopuni Arianj; fac-
tio.iis per occidentales legiones ingcns rolomen et
in auli Ca!sarca magnopere gralia florenlem del»ella-
vit, sed post varias inacbinatit nes ci ediium adversui
eumdem librum^ (|ui nuiic (|Uoquc exiat, ipse cx urbc
secederc jussus, leliqiium vit:c tcnipus tranqiiille
de;;il uliinio>iue opi^re Expositionum in Psalmos exa-
mto a. 36S, d. 13 Jan. vitam reliquisse puiatiir.

{ 2. Scripta. Scripta llilarii quas bupersnnt, seciin-
duiii temporis seriein : Ad Constantium iiber primui

comprelienduniur. Sed nniversa viliorum nubes tan-
lain circuntfuderat caligineni, ut ad senientias ejus et
eflata plurimi cxcutirent et usus imprcssi Hilarii fere
ccss.irct. Huic igiiur calainiiati subvenit commode
Erasmiis, qui depra\ati(Miis speciem et caiisas revol-
veiis tnni enicndando graviora, liim spuna a genui-
ni.s sccernendo pliis pra^stitii, qnam a quoquam pras-
ter bimc viriim aii. 15i3, qua Frobcnii prela opus
luci dederiint, cxpectari |iOteral. Sed niinirum non
unitis viri boc iicc a:iatis erai, omnes lalies eluere et
pristino niiori, de quo ipso propier diciionis ejus in-
dtleu), et res a laiinis Palribus iion aiitea tractatas
judiciiim conrusiim el incertiim futurum erat, Hila-
rium rcbtiinere. Mulio minus aulem cuni ifirasmi

an. 356; Commentarius in Evangelium ilatihcei circai C ingenio colludcbat per codicum inceria ve.^ligia se-

an. 356 ; De Synodis swedefideOrientatium, in edilio*
nibus velustis : de synodis Gradcs an. 358 ; De Tri'
niUUe I. XII , an. 359, sive 360 absoluti. Ad Constanlium
iiker sicundus an. 360; Adversus Constanlium an. 361:
Adversus Auxentium Mediolani Ep. an. 365; Exposi-
tionesin Psalmos, extrenia sencctute coinposit»,nuc-
tiores posicdit. Veroiiensem pcrEdinundnmMarteiie
reddit;e ; Fragmenta Hilurii ex libro bistoriam Con-
cilii Ariminensis et Selenciensis complexoet adversus
Valentem ei Ursacium iiiscriplo.

Falso tribuuntur Hilario : Epistola ad Apram filiam
et Hymnus matutinus ad eaindem, quamquam a Be-
iiedd. pro genuiiiis accepia ; Carmen in Genesim, iiber
de Patris et Filii unitate, liber de esstntiaPatriset Filii^

dolo lectioncii plau>ibiles rimari, atqiie ubi hi dCbti-
tuturi essent, iii vadis subsistere, sed totuin statim
simulacad cognobcendum aliijuem se dedissct, aiiimo
nieticbatur, argumenti vim, iraclalioncin alque elo-
cutionem, aliunde et ex se petita, verbo, quicquid
virtutum aiit vitiorum scsc exsereret, aiiimo notabat»
secum repulabat atque quamdam quasi auctoris ima-
ginem ex omnibus sibi cflingebat, qiiam in expoliendo
textu sequereiur, qoo sane cflecit boc, ut de caiisis
variisqiie vitiorum generibus nemo ipso rectius sen-
tiret, ncmo feiicius ea deiegeret. Sed nequaquani
omnibus einaculandis natus, curas suas posterorum
diligentiae perficiendas reriquit, ciuibus utinam inge-
iiium quoque. Tractarunt igilur currente sxc. xvi»

merque e libns de Trinitate consarcinatus, confessio D opcrani Erasmianam diio viri docii non »que inge-

de Trinitate, Alcuini potiug, cujus iibris de TriniUte
adlixsit : denique Epistola sive libellus et i«rmo de de-
dicaiione Ecclesia^ 7rom6W/o vulgati.

Deperditorum non exiguus est numerus, in quibus
tltuii aliquot valde speciosi. Niminim Liber ad Sal-
lustium, conira IMoscorum medicum Hymnorumque
tiber^ libcr Mysieriorum^ Epistolte in volumen collec-
tv, Traciatus iii Job ex Gneco Origenis translati, et,
de quibiis tamen dubiiare lirei, in Lpistolas Pauli.
Aiuni (luidam, llieronymusin(|uit(l), scripsisse eum
et in Cantiea Canticorum; sed a nobis hoc opus igno-

(f ) De Vir. ill. cap. C.

nio qiiam studio, quod utcrque contiilit, dispares, Ln-
dovicus MiriBus, qui an. 154 i, apud Carolum Guillard
Hilarium excudi curavit et Martinus Lypnus, per
quem recognitus apud Froben. Bas. 1550, prodiit.
Uierque codices mss. adhibuit, sed diligentiam solus
MirienSy sed nec ipsum magoani mss. copiam nec ia
omnes tractatus habuisse atque pliisculum credidisse
antecessoris Bui Ingenio et conjecturis ; Lypsium adeo
proprlisconjecturis plus seque induisisse Hilariuinque
pliiribus in locis couiaminasse magis qoam castigasse»
Benedictini querontur. Interea conferri quoque coepit
lucis aliquid inteUigentis aoctoris nosiri ex viiae et
setatls, quam illusUrabat, sedola notatione, quod la-

ail NOTITIA

borisgeiiQS prlinus lentavit, sed salis inrelidter Joh.
Jae, GrincBUi , edilo an. 1570 llilario Bas, apnd Eu-
sebium Episcopium, Auspicalius cessit Jo, Gillotio
Gallo Ganipaito in ed. Parisiis apud Nivellium aii.
i572, facta, cui conimenlallo ducla atque elegans de
rebus ad llilariuin spectantibiis, nec non stylo et
scripiis ejus prxmitiitur. Huc usque llilarius vuria
vice editus nibil incrementi quoad nuinerum libro-
fum ceperat. Mam spurium tractatum Erasmi;iiinc
repeiit.T a Frobenio 1555, addituin de euentia etuni-
late palris et filii Gllloiius rursus etiam rescidit. Jam
vero 1598, novnm opns, FragmcntorUin nomine, ex
deperdila concilii Ariminensis hisloria superstes, e
bibliotlieca Petri Pitk(Bi periVfc. Faftrtfmforas datum,
et Hilarii res novo splendore, ct teinporiim istorum
Sn ecclesia gesla luce clariorl collustravit ; cui ne
confaso ordiiie et implicaio rernm nexu ofllceretur,
editoris persplcacia et eruditione cautum est. Nunc
quoque ineuntc S£C. XVII, aii. 1005, societas typo-
grapkiea Parisiensis animum ad parandam Hilarii edi
tionem appulit, et superlitrum ediioriim bona coin-
prebendentem, et noYis accessionibus e codd. inss.
locupletaiam , qus per integrum pene sseculum ob-
tlnult, aliquoties per eosdem, ct Colonisc Agrippiiise
eiiain recusa. Sed parum magnifice de eadem sense-
runt Benedictini, quibiis Jam decus summuin llilarius
et honesiant conditionem debet. Horum enlm solerti
diligentia, coryphxo studiorum Petro Coutantio eflec-
tum est, ut editioni sub extremum sicc. 1695, solito
splendore Parisiis faclse niliil fere in Ed. Veroiiensi
ab eruditissimo Marchione Scipione Ma/feio 1730,
adornata addi potuerit, ineriioque ea inier pruistan-
tissima industrix frairuin hujus coiigrcgaliouis nio-
nimenta numereiur.

SiEC. XV.
1489.

Medioiani, per Leon, Pachel, f. Hilariiis et Augus-
tinus de Trinllate. In fine : Impressum Mediolaiii per
Magistrnm Lconard. Pacbel, aiino u Nalivilate Do-
minf nostrl Jcsu Cbrlsii millesimo quadringentesiino
ociogcsimo nono septiino idus julii. Ad Calc. Au-
gustini : anno, ut supra , septimo kalendas junii.
Charactere golhico» roiundo et nitido. Tituli et li-
brorum numeri singulis paglnis inscripti suiit, Saxe,
Hi^t. Mediol. tgp. p. DLXXXV. Pin. I. p. 90. Prie-
cedit episiola (I) Ge. Cribelliad Guid. Ant.yirchimbot'
(fum, Archiep, MedioL, qua ex unico, quod nancisci
potiierit, In urbe Mediolanensi horum librorum exeiii-
plari manu propria eos transcripsissc, quantum fleri
potuerit, emendasse, siiaque ipsius impensa imprimi
curasse scribit. Accedunt autem pra;ter libros de
Triiiitate, libbr adversus Constaniium Aug. libii ii
ad Gonsiantlum. Liber contra Auxentium et ipsiUs
Auxentii ep. piir^atorhl ei Hber de GrCBcim Synodis,
queni, inquit, facunda illa natlo iia adihlr^ta esi, ut
in propriam linguam vertenduitt curaverit.

S. I. cum AUgustino de TriniUie. Ven^tiii per Pa-

(i) Ap. Sax. p. CCCCXCIY.

LITTEHARIA 2li

A gaum dc Paganiuis : 4. S. f/i7(ir.i Libri xn de Trini-
tate contra Arianos.

SiEC. XVI. 1510-1600.
1510.
Parrhisiis ap, Ascensium. f. Opera complura S. Ili-
laril Ep. hac seric coinpressa. D. Trinitate contra
Arrianos I. xii. Coiitra Constjnlium hxreticumlb. i,
Ad Constantium Imp. I. ii. Conlra Auxeiitium Arria-
num 1. 1. Auxentii Blaspheiniui pleiia ep. i. De Syiio-
dis contra Arrianos liabiiis lib. i. Ad Apram F. divi
Hilarii ep. i. In psalinos David conimenlarii seu li-
bri II. In evangeliuin Mattlixi lib. i. Venundantur ubi
impressa sunt in aedibus asceiisianis Parrbisiis in via
regia ad divum Jacobum sub tribus iuciis (1510).
PrjBfaius est epistota apposiia nuiicupatoria ad

2 Joannein rhedonen. anlistit. et confessionis reginsc
Francor. auditorem (d. ex gymnasio plcsseiaco Par-
rhis. 7 id. jan. 1510) Hobertus Forlunatus Maclo-
Tiensis -^ de Hilarii viia, scripiis et exstantibus ct
deperditis eorumque stylo. Al postqiiam libroruni a
Crlbello editorum rneminit, baec addit : Coinineiita-
Hos autein diios in psalmorum explanationem Jonit-
itei Sotidus cracovius, vir liiteris et moribus probatis,
adhortante praesertim Jacobo Fabro slapulensi, phi-
losopho multis nominibus laudalo, acri vigilantia et
non panco labore e situ ac squalore redemit. Porro
traciatus iii MattbxUm et epistolam ad Aprain Gliam
divi Hilarii , Guillelmus Parvus regi» confessionls
autiitor e divi Benigni divionen, coenobio ad Badii of-
ficinain, ut lalinis characteribus vir tain anxie latinus

Q imprimeretur, transmisit. Huic epistold) subnexiiin
ceriiiiur epigramma ascensianum ad Coil. Parvutn.
In flne epi^tohe, ad Aprain, f. xciix, quo prinia
editionis pars finiiur, h£C legunturverha: Explici-
tum est opus sancti Hilarii episcopi de Synodis : cunc-
tis orthudoxa: religionis zelatoribus, cuui utile tuni
necessariuin. In Arianos inque praeyaricatores Aria-
nis asiipulantes. Impressum solerii opera in acdi-
bus Asceiisiaiiis ad quartum Idus septembres ,
Aiino MDX. Explanatio psatmorum. Atteram quasi
constituit partein, tertia inchoatur, Tabuia canonum
evangelii Matthm. Illi flnis hisce verbis linponi-
tur : fbl. XXXV. a. Finis tractatus Sancti Hilarii
episcopi in Mattliaeum, de quo vetus hoc extat epi-
grainma :

^ UiLARn hoc opus est digestum praesulis ore :

Qui juoxit veris ediia cuin typicis,
Supposuit sacrae patralis verba flgur»
Qu» leni scripsil mystica disseruit

Recenlius de Divo Hilario distichoii :

Gatlorum columen, Gallus non Gallus, at beros
Hilarius doctus, docta per ora volat.
Impressum est hoc opus quanta maxima potuit dili-
geniia pro exemplariorum penuria in usdibus atquo
Inipensis Ascenmnis , anno salutis nosirae MDX,
adkulendasjanuarias. Eod. fol. b. brevis leglturnar-
raifo de viu et operibus B. flilarii per spanhemensem
(Trithemiuni Abbatem).

2i3

i5i3.

Bas. ap. Froben, f. Ifoc titulo
Pio Lectori S. I>. divi Hilarii Pictavorum episcopi
lucuhraiiones per Erasmum Roterodamum non me-
diocribui sudnribus emendatos, formulis nosiris, ope-
raque nostra, quantum licuit, orn:ivimus. Priorem
editionem non daniiiamus, sed quid iiilersil , ipse
cognosces ex collalione, lector opiime, simiilque va-
lebis. Caialogum reperies in proxima pagella. In
orncina Frobeniana apiid inclytain Basileam. Anno
MDXXIII, mense febr.

Exliibentur libri eodem ordine ac In superiori edi-
tioiie, nisi quod Commenl. in psalmos tomum se-
cundum consliiuil, qui simul indicem cujusdam eru-
diii in omnes libros complectiiur. De novo acccssit

IN SANCTUM HILARIUM. 2ii

A Des. Erasmuin Rolerod. haud mediocribus sudoribiis
Jo. Frobeiiius emeodaise, nuiic deniio vigilaiiiissime et ad plura
excmplaria per D. Martinum Lipsium collatae el re-
cognilae. Pagina titiili aversa post Cat. in superiori-
bus coiitenloriim hx'C leguntiir : i Addiium erat no-
bis illud ageniibus scripluin quoildam, bunc tituluin
prx se fereiis. Uilarii de Patris et Fitii unitate : mox
comperimus id noii esse novum Hilarii opus, sed
rhapsodiam stiidiosi ciijuspiain, partim quidem e sc-
cuiido de Triiiiiaie libro, sed inaxima ex parte e
nono consarcinatam, omissis ei additis qiixlibet, ul
satis appnrcai, ciim qiiisquis lioc ausiis est, voluisse
lectori facere fiiciim. Altexuit appendicom de variis
Chrisli cognoiiiinibus, ex aiictore nescio quo, iiaiii
phrasis pliiriinum dissonal ab llilariana. Nos vel in

bymnus ad Apram (iliam, sed una cuin epistola ad B hoc reliiiqncndum duximus, quo perspicuuni fiai,

quid sil (iliilis credcre : ncc sine causa iii pnrfaiioiio
deslomachari Erasiiiuin. in eos qui sibi iiihil noii
pcriiiitluiit in cclebiiuui viroruiu monumentis. Ac-
cesseniiil ergo dc esseinia i^alris elFiliilibcr, episto-
la ad D. Aureliuin Auguslinum de reii(|uiis Pelagia-
nse li.-ereseos, allera ad (Mimdem, iii qiia proponil ali-
quot qu;csliones. Fjiisdcm carmcn in Genesiin -ad
Leonein papam. De siiis curis Lypsius praiter ea,
qu;e tituliis pnvfert, iie veibulum quidem. Uenedic-
liiii vero judic^mt, non negaiidam csse in mendis ty-
pographicis cinaculandis Lypsii vigilantiam : sed iii
conquirendisac recensendis iiiss. curam posuisse ioiige
miiiorem, quain in excogitandis conjeciuris, in qui-
bus nim scinper, iiiio raro felix fiieril. Reprehcn-
G dendus quoqiie videri possit iii eo , quod Minrum ,
quein certe ignorasse vcrba modo allala credcre pro-
hibeiii, peiiitus neglexeiit.

1570.

Bas. per Euseb, Episcopium et Nicolai fratris
hwredes, Eadem repetita. Acccdsit Jo. Jacobi Gry-
n(Bi vita S. Hilarii kal. apiil. A. MDLXX. perscrip-
ta, quae acreni Gilioiii el Benediclinorum censuram
passa esl.

1572.

Purisiis ap. Sebast. Niveltium. f. D. Hibrii —
opera, ad plura exemplaria collata, nuiic accuralis-
siine rcstituta : ex editione Joannis GHlotii Cam-
pani.

Prxmiititur comiiienlatio , in qua primum ve-

eamdem pro nothis declaratus. Cxterum pncfixa cst
baic edilioni famosa illa et Pontificiis invisa epiftola
dedicatoria Erasnii ad Jo. Carondiletum Arcliiep.
Payor., in qua de interpolationibus iii lliiarioa mul-
tis Inde sseculis eommissis et multorum temere ausis
aeerbe conqueritnr, singulomm scriptorum argumen-
ta, causas et origines lani libere qiiam perile expoiiit,
denique de ipsius Hilarii ingeiilo ac innribus iia dispu-
tai, ut iniraremur jure profect >, si inter prohibitos
libros nnn relata esset hxc Hilarii cdiiio. Moderaiae
sunt Benedictinorum de praeproperis illius judiciis
querel».

15i6.

Ba$. ap. eumd. f. Erasmiana repetlia. Caveiis, qui
editionem primam Erasm. ignorat, laudat 1516 oculi
haud dnbie errore pro aii. 15i6. Tcriia vice rcpetita
cst ibidem ex Frob. off. 1535.
1528.

Ba^leae. f. D. Hilarii Ep. Pictavonim de patris
et filii nnitate et quorumdam locoruin Scripturx S.
inlerpretalione , In Antidoto contra diversas hcereses
p. 85-91.

1544.

Parisiis ap. viduam Carotam Guiltard. f. D. Hilarli
opera ex recensione Lndovici Mircei.

Hxe Miraei edliio omnium , que ante et post
prodiere, licet nosiro Judicio castigaiior, ita tamen
rani est, ut lustratis pluribus Parislatiis bibliothecis,
eam detegere nos posse jam desperaremus , cuni iii
magno Carmelitarnm conventu oflfendlmus. Erasmi D niunt, qux ad llilarii historiam speclant, ex illius

laborem plurimum laudavit Lud. Miraeus, ipse dili-
gentia Ticit. Nam scriptls exeniplaribus accurate col-
latis, qnldquid in eis a Frobeiiiana ediiione diver-
sum nactus esi, non minore cura nolavil. Plurimos
codd. mhm antijtutatis se contulisse testatiir, unos
nominaTit Yiclorinos, qui cerle antiquitatis titulo
a multis longe superantur. Ex endem S. Yictoris
bibl. emlt iibram de esuntia Patris et Fitii, duoM
ad Augustinnm epistolas nc Metrum in Gcnesin. Bb-

HEDD.

1550.
Bas. ap. Bier. Froben. el Nie. Episcopium. D.
Bilitli P. E. IttfMbraiiones quotqoot etUnt, oiim per

arioniin(|ue veteruni scripiis collecla ; tum de ipslus
siylo el scriplis disjserit; ac postremo locos suspcrlos
notat , el ciuanlum polpbt , benigne intcrprel.-tnr :
opus pro illa xtaie exquisiluin ei laude digiium,
quamvis permulta iii eo reperire sit, qiiai historia».
jam limatiori atqiie accurallori assueracios nonnihil
oirendani. Commenlaiioni huic llilarii aliquotclo-
gia, ac vitam |)cr llieronymuni ex lib. de SS. Eccl.
per Fortunatum ei Gregorium Turoncnsem, nec noii
Peiri Daniiani de traiislaUone S. Hilarii sermoncm
adjecit : libros autem de essentia ac de unitalc Patris
et Filii, centonibus duntaxat ex quibus coiislant no-
latis, buppres^U* Ac demom In iudicandis plerisque

• iri NOTITIA LITTKRARIA 210

SS. locis suam probavii diligeiitiam : ai iilibftlum A Schleichium, 8. Ililarii Garmina, oum notis M. Joh.
prorsus reiiquil texlum, in quem etiam Niveliii incn- Weitzii.

ria menda irrepserunt non pauca. Benedd.
1578.

Banleas. 8. D. Ililarii K. P. de S. Trinitate frag-
monlum ; in legutione Imp, Manuelis Comneni ad
AnnenioSf p. 601-605.

1598.

Parisiis ap. Rob. Nivelle. 8. B. Hilarii Pictavien-

Bis C. fragiuenla ex oitere liistorico, nunquaiii antea

edita, ex bililiotheca Pelri Pithoei, ct ejusdem P.

Pitlioei \ita, studio Nicolai Fabri. Cut. Bibl, Heg.

p. 56i et 570.

SiEC. XVII.

1605.

Paris. sumptibus soc. typ. sub insigne magnts Na- 3
vis. f. D. U. P. C. Opera ; ex collatioiic vett. codd.
emondata, vaiiis lectionibns iilusirata etquorumdam
traciatuiim accessione locupletata studio et cura Joan-
tus Gillotii, G.

Typographi, quid in hoc negotio a se prxstitiim
sit, explicani his verbis : c Priiiium, in(|uiunt, ab eo,
qui pra;legere preloque adornare libros excudendos
ftolet, Ililarii opera ciiravimus cum optiuiis quilius-
qiie mss. conferri, quos iiobis — suppeditiruut ad
libros de Trinitate Nie. Faber, ad Traci. in psalmos
Jacobtts BongarsittSf ad comui. in Matt. recensen-
dos Paulus Peiaveus Sen. Paris. Deinde vcro cum
adsciiptis ad oram marginis variis leclionibus suam
nobis operam vir quidem dociissimiis non denegasset,

1631.

Paris. ap. eosdem typogr. f. Reru^a prima, Lec*
tioiiil.us liiiiieu variantibu^, qu.i'. antea ad i-dlctmi
rejectae eraiii, propnis locis aptaiis et :ui iiiargii:eiii
ailscriplis. Seil qiiod uiajor lans esi, lecii<ute^, qiis
in prioribus edilioiiibus ob:iiU'ranl, a primi* vero
ed. ciiraiore loco malc eraiil moiic, non bcuiel revo-
caise suut.

1652.

Parisiis impens. socieiat. typogr. librorum o/ficit
eeelesiastiei jussu regis constitulce. f. rcpctiiio prx-
cedentis.

16' 3.

Parisiis Exc. Franc. Muguet (Regis, Cleri Gal-
licani et illusiriss. Archiep. P:ir. lypogr.) f. S. H.
P. C. opera ad manuscriptos codices gallicauos, ro-
nianos, belgicos, iicc non ad veteres editioncs casti*
gata; aliquot aucia opusculis, praeviis iu locos dirfi^
ciles dispiiiatioiiibus , prrfaiionibus , admonitioni-
biis, noiis, nova S. Gonfessoris viia, et copiosissimis
Scripturarum , Rcrum , Glossarum iiidicibus locu-
pli^taia etillustrata, studio $t tabore Monachorum Or»
dims S. Benedicti. e Congregatione S. Blauri.

Egregia prorsus Benediciinorum opeia efTectum
est, ui llilarius nou inodo pui ior ei emendatior prodi-
rettaudem, sed et inieiligeretur facilius et Ii'g<*reiur
commodius. Textum euim summa coiisideraiione
adhibiia ad codd. mss. in unum conspiranlium fideni

ui earum delectu habito, qme jam receptis pruiferen- q expresserunt, varianlibus, quarum ingentem copiam

dae viderentur, reliqiias expungerei, visuni esi etiam
ab altero impetrandum, ut cas, quae in superioribus
editiouibus toleratae ruerant, sub libri calcem colli-
geret : ne forte a te ille qiioque desiderarentur, sive
quid earum verbis alibi citala testimoiiia qu cdain
possent occurrere, sive quod utrum his novis postha-
bendne fuerint, judicio tuo velles expeiidi. Adjeci-
mu8 praeterea fragm. ex op. histor. quae aii. 1598,
{ai)ud Ambros. Drouar. Nic. Fabri opera (1) v. c.
P. Pithoeus publicijuris fecit,et exscripiosex iisdem
mss. iibris Traciatus in psalmos xiii, xiv, cxlix et
CL. > — Nec Umen multo puriora H. scripta his
caris prodiisse, Benedictinorum est judicium, sive
quod is, qiii Vr. lectt. selegendis operam suam com-

ex omni Gallia, Britannia itaiiaque conquisiverant,
ubi miuus tuia videretur casligaiio, iu margiue ap-
positis. Rationem vero muUlamm prislinarum Irc-
tioiium notulis siibjeclis sat freqiientibus ( qui!>us
lamen nemo leciorum, ut ipsiveriti sunt, irasceiur
pulo ) explicaveniut. iiddem noiis iliuslrantur et cx-
plicantur locutiones inusilauc, iiuplexae phrases, sen-
teniix siiigulares; ex aliorum erudiiorum operibus,
quicquid ad gesiorum, qu:e Hilarius atiiugit, noli-
tiam faciliorcm conduceret, allalum ; loca pugnamia
aut suspecta composita ei ex ipsiusmet potissimiim
verbis ab errore vindicata. Momenta quxHlam cele-
briora aut difficiliora in prolegomeiiis curatius expc-
dita sunt, tt( ipsius scripta non prius oflferrentur,

moilaverat, judicii fuerii non admodum cxquisiti, j) ^^^^ pracipuw suspicionum nebuls prorsus fuis-

sive perfuiictorie hoc obierit; ita saepenumero muta-
visse, quae retinenda fuerant. et contra qunc fuissent
uiutanda, retinnisse eum iiotant. Scd et Parisienses
lypographi, inquiuiit, qui quod artis suae non crat
aliiinde mendicaruut , ita neglexerunt, qiiod erU
indusiriae snae, ut eorum ediiioiii prs multiiu-
dine mendorum, facile anteferendae videatiiur Basi
leenses.

1617.

Colonia Agr. (. Recusa Parlsiensis novissima.

1615.
Franeof. ap. Dan. at Dau. Aubrios et Caspar.

(1) Ita inseruim a Benedict.

sent dissipalae. Quod ad commodiorem operis usum
atiinet, praemissas habes singulis operibus admoni*
tiones aut praefationes, in quibus quicquid ad operis
occisioiiem, tempus, scopum, veritatem et id genus
alia spectaiit, ipsi expiicuerunt, subnexa etium inter
dum lotiiis operis synopsi. Praeterea argumenta bre-
▼ibus summariis in ora librorum indicata, Iracutua
Ipsi in varios numeros sunt distincti. Ordo totius
▼oluminis is est, ut praemissa epistola nuncupatoria
ad Gard. Ges. Estr;rum in prwfatione generati de
edd. opp. Hilarli, operibus deperditis, caiisis obscurati
sermonis Hilarii , denique de fine biijus edilionis
diftserant tum diftieiliortt flilaril senteniias, quales

217 IN SANGTUM UIIARILM. 218

sunt de concepihne Chmiif elc. difTiise cxpricarc co- AScntiara ct liirpiiiKlincm typngr.iplios Venctos etiam

iientur monaclii cruditi. Quibus omnibus iriplex vi-
ta Ililarii, i^^cx ipsius scriptis coliecia, 2* ex Hie-
ronymo et y Fortunnto auciore , libris ii , ncc
m^n Peiri Daini mi senno de translatione S. Uilarii
subjicitur. — Opera [lilarii hac serie scse excipiunt :
Commeni. in Pstdmos in Matlhaum^ l. xii, de
Trinilate. Lib, de Synodis. Responsu apologetica
ai r^preh^^nsores superioris tibri (hic priinu'ii edita).
Ep. ad Ahram. Aymnus ad eamdem. L, i ad Coitf-
lantvm L. ii ad Consttinium, L. contra Coust, L.
contra Aujrmtium. Frai,mentHm libri , in quo his-
loria Anminensis et Seleucio! synodi cominebatur,
Fragmenta ex aliis operibiu. Porro appcndicis loco :
Carmen in Gi^nesin. L. de Patris et Fitii uniiate ;

in aiioruin PP. operibus prodidisse , opportiine
obser?al. Nos in Terlulliano eain reprebeiidere ine-
niini.

l.'6l.
Bononi<e, 4 mai. S. Hilarii^'ep. Pict. episiola Pa-
ramelica ei sermo de dedicalione ecclesiae Hilario tri-
bnlus, niinc primnrn edila a canonicis regulanbus
S. Saivatoris in Vett. Latinorum oputculis nnnquam
anlehac editis Toino ii, p 58-185. Kdiior e^t Jo.
Aloysius Minga:elUus^ sed commeiitarii ei disserla-
tioiies trcs, in quibiis ilil.nio illa episiola vindicalur
et loca difficiliora ejus illuslranlur, Jo. Chrysost.
Trombelii Q&%e^ Felirns profiletur, cui dociam disser-
lalioncm, in riua eaindein Hiiario ereptum ivit, debe-

L. de essentin Patris et Filii; Fides Alcuini sub no- g niii!%, Roina! i7G2, eviilgalaui hoc liiulo : De epistola

minit llitarii grace versa; Nic. Fabri pra^r:itio in
lliUrii rr:igtnent:i, iiotnliN ad orain a Bt niMlirti.iis :ids-
criptis ; sylhibiin in>s. ad qiios recogmta sunt H.
opera; Index triplex locorum S. S. rcruin, sentcntia-
nim etgiossaiuin.

S^c. XVm.— 1730.

Veronas. ap. Petr. Ant. Bernam et Jac. Vallarsium
in fot. 2 voL Hilarii — opera , siudio et labore
monacboruin ordinis S. Benedicii e congregatione
S. Ilauri castigata, aiicta aiqne illustrala. Nunc vero
liiiris de Triniiate et cominentariis in psalinos ad bi-
nos capiinli Yeronensis codir*es, anliqiiilate ac prjc-
stantia quo snis ad banc dicm cognilos Hiciie exsupe-
ranies, diligenler exactis, aiqiie octo inaxime vari:in-
lium traciaiiiuni adjeciione locupleiatis.

Curavit celcherrimiis Marcbio Scipio Malfeins, cii-
jus pKefalio codd.diiornm \eronciisium antit)uissinio-
riim ei opiimoniin di^^criptioncin et speciniina sislit
et ad ralccin octo iti psalinos ililai ianos tractatus ex-
liibet, ah ediiis valde recedentes. Cailerum ralio bu-
jus crlilionis ca ol, ut inlr^gra recusa Benedictinorum
opera, li^ri de Trinitntc et coinmcntarii in psalmos
btorum codd. o|ie, ubi inio ficri paierci, resarcircn-
Uir,reli<iua lectionis varieiate lextuia Beiiedicliiiornm
notis scparatim supposit» ct nunicrisdistincia. Coii-
tuiit diclos codd. ad editionem Bencdiciinoriim Jo-
sepb. Blancbinius, Veronensis, Eccl. tuiic canonicus
et bibiiothvCarius.

i735.

seu libello snb S. llilarii Ptciaviensis noinine a cunO'
nicis R. S. S. an. i7.^i, ediio dissertatiOf in qtta osien'
diiur epistolam iltain seu libeliuin non Hilario Pictavo»
rum ep. tribnendum esse, auctore Angeto Maria Feltri
a S. Antonio — in novo CuU. Calasanctio* S. TheoL
Prof.

i769.

VeneiiiSf ex Typogr. Jo. Bapt. Albrilii. in^fol. S.
Ililarii Pict. cpiscopi, psalmoruin xv, xxxi, el xli,
inlcrprctalio, qua: in novis ediiionibus desidcralur.
Accessit vetustissinii scriptoris anonymi sermo in
die pascliatis, in qtio psalinus cxux cxplic:ilur :
in AndrecB Callandii Biblioih. Vel. PP. T. V, p. 85«
95. Accuraie ex Marienco descripta sunt. Prae-
C miuitur in Prolegg. cap. ix, p. xv sq. iioliiia do
Hilario.

i:85-88.

Wirceburgi ex off. Elahel. 8. Toini IV. S. llilarii
Pictaviensis ep. opera oinnia. Rccudi ciiravit Dr.
Franciscus Oberthur (Opera omnia SS. PP. Lalino-
rum Tonttts viii, xi.

Placiiit celcb. edilori inslructiorem el ornntiorem
dare Hilariiim, qnain leliqiii PP. ex hac oflicina
compariieranl, cum proptcr peculiarem sciipiorum
ejus vim ac gravitalem, tunc in lionorcin aiiiici nia-
goificc ab ipso cnlti, cui b:rc cdiiio sncra erat ruiura
Pcrill. ac S. R. Baronis de Fecbcnbacb. Ex omnibus
igitiir, quae a Benedtctinis ad vitain, doctrinam et
coiiiextus librorum ejus, qualisjamiam esi, ratio-

Parisiis in-fol. D. Hilarii Ep. P. Inlerpretalio ali- ]) iicni illuslranihim con&cripta erani, qiixque hoium

qiiot p«:alinon]in (xv, xxxi, xli) h:icteiius inedita,
ex msio Aquiciiictensi. Accedit ex eodem codicc ser-
mo in die Pa^^chatis, in quo Ps. cxlix explicatur, qui
si Hiiarii sallem antiquissimi scriptoris esl ; in Cdm.
Martene et UrsiniDuiiaiidi vel. Scriptor. Collect, am"
ptia. I. IX, coi. 55 usque ad 84.
i749.
VenetHSf apud Jacob. Capellali. in-fot. tomi II. Hi-
larii 0|>era secundom Veronenscm editionemexprea-
sa. Gommemorat hanc ed. Veronensis repetitionem
Cclcb. Oberiliur, Sed ita negligenier iraclaiam ac vi-
tiis iiiqiilnatam esse , addit , ut solum vile lucnim
Dierc:ilorem ipectasse appareat. Taiem vero ncgli-

hicubrationibtis a Maflcio erant superaddita, potiora
per singulos hujus descriptionis tonios iia disiribuit,
ut printus cum parte operum, i Vitam Htlarii el ii
Elenchum scriplorum ejus compicclatur, alter ei ter^
lius cum reliqiils libris breve iiilaiii doginatice.^ com-
pendium f. criiin summariam iu scripta Hilarii duce
Coustantio, quartus denique post i brevem Epicrinn
in summ. Cris. (in qua Semleri argumcnia adversus
Hilarii orlliodoxiani ad Baumgarieiiii Pidemicam
T. 111 prolata a sc iieglec«a esse, qua de re Annai.
Helmst. litt. editores et R«>eslerns eum admonuerant.
excusat), II Historiam titlerariam operum Hilarii^ iii
opera qumdam ejus duHa $1 iuppo^iitiu^ i? VariaM lec^

219 SYLLAB13S MANUSGRIPTORUM. i^O

iione$ ei obtervatione$ in ffvadam Hilarii loca, aiqiie v, A Vaiicam Ires, iii quibns iiniis cliristian.T Succ-oriiiii

indieem lexluum Scripturw, qul in locis iion suis ci-
plicantur.

1780.

Paris., sumptibut Petri Didol. L primog. fol. S. Hi-
Urii liber de Synodis iiolis ci totius hisiorix contexlu
illustrattH in Cotlectione concilior, Gallice tam ediiorum
quam ineditornm studiis Monach. Congreg. S. Mauri
tom. I, p. 145-185.

Codices : Liber vetustus Crihelli.

Codex Ccenobii D. Benigni Diviottensis, quem Gull.
Parvus ad Badium detultt, Gomnient. in Matib. ct
£p. ad fil. Apram complexum.

Codices Lud. Miran. Qiiales fueritit, buud iiidica-
vit. Unum iu specie appellatei Bibl. Ccenobii S. Vic-
toris Pariiiis.

Codices Nic. Fabri^ Jac. Bongarsii et PavH Pf(fl-
Vfi, qui typographis Parisiensibus in ed. 1605 prsc-
stoerant. Sed quales fuerini, et quxMiam opuscula
in singuiis coiitunta, ex notitiis eoruni non li>iuido
constat.

Benedictini codices sat mullos adliibueriint et pcr-
veluslos, qtios ita indicant, uli singulis libris emen-
dandis prorneruiit. Si in niiiversum nomiiia eonim
vis, prxsto fuerunt : Albinensis , Beccensis, Boheria-
nus, Carnutenses duo , Cisterciensis^ Colbertim quin-
que, Corbeiensii lum vero SangermanensiSf Eluonensis
vulgo S. Amandif tum in Bibh Arcbiep. Remensis,
Germanensis^ Martinianus^ Michaelinus, BiiciacensiSf
Ottobonianus, Pratellensis, Regii duo, Bemensis, in
bibliotheca arcbiepiscopi, Remigiani duo, codex Cce- G
nobii B. Mariac Silvde majoris, Sorbonici duo, Telle*
rianuSf Theodoricensis^ Turonensis.

fuil. Unus Vatican(e basilicx, ciijtis variuiites pri-
mum ex Lat. Latinii, tum Petri Giaccoiiii uc denium
Joh. Bapt. Bandinii recensione aniiotaiu; editoribus
transmissac ernnt; Victorinus, Vindonicensis (1). Ad
nianum erant prrteren Nic. Fabri apographnm^ quo
nd rragmeiila Hilarii edenda usus fuerat, ex bibl. CoU
bertina, cum Pithaano exemplari.

Restanl Codices duo Capiiuli Veronensis a ccli b.
Maffeio in ed. Veronensi tractati, qiiorum descrip-
tionem iina cum specimiiiibus xre exprcssis in pr;c-
fatione exbibuit, alter^ libros de Trinitate coniincns,
quinio aut sexto sa^ciilo scriptus, ui conlra Mabillo-
nium moiiuit, qui de Re Dipl. 1. v, p. 356, iub
finem soeculi quarti aut ineunte qtiiuto scriptum eum
Bdixerat; accuratissimus et paucissimis mendis ad-

spersus. A//er antiquilalc ct ipsa facie veiiistatis cuin
quociimquc alio certaiis , commentarios in pnalmos
complexus est, liuoniin rara adiiiudum scripla cxom-
plaria occiirruiit. Illos in ix, xin, ct xci, in iiis. Ya-
ticano unice adliuc rcpertos pariter hic probat ct re-
censet.

His adde codicem Aquicinctensem scxcentoriim cir-
citer aniiorum, quern Edmuiidiis Marlene in Germa-
hiA peregrinatus evolvil, el deprehensis Ps. xv, xxxi
et XI, antea nonduin editis, in Collcct. Vcl. Scripl. I.
supra I, iiidicaviL Pleraque nilarii coiitinebal i^ub
epigi aphc : S. Uilarii de Trinitate libri xii et alia opws-
culaejusdem; eleganter scriptus.

(1) Codices, quorum noniiua litteris rotundis suiit
exscripia, iuinoribus lantum libcllis veluii epist. ad
Apram, Ubellis li, ad Consiant., libroin Const., libro
adv. Aiixentium usui rucrunt.

SYLLABUS

MANUSGRIPTORUM , NECNON EDITORUM LX)DIGUM AD QUOS EXACTA ET EMENDATA SUNT

SAMCTI HILARII OPERA.

TBACTATUS 8UPER PSALMOS COLLATI SUNT CUM M:^S»

Yatiraiils iribus , uno Ghristlnse Suecorum reginu>,
alias MonasteriiS. Maximi Miciacensisjuxta Aurelia-
nos, oiniies qiioiquot babemus Tractatus complec-
leiite , annorum circiter 800.

Regio unooptifiia? notae, plerosque Tractatus ex-
hibente, scil. a qninquagesimo priino Psalmo usque
ad sexagesimum noiium et a centesimo declmo nono

siis an. 1510; Erasml apud Frobenium , Basileic an.
15i3;Martini Lypsli ibidem excusa an. 1550; Pa-
risiensi an. 1605 el 1652.

COMMENTARIUS IN

CASTIGATCS EST AD

MATTHfUM

MSS.

Vindocinensem, aun. 600, Carnutensem , nimirum
e moiiaslerio S. Peiri in valle, »taiis iion inferioris ;
Micbacliiium, ann. iion roinus oOO ; Colbeninuiii ,

usque ad centesimum trigesiinum oclavum qui antc ^^^^.^ rcccuiioris ; Becceiisem ; unum e Moiias

annos 800 exaraios fuii. ^ ^^.^ ^ ^^^,^ ^^ g.,^^ ,^,^.^^j . Miciacensem , e Bi-

annos 800 cxaraius fuit

Turonensi uiio, scil. Majoris monasteril, a docta
manu ab aniiis circiier 700 descripto.

Regio altero , in quo non exstant nisi Tractatus
psai. cxviii et cxLU aiin. pfusminus 600.

Albinensi , seu Abbati» S. Albini Andegayensis,
eadem continente , et xtatis nonnihil recentiorls.

Telleriano , qui olim S. Maniiii Tornacensis, nunc
in bibliotheca |HIIustrissiiiii Archicplscopi Reinensis
asservaiiir. In boc sola exstat priifatio ab annis cir-
ciler 500 scripla.

Iiemcumeditioiilbus, Badil Asceasii vulgalaParh

bliotbeca reginai Suecorum nobis submlnisiratuin ,
Vaticauum.

LIBRl DE TRINITATB

Recogniti sunl ad miss. Vaticanae basilicae , qui
nlmirum in Arcbivio basilic* S. Petri de Urbe as-
servatur,sjecnl() scxlo ineuiite exaratus. Hiijus exem-
plaris varlas leclloncs primum Latini Latinii, lum
Petri Ciaconii , ac deinum Johannls BapiistacBaiidini
receiisinne annolatyD ad nos miss» fuerunt.

Coiberl. allw Abbali» S. pionysii in Francla, om-

9il ADMOMTIO IN TRACTATUM IIILAIUi SUPER PSALMOS. 222

iiium maxiine siiicenim; ideoqiie superiori a*quan- A Silvae mnjoris; Faur. Elnonensis; Sorbonici; Reini-

(luin , aui etiam antcponciidum , annos circiter iOOO
|ine se ferenlem.

Mariinianuro, scil. insignis Eecles!» S. Martini
Turon. superiori snpparem, ne dicam antiitniorem.
Hic codex sex lantuin posteriores libros , eoSi)ue non
aeniper intogroa compleciitur.

Camulensis ecclesis , atitiquiiatis non longe remo-
lioria.

Gorbeiensem, none Germ. eum, uii videlur, quera
HincmanisaFeiice Urgeliiano, Gorrupto Aquisgra-
nensis bibliotliec;u prflefeclo, adullcraiuin conquestus
e«l annoruui fere 900.

Colberi. alteruin, alias Monasierii Florinc. qocm
vsque ad lib. viii. cx laudato Carnutensis eccle^iae
€f)dice descriptuin observa?imus , reliciifl leciionlb is B
priin:c roanos, quoties occurrelfaiil sccuiidis euris
atinotai.'R , ann. non minus 700.

Remigianuin ejusdem actatis; German. uiin. cirri-
ter 700 ; Colbert. aliom ann. 000 ; Faiir. nnnc iiius-
trissimi Archiepiscopi Remensls , iion longe iitrerioris
«vi ; Vindociii. ann. 500 ei aniplins ; Pratellensem
sptaiis non remutioris^yiGlorin.ann. ainplins 400;
Coibert. ejiisdem aB?i , ek quo aut sinilli primutn vul-
gati snnt hi libH ; Remig. altenim circa ideni tempus
Bcriptum; Tlieoderici; Monasterii Silvae majoris;
Elnonensem , tulgo S. Amandi , nune illustrissinii
Archlepiscopi Reinensis ; Cibterciensem ; Yaiicanos
tres; Sorbonie. unum, ulet superiores ann. plus
minus 400; Sorbon. alierum aiin. 500.

LIBEa DE SYNODIS G

Castigatus esi ope mss. Vaticanae basilicx ; Car-
uulensis; Corbeiensis; Germanensis ; Praleliensis ;

giani ; Thcoderlcensls ; de quihus jain siipra acium
nd libros do Trlnitiiie.

Iteni duoriiin Colbcriin. quos ibid. piiore loco re-
censuitniis : nec hoii lerlil miiiiisanti(]iii; Carnuten-
sis alierins , rereniioris sevi ; Michaelini an. am-
plliis 400 ; dcnium unius el bibliotheea reginx Cliri-
stiiix.

EPISTOLAM AD ABRAM

Cum hymno snbsequenie recensiiiiiiiis ad niiss.
Colbertinos ire^ ; Gcnnnn. uiiuin ; Boherianiim ; Va-
ticanum, Oiloboiilmum.

LlBBLLl DUO AD C05STAIfTIUM COLLATI SUNT CUM MSS.

Vniic. bis. ;Thcoderic. ; Remig. ; Micliaeliii.; Sjr-
bon.; Caniul. ; Siiv.; Llnon.

LIBF.R IN CONSTANTIUM

Exaclus esl ad octo pracdiclos mss. necnoii nd
unuin Colberiimim prokc iiola: aiin. cit cilcr 600, et
ad alteruin insignis ecclesia^ S. Marlini Turuu. anii.
plus niinus 800.

UBER ADVERSUS AUXENTIUM

Rccognitus esl ei collatus cuui iisdeiu luss. ( iiin
quibus collali sunl libelli ad Conslaiilium , ei prxto-
rea cuni nis. Cariiulcnsis ecclesiac ann. circlier 900
et Colberiioo ann. 700.

FRAGMENTA.

CMntulimus cum apographo ttuo usus est Nicolius
F;>ber, in Colberiina bibliotheca servaio, iiecnon
cum Pillicejno exeniplari quud v.c. Franciscus Des-
roares nobis perhiiniane comniodavit.

APPE5DIX.

Cannen in Genesim emendavinius ad mss. Laudii-
nensis ecclesis , Victorinuin et Colbcrtinum.

ADMONITIO

IN TRAGTATUM HILABn SUPER PSALMOS.

I. Scripiuris sacris ea debetur a nobis revereiHia, ul
opera^ qwe eas tpeetant^ aliis praponenda existimemus.
Quocirca servato rerum potius quam temporum ordinef
psalmorum expositiones primo loco ponimus : et eo qui-
dem libentius, quod sic ordinalCB , totum lecturis Hila-
rium subsidio non mediocri fulurtesunt. Cum enim dif-
ficiles ipsius sentenHw in his aut enuntientur pianius ,
aut aperdoribus intermiscnaniur ; speramus fore ut sine
fastidio lectm facitius subinde percipiantur , et ad o6s-
turiores de Trinitate libros intelligendos paratior inde
peryai lectoris animus atque instructior,
i n. His libris posteriores esse itlas expositiones, per^
spicuum est ex Traetatu psalmi lxvii, n. 15, ubi reia-
tis Photim, SabellU et Arii eommentis , subjicit HHa'
fttti.Quibus, ut S|iero, aliislocisuberius copiosiusque
respoiisum est. Ubros emm de Trinitate hic indi-
cariquis negetJ Itaetin psat. liu, it. 8, ApollinarH
errorem , ^o enrnem a Christo sine anima susceptam
commentui e$$f cireunupecte adeo cavet, ut hujus hare-'
itnt jam tm mn UAu\h€ palm fiat, Numquam autm

ApoUinarius aute annum 5G0 haresis suspectus au-
diit. Inficiandum tamen non est, commentum idemante
ab Arianis excogilatum esse , quam itlud Apollinarius
defenderet. Verum hos Commentarios post annum 560
scriptos es$e sic conpcimus. Primo iibris de Trlnitate
sunt posteriores : adeoque ante Hilarii exilium non
sunt editi. Deinde maximum in illis est Ariani nominis
D silentiumt nulla adversus hanc sectam dispuiatio, nulla
controversia : unde coUigere est eum Catholicis illos
scripsisse, non Arianis ; ac proinde cum suis redditus ^
essel prorsus catholicis, non cum exsui inter Asianos de-
geret omnes ferme Arianos. Postremo cum a suo in
Gallias rediiu ad conflictum cumAuxentio, hocest,
ab ann. 560 od 564, ntt//tir»i ei fere otium fuerit; 5tt-
perest ut postremis (Btatis su(e annis, quos in ecclesia
sua pacatiores habuit, egregium hoc opus prosecutas sit.
Et certe non doclorem • novitium , sed itistrnctissimum
senem spirat , in iis traciandis atque explicandis , quas
corporationis Christi fidem spectant^ apprime verst^
4um,

223 ADMONITIO H4

in. Operit huju$ non solum memml Cassiodorui prm- A <6 « til in psalmorum eognitwne iemum noilrnm ila

fat. in PmUerium c, 12, ied et ejui prologum in expo-
iitione pia/mt vi, nommalim laudat, Laudat et Tracta-
tum psalmi lvii, auctor commentarii in psalmoi Hiero'
nymi nomine vulgati. Hieroiiymus ipse epiit. cxlii , ad
ilarceUam expoiilionei pialmorum cxxvi et cixvii , ut
indubitaiot Hilarii fetut commemorat, Ipsiut quoque
auctorittite defentam volent Auguttinut Eccleiiie adver-
ivt Pclagianos causam, varia ex variis Tractatibus, ni^
miruminpsalmos i, li, cxvin, /f(. 3, Ut, 15, lU. 22, ad-
ducii testimonia , qncB et snis locis annQtare non piguit,
Hitnc imitatus Hincmarus^ pluriina ex quatuordecim di^
versis Tractatibm excerpta in unum caput 25 , lib. de
Prwdett. congerit,

W. An Hilariui psalmos omnes exposuerU, quceri po-

temperaremui j ut Chriitum Deum timul et hominem
meminiitemui : quamvis monitum hoe nutquam antea
auditum. Et ut plura exempta in unum conferamui^ ia
ptatmum lvii, n. 4, depeccatorum dentibui et motU
leonum frequentem tibi fuitse sermonem , et paulo posl,
judicii Dei teveritatem in arca Dei tignifieari tese fre^
quenter ostendiite :item in ptalmum lx, n. 4, iuperio^
ribut psulmis tractatum esst de protectione misericor^
dias sub alarum velnmento significata ; ac demum in
psal. L\ii , n. 7, in elevatione manuum non habttum
orandi , sed excelii operit indicium significari , te fre*
quenter docuisse commemorat. At vero in tuperioribui
de peccatorum dentibut tantum temel tractatum , neque
iofpiui alarum iignificatio explicatur; ti tamen expli-

test. AUquos dumtaxat ab eo tractatos esse Cassiodorut B catum dici queat , quod de hac re deiibat in p$al. Lvi,

lib. de Institut. div. litt. sigmficat. Hieronymus cum /t->
brum de icriptoribut eccleiiatticit edidU, viderat tantum
Tractatut in ptatmos i et ii, et a u ad lxii, el acxviii
ad extremum. Hii in Regio ac nonnuUis veteribut ma.
aUiseptem adjiciumur (pula a ptalmo lxii ad 69), de
quorum veritate nemini umquam dubitare lieuit. Tanta
enim vero ett eorum cum cccterit contenno , tanta con-
neodo^ ut tete uniut parentit eae aperte prodant. Certe
in pt. Lxv., n. 1 , quod prologo n. 20 , tractatum , et in
pt. LWii, n. 15, quod librit de Trinitate uberiut copio-
iiutque disputalum, etquod in\enarrando psal. Lix,n. 2,
expositum [uerat^ in ps. lx viii, n. i , in memoriam revo-
catur. Prwterea nostri hujus sarcii/i initio tractatus in
psal, XIII et XIV, ex antiquo S. Maximini Miciacmsis

n. 4, at de cwteris altum pronui silentium, Sed hoc
iilentium clamat muUot HUarii in ptatnios tractaius
aut adhuc latere, aut etiam periisie.

VII. Horum dcsiderio olim tenebatur Thomat (\) Sa*
razanentii. Quocirca epittola nondum edita Nicolao
yicoU icribent: In Poinposiano, inquit^ inonasteiio,
quod esi iiiier coiifinia agri Ravennatis el Ferrarien-
sis inveni Hilariuin Pictaviensem super aliquot psal-
mos. Res equidem tum graviiate senteiitiaruin , tum
propter dicendi geniis elegantissima. Credo apud le
liabcri. Optassem lamen illud vnlumen cum luo dis-
currisse , vidisseqiie si plura in aliero contineanlur.
Eodem detiderio flagrantet trammarinat atque transal'
pinas bibliothecat ^ etti parvo, non tamen nullo fructu

codice in lucem editi sunt. Nec desunt , Stxto Senetisi q peilnstravimus. Qwmivisenim rara admodumsint locu*

tcste, qui in totum Psalterii corpus Traclatut ab Hilurio
icriptoi esee^ idque opus integrum in Hispania ex4tare
asserant. An ibi exstet, necne, fides sU penes auctores :
at multa suppelunt argumenla , qiubui psulmoi omiiet
ab eo enarratoi eae approbetur.

y.Primo quidem in ptai. cxlii, n. 2, manifesle
indicat se de tertio tractatum habuisse. Idipsum de
trigesimo septimo in psal, lxix, n. 1, etsi paulo ob&-
eurius, iignificat. De quadragetimo autem quarlo per-
tpicua tunt iiliui verba in psal. lix , n. 2. Iia et ex
verbii iptiut in psal. cxlix, n. 2, vix ambigi queat ,
quin psalmos 95 et 97 enarraverit. Demum in psal. gl ,
n. i, declarat se et quinquagesimum et centesimum ex-
pUcasse. Ex quibus conficitur ab Hiiario expositos

biat'onii hujus mss. exemplaria; e Vaticana lumen bi~
biiolheca eruere datum est, qum hactenus in psalmos i\ ,
xiii et cxi, iatuerant. Unde el coujectura nostra, omnes
videiicei ptalmoi ab Hiiario expositot eae , magit ac
magii confirmatur. Eidem favet Fortunatus , dum de
ipso aU (iib. i, n. 11), Scripia Davidici carminis (ex*
pressiui mt. Compend. librum psalmorum) sormoue
cothurnato per singula reseravit.

VIII. /n his exponendii duo pariter cavU extrema.
Neque enim eot probavU^ qui in ptaiinit aul uihU pra-
ter litteram tapiunt , aut nihii non ad Chrittum relerri
voiunt. Laiidat quidem in his propositi pietatem : sed
ut in eo permaneatur^ veritoti vim smpe faciendam
agnoscit; cum in psaimis quandoque fides et vocatio gen-

etsepsatmot iii, xxxvii, xliv, l, xcv, xcvii et c^ Dtiumnuntietur,quandoque JudaicipoiivUautarguantur

peccata, aut pmdicetur vindicta ; modo etiam ad limo"
rem, modo ad iaudem et confeuionem Dei erudiaiiiur»
Cum autem hcec quos aiiud a Chritlo reprceicntant, di-
ligenter ditcernenda eae doceat ; tumetiam in iii qum
ad iptum aUinent, monet atterulendum eae , quid de
di\initalisCliristinativitate, quoi eia Piitree&i, fuerit
propticiatum, quando ejiis honiinis quem a>saiiipsit
persona iractelur, iibi operalio, passio ei rcsurrectio
prudicetur. Non diffiietur tamen , omnia pialmorum
verba in id unum comparata este^ ut Christo formemur,
proficiamui, acqturamur ; atque eatenut iingula ad

quamvis modo in eot nihU habeamut. Sane vix
uiia iuccurrU ratio , cur non lotum psaiteriim com-
mentatus esse existimelurj qui tot tamque a te diaiioi
ptulmos enarravU , nulla umquam pntmiisa admoni-
tione, cur unum potiui quam aiterum tractet.

VI. Nec muito ieviut argumentum suppeditant ii ioci,
in quibus se de rebus nonnuilii frequenter egitte conu
memorat t quarum mentio in tuperioribut tractatibui ^
qui modo exttant , nuiia occurrit. Namque quod Jeius
saliiiaris est , te iape dixitte in ptal. ui , n. 18 , reco-
Ut : rem tamen inauditam , niti in ea traetatut ptalm
xiii parte, quce nunc primum in lucem prodit. Rurtum
in psal. Liv, n. 2 , profUetwr se frequenter ad^nt^nuii*

(l)Hlcflorebat saeculo XV.

2i3 IN TRACTATLM UILARU SLPER PSALMOS. i26

Chrliium refnri. Hoc eliam modo qnmumque in pial^ A Nunir|ii.im vcro, itufuH in ptal. ciLi, ». 5, psnlmoriim

irii< uripta sunt (in psal CLVii nA),ad Clirittum pertinere
eoncedit, quod l.inieisi phira adpersonam patnarolia-
nim, proplietarum, apostolorum, manynim generaiio-
ni^ prima! etgeneralionis scquentis (hoc est.synagogae
el Ecclesia;), rcferenda sint : omnia tainen de Gtihsio
sont; quiaomnis psalmomm doclrina boc prxstet, ut
ipse noscntur, in qiio ct per quem omiiia suni. Ai vero
ttf , qui titteram amant , nequaquam negat , etiam dum
videtur negare^ rerum quee p$almi$ enwitiantur verita^
tem : ud lantum in hac iimpliei intettigentia non ha:''
rendum e$se pa$$im contendit.
• IX. Nimirum apoiloti doctrinam^ qua anliqui$ omnia
in fgura conUgiue tradidit , rti»i alte aiiimo imblbisset;
non ambigebat pror$u$, quin qum in lege $crwla ge$tave

proplielia , quotienscumqiie ex personn Doiniiii pro-
reriur , non aliquid pcculiare ejiis , qiiod alii com-
miine ciim eo esse non posslt , adjecit. Neque sotnm
cum Chri$lu$, $ed et cum alio! re$ in p$almi$ prwcinun^
tur, quasdam in eis ob$ervat e$$e nota$ , quibu$ atium
$en$um, quam qui primo obviu$ est, inquirendum admO'
neamur. Unde tractatum psalmi cxxv , praclaris his
verbis au$picalur : Nisi essent in psalmis qnaedaiii ta«
les proidieti.i* , ut in rcs atque hoinines eorum lem*
porum, quibus scripta sunt, tion convenireiit ; pro-
fccio atiderent multi nihil in psalmis spiril:iliier dic-
tum existimare ; putarenfqiie nos commentiiias as-
seriioiies et eineniiiias inierprctaiiones inqitirere,
qnihus videremiir allius nrscio quid ac profuiidius

ittiiC, evangelicorttm temporum fuerint adunibratione$, B ca^ierorinn seusu inlellexisse : perinde quasi iios sAn-

Hoc $e prmertim de p$almi$ $entire $ie in p$at. cxlii ,
j». 1 , declarat : Nibil iii psalmis nisi propheticum
cognoKcimus. Horum proinde auctorem, quem et prop"
ter prophetia^. eertitudinem observat frequenier gerenda
quasijam ge$la e$$mt commemorare^ $implici propb^tio
nomine per antonoma$iam quamdam nuncupare $otet.
Eum etiam aticu evangeliciim viriim vocat ; non modo
fuod evangelica $tudio$e observarit prmcepta , $ed et
quod qwe evangelicf$ temporibu$ eventura e$$ent , dicta
illiu$ atque ge$ta prophetios fuerint, Sie porro in pro^
togo tradit^ p$almoruin librum non ab uno $criptum e$u^
ut tamen in p$at, cl, n. i {vincente ni fallor coMuetU"
tudine, qua uni David adscribebatur), ittum velut uniu$
ffropheim opus consideret, Giim ergo, inquit^ ullra lit-

sui iiostro ea qux scripta sunt coaplenius , ct noa
magis ex his , qiiae scripta suiit , scnsum diligentis et
solli(it:r iniclligenti.c coiisfquamur. Quo $pectal itlud
Augmtini in psal. ciii, Ser. 1, n, 18. Quarc qiixdain
iii rehus visibilibus qiiasi absitrda miscct Spiritns
sa.cius , nisi tit cx eo qtiod iion possumus accipere
ad litiernm, cogai iios ista spiritaliter quaercre.

XK. Hac opmione imbutus Hitariu$ , sustinere non
valet eo$ , qui prm nimio tiHero! amore virtutem verbo^
rum non inteUigente$ , nec prophelai spiritiim sentien-
tes, p^almos icrrrno ingenio inielligendos putant.
Ho$ et nobi$ ob$curiiatem et prophetis injuriam facere
queritnr his verbis : Faciunt iiobis plerique obscurila-
lem, volcnlcs Stripttiras solo aurium jmlicio asiima-

tene opinioiiem celsioris intclligenti;e scnsu votiimen C re, et non aliud in his xstimnre, quain quod sub sin-

digesiom sit, oporluit idipsum digno fine concludi ,
ut secundum gloriosnm spei nostrx perrectionem
liber quoqiie tanti prophetm consummalus exsisteret.
Immo in iis etiam p$almi$ , qui $ecundum regulas ab
ip$o po$ita$ auctorem alium prw $e ferunt^ ipsum in»
terdum (1) David $pectat veiut in ei$ ioquentem. Per-
iuasHm autem haben$ , magnum ilium regem omnia
Domiiii dicia atqiie gestn et servi flde , et prophct;B
exeniplo pro^figurassc , itlum inter el Chri$tum stepe
sermonem ila temperat , ut quod concedit et enarrat in
David vere gestum^ quo pcr aciioiiein prophcta; sensus
ae sermo nolesceret propheti;e, ad my$teriorum Chri$-
ti iiueltigentiam referri velit : cum , inquit , propbeta
non tani spiritu , quam passionibus prophctarit

gulis rcruin qtiarumquc vocuhulis audiaiur. Quod
cuin volunt, ncque propheias noii dico coelestin, sed
ncc tcrrciin qiiidcm raiionabililer dixisse constituunt.
At 11 qui $piritatia nectante$ ab ipso dis$entiaut , tam
mode$te eo$ suo ipsorum judicio permiitit ; ut cum in
nimios liitene venerntores declamitat , hoc eum non
proprii $en$u$, $ed uniu$ fidei ac veritati$ amore facere
non ambigamH$. Et vero cum maximum fidtinostrtear^
gumentum sit prophetia , nec ulla plure$ pdei nostrm
veriiate$ confirmentur , quam p$almi$ ; hi$ nihit prO'
pheticum contineri wquo animo audire nequiit, cui aste-
rendoe ac propagaudte fidei eummum $emper $tudium
fuit.
Xll. Ip$e ad enucleandum $ub litterm coriice laten»

X. fiieque eum fugit , duplicem itlam uniu$ eju$dein ^ tem ^ensum^ non tam proprii ingenii viribus, quam ora»

dicti intelligendi rationem non omnibus arri$uram ; nee
defuturo$ e$$e , ^tft ip$um forte per miilliplicem lin-
mnni ingenii intelligentiam vim veritati aflerre arbi-
Irarentur ; ut qiiod ex David persona dictum sit, id ad
Doininnm Snlvatoremque nohtrutn multimodis traiis-
Intiomim subiilitatibus transferrct. Sed hi$ occurren$^
o$tendit non $ine Dei nutu factum, ut cum Chri$lu$ in
psalmi$ prophetetur^ in iixque , qui de $e $unt , multa
eloquatur ut homo, qweadcmero$hominesaccommodari
po$$ent ; hii tamen verba qumdam intermi$ceret , qwe
nuUi , m$i qui divina gauderet natura , convenirent,

(1) YideTract.psal. cxxvi, n. 15, in psal. cxli, n. 3.

tione fretu$ animum apputit, Cum enim non ignoraret^
humanum ingenium ad ea inteltigenda non $hfficere,
qwB tot ac tanli$ temporibiie abetru^a, tanti$ humani ge*
neri$ ob$cura atalibu$, in quibu$ inteUigendi$ fru$ira
rege$ laboraverinty ipsi doctores et maginri erraverint ;
itla tamen ope orationis Christiani$ pandi et aperiri non
dubitubat, Unde et concludit : Non crgo ex nohlH
est quod intelligimus, sed ex eo qui qux ignorabilia
erant fecit intelligi. Itaque ab eo spetunda inielli-
gentia est, qui et pulsantibus aperiei, el quxreniibus
demonslrabit, ei peteiitibus non negahit. Hanc intel-
iigentiam iibi non negatam, modeita ista confesiione
teitificatur :^QS unittscojusque sensui non contraimui.

«47 ADMONHtO li«

Q.iiij aiitem secundum donum graiiac spirilalis sense* a p*ait^uin etmraiioHe imUam omnmokabiHt agiHUatew.

riiiius, siiie eujusquam contuinelia traciabimus. Qui'
biu simitia tuni isthwc : Judicio ooruro, (quoe nimirum
non probat) niliil decerplmus. Neque euim sensum
iiilcllig«.'nii;e liujus arguimus, uniuicujusque arbilrio
reiinquciiles, quiJ ei his qujo aut legerint, aut iutei-
lexerint, be4|ui magis velinl. Noa tamen non poiui-
mus sermooem nostrum nisi bts quae intelligebamua
apiare.

XIII. In koc labore elsi Origenis lueubraiiombuiadjU'
tust earum tamen exscriptor aul interpres non (uit. Aliud
enim esl imiiari, aliud interpretari aut exscribere. Nec
interpretis oficio fungitur^ qui alia addit , resecat atia,
et casteru proprium in sttftum converlit. At vero HilariuSf
ut llieronymus lib, de Scrip, ecet, aucioresl, in hoc opere
Oiigeiicm iiuilatus, noniiuiia eiiamdesuo addtdit; B
et ut idem habet ad Theophitum epist. LXii : Noxia
qti:iN|ue deliuncans, utilia traustulit : quo autm pacto
Umc transtuterit, Dectoris ejusdem testimouio compro»
batur, Sicubi enim arguitur, quod Origenis libros ita
exponai^ ui iii stylo proprio placeiis patcr voi bi sit
potius quam iutcrpres ; nutla ei sotemnior esi de-
fensio, quam ut Uilarii ea in re imitatorem seu fuisse
respondeat, Nec desertiores , inquit ad Pammachium
et Oceanum episL lxv, sumus Hiiario, nec iideliores
Yictoriuo, qui ejus (Origenis) tractalus, Dun ut inter*
pretes, sed ut auctores proprii operis irausiulerunt :
et epist. Gi ad Pammachium : SufAcit in prxsenii uo-
miuasse llilarium confessoreui, qui homilias in Job,
et in psaluios tractatus plurimos in laiinum vertit c

Tria quidem ex itiis propius eet imituius , quee ut coii-
ferre quiufue posset , infra edidimut , primum tciticet
coL i35, not, b, atterum col. 240, not, b, pottremum
coi. 246, not. %; sed ex hoc prwtertim apparet , itlum
ex Origene commodatut sententiat ita temperatte t ut
eas sibi quasi proprias vindieare jure potuerit, Deniqua
cum prasfatione in i ptatmum tettatur, miiltos Tel
pr;esentt sermoue vel ex liitoris ac scripiis eorum
comperi ita sensisse : sed id oec modo noc raliooe
docuere« etc. tatit tigmHcatute in obseurit texlustacri
locis non unius Origenis , ted et plurimorum atiorum
pervolviste tcripta , tmtiio etiam familiaret suot consii-
tuitte, nihilque a quoquam niu priut expentum ae pro»
batum recepitse,

XS. Ex iit « ^'^tii Hilariut famitiariter ulebalur,
quosque prtBtenti termone contulebat^ Heliodorum
pretbgterum nominatim memorat Uieronymut , ea ia
re testis idoneut, At eidem tubiude Uilarium quamdam
tautum gr(Bearum litterarum aurulam eepitte , ideoque
ah hoc Uetiodoro , qum e» Origenit dictit inleiligere
per te non poterat , queerere toiitum , ae bit deceptum
useafitmanii^ fidem negat £ra«miis;prxsertlm, ia-
fifii, cum id quod affert, nibil aliud quam divinatio
sii. Uteium obitcr patriocinemur HiUrio, iuibi non
lii verisinule, virum taiitum usque adeo fuisse ere»
duluiu , ut in enarrandis divinis littarisiolus penderit
cx alieno judicio : uec adeo rudem graBcae litteraturae,
ut non potuerit i|>se sensuin deprebepdere , pramr-
tim inOiigene ; cujus sermo mire perspicuus est. El

graeco : uec asscdit litler» dormitauti, et pulida ru»- q vero de hac Origeniani termonit pertpicuitate quamvit

licorum interpreiatioiie se torsit; sed quasi capiivos
sciisus in suam liiiguam vicioris jure transposuii.
Idipsum reponit epiti, lxii, ad Theophilum,

XIV. Pluribai atiis argumentit confirmamur^ Hita-
rium Origeni nou debere omnia , quce in fut Traetati"
but fditurit, Primo quidem negari nequit , ^iitn iati*
uum codicem exponendum tutceperit ; ac proiude qu<B'
dam ei fuerint explicanda , qum Origenet uon attigit,
%"" Cum Origenetf Ambrotio {serm, 4. m psal, cxviii)
teste ^ prmtulerit distillavit, ii^t notler Uitariut magit
probat dormitavil ; Uquet hunc ab itlo in andfiguit
Scripturai vocibut trantferendit diuet$itte. Ex quo
nccesse est ut nec in iisdem expticandis cum ipso con^
venerit. 5*^ In voce diapsaima inteltigenda alia est Ori-

nuper nonnemo convenire notuerit ; mgre tamen quit
animum inducat , Uilarium , maxime pott reditum ah
exilio, itain tingua grmeatyronem fmtu^ ut ad Ori-
genit verba intelligenda , el #a ^iui o^eriKiliim eii ra-
tione imitanda , alieno tubudio indigeret, Nec negari
ferme potett, Hieronymum in hoc loco mera conjectura
tocutum etu : ei id quidem , cum eum urgeret furtivii
operit ceUriter retcribendi t^euitat , ac rei veritatm
altentiut perpendere gravit ttomachi doior non tineret,
Vnde nan mirum ett qumdam ab eo dieta etu qum non
taiit cohmreaut, At laptum, ti quit ett, excusat^
quem tela invexit in tanctum virum pietat ac reverei^
fia.
XVI. Prmterea Hilarium ex Origeniauit inlerpreta'

genis apud Uieronymum ep. cxxxvui ad Marceilam, et D itOAi^iii non pcpendUu probant tacri texiut codicet la-

alia Hilarii prologo in ptalmot unteuiia, A^ Qum Ui-
tariut de Christi dignitate^ virtule, mternitate, di^peu'
tatione passhn disserit^ ea ittum ab Origene mutuatum
esse quit sibi pertuadeat^ 5^ de reewrrutione, de ptenit
miernity eicplurahabetadoetrina Origmt prortut alie"
na. G^" Ciim Origenit in titteram Plie ptalau cxviii iMe-
ROfi in ptaimum cxxvi , expotitionu jam PhamphiU
mvo excidisu hinc Uieronymui {epiit. cxui ad
Marcetlam) approbet, quod itlatmartyr idem iuindice
non recensuerit ; hot tamen Hilarii iractatut nou ad^
verUinut aut atiit inferioret^ aul ttylo ab iit vel Unuiier
diurepantet, 7^ Qmdam eiiaomm tupertmU Origenie
itt 1 ptalmum fragmeutat qum cum BUarii in eumdem

lini atque greeci , quat ad faciliorem ptalmorum imelli'
genliam conuquendam teu contuluitu non temei (1)
tettilicatur, E grmcit duat leetionetin ptaL lxv,». 25,
laudat , quarum aitera nusquam alibi nobit occurrit,
Latmum sequi toiei , mii , uti probahite est, tunc r<-
cepittM. Hunc litterm pauto tenacioretn esu ieepe ad»
moneif inierpretes^tte ittiut dum cojlationem ordi-
Bemque verborum demutareae temperare non audent ,
■linus dilucide proprietatem declarasse diciorure. Ca^
dieit hujut Ptalterium aliud ab eo etu, quod Gallicn*
num «ocoiti , mimme mirum ett ; cum hoc iptum eit

{{) Proleg. n. 2 , et io psal. cxvui, lit. 8 , a i.

229 IN TRAGT^TUM (IILARII SVPER PSALMOS. S30

quod Hieronymui postmodum emendatfit. lUi autcm A Hb. ii de Consensu Evang, cap^ 66), Sep(iiiigiiii.i eo

non iia scrupulose ttdlmrei ^ ul in unn eademqne lec-
tione repelenda semper conslans sit, Sa^pe enim verbis
utitur Vutgutasnoslrief dum yersum enarrandum rcpe-
til ; ticet leclionem primo proposnerit ab eudem disso-
nantem. Immo textum atiqunndo prwminil aliter quam
nunc Ita-^emus , sed liunc poslea sic explicat , ac si id
tantum tegisset , quod modo apud nos obiinet. Prmiit-
tit quippe in psal. cxxiii : Forsitan perlransisset ani-
nia nosira aquam immensam : quod subinde sic expO"
Rr/, acsi inlolerabilem , et non i m mensa m /e^ti<ei.

XYII. Videri hinc posset famitiaris Hitario [uisse
Vuiguta noslra, lgnot(e tamen ei [uerunl plures leclio^
nes , quw modo in illa exstant. Satis enim aperie in
psat. Lxv, n. iSjdectaral, nultam a se perspeclam

Spirituinterpret;aos, quo ctilla qua: interpreiabantur
dicta fnerant.

XIX, Quauli eliam [eceril psalmorum tibrum apud
Grcecos secundum Hetfraeos emendatum ^ initio /ii/. 8,
psal. cxvin, testatumretiquit :ubi a proeconceplasenten'
lia^ quaiu latini codices confirmabmi ac nonnulti
grcBci , ob uuam itlius auctoritatem discedtt. Jn ejus-
dem tibri commendatione, ut tn totius psatmi cxviii
explanalione , coHsenlit Mibrosius in eunuiem tocum.
Ulriusque verba ad iltud Luciani martyris opus com"
mode re[erres, de quo Eulbymius (pr%r. in psal.) tes'
taiur ;Omnibus eUiiionibus visig, el cum bebraica veri*
lalediligenlissimecollatis, propriam •idilionem, ttikit
maucum uihii babentem superfluum Cbristianis tradi-

esse veriionem latinaniy qute in ejusdem psalmi versu B dM.Verumbis obmtitur Hieron^mi (pra)f.in4. Evang.)

8 , exhiberet , Audilam facile vocem laudis ejus. Rur-
$um in psat. cxviii. til. 10, n. 5, dum monett in aliis
codicibus y post verba Maniiis {{jx iecerMul me, scrip-
lum esse et prxpuraverunt me, in aliis et finxernnt
lue, nec addil in atiis circum[erri et plasmaverunt
mc , sese nultum scisse in quo id exstaret . hoc sileniio
non obscure significat. Prailcrea codices lalinos ei la
tuisse, quibus cum psat. cxviii, 89, In «'eteriium Do-
mine, et non in saeculum, Domine , tumpsal. cxx, 5,
supor maiium dexterain tuam , et non super manum
dexterae lux transtatum esset , ex eorumdem versuum
tractatione perspicuum est. Demum in psat. cxlv,
R. 5, tegens, Domiiuis snpieiilificat caecos, numrecte
subjiceret : Si de corporalibus donis propbeia loque-

auctoritas scribeuiis : Prattennitto eot» eodices , quu^
a Luciano ei He&ycbio nuncupat<ks , paucorum horai-
num asserit pervcrsa conlenlio. Qui enim pimcoruin
liominum; si noa modo apud Gra^cos^ sed et apud
Gallos et Itatos asseranlur ? Major etiam erai in HitU'
rium Hieronymirevereniia, quam ul Ofunionem^ aqua
ille starei, perversw contentionis nomine notareS.
Prwterea totam Scripturam recoguovit Luciauus , CKtu
solum psalmorum tibrum HHarius aique Ambrosiui
commemorent.

XX. itle cuni ex hoc toco^ quo Ubrum secundum He*
braM>s cmendatum tanti ducit^ tum ex aliero (in psal.
h%\f n. 5), quo Gracis codicibui^ quia ^x bebnco
fonle proximi sunt, aliquanto plusquam lalinis auclo*

rciur, coiiimemoraret poiius cxcis lumen indulium ; C ritalis esse innuit , suam de hebra^o textu senteuiiam

^ ibi in atiquo codice reperisset, Domiiiiis illuminat
capcos? Verum hcec el alia speclare ticet velut exempta
eorum , quce postea Hieronymus in Itala versione cor^
rejit.

XV III. Ad varias ittas variorum codicum versiones
narrationem suam uliquando accommodalyUli fidem[a'
cit traclitus psalmi c\ix, ubi promiscue legere est
cum laberiiaculis Cedar, cum babitalionibus Cedar,
el cnin habitaulibus Cedar. Al ex discrepantibus ver-
sionibus quoties aliqua seligenda est , Sepluaginta senio'
rum iranstationem pra(ert : quce lanlw apud eum auc^
loritatis est , ul nec tutum esu exisiimet ab eadiseedere,
Tanlum autem ilU Iribuil , prf mo quia legiluna est , hoc
est sub lege cl a Judceis tegi adsirictis longe ante Chri-

mani[estam [acit. Neque vero texlus hujus siuceritatem
arguity sed tantum ab ejus ambiguitale sibi cavendum
monet. Jmmo si verba illius in psal. ii, n. 5, assequimur^
libri hibrcei simut cum iis , quos Sepluagiuta translato-
res edideranl, posi resurreciioium Domini callati suni :
et cum fideliter consonanlcs comperii e&tent , utrisqu4
iiklissoiubilis coiisiiiuia e.Nt priviltgio docirinoi et
aetalis :>uctoriias. Certe cum ibidem [atelur , Hebrceis
non neces&arias [uisse Seniorum septuaginta translatio-
nes , cumque num. 4 , Paulo Uebrceo apud Hebrceos
hebrm leslu uii ticuisse oitendit ; aperle indicat sese
hunc corruptum nequaqnam suspieari.

XXI. QuiddeHtis psatmis dicemusy quisingulis trac^
latibus integri pr(efigunlur ? Hi edilione Parisiensi

stum edila, adeoque uuuime suspeela : deinde quia ticet D aum 1605, primum vutgatiiunl ix antiquo codice atias

snblege [acta^ est tamen spirilalis , id esl, tilterce he-
hrwcB , quce valde ambigua est , non adhceret serviiiter^
sed spiriium in ea tatentem veibis huuddubiis releg^t et
exprimit ; quo mnxime nomine in psal. lix, n. 1 , AquHcB
nihit proBler tiileram sapienlis Iranslalionem huic posl'
ponit : posiremo quia spirilaiis ilte sensus non humano
iugemo excogitatus [uit , sed a Moyse ex traditione ac-
ceptus. Arbitratur enim Moysen , ne quis hebraicw tin-
guce ambiguilate deciperelur, seieqisse lxx seniores ,
qui germani Scripturce sensus et custodes [orent et les-
ies, quorufu successores exsliterint SepluagintUy qui
Scripturas priwmm gra^e redcUderunS. Ad ejuidem
ediiionis commendalionem addit Augustinus {Aug.

S. Maxinini Miciaeensis^ posteareginee Sueeorum Chri"
stiuw : ac landem Vaticanoe bibtioihecWy cujus ad cat-
cem hcec epocha alque imprecatio anuoialur : Uic esl
liber S. Maximini Miciacensis mona^erii, quem Pe-
trus abbas scribi jussit , ei Pilio {id est Nesiorio) la-
bure providit alque distinxit , et die Coenx Domini
super sacruoi aliare S. Stepbani Deo e4 S. Maximin0
babendum obtulit sub bujusmodi voto ; ut quisqufs
buiic iude aliquando in(;enio non reddilurus abstule-
rii, cum Juda prodilore, Anna etCaipba atqucPilato
damoationem accipiat, Amea. Psatmos eoidem prte
se (erunt Vaticmi minoris autiqmtatii eodiies. Atiure*
tiquis cum scriptis , tum editis neutiquam extant* A/te-

tSi

SANGTl IllLAKll

252

ntttn opui produnt textus psalmi cxix , ante pngfatiO' \ dem tamen ejusdem tittera tractatum , sed totam

nem inCantica gradmm, necnon primum psalmi cxviii
Octonarium ante prwfationem intotum pstUmum,incon'
cinno prorsus loco ordinata. Verum singuii psalmi ab
eo textu, quem t/i enarralionibus suis sequilur Hilarius,
tot tocis dissident , ul lios illius esse nemini persuaseris.
ilunc iiaque textum, ut aliunde adscitum , rejiciendum
esse , aut certe ad versionem UUario usitatam castigan-
dum primo censebamus, Al cum a Vulgata non minus,
quam ab Hilariafio psalterio dissentiat ; sic eam versio-
nem quw ex mss, antiquitate auctoritatem obtinet , con-
servandam duximus , ut tectionibus quibus Hilarius ab
ea discrepat ad marginem adscriptis , nemo illam pro
Hilariana usurpet.
XXII. /n mss. regio et Turonensi, in quibus nusguam

psalmi c\ym expositionem sennonis iiu/iciiparioii^ ibi
designari manifestum est. Et vero prcsfationes non in
exordio timtum , lerum etiam ante pialmum cxviii ,
necnon ante Cantica graduum , commentarios edcntis
magis sunt, quam sermones pronunliantis, Sed ei cum
casteri Pittres in stiis sermonibus blando rratriim alioce
nomine competlare soleant auditores ; nusquam Hilarius
in his tractatibus Fratres appetiat , nusquam ad audito-
res orationem nominatim convertit.

XXIIi. Quamquam rationibus supeiius allatis facite
inducimur , ut hos tractatus primum apud populum re-
citatos , ac deinde nonnuliis mutatis in unum commen"
tariorum votumen collectos atque editos fuisse opine-
mur, Huic opinioni favet , quod apud Zenonem Veron.

extat psatmus integer ipsius exposilioni prasvius , una- B cx tractatibus , quos ei falso atiributos esse in, psat.

qurnque enarratio vet simpliciter psalmns , vel iracta-
tus p&almi inscribitur. Hoe lr:iciatus ff(ti/o singuias ab
ipsomet Hitario insignitas fuisse , ex virbis ipsiuS in
psat, cxxx , N. 1 , ef in psal. cxxxv, n. 12 et i4, pta-
num est , an vero illi traetalus ad populum habiti fue-
rint merito quis quasierit. Vix enim credere est , tam
doctum tamque disertum prasutem , qui etiam laicus
Don cessabat vcrba veritatis fruciuin redundantia se-
minare , prwcipuum pastorum munus negtexisse. Ne-
queminus incredibile est hoc cum ille strenue implevis-
$et , nutlam omnino ipsius concionem non modo ad nos-
tram , sed nee ad Hieronymi notitiam pervenisse, Sane
finis in pturimis tractatibus exhortatorius , in cmni'
bus aut prope omnibus adhibita ad ctausutam doxolo-

cxxvi demomtrabimus , in uuum psalmum cxxx duo
occurrunt , finiii scilicet , ut apud Hiiarium est , tfi mo-
dum commentarii ; alter vero, perpaucis mutaiis , Ser-
monis in morem ad Fralres habitus. Ex quo dijudi-
eare ticet quates iile ad plebem suam tractutns ille dixe-
rit, qualesve postmodum in commentarios redegvrit. A't-
hil enim est , unde diversam hanc unius ejusdemque rei
dicendw formam aul ad diversos referamus , ati{ ex nno
atiter expticemus. Apud eumdem Zenonem sermo de
judicio , qui de |>8:ilmo cenlesinio inseribitur,ita totus
est ad mentem Hilarii (1) composifus ut hunc itlicum
aliis subreptum suspicemur. Sed el apud ipsummet //t-
tarium hoe tractatus psalini xiv exordium, Psaliniis (|iii
lertiis esi, inscribiiur psalmus Duvid ; necnon illud

gia,hase nominatimverba tractatus pia/.cxxxvni, n. i5. C num. 2, tn psal. xiii, Qiii lectus cst psalmus, iii nneiii

Hinc nec lemporis (non loci), nec (|U.x'Siiiiitis est am-
plius loqui , tota denique dicendi ratio concionem
nonniliit redolent. Non audemus tamen sermones asse-
rere aui apjeUare , qui ab Hicroiiymo comiiiciibirii ,
et ab Augusiino expositiones nuncupantur. Quamvis
enim hic iib, ii contra Julian., c. 7, cum quasdam ex
titt. 13, psal, cxviii, laudasset, aliasubinde ex litt. 15,
itc commemoret , rursiis iii eodem sermone , non eum"

inscribiuir, quid aliud sonant , nlsi pra^dictos psalmos
statiin post eorum tectionem in ecclesia coram populo
fuihse expusitos ? De opcris hujus utilitate unum hoc in
summa monemus , sanctum doctorem in eo fere com^
plexum esse , quidquid de proicipuis fidei nostrce dog-
matis sentiat.

(1) Coiirer cuin hoc sermone dicta ejus in psal. i ,
n. 15, eic.

SANCTI HILARII

PICTAVIENSIS EPISCOPI

TRACTATUS SUPER PSALMOS.

(1) IN LIBRUM PSALMOUUM PROLOGUS {a).
Psatmorum tiber unus non quinque : neque itli sotius

(\) Rtiamsi vctiislissiniHS liber noster, prioribus D
mulialus cbartis, ab iis numeri 9, verbis nunc mci-
pi:ii, quinquaqetimo Psalmo posterior est; tiliilutn la-
mcn buic prooBinio iii eo |»r:cmissmn nobis noii sur-
ripii : (•ui<*umniic cnim p:iKin:i^ sui»erscribiior /n-
itructio psalmorum, QiiaJ quamvis apia et apprime

(a) Ms. codex Miciaccn-iis hoc uno insignilur ti-
lulo, quem iiniverso operi roovenieniem favenie regio
cxemplari pr.i*mittinius, Traclatus sancti HilarU Pic-
tavietif^is episcopi super psalmos, Prologus auienri, qui
iu vulgatis in psalmorum exptanationem, non ineptc

David, — Yarias 1(1) esse plurimorum de psalmo-
rum libro opiniones, ex libris ipsis qtios scriplos re-

coiigrua in«icripiio sil, pr:rfixam lamen a doriissiiuo
Beiiedicrmo ediiore abrogare noluiiiius; pnripue
ctiiu e:itiidem usque ab :i'vo G:«ssio(lorii obiinui^se
coinpcriamus : is siqtiidem pHalniiim vi exponcns,
Hiiarium profert tn Protogo Psalmorum,

ex ms. Telleriano inscribitur, in psalmorum tihrum;
non enim psalmorum explanalioiieiii knii sp«ciat
qnam ipsiimmet psalterium, quod Hilario psatmorum
tibrum mox placet nominari.
(b) Tclleriaiius codcx, Varias in libro psalmorum

i»3

PROLOGUS IN LIBRU.M PSALMOaUtf^.

liqucre.comperiiimhalitfnus. Namaliqni IIcbraBoriim \ divorsorum auclonim nominibuj

S34

sub diversis su-

C0:( iii quiii(|ue libros divisos voluiil esse : ul sil usque
in qiiadrjgcsimiim psaiiniiin libcr primus, ct a qua-
dragesimu usque in scptuagrsimum-primum libcr se-
cuiidus, el ab eo usque in octogcsimum-oclavuin
liber terlius, ei usqiie in centesimumquintum liber
quartiis; ob qiiod hi omnes (a) fisalmi in 2 consum-
matione sua liabeant, /ia/, fial : concludatur deiiide
In centesimo-quinquagebimo isalmo liber quiutus.
Alii vcro (b) ita iiiscribendos ps;ilmos cxislimave-
runl; Psalmi David : quo titulo iiiielligi volunt, ros
omnes a David fuisse conscriptos. Scd nos srcuiidum
aposlolicam aucioriiatcm, Lt6rui}i ptalmorum ct (c)
nuncupamus, et scriitimu>. Iia enim iii Actis Aposlo-
loruin dictum memiuimus : Scriptum est enira in
libro psaluiorum :Fiat domusejus deserti, elepisco-
p^ilum ejus accipiat alter. Ergo iie(|ue secundum
quosdam llobr.TOS quinque iibri, neque secuudiimplu-
rimonim simplicitalcm Psalmi David diceiidi 3 ^""^ •
sed secundum apostolicain aucloritatem Liber ptalmo'
rwtt esse iioscendus est.

2. Eorum sunt, quorum nomen pratfermL — Suntaii-
leni plures eorumdem psalmorum scriptores. Nam in
aliquibus David auctor pr.TScribitiir, in aliquibtis Salo-
mon, inaliquibusA5ap/i,in aliquibus/di/Aum, inaliqiii-
bus/i/forifm Chore(d)^ in aliquo Moysi,(e) Ex quo ab-
sarduin cst psalmos David cognominarc : cum tot auc-
loreseorum ipsis inscriptionum litulisedaniur. Et Liber
psalmorum rcctius esse dicelur, diversis iii uiium vo-
luiiien ([) prophetiis diversorum ei auctorum et tem-

perscriptionibus bnbeutur, (g) atitiquorum virorum
isla iraditio est, quod ex co psalmo, cujusnuctor in
superscriptione pra*ponitur, qiii dcinccps sine aucto-
rum superscripiione snccedunt, ejus esse existimandi
sunt, qui anterioris psalmi auctur in<:cribiiur, usque
in eura psalmum, in quo tioincn alteriiis auctoris
prjrreratur : iit si psalmi alicujus superscriptio talis
sit, Psalmus David^ ca:teri qiii sinc tilulo coiisequan«
lur, David esse credaiiiur, doncc propheiae alieriiis
nomen in superscriptioiie ponalur; et ex eo usque
In alterum propbeiam,qui sine inscriptionc (h) medii
sunt, ejus sintqui in aiilerioris psalmi siipcrscriptione
auclor cceptus &ii anteferri.
4. Quod non repugnet in psalmo Moysi Samuelem
S nominari, — Quod si forte aliquis per id intclligentiae
huic lidem delrahct, quod in his p<;almis, qui eum
psalmiim, cui Moyses aiictor pra*latus est, subse-
quiintiir, scriptum sit, id est. 4 ^" nonagesimo-oc-
lavo, Moyses et Aaron in sncerdotes ejus, et Samuel
inter eos invocantes nomen ejus^ non pnsse a Moyse
eum prophetalum- videri , cum Sainucl nomen, qui
tanlo posiea, qnam Moyses, nalus est, exstet in
psalmo : meminerit, nulli mirum aut ditncile videri
oportere, nt tantus propheta tnnti propheta", postea
licet futuri, nomen ediderit : cum inRegiiorum libris
Josirc regis nomen sil, antcquam nnscntur, prophe-
tatum, prophctn dicente. Altarium, allarium^ heec
dicit Dominus : Ecce filius nascetur David^ Josias no^
men ejus (III Reg, xiii, 2) per qiiod non incrcdibile

poruiii coiigrcgaiis. Yisuin aulem aliquibus cst, Jerc- q csse oportere, tit Saumel a Moyse (i) prncdictus sit :

mis, et Agga4, et Zaciiarix quoruiiidam psalmorum
superscriptiouibus nomiiia pramotare : ciim liorum
Dibil in auiheniicis scpluaginta translaturum libris
iia editum reperiatur : adco ut ctiam in plurimis la-
linis et grxcis codicibus, sine borum noiuinibiis sim-
plices tantuin psalmorum titiili pra^fcrantur.

5. Qui sine nomine, perlinent ad eum qui Psalmi
iuperioris auctor inscribilur, — De his autem qui sine

opiniones esse ex ipsis libris quos diversi tractatorei
scriptos reliijuerunt compertum habemus , iiou alio
sensn. Sed et liic aliisqiie subinde locis interpolatum
liuiir cndic<*m jure quis .siispictMiir.

(ti) Alier e mss. Vatirauis, ob hoe quod hi omnes.
IIiijiis vero inoineHii le.viUiiem videsis apud Hierouy-
iiiuui praT. iu psalieriiiiu ex Mebraeo iraiislaliim.

(b) Parisiensis editio ann. 1605 :idoriiata, iia scri-
bendos, Porro David lauquam auciori toiuiii psaite-
rium tribui pcrmittit AiigusiiiiU!> in P>al. ix, n. 55.
Iino, I. VII de Civ. lei, c. ii, loiige creililMlius pu-
lat, p aliiios onmes ab *o protiiisse. liidiibiiaiiicr ei
:isseiuutur apud Rufliuuiii prafat. in psnliiios. Ad
sohiiit qnoque frophrtam David pertinere, certis decla-
rari indiciis, afiinuat Cas-iodonis pi';era\. in co^dein
psaliiios. Eaiiideiii seuicntiaui ei, qiiam tuetiir iiostcr
llihirins. pr.i'p<'nit Eutiiymiu^ pr:i'lat. iii psaluu^s.

(c) Ms. Tell. ei nunc caniumus et snibimus ; iion
placii. Ililaiii auctuMaic ae raiioiiibus addiiciiis
Cassiodoriis prapf.a. iti Psalt. cip. ii, unuui psaliiio-
rum libriiiii csse dHnnil. Sed niiriim cst qiiod ibidem
psahnorum in quinque libros divisioiiem llieri>iiyino
iribiial, qiiam iile praTai. in psalter. prorsiis re^puit.
Divisionis hujus rationem sibi incomperiam faleiur
Augusliniis in psal. CL, n. 2, et Scripiurae canonicae
auctoriiati mavuli subscribere. Eidem aubscribitapud

Patrol. IX.

inaxime cuni secundum Jercmiam dicenlcniy Nee «I
stel Moyses et Samuel (Jerem, xv, i), (;) Moysi con-
nominalus ct coxquatiis sit ex inerito sanctitatis.
Qux traditio ab Esdra, quantum creditur, psaimos
post capiivitatem in uuuiii libruin colligente profecia»
si faisa aut improbabilis existimabiiur; ab his qui
conlr.idiceiit, auctores horum psalmorum demon-
strari necesse est. Absolutum cnim est, non po-

Riifiiiium aiictor praefat. in psnlmos.

(d) Alter e in<iS. Vaiic. in aliquibus filii Chore^ in
aliquo Moyses, Moyriaiilem nonicu pniMiotatur psalmo
Lxxxix. Hujus laiiien aiictorem c.sse Moy.scii iion con-
seiitit Augiistiiins in**uindeiu psalmum,u. 2, cui magis
plaeet iit totiim psallerium David tnbtiatur. Coiitra

|x Hieronyuius episi. ad Cypriauum non soliim hujus,
^ sed et siibsequeiitium aiiclorcm scribit Moysen, qui
non solim, iii.inii, nobis quiuque reliquit libros. Cene-
sim, Exodum, Leviticum. Numeros et Deuteronomium^
sed undecim qnoque Psalmos ab lxxx:x, us^tie ad
xctx.

(e) M-i. Mic. si quidem absurdnm, Tum ciim Par.
siibiieit. Psalmos David dicere vel nominare, eum ibi
auctorvs eorum ipsis inscriptionum titutis commendert^
tur, In aliis vero libris ut in textu, iii^i quod in Teil.
credantur, pro edantur,

(f) 1 .xcusi. Prophetis : emendaiilur ex mss.

(g) lii ms. Mi<'. antiqun Lnttnorum ista traditio est.
Hiijiis vero tiadiiionis auctor deciaratur Ebdras in
ftne niiiii. 4.

ih) Duo inss. editi sunt.

(i) ■

i) Ita iii mss. rectius qiiam in vulgatis, prcediea*
lus sit.

(i) In uiio mss. Vatic. hic repettla voce, Saniuelf
tolYitur sensus ambiguitas.

i&3

SANCTI niLARil EPISGOPI

luibse eo8 nisi prophetis proplielaniit)us propbeiari. A poenre ita a Domino arguuntnr

f!6
Ym vobh legis do-

5. Psalau canunl evangelicam hitioriam, Prophelice
Chriilumnetcientibut clausce $uni et tigmlm. — Nou c^t
vero anibigenduui, ea qiia! in psalniis dicia snnl,
secuuduin evaugelicam prJBdi&iiioneni iuielligi opor-
lere : ul ex quacum<|ue licel pcrsiuia pi oplieii;e Spi-
rilus sit loculiis, (a) hit litmeu toluin illud ad cogni-
lionem adventus Doniini nosui Je>u Cliri^ti, et cor-
porationis, ei passionis, et regni, et ad resurrectiouis
no^tra; gloriaiii virtutenique rereiaiur. Siinl autem
ouines propbeti:e ad niundlileiu sensum el iiruden-
liain sxciih ciaus»! aiqiie obsignaur , secunduin illud
Esuiae : (6) Et ernnt vobit omnia verba hwc, taiiquam
eloqnia iibri hujus vgnali (/MiiS,xxix, ii et Ki) Quod
ii quidem homini icieuti Utterai^ dicetur, Lege iita.

ctores^ qui ubttHlistii ciavem icientine : ipii non inirM-
tit, el introeuniei non tinitii introire (Luc ii, 5i). Ne-
g:iiiie8 euiiu Cbristum, cujus adveniUH opu> e^^t pro-
pheiaruni, clavem scienliai abftliileniiit : quia Cfigui'
tioiiem legis, qim adveulum DonJni corporcum |>raB-
dicavil, lides corporei adveuius abnrgaia pr.rcludiu

6. Ptalmorum clavis , Chritti fidet, — El hoc qiii-
deui ex omni Scripturarum propbeiicAniin geiiere
diciuiu esse inteiligendum cst : ul nisi inadvenium
Domini ex Yirgiiie iu homlueui procreandi iniellect»
et recoguiia; ruerint (c) iuielligeiiiia^earuuivisob-ig-
naia balieatur el clausa. Tam''u nequa(|unn) p*»aliuo-
rum librum nisi p«T fidem adveuius ejiis ftosse intel-
ligi , it:i beaii Joanuis Apocalypsi doci*mur : Ei

dicei : Non pottum tegere ; tignatum esl enim, Ei ti B angelo Philud, Iphiae Eecietim tcribe, Ume dicit ianc-

dubitur liber hlc in mtnus fiominit uetcientis lilterat^ et
dicetur ei : 5 ^ge hiinc; respoudebit : Scscio liiteran,
linpeiiiia iegeudi vi iiiiflligeudi libruiu proplietia.' siib
porsiina ulnusque boniiuis mouslMia esi, cuiii iutel-
ligeutia dooli ad legt^nduin, signaeuluui ciau-i inysie-
rii iioi adeuiiiiM, illius iudocli iguoratioiii per coni-
muneiii ulriiisque iulelligendi iiio^iaiu couiparatur.
Sunt eiiiiu uuiversa allegoricis el typicis coiilexia vir-
tiitibus : per qua; oiuiiia uiiigiuiti Dei lilii iii corpore
ei giguendi, ct patieudi, 1 1 niorieudi, el resurgeudi,
^i iii aieriiuin cuni cougioriUcaiih siiii qui iu eiiui cre-
did riiil legnandi, et ca'leios judicandi sacrameuia
paiiduniur. Ei qnia Scrib:ee( Piiari8:ii Dci liliuiu ua-
tuin iu corpore non reci|>ienles, omuibiis piOt>betic;c

ius et verus , qui habei (d) clavem David , qui aperii^ ei
nemo claudet ; qu ctuudil , et nemo aperiet ( Apoe.
111 , 7). Ciavem igilMr Da\id babet, quia ipse('') |ier
hii^c sepieiii qiwdam •iguaciila (f) qu^u de ctirpora-
Iitate ejiis, ei passioiie , el morle , el resurreciituie ,
el gbiria , vi leguo , ei judicio David de co iii psal-
mis pnipbi tat al»solvit : aperieus tju id nemo chudel,
et clau ieus ijuod ueiuo apei ict : t|uia |ier baiie qui* in
iilo ('Xt»ieta e>C propbetiain , aperiet quod uimuo pnc-
cludet; vi ctuitra tsxpleke iii eo proplieti.e fide abtie»
gata, ciaudel quod iieiuo possit apcnre. Nuilus cnim
nisi iltc, iii quo bax pmpbeiala suiit ei e\pli'tn, rla-
veiii iiileiligenti;e hujus im|if i tiei. Denique id \\Ysutn
consequeiiter docuit , diceiis ; Ei vidi supit dex^eram

iateiiigeulij: adiluui dencgarcnt, sub deuuutiaiiune G sedentii in throno Itbrum scriptum de imui ei de forii^

(a) Solu< ms. Tell. sit locuiut tamen, At in editio-
nibus Badii Ascensii, Era>mi. et Lipsii desideratur
hio verbiiin ttf, ct niox prticula ad, aiite returrec-
tiottis. quaiii et oiiiiiiii Parisieiisis.

(b) TeIK'riaiius codex juxla Vulgatam , et erit vobis
vtiio omnium (Viilgaa; deiuceps conseiiiiunt et lxx)
immquam eloquia libri signatit quem eum dederint
scienii litieras, ei diceni, Lege itium , retpondebil^
Non possum legere; sigmttns esi enim, ctc. Vi.lesis
Tnct. iil. 17, Ps. Gxviii, iiiiin. 4. Cuui iis qn.c boc
numHro8ubseqiienli(|ue coulinculur, alfiiiiialem baliet
FrnguieiituuiOrigenise toinoi, in P>aluiuiu priiiium,
rclatum I. t, K.raH!oruin Origeiiis openiin. Daiiieiis
Hiietii opera excusorum, |):ig. .%7. Hiud ilaqiie bic
des^^riliendiiin duximus, qui» llilariaua ciiui Ongcnia-
niscoiifiTendOi bicilius possit tpu^qut* qiiid e\ iiis iu
llta iranslaiiioi sit perspicert*. (Claiisas ob^ignatas<|ue
Scripiuias esse sacias, diviiia t<;staut!:r oracuia,
id<iue Dttvidis clave, ac forsiiau et sigillo, de f|Uo
■crlpuiui est : Figiira sigiili saiictit:i8 Dimiiiuo. Qiiod
de uitule Dei, qui ea larKitiis esl, iiitclligi debel,
qu.e videiicet per sigilluui aduiubratur. btcniin clau-
sas ntt|ue olisiguat.is esse Scripiuras Joaniies iii Ap«>-
ealypHi declarai bis verbis : ei Angelo Ecclesia: qum
Philadetphim esi tiribe : Hmc ditii sancius verus, qui
hubet ciavem David . qui aiterit el nemo claudtfi, et
cluudit et uemo aperiei : Novi operu lua^ posui fures
emam ie aperias^ quui nemo claudere potest, Deinde
fiaulo posi : Ei tidt itd drxteram sedeniit m throno
iibrum scripium inius et a tergo^ obsignatum siguaculis
septem : ei vidi Angelum proclamaitiem voce mngna :
Quis ett diguui aperire librum, et tolveie tignacula
ejut ? Et uemo poieral in cmlo neqne in terra neque
mtbter ierrmm aperire librum, neque Qdtpicere iUum,

Ei flebam , quoniam nemo dignus inveniut esi aperire
librum, neqne adspiare iHum Et unns de senioribus
dixii inihi : xVo/t flere, ecce vicil leo de iribu Judn, radiz
Duvid. aperire librwn ei sevtem iiguacula ejus,, l>e 8 >la
vcnt obsigitalioiie ila ioquitur Ks.iias : Et erum vobis
verba hccc omnin sicut serntones i bri hnjus obsignnii,
qnem si dederint humini scienti iiuerns dicentes : Lege
iitu; et respondt^bit : Son pouum iegere; esi enim obsi^
annius. Et dttbiiur liber hic in mtmus iioininis nescientit
htterai, ei dicei : Nescio liiterat, \\:vc euiiii uoii atJ
Apocaiypsim s* luui Joaunis aiit Esaia^ vatieiiita |>er-
liuere piilaiitluiii v>i , sed de uuiversa Scrip>ura
sacra piMiiiiis acipiciula siut. Qiiod saiie a|)ud illos
iii riuileso c^l, (|ul diviu;iriiui litieiarum u tiiiaiu
vel mediocriter assecnli siiiil : t|u:c t|i i<l<*m :ni>giiia-
lUiii iuvidiicris ac p.iraboiis, ieiiebrosiM|tie se.ruitiiii-
bus. ac tliveisi^ :i!iis itbscuritnis Kt> ;ciibii<, qu;e bo-
j^ miiiis iiipMiio ciriiciiecoiiiprcbtMiiluulur, nTerlii; sunt.
Qiind et Saivaiiir o.<«teii«ltTe voleu^, cl.iveni apiid
ScrilMS et Pliariscns esse iiixii, qui ut \i.iiu ad ape-
rieutliiiti iiivcitiivni, niiiiiuie conteuilereut , et : Vm
vobis, iii'iuii, lciiitprritis, quoninm luli^tis ctttv» m Siifu-
tim, neifue ifiii iniraxiis, et inirnntes non permitiiiii m-
gretii). llnchMius Origenes.

(c) Diio ins>. Y.iiic. intelligentiarum vis, Alius, tn-
lelligentia earum siun vis lluic coiiseatit Teli. lu quo
niox , r«i:t*'u pie nequiquam,

(d) Yuigaii , claves ; dissideniibus mss. et sacro
texin.

(e) Ita m iiiss. rectiusquain iii Yulgaiis, per keee tt
^uadam,

(f) Ms. Tell. hic oinisso qum, inox loco propheiai ,
pacfert pr^pheiiam.

i5T

gignatum $ignaculu ieplem '.

PUOLOGliS IM LIBHUM PSiiLMOIiUM. m

et vidi alterum angelmu \ 78. Psnlmi apud Uebraoi indiureti, ab Esdra in

validum^ Q prmdicantem voce magna : Quis est dignut
aperire librum et solvere iignacula ejus f Et nemo j)o-
iNil, neque in emlo^ neque in terra, ueque infra lerram^
aperire librum , neque videre ipsum, Et (lebam , quia
newo dignus repertus esset aperire librum^ ncque videre
ipsum. Ei unusdesenioribusait mihi : Noliftere^eccevicit
lco de tribu Juda^radix Davidaperirc tibrum.et seplem
signaculaejus {Apoc, v, et seq.), Libcr isln el ptaUcrila
el fuiiira iii liii qii.T inlus el foris sciipia craiil rotiti-
nciis, a ncminc digniis esi :iperiri : et Aposlolo fleius
ob desideriiiin iiilelligenti.r, ct dolorein diniruitatis
cxoritur. Sed vicil leo de trihii Juda cl radix David,
brum cl sigiiacula ejus aperire : quia soliit septem
illa qiia* superius docuinius sigiiarula , quitius liber

unum collecti , a lxx m ordinem redacti, — Noii
cslauloni ignoraniiiimjndiscrrtnm HpndHebrivos nu •
inerum esse ps:>lmorum,se<l sine ordinis anuoialione
esso conscriptos. Nnn eniin illic primus aut secnndus
aiit icriius , aut quinquagcsimfis aui ccntesimus prx-
notatMr : sed (a) sine discriniinc a?iqiio nrdinis iiii-
incriquc p^^rniixii ^unt. EMtras ciiiin, ut nntiquaBlra-
diiioiies rernnt , incompositos cos , ct pro auciomm
ac icmporunidivfrsiiatc dispcrsosjn volumen unnm
collegit ct retnlit. Sed septitai;iiita seniorcs , secnii-
dum Mnysi tiadiii<inem (b) ad cusiodicitdnm lcgis
doclriiiani in synagoga inanentcs , (c) poslca qiiain
illis a rcgo Ptolrma^o lransrtiretid;R ex hebraeo in gra>
Ciim sernioncm loiius legis ciira niandata est , spi*

clatistt*iest, |ier sacramcnlutn corporationis su» cl B ritali tt roelesti sci(*ntia virtutcs psalmorum intelii*

diviuilatis absolvit. Id ipsuin auicni Di»nilnus posi re-
surrectioncni lestatus esi , diccns : Quoniam oportet
imifleri omnia quw scripta suntin Itge Mog*i et in pro-
phetis etin psalmis de me (Luc. xxiv, 44.). Pcr ba*c
crgo oninis prop!ieii:i; libcrei sig.ialiiset clausus c^t :
qnia crcditis his (luoe iinplela per eitm sunt , cniicia
illa i|ux signata et clausa suut , ctapericnlur, ct ab-
siilvciinir.

7. Psalterium spcciem pne se fm corporis Chrisli,
— Et qiiaiiquain omnia a divino Spiritu pcr David
dicta esse . ipsa Domiiii pnifcs^ione iioscamiis : la-
meii cti:ini id ipsum proplieii i' linjiis >p<'i*i(*s docet ,
iu|»eni;i'et CfBlcMis iueodoctrinamsrienti:» exiilissc.
Eo etiiin Drg:ino proplieiatum csi , gnece Psalicrio

gentes , iu niimervin eo8 alque nrdinein redegcrunt ,
siiigulis quibusqne nunieris pro efilGicnlia stia (d) ct
alwoliitione iicrfeciis lerfectorum et eracientium
psalnMinim oidinem d:*pnlanlC8.

9. Lxx tempornm ordin^ non servtiruut , sed re*
rum, — E\ qtianquam id i|isum ex singiiloruin psal-
iiiortnn virtutibiis inielligi possil : taincn absolutis*
sitiie in gostornm ci teinporuiii bisioria docemur ,
psalinorutii scilicel(f) Gol!o<.ationessecuiidum pcrfec-
toruninnmcrorumesscenk-ieiitiainfiniinatas. Psalmus
eniin icrliiis sccnndiim liisloi iani quinqunge.^imo psal-
nto p<isierior cst : inscritilio iiiiinqiie ntriusqne mnllo
intTViillo lcnipot-is a t.itisqncdiversa e>t. N.mi illo
qii;e (f) snb Uria et Dnvid sui t gesla, complectitur :

kebraice Nab'a uuncunato, qnod nnumoinniuni niUHi- C illeauiein fiigani Da\id , Abessabin lllio suo (g)ei\m

coriim organoruin rectishiinutii esi , nihil in ^e vel
perversuni conlincns , vel oblitpium , nequc quod
ex inferioribiis iocis in soiiuin concenlns ninsici com-
movclur : sed in forinam Dominici corporis consli-
1iiniorg:inuni,sitie ulioinflcxndenexiive diri*ciuin cst;
organnin ex supernis comnioiumeiiinpuisum, ct iu
cantioncm supcrn.i! et coelestisinstitnlionisaniinatutn,
noii huinili et terreno spirilu, utcxteraterrxorgana,
pcrsonum.Non enini ille Inimilii ^iqiieicrrena in ipso
corporis sui organo pra^dicavit , sicnt iiise teslaius
est : Qtti est de tcrra, de terra est, et de terra loquitur,
qui nutem dc coelo venit , qutB vidit et audivit, testatur,
(JooHn. 111,31). Per huiic er^o snpernuni Spiriinm
Deus cantatnr in psalinis , iii foriuain Doniiiiici cor-

perscquenie, signiflcat (1) et tanien virtus ac sacra-
inentnm iiumcri perlicii , liuiicet illtini sic piocom*
|)Cietitibiis et >ibi coi:grnis niinieris cOllo<*ari.

10. Quinquagesiminumeri mgsterium, — Inscriplio
vcroquinqnagesiini psalmi,secuiidnmiristoriam,quin-
quagesiuti ci priuii psalini in^ciiptione posierior est.
Scd quinqnagesitni nunieri virtiis et |ierfeciio(A) exi-
gi'bat , et Doec Iduma'i impoenitens in David odinm
postolaliai , anteriorcm postponi , et posteriorem an»
tcfcrri : ut reniissio peccatorum in g nuniero quinqua*
gesimo collocarctiir , et poena perndiae numenim
constiluix remissionis excedens careret venia , cum
et itMiiiius ei niiinerutn poBninmli.i! perdidissel. Nam
cum in quinqiia};e^imo . in qiio e>t sabbaia sabbaio^

poiis« in quo cocleslisSpiriiusest locuins;foimaquo- D riini , secundnm Jubiici anwi praeformaiionem , pec-

que terreni biijus ei niusici et ex supernis concinen-
lis organi comparata.
( 1) Itt Ms. et virtus, et sacramentum, Exinde alicst sic.

(a) Edili, tfne prmscriptione aliqna ; emendantiir
auctoritate inss. Poiro circa l^salnioruin collectionem,
duplicein nolat tlntliytnitts opinioneni. Sunt , iiiqnit,
praefai. in P>al. qui Esdrtm; et alii quiEzechiam di-
cmnt Psahnosinunumcolhgisse.

(b) Duo inss. V:itic. acf custodim legis etdoctrina:,
Arnis , aid custodium iegin etdocirinnm. Nil iininntati-
diiiu lii|iiei cx Ps. u , iiuin. 11 , ulii liaic fu-ius nar-
raiiiiir.

(c) Unus el aller e Ms8. Vatic. poi^ca quam a rege
Antivcho , dissidcntiluis aiiis libris. Sic ei infra in
Psal. cxTiu , llt. «6 , num. i6, sub Pioleniwo , non

caiorumremissiositconsiiluta: competenterhic psai-

siil) Antiocho rcfi»rtiir lxx Interpretnm historia.

(d) Par. fu absolmione , quud Lipsius perperam
adM'ripserat.

(e) Excusi, co//fl//aM« ; ca^liHantur ei ms«i, Qiiam-
qiiao> vocalinliiin coUittio eodetn sensu occurnt lib*
dc synod. n. 9.

(/) lii iiiss. IVll. sub Vria a David,

(g) Pro o/mi, su!istiiiiiiiins <»iim ex codice TelL
ex quo niox particulatn tamen , ei paul > po*>t sic huc
revocaviinns. Abeisaton auieiii, iion Absalonscribimu8|
consenlieniibus cnm gr4H:o inanuscriptis.

(h) Wxc ciUiniur in Pnalm. li, n. i.

mus,

SANCIIHILAM EPISGOPI tiO

in ((110 poeniieniia nntclala pccc^itonim remi<- A triusocus cliam in diebus (lominiriscslconstiiuiitm

sio postulatur , in ordinc est hiijus numcri coUocn-

tUi.

1 1 . Trina Ptalmorum quinquagenarifi quid designel.
^ Tribus vcro quini|uagcsimis psnlmorum libcrcon-
tinclur : ct hoc cx ralionc ac nuincro l)cnt;c illius iios-
irx expeclntionis cxsisiit. Namque qiii et primae
quinquagesimxctsecundaedeinde quinquagesimre (I)
psalmum (a), ctlcrtiae rursum quinqiingesima', in qua
finis est libri , consummaiionem diligenter adver-
lat : providentinm dispositorum iii huiic ordinem
psnlniorum cum dispensaiione snlutis nostrx inlelli-
get convenirc. Ciim enim primus grndiis sit ad salii-'
tem , in novum hominem post peccnlorum remissio-
neni rcnnsci , silquc post |.oei)iientia2 confessionem

qiii iillra snbbnti nnmenim (f/)|>crpleiiitiidiiienicvnn-
gclicic pr.rdcaiionis acceduiii. Namque cum inscp-
limo die .sabbnti sit et nomen ct observnntia coiisii-
luia : tanicn nos in oclava die , qMii; ci ipsa priiiia est,
pcrfccli sabhati rcstivilale LTtamur.

15. Ogdondit perfectio* — Ct dignum cst linnc og«
doadis pcrrcctnm sacrainentis coelestibus viriuiem , in
eo psahno qui oclavo in nuincro dispos^itns est ,
coiitutTi (e), cui pro toreuiaribut titulus adj(!Clus cst ,
vnsculis in novos fructus prxparatis , et ad ferveiilis
(/*) inusli cnlorem coiitinendum innovatis. Et uume-
rus isle ad percipiendos rriicliis evangelicos , caducis
liis corporum nostrorum vasculis reformatis , secun-
dum ogdoadrm csi evaiig«:licain destinatus.Et hoc psal-

regnum iiliid Doniini in sancl» illius civiiaiis et coe- B mi istiiis lcxlus et scrmo teslalur.Ogdoadis qiioqne is-

leslis Jeriisnlem lemporn reservalum , ctposiencon-
summnta in nos ca^lesti gbria in Dei Pniris regnum
per rcgnum Filii proncinmiis , in quo dehilns Dco
Inudes universilas spiriiuum prx^dicahit : Tacile intel-
ligimus in singulis ps.nlmorum virtiilibus sob (2)
( b ) quinquagcno numero collocatis s:tcrnmen-
tum (5) disposilionis hujus quinquagennrix conli-
neri.

12. Sabbala tabbatorum quiiiquagetima ; dominica
Mbbatum perfectum. — Essc niiiem hicc tabbata
tabbatorum , scplcnarius numerus per se{>tem in sep-
luplum connumeratus oslcndil : quem lamcii ogdnas,
quia dies cadcm prinm quic ociavn , secundum evan-
gaiicam plenitudinem in uliimo' snhbilo (i) adjecla

lius virius (6) eliain in virtulc sexli psalmi ct numeri ,
quo pro oclavo oiaiio csl, coniinelur: et hoc numerl
raiio perficit, iitel in scxto pro oclavo csset ornlio, et
iii ociavo litulus pro torcularibus adderelur. Tribiis au-
lein in numeris h.TC lorculnrium superscriplio repe-
rilur. Nameti.cmvus ctoctogcMmus ct octogcsimus-
teriitis psalmiis hiiiic liabcni titulum : iit in numeris
perreclis perrcrtx hiijiis beatiluiiiiiis ordo consislerel;
iln lamon , ut simpliccm ogdoadcm ct ogdoadis deca-
dem, s:)crnmentuiii trindis (qnoc a nostris Triniias
est nun(upaia) {g) concluderet.

10 ^^' Psalmus cxviii.^Et hanc quidem ogdoadis
pei lectioiiem, ctinin in cenlesiino atqiie dccimo octavo
psnlmo cognosccrc possumus. Namqiie in ocionum

consuminat. Et hxc quidein sabbaia sabbatorum ca G numcrum pcr ocionos versus secuudum llebraeos

ab aposlolis (c) religioiic celebrala suiit , ut his
quinqu:igesima! diebus nullus ncque in terrnm stralo
corporeadornret , nequejejunio restiviiaiem spiritn-
lis bujus beaiitiidinis impedirel : 9quod ipsum (5) ex-

(1) Centetimum ptnlmum , ui in Vaticnno.

(i) In anteriorihus ediiionibiis tub qninquagena'
ria: numero , iiec Intkie , iicc oriiale, ciiiii rursus sc-
quatur statim quinquagenurice , einendavimus Vcro-
nensis codicis auctorilntc.

(3) Ope ejusdem codicis dispoiiiiomt : exhibc-

(a) Abest ptalmum a ms. Tell. Iii Vatic. autcm
ante vocein ptalmum^ legitiir centctimum ; ninilciiius
pottremum. Porro har triphci quiiiqunge^irna Iriplex
secundum Hilariumadumhraiurvita jusiorum: priina
iii morlaii corpore , ahera in regno Cbrtsti cxuiocor-
porc , poslrema in regno Dei Palris resumpto cor-
pore. Triplicis hujus vil:c rursuin niemiiiit iii Psnl.
LXii , n. 7. Qiieniadmodum aiitcm iii Psal. cwiii ,
iit. 12, n. 14, docet eos, qui in rcgnoChristi siint, cx
hoc regiio in regnum Pnlris transrerri ; iia ei hi<; iii-
nucre vid«^lur , iu tempora coelesiis Jcriis:ileiii reser-
vaio*' csse : proindequc iioiidum in ea e^sc. V. Prae-
fat. ^ ^

singiilnruni liilcrnium inilia collccia suni : sed et ipsa
virtiis psaliiii bacr.imcnium ogdoadis cdocct. Suntau«
tein in oo ogdondcviginli dii:r. Namocloni vcrsus sin-
gulnrum ruterarum initiis depuianiur : (h) et lioc ea

mus pto dispensationis : agitur cnim de ordinc ac dis-
positioiitt Pjsalmorum.
(A) adjpctum.

(5) lii edilis , quod id ipsuiu,

(6) Tan

Tanquam in, Pnulo post et hot pro et hoc.

.§6.

ib)\\\ mss. Tell. quinquagenano.

(c) Tellerianus codex, e regione : mendosc. No-
tanda sunt verha llilnrii doccnliN rcstiviLitem prx-
dieiis ohservantiis inipediri. Iloc eiiam nefat vocat
Tirtullianus, de t>onma, n. 3. bie Domimco^ iiiqiiit ,
jejnnium nefat ducimut . vel de geniculit adorure :
eadem immuitiiute a die Patchcs in Pentecosten usque
guudeiniit ; iibi et huiic inortcm iradiiioni ncceptum
reffrl. Sic nieronyinus epist. liv, ad Marccllam con-
tra Moatanum negans tres ui auno Quadnigesimas

neccs^itnte observnndas, coiicedit suhinde pertotiiin
aniiiim licere jejunnrc , excepta Inincii Pentecotte «
hnc est, QdinMuagesiina post Pnsclia.

(d) In ins. Tell. juxta, iioii per; ncc mile; sie
eiiiiii pniilo ante, seruiidum evangelicam pienUudinem.

(e) In duobus my^s. contineri.

(f) Itn nis. Vatic. cuin Tel. Alii vcro libri , musti
liquoreni.

(g) Ms. Tel. Iiic, in se contineret^ ct e regione ad
margiiiein , decict octo iribns addiiis octogiwa tret fa-
ciunt^ ei tignificant pcrfectain beatitndiuem a tancta
Trinituie^ qua: tmus Uetts est, fiflelibns dundam.

^ (h) Fragiiieiilum Origf!uis iii Psaliuuiii , quf>d in
ediiiono prafdicm, pag. 4l, inserhim est, qiia >luni
exinipliiii siippeditnt eoruui quar ex Ongene biut la-
tus esl iioslcr iiilnriiis. lite aulcin Iklc ibi hdbet :
(Nct{ii(*. ignoraiuluin est, Veteris TcsUinwMiii lihros,
ut lletir.ei traduiit, viginii «i dun, qiiihiis u*i|uall»
est nfutcriis eleniciiKHum IIei>r;eoriim , non ahs re
cssc. Ui eiiim diia> ct viginli litcre iiiiioducli*» ad
sapientiniii et divinam d>clriiiaui his lormis iiiipres-
sain honiinihiH essc vidcutur; sic ad snpientiam Dcl
et rcruin notiiiani rundannjiiiuiu suiit atque inirodiK-'

141 PaOLOGUS IN LIBRIM PSALMuRUM. 2ii

ralionc ernciliir, iil r^irn psnlmiis isl« pcrfocliini vi- AMcraiiionin.ii voluiitaiis Oci, ei b»»ati regni expccialio

rum seciiiKlmn (lixiiinam cvaii;>elicam consummal ,
pcr ooincs viginti cl (lii:is Hebr.ci sermunis liiieras,
sub sacramenio ogdoadis onHiireniur.

Id^ Tesiami^nli VeUris libri wii ^ aut 2t. Tres
lingtne prcecipua. — Et e.i causa esl, ul i.i vi^^inli (lcos
lihros (a) lex Tesiamenii Yeioris (lcpuiciiir : nt cum
lilieraruin nuincni convenirent Qui il:i secuiulum
trn(iiiion?s \eicruni ilepulantur, ui Moysi sint iilMi
i]U;nqiie, Jesu Nave sexius, Jiitiicum ei lluib sepli-
nius, piimns et sccundus R(*gnnruiii iri oclavuni,
teriins et quartus in nonuin , Paraliponienoii duo iii
4)e(iiniim sint (b) serinones dierum Esdrx iii unde-
ciinuni , libcr Psalmoruin iii duodccimmn , S:i|omo-
nis Pruverbia , Eccle^iahtes , Canlicum caiiiicoriim

praMlicaiur: ex (jiio illiid Pilati fuit, ul iu liis Iribtis
liiiguis regcin JiuLirorum Dominum Jesnin Christum
esse pracscribirel (Joan. xix, 20). Nain quamvig
mu!i:c batbarx' gciiies Oei cognitioncm sccundiim
npo^itolorum pr.Tdic:ilionein ,. el nianentiiim bodie il-
lic ccclesiariim fidein :ulept;c sint: lamcn specialller
cvaiigelica dfictrina (i) i;i RouMni Impcrii , sub (luo
Ilchraci ('l Grnci conlinenlur, sede consistil.

IG. CaiHiea xv graduum, — -Coiiscqnens antem est,
sccundnm oclonarium hunc viginti (*t diiaruin ogdoa-
dum numerum , eum qui subjeciiis est, in ({liiudecim
caniicis gradiiiiin psalmorum niimermn (Z) conliiieri
(e). Post pertcctnm enim iliam prxccdcntiuin ogdoa-
duin doctiinam, boc caniicum gradiium (f) iii qiiin-

in leniuiii decimum, cl quaitum decimum. ei quiii- B decim psalmof; cx dnobus peiTeclis numeris opoitiiit

tum dcciiiium, duodcciiu (i) autcni (c) Proplictse
iii sextuni de( iiiiuin , Es:ti.is deiode et Jeremi:is cum
lameiitalione et epi>tda , scd ct Duni.tl , el Ezccbiel,
el Job, ct llesler, vigimi ct duuin librorum nume-
rum consumincnt. Quii)usd.iin auleni visuin csi,aildi-
tls Tobia vi Juditli (d), \\ \igi..ti qnntuor libros se-
eoiidum nuinerum grascaiuin ruieranim connume-
rare« Romana qunqiie lingua incdia inler Hcbrxos
Grxcosque collecta. Quia liis maxime liibus linguis

(t ) Iirtcrseritur omnes sicut in Telleriano.
i) In IXomano Imperio^ sub quo ilebrai et (irasci
eoniinentur^ consistit.

tio libri Scriptnr» duo et viginti. ) Tum ntiexilur
series librorum Velcris Tesinmcnii eo ordine quo hic
reccnsentuf, addito nnieiiiquc libro eo iiomine quo
apud Hcbnros insignitiir cum nominis ejii<dein in-
terpreUiiionc: Stfiii autem ligimi duo Ibri jvxtn He-
briros lii : primus qui a nobis Genms dicitur, ab lle-
breeis aute n ex ipsim libri initio desumpia appettntione
vocatur Bresith , qnod idem est ac in principio. Exodus
deinde, Hebrms Vcttesmoth, id esl , toc sunt nomina,
Tertio Leviiieus, eic.

(a) Tellerianus codex, Lex et Vetus Teslamentum.
Falluntur plerique ex lioc loco, exisiimanies H«l:i-
rium nullos alios libros , qu:im qui hic reoensentnr,
pro eanonicis habnisse. Ac priino quidcin lihruni Jii-
tliih ui librum Lrpsc(miincmor;il iii P^nl. cxxv, n. 5.
Tobiae quoquo liber occiirill citalus iii Psal. cxvin,
lit. fi, n. 6, ct in l^snl. cxxix, n. 7. Praiieiea Sa-
liieniinin S:>Iomoni iribuil Trnei. Psnl. cxxvii, n. 6.
Iiiio lib. i de Tiin n. 7, ct in Psal. cxviii, lii.
2, n. 8, nccnon in Psal. cxxxv, n. 11. ex c:id.-m
profert le-iimoiiia tamquam a Propbela. Propheiicum
igiiur hiinc libruin agnovii. Ideni di(%ndiini de libro
hxclesiasiici , (|iieiii SaIom<mi ct adscribil ipse iu
Psal. Lxvi, n. 9. cl a Latiuis vnlgo adscribi lesia-
tur in P^al. CXL, n. 4. Denique Pr6pheli.lm Bariich
Jor(Mni:r noinine ciiat in Psal. lxviu, ii. 19, el circa
linem libri iv, de Triuil. Nequc locinn cx historla
Su^nna; Daii. 13, 4, ab Ari:inis tamquani ex Scrip-
Itira ali:itum lib. iv, de Trinit. n. 8, respuit. Iino
n. 7, illud aliaquc ie>tim(Hiia ibidem adducia cx di-
vinis volumiiiibus .ignoscit. Iloruin ita(|uc libroruin
canniiem hic recenset Jiixta Ilebneos, non jiixta usum
Eccb si:c suis teiuporibus receptum. Iloc et clarius
signilicat Origenes loco jaui laudato, iibi illoruin cala-
loguin sicauspictur: Snnl aulem vigmti dno tibri
iuxta Hebraoi tii , eic. Neque re|K»iii p«.test, alios
quidcni iibros ab iis qui in Hebrxorum Caiiunem re-
ceptiSMut, Uilarium approbasse^ sed tamquam ha-

coiivcnire, bebdomade scilicct el ogdoade, id est,
scptiiiio et ociavo nuinero. Nain pcr obscrvaiitlim
lcgis, qu;e iii hebdomade est c^msiiluta, et evaiigeli-
cuin proreclum , qui ogdoadis et prasenti religione
ct (g) spcrata exspectalione perficilur, islo canlico
gradiium in coe'esiia ei a^ieroa conscenditur. Nam et
(4) in templum per bunc ntimeruin graduiim priiici-
pcs sacerdotuin iu sanclorum sancla consccndebani :
ui qiiia neque (h) hebdoniada lcgis sine Evaiigelio-

(3) I.I I
(t) In

antcrioribus contueri.
cditis tii tempio. Pro eonseendebant ms.
ler scmdebant.

nos-

C giogrnphos, et non veluli canonicos. Si enim eos ita
spectassel, neque libro Judilb Leqis nomen etauclo-
ritateni , nequc Sapicntix Salomonis Proplietias lilii*
lum tribuisset. Atqiie ut dc Scripluris Novj Tcsta-
nicini noniiihil dicanius , Epislolam nd Hibrxos nb
llilario passiin cilari , et noiiiiue quidcm Apostoli '\\\
Psal. XIV, n. 5. et liii , n. 12, ei in Psal. cxviii , lit.
8, n. IG, neciion lib. iv, de Triiiii., n. 11, eiiani ab
Arlaiiis ipsis coniinemorari observamus. Itein Apoca-
Ivpsim supra n. G, etalibi beato Joanni altribuit, et qui-
(lcm ei ip^i, qiii Evangelinin conscripsit : ul prudcnti
colliuerc licct ex elogio quo eum coinmendal. lib vi
de Trinil., n. 16 et 59. Demuin secundain Pelri ep.'*
slolain ejusdem Aposioli nomine cxpressc ciiat lib. i,
dc Trinil., n. 18.

(b) Apiid Origenem : napa>si7ro/iiv«v irjownj, ^cuTe/sa
fv cvt, ii^pri «t KitX^t, OTfCjO CffTt, ioyoe lotitpSi^t "Ea^joac
TpMTog xai ^cuTCjOOf, eic. An exiiide iiosier Ililariiis
vcrba , "koyot riuspSiv^ qu:r nd 5t6/3KJ ai Kfiiiyi iiiterprc-

]) tandiim ab Origcne rcreruiitur, Esdras malc coapiavit?

(c) Addiliir hic in nis. Tcll. omnes : an pro, mi^
noiesl horuin nulla menlio iii pnedictis Origcninnis
cxeinplaribiis : inaniresto libnirioruni lapsu. Cuin
ciiiin ibi priiuum ^2 libri jnxia Hebraios asserantur,
deindc^l dumiaxat recensentur.

(d) Apud Origenem niliil exstat deTobia ei Judith :
8(;(1 eoruin loco subjiciiiir, Extru horum censum sunt
libri MachabtBorum. Ex his libris noiinuUi etiam af-
fert Hilarius in Psal. cxxiii, n. 3 et cxxxiv, n. 24,
plura anlein lib. in Cimstaniium, n. G

(e) Unus e inss. Yal. contineri.

(f) Excusi, in xv Psal, et duobut . casiigantur
ope mss.

(g) Iiiconcinne in ms. Tell. el sacraia

(h) Sic ms. Tell. Edili vero : hebdomadas ; nou
displiccret hebdomns.

fiS

J^AM Tl IIILAHII EPISCOPI

2 i

rum ogfloade, iieiine ogdoas Evaiigelioruni sine logis A niinr. Ii.n flnis et iniicriorum porreciio esi {e) ci ^e

liebdoinade virum posset prxstnre perfecluui (f ) quo
(a) usijui' iili |JC! fecie credidlssri ; in liis perfectis et
beatis 8:in('tis snncinrinii pcrfeclus in hoc ulroqiie ,
qui in f|iiinde<im grnduitm 12 c^n^ico est , hebdo-
madis ei ojrdnadis nnniero liicaieinr.

17. T tuti psalmorum variL — Qu^iniqiiam vcro haec
a nold^ ftcciindnni nuineros (2) in Irgis iibscrv:iiioiie
coniplelos (M, el iii sncnnieiilo evangelico distiibii-
tos ila dicta sniil : lann-n absoluliN uniiiscnjusque
niimeri ^irlinem ex snpiTscriptionibus p^nlinoriini et
dictorimi ipsoriim inttiligcniin consequeiuur. (c)Sunt
auiem siipcrschpiioniini oniiilnm tiiiiii diver>i. Nain
pmter eos qiii nticioruin snotum nonii>.ibus :iiil cnu-
saruiii aut t<'niporuin significationibus pi;inol;>niur,

in niliil alind protcndens , propria iii semet sui ipse
possessio esl. Psalmi Igiturqui Inscribiiniurftt/i/ifni,
(f) iia inKlIigendi sunt, ut ex perfeclis alqiie iil>-
solutis hoiiorniii iclcrnornm doeiriiiis et (6) spc< ie-
bns exisi:iiit : quia ad ea qua; in bis dicnntur, fiilei
se nostrsB cursus exiendat , ei in liis 13 ""^^^ ^^^^'
riore {g) lcndens (7) procnrsu, ipso siio oplalo; et
adrpi:i* Ihratitiidiiiis (ine requi>*scal.

id.Arlis musica qnaiuor qmera. — In miisici'; vcro
Drtibiis (/i) ba* sunloificionimelgenerura T.irielates.
P$almu8 esl.cuin ce^sanie voce pulsiis Uinlum oigani
coiicineiitis audilur. CaiKiciiiN e^t, eum caiiUMilum
cliorus liberlate sua uleiis, neque in consonum organi
Adsinctiis obsequiuiii, liyinno canorx taniuin vocis

soiit alii f|iiihiis litnlns in finem cst; alii quibiis lan- B exultit. Canticum aulem pialmi est (i), cuin organo

tum ptatmuB canfiVt, vel caiiticnm psalmi: et neccsse
est diversas causas diversanim su^ier^criplionum ex*
siilUse. Non enim sliie caiisa, tanla reruin diversiiate
hic ti;uIomm ordo conTerlilur, ut iiunc tti /iitrtit,
niinc piatmus, nunc canticum^ nuiic canticum psat-
mi , nunc psatmus caniici , ad di^tincllonem psalini
(d) qui snlij.icei (5) prafcralur. Et quamquani in
siuguiis quibusqiie psalmis singulariim quariimqiie
inscripiionnm caiisas prxslarc nitamur: lanien ad
coinpeiidiuiii sliidios:e iiilelligeiilix, (4) in brevi ser-
munculo virlutein supericripliununi oinniiiin coarc-
tamiis.

18. In finem quid, — Finis esl, cnjiis caiisa c»-
lera snnl , ipse autem niilli alii causain siiam prae-

prircinenitisubseqiieiisetxinula organi vox cboriran-
tantis aiidilur, (8) moduin psalt*;rii inoduils to( is iini-
t:ita. I^salnius verocaiiliciest, cuin choro aiiiecantanley
humanac canlaiionis byiiino ars orgaiii coiisonantis
aptaiiir, vocisqiieinodulis praeciiientis pari psalierium
suaTiiaie modulaiur. Ilisergo qiiatuor music» artis
gencribus, coJiipeieiiles singuiis quibusque psainiU
superscripliones suiil coaptaix*. Ex virimibus autem
ps:diiioruni , ct ex ipsis doitrinx* inusic:i* diversitati-
biis caiisa iiniusci|jii>que superscriptionisosteiidiiur.
20. Quid siugula psulmis pra!noima indicent, — In eo
eniiii psiliuo, in quo tantuui P^almus iu^cribitur, fi-
deliuin operiimel religiosoium g<!S(oruin nui doclrina
aiit coiifessio coniinetiir . cuiii pr<»pheia comuieiiioiau-

8lai. Ob fiiiem eniin oinnia, nihil vero allid posi fl- G do qiixegcril, ad doclrinaiii nosgeslonim slmiliuin
uero. Naniqiie ad finein tendiiur (5) sed in fine debi- iu»tiiuii,nioiu corporei organi nostri ad pios orUcio-

(I) In eodem ms. quisque itle: mox, perfeclum
hunc verumque qui in qnindeciMt elc. exiode uumerum,
Sensiis videiur esse, iit quisqiie perfeite credidisset
perfeetuni Teruinqiie, qni iii quindecini graduuni can-
ticoost, hebdomadis et ogdoadts nunieruui, loca-
reliir In |ierfe' Usel lieatis >aiiciis sanciorum.

(i) ICt legis observatione eomptacitos, Posiea ita dicta
$int ;l >*iin absotute uniuscujusque^ eie.

(a) Ila fnvcniibos mss. Yalicnnis Tellerianiis eo*
dex , iiisi quod iu hoc , quousque ilte . non t7/a. Iii
Vulgaiis auteiii : Qnisquis itla perfecte credidisset , tn
kis perfectis et beatis sanctis sanctorum perftctum hunc
vhrum , qui tii 15 ^radtmm cuutico est , numerMiii /o-
earet,

(b) In tribufs mss. Vatic. comptacitos.

(c) Qu:e abiiiiic supersunt us<|ue ad Prologl hitjiis
fineiii priinaiu pnrlein Pr£f;iiioiils Coiiiiiientarioriim
in Psaliiios, qui Rnrfiiii Aquileicnsis iioniine sunt
Yulgati , coiifliiuiit. Neqiie hiiic dubitandi relictus est
locus an vei lolus bic Prologus . vel saltein hiec pos-
irenia pnrs genuinus git Hilaiii fetus: cuin ob suin-
maiii liiijiis iiartis cuiii Kuperiore , iinmo et cuni sul>-
Hei|iieiite Psabnorum explanalione connexionem , luin
quod barc ipsa par^ posierior diserte In Psal. lxt ,
II. 1, ab ipsoinet llilario ciietur, sicnt et priiiid a Cn*-
aiodoro. Conlra totiis ille Ruffini Oiiunieiitarius non
le\e^ liabet sup^iositionis notis. 1' Quidein lain pro-
lixuin excerptiiin lacilo Ullarii nomine. 2* Qiiod ei-
deiii exctTpio , cx quo ad Psahnorum explanationein
accedendiiin essel , inconcinne adsuiiniur inulta alia
de iMimiiiibiis, divi-ione, scriptoribus , ei materia
libri Psalmonim. 5* Quod ex selectis Aiigustiiii sen-
teiitiis niagna ex parie consut iste Commentarius ;

(5| lii siiperiore subjaeeat.

(4) /it brevem sermnneutum,

(5) Ei ad finem desinitur, Siibiiide iit in Parisicnsi
qu:e Benediciinani antecessil, et ex H uihit aliqHid
alind proiendens.

(<h Spebus.

(7) Non baliet tendens,

(8j Modos.

ciim Ruffiiio longe familiarior esset Orlgenes, qunm
Augiisiinns. Demiiin ha>c sub nnem Pr:i*r>tioiiis vcr-
ba : Qnaritur a quibusdam , cni parli phiiosopiiiee sup^

Sonitni ( liber Psaiinqrum). Quibus respondendnm esl^
ecundum quod agit de moribus , ethtcce ; set^undnm
quod iractat de nntura^ physica^ potrst supponi: el ali:i
]) hiijusmodi auctorcin snpiunt Riilfiiio longe receniio-
reui. llaic iiiterim, aliis peniiiiis dispieienda, pra-li-
liasse suffieial. Addimus Iniuen hos Coninientarios
lectu esse di^^nisshnos , et optinio coiii|icndiosariiin
seiiieniiarum deleciu refertos. Eoriinidem Coinnien-
tariuruiii exemplar niiie aiino.<( 400 cxaratuni , nno-
nyniuin exsiat m bibliolbecn nosirn Gcriiianeiisi.

{d\ Vulgali, quoi subjaceat : mendosc.

{e) lluiic locum in vulgatis depravatuin reslaurant
mss.

(I) Iii excusis , lituti : hn|us Tocis loco concinnius
exbiiieol mss. parliculain ita.

{g) Verliuin tendens, quod in Tulgatis deerat, rc-
stlluinius aucioriiate inss.

{h) Apiid Rufliiiuiii ei in ms. Tell. Higc iunt offi^
dorum genera et varietates.

(f) Perverse apud Ruiflnum buic descri|»tioni
prj*figiiur, P«a/mtfs autem cantici, et subsequenti ,
Canticum vero psalmi.^

245

PROLOGUS IN LIBRUM raALMOHUM.

^4G

ram «tiit tempenito. At vero cum Cantleum lantuifi A rum, untiinqnodipic genus muslcse comparationls ap-

in titnlo prxponiiur, ftcicniia in eo sf»irltalis, et iiiiel-
ligpDtia ecelestis (ff) arcani, quam qnis per cogniiio-
nem sapieniiap consequitur, existtt : cnm non com-
memoraiis fid< i oprriliiis sohim (lociriiiam perft^cie de
Deo cossmriniiis ostiMidii. Non enim staiiin oiiinis
6cii*nii» in l>niioopere csl; iirqiie nirsnm f>nine opus
iMMinin veram srieiiii:im cimseqnitur. Oli qiind esi et
illiid , qiiod in imio supersi npiionnni grnere est,
Caniicum psnlnii , ciini iHMioriiiii i>)u*riiiii elfirieiili;c,
sriiMitiiedociriiii co •jiingiliir. I*nii> eiiini in lionis
op<TilHit viviMidniii rst : iit |NTrecin pnssit ea qiKe
deiticei>t Kiicredit, divini saiTannMisi esse co^niiio,
seciinduiii id >|U<»d dicinm eiit : Degideraili sap^einiamf
Sffw manoala^ et Doihinus prmhtabii tlbi eumdein

(aium esl. Eos vero qui sfne inscripiione ulla signifi-
cationis aliciijus (2) h:)l>entur, ut est primus vel sc«
cundus , et civieri complures alii , inielligendum e&t
cx doctrina Spriritus saiicii ad spiriialem cognilio-
nem generalis scientiac fui&se Ciuilatos : nt uniistiuis-
quo ex his. secundum fidei siia: siiicerilalem, raiioiicm
inlelligeiitix spiriialis expeleret.

22 Superscriptiones alice. — Alinc verosuperscrip*
tiones , qiix aiii res geNlas seetindiim historiam si-
gnincaiit, :iul lempora, aut dics, aut alind iiliqnid
complex.c suiit , vel ex inlerprct:itioiie nondiium ,
vel ex comparalioiiegestorum, vel ex coiisimiliuni
spi*cie , cx qiiiliusrebuspsalinus consislai oslendunl:
ut sioiilii cst pro die sabbuti, aut pro occnliis [Hii , aul

{Eccli. I, :5». Prrstal ergo Dominus sapieipiain his B pro die octava; per corporaleiii superscriptioiium si-

qui |iernieriium \i^ honoium opiTuiii gratiMii intel-
li^'etiti:i! coiiteqniiiiinr. Kx his crgo o|)eniiii dociriiiay
qiie ^tudiis, psnlmi iiiiUH i)iii Cnniirum psahiii siiper-
scrihitiir, erit caus.i iioscenda. Uhiaiilem est Psulmus
eantici^ illic per cognili mis tcienti.-im usus honi ope-
ris iractatnr : (b) cum qiinndo desidcTahilom nohis
fideliuin ge<toriiin enicientiam prwstel nnierior do Oeo
adepla cogniiio.

21. Reeapitulatio ; inscripllonis ttbsentin qnid si-
gnificetur. — IIjx igiiur mii8ic:e nrlis qiindrirnrin lii-
lersitas, psnlinoruin esl diviT^ilnliconpt:!!»: ul Pio/-
tH»i por org.ini ctirporei iiiotuin in coiniiieniorniioiie
gesioriim«>il; Ca/ifictitii vero piTsnpi* nii:i* cojsniii.inrm
(I) hnhent in se do('iriii:r Sficiitinm. Caiiticiim voio

gnincmionem spirilalis psalmi inlclligaiur ediiio : vd
ciiiii illius David , v»-i i7/t David , vel Abessalon , vel
Saul, vel Doec^ iii titiilo suh gestoriim historia pra;-
iioiniur (5); in eu vel perproiioiniiiiim qiialitalcs, ul
i7/t, vel iUius Duvid^ nut |>er noniinum virtuteSi ut
esi iii Abessalon^ ciSaul, cl Doec, prophutinm qu:u
in psaliiio sil, coiiseqiiamur.

23. — Diapsalma qiiid. lii (c) diapsalma vero,qiiod
intiTJecliioi ][5 pluriiiiis psnlmis est, cognosceiiduiii
cst, d('iiiuln:i(>iteiii niii piTSon:i* aul seu^iis snh coii«
versioiie ((/) iiiodi niusiri inchoari : ul sicubi diapsnl-
mn iiiiorce>seril , :iul :iliqiiid nliiid dici , nnt eliatii
nlinlloro dici, nut iiinltero :irlis mii^ica' motliilocaii'
tari iiiiclligiMidiim sil. De p<Tsoiii>ac sensibns , uhi

pM/miet', piini pnpeiinlo g«'Sforniii nicriio c««gnitio q di:ipsalin.i inurccihTC repcriciiiiis, rnlionem : fieirc

S€ eiiti:i* prnpsiatur. PsalmusiU' nder/iN/fViest. cuni per
adcptie sciciiti.T ro^uiiioncmfi leliuni gesfTUin opns
inelioai iir et geritur.PiT his ergo su)ieiscripiioiiuiii f to-
prii'lnti»sinleiligeiitlam psnlmiTiini quxnTi* oporiehit:
qnia uiiicuique generipiopheti:e, lii proprielnle tiiulo-

(i) Sic iios legimus in nostro codice. Anlea
habet,
(2) Habeantur.

{a) \n ms. Tell. et apud Rurfin. Intelligenlia mleS'
tis inielligilur, omh^iO diiiidc rxi$/i(.

(6) Gditi , cnm desideralam, rfrrngnnlihiis mss.
P.irlieiilaiii autem rum qnaiido, pissiiii nl> edilorilius
dfcurtatam , suis hicis redinlegiavinius juxta fidem
mss.

(e)Vaiicaiius coilex, in diapsalmo. f)e liiijns vocis
significationc iion convenit inter veterrs. In llilarii '^
senlentiam posi Aiigiislinum iii P^al- iv, n. 4,abit
CassitKlorns pr:iTnt. iii P>alt. c. ii. Hi<Tonynii sen-
lenti;e qnauivis opposilse non ignnrus. II ic d<r eadein
voce a Mnrceila '|U:esiiiis epi>l. cxxxvm. Quidam, in-
qoli, diapsatmn commniationfm meiri esse dixerunt^
atii paUKm Spritus sancii ^ nonnntli nlierius seiisus
exordium, sum qui rhuihmi di^tiiictioiiem ei.. .cujmtdain
musiree variftatis.hii Teie cxplienl Ciiihyniius pi-ef. in
Psall. : Diapsalma. iuqiiit, mtilalioiiem seiiientiw, aut
cantus signifieutj nui pausam seu inierjecl onem qnam-
dum puisaiioniSf vel fulgorem aique illuiiiinationem di*
tini Spiritus qum lum canrn:ibns apparebat ; scribe*
banlur enim omnia Imec ab eis dHiqeuter. Iloriim sen-
teniiam hullam llien^nyinus prohat ; maxiine i,uia
h.ie vox eiiam in Psalmorum fine noniiiiiH|iiniii occur-
rit,etco:iira hialiquot Ps:ilniis pluiinioruiu versunm
lieuiius iiOD iuYcnitur.Ohservat auteui posi Origeiiemy

lenlihioins. C.cicniin (e) niodi nin^ici di^ciplinnm
consiTvnie lr:iusIntio graua ct laliiia uon poiiiii.
Ihccniiiein iii coinpendiosnm hrevilatcm (/*) fesiinus
ad ips:iin psnlmiTiiiii exposilioiicm scrnio collegit.
t\Xlavispsalmorunu — Cstaulem(^)diligens per-

CS) PrmnoianiuT.

cujiis hnc in re peritlam lnudai,uhi Theodotion, Sym*
iiiacliiis et seplnnginta translulere, dinpsalma , Vk\s
Aquiln semoer rnisse iransl.iiinn. Qunre innvull hoc
veibumsttiyerioraparilcr infeiioraque ronnectere ^ aut
cirtj doceie semplterna esse qum dicta sunl. Hoc uiio
evoinplo prohnn^ esi qiioil Jniii oliNervaviinus, llila-
riuiii Or>geni< niininie rnis^^e |)edisseqiiuiu.
(d;Ms. Tell. ut apiid Runiniim, meirimnsiri.
(r) Pnr p<»si Lipsiuin, modum miisicw disciprnKe ^
mnle et pnciiT lideni iiiss.

ifi Apiid Riirfiiniin el in ins. Tcll. dicla sufficitiint,
nunc fi siinemus nd ipsum Psalmorum exposiiionem sty-
Inm coiiv»nere.Esi uuiem^ eic. gui huiic Riilfinicoin-
meiiinriuni coinpilnvu. hicsihi non satis cavit. qiia-
triiiis ciini llil >rio loqiieiis fiiigit se ad psuluioruin
exposiihiiH-in fcslmare , nule tniiieo qnam nil eaiii ac-
ceiiat , inultis nliis iuiniorntiir. Ilinc iiaipie supra se-
cundnMi deprelie diiiiiis suppositionis iiotnni.

(g) -^pnd pra^dicliiinOii^eneiii nh Hiietio vulgatiim
t. I. |>a|{. 39, leniiim liic se oCfi rt spccimcn eoruin
quic llil Tius tx Origeiio iii p^aliiios videiur imilains.
(Psnlnioriiin inierprcntioiieiii inchoniuri praTlaris*
tiiiiiiiiii docnniciiiuni nohis nh llcbni-o de Scrip^ura
irndiitiiii propdiieniUr. Dicch.il ciiiiu ille, siii>ilem
essc universaui Scrlpturam diviniius alflatain , prop-

SAtfClI HlLAmi EPISCOPI

%i«

pensumquejudiciumexpositioni psalmi uninscujus- A ut iii octogesimo ociavo p.s:iltno, cum dicilur . Exal-'

que prxslnndum : ui cognoscatur qua uuusqui^quc
eorum cinve iiiieiligenii:n aperiei>dus sil. Nnm liber
omnis similis esl urhi pulchrx nique mngiuK , cui
acde« couipluies divcrsirque siut , quarum fores pro-
priis clavihus diverslsqne chiudanhir : (lun^ cum
unum in locuin cungestx permixtx^quc sini , volcnii
anam(|u:imque sndem aperire, mnxininm ignnro nffo-
rant ditncullaiem , ut clavom uniuscujusquc xdis iu-
veuiat : siique aut rauiiliaris 8cienli;i! , cognilnm cla-
Tem cilo ex copia illn congestx iii unum vnrictaiis
eligere; aut ingoniis Inhoris, nptam ei ci>ngru:un cla-
vem aperiendi uniusciijusque adiius inveiiirc : qiiia
ratio et qualilns non sinnt , iion snas clavcs claus-
tris dispnribus coapiare. llnque secuiiduiii Dei inise-

lavi electum de plebe mea, Inveni Dnvid servum meum ,
f/i oleo $ancto (2) meo unxi cnm, l\)$e invocabll me ,
Pater mem es lu , et susceptor salutis me<e, Ei ego pri-
moyenitum ponam eum , excelsum super regcs terra.
Pcrson:\m vero Filii in |tlurliuis fere iiiirodiici : ul iu
deciino scptimo psalmo: Poputus quem non coynovi ,
servivil niilii ; ct iii viccbiino priiiio : Diviserunt nibi
vestimenta mea , el sup:r vestem meam miseruuisortem.
Niinc anlem hunc primiim psalinum vel ex per^^ona
Patris, vel cx persoiia Filii uou posse inielligi, res
ipsa nhsolule docel , cuiu iii co nil : Scd in lege Do-
mini fuit voluntas ejus , et in lege eius meditnbitur die
ac nocle. luco enim psalmo, in quoporsonam Palris
designari meminimus, proprin ei ct npta inemornii-

ricordiam apiTieiidi nniuscujusque psalmi clavein rc- B lur, cuin diciiur: I pse iuvocabit me, Patcr meus es /»,

perturi, hujus ipsius prinii psalini adiium propria
saa et congrua clave pandamus.

PSALMCJS PRIMUS.

' Bealus vir gui non abiit in consitio impiorum , et in
via peccatorum non stetit , et in eathedra pestilentiw
non sedii, Sed in lege Domini (a) fuit volunlas ejus ,
el in lege ejusmeditabitur die acnocte, Et eiit tun-
quam lignuin quod plantatum est sccus decursus aqua-
rum , quod fructum suum dabit in \iQ tempore suo,
Et folium (6) ejus non defluet : et omnia qu(ccumque
fadet bene{c) dirigentur, Non sic tmptt, non sic; sed tan-
quam putvis quem projicit ventus a facie terrcB. Jdeo
non resurgent impii in judicio , neque peccalores in
coniilio justorum, Quoniam scit (d) Dominus viam jus- G
lortim, et iter (e)impiorum peribit.

CLAVIS SIVE INTROITUS

m PRIMUM P8ALM0M.

1. Qui$ ad quem loquatur in Psalmis spectandum» —
Principalis liacic in psalniis iiitcUigenlia cst, cx cujus
persona , vel in quem ea qux dicin sintintelligi opor-
teant (f) posse discernere. Non enim uniformis ct
indiscretaesteorumcoiisiitutio, ut non et auctores
habeant, etgencra (i) diversa. Invenimus enim in
his frequenler personam Dei patris solere propoiii ,

Dcus meus^et susceptor salutismea, Fa in eo iti qno
Filiiis loqui docclur, iiise se cxhisqu:c commcmoral,
diciorum suoruui prornelur nnctorcm , dicens , Popn-
lus quem non cognovif servivit mihi. Dum eiiim ct 17
Paier dicit ; Invocabit me; et Filius ait : Poputus
servivit mihi : ipsos se csse , qui de se loqunntur, os-
tendunl. At vero nunc cum dicitur : Sed in lege Do-
mini fuit voluntas ejus; iiulln Donilni pcrsona dc sc
loquciilisostcnditiir, sedalterius polius (g) bcntitu-
dinem ejus videlicel viri cujus in lege Domini volun-
tas sil , pnedicantisr. rcrsona itaqiie Prophetx , cujus
ore Spiritus sandus loquilur, nuiic csse nosccndn est
ofncio oris ejus ad coguitioiicm nos sacramoiili spi-
ritalis (h) erudiens.

2. De quo loquatur, Multi de Christo dictum in-
teUigunt hunc psalmum, — Et cum hxc loqualur (5),
quxrcnduin esi de quo viro cuin loqui inlelligf^re
debeamus . Ait euim : Beatus vir qui non abiii in
consilio impiorum , et in via peccatorum non stetit , et
in cathedra pestilenticB non sedit, Sed in lege Domini
fuit voluntas ejus , et in lege ejus meditabitur die ac
nocte. El erit tanquam lignum quod ptantatum est
secus decursus aquarum , quod fructum svum dabit in
tempore suo, Et folium ejus (4) non defluet : et omnia
qucecumque faciet , bene dirigentur, Mulios vel pnT«
senti sermone vel ex liiteris ac scriptis eorum coiii-

ii) Divisa, hcsc loquatur,

i) Abcst meo : quod nec habent lxx, nequo (A) f^on decidet jnxin psnltcrium Romanum et
HieronYinus legitin coinment. Isni.ii.c. 5f>. pressius ad Ilebraicuni : 7Q\ Sic habet idem nobtcr

(3) Et quia infusus huic ProphetcB Spiritus Sanctus *^ codex infra num. 8 et alibi.

ter obscurititcm qiiaD in ea est, multisdomiciliis uno
aedillcio concliisis; uiiiciiique domicilio appusiiam
clavim non ipsi convenicntein , sic()ue di^sipaias esse
claves per dimiicilia non rcspondenics singulas iis
doiniciliis quibus appositsc suni : opus vero loiige
dillicillimuin esso invenirc claves, eteas rellis apta-
re quas aperire possuul : ita(|ue etiaiu Scripiurai;
ahsirusas qnidem illas imelligi , non aliunde suinptis
qu.iin ah ipsis inviceui arguineniis iiiielligenii;e , quoi
in 8e halient dispersain oxponeudi ratinneni.)

(a) \n duohus ms8. hic jiixia Vulgatam omiltitur
fHt/;quod laiiien verbiim deinceps ctmstiinier reti-
nentjuxia Gnrcum. Leciioiiesquasinterenarranduin
Psalinuui sequi solet Uilarius , deiiicepsad inargiiiem
nd^crihemus.

{b) Uiiarius infra , foUum autem Ugni hujus non.

!c) Mss. Vatic. prospfra6tiit/tir«
d) Hil. quia cognoscit,
e) Ilil. via,

(f) Pro oporteal , resliluimus auctoritnte mss.
hic. oporteant ; quomodo et 1. 1. de Trin. u. 3, opor^
tuissenl,

(g) Bad. et Er.: Sed alterius potius bcMti, ejusj elc.
omissodeinde prcedicantis, Lips. sed alterius potius
beatitudinem ejus,,. pradicat, Par. sed atterius potius
beatitudine.,,, prcedicatur, Veram leciiouemsuppedi-
tat nis. Vatic. ubi post sed alterius^ facile suhauditur
vox persona,

(h) lu Uiio codice Vatic. spiritahm : iu nlloro , sa-
cramentis spiriialibus erudiens, Et quia infusus huic
ProphetcB Spiritus sanctui hasc lopuitur^ quwrendum
e$t , etc.

149

TRACTATIS IN PSALMUM PRIMUM.

peri ilA (a) sensissc de psalino lioc , quod significnri A Icl eniin qiiod erit {d) pcr exspeclan<1u!n adhuc lein-

in eo Doniihus nostcr Jesus Chrisius alque inteHiiii
deheat , ciijns beaiiindo iii his qnx snbjocia suul
pnediceiur. Sed id i:ec modo, nec ralione docncre;
b^m.-c quidem opinionis afTcctu , qnii omnis ad cum
proplielia esl rcferenda psahnoruin : sed ubi et
qu.indo ad cum propheiinc ipsins sermo se referat,
rationabilis scieniisc discerncndnm esl verilale.

3. FUio Dei Deo uon couvenit, — Ea anleni qu?c
in exordio psahni posila ^unl , minimc persona^ ejns
dignit^iliqne co:ivcniuni : cl incanlain hanc ila prac-
dicindi raciliialem i)l:i i|ts:i coiirgnnnl , qnrc conli-
nentur in psnhno. Cnin cn.ini (hciiiir (I) : Et in lege
Domini fuit vo^unias ejus ^ cuin h;x yev Dci niiu:ii lata
sit, quomodo ad eum ob id bcaiitudo rcfcreuir , quia

pns , non potest vidtMi ut ant fucril , aut jam sit in
rernm natnra . Qnidquid aniem jnin est , iion eget
dilalione icniporis, (e) ul ad id quod erit inchoetnr
qni:i :iiiti(|nii:itc exordii sni cs^e jam permanet.

i. Ctd conveniat . — lta|ne qnia h:ec a dixiniiate
unigeniti Filii Dei Domini iioslii J(v>u Chri^ti intelli-
gnntur alieiia : vir i!Ic liic a pro|>heia Iieains pr:e-
dicari opin:)ndns esi, qni se ei corpori qnod Doininus
assumpsit, id csl, iii (|no hoino nalns cst« conroriiiem
stndio .Tqniiatis, rt loliiis jusliii.u perfcctione pr.isii-
teril. ¥a sane id ila intelligi oporlere , ([) plenior ,
psalmi expositio monstrubit.

5. Quam mulia in hoc psalmo docnmenta. — Specio-
sissininm anlom hoc ei dignissimum iiicipi 'udorum

voluntas ejtis in lege Domini fncril , cuni dominns B psalniurum suiictus Spiriius sumpsit exordinm , ut

ipse sit legis? Quul auicm lcx cjns sii, iii psnlmo
sepiuagesimo scptimo ipse lestaiiis csl , ciim ait :
Attendiie^ (i) popule meus^ in legem meam^ incliuate
aures vestrasin verba oris mei, Aperiam (5) in parabolis
os meum. Et hsrc Mailhaus evangelist» ah co ipso
clicta esse confirmai, (licciis : Ideo in parabolis loqHe-
baiur, ut inipLeretur qiiod dictum esl : \% Aperiam in
parabolis os ineum (Mallh. xiii. 5i cl 5<>). Prophetiani
erg » (b) snam rcbus Dominns cxplcvit . Nam in his
in qnibiis iocutnrum se spopoiiderat , p:irnbolis esi
locutiis. Id aulem qnod ait : Et erit tanquam lignum ,
quod ptantalum est secus decunvs aquarnm ( in quo
comparalive bcntitndiiiis profeclns oslciiditnr) ; (fuo-
niodo personaeejus poterii conpt:ui, ut sit Dei liiio

hniiiaii:im infirmiiatem per spem beaiiiudinis ad
initoccns religionis stndiniii adhoriaretur , ut s:icra-
incntum Dei corporati docerel, ut commiiiiionem
glori:c ccelcstis polliceretur, ut pocwani judicii dcnnn*
liarot , ui diflerenliiim resnrrcctionis osieiulerct , ut
providciiliam Dci iii retributione nioiistraret . Per-
fccia scilicel consnmmaiaque ratione taiil;e ig) prophe-
tiac ordinein inchoavit : ul (4) hominum imhccillita-
lem ad fidei siudium beaii viii spesiHicerel 19, spci
be:ililndinem comp:irnta (/i) ligni bealitudo spoiH
deret , iiisolenlem impietatem inlrn melum deiinn-
tiata impiis sevcriias coercerci , nicriti difTirentiani
in consiliis sanctorum coiiditi:>nis ordo distinguercl,
Dei mngnilicentiam in cognoscendis jusiorum viis

plantitmn lignum bcatius , ob qnod hcalus sit , qiiia C iequilas constiiuia monstrarei. Nnuc et rcs ipsas et
aliquando simililndincm ejus (c) profeclu bcniilndiiiis eorum verba iractenius.

consequaiur (Prov. \u\ , 2:2; Tit. i, 2 ; Coloss. i, 45,
46)? Dchinc cum sciunduni Sapienliam et Apo-
stolum , et ante STcula , et antc tempora aetcrna sit,
ct primogcnilus omiiis cre:ilnr.T sit, et in ipso , et
per ipsum crenla sint omnii: quomodo his rcbus
cum fiet siinilis , b(^nius esl , quie ab ipso sunt
instituia ? Cum neque crcnloris virliis ad hentitudinis
SU.X perfcclionem comp:iraiione cgeat creatura; , ne-
qiie primogeniti antiqnitas, in eo quod erii tanquam
ligniun , lempus pracposterx comparntionis admiilat.

(4) V(*rba eum enim dicitur in codice non hnben-
tur : ncc pnulo posi ob id.

^i\ Populus meus. Deiiide aurem veslram. LXX,
To OMS \iyi€rj ciim Hebrnico.

(5) In paraboia, Juxla Hebraicum atque llicrony*
mi versioiiem.

(a) Ita seniit Orlgencs apud Corderium in Caiena
Pair. Gnrc. De Chrislo (pia hoininc explicniii cntii^
Aiignst. Coiniiient:irii Hieronynio adsiripti , iiecnon
qui Rnfiini nomen prx se fcrunt.

(b\ Abest suam ah iino ms.

(d) In iiiio iiis. alxisl per , cnjus loco allcr habct
post, Mox trcs nibS. pro , in rerum natura , exhihent
habere na'urce.

(f) \\\ uiiiis ex Vatiranis mss. At Bad, Er. et
Lips. ul ad aliquid inchoeiur. His conseniit et Par.
iiisi qiiod omitlit parli' iilam ad.

(() Iii Vulgatis, ptenius.

(g) Cdiii , exeepto Par. necnon dno mss. provi^

TRACTATUS PSALMI I.

4. Beato viro quintuptex observantia. Impii et pec-
catoris discrimen. — Vers. 4, i. Bealus vir, qui non
abiil in consilio impiorum , et in via peccaioruin non
stetil^ vt in caihedra pestilentias non sedii. Sed in lege
Domini fiiit voluntas ejns , et in lege ejus meditabitur
die ac nocte. Qiiinquc gencriHn observantinm henlo
viro suhesse Propheta commemorat : primam (5) in
impioruni consilio (i) non eundi, nllcram iii pecca-
tornm via non consistendi, lcrtiam in calliedra pesli-

(4) Ut humanam infirmitatem. Proxiiiie ligni bea-
tilud. ui P. Cnslantius r(*>tilnil.

(5) Consianler ins. noster : in consilinm. Deinde :
non ineundum , ct non consistendum ; posiea non se-
dendam , aique tuediiandum.

deniias ordinem : mnle ; hic cniin a suo exordio com-
inendatur psahninum libcr proplielia; titnlo insigiii-
lus.

(h) In Vnli^atis litjiii iiinitiludo. Magis placet cum
nis. V:ili('. ligni beatiiudo.

(f) Uiiiis emss.Vmic. kon fUfj(/urR, ac deinceps, non

fnsislendunu non sedendum^ non me4iliinduin. Hicau-
m aique in seqnontilius editiconsianier prserernnt, in
consitium impiorum^ dissideiiies^icrotexui inm gnrco,
tuiii latiuo , ct vix uiio in hico cimsciiiieiitihns niss.
ciini cli:iin in cunsilio reqnirat Hilarii inlerpreiaiio,
qna viili inipios uninqiinm Mnn*, sed consiliis senKil
aneptis lucu uherins ire, loco consistendi in his con*
siliis nunqunm reperto^ inqiiit ad calceoi, niim. S.

Sol

SANCTI IIILARII EPISCOPI

i-il

leniiffiH.il &edeii(li . luiii <lcii>de volunlAtis in loga A crrorls inflexns. nihil tenens, ei in i.ullo consisiers,

Domini ponttnd» , poslremo in ea die iiociiiquc nie-
dilandi. Ergo necesse csl differre impium a pecrai-
tore, peccaloreni a pc.^tlilenle ; mMxime cum ill iiii-
piis coiif^iliufn , peccalori via , cnlhedra pesiileiili :
drliiiic cnm iii consilio inipiorum eilur poiiusquam
sleiur, iii vin Tcro peccatoris stelnr inagisquim ealiir.
Qiiariiin reriim causas ut inlHiigere possiiuus , dis-
cerneniluin csl, qu.inlum difiliTnt peccalor ab iiiipio :
ui per id inielligi possit, cur peccalori via , ct impio
coiisiliiim drpiiiciur : deliim; ciir el iu via slandum,
et iu coiisilio eiindiim sil ; cum liuina!ia consnctiido,
ei iii con>ilio standuin , ol (/i) iu via eundiiin esse
decernai. Nou omnis qui pcccnloresl, el inipiiiscst:
iinpiiis aiilom iion iiotcsl non csse peccalor. lli su*
niaiiiiis ex usii conscieiiiiae coniinunis «*xemplum.
Palros .vuos aniare possoiit lilii , liciM ebrioNi sini ei
lascivi it prodigi : el iiiler h:cc vitia carent iiiipi(*taic,
qui ncn caiiMit criniine. Impii vero , licei in praeci-
]uis sini comineiiiia! rriigaliialisqiie viriulil)U}<, omiie
tainen quod< umqne aliiid exlia iiiipietiitem erit cri-
men, iii coiitnmeiia parcmis esceduni.

20 ^< ^'"P" ofhei, — Igiliir secumiiim lioc pro-
posiium excmplum, impiiiin di-cerni a peccatore non
diiliiMin esl. Et iinpios qudein eo^ esse iiainra ipsa
juilieii comnimiis Oiileiidil,quicogiiiiioiiem Deiexpe-
lere rasiidi'ini , qui niillufn csse miiiidi crfaiorem
irreligio a opinioiie prasiiiiiunt, qiii iiiuiiduiii in liuiio
habitiim oriiatiiiiiqiie foriuiiis moiibiis co' giitis^e
coinniemorani, qiii ne qnod judicium creatmi suo oli

indefinite sententlx cursu reciirsuqiie jnciaiur. Quo-
rum (2) impielaiis esl, Deuin non ex Dei ipsiiis pro-
fessione sed ex arliilrii sui voluniale nietiri ; i;:iio-
rantes non minoris imiii<'taiis csse, Dcuin fiiigcie ,
qiiam ncj^are , a qiiilius cum nviiiiras , qiio spci nc
lidei sux flne sic scnliani 7 coiifiindiiiiliir, perliirlKui •
Inr, dissiniulani, circuimTranl, el fiiieni i|)Suin rjns
de qiin quaTitiir dispnlailoiils eviiniil. Bealiis ergo
vir est, qni in hoc lm|iioriim consilio nO'i nbi: , id
csi, qui ipsaiii illnii iii lioc coii^llio ruiidi iioii ndoii-
serit volunlnleiii : quia qiias iinpia suiit, vel cogitasse
jani crimcn sil.

4 . Vin pecciitorum in qua non slandum . — Seqiiciis («)
H nutem esl , iil qui iii impioriiin coiisilin noii abiil ,

iii peccaioriim qnoqiic via non stei. Plures cniiii
suiil, qiii ciim per coulissioneiii Dei ab iiiipieinte di-
screli sini , non Inmeii n peccalo per id liberi siiil ;
in Erclesia quidem iiinnenies.sed 21 Ec(li'-i;v di-cipli-
namiKm leiienies * uiavnri.ebrio^ii, iiiiniiltiiosi, proca-
ces, snperbi, simtililores, meiid.ices, rnpaces. Kl nd
hxc qiiidem nos viiia , nnture nosine propcllit iii-
stincius : sed ul iilile est , nos n via liac (f) ad qiiam
ferimnr abscedere , sic ne^pie consisiere i!lic .
adliihilo dfcedendi ex ea noii moroso ret uisu. El
idcirco beaius vir e.^t , qiii in vin |)occ;ttHriiin noii
steiit, n.itiira qiiidem in viam lianc dcfercnle, scd cx
via hac fidei religioiK» refcrenie.

5. Caihedra peslilenihv. — Terliiis quoque bic \h

vita.ii lecte crimiiioseve gcsiam reUiiquant. volunl C linemhe btMtiludinis ordo cst, in calliedra pe^lilc.l :e

noii S(*dere. Scderiiiil in c:ilh''drn Moysi Pl)aris;ri
d* ceoies, ^e<lil cl Pilaiiis iu iribniiali : cujus ila<iuc
calliedne se^sinneiii exiytinialiiiitus pestilenlcm ? Ncn
utiqiie Moysi. Domiin) scileines poiius (iiiam se^s.o-
iieiii cailiedr.c ifiiprobantc, Ciim dicil : Super caihc'
dram, im|uit, Moysi sederunt Scribas et Phariswi ;
qucecunique dixerint vobis fuciie, qute autem fadunt^
facerenoUle (Matlb, xxiii, ^). Calliedru! hnjus sessio
pcslileiis uoii esl, cnjus obcdieiilia domiiiica nuctn-
rilate |>r;ecipitur. Ilia ergo erii peslilens, ciijus coii-
tngium Pilaius manus abiuendo devitai. Multos enim
cliam in niclu Dci constitiilos, sa-cularium tunicn Iio-
iiorum ambitio corruinpit : et voliiiit {g) £(clesi;e
legibus subdili , fori legibus judicare. Sed qiiuin-

ex nator.i! necessiiate se itasci , et ex ca.leiii rursiiiu
nccessit.ttc dissolvi. llorum igiliir omnc consiliiim
fluctnans, iiicertuin ac vagiim Cbl, ctiii eisdooi ac per
eadeiii (I) inc nlla con>isli:iidi siatioae dttfcrtur (/').
noii eiiiiii teiiet iiioduin dHfinilionis alicnju^. Crea-
toreiii muiidi dispiiiaiio docere ausa noii e4. Ciim
ciiim qu:eras , cur muiidus , et quando , et in qiian-
luiii ? ct uirum inundus homini , an liomo iiiundo ?
ei mora ob quid , vel quo usqiie , vcl qualis ? circa
hrec impieiaiis 8ii:e consilia agitur semper, (c) ct
vadii, loc'> consisiendi iii hiscoiisiliis iion reperlo.
3. Sequestant ha*retici. — Sunt ct alia consilia im-
pioriim , eonmi scilicel qui in hsRresim delapsi, nec
Novi uec Yeieris Testamenii lcgibus contincniur.

Quorum (d) sermo in orbem scmper el circuluin D q«»«" «^ »!»»» ^^^^^'^^ n"^« agunl, feraiii sccum reli-

- (I) Nutla consistendi ralione differtur.

(a) Iliiic coiiflrmalur lectio in consiHo, qiiam pr^f-
feriiiius viilgai:e in consilinm, Qiiod de peccaloris
alqiic impii discriniioe siibjicil Hilahiis , cadein fero
raiione <xi)riiiiitur apud IMerooymum I. i, advcrsiis
Pelag. ubi impiiis denoitur, qui aut fidem miDqiiam
habiiii , aiii pcr hnTcsim amisii : Impietas enim pio-
prie ad eos pertinet, qui noiitiam Dei iio» hiibent , aut
cogniiam truMgrei^sione mutarunt,

(b) Unus e Vatic. mss. nulla consistendi ralione
differiur : el paiilo ante cuin Bad. ac vucuumesi, noii
ac vaqum esl.

(c) lia mss. et editiones aiiliqiilores. At apiid Par.
€% evadii , qu:e leciio potest ferri , ut id sigiiilicetiir
quod iiiferius , #i finem ipsum ejus d$ qua qutentwr

(2) Qiiorum inipietas est.

dispiitaiionis evitant. Verbo inmen eundi, cui respon-
dei hoc vadii^ iion abeundi^ c nsinmcr siipra iisus est
llilariiis : qiii lamen iiifrn semcl hibei, non abiit.

(d) iloc iiia;.ime convenit Aiiaiiis, deqoibiis lib. ii,
ad Coiisianl.,n. 4. orbem alernuin crroris ei redeunis
in se ceitniiinis circumlulenint. Vi<lcsis reliqiia hiijns
libri, et iib. in Cousiaiil., nuin. !25.

(e) Lociis ab Augu^t. I. 2, contra Juli;in., c. 7,
laudaiis.

(f) Edili , qna ferimur. Unus c Vntic. mss. cum r«-
feriinns : aller, qua deferimur. Kcpfmimus cuoi tertio
iis ni)lii|iiiore , ad quam ferimur, seil. natur» nosine
insiiiictii.

(g) EccUsia iegibus subditi ii hic iutelUgaotur qai

?r>3

TKXCTATUSIN PSAl.MLM PHIMIM.

?:;;

gUisam voluiklalvm , IxncvoltiA sese coiitliientcsqiie A in iege ejns meditabiiur die ac fioclt\ Be.iliini liiiiic

pnesianilo : tnincn noccssc esl coiuin, In quibus di*
versaliuniur» iiegiilinrum quodani pesliletill coiiUigio
poniiauliir. Publicarutn enim cansarum ordo ninnere
eoi (I) volcnies ctiam iii ecclesin*i|icaB legis snnciilute
non paiiuir. Kl qnainvis religiosi prnposiii leiiarog
sini : tauieii per nccessilntem sedis olitenUv, tum nd
coiitumelinin, liim nd injurinm, lum ad (KBiiam cuii-
ctnnte (i) licct vohititato (o) coguiitur. Fnrit eos iteces-
silai nccesKitaii ipsitni esse |inrtici(>es,ctiin tnnqtiam
l«ie inorhid:! iinlmuitur. Et idcircu hiiiceotuin ca-
tliednim, cntliednm pevtilenli:e Propheta cognomi-
nnt, quia coningioiie sua (b) etinin Toluntoiein reli-
giosas iiiemis inliciat.

6. Dei iegi non liinore sed wtimlaie parendum, —

viruin conrniui lc};is medilniio ei itidcres-^n consiim*
mat. Sod forte id huninii.'e inflrmilaiis nniurn non
patilur, per qtinm quie^cendum, donniendiiin, ciho
vncniidum esi ; ob qiiac a spe cnnsequeiidae bcaiiiu-
dinis elinin iieces>iiaie naiuraliuui dccidnnius, cnin
alMptaiido a mcditaiione diuriia ntiue nocliirna nc-
gotii rorpiiralis inlenessioiie pil desmcntlum. SMiiile
qumpie l.uic dich) Aposloli (7j dirlum e>t, sine f/i-
ierinistione(f^) d) orrte (]Tfiess.\, 17). (Jua>i vero iioii
occupnnda iii res stins naitirjc iio^ira! necessilas i^os-
sit sine iiiierpeilntione lemporis seiiipcr orare. Medi-
talio iiaqtie legis noii soliim in vcrbis (/) legeii-
dis e>t , sed et iii operis religioiie; iietnie iii lihros
laiititm ct Scripluras rorciiscnmtis, sod iii ea ^\\iv iii

%ed beaiiiuilincm viri nondum, vel iii 22 ii*ipt**riim B Scripiuris nc lihris coMtiiiontur, gosiis rrbiis<|iie nic-

consi io iioti (3) isso, vel in pccoaloniiii \in iioii sit;-
ti«>e, vel iii iieitilenli.is caihedra iion sedishe, coii-
suminat. Posstiiit eiiitn h.rc ot lii s:ccul;'.n viro ic-
periri : ul iiiiiim Deum essc creatorem nitindi opinc-
tur, ut a peccaiii se |>er stiidium modest.c iniiocca-
tinc refrenel, ut honorum dignitniibiis phval»: et
tranquilla; vita* (i) otiiim anteponat. Scd perfcrtum
nunc |)eo viruin Propheia conrornians, ei quem in
niagiiis ffiierna: he:iii iidiitis consiiiiiat exeinplis, non
eomniuiihus eum nd id docet iisurum cs^e (5) vii luti-
biis (r) sod hii coiisuiiimniiduin essc, ut hottis sit,
qiiae Motinunlur : Sed tn iege Domini fuii roiuntas ejus.
Alist4'nsin (d) siiperiorum inuliiis esl, i>isi iii coiiso-
quoniia adhihoaiur i teiitio : scilicot ui in lege Do-

diiemur, et diuma iioeitiriiai|uo 23 "l»cni legeiii .sem-
per e\er<eanl (g) : ut lllud Apo>ioli ost : Omnia quw-
CHuique (D) facitis^ in gloriam Dei fncite, sirecum mnndu"
calis, site cum bibitis, sive cum aiiud ngitis (I Cor. x,
31). Per hoe enimolficiinr, ul sine inlermissiono ore-
nius : oum per opttr.i Deo placiin, ei in gloriam ojiis
somper excroitn, sancii cujusqiie viri vitnomnisormio
sil (10) ao sic secunduui logoni nooiudioque viveiido,
vila ips) noctiirna legis erit ot ditirnn mcdii:iiio.

8. Sod coiisnminala virt liojus heniiliidine. qni im-
pioruni consiliis, et peocalorum vii<, ol pesliloiitias
cailiedra se ahslinens, Dei legom voh^ns die ot iiocle
nicdileiur; docendum esi qnnnlus oi rriiotus acqui-
sii:n liiijus benliliidinis sit ruiurus. Yelle enitii hea-

miiii Vidunt:is sii. Non cxspocial Propheta iit nielus C ^(»ii ^*^^* cx hcaiiiiidiois ipsius e\>peclaiioiie proil-

sit. Piures (6) intra logein iiietuscohiliei,pauco> vero
va!uiit:)S ctmstituit iii ie^e ; <|uia timoris esi, utin au-
dere timcnda iiegli^ere ; perfect:u vero religionis esi,
pra^scriplis velle parore. Gt idcirco beatus ille csl,
cu]us iii Dei lege noii liiuor est, sed volnntas.

7. Lex Dei nocte ac die medituuda; qui id possit fieri,
— Sed deest interdum et aliquid voiuniati : et per*
feciain beaiiiudinem solum velle non obrniot, nisi
voluntaiem sequitur operaiio. Sequiiur nnmque : Ei

(\) Eos non exstnt.

(i) Cunctimie ticet voluntate concurruut^ fadtqne
eos necessiuis, etc.

(3) yon abisse.

(4) Otia.
; (5) Suffragiis. jx

(6) Codex iioster hic luierserit enim,

siipra niim. 4. in Ecclesia quidem manentes, sed Eccte-
sice disciplmam non tenentes. oinnes nimiriim Chri-
stiani : et inrra, in ecctesiastico! tegis saneiiintt\ piTiii-
de est atque in evnngeiicx ie&is sanctitaie. Unde n. G,
sn^cularit vir app<*|liit<ir, iioiidum iiiler licclisle mem-
bra per haptismuiii oompulntiis (|tiod ohservassc ju •
vat, nc qiiis hoc ad Ecelrsinsiicos dumlaxat, nou
etiim ad sxculares jtnlices perlinere oxislinici. Otio-
circa non plncet Krasmi nd marginem nota : SrrcuTarm
negotia periculosa cterieis et bonis ; quasi clerici iiomi-
naiiin expressi essent.

(a) Iii uiio ins. cum tanla Hcet votuntate. Iii nlio,
cunctata iicet voluutaie concurrunt. Mox deerat in cditis
vox neeexsiias, q mm rcsiituimitsex iiiss.

(b) Addimus etittm ex m^s. iii qtiibns patdo ante,
^mr, uon ^iifa.

ci>cilur. Scipiilur iiamqne, Yers. 3 : Et erit ttm-
quam tignum, quod planlaium csl (W) juxta decursus
aquarum^ quod fiuctum suum dabit in tempore suo. Et
foUum ejui non defiuet. Hidiculiim hoc loiteei inc|»-
lum comparnia; benliiudinis credetiir exemplum :
iii qiio ligoi phmialio, decnrsus aquarum, frticlutim
datio^ siiuin lcmpus, et folium non defltiens pra»di-
caiur. ll:oc quidem sectindum homines s.TCuli iiulla
fortc exisiimahuniur. Sed videamus secundum pro-

(7) Heic intorponltur ittud.
f' ( ) Sio ex no^^tri oodicis atque uiius Yaticaiii fidc :
nain in suporiori edilione, orantes.

(9) Facietis.

(lu) In niiioacia edilione (it,

{{{) S^ci(« uliqiie.

(o) In uno ms. suffragiis,

(d) Apud P^r. absiinentia ; verbuin minus quidem
duriiiu, ^cd ab llilarii iiieiiie alieuuin.

(e) Uiiiis coilex Vntic. Juxia noslrn sncri texliis
exomplnrin, ornte. Tum apiid Had. Er. et Lips. qnasi
vero non recuperando vires suus, In superiore autein
ediiione, orantes.

(0 Bad. Kr. cum Mic. ms. iegendi est. Lips. el
Par. ciiiu aliis mss iegentis est, Kx uiraqiie lcctioiie
conricimiis tegendis esl ; qtiod seiisus requirit.

(g) Priinn eililio Par. per tegem Stmiper exerceamur,
Postroma expuucio/nr reiiiiiiii fXdrmimur. PriorLip-
sius pro exerceant reposueratexerceamus, rcnitenlibus
Bad. Cr. et mss.

SANCTl HILARH EPISCOPl

190

phetiCAm doclrinnm, ({iintila in liis ipsis rebus ac A gens (c) :id criicein ail ; Quia $i in humido Ugno invc

▼crlns cnmpnraUne beatiliidinis glorin colloretiir.

9. Lignum Christus, — Iii libro Genesis ii, 9 cl 10,
ubip(aMlilutnaDeopara<lisninlegisl.itorosteiidi(,omne
qno(|ueIignum specie puchruin er (a)ad esuin boiiiim
produclum esse monsiravii; esse quoqiK» el in ine-
dio paradiso iignuin \'nx, ei ligiium scieiidi boni cl
mali exposuil; inigari dciiide panidisum Ibimine,
quod postea inqualui»rprincipiadivisuin sil. Qiiodau-
lem essei hocligniini vii;c, pro|ilKia Salonion docuii,
diceiis (I) de adoritione sapicnliai (b) : Lignum vita
est omnibtts qui complectuntur eam, et qui incumbunt in
eam sicut in Doniino (Prov. iii, 18). Lignum ergo lioc
vivens esi : neque solum vivens, sed eiiam raiionale;
ratioiiale anlem in (anlum ut fruclus del; del vero

faciunt^ in arido quid fiet [Luc. xxiii, 51, ? per liuniidi
ligoi exeinpliim, niiiil iii se aridi(:ili mortis obiioxium
esse sigoincans.

10. Chriato similis tirbeatus. — Huic itaque ligno
bealiis ilie vir siiiiili*i fiei; cuni, trauslati latrouis in
paradisuni inodo, sccunduin dccurs>ns aquariim et
ipse plaiilctiir : ei (icl beata ilia, ei iion rradicauda
novclla planlutio, (juam in Evangdiis Dominiis signi-
ficat, cuin de aliena plantalionc cooqneritur, dicens:
Omnis ptantatio quam non plantavit puler meus (5) cce-
lestis, erudicabitur (Mutth. xv, 13). IIoc ergo li-
gniim dabit rrucliis snos. Ubictini'|ue autem de rniC'-
tibiis a« bot um aliijnid divinus scrmo significat, facere
potius cas friicliis, quam darememorat, cum ait : Non

non coofusc, noM imporlune, sed tempore suo. Ei B poiest arbor bona fructusmaios fncere{Mnih. yi\.{S),ti

plnntatum hoc iignum est jiucta 2i^(i^cursus aqua-
riiw, in posscssioiic scilicet regni Dei, id esl, in pa-
radiso, et unde fliiinen exiens in quatuor principia
dividiiur. Noii eiiimait:Posl decursus aquarum, sed :
Juxta decursus aquarum, unde primum decursum
aqiiaruin divi^iones sortiunlur. Illic enini plantatum
hoc lii!flum est, quo latroneni illum, se Dominum
confilentcm, Doniinus qui Sapientia est introduxil,
dicens : Amen dico tibi^ hodie mecum eris in paradiso
{Luc. xxiu, Ao). Et qnia sapienliam, qui Christus
est, ligiiiim vilx cognoininari de sicranicnto fuliira;
corporationis et passionis, propbeiicn auctoritate do-
cuimus : etiam cx Evangcliis intelligeotix liujtis cst
proprietas, adstruenda. Doroinus namque ipse se nr-

cum secuiiduin Esaiam qiierela de vinca esiiExspectati^
inquit, ut faceret uvas fecit autem spinus ( Esai. v, 2).
Lignuni ergo iioc dabit fructus suos, arbiirio dandi
et rationc modcratiim (d). Nain in tempore suo dabit.
Et quo tnndem lempore? 25 ^^"ipc ^" ^^ H"^
beatus A|)Ostolus ait, ut notiim faccret vobis (tt) sa«
cranicntuin voluniniis suae, secundiim beneplacitiim
quod propo>uit iii ipso, in dispcnsationem plenitu*
dinis temporuin (Ephi^, i, 9). Hoc ergo dispensatio-
nis esi lempus, quo et accipiendi et daiidi opportuni-
tns temperatur, cum suum (4) crit tempus, ut acci-
piant quibus dabil. Temporis autein mora in plenitu-
dine temporum pendet. Di$i>ensalio enini dandi
fructus, pleiiitudini temporum rcservatiir. Ei qtii

bori comparaYil, cuin in Beelzcbub d;cmonia cum G tandem hic disponsandos erit fructus? Nempe ille de

Juda.>i ejicere dixissent : Aut facite, inquit, arborem
bonam et fructus ejus bonos, aut facite arborem malam^
et fructus ejus malos; ex fructu enimurbor cognoscitvr
{Maith. XII, i4). Quia cum frucius essei optimus,
d.Tmoiiia ejicerc ; Beelzebub euiii, cujus fructns pes-
siini sunt, essedicebant. liiijusquoqne beaiiligni n<iu
(2) dedignatus est, in se docere virtutem, cnm per-

(1) Codex Yeron. cum Yalicnno, de $apientia; el
seaiienlia verbn, hicut in Domino, omitiit.

(i) Non dedignatus est compurationem^ cum per^
gens, etc, sicut io Valicanoriim uno.

(3) Vox ccelestis desidcrnlur. Sed forle non osri-
tantia ainanuensis. Nam in uno oplimae notse Biblio-

(a) In viilgatis ad usum. Mi^lius in nno cod. Yat. ad D
estini, fnvente Gciiesi. in iiua ad vescendum bonum di-
ciiur, noii ad utenduwu

(b) Ex Yaiic. mss. unns de Sapientia; aller deadw
ratione sapientim. Forte leg. de honoraiione ; niskxime
cutn iii gr:i>co imihIo ante de Snpicntia dicatiir, ir«v
^ TifAeov oOx oeSiov outqc co^tc. Mox in iino itis. desi-
deratiir, sicut in Donnuo^ qn:e verba suiit lxx. Obi-
ter ob^^ervninu.t Saloinoncin Hilario bic nique ahbi
dici prop/ie/rim; iit fiitilis ac vani Sit Eusebii C:csar^
I. I, advcrsns M ircclliiin c. i, nqireben^io, qna hunc
sugillal nnod ipsuoi S ilonionem Prophetam^ Provcr-
bia propheiins dixcril : cnni taiiien, inquit, donuin ac-
ceperii sapientice^ non prophetvv ; ncc vliam insiitue-
ril proplirticaiii, qoa Pioplieias iegimu^ circumiisse
meibtis amicios et iicedinis peilibus, egenos^ oppressos^
angustiatus. Quod si valeret, ipsi etiani P>alniiMt;e
Proplietof iiomeu cssct abrogaiidum. Codex Yeron.

qiio idem apostolus Nieminit, dicens : Et iransforma"
bil, inquit,corptts/iiimi7ila(fsnos(rff (5) (()conformatum
corpori claritatis sucb {Phiiipp. iii, 21). Hos crgc» no-
bis frucius siios dabit, qiios jam in co qucm sibi
asstimpsit, ct qui (g) significalnr in ligno, homine
perfccii, quein in imiiiorialitatis snas nntiiram ab-
sorpta mortalitaie transriidit. Erit ergo uthoc lignum

thccne Bodlejnn. Oxon. nis. nomen 6 oOpovcoc non ha
betnr.

(0 Additnr eiitin. Mox dabitur j^rodabit.

(5) Conforme corpori giorice «tkF, joxla grxcum
texlum : o-ufxuojo^v tw o-wfxaTt tac 565>3* «vtoO.

cum Yaticano de Sapieutia, el seqiientia verbn, sicui
in Domino, omiltit.

raitonem cum pergeiis, elc.

(d) Hoc est qu«»d dicebal, n. 9, tignum vivens. nce
soium vivens^ sed et raiionale; raiionale aulem in tan-
tum ut fructus ilet : nbi iii hoc dandi arbiirio ratiuna-
lem nniuratn maxiinc coii>litoi(.

(e) Bad. et Er. notum fucere vobls. Excusi alii, no-
imn vobis facio. Aller ct Yaiic mss. notum voluH ro-
bis facere. Aliuin Vaticanoin mclioris notac scquimur
sacro textui inagis roiiseiilientciu.

(f) Ei hic sibi non conscntiunt mss. Yaltc. in alio
eniin trantformatum, elc, in nltcro, conforme corpori
gtorias suce^ iii teriio, louformalum corpori gtoiim
«Mif. Yid. lib. xideTiin.,n. 55, ex quo aliisqnc pln-
nbiw b»cis liquel liilaiium cadem Srripturaj loca
non eodeni seniper niodu rcferrc.

(g) Lips. et Psir. signilicantur : corrupte.

m TRAGTATUS IN PSALMUM PRIMUM. t58

beatus i!le vir» cum quando ipsc in gloria Dei Domi- a ^^- ('^orite aieriKC dole^ -7 Et omuia , inquit,

quacumque faciel , bene (5) (e) dirigentur, Jani non,

no suo confot mis adsliteiil.

II. Folia Dei verba. — Folitm anlrm lipni hu-
ju$ non defluet, Nec niinm si folia ejnsnon defluunl,
cujus fruclus dubuntur (HUins, qnam dccidenl , non
m.tturitale drpulsi , non vi exieriore decnssi , sed ra-
tjonalis officii di>pciisalione {a) deniessi. El quid iri
folii.s signiiicel , ex comparatione rerum corporalium
absiilutuiu eat. Nani(|ue Iianc csse nainnim folioruin
-contuemnr, ut ad cuslodiam frucluum frnclibus ipsis
circiimjecta prorumpani; ui qiiodain vallo trncra po-
morum initia cominimiai;i. Docirina ergo vcrborum
Dci, qnx promissos nobis friicius convesiit, sigiiin-
ciiur in roliis. Ilis enim verbis spes noslr.T innnibraii-
tur : horum inler lias sa*culi tempestates muniminc

siciil iii Adam, <lonum cjns et statuia perUirb ibuntnr:
qiiia ille constituta; iiiimort^litaiis bcaliindinfni pec'
c:ito iraiisgre:isx legls :miisit , sed per rcdemptionem
ligiii vit:e, id est, dominica passione, cuin ipsi ligno
vitx siiiiiles erimiis, jam qiiid ,uid in nobis liel, ;vter-
nuin esl : aeternum auicm cum boatitudinis sensu*
Prospere dirigentur autein omnia iila qnse fient; non
dcniutntionc inceria, non inmitura inlirma, rum in-
corrnptiocorruplionem, ct a.4ernit;is innrmitatcm, et
forma Dei forinam torrenx carnis (4) absorpserit.
Iluic igitnr planlato ligno , in Irmporc sno bos frucins
-suos danti, bcatns ilic vir eril siinilis, ipse quoque in
paradiso plantatus ; ut planlaiio Dei iion eradicanda

conlegiintur. Non deflucnt igitur h;ec folia, id esi g |iermaneai, in quo omnia a Dco faota prospcre diri-

Dei vcrba ; qiiia p^r Dominum dictum est : Calum et
ierra (I) transibunt, verba autem mea non transibunt.
(Matih. sxiv, 55). Nihil enim ex his qux a Deo dicta
f unt , dilabelur aut decidet.

42. Horum foliofum utilitas, — Quod autcm hxc
folia ligni hiijus non inulilia sint, sed saluiaria gentibus,
fanclus j|8 Joanncs in Apocalypsi testaiur dicens :
El ostendit mihi flumen (b) aquee vilw, splendidum lan"
quam crystaltum, exiens de ihrono Dei et agni, in medio
plaiea ejus, et ex uiraque parte fluminisarborem tita^^qum
facit fruclum duodecies, singnlis mensibus reddensfruc^
tumsuum,et folia arboris iHius sunt ad saniiolcm gentium
{Apoc, XXII, i), Coeleste (/(/ fs/, spiriiaie) sacramcnium
ita percon»oraIess|)ectcs exponilur, ut raiionem spiri-

gentnr, nuUa dcinceps domntationc vcl inlirmitaiis
nostra; cradicanda, vel temporis.

27 ^^* Iwpiorum postjndicium quale corpus. — De-
monsiraia autem perfecla biijus viri healiludine, con-
scquens crai (;u:c impios poena mnncrct, ostendcre.
Seqnilur nami|ne, Vrrs. i : Non sic impff, ifon sie^
sed tanquam pulvis quem projicii venlus a facie terras.
Non cst inipiis comparativae hitjus beatitudinis spes
relicta, sed (/) vagnmos, obtritum. ventilatum, dis-
persum et iiiquieium manet, ul ex illa corporalis so»
lidiiatis flrinilate decussi , Indibrio pulveris differan-
tnr in poenain : non in niiiilum diRSohiti, ul sil in his
maleriospoen.T; scJ in inanc aclevearidnmqneprotriiiy
ui liKiibriosa popnx niobilitatc jacl>mtnr. Cujns poenffi

lalem corporalia ipsa qnanqnain imjderc noii possinl, C ct loroallero idem prophela moininil, diceiis : Cortimt-

iainen(r).td corpora non (2) mntilent. Convcncrai cnim
dixisse , ex uiraqnc pnite flnnii lis deinoiislraii ar-
borcs esse , non arborem. Sed qnia viue arbor ubi-
que in saciamcnlo baptismi una cst, (d) ui dir(nc ad
se veniiMitibus aposrolic;c privdicatioxis finctns
subministrans; ideo ex ntraquc parte numinis una
vita.* aibor assi>tii. Uniis eoim agnus cst in throno
Dei visns , et unnm flumeii , ct vit c arbor niia : qii»
omnia in iic complectuntnr mysteria corporalionis ,
bapiismi, passionis, cujns folin, id est pra^dicatioiiis
verba, snlutem genlibus per doclrinam eloqnii nondc*
cidcniis Impertiunt.

(i) Prmieribunt heic, et pniilo post , pro Iransibunt.

li\ Mutileniur.

(5) Prosptfrabuntur hic et infrn.

(n) In vnl^atis , dimensi, In diiobus mss. Vatic. de' 1)
nierui : cx qnib'is restituendum dnxiniu^ , demessi.

(b) bditi. aqucB viv<c , dissidentibus inss. et sacro
tcxiu.

(c) Erismns ibx conjeciurn ad margincm adscri|)-
sit, ad comparationem non inulHia siiU : qnoil a Lit>sio
arreplum deiiiceps obiinuii. citra liilarii Sfnieiitiaiii;
quii vull, quaiilnm asseqniinnr , S|>int:«lin in Scripin^
ris ila corporalibns adnmbrari , ut ha^c ad cori ora
iininiisi iiiepii* referri qncant, quia nimiriini aliijnid
desil» qnod iieccss:irinin sit ut coiporibns verca|it;iri
possint. Hoc conlirmare licel ex ca|)iic2i in Maiih.,
n. 15, uhi inonel S. Doclor rernm seiiMbilinm at |iie
prjrseniium raiioni aliquid inierdiim ea conditiooo
deess* , ui iios ad reruni spiritaliniii ac futurarum
ijiMiftOtiam sine ullo earuiii damno promoveant.

nuam eosut pnlverem anie faciem venli, ut lulum platea-
rum delebo illos (PsiiL xvii,4o). Compnralioiiaqiieut
beaiilndinis, ita cl pam;c esiconstitula. Quomodoenim
nullus labor el veiito |.ulvercmdi^si|»are,et quomo-
do Ininin in plateis ingredientcs sc(5) propecalcasse
non senlinnl : ila poena: illi infcrni fncile est imidos
delere atqne dispcrgerc , quos peccaloruin ralio ct in
luluin solvcrit, elcomminucrit in pulverem , non re-
licta neqtie snbstantia firmiiaiis, cum pulviset lutum
sini; et pcr id quod pnlvis eilutnm suiii, in natnram
laniuin poenalis substantix' re«ervali.

15. Impii resurgent^ sed non injudicitm. — Ei quia

(4) Absorbueril,

(5) Abesl prope.

Ouocirca, mutilam licet, lectionom ms. Miciacensis
pr:i*reriinus , faventibus tribns Valic. in qnibiis ad
corporalii non muiilentur, ui ci apnd Bid. ei in Erasmi
lexiu ad corporala non mntHent. Si qnid de nostro li-
ceret adjicere, sic resiitnerenins : Tamen, ut ad cor»
pora, non mutila sinl, S<»u , tamen relate ad corpora ita
mntila stnt, ui reltile adspiritalia non sini mntila. Por-
ro fffii/j/are Doiiaio, id esi qnod delrahere aliquid sine
quo res esse non possit. Ei Tnllio in Orai. mutila et
hiaiilia synonyina SHui.

(d) In nno nis. Vaiic. ex se viventibus.

(e) lii ins». vrosperabuntur ; quod et infra Iiabet
Miciarensis c<idex pro prospere dirigentur.

(/) Bad. Er. Lips. cuni ms. Mic. va^ifm eos : niale.
Beatorum ossa seu corpora cum ossibus impiorom
hic cqmparanlur.

250 SANCTI IIILAKII KPISCOPI SCO

|)i;r liaiic (lcmuialionc-m obirilsc iu pulvercm nrmiu- A <|u>(i (c) iiiHilrlilalis iiisertum ; ncc inridelitaii cle}u-

lis, non criiDi ejiis boni parlicipes, qiiod bealo viro
ex rrncui ligni dabilur in icmpore; idco consequen-
ter adjec<t, Vers. 5 : Proplerea nou resurgent iiupii
injudicium. Non alioliiio bis, qui niique pulvis eiunt,
per id qiiod (I) non resurguni denuniiatur ; sed re-
snrrectio bis {^) in judiciuni denegatnr. Non enini
pcr id qiiod noii eiuiil, sensu poenae carebuni : quia
liicri |ioeiiam faciel , quod non subsisiel ad poenain.
Subsislciit nuteiii {a) quia erunt puivis. Pnlverem
vcro cfGci vel aridalc, vcl alirilu, non cst subsisten-
di amisisse naiuiam , sed iii naliiram alteram sub^ti*
tisse. Per id auiem, qiiod in jiidicium noii reburgent,
absoliiium cst noii rcsuig< ndi cos caruisse iiaiura ,
scil rcsurgondi iii jiidiciiim perdidisse ordincui. Qni

laiidi, qiiiaaliipiid babeant ctfldei.PlurcftnamqueDci
oieius in Ecclcsiacimtinet : sed eosdem lamen ad sac-
cularia vitia su^cnli blandimcnla sollicilant. Orant, quia
limciit; pecc:int, qnia vi.iunl. CbrisiLinos se nuiicu-
pani, qiiia bona esl spes acieriiil.iiis : gcniilia agunt,
quia blanda piaiseniia sunl. Impii iion inanent, quia
bis Dei nomeii iii bonore i'St : pii non suiil, quia qu.-c
pictati suiit aliena sectanlur. Et necesse est ca niagis
diliganl, per quae id quod se nuncupani e sse non pos-
suiil; secundum nuiiciipaiionis volitniatem , iperuin
vnluiitite p4»iiore. Et idcirco Dominus postea qiuiin
credeiiies non judicamios, vi noii crcdenics j.nn jiidi-
caios essc diierat , addidit : lloc esi auiem judicium ^
quia lux venil in mundum , ei dilexerunt homine$ niQgis

iuitcm resurrectionis «t judicii ordo intelligcndiis sit, B ttnebras quum lumtn. In eos eigo judiciim e^t , quod

Doniiiiiis in blvangrliis ostendii dicens : Quicrtdil in
iuc , iion jndicatur : qui auteiu non credii, jam judicu'
tu$ est. Uoc est autem judicium, quia lux venit in kunc
nniuduiu^ ei ditexeruut iioinines magis tenebras quatn lu -
mcn (Jonn. iii, 18 ef lU).

IG. Si ncque fideles, neque infidiles, qui igitur ju-
dicuudi. — Ncgiigeniiaiii audicniiuin (3), el iniutio-
Siin legentium racililaiem dicii domiiiici 28 ^ci*"!^
piTtiirlal. Cuiii enim dicil : Qui credit in me non ju-
dicabitur ; cxeniit jiidicio fiib bs : ei cuni snbjctit :
Qiii auiim non crcdil^jam judicutus ett; iioii adinisit
::d jiidiciuiii iulid«'Iis. Ergo si ciedentts excniii , et
reptilil iiilid«'b'S , nec in bos nec. iii ill* s jiidicii s<»rie
permissa; qiioiindo c< nvciiire sibi (4) in buc, qiiod

jam et in incredulos acluin est , et iii credonfes non
necessariuin esl : qiiia magis tenebras qnam lumen
dilexcriiit ; non qiiod non diiciei int et iunum , sed
qiiml (lilcctio iilis ruerii wagis pr«»peusa tencbraruni.
28 Praif<)rri enim solel dilectioni ex com|>aratione
dilectio : et binc jiidicium est, qiiia cuin dilexeriiit
Gbristiim , magis timeii lem*bras dilexcrunt. lli crgo
judii abuiilnr, qui ncqiie ut pii non judicabuutur, iic-
qiic jam ruerini ut impii judii ati, in quos ex pr.elata
poiius dilenione (5) jiidiciiim.

ift. Impii Hon jhdicabuutur, sed peccatores. — II ii-
jiis qiiidem cvai gciica; dis|>4>siliuni8 tenuit et pro-
plieia iationem,dicens:Prof;fer^/i non resurgent impii
in judicio, ueque peccatores in consiliojuUorum. Liipiis

leniiim aii , existiinabiiur : lloc est autein judicium, C judiriiim, qnia jain jiidicali .sunl, iion reliuquil : pee-

quia lux venit in luundum, et dilexcrunl homines magis
teuebras quain lucem ? Non enim polcsl (6) locus reii-
ctus csst^ jiidicio; cuin neque iiifidcles, ncque fidelcs
sint judiCHidi. Ei h:rc quidcMii ila esse aiiditoribus
ncgligeiitibus el Iccioribus iiicuriosis videbnniur :
ca^lerum in se vinus ips-i verburum proprietatcin
dicii et iiiielligcntiain continct.

17. Qui scil, iuter pios impiosque medii, — Qui cic-
dit, inqiiit, non judicabiiur. Quid cuim neccssc cst
judic.ire credenlein ? judicium eniin ex ambigiiis rc-
bus exsisiii, el ambiguilaie adciupta, judicii tion de-
sideiaiiir cxaiiieii. Ex quo iie inlidelcsquidem nccesse
esl jiidicari ; quia amlii^uitas quiii (alias cuiii ) infide-
les siiit , iion rescdit. Sed adempto in cn-dcntes non

caloribus aiiteiii , quos supiTiori sermone discerni ab
inipiis docuiiiius , coiisilium jiisioriim , quia judicandi
sint, dcnegavil. lilus eiiiin pra^uditatos impietiu fa-
cit, Iios vero peccaluni deibiet jiidicandu^. Ila(|ue
iieqiio impietas, qiJU£ jam judicata esl, peccatoriini cst
permissa jiidiciu : nei|ue pecc;ilorcs (|ui judicaudt
sunt, justoruin qui noa judicabuntur , meriti suut
digui e>se consilio.

i9. Quomodo Deus cognoscal^ aut ignoret, — Et
bujus ditrerentio*. Iiinc ord<» proficisc ilur. Vers. 6.
Quia cognoscil, inquit, Dominus viam justoru.n^ et via
impioruin y.enbit. Coiisilium jiistinuoi pecciitoies id-
circo iiou adcuiil, quia viain juiloruiii Dominus co-
gnoscit. Cognoscil aulem noii tgnorationis scientia (</),

crcdcn:esquejiidicio, causain Dominiis jiidicii ei auc- D sed dignatioiie iiosceudi. Nei)iic cnini bx*e iu Deo

lores in quos judir^iri iiecesse csse adjccit. Sunt enim
aliqui intcr iinpios piosquequi medii siiii, ex ulr(»que
admixti,neutri t^imcn propric,quiainid ipsnmconsii-
lerint cx utroque : nec fideiadiniscendi,quiasit illisali-

i1) Non resurgent.
i) I

lleic ei in sequeniibiis cum resurgeodi Tcrbo
in judicio adjmigit ms. Veroiieiisis.

(3) Segligentem audientiam^ et incuriotam negligen"

(a) F.diii, qui erunt. Expressius duo mss. quia
erunt. Paub» anie iucri poenam [aciet^ periiide cst ac ,
lucrifaciel pwnam : seii evadet pceuam , quo eodcni
sensu Plinius dixit, iucrifacere injuriam.

\b) Apud Par. videri iocus esse judieio, In aliis
edilis, videri locus $su reUctuM judicw. Qu» de judi-

passionum bumauarum demulalio esl, ut aliquid aut
cognoscai, aut nescial. Beaius Aposiolos Pauliis qiia
ralioiie a Deo cognoscttremur exposuit, dicens: Siquit
est in vobis propheta aut spiritaiiSy cognoscat qua scribo

tium facilitalem,
(4) Onuttiiur in.
{i) Judicium esl. Et kujus quidtm,

cio Hilarii sentenlia sil , dispuiaium est in Prxfa^
tione.

(d) Seu, qiL-e ignorationem prxcessisse ponat Tid.
lib. II de Trin.,11. 6i.

261 TRACTATUS IN 11 PSALMUM. m

vobis, quia Dondni swU : $i quis autem non cognoscil, \ Posluin (c) a me, el dabo tibi gentes hmreditatem

non coguoscetur ( I Cor, \iv. 08 ci 39). Eos ergo eo-
gnoscia Uoo oslendii, i|ui qu.i; Doisuiii cogiioveiiul:
tiiiu cognoscendi, cuui c<»giioverinl; liigiiationein sci^
liceicogniiioiiis |Uir nieriium religiouis cogoiiae con-
sci|uenies : iii quod cognosciUir, non iguoraiiiis pro-
fecius iuleilig:ilui* csse, sed i-ogniii. AbsoUile auteui
Doniinus osiendii in Adain at<|iio Abiuli:iiii peccaiores
86 ignoiaie, cogiio-cere nuieiu lidi^leK. N»ini|ue Ad:c
post peccaluiii dlvluui esl : Ubi ts^ Adum {Gen. iir 9)?
non qiiod Deus, qiiein adlnic iii pamdiso liabeiKit, iii
p iradiso esse ne^ciret ; scd quod duni ubi Sit inler-
rogatur, indignus Ci»giiitione Dei per id4|ui)d pcccavii,
ostendilur. Abialiani auiein diu ignoraius, scilioet ad
qiiein sepiuagenai iuin Dei jain fuii scrnio, ciiin se

tuam^ ei possessionem luam terminos teme» Reges eos
in virga ferrea, et lanqnam vas figuli coufriuges eos.
Et nunc reges inteliigite, erudimini qui judicatis ter"
ram. ServiiB Domino in limore, et exsultate ei cum tre^
mort. Apprehendite duci\diuam , ne forte irascatur
Dumiiitis, el pereatis de vm jusla, Cum exarserit in
bretn ira e/iis, beati omnes qui coufidunt in eo.

TRACTATUS PSALMI II.

31 Plnies nostruiiianiliiguos rncitapastolicaaiicto-
rita>, utruin psaliuuio hiinc cobaTeuiem priiiio, et
veloti prinii (d) exiiinuiu puicnt e.sse : an vero subja-
cenleiii et secoiidiiiii potius coiinumerent. Nainqiie
iu Actis Aposloloniiii priiiiuui buiio babi-ri aii|ue e^se.

per ohlalinnein Isauc fldelem Douiiiio probnssei, Uii B ^^'^' ^^^^^^^^^^^^ Iteali Pauli ita doceniur: Nosque vobis

in diviu^iin fainiiiariialcni digiialioue siiscipitor : Sunc
cognovi qma Innes Dominum Deum /iiuiii, et 30 "^'^
pepercisii filio tuo diltclo propier me (Cen. xxii, 12).
Noii igiiurabat uiiqiic Abrah.i* ndeiii, qunn ei dcgi'-
iiernndo Isaac credeuli ei ad juslitiani depula\erat :
scd t|nia niagiium liinoris sui dederai liliuui oficrendo
docuiiieoiuiu, nunc c< gnoscilur, iiniic pioliaiur, nuiic
digoiis est qui iioii ignorclor. Sic i aqne Deus et
a^n scii, el iiescii; cuni Adain percaior nescitnr, et
AbraUaiii lidelis agii«iscitur, digi.us siMliret qui a Deo
niUil uti ;iic ignorante nos^aiur. <^ognit.'i ergo esl<>eo
jiisioruin itoii judirand*»Miin via: rtidcircopoccalores
qoi juilicandi snut, ab coruin con>ilio suboiovcninr.
luiiui auttiin iu jiid.ciiiin nou resnrgeitl, cuni drper-

evangelixfnmis eam qua ud patres fuciu esl refifomis^o :
hniic Deus explevit filiis (I) vestris, susiituns Domiuum
nosirum Jesum^ sicul in (e) psuluio primoscripiumest,
Fdius meus es tu, ego hvdie genui k', cum suscitaoil
eum a morluis amplius non regressnrum in iuieritum.
Ob baiKcrgo ;<p >siolicaiii aucim itateiu error«'scriben-'
ttniu fieri cretlitur, iit iu ordioe sccuiidiis psaluius
isie iiiiinerelnr, cuin prioins csse ipso doctore geii-
liuiii teslaiitc noscaiur. Gogoosceiida iuiqiie e;i ratio
c>t, cnr el a nobis secnndiis esse inielligeiidus sii, ct
ab Apost ilo es^e priniiis oslcnsiis sit.

2. Mcdiis iiainqiie lcgis !ciuporibus (fj, priiis-
qu:ini uu gcnitiis Dci Filiii-, :inte s^rcula nianens Deus
Verbiiiii, lioino nasccretur, posreu«e nge Plolenixo

diia eoruiu via, jiiii fiierint jiidicaii pci cuin, qui aii: C sopliingtiiia se»iorcs libros VclrrisTestiiiieiiti ex lie-

PaUr nun judicai quemquam (Joan. v. 22), sed oniue
judiciiiui dedit Filio, Doiniuo nostro Jcsu Chrisio,
qui cst benediCtiis in s:ccnla saxuloruin. Aiiien.

PSALMUS II.

Sine tiinlo apud Ilebrxos.
Quare fremuerunt geiiles, et popuU medilali snnt
inaniaf Adsiiterunl reges lerrof, et priucipes convi*ne-
runt in unum, adcersus Domintnn et adversus Christum
ejus. hisrumpamus vincula eorum, et abjiciamus a
ttiibis jngum ipsorum, Qui kabilai in cwlis^ irridebit
eosj et Dominus iubsnimabil eos. Tunc loqueiur ad eos
in irn sun^ et {u) in furore conlurbubil eos. Ego au-
tem consiitulus sum rex ab eo super Sion montem

in-ais ittieris iu gra*cas iransiulcroni. Erat aulem
jain a Moyse aniea insiiiiiiuin, iii >yiiagog;i otnni sep-
lungiiita esse dociores. Nam idcni Moyses, qiiamvis
Yeleris Te-taiucnli {g) verlia in litieris coiididisset,
taiiion separaiim i|uu!daiu ex oiculiis legis secretiora
my.^leria 33 sepluaginla senioribns, qui doctores
dc iice|is uianereut. inlimnvcral. Gujusd' cirinaicUam
Douiioiis in Evangeliis memiiiit, diccns : St(p«r ca-
Ihedram Moyai, iiiqnit, sedcrunt Scribm et Phariseci :
omnia ergo qucecumque dixerint vobis^ servale et facite;
secundum vero fucla eorum nolite facere. Doctriua eigo
horum (/1) maiisit in posterum qu% ab ipso scriptore
legis accepta, in hoc seniornm ct tiumcro et oHKcio
conserv.an esi. Hi itaqne seniores libroshos Iransfe-

eottctum ejHs, (b) praiiicans prasceptum ejns. Domi- j) nHiins , ei spihtalem secundiim Moysi tradiiionem
nns dixit ad me^ Fiiius meus es /u, ego hodie genui te. occuiUrum cuguitionum scientiam adepli, ambigua

(I) Noslris.

(a) nilnrius, indignatione sua.
{b) Hii. annuutians.

ie) hilnriiis, Posce.
d) Iia iiiss. poiiores. At editi, extremum, Georgiiis,
qui et qiiaiidoqtie Gcnnndiiis apoellalur, apu4l Gorde-
r-.uni iii iiaieoa Patr. Gr.ec. Ono, inqnii. iiffclt exem-
plaria hfbraica. in aiiero quidi^m reperiinus hoc etse
>ecundi psalmi principtum ; in aiiero vero kiic este con-
junctum cum primo. Ceeterum hnud ignorandum est^ in
nuih hf.braico exempiari Psaimorum nHmrmm adjunc-
lum esse. Parapbr.*istes veni apud eaindem Gordenum :
Sciendwm unud Uebrmos priniiiiii ei eeeundwnpsalmum
non eue distinctos^ sed conjunetos. lluic cousentit vul-

gatufi llicronyinut in psal. 1. Sic utrumqueuna serte»
velut niiuoi |isaUnum, de<cribit atqiie ioserit Justiuiis
Martyr iii Apologia 11. Qoi niiiic secundus esi, psal-
nins primtis :i|ipellatur a Peiiliaiio apud Augusi. 1. n.
c. 92, n. 20«.

(tf) lii noniinllis esempiaribiis gr.Tcis legere est
TM irp«i>T». io aliis Tw itMxipta. Legere tm npwfa |K)St
irilariutu vulgaiiis ilieronyinus in 11 |isalmuin, JJEcu-
meiiiiis in Acia, Beda, etc.

(f) Aiinos circiier 500 ante Ghri^itnm.

(f ) Ms. Mic. Verba Testamend in iiueras condidieset.

{k) Verbum tNanstl a Lipsio eipuuctmn, rMitui-
mus ex Bad. Er. et mss.

265

SANCTI lllLAnil EPISCOPI

t64

liiigiisn licbrnicae dicla cl varla qiiaudaiii cx sc niin- A a^JJ^tc ; ileliinc quocl illi ipsi principes doclorescjiie

liaiiiia, .-ecindnm virinles rijrnfti ccnis cl propriis
vcrhoruinbignincalionibns iransiulrrnm, (a) doclrinaj
sciciitia muUiinodam illam sermonHin inieliigcntiam
lcinperaiiles. Ei ex eo fii, qut postea ifansiulcnint,
divcrsis modis intcrprcluile^, magdum gcnlibns al-
tulerinl errorem : dmn occuU:c illius cla Mt)yse pro-
fi»cl:e iradiiinnis ijjnati, ea quae ambigue lingna lie-
brnea conimemofau sunl, incerli snis ipsi jndiciis
cdidennit. Ainbiguitalis anlem linguaj hebraicr unum
aflercmus cxemplum, ex quo c-jciera islins inodi cssc,
alqne ita nil sunl, inlelliganlnr. Bresitli vcrbiim he-
braicum esl. Id trcs significanlias in se habcl, id
est,m pnncipiOj el in capiie, cl (b) in filio. Sed trans-
latores sepluaginta m principio ediderunl, cieteris

syn:igi)g:i*, ct prater scieniiam legis pcr Moyscn qno-
quc doctrina secreiiori perrecti, non potucrunt non
prohabiles e!=^sc arhitri intcrpretandi, qui ccnissimi et
gravissimi erant auctores ducendi. Ili ergo p*almos
inter cxleros libros tMnsferenie!», ct in nuineruin re-
degcrniii, ( t in ordincm collocavcrunt, ci diapsnlinis
disiinxerunt, qui omncs secnnduin Hobnros conrusi
et habebantur ct habcntur. llorum igiiur lransUl!Ofics
Hchr.Tis tnm lingua taninm sua ntcntibus non erant
nccessarioe. Ipsis tamen omnihns diligcnli et religiosa
custodia observatis (d), qnihns posiea qnam Doininus
lcgem omnem sacramcnto et corporaiionis su» et
passionis et resiirrcctionis impicverat, cnm his libris
quos regi iidcin iranslatorcs ediderant coilatis, et fi«

diverse transfercntibus : ct seruiidnm hanc amhigui- B deliter (e) consonanlibus comperlis , indissolnbilis

taiem hxc ab illis in omni translatione cst facta con-
fusio.

3. Lxx interprelum auctoritas. *— Sed pcrfecla ho-
rum septnaginti interpretum (c) ancioritas manet.
Prinuim, quod 33 ante advenlnin corporalcm Do-
mini iransiulenini, nec adulaiio iiiterprelandi adhi-
bita lempori arguitur, tanto intcriore interpretationis

conslitnla cst piivilc^io doctrin.T ct .xtaiis nuetoritas.
A. CurPaulus pi iinuin hunc ap;yW/nnV.— Beatns ergo
aposlolus Pauliis, secundiim profcssionem sunm lie-
bra>us ex Hebr.Tis ciiain secundum hcbraicain (i) cogni-^
tionem et fldem psalmnm hiinc primiim e.ssedixit,trans«
latonim distiiiclionc non usus ; cui maximuni hoc prac-
dicandi ad synngogae principes studium crat, ut Do-

(1) Consiitutionem,

(a) I:i nno ms. doclrina: scientiam multimoda illa
sermonwn inteUigentia lempernntes : miniis eleganter.
Hnc spcclat illnd in Ps:il. cxlii, n. 1 : Eis autem legis
ac proiihetarum scieniia ultra prtBtcriptum et anibigui-
tulem litleras [uit. Haiic ii»soniin scientiain, qiiain nos-
ler llil.irius iraditiOiii, alii prophrtico spiiitni tri-
bnunl : ni di<ere non dubiiet Angustinns lih. ii, de
coiKensu Evang. c. 66 : Septuaginta eo spiritu inler-
preialos^ quo iila qno! intervretabantur dicta fuerant ;
et quidein iit hahci Qiiiest. 169, iii Gen. non interpre-
tationis servitute, sed prophetiw auctoritate. Merito
e/iim, iiiqnil, I. xv, de Civ. Dei, c. 23, ii.S, creduntur
Lxx interpretes accepisse prvpheticum spiriium ut si
quid ejHS auctorilute mutarent, aique aliter qnnm erat
quod interpretabantur dieerent, neqne hoc divinitus dic"
tum esse dubitaretur. His Miffiagjitur eliain llicrony-
mns, a qno pr;i'f»t. in lib. P.ii'alip. iidem as^eruntur
Spiruu S'incto pleni.

(b) Hnnc Hilarii locnm notassc videtur Hierony-
mns, Qiiapst. hcbr. in (ienesim dicens : Plmqne exi-
stimant, sicul in altercntione Jasoniset Papisci scriptum
esly et Teriullianus in lib. contra Praxeam dispuiat,
necnon Hilarius in expositione cujusdam psalmi affir-
mat, in hebroio haberi^ in filio fecit Dius cosluni et
terrain ; quod falsum csse ipms ret veruas comprobat :
ttum et LX% interpretes et Symniachus et Theodotion^
in principio transiuterunt , et in hebrwo scriptum esi,
Beresith, quod Aquila interpretntur, in capitulo, ci non
Btben, quod interpretatur, in Pilio. Magis iiaque se-
cundum sensum, quain secundum veibi irunslntioneni^
de thrisio esl. lia tamen in hebra^o haberi, m filiOy
aflirmat llilarins, ut hnic interpretationi neqiie adhai-
rcai ifise, nei|ne adh.i rendum putet. De Terinlliario
ohiterohservanins,eam inipsiuslibrocontra Praxeam
misqiiam rei^eriri, sed hocduintaxal nuni. 5, de Pra-
xce scetariis : Aiimt quidem et Genesim in hebrwo ita
ineipere ; In principio Deus fecit sibi Filium : hoc ul
firmum non sii, atia me argumenta dedacunt. Qiiain-
qiiain hnnc Teilulliani locum ex Hieronymo emen-
dandiim esse facile conccdanius. I,»se vero Tertnl-
lianns legere solet, in prmiordio; etl.cont.Hermogen.,
n. 20, juxta viin vocis graecx iiermiitit ut legaiur, in
principulu et potestatc.

(c) E regione vocabuli hujiis Erasmus adscripsit :
Aliter sentit Hieronymus. E\ ipsa lamcn Hieronymi
coiifossionc episi. ci, ad Pammach. edilio lxx, virei
obtinuit in Ecclesiis. vel qiiia primn et ante Christi ad»
veniuin, vel quia ub aposiolis usurpata, Ejiis qiioque
aucloril:item plnriinuin roinnipnd:it Iren.neiis, lib. iii,

G c. 24, qiiod prodierit ab ipsis Judasis multum unte
tempora adventus Domini nostri^ vt nuUa relinqnaiur
suspirio ne niorem nobis gcrentes Judcsi hxc ita inier-
pretatisinl. Haiic pariter pluriiiii faeitChrysnstoinus,
hotn. v, iii Miitih. qood lot ac pariicr ad intert>n*lan-
duiii antc Doniinici advciiuis tcinpora accedenies ab
onini snspicioiic xindicenlur. Et nl llieronymi vcrbis
notnlaiii hanc clandainns, inni nlio saiie re^iicxerity
cuin pnelat. iii A Ev.mgelia ait : Post septuaginta
nihil in sacris litieris polest immuiari vel perverti^ quin
eorum iranslattone omnis fraus el doius patefiaU

(d) Non salis prudciiter nirsum hic Erasmns : Fo-
bida de celtulin septuaainta : enm nulliiin liai verhnm
de ccllulis. Ycruin eliainsi hir*. nonnihil desil, qiiod
ex peiiuha niss. resarcire nohis non licuil : ex sub-
jeetis tainen evidenicr colligiiur, Ii.tc de sncns litteris
intinprelandi e^se, qoa; anie Christi dispensaiionem
seriptar, diligenli deiiidc :ic religiosa cusiodi.i conser-
vala*, et post ejiisdem rcsurrectionem ciiin lxx in-

D lerpreiiiin cditionc collata". fiierint, eisqiie conso-i
nantesrcperto'. Qiicin porniiiilclligeinustexium illnm
cum ediiioiie lxx colhilnm, nisi liehraicuni? maxiine
cnm hoc Hilarius adnil:Unr oslendcre, Paiilo apnd
Geniiics snos licnissc scripliiriini jiix^a hebniMiiii lex-
luin laiidare, eti:inisi ipse ceieriqne apostoli alias
jnxia ediiioiiem lxx, eain in niedinm proferre Milcant.
Uiide hic lociis niaxime f.ivei hehraico lexlui, cni iina
eiiin edilionc lxx, propt>T prxrogativam docir:n:eet
a^tatis conccdit Hilarius indiasolubilem anctoriiatem.

(e) Lips. et Par. consonare: reniieniibus Bad. Er.
et mss. Si antem, iit superiori nola oslendinins, do
hebrseo texin atqiie lxx serino est, inielligend:« est
h:i-c consensio in pra^cipnts (idei nostrx mysteriis. 1n
aliis enim minoris nioinenli rebiis texiiim ntrnmquc
iiiler se distare, ex Ode eonim qni hebneam lingoain
callerent, observat Augusiiniis, Qua:.a. 169, in Gen.
ac 1. II, de CoQbensu Evang. c. 66, ct nemo cst qui
neget.

263 TRACTATUS IN

minum nostrum Jesum Ghristum Det filium, natum, A
passam, resurgenlem, regnare in xternum ex doc-
irioa legis ostenderet. Tenuit ilaque hunc modum,
ut Hebraeus ipse et Hebraeis praedicans Hebrxorum
consnetudlne oteretur. Sed nobis iranslatorum nien-
dum auctoritate est, legem non ambiguilate liiterae,
sed doctrinx scientia transferendo.

5. Qiios, quandoy quatenus tpeetet hie pMlmus. —
Prxstat autem nunc absoIuti$simam intclligenliam
personae , temporis , cnusx, aposiolica aucioritas.
Nam quid in libro Actorum suorum de hoc eodem
psalmo iidem Apostoli senserint, verbis ipsorum lo-
quemur. Scriplum namque est {Act. iv, 24, etc.) : Et
ipns dicentibus, Domine, tu es qui fecisti coslum et ter-
Tom et mare et omnia quas in illis sunt, qui per os pa^
iris nostri Davidsancti piteri tui dixisti, Yers. 1, 2 : B
Quare fremuerunt 34 gentes, et populi medilaii
suut inania ? Adstiicruiit reges terrac, et prin-
cipes convenerunt in unum (i) adversus Domi-
num etadversus Christum ejus. Convenerunt enim in
veritale in eivitate isla adversus sanctum tuum fiUum
(a) Jesumj quem unxistij Herodes et Pontius Fi/afuf , et
populus hrael, faeere quanta manus tua et consilium
prcescripsit fieri, Et nunc, Dominefrespiceinminas ith^
mm, et da servts tuis cum omni fiducia toqui verbum
tuum. Non ergo ambiguum esl, quid tanto anleriore
tempore prophetise psalmus ostenderit. Nam permixii
(A/. permixtim) lum sibi in Herode atque Pilalo
genles frementes et populi vana meditantes, in unum
cnm ipsis suis principibus et regibus adsiiterunt.
Communi enim et prsetoris (6) et tetrarchae judicio G
in Dominum confirmata damnaiionis est passio.

6. Gentes frementes. — Ct quidem diligenter se-
candom propheticam scientiam, unicuique generi et
noroini singulorum quommque verborum est proprie-
las coaptata : nt gentes fremuerint, imperito scilicet
motu inconditoque commotae, Dei filium in corpore
cemenies et audientes (2). Quae usque adeo fremue-
nint, ut corona spinea compunxerint, vesie regia in-
dulnm salutatione aique honore regis illuserint,
arandine caput contuderint, aceto ac felle potaverint,
lancea latus foderint. Cohors enim militum Pilato
subditoram ex fremitu irae intemperantis haec
gessit.

7. PopuU autem inania meditati sunt : id est, inani
in doctrinis Dei meditatione versati , cum per medi- D
tationem legis non intellexerunt, qui pnedicabatur in
lege. Jam enim tum non tantun ex illa secundum car-
nemAbrahac generatione synagogac populus abun-
dabat ; sed ex multis populis, iii uno Israel populi
nomine, multorum populorum diversitas coniine*
batur. Et boc in Actorum libro ( if, 5) ila scribitur :
Eranl autem m Jerusalem habitantes Judai^ viri timen'

(i) Ib. ijt imum idipsum^ fere juxta lxx, iniTo

(2) In praecedente editionCy odientes.

(3) Adjungitur et.

ia) naZia.

(b) Lips. etPar. hic et deincops, prcesidis. An-

PiTROL. IX.

II PSALMUM. 266

les Dominum, ob omni gente quos sub cobIo est. Populi
iiaque isti meditati sunt inania, ex multis populis ia
unum populum congregati.

8. Reges quoque adstiiemnt (3), Pilatus scilicet
et Herodes, in quibus reges terrae intelliguntur : et
uterqiie pro legum quibus 35 praeerant necessitate,
praesentiae sux adhibuit ofTicium. Qui autem impio
irreligiosoquc consilio muliis conveiitibus adversuf
Domiiium tractabant , hi principcs conveniunt in
unum : frequenter scilicel in domum Caiphaj omnibus
sacerdotum principibus congregatis. Denique regee
terrts cognominati sunt Herodes teirarcha et Pilatus
praelor: quiajure terreni imperii adsiiterunt. Caiteri
autemqui in unum convenerunt, nequereges terrae
sunt, neque principes sacerdotum, quia nec jus regni
sui praeiori Romano et tetrarchx obtinebant subditi,
neque ultra jam principes sacerdoium cognominari
merebantur, quia impii in Deum ac Dominum ipsius
sacerdolii exsiitissent.

9. Superiora Pater^ subsequenUa proferunt ApostoU.
— Ei quia non ambiguum est, ex persona Dei patris
secundum apostolicam nucloritatem psalmum coep-
tum esse; quippe cnm dixerinl (4), Qui per os patris
nostri David sancti pueri tui dixisU : idcirco ad intel-
ligendam personae demutationem ab interpretantibus
interjecium diapsalma est, licet in libris Hebra^orum
non cx>ntineretur. Persona ergo qu» demutatur,
Apostolomm esse intelligcnda esi, dicentium, Yers.
3 : Dismmpamus vincula eorum, et abjicianius (5)
a nobisjugum ipsorum. Deteslari eos necesse est quod
arguunt. Horum ergo qui et fremuerunt, et inania
mediuti sunt, vincuia disrumpunt, et jugum abji-
clunt. Et non ambiguum est quin differat jugum ab-
jicere et vincula rumpere ; quod utruroque utrique
superius memorato ei generi et nomini convenit : ut
vincula quidem gentiuni mmpani, jugum autem po«
pulorum abjiciant : quia gentes peccatorum suornm
vinculis colliganlur, a quibus absolvere se |>er infide-
litatem non possunt, secundum id quod dictum est,
Fasciis peccOtorum suorum constrictus est peccator
( Proo. V. 2!2 ). Judaei vero jugo legis onerantur, quod
a se Apostoli abjiciunt, beato Petro dicente : Nunc
vero quid tentatis Dominum, ponere supra eollum dit'
cipulorum jugum, quod neque patres nostri, neque noi
potuimus portare (Act. xv, 10) f Hoc ergo populorum
jugum a se abjiciunt, quia subditi ei fuerunt : vincula
autem non sibi, sed gentibus dismmpunt. Et ita utri-
usqiie sermonis ratio servata esi. Ubi (6) vincula
disrumpuntur nullam personae Fuae significantiam
addunt : ubi veroabjiciuntjugum, iliic dicendo, A6-
iiciamus a nobis, non de aliis quam de seineiipsis lo-
cuti intelliguntur : ut gravi islo 36 et intolerabili
abjecto, suavi illi et le?i ad quod invitati sunt, evan-

(4) Dixerit.

(5) Projiciamus.

(6) Ut ubi; et cohaerenter infra adcfanl, et inteUigan*
tur pro addunt et inteUiguntur.

tiquam seclionem prostoris revocamus ex Bad. et
mss.

e07 SANGTl HILARH EPISGOPl . 2G9

gdici» sanctiOiifttioois sejiigo subderent; gentium Afiliushominis, Qlius Dei estt ut descendens de coeio

autem viiicula per Hbertatem pracdicatioiiis abrum-
perent, secundum iiiud quod in ejusdem psalmi com-
mesBoraiione dixeiunt : Et nunct Domn^^ reipice w
nwM$ iUommf M daiervis Itiit cum omni fiducia loqui
vetbum tuum (ici. iy, 29). U» enim apostoiicoi doc-
trinttomniam infidelitatum et ptccatorum (1) la-
quttos abrumpunt.

iO. Filii contemptu* , eontemptui Patrit, — Et quia
superius duplex persona servata est, cum ait, adver-
sue^ Dominum , et adversus Cliristum ejus : gemiua
qnoque nonc rideutis et subsanuantis significatio
CQinsecuta est. Non enim discernitur contumclia al-
terius ab aliero, neque discreius honor esi religionis
ad utrumqoe. Qui enim (a) per genuinam patris et

37 ^lius {e) Dei essei, et per virtutem sua^ aub^
stantiae (2) idem fiiius hominis essel ia oeelo.

iS. Patria et FiUi distinctio. — Sed voiens pro-
pbeia sub person» distinctione slgniicare Pairem»
qui Filio suo eiiam in filio bominis consistente in ter-
ris, in illa xierna sua sede ac beala manerel, et sine
descensionis (5) (/*) alicujus dispensaiione requiesce-
ret, aitf Yers. 4 : Qmhabitat in cmlis^ irridebit eos, et
Dominus subsannabit eos : ut per eum qui irridei babi-
tans in coelo, intelligeretur et Dominus qui subsanna*
ret e ccbIo. Non dlffert auiem subsannare ct irridere :
utmmque enim secundum voluntatis affeclum officio
oris efficitur. Namque secundum intelligentiam no-
stram per corporales species divinarum rerum sensua

filii secundnm se legitimamque naiuram iu gloria di- B exponitur : ut subsannatio et risus iu ehidcndis bis.

Vinilaiis anuro sunt, unum etiam sunt vel in eonlem*
pt«s injuria, vel in honoris reverentia, et alter in al-
tero aut honorificatur, aut spcrnitur. Atque id ipsum
Deminus tesiatus est dicens, sicut Pater siueitat mor*
tuos et vivificat , sie et Filius quos vnlt vivificat. Nec
enim Pater judicat guemquamt sed onme judicium do^
dH Fitio^ ut omnes tionorificent Filium sieut honorifi-»
cant Patrem. Qui non honorificat Fitium , non honori^
fieat Patrem qui mistl illum ( Joan, v, 21, etc,). Noq
distinguitur honor , non discernitor contumella :
aequa in utrumque religio exspeciatur, et injuria
unhif contemptus utriusque est. Ita cum in uno uter-
qne spernatur ; qui unum sunt in diviriitate ambo pcr
ghnriam, ununi quoque sunt in retigione ambo pcr

qui adversus Dominum et adversus Gbristum ejus
convenerant, nomiuaretur; non quod in incorporalem
Deum aut resolutio aut obductio oris iiicideret, sed
ut ex naturse nostrae consuetudine noscereinus»
qnali (g) iu impios essetjodicio divins volunliuis illu*
sum. Subsannati ergo et irrisi suut. Nam qui testos
faisos concinnaverant, qui proditionem mercati erant,
qui super se ac fllio» suos sanguinem ejus receperant,
qni : Crucifige^ damaverant, qui : Descendedecruce^ ss
Filius Dei es^ dixerant, qui sepulcrum obsignaverant,
qai resurreciionis sileiitium a miliiibus et famam fu-
rail corporis eraerant, perdiderunt tantum impietatis
sua) laborem. Deus est quem cnici affixerant : ster-
nus est cujus sepolcrnm obsignaverant. Irridetur im-

honorem. Et hinc qui (b) adversus Dominum conve- G piotas, dum ad iliicita nititur, dum inconcessa expe-

nerunt, convenerunt quoque adversus Christum ejus :
et quos in coelo habitans irridet, hos et Dominus
sobsannat.

il. Qui Filius ceelo non reticto descenderit. — Non
qnod non et Dominus esset semper in coelo, quippe
qul de se ipse tesiatus sit : Nemo adscendit in ceelum^
niit qul descendit de coelo, filius hominis qui est in ceelo
{Joan. 111, 15. Vid. lib. x. de Trin. n, 16). Nonabest
ergo a coelo, quia cum dc coclo descendcrit, filius ho-
rolnis manens aique loqucns ; est tamen, cum hxc
loqoeretur, (c) in coelo. Desccnderat quidem filius
liominls, sed per natur» virintem non abcrat filius
Dei unde descenderat, nequc se ex eo qnod ante eral»
tnm cum homo est natus, absumpscrat (d) ; ncquc fao-

lii, dum quod obiinuisse se sperat amittit, dum Deuni
esse quem tamquam hominem condemnat agooscit.

15. Perturbationes in Deum non cadunt. — Ob quod
competenier hoc sequitur, Vbrs. 5. — Tune loqufitur
adeos in ira sua, et in indignatione mm MfilMr^ii^il eos.
Postea enim qnam resurgenie a mortuis Dei filio, in
quem mors per speeipm corporisquod assuropsiiinci-
derat, temeritas infrtictuosfe impieiatis irrisa est :
Deus ad eos quos subsannaverat loquitur, eosque in
judignatione conturbat. Ac priusquam quis iste ira
scrmo ct quac ha^c indignatlonis perturbatio sit os-
tendanms , admoneri legentes atque audientes opor-
tci, ne aliqnas demutationes passionum pcrturbatio-
nesque moiuum cadere in Deum credant. Ni.bil enim

tos filius hominis, filius Dei csse defecerat. Scd adeo D in aeternam illam et perfectam naturaro 38 uovom

(I) Pecemninmn. Prudenlius in Apoth. tincta malo
peccamine principis Adce»

(a) Apud Lips. et Par. tU enhn, Tum apud Bad. et
£r. perjgeminam,

(b) Mic. ms. ut nune 'qui.

(c) Lips. et Par. de cceto deseenderat, Reclius Bad.
Er. et niss. in ccslo : allusio enim est ad id, filius ho-
minis qui est in coelo. Iiuerpunclio loci liujus in prius
vulgalis esl prorsus perturbata el confusa.

(d) Par. assumpserat : mendose. Ilox pro defecerat^
solus Lipsius habet desierat.

(e)IucodiceMiciacensi,/S/iiM Dtfip^ virlttlis sum sub*
stantiam, etc. Hoc loco probator quod in Prxfatione
asscruimus» voces i^irlttltf et naturcB^ apud Hilariimy

• (2) Filius Dei per virtutis sum substantiam; quae
nouiinum inversio Hilario solemnis est.
(5) Discessionis.

ubi deChristoagitur,addivinitatcm illius referri; nec
scimus aii usqiiam alio referatur virtus naiune.

(D Als. Mic. discretionis : male. innuiiur enlm
Paier eo incoelis requiescore, quod in terras iion
desceodcrit ; non descendisse autemy qitod nuUa in
terris dispensationc funcius sit.

(g) Edili, quale in impios esset judicium divimBtO"
luntatis, oinisso apud liad. et Er. et Lips. verbo tl/u-
sum^ vel ul in miss. inlusuvu ex quo apud Par. tndtt-
sum mendose confecium erat. Einendantur ex mss,
nec spcrnenda Vaticani codicis lcciio, quati imj^us
esset juMo tUvinm uolmMis iUu$us,

35a

TRACTATUS IN H PSALIHJM.

470

incidit .'neqiiequt iiaest,utqualis est,ia1is ct semper A Amari se a nobis exigit, non utique amorls in se

sit, ne aliqunndo non idem sil, polesl crfici aliquid
aliud esse quam semper est. Terrenx istud impcr-
fectacque causae habent generis ut demutabilcs flant
cnnversione nattirx, cum Isetitinm mocror, placablli-
l:item ira, benevolentinm offensa, scquanimitatcm in-
vidia, et securitatem sollicitudo perturbat : sumusque
per hxc aliud aliquando quam fuimus, cum cam quoe
pra^sens sii, menlis affectionem subropcns per in-
constantiam inftrmitatemquc noslram motus nppcti-
tionis alteriuB inquietct ; et cx eo qnod fuimus, in
id qBod sumus eonversto nos rcpentiua demutet.
Dens autem beaius atque perfectus profeclu non egct,
cui nihii dcest : demutatione non novus est qui ori^
gine carct. h>E est, qui quod est non aliundc est :

nostri frucium aliqucm sui causa ipse percipiens, scd
amore ipso nobis potius, qui eum amabimus, profu-
turo. Nam aniari se, sibiquc nos obsequi, idcirco ut
nobis bene sit, expctit (2), ut digni beatiludinis su£
ac bonitatis suoc munere per meritum amoris sui et
obsequii judicemur. Bonitntis autem usus, ut splen-
dor solis, ut lumen ignis, utodor succi, non prxbenti
proficit, sed ulcnti. Quod crgo snmus, profcclus nos-
lor cst poliiis (junm cjiis qui nos iii id quod sumus
instiluit ; quin Deus bonorum corum qu:c in se sunt
scicrna noii iiividens {Seu^ invidus), in sensum nos
atque usum l)cat.e sux bonitntis assumit.

IC. Ad merendam bealiludinem eum condidit, adeO'
qne liberum. — Scd qui pcrfoctus ac bonus cst, boni-

in sesecst, secum est, a se (i) est, snus sibi cst, et B tate in nos ac bealiiudiiic sua iion sinc intionc ac

ipse slbi omnia est, carens omui dcmutatione novita-
tiSf qui nihil aliud quod in sc posset incidcre, per id
quod ipse sibi lotum lotus cst, reliquit {n),

i4. Beu$ mUlius egens cur creata condideiii. — Ex
hujtis igitur opiima ac benevola beatitudine, pcr Do-
minuia nostrum Jcsuin Ciiristum profeclx (6) omncs
snnt CQBlcstium ct invisibilium crealiones, spiritnlium
el corporalinm consiitutiones; iion ut profcclum sibi
aliquem ex his, quibus originem iropertiebat, ac(iui-
rcret. Neque cnim quisquam eo indiget quod ex se
iribuit, aut per id proficit cui ad id quod cst auctor
est. Exteriora autcm suiit qux afTernnt profectiim ;
quia ea qu;e inopisc medenliir aliena sunt. Dciis igi-
tur, cx qno oinnia sunt, nullo corum indigct quibus

modo usus est. Nntn unicuiquc nostrum libcrlatcm
vila; sensusque permisit, non nccessilatcm in altcru-
trum affigeus, ut unumquemqu ' ex naturn bonum
malumvc esse lex cogcret , sed qui nos per bcnevo-
lenliam utendac beaiitudinis siicc creasset, profccluro
nobis ad id per meritnm viisc innocciitis honestxque
constituit. Quid autcm hoiioris hocc prxmii bonitatis
neccssiias roereretur, cum malos non esse vis qua»-
dnm nobis conseria non sinerci? Volunlati ergo per-
missa bonitas est : ut prremium sibi voluntas bonila-
tis acquirerct , el essct nobis rclcrnoc hujus beaiiludi-
iiis profectus aiquc usus ex mcrito, non necessiias
indiscreia pcr legem. Et qunmquam nos ad volunta-
lein boniiaiis, id cst ad benc honesteque vivendum

id quod sunt esse largitus cst : omnia vero ad profec- C per spein promcrendse cl utond;E surc boiiilatis illice-

tum corum quni? gignerenltir creavil. Et quia longus
erit serino, si eiiam de coelesiibtis ct invisibilibus
iucboetur , ex nobis ipsis, ad quos prophctia psalmi
est, traciemus.

i5. Quidquid ab homine pelit, non sibi prodest, sed
honuHi. — Hoinincm, non quod officio ejus in aliqoo
eguerit, inslituit ; sed quia bonusest,participem bea-
titudinis suas condidil ct rntionale animal in usum
largiendae suse octernitntis vita scnsuque pcrfecit , et
bec ex ipsius diciis absolule inlelligilur. Ail cnim :
Et wmc Uraely quid Domimis Deus tuus poscit a te,
niu ut timeas Dominum Denm tunm, et ambules in
amnikus viis ejns^ et diligas eum, et servias Domino
Bto tuo ex toto corde tuo, et ex tola anima tua^ et 39

ret, poenam tamen devital:c cl contemptx boniiaiis
adjccil : ul cum liberiatcm nobis volunlatis ad boni-
talem promercndam rcliquisset, quia mcritum nalur»
nccessitas non habcret, liberlatem ipsam quotidie
proposiius e contrario poen.e terror argucrel. Atque
ita et per raiionem scqui aiqiie justi ad meritum prx-
mii permissa libertas est, et pcr bonitatem Dei vi»
iibertatis metu (3) constiiuironfs artala cst (r) , ut
J)enc velle mcriti spcs moncret, malum nolle propo-
siloc ullionis poenn suaderct.

i7. Iras Dei poena peccati, — Iinque his, quibus ex
voluntatis libertate 40 malitia magis placuil, uUio
constilula ira csse Dei creditur : non quia indemula-
bilis illa Dei ct quieta natura molu impeius turbidi

extotavirtute iua, el custodias projeepia Domini Dei, I^ incalcscat, sed quod ille qtii {d) per conslitulionem
et putifieationes ejus^ qum ego projcipio tibi, ut bene sit poensc manent in poena, sential sibi auclorcm hujus
tibi {Deut, x, ii e{ i3)? Nulluin a nobis, nisi inno- constitutionis iratum. Poena cniin palienlis ira esse
ceniix elreligionis et Gdei obsequium Deus postulat. creditur deccrnentis. Atqiie ita irascilur Deus, curo

(i) In antcriori, ad «e

Exspectaty ut digni beatitudinis ac, elc.

r (fl) In duobus mss. Vaticnnis, won reliquit, abun-
darevidetur particulanon. Forte tamen sic scripsit
Ifi^rius, ut sit heilenismus el non inusitalus.

i^) Editi, verfecta. Hcctius ross. projectcp.
c\ L.egen(iuni putabamus , constitutce ultionls : at
post constitutionis, tanlum subaiidienda vox pcence.
Aliter ms. Mic. Jus libertaiis metu CQnstitutionis arlU'
$um $st : ut bene veite merentis spes.

(5) Hs libertatis metu constitutionis artatum est : ut
bene velle merentis spes.

{d) Apud Par. dcsidcrntur qui. Mox apnd Dad. et
Er. maneat in pcenam. Totum hoc a Lipsio sic dcpra-
yatiim : quem per constitutionem poina maneat, ponna
sentiat^ cic. Juxta llihriuinAugustinuscp.exe, d. iO.
iram Dci deGiiit, justam fixamque vindictam, ct coro-
roentarius Runino adscriptus,^ vim qua justissime ju^
dicat.

271

SANGTI HILARll EPISCOPI

47«

per poencne dolorcm iram decreii in sc senliaiit esse A constiiuiionis ipsius tinjus severilatem el incognilani

puniti (n) : qux non pcr dcmutalionem (1) nalurx in
iram ex placabiliiate commoia cst (2), seJ cx consii-
imione poenac ira sit puniendis. Ilanc aulcm p(rn;e
consiitutionem, iram nuncupari atque csse , Joauncs
in Cvangelio ostciidit, dicens : Nado vipernrum, quis
monstravil vobis fugere a futura ira [MaHh. 111,7)?
Cum cnim debilum illis essct ob impietaiem suam
poencc consiiintionc puniri, iram lainen banc fuiu*
ram poenitcntio; confossione fiigiebant. Apostolus
quoque ir:c bujus ita meminit, dicens : Quia si cum
^dhuc peccatores essemus^ Christus pro nobis mortuus
est; mullo magis justificati nunc per sanguinem ejus,
Hberabimur ab ira per illum : iram videiicet pcenam
manentis constitntionis ostendens (Rom, v, \0),

relinqnendo, terroremque cjusdcnuntiatioiiibusprx-
moncndo, ct ipsam illam, conslitutam licet, longa
tameii (c) ad peccaii poeuitentiam dilatione rcino*
r.mdo.

19. Ut loquatur in ira Deus. — Alque idco postea
quam frcmuerunlgenles, cl adsiiterunt reges, pos-
lca quam inauia nicditatiies popnli in unum conYene«
ruiit advcrsus Dominum Cliritumque ejus, et postea
qoam irrisi subsannaiique sunt, subjeclum est:
Tunc loquetur ad eos in ira sua , et in indignatione sua
conturbabit eos. Qualitcr atitem loqui semper in ira
sua Dotninus solitussit, unum proplielicae doctrinse
gravissimum ct maximinn alTererous exemplum,
Esa'a dicente : Audite verbum Domini , principes So-

i8. Ira Dei non ex motu repentino. — Non itaque B domorum; atlendite verbum Domini^ populus 6'(mtor-

ad demutalionem Deus mobiiis est, ncquc ad aliud cx
atio iransrereudtis : cum certx ipsc coiisiantisquc
naiurrc sit, maneatqtie ut esi, quippc qtii dixcrit :
Ego sum qui sum, et non demutor (Malac, iii, G).
Beata illa et perfecta xteriiaque virlulis boniias non
patitur conversioncm , nec dcinulatur ex alio in
aliud moiu accidentis (?) itistinctus. Et hoc idem bic
sancto Spirilu loquens Propbcta lcstaiur, diccns :
Deus judex justus, fortis et magnanimus, numquid
irascetur per singulos dies (Psal. vii, i2, etc.)1 Nisi
convcrsi fueritis (<!), gladium suum vibravit (6), et
arcum snum tetendit , et paravil illum : et in eo paravit
vasa mortis : sagittas suas arsuris operatus est : Non
ergo ad iram magnanimus dcmutatur, sed potens

rhas. Quo mihi muUitudinem hostiarum vestrarum^
dicit Dominus ? Plenus sum. Holocausta arietum , ei
adipem agnorumt et sanguinem taurorum et hirco^
rum nolo ; nec si veaiatis apparere in conspectu meo ,
(quis enim cxquisivit hcec de manibus vestrisl ) caU
care aulam meam non apponetis. Si afferatis simila'
ginem , vanum est : thymiama abominatio est mihi,
Neomenias et sabbata vestra et diem magnum non
sustinco. Jejtinia et ferias et ncomenias vestras et
festivitatcs odit anima mea. Facti enim mihi estis in
abuudanrum , jam non sustineo peccata vestra. Cum (d)
extenditis (Q) manusy avertam ocubsmeosavobis:etsi
muUiplicttis precem, non exaudiam vos : manus
enim v strw sanguine plenm sunt. (Esa. 1, 10, et

jndcx poenam dccrevit ad culpim. Nam non conver- C seqq. ). Et bxc quidcm alrocia et plena irx, princi-

tcniibus gladium vibravit, et arcum lclendit, et in eo
paravit vasa mortis, et sngittas suas arsuris opcraliis
est. Operatus autem esl noiiad motum repentinx irac
qux per cupidilatem ulcisccndi subito accensa sit ,
sed operattis arsuris est, qui per iinpoeniieiitem vo-
lunlalem ipsi se consliluent urcndos. Et his qui non
converterenlur gladius vibraius cst, non cx demuia-
tione irx promcndus 41 ^d singtilos (ncque enim qui
magnanimus est, perdiessingulos irasciiur), sed quia
jiidicium decrevir, gladius ejus cx poenrc constitutione
jain promptus cst. Ipsa autcm poenalis judicii spiriia-
lia ministeria in gladio, arcu, s;igitiisque memoran-
tur, (5) quia praeparaui liabentur arstiris. Non ex
motu irae temporarix pracparantur, scd ea cx decreti

pes Sodomoruin generosaiii Abrahas famiiiam nuncu-
pari, populum Gomorrhsc clectiim in hxrcditatem
Israel dici, iinprobabiles cssc bostias, abominabiles
solcninitatcs, |)crta:sa jejunia {c). Avertendi ab con-
spcctu adeuiiiium oculi , obslrucndx ab audilu prx-
caniium aures , quia manus sanguine plenae sunt :
quid hac commiuationegraviusest? quid his minis
severius? Sed videamus qualiicr in ira sua Deus lo*
quatiir.

42 ^^- ^^ ^"''^ ^^' ^^^^ benignitate nunc plena*
— Sequitur enim (postea quam dictum est : Manus
vestro! sanguine plence sunt ) : Lavamini , mundi estote^
auferte nequitias ab animis vestris , a conspectu oculo^
rum meorum. Discite bonum facere, exquirite judi"

conslitutionCy temperatissima Dcus bonitatis suae Dcium, liberate injuriam accipientemy judicateorphor'
aequabililate moderatus est : non occtiltam scilicet no (7), et justificate viduam:et venite^ arguamwrf

ii) Denotationem naturoe.
t) Pro commota est ms. commotw^ naturx vide-
licct.
f5) kccedentis.

(i) ConDerffmtm fere cum psalierio Romano, alquc
cum praeslantissimo Veron. Capituli Psalmorum co-

ia) Hoc estj qui puniuntur.
b)^ '

Sic legendnm consiat cx subjcctis, non ot6ra-
bit] ut in vulgatis.

(c) In uno ms. longanimiiatem ad , ctc. corrupte.
Porro ex hac poena dilaiione Deiis iii puniendo ct
miscricorsetjustusostenditur in Psal. cxuv ii. 9,

dice : in utroque cnim kabetur, convertamini.

(5) Quai quia prwparata habentur arsuris^ non ex
moiu, cic.

(6)Ciim extendatis manus vestras, juxia He-
braicuiit.

(7) PupiUo. Mox dispulemus, Grxce ^uhyx^^y^*

itt potc tenens jusiiiiam in poena^ post miserieordiam
non proficienie patientia ; habens misericordiam in pfB"
na . post patieniiam exserendo justitiam.

(d) Ija niss. At bad. Er. et Lips. et si extendatis.
Grxc. orav cxrsivqTC.

(e) In uno ms. spreta jejunia.

273 TllACTATUS IN II PSALMUM. m

dicil Domlnus. Et sifueii.it dclicla vestra ul p/itfni- A a boniuie sua exccdii lcrrore pncinisso; ui ab

dum , ut uivem Healbabo : st auUm fuerinl ul coccum^
ul lanam cnndidam efficiam, El si volueritis el audie-
rilis me , qua bona suut terrw manducabilis : quod si
nolueritis , neqne audiviritis me, gladhis vos come-
det. Os enim Domitti locutum est {{). Sequitur terro-
rem benignitas. Et <)uibus jnni uiiio criminis debila
est, hisadhuc snperesi poeniioniis conscicntitu benia
conre$<iio. Non eniin slatim Dcus iu ira siia pcrimil,
sed loquilur, et dissimul^ta adliuc pcena tamuni iu
indi«j;natione perlurbal. Qui euim ut coccuni et plioe-
nicium eranf , redundanii in maiius f-angiiine decoto-
res, innivem albescent, eruntquc vesie beati veilc-
ris candidali. Et lincc quideiu ex aucioritate Tesia-
menti veleris prxsumpta siiit : videaiiius an etiam
in novo Dci ir.i talis esse intelligolur , iil sahcl.

21. Namquc Joannes oos, qiios essc naiionem
viperarum ob malitinm patcrnac iii se impietaiis ex-
probrat, ita ad saluiem nioiiet : Facite dignum fruc-
tum pcemtentias (Maith, iii, 9). Et riirsum ipse Domi-
iius : Yenite nd me omnes qui laboratis et onerati eslis,
el ego vos reficium (A/ua/i.xi, !28).Frementibusnuieui
adversiis se, et non laiitnin iii passioiie, sed eliani
post passioiiem , noii dico in unuin convenieiilib'»8 ,
sed persecuiionem Ecclesia; , apostoloriim fugam ,
cxdeiu iiiartyrum spiraiiiibus, Deus sic loquilur irn-
tus : Saule , Saule , quid me persequeris ? Ail autem :
Quis es, Dominet Donttnusvero:Egosum JesusNu'
zarenus (2) , quem lu persequeris. At ille tremens et
pavens in eo quod sibi acciderat , dixit : Domine ,

inipiciaie (a) iios iiieius ejiis, ciijus (5) poiestatem
deinonstrat, revocnrel. Conturbanlur ergo fremeu*
tes et vann mcdianles , cum rcijeiu sciiint , cum
liliuni Dei audiiini, cuin pMssessorem euin finium
ternv, ct b;crf^dem cssc gentiuin discunt , ciim rcgeii-
dl jus iu virga ferrea ejus essecognoscuni , cum mo-
do ac racililate vasis figuli comminuendos populos m*
telligunl. Sic loquiiur iralus, sic coniurbai iiidignans,
11011 puiiiens adniissam iinpiciateiii , scd imp(eni-
tcnieiii ad poeniientia: coiifessioiiem commeiiioratae
poiestatis lerrore pcrlurbans.

25. Superiora de Christo dicta esse. — Quamqiiam
vero per fpiriuim propbetia;, pro gerendis gesla
iiicniorantis ( qui^i soliuis sit pcr iion ambiguam
B provideiitiam gerendorum Deus fuiura pro practeritis
sigiiificnre), absolute intelligil possil , omnia b»c ex
pcrsona iiiiigcnili filii Dei Doinini nosii i Jcsu Cbristi
dicta esse ; et iiilidelitas maxima sil, trepidum ad
ha;c sciisuni anibiguie opinionis aflerre ; tnuien
eiinin evangclicis utquc npostolicis doctrinis osien-
deiidum est , nibil coruni Proplietnm , qu;p gercnda
prirdicandnque esseiil , iion anlea proplietusse ; iiia-
xiine cum non exiguus ignorantibiisatque siuiplicibus
error orintur in eo quod diclum est : Ego [b) hodie
genui le. Cuni cnim anle leinpora unigenitus Dei II-
liiis nianeal, nec convcnieiis , necconsonans esse in-
telligilur ut in die genitus sit , cum dics omnis iii
tempore sit. Temporn eiiim, secundum prxscripiani
nobis a Moyse cognitionem , in iiunc suuin motuiii

quid me vis faceret Sic loquilur iratus, sic in indi- C aique cursum nb origine saeculi et constitulioiie di-

gnationeconturbal, cuin quibiis ob mcriluni impie-
laiis puena dccretaest, ipsis pcr adinouilionem desi-
ncndi , metus et lerror airerlur.

22. Qui salubriter coif <Nr<»e/. — Sedneipsnmquidem
principalem et maxininm loquendi in ira et in indi-
gnalione, contiirbandi pradiciilioneni praetermisit
propbeta. Naroque, post id qiiod aii ; Tunc loqueturad
eos in ira sua , et in fnrore suo conlurbabit cos , ut
osteiideret qui ille ir.c sermo csset , et qu.-c ex eo
conturbatio gignerclur, ndjecit, Yers- ()-9: Ego autem
constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum
ejus , annuntians 43 prasceplum ejus. Dominus
dixit ad me : Filius meus es tu , ego hodie genui
te. Posce a me, et dabo tibi gentes hasreditatem tuam ,

mcnsa sunt, cuin per morocnta ct lioras ct nienses ct
annum revoUibili in se successioiie discretn suiit : in-
stiiuiumque csl lenipus ex tempore, quia oiniiia
lempora niuuia temporum substitutio et gignit et
terininat. Alquc ob id dies in tempore esi, per qucm
tcmpus universuiii et iiicboalum desinit » el desinens
inchoatur. Unigenitiis vero Dei filius, l^niDei
Yerbuiii est, ita et Dcus erai Ycrbuin ; non cum tem-
poribus est , sed aiite tempora ; iion in aliquo » sed
ante oinnia est. Erat enim cum tempora facu suiit ,
quippe qui ea feceiit. Erai ergo semper. Non euim
esl dirfinilus iii tempore, non subjectus in numerum ;
sed per quem esi eorum oninium , quu: et sunt etease
dici possuiii, ori^o : ipse illeex infinitse aeterniiatis

et possessionem tuam terminos terroi. ite^^s eo« ir D sux ortu , ut ab aeierno genitiis, esse persistit. Ut

virga ferrea , et tanquam vas figuli confringes eos.
Iraius loqiiens alque in indignationc perturlians ,
et irascendi modum tempcrat et loquendi. Nam
neque irani dissimulat poiesiate prxlata, neque

(i) locutum est hasc. Item cum lxx.
(2) Nazarceus.

(a) Editi , ut ad pietatem. Tum Bad. Er. et Lips.
1105 metus cjus cujus potestas esset demonstrata. Con-
cinniiis inss. utabimpietatej ctc, cunietiamex llilario
supra in Ps. i, ii. 6. timori iion tani conveniat aiii-
iiiuiii ad pietatcm ferre, quaiii rcrerrc ab impietate.

(b) lla;c verba de teinpornriaCbristi nativitate cuni
llilario inierpreianlur viilgatus Hicronymus, Euihy-
miiis, Tbeodoreius, qui ct iieminem sc aiiter sen-

igitur dicti prophelici » quo ait : Ego hodie genui te ,
raiio possit intelligi , adhibenda nobis est evangelica
et apostolica atque prophetica auctoritas : ut vel
propheiam de apostolo , vel apostolura de propheU
(3) Ciijtts potestas esset demonstrata , revocaret.

tientem vidisse saiis innuit, ubi ait : Banc voeem »<-
mo qui Spiritus sancli doctrinoB credat , divinitati Do-
mtni Christi applicabit, RuAlni Umen Commenlarius
ex Augustino, Hodie, inquit, quia presentiam ngtd"
ficatf atque in (Bternitate nec prceteritum nec futurum
est, sed prassens , divinitus accipitur. Cui interprela-
tioni favet Paulus Hebr. i. Suam autem &umit Hila-
rius nosicr ex Aciis.

SAIi(CTl HILAKII £4MSC0Pl

270

iaielligamus. TencudiLS aulem idcm evangeUcorum A tus iilius Deicsi, nempe quod sequiiur ad id quod

diclorum ordo , qui psalmi cst.

24. Chmium regem m«.— Nam id primum est : Ego
autem constitulus tumrexab eo $uper Sion montem
sanctum ejus, Et nescio cuiCiiristum regem esse am-
bigeresiitutum.laironehoc ipso (a)incrucispassione
conlitente, Memento mei, Dominet^^um veneris in re-
gnum tuwn (Luc. x\iil,42). Sed nonsufflcit confcssio
latronis , regem esse .profitentis. Tesiantur etiam
adoraturi llAgi.cum interrogant: Vbi est qui natus
efi rex Judceorum {Matth, ii, 2) ? Teslaiur et Pilaius
inierrogans : Tu es rex Judaorum {Maith. xxvii, 11)?
Profitetur et Dominus respondeus : Tu dixisti {Ibi-
dm). Nonnegat inierrogalus, nec gloriatur iiumi*
liandus ad mortem. Cum non sii iiisi ex responsione

diclum est , Tu dixisti : Verum dico vobis , a modo
videbitis filkum hominis sedentem a dextris virlutis Dei ,
et venientem in nubibus co^li { Ibid, 64 ). Qui 45 '^^i^s
hominis est, idem et fllius Dei ost : natura generosi-
tatis in fllii lioininis assumptione non deperit. Nam
noii idcirco non Dei fllius, quia et iMNminis est AUus.
Non enim (c) cuin divinitatis decessiono Ai huiniiita-
lis accessio : nec per consoriiuin inflrmitatis contu-
meiiam virlus excepit ; quippe cuin iiiflrmiUB lionore
sit donata virtutis. Nam hoininis filius a dextris Dei
assidet , veniens cum coeli nubibus coniuendus. Quo
dicio prophetia consuminalur illa qiue dixit : Dixit
Dmninus Domino meo , sede a dextris sneis^ donee
ponnm inimicos tuos scabellum pedum tuorum {Psal,

confessio, ita (1) neque se protulit professionis auc- £ cxi).

torem, neque interroganii (6) cognilionis veritatem
invidit.

S5. FUium Dei essedeum ethominem,'— Sednonsut-
ficit rcspondisse quod rex sit, audiamus eiiam illud,
et qui sit isle qui rex est. Princeps namque sacerdo-
tum etiam cum sacramento interrogat , dicens : Ad*
juro te per Deum vivum , ut dicas nobis si tu es Chri-'
Mius filius Dei { Matlh, xxvi, 63). Et dicit illis Jesus :
7u dixisti. Interrogatio nunc quoque nou improbatur,
sed et jactantia et gloriatio sponianex professionis
eflTugitur; quiesita tamen veritas non negaiur. Ac
sic verecundia bumilllatis et veriiatis confessio tem-
perantur, ut sit ei iu responsione officium , et in iii-
lcrrogaiione cognitio. Sed exspectandum est, qui
Umdem sii responsionis hujus profectus,qued Cbris- G

(1) Intermitiit iia, Sequitur iNequeseprogtuUtprO'
fessionis auctorem^ neque interroganti cognitionem ve-

(a) Aut lege ipsum, aut castera sic inteltige: LafroN^
ipso in crucis pasuone hoc con^teute,

{b) Bad. £r. Lips. interfogat^B. Tum unus ms« co*
gnttionem veritatis^

(c) In anliquioribus edil. non enim dioinitatis fit
decessio cum humilUatis accessione, Vides hic Virtutis
Tocabiiluin ad divinitaiem referri.

(d) Haec spectant resurrectionem corporum qnae
proxime posi Cbristi passionem Jerosolyrais visa
suot : qua de re non una est veteruin sententia. Allia*
nasius (Orat. lu cont. Ariaiios, p. 586) consenlit
Christum non sotum resurrextsse , sed et veteres mOr'
fHos e monumemis excitasse : an vero resurreotione
seierna, au lemporaria, tacet. Epiplianius autem el-
si (Hxr. 64, n. 6S) eos solos respiciens, qui viix rcd-
diii sunt rursum Inier homines versaiuri, fateiur
Cbristum idco primitias dormientium dici, quia qui
ante euin surrexerini , denuo monui suiit , tainen
(Haer. 75, n. 7) verba ipsiusattendcniihus praidicat
eos qui iii Ghrisli passionc a nioriuis excitati fucrint,
in tnahumim cum eo ingressos, et niiliaB in icrris
habere corporis reliquias ; sed terrenam Jerusalcm
primura ingressos, postmodum cum Saivatore in
coblum dscendente fuisse evectds :ln t)tiain opifiio*
Aeih Iiic propendet Hilarius , eique f:tvent cum RUf-
ilrtus in exposltione symbdli , turti qui apud tei^lul-
Hatmmjpsis minlhie asseniientein, patriarcltas et
prophetas in paradlsum migrasse tolnnt, veltit ap-

nitfM dom^dem tesurreetionis, Eidem sententia^

i tldetur Hitironymus, ep. iii, dicens : Post

\ ImtQ i» poratftitf. £| iimg in rmmction^

26. Regem cceli esse quid annuntiet, — Hic ergo rex
super Sion montem saiictum DeiconstituUis-est prac-
ceptuin Domini annuntians : non super illum utique
perdiue ( a/. terreme) civitatis montem, comploraias
scilicei et homicidse et parricidac Jerusalem : sed Je-
rusalem ejus quse in coelis est » quae mater est nosira,
qnae civiias regis magni est, c^jus , ui existimo (d) ,
hodicque incolae sunt in passione Domini resurgen-
ies {Matth, xxvu, 52). Dei iiaque praeeepiumhicrex
constitutus annuniiat : ut venturum eum cum coeli
nubibus memiuissent , adversus quem fremerent ei
convenirent, ut per cogniiionem divini advenlus
coniurbati super contumelia illusae humilitatis corpo-
tem poeniterent.

46 ^"7* Temporaria Christiper carMisgioriamnatiii'

riUitis invidU,

e}us mutta dormientium eorpora surtexnma^ maque
sunt in ccetesti Jerusalem : Quamvis episiola xvii
Paulic et Eustocbii nomine inscripta aliler seniiatur :
Nec statim . ul ibi babelur, Jerosolyma ccelestis^ sicut
plerique ridicute arbitrantur, in hoe ioeo intelMtur ,
cum signum nuUum esse potuerit apnd Itmmnes Domiui
resurgeniis, si corpora sanctorum in ccelesii Jerusalcm
visasunt. IIujus opinionis asserlorcs hotnns Augusti-
nus, epist. CLxiv, n. 9: Sno, \nq\i\i, qmbusdmnvtdtri,
mwte Domini Christi jam tatem resmreclionem prwsli-
tam juitis , qualis nobts in fine promiltilur, At ille ab
eis discedens addii : Qui ulique si non iterum repo»
sUis corporibus dormierunt , videndum est quemadmo'
dam imettigalur Christus primogeftUus a mortuis, d
^. eum iniita resurrectione preecesserunt, Praeierea,di(ri<fii
^ videiur ut David non fuerii in iUa resurreclione justo^
rum, si eisjam oiterna donala est , etc. , cum tanicti
nondurti resufrexlsse ouin lesietur Peirus(Aci. u, Stl).
Demum, Periclitabiiur etiam itiud quod ad Hebreeos
de antiquis juslis dicitur : Quia pro nobis meliora pro-
viderunt^ ne sine nobis perfeclt perficerentur. \ncior
Quxstionum apud Jiisiinum Resp. ad Quaesi. 85 me-
diam quamdam tenetviain : ac 1<> quidem concedit
eorum de quibus bicsermo est, veram fuisse resurrcc-
liohehi. Pistietur eiiarti eos mortem deiiuo non oppe-
tiisse, sedin inimortnlitate manere. Negatvcro eos
conformes corpori clariiaiis ChHsti, aut in regno coc-
lesti esse, scd Enoch et Elle similes mutibilitatcm
futnram exspectare. Nutliusdnm enim, inqult, ad
immortatem et incorruptibitem vitam facia est resnrrec^
/fo, pr<eterqUam Jesu Christi, Quocirca et primogemlus
mortUQrum, ^t primitins dorndenUtm ffl rtmuiatus.

277

TRACTATUS IN II PSALMUH.

278

fof. — Tcnetatrtem ordinemprophetittevangelicai doo- A tnra cmiis post roBnrreciilMiem f)nriltea(n, m1 pro-

trtna. Nam in eo ipso dicti atrlu8i(tie ratio cotniiietar,
Inijus soiFtcet drcii : Ego consHtului sum reic abeo tuper
Sion montem sanetumejut, annuntiam preeceptum ejus,
Dontinus dixit ad me : filius mcus es tUf ego hodie
genui te{f ,6 ). Gum enim ait : A modo videbitis filium
hominit sedentem a dextris virtutis Dei (Matth. xx\i,
64), tempus quo filias horoinis, qui et Ghrislus et
Dei filius est (a) , consessti Dei drgnandus esset
osteiidit : nt qiiia (b) aniea Dei Hlius, lum qiioque ct
hominrs (ilins esset ; et (c) id quod tum filius homi-
nis est , ad perfectum Dei fiiium , id est ad resiimen-
dam induigendamque corpori a^eniiiatissuaegloriam,
per resurrectionis poteniiam gigneretnr : ()unin glo-
riam a Patre corporeus reposcel)at. Qui enim in for-

fectnm e)ns , qnam antea habuerat, clarilatis tfroiF^-
liebaiur : cum hominis Hlias consessnrus i^i4, ti 1n
immortatitatem corrupllone carnis absorpta , et in
viveiitem tunc et uon moriturum amplius Dei lllKtm
nasceretur.

28. Qui (jBterna natfvitate primogenitusomnisfretttU'
rw , temporaria fit prmogenitus ex mor/aw. — Tebait
autem beatus Apostulus novam hanc in eo tbmjJbra-
rise hiijus nativiiatis discretam , ab ea quae ante tbtn-
pora est gencraiiotie , ct subdivisain signincationem.
Nain cum de beaia illa et fraHis clrcumscripia teii/po-
ribus nativitaie dixissel : Primogfeni/M«omm*» creatura^,
quia in ipso creata sunt omnia in cmtis et in terra , ti-
sibilia et invisibitia (Coloss. i, 15, 16) : primogcni-

maDei erat, formam servi acceperat. El acceptse B tum quoque etiam ex mortuis in resnrrectlonfe CObi-

huic lormae servi , gloriam Dei in qua mansit postu-
lat , diceiis : Puter, ghrifica (I) me apnd te ipsum ea
claritate quam habui priusquam mundus esset apud
te (Joan, xvn, 5). Non nova quserit , non allena desi-
derai , esse talis qualis fuerat postulat : sed precaiur
id sequod antea erat csse , gigni seilicet ad id quod
suiim fuit. Non erat autem idipsum lunc totus (d),
quod ut Oeret precabatur : fieri aulem totus hon
aliud quam qnod fuerat pOstulabat. Sed 47 cum sit
quod fuit (e) , cl quod iion erat est futurus : ad id
quod fderat , id qnod toinm non erat , qnodam novi
ortus nascebatur (f) exordio. Ergo hicresurrectionis
su» ad assumendam gloriam dies est, per quam ad
id nascitur, qnod anie tempora erai. Scd nasccn«} ad

memorat , dicens postca : Primogenilus ex mM\ih, ut
fieret ipse in omnibus primatum habens (Ibid, i%),
Nascilur enlin nd rd quod non erat, cum tainien id
fierei quod fuissel. Esi cniin priniogeniiusetWOttols,
qui erai primogenilus creaiurai : idclrco primofeeiU-
tus ex mortuis , ui hiancrcl primogetiftds icrdituVsc.
Idfm cniin csi prHmdgenilus ex nldl*t^ls, qui efat
primogcniius creaiunL».

29. Qut in ariudsimulettnidipsui)trentiscatur:^^on
nunc aliud cst atiuc Snica fuH (g), (jHaYAVis ietlam
aliud ipse fucril cx alio : sed id quod cx ulio etlHin
arnid fuil, iii id ipsum lanien unde aVite^ ck^fitit,
alind esi renaiurt. Nam qiii nalus c'x Vrrgin6 liOino
est , erai el luni filius Dei (h) : scd qui tilnis hbmiiiis

)d quod anle tempora fuit, idtninen in teinpore nas- ^ est, idcm eralcl Deifilius. Nalus48 antcin rursuin
citur esse quod non crat. Atque ideo filius boininis a ex baptisino (i) , et tum Dei filius : ul ct in idipsuin,
modo assidens virtutis dcxttis esi videndus, quia i)a- ct in aliud ilasceretur. Scriplum esi autem cuia& ail-

(I) Clarifica.

{a) Ita emendamns; cum prius legereiur, filius et
consessu : in mss. enim frequens csi mutatio verbi
esiinparticulam e/.Mox aptid Bad. iit in ms. Mic.
dignus, non dignandus.

(b) Et hic reposniinns quia, pro qui : cuni liltera a
propter simileni litteratn sequentem facile excidcrit
scribenii.

(c)£tishic nl mens Hilnrii rcdderetur, substituen-
dura hiit et (quod hic perinde valet tic etiam) pro ut.
Qua mniatione nihil esse in veteribus liitris frcquen-
lius, noruntqui in iis evolvendis sunt exercilati. Sic
loca iri quibus Hilarius de Chiisti post resurrcctio-
nem gloria disserit, ut plurimum sunt dcpravata :

auod arguniento cst, ipsius seiitentiam singulari qua-
am ratioiic expressam iiumquam sntis falsse intel-
lecLim. Quoe causa hos permovit ui eain copiose in
Praffttt. I 5, explicaremus. Ilic autem lectorem iid-
nionere sudicial, quid sit Cbrisluni ad perfectuni Dei
Fi/ifim jjtV/ni, id scil. q»od lib. xi de Triii. n. 41,
totnm Deiim fiai : non quod ChristuS per gloriam
homo aui ftllus homlnis esse dcsinat, sed (juod desi-
nat cssbinnrrtius, murialis, etc. in Verbi ac Dellni-
mortatit.item, incoiTuplionem, poleniinuu]ue trans-
iens. VidCJsis tract. Psal. cxliii, n. 7, veletiam irie-
nioraium pmpfationts locum.

(d) Qiiia secUiidtlm cariiem infirmus crat, bumilis,
ei expers gloriae : atque iia verbiira toius liic ad iia-
luras refertur, ui iH lotus Fitius Dei Verbum et twmo
atqne^ iil exyresms dicam, Verbum , anima et caro.
Verba e& sunt Augilstini serm. 211, n. 7. Quam-
quam Ferrandus epist. ad Sever. q. i, vert^um toius

ad personam, ct folam reTert ad naturas. Undis ait ;
Totus Chrisius apud inferos ftiit secundum animhm 'fa-
tionatem, sed non totum , elc. At ab Hilario tolus hc
totumtkd idipsnin promiscuc referri suadent qurie pV»
manibus sunt. Rursum totus naiurns respicit lib. ,ix
de Trin. ii. 58, ubi ait: totusnunc Ftlius, hoiHd ^icUi'
cet et Deus : spectat vero persnnam lib. x, n. 2B tfbi
niiuin Dei ac filium hominis ideo unum et eumdetn
esse docet, quia lotus hominis fitius totus Dei fittus sit.

(e) Piita , gloriosus secuhdum carnem , quod fuit
ante secula qua Verbum est. Propler tihilaiein per-
son* Cbristus praedicatur gloriam semper habiihSii ,
ry el gloria teinpore dispeiisationis caruissb, e.ihi veh>
recipiendo et id fuisse quod non erat , ct 1d quod
erai.

(0 Editi, quodam notto ortu nascebafur, E^ordio
ago : castigantur ex scrij)tis,

(g) Non nunc atiudest, quamantea fuit, quiSi idem
Verbum in ea gloria, quam somper babult nec uih-
quain dimisit, perseveiat. Atiud tamen ex alio, nem-
pc ex forma Servi (|uae prins abjecla ei in ignominia
nunc demum exaltaia esiet in gloria; iii glori:! autein,
quam Verbum antea seinper babull, cldispensaiioriis
tcinpore sub carnis involucris quodain modb occtilla-
vll; adeoniic in idipsum estrenaium, hoc Cst; in
eaindem gloriam , in qua jam persona Vcrbl exsiste-
bal.

(/}) Scilicei ante quam nasccretur : qul Subihde^b-
va nativilate filio bominis dedit, ilt ob tiuilatem peir-
sona^ csset Filius i)ei.

(i) lioc cst, naius auiem rursuiu est ex bapiismo

SANGTl HlLARll EPISCOPl

280

scendisset ex aqua : Filius meu$ es fu, egohodie genui A ergo haeredilalem geiitium quam poposcit. Poposcit

fe. Sed secundum generaiionem bominis renascenlis,
lum quoque ipse Deo renascebatur in fllium perfec-
tum (a), ut bominis fllio ita et Dei fllio in baptismate
comparaio.

30. Ad reiurreclionem perlinent hwc , hodie genm
le.—Sed id quod nunc in psalmo est: Filius meus e$
tu ^ ego hodiegenuite, non ad virginis partum, ne-
que ad lavacri generationem , sed ad primogeniium
ex moriuis pertiiiere apostolica aiicloriias esi. Nam-
que in libro Actuuin Apostolorum ita diclum est :
No$que vobi$ evangeli%amu$ eam quas ad palre$ [ncta
e$t repromi$sio. Uanc Deu$ explevil /i/its no$lri$ , ^us-
citans Dominum no$trumJesum, $icut et in p$almo
primo $criptum e$t : Filiu$ meu$ e$ fti, ego hodie ge-

enim cum ait, Pater^ vemt hora^ honorifiea fUium
tuum^ ut filiu$ tuu$ honorificet te. Sicut dedi$li illi po^
te$tatem omni$ carnis : ut omne quod dedi$ii iUit det
illi vilam miernam ( Joan. xyii, i et 2). Ct rursum :
Non pro hi$ rogo tantumy $ed et pro iUi$ qui credituri
$unt per verbum eorum in me {Ibid, 20). Hxc ergo
baereditas 48 ejus.utomni carnidetvilamaBiernam»
ut omnes gentes bjpiizai.e alque doctae regenerentur
in viiam ; non jam secundum illam divinam Muysi
cantionem aiigelorum dominaiui dedii» {b), neque
secuiidum eorumdem numerum divisae, sedin domi«
nicam ramiliam susceptae, et in domesticos Dei de-
puiaiie; ei ex injusto aique peccalore (c) etperverso
jure dominaniium, in regnum aeternum divinumque

itttt te, cum $u$citavit eum a mortuis^ ampUu$ non £ iraiislatx. Neque enim adliuc taiitum portio Domini

regre$$urum in interitum (Act. xin, et$eq, etc. )•
Vox ergo hxc Dei patris secundum Apostolum in die
resurreciionis exsiitit : et videamus an idipsum et
Evangelistae (l)doceant. Naroque Dominus resurgens
tali ad apostolos usus est voce : Daia e$t mihi potes-
ta$ omni$ in ccslo et in terra, Eunte$ nunc docete omne$
■ gente$ , baptizantee eos in nomine Patri$ , et Ft/tt, et
Spiritus sancU (Matth. xxviiii, 18). Resurgens eniin,
in coelo et in terra jus omne sortiiusest. In eo auteni
quod ait, data est, poposcisse id quod accepii osten-
dit.

31. Gentes, htereditas Christi.-- SequiiuT cnim ,
Vers. 8 : Poscea m«, et dabo tibi gentes hcereditatem

Israel, neque funiculus lixreditaiis cjus Jacob , sed
genles omnes, secunduin numerum angeloniro ante
divisx, nuiicjam uniusaique unus omnis \\xc gcn-
tium uiiiversiias Dei populus est : et aeteriia iiaDC om-
niutn ex mortuis resurgentium, primogeniti hiijus ex
mortuis xierni hacredis hacredlias est.

32. Non $ola terra iUiu$ dilioni data* — In eo au-
tem quod subjectum est : Et po$$e$sionem tuam ter-
mino$ terras; noii est existimandum quod id ipsum
repeiitus sermo significet, tamqiiam illi sola gentium
terras inhabitantium donata possessio sit. Non eiiim
ait : Ei po$$e$mnem tuam usque lerminos terrae, sed
terminos terras. Ab eo aulem quod tcrminatur, id

luatft, et possessionem tuam terminos terras. Accepit C quod terminat differi. Neque id ipsum est, finilum

(1) Et Evangetia uc doceant.

etiam qui lum Dei Filius exsistebat : ut et in idip^um
na$ceretur; quia natura erat filius : et in aliud ; qiiin
in baptismo id declaratus esl esse, quod nondnm crat
declaratus. Posl haec oriiur quaesiio non facile sol-
▼enda, num in aliquo Matthaei exemplari legerii Uila-
riusGhristo posl bapiismum dictum esse, Filiusmeus
€$ tu , ego hodiegenui te. Non enim bic tautum, sed
et lib. VIII de Trin. n. 25, imo in ipsomct Mailhaei
coromentario, c. 2, n. 6, id ipsum legit : cuin tamen
lib. vi de Trin. n. 23; et in psal. cxxxviii, n. 6, iio-
stris jam exemplaribus consentiens logal, Ilic est Fi-
lius meu$ dileclue, in quo complacui. Neque vern prior
lectio memorix lapsui attribui potest : ciim eamdem
exhibeat Justinus mariyr dial. cum Tryph. p. 331 :
Po$tquam namque^ inqint, Chri$tu$ ex amne Jordane,
ad$cendit , voce de eo edita : Fiiiu$ meu$ e$ tu^ ego ho-
dte genui te, etc.

(a) Edili, in /i/ittm, profecto. Rectius mss. tn filium
perfectum ; eo loquendi modo, quo n. 27 fllius ho-
roinis dictus est per gloriam ad perfectum Dei Filium
gigni ; ulquemadmoduin antesecula exsisiens pcrna-
livitatem ex virgine de novo sibi comparavit ul esset
filiub hominis, iia faclus honio per generationem bap-
tismi sibi compararit ut esset seu poiius declarareiur
Filius Dei. Si cui inde suspicio oboriatur, ne forie
senserit Hilarius Cbristum regeiieratione eguisse, le-
gatquod habet in Matth. c.iii, n.5,eilib.xdeTrin.,
num. 25.

(fr)Lips. etPar. dedicatte: corrupte. Haec degentium
divisione sccunduin numerum Aiij^elorum opinio niiitur
his npud lxx verbis : itrrtitnv opta IGvwv xorr' a/DiOfAov
077«>ei>v 6coO. Nec fuit Hilario singularis. Sic quippe
legit Origines Houiil. 11. iuNum. : Staluit fine$ gen-
tium $ecundum numerum angelorum Dei : et unaquw^
qiie gen$ $ut iUo angelo facta e$t^ una autem et etecta

gen$ Israel portio Domini fuit. Hinc Eusebius I. iv,
Dem. evan^. c. 7,docetgenics angelorum pra^fecturae
ac tutelae ruisse commissas ; J.icob autem, seu eorum
genus qni Deum colerent, Gltrisio Dei Vcrho. Lo
respicit Augnstinus Ser. 1 in Psal. 88, n. 3, dicens :
Non clausit Deus fontem bonitatis suw etiam in a/ie-
nigena$ gentes, quas $ub ungeli$ con$tituerat^ portio-
nem $ibi facien$ vopulum Israel. Huc spectat illud
Hieronymi in Mich. vi« 2 : Injudicio vel ad angelos
crimen referetur^ si non egerint cuncta quce ad suum
officium pertinebanl ; vel ad popuium^ ti illis universa
facientibus^ ipsi audire conlempserjnt. Unde ei Cliiy-
sostomus in Coloss. Uom. 3 : Primum secundum nu-
tnertim gentium erant angelif nunc autem non $ecuu'
dum numerum gentium^ $ed $ecundum numerum
fidetium. Et h;ic quidem huc conrerenda duximus,
qiiia ad eumdem Deuteronomii locum saepe alludit
Hilarius.
D (c) Apud Par. ex inju$to peccatore, eic. In editio-
uibiis aliis, ex injusto et perverso jure, Hujus loci
intelligentiae liicem praRstani mox allati Patres, ac
prapterea Ruflinus iii Exposit. Symboli : Ab initio ,
inquit, Deu$ cum fecisset mundum, prfefecit ei ei
prasposuit quasdam virtutum ccelestium potestates ,
quibu$ regeretur et di$pen$aretur mortalium genu$.
Quod ita factum indicat Moyses in Deuteronomii loco
mox memoralo de ongelorum numero : Sed et horum
nonnulU... datam sibi a Deo potestatem non his quibus
acceperunt legibu$ teniperaverunt^ nec humanum genu$
divini$ obedire prasceptis^ sed suis parere nrcevarica"
tionibus docuerunt : et hinc adversus nos chirographa
scripta $unt... Per i$tud ergo unusquisque chirogra-
phum illis rectoribus pessimis tenebalur, quod Chrtstus
detraxit adveniens, ei hac eo$ pote$tate denudavii^ etc.
Vid.Tract.Ps;iI.61, n. 2.

281

TRACTATUS IN 11 PSALMUM.

282

esse» «tque finire. Neque unum est, modum sumcre, A Q^i-^^ Dominus Jesus Chrislus in glma Dei patri$

atque moderari : quorum aliurl inierius modum acci-
pit, aliud eiterius quodam ambiiu suo objecinque
moderaiur. Non enim ita in prorundnm demersa est
terra, aut in laiiiudinem exiensa, aul prolata in al-
tum est, ut non undique secus aui circuinfnsx aut
subjacentis sibi natursc contineatur objectu. Hanc
enim iufemx vastitudinis deniersa et immensa {a)
abjssus susientat : hanc circumrusi et superni aeris
spirilus inumbrat atque ainbit. Quod autem subjecta
sibi abysso suspcnsa sit, prophcta tesiatur diccns:
Jpu iuper maria fundamt eam, et super flumina prm-
paratit iliam (Psal, xxui, 2). Et rursnin : Qut firmavU
terram tuper aqua$ {P$. cxxxv, 6). Et haiic iinmen-
sam atque infmitam vasliiaiein abyssnm Scriplura so-

{Philip, II, 6 et seqq,), In fornia iiaqiie Dei manens»
formam servi nccepit, scilicot cx Deo liomo natus.
Et post niorlem crucis in nomcn quod est snper
omne nomen exaltatur : in Deum namque, quia nul-
lum ultra Dcum nomen cst, provehitur; eique hoc
peienti, id cst, nt esset quod fiierat anle, dona-
tur. Formam cnim servi in forma Dei maneus sump-
serat. Accepit dcinde possessionem finium lcrr»,
id csl, ut in nomine Jesu omne genu fiectatur^ coeles-
tium, 51 i^restrium et infernorum : el omnis lingua
confiteatur^ quia Dominus Jesus in gloria Dei patris :
Non lerrena sola (i), sed superna eiiam inrcrnaque
donanlnr, ct ca quibus terra concludiiur. Et in gloria
Dei palris hodic genilus na^cilur, id cst, i(i (d) ma«

liUestnnncupare,cuinJona(6)intracclumorante(i) Bneulcm anlea Dei formam per praemijim mortis

dicitur : Abyssus multa circumfudit me (Jonce ii, 6).

50 Alque hxc quidem infinita inimensilas, qtiab

secundum verbi proprietatem in abysso significari

inlelligitur» spiritali ct divinx suhsianti» cst circum-

scripta virtute, secundum ilhid Aposioli : Quoniam

omnia in ipso et per rpsiitii, ipsi gloria in secula se-

culorum {Rom. xi, 30). Esse autein hiijus iiifcrnac

regionis vastaeque abyssi incolas plures, beati Joan-

nis Apocalypsi docemur {Apoc, v, 3. 4). Ciim nullus,

neque in coelo, neque siipra tcrrain, neque infra ler-

ram obsignatum libriiiii digiius esl repcrtus aperire.

Non utique de morluis cl in tcrram sepultis signifi-

care intelligitur : cum ad tertii incolaius demonstra-

tionem, non qui intra tcrram, sed qui infra terram ;

forinx servilis assumptio honestalur. Filque sub
tcmpore nova, nec lamen inusitala naiivitas : cum
ad resuincndaiii gloriam Dei pairis, qui ex forma
Dei fornia servi erat reperlus, primogeniius ex mor-
tuis nascereiur.

34. An virga ferrea regere non adverselur Dei boni"
tati, — Sequitur deindc : Reges eos in virga fer-
rea , et tamquam vas fignli confringes eos. Miiltis
aut nialc opinaiitibus , aut viriulcm ct proprieta-
tcm dictoruni diviiiorum igiioraiitibus, adversa h:cc
csse bonitati Dei videntur : ut geiitcs quas lilius Dei
in possessioneni poposcit, el in hxrcditatcm accepit,
terrore virgx fcrrca! regat, ct iiiodo vasis figuli cun-
fringai. Neque enini boni cujnsqiiam est, dare et

neque qui morlui suni, sed qui vivunt, iillum (c) G accipere perdcnda. Et qui magis vull (5) peccaioriun

in se resignaiidi libri habuerint auciorem. Cum ergo
possessiu terr^e fiiiium Domino donaiur, iion tam
terra donatur, quam ca quihus terra finitur. Terrae
enim tcrminos, quibus terra ipsa determiiiatur, ac-
cepit.

33. Quid Christo donatum, ex Apostolo exponitur.
— Cujusrei sacramentum oninc beaius apostolus
Paulus (quippe cujus ore Chrisius de sc cst locutus)
cxposuil diccns : Qui cum in forma Dei esset^ non ra-
ftinam existimavit se e$se wqualem Deo^ sed $e exina-
uivii formam servi accipien$^ in $imililudine honiinis
constilutus, el habitu repertus ut hoino : humiliavit
se facius obediens usque ad moriem, niorlem autem
crucis : propter quod et Deus illum exaltavii, et do

poenileniiam quam mortein (Ezech. tlmu, 32)non
existiniaiur secunduni professionein (ul, promis^io-
nem), natune su» esse faciurns, si virgn ferrea
confringat, qtios dari sibi iii hxrcditateni poposcit.

33. Rege$ hic loci nil dicit durum. — Kt priinum
ne quis temerarix' huic cl inipine prxsumptioni locus
pateat, proprictates ipsa; verborum iii roinanam lin-
guam translatorum cognoscendx* sunt. Namque id
quod iiobiscuni est : Reges eos in virga ferrea^ quain-
quaiii ipsum reges noii tyraniiicum neque injustuin
sit, sed ex xv|uitaiis ac modcratioiiis aibitrio regi-
nien rationale demonstret : lamen niolliorem (e) ad-
huc regenlis alfeclum proprietas grxca significat.
Quod enim nobiscum est, reges eot^ cum illis est

navit illi nomcn quod esi super omne nomen, ut in ^ ?roeuccvc(; ocvrou; id est, pastoraliter reges : regendi
nomiiic Jesu omne genu flectatur, CQelesllum tcrre-
siriuin et infernoruin, et omnis lingua coiifilcntur,

(i) Jona intra cetum orat et dicit.
{^) Non terra sola.

(a) Ms. Mic. et immersa,

(b) Edit. Par. : Jonai intra cetum oranti. Aniiquam
lcctionem revocamus, quu! csl ct mss.

{c) Bad. et Er. cuui duohus niss. Vat. illum.
Li|)S. et Par. nullum. Re:»tituimus uUum ex alio
Valicano rodice nielioris nol:e.

{d) Apud Par. deerat particula in. Tum ut in aliis
edit. legehatur, manente ante Dei forma^ Clarius Hi-
larii mcntein expriniii iii6. Mic. queiii sequiniur.
Mox Bad. Er. et duo mss. adhonestatnr^ nou hones-
atur, Uuiic Hilaiii locum ccusoria virguU iioians

sciliccl eos curam aflectu pasloris habiturus : Ipse
est eiiim pasior boiiiis, ciijus iios oves suinus, pro

(3) Mavult.

Erasmus, subolet, inqiiil, Origeniacum quiddam, At
cuin hic comineiiiarius in ipsiiis editione postremuiu
locuin icucai, ai(|ue. iu aliis libris eamdem senien-
liam sanctus Doctor exponai; cur censuram tain diu
dislulit Erasinus ? Quod saiie argumeniu est, eum
ex pr;rjudi('ai:e iiiciilis afl^cctu, iion cx rerum con-
sideraiioiie sua jiidicia proiiipsisse. Hic porro exponi-
tur Cliristi gloi iiicatio, qua* nova nativilas prxdicatur
rel:«te ail lioiniiieui, rclaic auiem ad Verbuin nec
nova, iiec inubiiaia.
(e) In uno codice Vaticano, mcliorem.

SS3 SANGTl f ll(.idlU £PI9G(>P1 fS i

^ttibus aiiifliittiii Buam posiiii (Jomi, x, 41). Ne «iu- A 38. C^ringU iUn 4al€€, 9H reformei. — Hac «rgo

virga ierreaiit «egei, iia oenlpingel el conierci (2) \

ieni }tt6 lyraMUCiim 8igni(iciiri arbilremur in virga ,
qnae in virgx nuncupatioiie proprietas «il, ejL Ntfvo
el Veteri Teatamoiiio no&ceiiduni eai.

56. Virgu in Pk^ow Tesiomenio Dei dactriua, — fica-
tus Pttulus ad Corinthius scribens, t^iios tum es wul-

tis pcccatis ftdpfPiiilentiam H^v^io^ci^^^ ^^^ ^'^i
adhortatiotie revocabat, ait : Quid vnUiit^ 4» virga
veniam ad vos, an in chariiale et spiriiu mausuetudiuis
(i Cor, IV, 21) ? Niimquid Paulo jus pneloriuin erat,
ut in virga comminaretur, el cum officio lictoris ad
Ecclesiain €bristi adeasei? Non ulique iia 0)>iiian-
dum est. Sed f|uia omiiis Dei aermo, quo ex crr^e
in veritatem Oei ^a) rclruhhnur, quo per coiiMiiiiia-
lionem tcrroremqve judicii ad innocentis et sanctae

mim nagis<koc secundum septuaginta tmnslatores
'graecilatis proprieias enuniint. Ita enim scriptum eat,
(3 '^ oiesOoc (5) xcpofASoc o^mpe^cic oc^xtg, Sed
sive conterat, siv-e coiifriugal, noii idcirco existininii-
4ui est haTcditatem poaoere, ut eam ad perdenduiii
atque almlcndum (4) coiifringat et -conterat : quippe
cui oor coniribulalum sacrificium sit oplinium. Goti-
iritio ergo illa sive con(ractio est , qute in nobis cor-
poreas voluptates et secularium viiiorum inccntiva
oomminuit, dignosque iios dignaiioiie Doinini pr»-
at;d>it, secuiidum diclum proplieUe : Cor contribula'
tum (5) et humHialum Deus non spernet ( Ps, l, 19).
Coinparaia auiem vasis figuli confraciio, quantain

vitfle viam regimur, vii^ est nuncupaius, per quam R absolulionem iiilclligentia: bujus iiupcriitur (6)? Non

intra disciplinam ilivini melns cohibiti, moderati
ac providentis {b) rectoris monitu coeroemur : bea-
tos Apostolus <;onditionem eligendi adventus sui bis
qoos menebai adjecit, iitrum malleiit eum in scveri-
taie doctrinx aiquc objurgatioiiis adesse, aii in spi-
ritu lenitaiis. Quod uimmqtie secundum modesti^e
tenorem erat necessaHum, ut obedieiitibus lenior,
insolcotibus vero severior odvenirei. £l hoc quidem
•ei Novi Testamenti aticioritatc praesumplum est.

37. Ita et in Veteri : Chrisius virga simut ei flos.
•^ Hanc aatem verbi doclriuam virgam nuncupari
ez Vetcii ila cognitiim esi, cuin dicilur : Virga direc-
fiotits, virga regni iui {Psat. iliv, ?)• Quki h»G (c)
eadem est virgs directio, qua per doctriiiam in

enim sinc causa quos iu hxreditaicm poposcit, virga
ferrea rcgens lamquam vas figuli confriiigei : tii^i
quod coinparationis cxemplo fiagmcnli istius luodi
damnum pioficere in rcstauiatioucm ejusdem vasis
osiendit.

30. QualisautemaDeosecundum vas figuli no.^tra
confraclio slt, idem docuit per Jeremiam proplielam,
diceiis : Surge^ et descende in domum figuli; et ibi au
dies verba mea, Et descendi in domum figuli , et ecce
ipse faciebat opus super lapides, Et cecidit vas quod
faciebat in manibus ejus : et iterum ipse fecii vas aliud
iecundnm quod placuii in conspectu ejus ut facerel, Et
facium est verbumDomini ad me, dfc^iw : Si secuudum
figulum hunc non possum facere vos, domus Israel ?

«qiiam viam utilemque dirigimur : ei qvm virga € Ecce sicut lutum figuli vos estis in manibHs meis. in

summa loquar supergentem aui super regnum , ut fc-
riam eos et perdam i et si conversa fuerit gens illn a
malis suiSf pceniiebo de maiis qum cogitabam {e) fticere
Hlis. Ei in sumiiia, loquar supe^' geniem ei regnum^ ul
recedificem (f) et plantem. Et facienl mala anie mf , ui
M€ audiaut voeem meam ; et peenitebo de bonis qua; lo-
tutus sum facere iUis{Jer. xviii, 1 et seqq,). Sic pc-
iitas aique obtenias bsereditatis swx getitcs Deus coii-
fiitigei et conteret, ut reformet. Confiingit eniui Deus
in omnibus umiies inexplebiles cupiditates, et illcce-
bnwas bscivias , et ferveutes iras , et inanes suficr-
siitiones , ei tumentes fastus , et inipius opinioncs.
Reformat autem nos ad rationabilem vitae usum con-
temptu pecuniae, luxus pudore, irae moderatione, veri
D scientia, communione vivendi, religionis officiis : cuni

regni est, nccesse est ipsa illa doctrina sii regni.
Ipsum autem Dominum nostrum ob doctrinse swx
mifem ac moderatam prsedicationem virgam nuncu-
patom ita accepimus dicenie Esaia : Exiet^ inquitf
tirga de radice JesH {Esa. )(i, 1). Ac ne tyrannicam
in eo severitatem per viigae nuncupationem auderct
qaisquam opinari ; continuo prophciicus sermo sub-
Jecit: Et flos de radice ejus (1) adscendei, et requiescet
iuper eum spiritus Domini {Ibid.) , ut virga^ sevcritatem
floris suaviias temperaret, cuin unicuiqiie nostrum
doctrimB lerror r^imen perfectae beatitudinis admo-
verei. In liac ergo virga reget datafi sibi gentes : non
eormplibili, non caduca, non fragili («(), sed ferrea,
id esi, vaKdissima et pro naturae su« solidiute fir-
tnissimak

{i) De radice adscendet; deiude spirimf Dd cum
Grxco.

Ci) Ita el eonfringet vel conteret.

(5) Iii aliis edliionibus dtg <rKt\nn nt etiam apud
Theodoretuiii et nlios legitur ; sed llilarins noster in-
fcriuB quoquc vat legii noii vasa^ cum melioribus t&v

(o) Abest Dei a duobus mss.

(b) Par. post Lipsium, ae prudentis. Rectius in
oliis libris, ac provideniii^ id est, prospicientis atque
coiisttleiitis.

(c) Lipsio inagis placueral, quia hasc quidem esi :
nec nobis displiceri^t, si favercni scripii. Tiim idem
reposuerat, virga directionis^ quod ei Par. arripuit,
renilentibus veieiibus libris. Mux in liis verbis, et qua
virga, parttcula ff ui saepe aiias, aecipiuir pro tUani.

LXX exemplaribus, quapropler o^xeOo^ ex libro nos-
tro accepimus.

(4) Atque n6o/etk/tfm desidcratur in ms. Veronensi.

(5) Cor contritum , consentientibus LXX atquc
ulroqne Psahcrio, Romano scilicet atqiie Gallicano.

(0) Imperiilf quod ctalibi pro tmperlifur.

(d) Unus e mss. Vatic. non facHi. Ad Hilarii men-
iem vulgatus Ruffinus : Vtr^a ferrea accipiiur in-
jfiexibilis jusiitia : quw ideo virga, quia recia ; ideo
ferrea, quia dura : recia bonis^ dura malis ; blanda
justis, aspera pei-versis.

[e) Iii iiis. Mic. cogitabo. In Vulgata, cogitavi, juxta
graec. tkoytvawnv^

(/) Unus codcx Vatic. uivirga cedificem : quam lec-
tiouem noo permiiUl iMtcor (e^Uu.j

SSo TRilCrATUS liN II PSALMUM. 286

per docirinaB $4 regimen lerroremque judicii in lus A malcrie spcciein illis coniplaciii sibi d^xom impcr-

tiens : ut corrupiibilium corportHn iu iucorrupi^ouis

virtutes post vitiu illa reviviscimus. Non eiiim ait,
Tanquam vas figulum (a) confringes eos, ne per testac
fragmenium irrefurmahile vas posset iutelligi ; scd
ait, va$ figuli , quod in ipsa arlincis molilione vas
fieret,ut secundum praelatum exemplum prompta esset
confracii ejusdern vasis ex arliricis volunlatc rc-
paraiio.

40. Ut figulo va$, ita ptenitentes Deo facile est repa-
rare. — Sed lioc irrationabilis maleriae vas ctiam sub
alia intelligentia ad raiionem huronnx volunlaiis apta-
tnm est : bomines quidcm per hxc viiia sua cadere;
sed &i iu liis poenilerent, id est, si ab his desidcrcnt^
66 quoque Deus in his quse nd poenam casus hujus
constiluerit, pceniierc non quod hic motus mcniis sc-

gloriam rcsurreciio, non iiUerilu nnturam pcriiital^
sed quaLiiatis (c) condiiione 55 demuict. Non ciiiui
aliud corpus, quamvis in aliud resurget, Apostolo di-
cente : Semnalur in corruplela , resurgtt in incorrup^
tione ; seminatur in ignominia, resurgel in gloria; se-
minatur in infirmitate , resurget in virtute , seminalur
corpus animale f resurget spirilale (1) (ICor. xv,
i% elc). Fii ergo demutatio , scd non affertur aboii-
tio. Et cum id quod fuit, in id quod non fuit surgil;
non amisit originem, scd profocit ad honorem. Coii-
fringi itaqtie nos tamquam vas figuli , vel nunc, vel
tunc gaudeamus : ut el nunc , modo figuli vasis ,
commortui ct consepulti Domino in baplisinate in

cundum humanam naturam in Deum caderet, sod B novitate vilac {d) auvbuicintis {Uom, vi, 4): ct iii no-

quia horoini (6) gestorum poenilentia modus est ge-
rendorum. Poeiiiientiam quoque suain Dcus mcmoi at
ad poenam : quia puniri desinereiit , qui esse impii
destitissenl. Ul ergo figulo promplum est amissum
vas ad camdem, vel quam volct, speciem reforroarc :
ita Deo facile est , post viiiorum casus voleiites so
erigi, per doctrin» suae insiilutionera ad pietalcm ex
impieiate repararc.

41. Besurrectioni et spiritali et corporali priBdicta
aptantur, — Sed et illa tamquam vas figuli non igna-
randa confractio est, tum cum his corporibus dissoiu-
tis , et casu mortis conrraciis, pro voluutaie artificis
restaiiraiio aflereiur. Quod utrumque propheticus
sermo significasse eodem dicto videtur. Nain cum

vum Christi hominem deposito vctere renasca
mur (Ce/oM. iu, 9 et iO), e^ tunc per bunc novae
ualivilatis profcctum', in bealam illam ac Deo pla-
ceiUero iteraiae reparationis iiosirac speciem refor-
roemur,

42. Reges ad intelUgentiam excitantur. — Cujus lioni
Don i|[iiarus f Vopbcla ^ ^t h»c horiatur et dicit,
Vers. 10-13 : Et nunc reges inietligitey erudimini qui
judicatis terram, Servite Domino in timore , et exsHl-
tate ei (2) cum tremore, Apprehendite disciplinam , n$
.fortc irascalur Dominus, et perealis de via ju&la. Cum
exarseiil in brevi ira ejus , bcati omnes qui confidnnt
in etim. Doclrinse bic ordo uiilissimus est, ut eoruin,
in quaciios adhoriatur^ beatiludinero cogniiam pru!-

poenitentiam utilero in his qux aniea agebantur osteu- C gtet : quia dinicile sil auiniuin ac spem ad ignoraia

dit y prxsenlis hi^*us vilae et corporalis ex vitiis in
virtutes novam quasi insl.iuratioiiem docct esse opor-
tere, ira in eos Dei siculi criminum voluniate ces-
sante. Lt quainquam id ex figuli coroparaiione pro-
tulerit : lainen curo dc eodem figulo ail : Et ipsefecit
vas aliud secundum quod placuit in conspectu eju$
(Jerem. xviu, 4 ), significari etiam iolelligiiur illa,
quoe secundiim Dei volunlaicro resurgentiuni corpo^
rum iiislauratio esi fuiura. Prout eniro ei placet, et in
conspeciu ejus dignum est, confracta reparabit, non
ex alia alicjua , sed ex vetcr! atque ipsa originis su»

(1) Hesurget corpus spirilale, cum Gr%co texlu.
2) Ei non habei ttis. no^icr, ncc habuisse versjo-
sem iliam , qua usus est Hilarius , omiueiitis infrii
Codicis constaniia indicat. Abest quoque ab lie-

(a) Apnd Dad. et Er. fignius. Qux tox deinde iu
sliis ediiioiiibiiG expunctaest. Restiiuimns ex Vaii-
caiio ctidicc fignlum , licet mallemus figlinum, Ffgn-
lum auieni vas dicit jam in testam ' obduralum ; at
pas figuti^ vas adhuc inulle etin ipsius ariificis ina-
nibus. Hinc apud Hicroii. hoc loco : Vas fignti ante
quam in testam obduratam fuerit^ si dissipetnr^ refor^
niabile est..,. Si autem semet testa fracia futrit^ ne-
quaquam in inlegrum compingi potest.

{b) In prius cxcusis, hominis, Mngis placet cum
nis. M ic. Iiomim : rercriurque ad gerendorum : ut sci-
licei poenilenlia sit modus eorum qua; liomini sunt
f erenda seu retribuenda. Deinde pmUentiam ad pos*
nam, td est , posnaei ((uaro Deus in pe<icatorc6 decr^-
ferai, revocationem.
i (c) Par. qwUi^a^ mditiQnm* EdiUoues ali» cum

proiendere. Volens igilur Propheia ad eorum nos,
qu» superius commemoruvcrai , iiitclligeiiiiam co-
bortari , intelligeniix ipsius honorem aiite meinora •
vit, dicens : Et nunc reges intelligite , cos sciiicet qui
inteilccluri essent, reges esse dcmoiislrans. Sed quui-
renduro cst, quos reges ad iiiteiiigenliam propheticoi
hujus adhortationisadmoneat:iiequisquam forte eos
significari inielligat, quorum nunc in corpora humana,
ei in beilorum minisleria, ct in meluin geiiliuin
regnum est. Non suni auiem bi seterni ct beaii apud
Deuro reges : quippe cum (5) ipsi jam a mandaiis (e)

braico, et in Gallicano Psalterio obelo notaiur a llic-
ronymo.
(5) Jpsisjam mandatis*

D dnobus mss. \ni\c. qantilatem conditione. Verior vj-
deiur Mtei ins melioris notic Vaiicani ms. qualitalis
eondiirone demutei, suband. naturam. Hic obscrvare
esl quam caute declinel Hilarius erroninn circa resnr-
rectionem Origeni a plurimis ganciis Patribiis iribu-
tum, qnos inter Epiplianius ep. apud Hieron. lx, ad
Joan. Jerosol. ait : Quis autempatientcr ferat Orige-
nem tubricis argumenPJtionibus resurreclionem carnis
hnjus negantem , sicut dectaral manifestissime in vo-
tumine explanationum primi psalmi , ct in aliis mnliis
iocis.

(rf) Lips. expanxil voces vitte el Christi : quas ex
Bad. Er. et mss. restiiuimiis.

{e) !n uno codice Vaticann, cum ipsi si a mindnth
Bei excidnnt : lectto minus dura, sed qua quid
ompiias iuuuU aUalum iu bujiu probaiiouem Scripr

287

SANCTI IIILARII EPISGOPl

288

Dei excidanl, el diabolo in regnuin sint deputnii, di- A Dei Palris , coliaprcdes aulcin Domini nostri Jesa

cente eoden) cumDominuin tentarel: El duxit illum
diaboltts in monlem altissimum , et ostendil ilU omnia
regna orbis terrm in momento temporis : et ait ad illum
diabolus : Tibi dabo potestatem hanc et gloriam eorum,
quia mihi g6 tradita sunt ( Luc, iv, 5 e< 6 ). Alios
autem nobis reges Evangelia demonstrant, scilicel in
quos appropinquavii regnum Dei , et cos qui regnans
in se peccalum devicerint, qui sui ipsius corporis re-
ges sunt, dominatui suo uiiiversa vitiorum inceiitiva
subdentes : hoc cnim in nobis est regnuin Dci. Sic
iterum Ghristus regnal in nobis , cuin pcr euni ipsi
dominorum in nos jure regnamus (a); secundum
quod diclura est : Non venit regnum Dei cum obserta'
iione : neque dicent : Ecce hic et ecce iUic, Ecce enim

Ghristi erunt; per id quo xlerno regi colixredes suril»
id necesse est consequantur ut rcges sini.

4{. Judices terrm sancti quorumvilaimpiosdamnai.
— Tesiantibus itaque Evangeliis alqne Aposiolo de re-
gibus , soqiiens est ut cognoscamus qui siiil judices
tcrr-c , quosqne ut reges oporteat erudiri : maxlme
ctiin reges 57 "^^^^^ lantum nomine sine regni ali-
ciijus designatione cognominet, ut eos suos aique in
se csse reges doceret ; judices aiiteni terr.T dicat. Dir-
fcrre vero judicem,et regem,ipsousu terreno! consuelu-
dinis cognoscimus ; quia non idem sit regnare, quod
jiidicare; quia (1) rcgnuin doininatio sit , judiciuin
vero sit rnodus xquiiatis. Sancti ergo quiqiie intelli-
gendisunt essejuiliccs terrx , qiiorum vila aique G-

regnum Dei inlra vos est (Luc, xvii, 20 et 2i). lliijus B des,inGdeliuin iniquorumque judiciiiin sit (t). Et hoc

regni beatus Apostolus meminit Gorinthiis scnbens :
Jam sine nobis regnatis; et utinam regnetis^ ut et uos
vobis (6) conregnemut ( I Cor, iv, 8). Hoc iuque re-
gnuin Dei est ubi peccatum vincitur, ubi mors peri-
niitur, ubi non regnat hoslis : Mors enim regnavit ab
Adam usque ad Moysen {Rom, v, 14). Et Aposlolus
ait : Jam non regnet peccatum in vobis (Rom, vi, 42).
Per hoc regnum Dei regno peccali dissoluto, ipsisque
jam nobis regibus regno adversante subverso, boc
nobis erit regnum Dei, curn omnibus vitiorum no-
slrorum aculeis conliisis, labcs erit corpore% inlirnii-
tatisabsorpta.

43. Quid intellecturi. — llos itaque reges Proplieta
ad intelligendum cohortatur : ut sciant, adversus

Doininus in Evangeliis ostendit dicens : Viri Ninivitee
surgent in judicio , et judicabunt generationem hane :
quia pcenitentiam egcrunt in prcedicationeJonce; et ecce
major quam Jona hic. Regina Auslri surget in judicio^
et judicabit generalionem hanc : quia venit db ultims
partibus terras obaudire (2) sapientiam Salomonis ; ei
ecce major hic Salomone (Matt, xii, kieiii), Tales
erunt jiidiccs tcrrx , quoruin comparalio (d) fidei ac
timoris, impoenltcnles impiosque condemnet. Si enim
poeniteiitiii Ninivitarum cx Jonx praedicatione sus-
ccpta rructum adcpia est poenilendi, necesse est
obediens corum poenitcntia insolentem horum impce-
niteiiiiam judicet. Aut regina Austri ex uliiniis parti-
bus terrx desidcratam Salomonis sapientiam audieiis.

Dominum et Ghristum ejus fremuisse rcges, et popu- £ uonne inGdelitatem et incuriam prxscntiuui niiditio-

los vana meditatos : intelligant (|uoque irridentem e
ccelis, ct in ira ioquentem, et super Sion montem sanc-
tuin regem coiisiitutum, prsecepta Dei patris aniiuii-
tiantem:cognoscantque eum qui sii genitus in Gliuin;
tempus quoqiie illud , quo qui icmpora fccit, sit in
tcmpore geniius. fntelligant in quo haereditatem gcn-
lium , et possessionem ierr:e finium postulavit : non
Ignorent eiiam qu.c hicc virga sit ferrea , qua regens
eos , modo vasis figuli confringat. Hxc enim intelli-
gentes, sacrameniuni omne divinse voluntatis agno-
scent : et cum per obcdientiam praeceptorum liasredcs

(i) Quin regnum.
(2) Audire.

turde leslimoniiim. Ne(|ue lamen credendus esl Hi-
laritis de oiniiibus oiiiiiiiio regibus itn sciisisse :
sed cum do plerisque hoc seiitiret, perinde locii-
tus est , quasi de omnibus ; quia ut ipse ait in
psalin. LViii, n. 9 : Univertitas reputatur in plurimis.
Et paulopost: Cum pauei ex omnibus geniibus sint fi'
deles , iiou per paucos eficitur ne non omnes sint infi-
deles, Ila saiie quia pauci regcs diaboli regno sunt
subtracti ((|UOS inter Dnvid non numenire nefas), jier
paucos noii enicilur quomiiiiis omnes ei sint tradili :
alqiie ita ex suisinet seiiientiis liberatur a naivo,
qiicm hic loci repieliendit Sciiltetiis.

(a) Lips. eum per eorum ipsi dominium , domino^
nint, etc. corruptc. Nain t6 cum ad Ghristum refer-
tur. Ad quae apposite Augiistinus ac posl eum vul-
gains Uufrniiis : Nunc intelligite jam reges , id est^
vulentes regere quidquid vobis servile ac besliale est^

ne (e) peregrina damnabit? cum tainen inobedi(?ntiac
atqtie iiiaudicntix judicium differens a Salomone at-
que Jona Ghristus auctor accumulet. Absoluie auiem
hos esse judices lerrae Apostolus demonstrat dieons:
An nescitis, quia sancti mundum judicabuntj et in vobit
judicnbilur (3) mundus (1 Cor. vi, 2) 1 ctim per iiic-
rittim udepla! beatiludiuis, criminosorum vilain sanc-
lilascomparata condcmnet.

45. Ut timor, laHilia, tremor animum servi Dei tetn^
perent. — Iiilelligcntix autem hiijus atque eru-
ditianis opus continuo propbeta subjecit, diccns ,

(3) In nostro libro;
graico.

judicalur hic munduSf cum

D castigantes vestra corpora et servituti subjicientes. Qui
ccelesti regi serviunt^ reges proeul dubio sunt.

(6)Sic Par. cum niss. juxta graec.vfuv tryjfi^aviUyj
ffwfAcOcc. Editiones vero alinc , vobiscum regnemut. At
iii psal. LX, iium. 5, ediu ac scripti, ei utinam regna»
reiis, ut et nos vobiscum conregnaremus : Jam pnemo-
nuinius , llilariuin non uiia ratione eadem Scriptune
loca referre.

(d) Apud Par. eomparalione. Deiiide in duohiis mss.
fides et limort ct in uno, ac mors. Scnsiis per se ita
clurus cst; quorum fidei ac limoris comparalio^ etc.

(e) Hoc est, eorum qui veram sapieniiiiin Ghristum
prassentes audierunt. Tum audilio peregrina opponi-
tur auditioni praiseiiti. Nisi forte peregrina dicatar.
ob qiiani pcrcgrinatio susceptu esi.

289 TRACTATUS IN II PSALMUM. m

Servite Domino in timore, et exiultate ei cum tremore. A apprcliensuni. Si cnim nos pcr corporalem naturam

Non scciirum pntilur aul ncgligens servitium (i) :
Tuli iii omni servituiis officio admisceri timorem. Ut
enlm metuentcs servi diligentius dominis carnalibus
Ferviunt, cum voluntatem soleriioris obscquii metus
obsequel.T admixius eliciat : ita et Dco servientcs, si
timeant per imminentem timoreni, non negligcntes
in ea enint quam susceperint scrvitutem. Ac ne ly-
rannici lerroris hic nietus esse flilelium crcdcretur; ad
Id quod dixerat: Servile Domino^l^in /tmore, adjecit,
et exsultate ei: ul nietum serviiutis, gaudiiexsultatio
tcmpcrarei, cum ipse timor causam iaclitix per con-
gcieniiam servitii fidclis afTerrct. Porroautcm ne li-
bcrtas gaudii fines congniiT modcrntionis exccderct;
ila subdidit : Exsvllale in tremore; (juia pcriciilosa ad

Deus naturx sux dissidentis (c) bomo genitiis apprc*
licndii, facius ipse quod sumus; nosirum est ad ap-
prebendendum minc id quod cst ipse conlcndcro, ut
in eam gloriam, in quam naluram corporex hujus
corruptionis eximii, fcsiinatio nostra se misceat : at«
que ita apprebendemus id in quo fuimus apprebensi,
si naiurum Dei consequamur, Deo nnte naturam ho-
minum consequenie. Apprchcndenda itaque disci-
plina, cl invadenda est quodam amplexu et in vinculo
corporali : ne elabatur aui excidat.

59 iS. Qui pereant de via justa ab ea alieni, — «
Caiisnm aulem diligcnlis hnjus complexus ac vin-
Ciili propheta siibjccit , diccns, : Apprehendite dis-
cipliuam^ ne quando irosealur Dominus , et pereatis

oblivionem timoris csset libera a tremore l^ctitia. At- B <^^ ^'t^ jusla. Cum exarserit in brevi ira ejus, Adest

qiie iia hxc propheiici eloquii raiio servata est, 'ut
servitutem timor dctineret, timorem exsultaiio ino-
dcrarctur, et exsultalionem tremor conseqiicns con-
tincret.

46. Fervorsit in Dei servitio. — Hujus aulem ser-
Titii et timorem exsultanlcm, et exsultntionem trc-
mentem,docuitin eoquod sequiiurconsistcre,diccns:
Apprehendite disciplinam. Yiriute verbi signincalioncm
impatientis {^) et velut pr.Tpropcras ad id voluntaiis
ostendit, non tam expctend.nn, qiiani apprclienden-
dam p^ttiiis disciplinnin doccns : non tepore (a) fidei
in bujus obedienlift* obscrvntione contontus, sed ar-
dorem spiritiis in apprebcndcndi nviditale desidcrans.
Sic in rapiendo regno coeloritm rapiore Dominus de-

eniin poenae dics , qui ih exardcscente ira Domi-
ni significari iiiteliigilur: in quo si non appreben-
sam a nobis disciplinam tenebiinus, perdiii de via
justa cnmiis. Unicuiqiie cnim rei pcrit, quidquid au-
fertnr : ct quod dcesl, ei cui decst jam videtur amis-
sum. Nain lainetsi pcr iiaturam siiam manenl, ci
lamcn cui abcst non manct. Ct idcirco de via jusia
impii pereiiiit, quia in ca iion eruiit. Pereunt autem
de vin justn, cum exarserit in brevi ira ejus,

Impii statim a morte pcsnas inferni tuunt. — Non
morosn (d) bxc ira est, per quani de ju^ta via pc-
reunt: nequis$ibi interim in pcenu' Incro intcr moras
judicii blnndiatur. In brc\i namque exardescit ira.
Excipit eniin nos staiim nllor infcrnus : et dece-

lectatiis ait: A diebus autem Johannis rcgnum coslorum C dentes dc corporc, si iln vixcrimus, confestiin de via

tim patitufy et vim facientes diripiunt illud (Maith,
11» 1i), quia cum regni ccclestis posscssio Israeli pnc-
dicaretur, fides tamen gentiuin posscssionem hanc
sibi Israel dirfideiitc (b) prseriperet.

47. Pauli exemplum, — Sic et bcaliis Pauliis cnrrit,
nt apprehendat, dicens : Sequorautem ut apprehendam^
in quo et apprehensus sum (Philip, iii, 12). Non lenlo
gradu propcrat, neque otioso scquilur procursu ; ap-
prehensurus ciiim sequitur. Et saiis quidem dixisse
videretur, si consccuturus sequeretur , scd vim et
ipse aflTcrre opiat, et apprehcndere propcrnt, ct modo
(f. amptexus) exempli corporalis invadcrc. Scil au-
tem se eo ipso jam csse» quod apprehendcre properat,

(I) Servitium esse,

(a) Excusi, non tempore fidei : castigantur cx ms. D
Vaticano.

(b) Ita ms. Mic. In aliis vero libris, sibi Israeli
difidenti : ubi t6 sibi ad Dominiim refertur, cui Israei
dimdat seu non credat, et e cnjus manu regnum
gentes pracripiant.

(e) Editi excepto Par. diffidentet : depravate. Nec
melius Par. discidentes. Non displiceret tamen dissi-
dentet. Ex mss. restituimus, dissidentis, hoc nimirum
sensu : Si nos qui pcr corporalem naturam naturae
sumus dissidentis cum divina (Su(b enim est in tertio
casu) Deus homogeniius appreheiidii, ctc. Ad hoc
autem apprehendii, inquit, juxta Hilariiim Gregorius
Nazianz. Or.35, n. 88, ut ipsequoque tantum Deus ef-
/lciiir, quanlum iUe homo,

(d) Editlo Par. Non mora^ mendose. Hic nonnul-

recta perimus. Teslcs iiobis cvangelicus divcs et pau-
pcr : quoriim unum Angeli in sedibus bcatorum el in
Abraba! sinu locavcrunt, aliiiin stniim poenae regio
suscepit (Luco! xvi). Adeo aulcm siatim poense (e)
mortuum cxccpit, ct ctinm frnlrcs cjiis adbuc in su«
pcrnis mancrcnt. Nibil illic dilalionis nut morx est.
Judicii cnim diesvcl bcaiiiudinisretributio estaeterna,
vel poenae. Tempus vero moriis habct intcrim unum«
quemqucsuis legibus, dum ad judicium unuinqucm-
que aut Abrabam rcservnt, aut poena.

49. Fiducia in Deum opus, — Et idcirco copiosum
hunc sacramentis coelestibus psalmum sic Propheta
conclusit : Beati omnes qui confidunt in eum, Non tre-

(2) Virtutem verbi significatio impatienlist etc.

lorum veterum refellitur opinio, quos interLactantius
lib.vii Div. Instit., c. 21 iNec tamen quisquam putet^
animas post mortem protinus judicari : omnes in una
communique custodia detinentur^ donec tempus adve-^
niaty quo maximus Judex meritorum faciat examen.
Vide Prnefat.

(e) Subaudiendum hic, vel etiam exprimendum
inferni vocabtilum, cujus respeclu deindein terris de-
gentcs fratres in supernis manere dicunlur. De infe-
rorum regione sic Tertuliianus iNobis inferi^ inqiiit de
anima n. 55, in fossa terrm et in allo vastitas, et in
ipsis visceribus ejus abstrusa profundilas, Et mox rur-
sum eos collocat in recessu intimo et interno, et in ipsa
lerra operto, et intra ipsam ctausoy et inferioribus adhuc
abyssis tuperstructo.

201 SANCTI HILARH EPISCOPI 202

piJatn spem neque ambigiiam 'pcrfectio bealiiudinis A talis csl : In finem pro oceulla filtl ptalniut Davld.

exi^it. Conndentia ad id opus est, firmx opiniouis
sciiicct, et indemutabili voluntate : quia plus sit con«
lidcrc, quam sperare. Conlidcndum ergo est, ne nos
a via recta exardescens brevi ira Dei deperdat. Fi-
dclis enini est qui ait : Qui crcdit in me nonjudicabitur^
sed lran$iel de morte ad vitam {Job, v, 24). Dominus
uosier Josus Cbristus, qui est benedictus in secula
sccuiorum. Aroen.

TRACTATUS (I)
De liiulo psnlnii IX.

In finem (2) (a) pro occuUis filii. Psalmus David.

60 ^^^^ primum prodil ex codice Vaticano not^
251, ab annis circiter 500, scriptOy in quo post exposi-
tionem sicundi psahni subjiciturf Explicil psalmus u;

Itaque per naturiim eorum, quac ci occuUa et iu ruieia
suut, quaerenda est psalmi intelligcutia.

2. Titulus indea^ eorum qua: tractantur. — Psalmus
inscriptus non est, In fincm pro occuUa filii^ nisi tin*
tum in id, ut ex quibus psalmus ipse consklcret,
nosceretur. ^\ Omnia autem, quae ad titulum ser-
inouis adduntur,ex quibus sermo sitiniius, tesUDtur.
Non euim couvenit, ut in sermone aliud sit, aliud in
titulo; qula lilulus velu^ index eorum estdequibus
scribitur. Yerbi igitur ejus, quod in /i/ie dicilur, ratio
esi inlelligenda. In fine est ulira quod niliil est, in
(ine est quod praesens tempus excedit; quia finis ex
omnibus, non ex flne omnia : desinuut enim in co
cuucta, el est quoddam rei acta;, dictx*ve posiremum :

Incipit de lilulo ix psalmi feliciter. NuUas falsitatiSf B et nisi in ea tolius uuiversitalis postremitas erii, non

vcritatis nutem plurimas liabel nolas, Non leves sunt
i^ Familiures Hilario et amicce voces, absolutio, ab-
soliila inlelligcntia, eic; ^" Explicatio verbi iinis cum
iis quw tum Prologo n. 18, tum lib, ii de Trin. n. 28,
dc eodem habetur consentiens ; Z^ peculiaris quasdam
Chrisii ex virgine nativitatis exprimendcB ratio; i"* doc-
trina de aditu ad regnum Dei Palris per regnum Christi,
DemumPrologo ii. 17, poUicetur se insinguliis psalmis
inscriptionum singularum causas prmtiturumj et hoc^
inquU num. 22, quia ex quibus rebus psalmus consis«
tnt oslcnduut. Hic proesertim exsequiturquod spopondit^
docens num, 2, titulum ad hoc adscriptum, ut cx qui-
bus psalmus ipse consisteret noscereiur. Exoptandum
essel, ut castigalius hoc opusculum una cum totiut

erit fiuis ; quia necesse esl non esse ultimum, quod
ulua se liabeat aliquid postreroum. £x quo inteili-
gendum quoiiescumque lilulus liabet in fine (4), non
praesentia in bis, sed ultima contineri. Occulta autem
sunt, qua^ abscondita et latentia sunl* quaeque recon-
ditis et iuaccessibilibus et imperspicabilibus occulan*
tur, in quo ei {b) tanium qui condiderit comperia,
afit nisi cum aliquibos cognoscenda protulcriut. Ergo
psalmus inscribitur in finem pro occuUis. Ci quia ex
natura rerum quid intelligeniix in nominibus finis^
occuUorumque sit, (5) et deinde (c) res ipsas qux in
fine atque occullis sint, conveuit explicari.

3. Et de bis quidem testis cst nobis beatua Apo-
sloius (6) ila dicens : Prout iegentespotestis inteUigere

psatmi expositione, quam ei Uilarius subjecisse creden- C intellectum meum in sacramenta (ihristi , quod alut

dus est, ad nos pervenistet,

1. Psalmi alii [aciles, atii captu difpcilet, — Quo-
riimdam psalmorum absoluta iulelligeutia cst, quo-
rumdam obscurior sensus est ; diversitatem utiquc (5)
affert divcrsitas prophetiae. Per multa naroque et varia
geuera sermonis ad aguiiionem Dei bomiuem Spiritus
sanclus instituit, nunc sacramentorum occulta per
naturas et comparationem bominum comprebendens,
nunc fidei simplicitatem verborum absolutiouc com-
roendans, nunc vits ordinem prxceptorum veritatc
Gonflrmans, nuuc quid providendum sit et cavcuduin
pcr pcrsonam propbetai qui psalmum scribat ostcn-
dcns : ut per banc roultipUcem el divitem copiaro doc-
trinro, per quasdam partes et increincuta discendi, to

temporibus non ett cognitum (Uiis hominum, ticui
uunc revelatum est (Ephes. iii , 4 et 5). Et rursum :
3Iihi minimo omnium tanctorum hm gratia dala ett tn
gentibut , cvangelizare invettignbilet divitiat Chritti ,
el iUuminare quas tit dittribulio tacramenli ejut, quod
abscondUum ett a tascuUt in Deo (Ibid, S et 9). IIoc
est ergo occullum, de quoet Dominusait: iVoit ett
abtcontum quod non cognotcatur, neque opertum quod
non revelabitur (Matth, x , 26). Sed psalmus oeculia
continet, non occultum. Recte ita : nam consequentia
docent plura fuisse, non unum. Estenim occultum,
Deum saiutis bumanae causa, non in coelcsti gloria ct
claritatc nominis sui adfuisse, sed rormam bumani
corporis induisse. Est ei occullum, naturam iu eo car-

tius intelligentiae aedificatio comparctur. Et erit nobis ^ nis bumanae, non ex commuui originis £2 g^nerein
psaimus positus in exemplum, cujus super^riptio duisse,sedcxtltisse(7)exvirgine etediiamvirgiue(d)

(4) In precedenti editione : quotien& qui titulat Aa«
bent in fine. Yerum quidem est noh quot,ietcumqit€
beic legi, scd quotiensque : attamen solemneest nu-
jus codicis quotiensque pro quoiietcumaue usurpare.

(5) Edemus pro et deinde^ verba desiaeraniur, quae
sententiam compleaut.

(!) Ilunc Tractalum exVaticanocodicea P. Cou-
stantio edflum coinprobat praestantissimus Capiluli
Yeronensis liber, imo vero emendat cliam, atque
aliquaiitisper integrat. Ad superioris expositiouis cal-
cem ut in Vatic:ino : ExpUcit Ptalmut Jl. IncipU de
titulo IX. Psalmi [eliciter.

(2) Siipplevimus ex ms. npstro vocem /!/ti, quam
habes inferius iu expositione.

(5) Uiramque,

(a) Desideratnr vox filii, q«» infra exprimilur :
ubi semel atque iterum legere 6st pro occuba. Grsc.
*JnsP xp^9i&>v ToO uioO.

(b) hni bic aliquid deest, aut legeuduro quod et.

(6) Additur Pau/ux.

(7) Non babetur virgine in ros. Veron* t

non in quo ei.

fc) Mallemus edidimut, pro et deinde.

\d) Forte ex Virgine fuitte et abtque nottro nateendi
iimOf etc. Sfclib. x de Trln. n. 15, prsedicator Gliil-

203

TRACTATUS IN Xlli PSALMUM.

294

fiiissc, absfiue nascendi iniiio procrealam. Est occul- \ nium conscius est , linec tamquam jnm perfccla lau-

(Jaiitur, quia in eo, et apud eum, et per eum omiiia
sunt : ipsi gloria in sascula sxculorum. Amen,

lum, eum qui mortuus sil cx morte vixisse, gloriam
imnioruiliiatis^ ex corpere resumentem. Sed tion is
quidem finis est.

4. Oicein finem tigrdfieei. — Finem anlem, non
velui qnemdam renim occasnm , sed decurrcniium
niodum, consummationemque significat ; neqne ut in
abolitionem desinntur , sed ut in quemdam manendi
terminum ea de quibus agiuir coUoeentur. Quis ergo
hic flnis sit, (a) item (I) qu» remm omninm absoluia
perfectio, et qiiam absconsa sit, beatus Aposiolus ad
Corinthios ita loquitur : Quomodo enim hi Adam om-
nes moriuntur , sic ei in Christo omnes tnifieaMur.
Vnttsquisqiie autem suo ordine : primitia Ckrislus^
deinde qui sunt Christi, qui in adventu ejus eredide-

PSALMUS XIH.

Dixii insipiens in corde suo : Non esl Deus. Corrupti
iun(, et abominabilesfacti sunl involuutatibus (f) suit :
non e$t qui faciat bonum , uon esl usque ad unum. Do^
minus de Cdslo prospexit super plios hominum : ut w-
deal si en inteUigens aul requirens Denm. Omnes de-
cUnaverunly simul inutiles facti sunt : non est qui faciat
bonum^ non est usque ad unum. Sepulcrum patens est
guttur eorum, linguis suis dolose agebant, venenum os-
pidum sub labiis eorum. Quorum os maledictione el
amariiudine plenum est, veloces pedes eorum ad eff^un-

runt (b); deinde finis cum tradiderit regnum Beo patri , B^^«'^'<"' sangulnem. Contriiio et infeliciias in viis eo-

rum , et viam pacis non cognoverunt : nou est limor

eum evacuavertt omnem princtpatum et potestalem.
Oportei enim illum regnare , donec ponat omnes tiiinit-
cos sub pedibus suis : Deus enim omnia subjeeit sub pe-
dibus e/us. Novissima inimica devieta est in eo mors.
Cum verodixerit: Omnia subjecta sunt (2), absque eoqui
iubjecil illi omnia , tune ipse (c) subjectus erit iUiy qui
sibi subjecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus. Hic
igitur est finis occuUis (f. pro occullis vel occulius),
niorlnorum resurreciio, sanctorum glorlficaiio, mali-
tix dominantis (5) abolitio, monis interitus ; et per
lioc Christi regnum , Patris qiioque Dei et regnum.
liis enim gesiis, postquam Filio erunt a Patre uni«
versa subjecta, non ut per subjeciionem regni adi-
niatur aeternitas (d), sed ut nos clarificntos, etim-

Dei ante oculos eortun. Nonne cognoscent omnes^ qui
operantur iniquiialem, qui devorant plebem meam sicut
escam panis? Dominum non invocaverunt : ilMc trepi-
daverunt timore , ubi non erat timor. Quoniam Deus
in generatione justa est : consiUum inopis confudistis :
quoniam Dominus spes ejus est. Quis dabit ex Sion sa»
lulare Israell Cum averlerit Dominus captivitalem p/e-
bis <ua% exsuUabit Jacob (g), et la:tabi{ur IsraeL

TRACTATUS PSALMI.

In ediiione Parisiensi anni 1603, ex codice S, Ma^
ximini Miciacensis primum vulgatus est hic Tractatus
priore sua parte, a numero videUcet primo ad tertium
usque truncatus, integer modo exhibetur ex memorato

morialitatc coopcrlos, ct in corporis sulgloria con- C codice Vaticano, in quo ad calcem opuscuH superioris

formatos (i), in regnum Patris inducnt, jam cohae-
rcditate sua dignos, jam inf imiliam palris assumplos,
jam bonorum ejus glorijeque pariicipes, ul Palri coii-
regnet in nobis, sitque Dcus omnia in omnibus, cum
subjectionem (e) obedienlire, in divinam naluram
homanae assumpiionis absorbealur infirmilas. iElerna
b»c igiiur per Filiam laus patriDeo debita esl, sus-
citatis omnibus (5) qui ab Adam usqne ad rcgni
tempus 63 P^r ^^^^^^ vixcrint (6) , cl coelesti habitu
a corpore (f. ac corpore) iransfiguraiis, et iniquilate
maiilix omnisablata, etdiaboloin poenam aitcmiignis
addicto, ei dcmemoria hominum nomine ejus exemp-
to; hsec in psalmo occulta cantantur , hxc consum-
Hiato fine celebrantur. Et quia Filius fulurorum om-

subnectitur : Explicit dc tilulo psalini noni. Incipit
psalmus XIII. Lcge feliciier. Dixii insipiens in cordc
suo : Non cst Deus , ei rcliqua. In multis nos eru-
diens, etc. VerbUf doctrina, interpretandi ratio Hilarii
venam et genium redotent. 64 I^onga: quippe periodi;
totius psalmi argumenta per repelitam particulam ubi
perstringendi modus, qua ratione omnes Ancyrana synodi
defmilioncslib. deSynod. n.^1, perstringuntur, necnon
h(ec num. 3, in singulis vcrbis singulae virtutes sunt
explicandae, et aUa quce in noluUs indicamus, ei con-
veniunt quam maxime. Quamquam concionem proxime
post psalmi lectionem habitam iste ac subsequens Trac-
tatus magis sapiunt quam reliqui.
\. Verbum Dei quanta reverentia tractari debeat ,

f) Id est^ non item, in nostro libro. D Notaverat autem ad marginem Benftdictinuseditor f.

'%) Pronomen et, quod pr;ccedens hic intersercbat domnantis.

(4) Conformatos item ex nostro libro pro con/fr-
matos, ut eidein editori suboluerat.

(5) In aiitea edito, suscitatis in omnibus quod seiH
sum involvit.

(6) In anleacia vixerunt.

editio, respuimus ex nosiro codice : sic cnim sibi
eonsiabit Hilarius, qui etiam alibi iia legil, libro nl-
minim xi de Trinit. n. 8, atque ibidem rursus n. 36.
Sitfnigatur et Graecus textus.

(3) Sic ex nostro ms. In superlori edit. damnantis,

stiis per inilia corporis atque animo! nostreB non vixisse
iii corpore : quia uimirum caeteri homines ex viro et
fneniina , ille ex Spirilu sanclo et Yirgine origiuem
liabuit. Vide plura loco laudato de Trin.

(tf) lu eiueiidamus, cum in exempiari exstet, idem
ifMtrfrufftomitftim, ete.

(b) Ad lib. XI de Tria. n. 2S, obsecvabimus ver-
iNiBi ere4idmmi^ afe aoliqiiioribua libris abesAd juxit
fnecQm.

(e) Quomodo lib. i et ii de Trinit. In omnibus aut
prope oninibus inss. il.i hic qaoque abest: Cumaulim
subjecta ei fuerint omnia.

(d) Vid. l. XI de Trin. n. 35 et 36.

Forte» per subjeeHonem^ qu» ideo obedifnli(e^
qiiiia lunc reniota omiii cupidiiate, spiriius el caro
Deo oiuni obedieniia suberajit.

(f) Hilarius in Psal. lii, n. 3, isdinMiiomkui.

(g) Hil. UBiHMr Jaa^b et exsultet hroii.

295 SANCTl HILARll EPISCOPI 296

aul atidirl, — DixiT mipiem in corde $uo : Non e$t A non Ixlilia iii gaudiis, non in choris canlicum ; sed

Deu$ el rcli(itia. In mullis nos crudicns Apostolus,
etiam id (1) edocet cum omni reverentia verbum Dei
esse traclandum , dicens, Qui loquitur , tanquam elo-
quiaDei (I Petr. iv, il).Non enimsecundumsermonis
nostri usum, promiscuam in his esse oporiet Tacilita-
tem ; sed ioquentibus nobis ea quae didicimus cl lc-
gimus , per sollicitudinem scrmocinandi honor est
reddendus auctori. Ct exemplum nobis coelesiis doc-
trinoe praestat buinani ofGcii consueludo. Si enim
quis verba regis interpretans, et praecepta cjus in au-
rem populi deducens, curnt diligenter et cnute per
ofQcii reverentiam regis saiisfacere dignitaii, ut cum
Iionore ac religione omnia et releganiur ct audian-
lur : quanto magis convenil Dei cloquia ad cognilio-

accusalio in profanos » sed querela in contumaces »
sed dolor iu ailQicios. Ait enim, Vers. 1 : Dixii
in$ifnen$ in corde $uo : Non e$t Deus. Corrupli sunt^ ei
abominabHe$ facti $unt in voluntatibu$ $ui$; non e$t qui
fadat bonuni , non e$t u$que ad unum, et reliqua. Se-
quilur in (ine, Vers. 7 : Qui$ dabU ex Sion sa-
lutare l$rael ? Dum averterit Dominu$ captivitatem plc"
bi$ $WBy tastetur Jacob, et exsultel hraet,

3. Mundo perdito medicu$ exquiritur. — Ut enim
(f. si quis) pestilentcin urbem ingressus , omnes
omnino inliabitanies morbo dissolutos , et rebribus
xsluantes , et diverso xgriludinum genere confccios
conteniplaius sit , et nullum illic medicum inveniens
ingemiscat , ct nihil auxilii , nibil remedii adesse

nem humanam retraciantes , dignos nos hoc officio B tantis roalis doleat , et desxvire magis inembrorum

praestare? Sumus enim quoddam sancti Spiriius or-
ganum, per quod vocis varietas, et doctrinx diversi-
las audienda est. Yigilandum ergo et curandum est
ut nibil humile dicamus, metuentes hujus sentenliie
legem : Maledictu$ omni$ facien$ opera Dei negligen-
ter (Jerem, xlviii, 10); proposilo contra praemio cura: et
diligentiae eorum, qui cum reverentia ac melu sanctas
Scripturas sibi tamquam Dei verba commendenl , et
cum debiia dignitaie ea insinuent mcniibus audien-
tium, Domino dicente : Et $uper quem a$piciam^ nisi
super humilem et mitem et trementem verba mea (E$ai.
66, 2). Oportet igitur et praedicanles existimare non
hominibus se loqui, et audienles scire non hominum
sibi \erba proferri , sed esse Dei voces , Dei consti-

pestemquotidieseiitiat,sciatquemedicuminlonginquo
posituro mederi posse siadesset; quod solum (b) su-
perest , dolore despcraiionis exc!amel , dicens : Quis
est qui eum prxseniem cfnceret , et saluiare ejus
afrerret? omnem scilicet soliicitudinein ad voia con-
vertens : pari modo Spiritus sanclus cernens (5) er-
rorem generis bumani , cernens mala seculi hujus
iiigravescentia, et morbum immedicabili roortc gras-
santem, ubiDeus negaturasiulto, ubiaboroinandisvo-
luptalum fallaciis corrupti sunt cuncti, ubi nullusbo-
nuin volenssii, ubi eorum gutiura innoceniium sint se*
pulcra, ubi liiigua usi sint (c) in officium fraudulentix,
ubi vencnum aspidum labiis eorum verbisque suiTu-
sum sit , ubi os amaritudine et maledictione sit ple-

tuia, Dei leges, et revercntiam maximam utrique {i) C num , ubi velox pedum eorum ad effundendum san*

officio convenire. Maximi enim periculi res est, de
thesauris Dei , de sncrameiilis reconditis, de testa-
mento acterno aliquid aut supervacuum proferre, aut
negligenter audire. Consignanda sunt omnia animis,
commendanda sensibus , quia nihil est verborum Dei,
quud non sit implendum ; et omne quod dicluro est,
habet quarodaro j^ro efOciendi neccssitaiem ; quia Dei
verba decreta sunt.

2. Qui lectus est psalmus (a) , in finem inscribitur.
Si omnes iu inscriberentur, nihil esset difiicultatis ;
excluderet enim omnero generalitas quaestionem. Sed
cum alius aliam hal>eat inscriptionem, ex causis di-
versis tantum necesse esi diversitates inscriptionuro
05 exsiitisse. Duplex autero in his qui in /inesuper

guiiicm cursus sit ; et per hxc non agnoscentibus
viam pacis , in omnibiis vitx eorum viis infeliciias
ingravescat : ubi in Deum nulla reverentia est, ubide-
vastatio plebis Dei persecuioribus tanquam cibus pa-
nis sit , et innoceniiuro niories , darona , supplicia
fiat(4) salietasiniquorum:ubi Deus non invocatur,
et trepidatur in nuliis ; creatiiraro in idolis oroisso
09Crealorereverenies : ubi Deus in generationejusta
desperatur habitare , et consiliuro inopis confundi-
tur , et spes paiientiae et jus illuditur : his igitur ita
grassantibus malis et toto orbe dominaniibus , con-
scius Spiritus sanctus cjus qui solus opem ferre pos-
sit , exclamat : Quis dabit ex Sion salutare Israd f
Non enim Moyscs dederat , non Elias , non Esaias,

scripti sunt intelligentia est : aut enim ea qua^ in con- ^ non Prophetae (d) ; omnia Legis operaadversus UnUm

summatione erunt continebunt , aut eoruin qu» in
toto psalmo erunt dicta , absoluiionem psalmi finis
impertiet. Sunt autem in psalroo omnia aspera, bor-
renda, pcrtaesa, blasphemiis plena, repleta sceleri-
bus, querimoniis gravia. Non est confessio in Deuro,

!i) Slc in nostro legirous ms. Antea, inde edocet.
2} Legebstiur utriusque.

(a) Hoc concionero sonat.
(6) Par. ex Mic. quod soium potest , dolorum de-
speratione , etc. Concinnior visa est iectio ms. Vatic.

(d) Yid. infraTract. Psal. lii, n. 20.

morboruro pestero infirroabantur. Opus erat medico,
qui una atque eadem auxilii sui ope universa cura-
rei, el tot ac varios in toto orbe languores, non arte,
non opere, (quia quando opus ei ars singulis adhibita
profuisset?) sed verbi potestaie sanaret (0). Hune

(3) Conluens.

(i) Antecedens editio , fiet.

(e) Non hic solam externaro doctrinae «c praedica-
tionis verbi Dei gratiam ad sanandos hominum lan-
ffuoreset roorboscuro Pelagio requirit Hilarius ; alias
falsoeam aMoyse, Eiia , Esaia et prophetis datam
negasset : sed iotemam vult etearo quidero ouae salva
horoinis libertate tam clficaciter aniouc morbos cora-

397 TRACTATIS IN XIY PSALMUir. 298

rci|uiri( Spiriius, liunc cxspccial, nd cujus nilvcnlum A saliiinri: Sinicon cxspcctavil diii, c( cum in mnnibus

acccpissct, ngnovit, ctintcrvngilusiufnnli:c c( cunn-

fchris quiesccret , cx^citns dcsinerct , paralysis noii
essei, mors non occiiparet ; liunccxspcctai, liuncpro-
clamat, hunc orat: Quis dabit ex Sionsalutare liraei?
Sed in singulis verbis » singtilai virtutcs sunt expli-
candx.

4. Sion Chrisli corpus. — Sion quse sit Apostolus
docet cum dicit : Accedamus ad Sion montem , ad
sanciain Jerusalem civitaiem {Hebr» xii , 2%) ; omnes
enim currlmus apprehcndere, in quo apprehcnsi su-
inus a Christo {Phil. iii, li), id cst , iiivcniri iii ojus
corporc, quod ex nobis Ipse praesumpsil, in quo ante
coii>titiitioncm mundi a Paire sumuselecii, inquo
reconciliati cx inimicis , et acquisiti sumiis ex pcrdi-
tis , in qiio Apostolus ciim damno uiiivcrsoriim optat

runi sordes pcr fidcm Deuni vidit.ln laljbus et agno-
scensndoravit, diccns : Nuncdimitteservumluumy Do^
mine, secundum verbum tuum in pace : guonium vide^
runt oculimei salutare tuum, quod prceparasti in con-'
spectuuniversorumpopulorum^ lumen{c)in revelationem
(4) gentium, Ergo hoc salutare gentium annuntintur ,
non carnali Isracl , qui {d) in monte Dominum majes-
talis exspectavit, vidit,audivit; quiin propheiis lapi-
davil, cccidit, secuit ct occidii. Sed sermo isle omnis
ad geiites csi , et genlium {e) salularis esl.

6. Iia ait : Dum avertil Dominus captivitatem plebis
suff. Cnptivilns propric gcntium csl, qui in cordc suo
dixerant (f) : Non est Deus; qui Irepidavernnt ubi

inveniri diccns : Et omnin arbitror stercora^ ut Chris- B non erat timor , qui spcm inopis confuderanl ct illu-

lum luerifaciam el inveniar in illo { Philip, iii,8).
Ergo quia non nisi cx assumptione cariiis noslrae hi
morbi essent nostri corporis auferendi, et ex assump-
lionc carnis (I) salusnostra omnis in Dco cst (a), id-
circo ita ait : Quis dabit ex Sion salutare Israel ?

5. Salutare nomen Christi genlibus promissi. — Sed
in eo quod salutare cst , virtus est nominis. Non nos
aptamns (i) nut fingimus : sed in Veteris Testamenli
libris salutare Dominum Deum nosirum nuncupari
doccmur , et proprie hoc nomen per pollicitalionem
gentibns semper indultum est. Aii enim Esains : Reve-
lavitDominus brachium suumsanctum inconspectu om-
mum gentium , et cognoscent omnes fines terrm salu-
tare Dei nostri {Esa. lii, 10). Omnibus igitur gentibus

serani,quin (g) Dominus spesojus est; qui in genera-
tione justa Dominiim habitntiirum nogaverant , o^pti
reiigionihus daemonum, supcrstitionibiis teinporum,
orflciis creatunc. Ilicc cnptivitns (/<) apclliiur, hoc
scrviiium adimitur. Sed (5) Israel crit ilic qui credit,
Israel erii ille qui Dcuin oculis cordis adspiciet :
quia Isracl Deum videns cst , qui post captivilalem
aversam hoc Dei salutarc cognoscit. Laetalur Jacob ,
laetatur et Israel (6) captivitate aversa , libertate
concessa, Deo conteniplato, (7) Abraham et Jacob pa-
tribus per adoptionem ramilise nuncupaiis. In his ergo
lactemur , ct in his exsuitemus, scicnles per nostrani
redeinptioiicm ob uniuspoeiiilcntis saluiem cssein coe-
lis gaudia nngcloruin {Luc. xv, 7 ) ; et cum coelestis

revelaium est, etab oronibus cognilum est. Et rursus C hrtitia pro nobis sit, oportel in Chrislo gaudia noslra

iii psalmis Spirilus Sancius exclamat : Cantate Do-

mino canUcum novum quia mirabitia ffj fecit {PsaL

xcvu» 1 et 2). Ostendit (b) Dominus salutare suum^

tn conspectu gentium revelavit juslitinm suam, Et

rursnm : Annuntiate in gentibus gloriam ejus ,

el in omnibus populis salutare ejus {Psal. xcv, 3). Et

nirsum : Ostende nobis^ Domine^ misericordiam tuam^

€f salutare tuum da nobis {Psal. lxxxiv, 8). Cujus

spei desiderium Dominus (3)in Evangelioostendii, di-

cens : MuUi Prophetas et justl cupierunt videre quas vos

videtis et audire qua: audilis {Matth. xiii, 47). lloc

(1) Prxclaram hic emendaiionem liher noster
obtulit. L^ebatur antea , saluiiferoB omnis in Do-

» est : quae vel minime sanuni efDcicbant sensum,
▼el niillom.
(2) Optamvs.
(5) In Evangeliis.

(4) Ila ex ms. veron. josta graecum, eeV airoxdcXv^cy. D etc

essc perpetun , qui osl benedictus in sxculasaeculo-
rum. Amen.

68 I^ALMUS XIV.

Domine , quis habilabit in tabernaculo tuo , aut quis
requiescet in monte sancto tuo ? Qui ingreditur sine
macula , et operatur justitiam ; qui loquitur veritatem
in corde suo , qui non egil dolum in lingua sua^ nec fe-
cit proximo suo matum^ et opprobrium non accepit ad-
versus proximos suos. Ad nihilum deductus est in cons»
pectu ejus malignus : timentes autem Dominum glori"

(5) Verba , Israel erit ille qui credit , non appareni
innostro codice, etymologiae nominis nequaquam ap-
tantur.

(6) Civitateeversa.

(7} Abraham et Jsaac et Jacob. Ad calccin , Expti-
cit Psalmus XIII. Jncipit Psalmus XI V. Domine^ quis.

ret , qoam curavit Christus vnrios corporum lan-
guores.

(a) Siibfluditiir raro vol homo, Hinc 1. 2 de Tri-
nit. n. ^, prxdicatur Christiis assumptione carnis
mmusintema universas carnis incolere;e{ in Psal. li, n.
i 5» naturam in se universas carnis^naturam scilicet in se to^
tiushumam generis assumpsisse, et in psnl. liv, n.9,tfn9-
tersitatis nostne caro factus, Porro ul liic, iu iii Psal.
cxLvii, n. I, Sion interprctatur Hilarius corpus Christi.

{b) Ex ms. Vatic. verbum osUndit prius omissura
refocamus.

Par. tn moru. At Valicanus codcx in monte.

PaTROI. IX. :

Respicitur tempus quo Isracliticus populus legem ac-
cepit , non quo Dominum crucifixit. Mox expectavii
vidclur anliquo more scriptum pro spectnvit,

{e) Postrema editioiie Par. reposiium est , salu*
tare, reniientibus mss. Ilabemus in Psal. lxvi, n. 4 :
Jesum salutarem dici , ipse ilte proprietatis sermo est,
Alibi hiijus vocis idem usiis esi.

(f) Iia ins. Vatic. At Par. induxerant.

(g) Apud Par.^tita a Domino spes ejus, mox oniisso
jusla.

(/<) Olim apud Par. et iii ms. Mic. a prima manu ,
appellatur , deinde pellitur. At reclius in eodem ms.
restitutum est apelUtur , verbum Hilario solemne.

290

SANCTl HILARII EPISCOPl

500

fical {HiL miignificai). Quijural proxmo$uo, ei non A profertur, sed omne opus ejus in praesens est. Deni-

decipil : qui peeuniam $uam non dedil ad u$uram, ei
munera iuper innocentes non accepil, Qui faeit hwc ,
non movebitur in eternum.

TRACTATUS PSALMI.

Tractatum hunc percurrentibus non iatii primum
apparebat unde illum Hilario certo a$iereremu$. Im
ifl ei abjudicaremui » muUum propendebat animui
Et quidem itylui illiui nonnihil ett planior quam ioiet.
Videbalur quoque invictiaimum fidei ac veritatit
defensorem dedecere^ mendacii officmi fuisse praidica'
torem : prasiertim cum Auguttiuus , epist. clxxx, n. 3,
librum ipsiui ix de Trin.^ ab hujusmodi suspicione
viudicaiset. Totum tamen tertio ac quarto perluitranli-

que im iiicipil, Vers. 1 : Domine, quii habitabit
in tabernaculo tuo^ aut quis requiescet in monte sancto
tnof Oraiio est simplex (i) Dominum precaniis et
optanlis (a) ab eo noscere, qui mores, quod sludium,
quoe volunias sii coljabitaturi cum Deo, ct in cxcelsis
ejus et codlestibus quieturi. Non est enim bumilis cu-
Juidam animi nec mediocris operis admisceri
Deo (^), mercri ejubdem domicilii communioncm.
Ergo de quibus quxritur, siatim respondeiur : ut
quia arduum est aique dilficile hscc obtinere, quibus
modis id oonsequendum sit inlelligatur.

i. Pracepta continet paueis muita et profclara, —
Dicit enim ad id quod qusRsitum csIjYers. ^iQui in-
greditur tine macuia, et operatur justitiam, et caetera
btt» nott defuerunt nota unde iliius auctor internoscere- ^ psalmo (c) conseciuentia (2). Talibus prseccptis forma -

tur. Ac primo quidem occurreruut voces ei familiares ,
puta sacramenium et virtus contuooda verborum ft. 2,
virtus x^terniialis n. 5. Deinde quod in eodcm num. 5,
habetur de Christi corpore, affine esl innumerit prope
IlHarii locit : quod vero n. i\ de fiducia sui et ittsoleu"
iHi, rursum in Psal. lu, num. 15, delibatur. Multaalia
hujutmodi facilius est dispicienlibus advertere , quam
aiiii demoMtrare. Jtaque cum etiam ei adscribatur non
ioUtm a Miciacensi codice, sed et a Vaticano ; non est
ullaratio iatisvalida^ ut ei abrogetur. Neque enim mi-
riim, quod ptaimi in quo ut in exordio dieitur, non pro*
pbetia est , non ohscuritas , minui intricata, minut
obicura tit expositio. Neque magis est stupendum, quod
Bilariui Origenem , cui cum pluribut aliii mendacium

tur, talibus moiiitis instruitur, cui ad Deum iier est,
cui ad (3) sublimitatem ejus adscensus est, cui iii
aeternis ejus est requles. Prxceptuin autem omne
breviiate collectuni est, ut memorise mandetur, ut
hacreat animo, ut foris ac domi, publice privateque,
dieac nocte retlnealur, (4) obiemperetur, insietur.
Est enim haec brcvitas locuples et iiifinila , et ex
omnibusVeleris ac Novi Testamenli prapcepiisinstitu-
tisque decerpia, infanlibus, feminis , viiis, senibus
aptissima. Atque ut brevitalis ipsius commcndabilior
esse possit opulentia, qtiid in singulis vcrbis sacra-
nienti sit (d) prosequimur. 70 Non esl bic prophetia,
non obscurilas, non excmplum. Vox iiiterrogantis esf,
boniias respondentis, (e) confirmatioaudiemis. Sed In

offieiosuM non videbatur iliicitumy legens ac nonnum- Q his virtus est contucnda verborum. Dlstiiixit enim ita,

^iMiin exeerpens^ re non muitum diseussa, in HHhs abierit
tenlentiam quw suce ipsius indoli in beneficenliam prth-
pensissimw plurimum faveret. Sed et si mendacium offi-
ciosum charitatis specie Hilario nostro imposuit , cum
mendacium per s$ malum nuilo obtentu queat approbari,
Kl optime et fuse Auguttinus tib. eonira mendaeium
ikmanstraoii;multa et preeciara compleclitur t<r<»Q9
Tractatuiad moretoplimoiipettanliaprcecepta adversus
arrogantiam , nsuram , de usii mmcrum et atia Hilario
t^gtmsima, In his non est tacendum^ qnod quam libera,
quam conslans , qnam, ut ila dicamus, snperba adver-
ius potentes ac principes iniqua jubcntes debeat esse
christiana hHmiiitas , ut gestis ostendit , ita etioin hic
nA^et scriptiscommcndavlt.

habitationem in taberiiacuIo,rcquiem In monte : elprior
csi habitatioin taberiiaculo,postcrior requiesin monte.
Ut ei-go habitatioiiis ct requiei distaniia Inlelligalur,
montis ct taberiiacuii proprietas explieanda esl.

5. Tabernacuta instituta a Bloyse. — fit tabernncula
qnsD prius fiiisse legimus, fiicruiitlcvki, caduca, are-
scentia,adiempus cx frondibus (5) tecta,quulia iutcr-
dum a nobts effici soleiit vit^iiidi xstus c lusa, ul in-
fra umbram corum ardorem solis xstumque vitemus.
Isiius modi enim tabcrnncula populo sunC per Moysen
instituta. Sed Iki*c arerncta sunt ct dissoluta. Erant
enini iiiiaglnaria , (f) ct Tacla ad excmplum (6). Ait
eniin iia Deus Moysi : Vide ut facioi omuia secundum
speciem^ quam ottendi libi in monte (Exod, xxv, 40).

1. Psalmi scopus. — Psalmus qui lectns est, iiiscri- j) David quoque icmplum o^dificare opians, tabcrnacn*
Mnrpsalmus David; quia per cum Spirilus sanctus Juin (g) cognominavit, siculi ait : Ncn dabosomnum
hxc loculus C5t. El rectc ila competit psalmo ; nihii ocuiis tuiis dQuec invemam iocum DomruOf takernaett'
eiiiin iii tcmpus alierum destiiiatur, uihil cx occultis ium Deo Jacob (Psai. cxxxi, 4 et b). Sed et Moyses

(I) Deum deprecantii.
i^) Ps(Umi consequentia.
(5) Sublima. I. sublimia.

(a) Apud Par. et orantit, et mos, qui habHatnri. Se-
quiiiiur ms. Valic.

(b) Restiluiinus Deo, cx ms. Valic. in qno deinde,
misceri ejusdem domicilH communione; et pauk) aiite,
cnjusdam nominiSt loco, cujusdam animi.

(e) Itn ms. Vaiic. cum aiitea legeretur ptal^ni eon-
aqucntit.
(d) Apud Par. proteqmiur. Repenimu» ex ms. Ya-

(4) Templetnr.

(5) Texta.

(6) Et effecla de exemplo.

tk. proseqtdmur, ex qno supcrius adjiccimus vocem
tpsius,

(e) Yaticanus codex , conformatio. Bujus auctori-
tate mox sabstiluimas ronmenrfa,cun\obUnuis6clf«n-
jicienda.

(f) Valic. ms. et effecla de exemplo.

(g) Par. cognomnavit fmdus, Non dabo , cl€. ctsti
gator dpe m, Vatfc.

501

TRACTATUS IN XIV PSALMUll,

50-2

el Salimon tib^rnaciiluin condi(lil(fl) (1), cl Jciricepa A pridem per vilia lioniiaUin (5) nialcdiclisobnoxia csi.

Aposioli plurima labcrnacula conJiderunt, et per
oinncs orbis tcrrarum partes, (i) quxcumquc adiri
possuiil (6), qtiin etiam inOccaniinsulishnbitationcs
Dco plurimas paraverunt. Oc quoruin gloria tesiaiur
Spiriitis sanclus : Quam mmbilia smt (abernacula tua,
DeH$ virluium (3) ! concnpiscit et depcit anlma mea in
airia Domini (PscU, Lxxxni, SS ct 3). Noii ergo unum
l-.tbcrHaculum, vel piT Moyscn froiidcuip, vc! pcr Da-
vUt exopintum, vel pcrSalomoncm omnibns huittnnls
opcribus ornaiuni (I), Proplicla dcsidciat ; sod mui-
1» et innumerabilia : quia cisi lii orlic Ecclcsin una
sil, lamcn tinnquseqiic urbs cccfcsiam suam obtinet ;
et ona in omnibus csi, cum lamcn ptures sint, quia
Uiia liabctur in pluribns.

Nam el in Adae opcribiis, el iii Abel sangnine ineruit
olTensam, el sub Noe habitaniium peccatis fuil pleiia,
ei iiunc quoque cdita cl cxcelsa quacqiic inontium
faiiis, tcmplis sacrisque maculnnlur. Ergo (e) non in
bis lalibus exspccianJns hicmouscst. Sed ul cJitis-
simrc htimi parles montcs nuncupaniur, iia ncccssc
est in bis qux ca^Icsiia sunl ninxiina ntqiic subliinia
sub luoiilis nominc ojiinr.ri. Et quid subliiniiis Cliri-
6to?qiii.lvc cxcchius (f) Dco noslro (r/)?Mon3 au-
tcin cjus est iiluJ quoJ cx honiiiic corpus assunipsil,
in quo nuiic hnbiial cl subiiinis et cxcelsus supcr
omncm priucipalum cl potestalcm ci omuc Domcn.
Supor hunc iiiontem a^dificata cst civita.s, qnac non
possit abscondi : quia sicut ait Apostolus : Non est

71 A. Templorum jitgis habitatio quam felix. — B aliud fundamentum, uisi Christns (I Cor, iu, ii). Ergo

Pritntis itaqne et mnximiisgrndus cst ad coelcsiia ad-
scenJeniibus, habitnrc iii Iinc tabcrnaciilo, ct illic
noctibus difliusque vitnm a?vi tolius agcrc, amolum
a sxculi cuiis, ct iicgotia mundi hujus rcrniqucntcm,
eIcuI ph;rjs sniictornm numqiiam n tabcrnacu!o rc-
CGSserunt : ul de Jesu Navc scriptnm csl : Ei Jcbus
JHvcnis iioti cgrcJicbatur tabernactilum; el Auna
Propbelcs 11011 discodcbai a tcm|)lo, jcjuniis et obsc-
crjtionibus scrvicns dic nc noctc (Ltic, ii, 37). l'osl
qiix in montc Domitii quiesccndum cst : hiiic enim
proffcisccniibus co itor cst, ct noii nisi (c) per baiic
liaMtMioiiem ilcr ultum rst. Ergo quxTenJuiU piius
de h ibitaiione t ibernaculi fuii ; tiuia c\ co in inon-
lcm esset adsccn^is, dciudc (</) habitatio csl lempo-

quia qui Christi sunt, in Cbrisli corpore aute conslitii-
tioncm mundi clecti sunl, cl (/<) Ecclcsia corpus
esi Chrisli, et rundamentum xdilicalionis nostr.-c
Christus cst, ct civitns siipcr montcni adilicata : hic
ille mons cst, iii quo qiiicritur quis p.^ssit csse re-
quiesccns. In alio quidem psulmo dc hoc codcni
montc sic legimus : Quis adscendet montem Domini^
aut quis stabit in loco sancto ejus (Psal, xxiii, 3)?
Et E^^aias nobis erit lestis : Et erit in novissimis die-
bus 72 fuanifestus (6) mons domus Domini, et dicent :
Veuitey adscendamus in montem Dominiy in adem Dei
Jacob (Esai, ii, 2 c/ 3). El rurstim Paulus : Vos ac-
cessistis ad Sion montenif el ad civitatem Dei viventis
Jerusalem ( llebr, xii, 2i2 ). Si crgo requici nosirx

ris ei l;*boris. Quics vero non iHterpcUatur extrinsc- C spcs omnis csl in Cbristi corpore, ct cum in montc

cns, scd olium cst juge, pcrpctuun), molesiia cnrens,
qHfid iii sialn suo mancat : c:i:terum si inquietudo sc
miseeat, oiii et nn:uiam ctnomcn amisit.

5. Mons in quo quies corpus Christi, — Scd mons
Dofnim nullus in tcrra csl : omiiis enim tcrra jam

( 1 ) Sed ei Moyu et Salomonis tabernQculum cond'»
dil; scd el deinceps Apostoli clc. p:)ulo anlc dc Moysis
lAhernactilis loqncns : Sed Itcec arefucta stinl et dissoluta,

(i) QHMumque adiri potesi,

|3) Domine virtuium. Grxcc : Kvjdu twv di»vaaf4i>y.
Deiiide : in atriis Domini,

Xn) Valicanu* codcx. Sed ei Moy$i ct Salomoui
tni e r n t te ntnm eondidit, ted deineem, o:nisso npostoli ;
qtta vocc cxpintcla, legcnJuM ucindii piurimi, non
plnrima, iNil tamen immulundum llis similo esi illud
Tcrtfifrtnni I. de Praiscripi. c. 20 : Siatim igitur, in- D

3uit, Xffostoli prtmo per Judceam contcstata pde in
esnm C, el ccclesiis insiitniis, dehine in orbem profecii
eamdem doctrinam ejusdem pdci naiionibus promuiga-
teruni, el proinde ecciesias apud unamquamtiue civitU'
iem comlidertini, a qnibns traducem pdei et semina doc-
irince caficro! exinde ecclesice mutnatcB suntf et quotldie
mutuaniur ut ecclciioe panl ; ac per hoc et ip^e ajmto •
iico! depntanlur, ut soboles apostoiicarum ecelesiarum,
Omne§enHs mt originmn suaM censeeiur necesse cst,
itaque tot ct tantas ecclesice una est illa ab Apostolis
pr/ma, ex qua omnes,,. Sic omne» prima et apostoiiciv^
dum unii omnes probanl ufii(r/(cm. Sic de unililc
Eccicslc Cyprianus : Ecclesia nna esi , qnai in mul-
iiiudinem latins incremenlo fecnnditatis exienditur, quo^
modo to^is mnili radii^ sed lumcn unum; el epist. 5i :
Vna cecltsia, nnu per toinm mundum in mnHa membra
divisa.

sitquicsreudum , inoulcni non aliud possumus intel-
ligere, quam corpns quod sn^ccpil cx iiobis, anie
quod Deus ernt, (i) ct in quo Dcus est el per quod
iransfiguiavil (f. Iransngurabil ) corpus humililaiis
nostrx conrormaluin corpori gloriac succ ; si tamen

(A) In anteriori, ordinatum,

(5) Sic emendat ins. nostcr, poriude utcmendan-
dum ad innrgincm siispicabalur Cousiantius. Antea :
malediciionibns noxin,

(i'i) Mons Domini, Sic in Grcco : t6 opo: Kjpio^,
Deinde et in ffdem iiidem ut apud lxx.

(b) Itn m-. Val. conciunius, qunui apud Par. po-
tesi, Quin etiam ex Oceani insulis, Si cui scnipulus
lireserit nn Hilarii setaie iu Oceani insnlis ccclesiic
fuerinl, ipsius iibrumdcSynodisadeat Brttanninrnm
episcopis una cuin nliis inscripium.

(c) Ut cnim ait Cypriau. dc unit. Eccl. Si notuit
evadere qni extra arcdm Noe fuit^ et qui exira Eccle-
sium foris faerit evadit^ eic.

(d) Suband, quia.

(e) Sic ms. Vaiic. At apud Par. noii in ista tibi cx-
spectandutf etc. Ubi exspectmuitts, iJ csl, spectandus,
£x proxiinc diclis liquot boc opus scripluin cuin fcr-
vcret idolorum culltis.

(f) V. Tracl. Psal. xiii,u.4.

{(j) Ihcc verba, quidve excclsius Deo nostro^ cuin
priiis decssciit, liuc revocainiis ex ins. Vaiic.

(h) Par. Ecclesice corpns est Chiisius : rcpugnnn -
liinis mss. llursum infra Tmct. Psal. li, n. 4, nnbc^
lur : Ecclesia qu(C corpnt esi Christi,

(i) Ihcc verba, et in qno Betu eM cl , apud Par.
omissa suppleiims ope m. Vatic.

5)3 SANCTI II]L\RII KPISCOPI 504

el n'\s viiia rorp^ris nosiri cruci cjns confixori.iins, A qnod ngit, pcr scienliaui Dci ng^a», inlcUigens cl co-

iit in cjns co ;*Mrc rcsnrganins. Ad illod cnim poii
linliilnlionc:)! Kcrlcsia^ scrtndilwr, in iiio i.i how i-ii
8iil)limi(nic reqnioscilnr, in illo cuin Angcl irn.ii ( lio-
tU, rnm rt nossimns Dci civilas, soclibimnr. Qiiio
scilur anlcm, (|uia nnllus fil (a) ey innrinilalibus
dolor, nnllns cx inopia melns; srd omnibus ilr-
initate sua pcr viriutcm fl^temitaiis utentibus, in bis
sit cxira qnx nibil iudigeanl qnicsccndum.

6. Vitia caverc, virtutes $ectari, — Ergo ad id quod
quxsitum cst, Domine, quis liabitabit in tabernaculo
ttto (()? rcspondit Spirilus sanetus pcr Propbciam :
Qui ingreditnr sine macula, et operatur juntitiam. Igi-
tur impollutns iugrcdiens, ct extra omnem peccati
labeni vivcns, bic csse rcsponsus cst, cui posi iKiptis-

gnosccns (pix sii voluntas cjns. arcaiium sccrc:i con-
siiii ct nbscoudili a lcuipoiibns sarcnli pcr revelnli^}-
nem ac doiiuin Spiritus sancli inlcUigens, ct scicns
qii.Tratiobit a Dco cariiis assumpl;p, qui crucis trinm-
pbiis, qurc morllA potcstas, qu.-c in viriulc rcsiirrcc-
tioiiis opcrntio. Ila^c, ul idcm apostolns docct, ani-
matis Iwmo non percipit, qua: sunt Spiritus Dei ; stul-
tUin esl enim iUi : ncc potest intcUigere, quoniam ipi-
ritaliter interrogatur. Qui autem spiritalis est, judicat
oni/ua, ipse vero a nemine judicatur (I Cor, ii^ Het V)).
8. Sine fide slerilia opera. — Conscius ergo Spinliis
sanctus, ca qu:i; siipcriora sunt in i^ilae innoccntia ct
iii operibus jusiitiu! , ct gentibus cl hxreticis essc
communia. LNamqiie plures eorum el jejuniis corpora

mi lavacrum nullu: adlnrserinl sordes, sed sit imma' B dcfatignnt (6), ct coiitlncnlinm pnirimoniornm largi-

ciilatus el nitidus, siique ei non corpnsstupris conta-
minatum, non ociiri speelaculis ibcnliMlibus sordidi,
non mcns vinocbria, iion pccunirc vila ancill.i. Mngmim
est igihir irHabslinc^rc ; scd in non \\\s{f, non i:i bis)
siatimconfecti iiincris cst rcqnies : c(rpta ciiim iii bis
via csl. iion perarti. N nn scqnitiir : Et opcratnr ju-
stitifnn, noniiin iion tnin cogitandnm cst, quun cxsc-
qucnilnm : e( bcncvolentia inm inctiiuln csl, srd cx-
plcndn. Jusliiinm cuini vcllo, bic crii fruelus ul (ial.
El quidciii in bis niih^ cst ad Dominum cursus; vc-
rum p!ni'a sniil rcliqun.

7. Ues!al cuim, Yeks. 5 : Qui ingri>ditur sine ma-
Cttla, et op.ratiir justitiam, Qiti loquitur veritatem in
eorde sno, Snperiora illn, licci inagna atqiic |)r:cciara

lionc test;uitur,clpudicitiam virginitateconsuminanl.
Sed qu'a. nbundatura b.TCcl mnlia isiiu^modi in ipsis
essciit, Doiniuusnddiscipulossiclo: uttisc>l:AmcM(irro
vobiSf cum vcncrit plius liominis, putntis invenict fidcm
super terram (Luc, xviii, 8) ? Sciobat ct virginiialem
et coiiiineuli:un ci jcjnnin cssc cnrnnda; ct quia baec
iion pronciniit (4) ad sauciitntem, nisi cxplcautnr in
Cbrisio , id csl, rnin Cbristi vcritac conscnliant; ad
id qu::d supcrius dixcial, propbcla subjecit : /sJ/ bqui-
tur VirifWcm in cordc sno^ supcriora ilta inntilia de-
moiislrans, nisi iii coiifcssionis vciitatc .«^iiscepta sint.
Kt in liis qnidcm consccndenlibus ad rcqnicm montis
I)o:nini gi ndns cclsns e>t, in innoccntia vidclicel, et iu
opcribns, ei in confcssionc : scd liccl provecti per

sint, solcnt tamen cum gcntibus csnc communia, ut C pli>rasimus,adbnc74 (3i"(*n (5) alia stint (c) reliqiia.

vitium ravcant, (2) ni fnmam bonitalis acqnirani.
Scd b:x'cauima\ium, iion spirit:iliiini virtus est. Apo-
siolus euim ct cnrnalem iKnnincm posuil , et anima-
lem, ct spiritnlcm : carnnlcm, 73 I^^llii^c niodo di-
vina ct (3) biimana iicgiigontcni, cujiis vila corporis
famula sii, ncgoliosa <ibo, soinno, libidinc. Animalls
aulcm, qui cx judicio scnsus bumaiii quid dccens
honeslumqne sii scniint, aiqne abomnihus viliis ani-
ino sno auctorc sc refcrnt, suo proprio sensu ulilla
et honcsla dijndicans ; ut pecuniam spernat, ut jeju-
niis pnrcns sii, iit ambitione careal, tit volupiaiibiis
resisiat, nt bonilntc vcncrabilis sit. Scd pracscns iii
his tnntum ct inier bomines homini erit usns. I)c
quibus ait gcnliiim Doclor : Secnndum doctrinas et

9. Fidei veriiatem ore et opere pro[erre. — Solent
cnim plnrcs gloriosain intcliigeiitiui vcrborum speciem
pnvferrc, cl volnuintis ac judicii d»*cus cliam serino-
num (()) bimcslnie mcnliri; cum dc Deobcne sen-
tinnt ct lo()unittur, vcrbis autcm ac seiisui suo gestis
atqne opcribns mentinnlnr. Ili suntqui qu:c loquuntur
oderunt, ci bis qunc |)ra^dicnnt ipsis rcbus inimici
sunl. Ergo ad vcritntem cordis adjiinxit dicens: Qui
non egit doliim in lingun sua ; tit vcritatem quam sen-
lii, iion fallat in verbis; ut Caliiolico! doctriiia! pro-
fessioiicm , ct it^i scnticndi ac prxdicnndi judicium
ctiain operatio consequatur : qiiia, sccundum Apo-
stoii tcsiiiiipnium, ut in cordc creditur, ita in ore con-
fessio fit ad sidutcm [Rom. x, 16). Ergo iit sit in Dei

prwcepia hominum, qum sunt rationem quidcm liaben- j) requiem (d) dignus adscensus, in verborum ac lingtia&
tia sainenCuc in superstitione ei humilitaie sensus, ad veritate vivendum csl: ut per opcratioiium fideni seii-
non parccndum corpori non in aliqno honorcy ul ad ta- sus iioslri vcrba noii falsa sint.
iMn/fiftfm frtrm.s (Co/oss II, 2i (»« 25). Spiritnlis autcm 40. it/^m/flfiMni o/pWosiim. — Sed aitum lioc, et

C8l,cni supcriora iiln nd Dominum sludia sinl, et buc pcr s.x»culi iicquilias cl vilia dinicilcilcr (e) esl. Est

(1) Adjnngit ms. Ycron. aut quis requiescet in
monte sancto luo ?

(2) Famam bonitutis acquirunt.
(5) Uumana omnia negligewem,

(a) Sic ms. Vatic. rcciius iinani apnd Par. cx im-
ptetate doior^ oinisso deindc nttlius,

fb) In ins. Yaticano deificant,
c) Apud P.ir. priino mendose adjicies ^ dciiide

(4) Ad salutem,

(6) AUa expressimus ex cod. nostro, ct ex conlextu.
Antc:r alt:i.

(u) In anteriori, verborttm,

alia snni, Kcponimus ex ms. Valic. alia sttnt^ qiiamvig
ctiam legi (|ueai, alinsunt,

(d) Vatlcanus codcx post requieni , subiicit hujus,

(e) Addimus iier ex ms. Vatic.

50o

IRACTAHJS IN XI Y ISALMCLM.

306

eniin iircessnriinii plerninqMO ineiidncitim , ei non- A phari-ieiis vero l)on;>i*oin c^ ruiii j;ii;u ile ^c i rurerc-

ntHii|uaiii ralsli:is utiiis csi, cuiii aul percussuro do
lalente nieiiliiiiur , niit (c>iim'Miiuin pro pciiclilaiitc
frusiramur, nul riilinius ile dirficullnie rurntio.iis :e-
grolum ; et oportet scriiiidiiin Aposloli dociriiinm
sernioiiem nosirum salc esse condiluni {Coloss, iv, 6).
Idcirco minc Spiritiis sanclns fnlsitaiis nirecliim mon>
dacii condilioiiibus leinpernvii (a) dicons : Qui non
egildolumin lingna %un^nec fecit proxinw luo mnluin^
iil crimcn mendacii iii incommodo lnLcictur nlieiio.
11. Insolenleminaiios aut sibi fidentem non esse. —
Sed licetqua: supcriusdixiiniis cxplcnnlur, ct ingrc-
diatnr innocens , opcrclniqiie jiistiii;im , vcritniem
cordc conipleclcns , so ipsuni iii iiis qii:c locutus fuc-
rat non failens , mnluin proximo non inferens ; per-

bal, pcr inSiilonlinin oppiobrii amisit.

l!^. Humiliias non careal conslanlia, — Sed forte
jnnidignum se quis, ^i hxc nnivLTsn adepttis sit, pro-
missionibus 1)cicro(lit; cumsepost innorenii.im, post
bouil:itoin, (5) posl pruilenli:c modum (/), Cliain hu-
m lilatc niodernlussil. Sed plnrn ndliiic rcsianl. Nam
ul sigiiificnvil in eo nieiid:icio es^se pcccatuni, si alleri
iu:.liiin luctilioutfs faisilas conipnr.irel; iia nuuc iibi
opprobrin :uiversns proxinios non sniueiidn dccernit,
nalieiidoiii inmen rationem ipsiiis liuniilit:ilis adjecit.
Qii;v nniom lia?c raiio sit, coh:crol in \crsu : Et ofh
probrium non accepit adversus proximos suos, Ad iit-
hilum dednctus cst in conspccta cjus maUguus, Non
oportot liuiniiil:iiein c:>rore oou. taiilin , et iibertas

fecliis tainon iii UU non eril. K-X adliuc nliqnid in B t)oi a nobis in on qiinm Miiuibus debeinus servitute

nobis cdoiniinduni , cxspucnilum , pciiincudnm : ei

quid iilud sit, idem (1) qui per snporiorn conlinnat

propheia, sulijccit diceus : Et opprobrium non accepit

udversum iiroximos suos. lii<ioleiiti:e scilicct et fiducix

vitia dopellil, ct comnnnio iliud superbi:c inalum tol-

)il. Qnid eiiim tain iiiane. lain misoriim, ijunni homo

lioniiiii suporl>ions, qiiam de sc aliqtiid fidcns? Nonne

vidonins plurcs prr opuin insoicnlinin, cum (S) cx-

prolinssciit in-qmm cgestatom , amissis oninibus

rgcre ; ct nliorum miscrinm fastidicntcs , rursuni

eguisse niisonintnm ? plnrcs etiam pcr prosiiinptio-

ncm vil:r diu (6) iuuoccniis ad cnmina devoiiitos ,

cl cum dclicta aiiis 75 exprobrarcnt, ipsos vix ad

poenilenlia! veniam pertincrc? iNon esi igiiur oppro-

briuni adversus proximos ineundum : sed si quid in ^

iis iiicuriosum, si quid pciulnns, si quid negligcns, si

quid inconlincns deproliendilur, siiic exprobraiionis

amariiudiiie, (<;)blaudinienlo cmcndalionis cst corri-

genduin. Hoc humilitas, (d) hoc sui per inelnm dirfi-

doiiiia, qiia; validissiina fiduci:e rnstoscsl, ciirat, nc

sit admonilio coiiiuinclia , nc sil ciucndniio oppro-

brium.he sit doctrina conviciiini. Sic fidiicinm (e)

ornntis pliarisxi Oomiuiis in Evnugfliis damuavil ,

tiim cuui in mcdio coiisisicns iln sormociiiarctur :

ilratias tibi ago, Itomine , quod non sum sicut cateri

homines , adulteri, avari , sicut et liic publicanus, Erat

aitiem publicanus in secreto orans : Uomine.misereremei

peccatoris {Luc, xviii, 11 cl 15). Iluic oratioiii ejiis

Scripnia subjocit, Quia niagis justificatus egressus

est publicanus quam pliurnceus {Ibid. 14). Misciicor- D \i\ iiegeneralionis iiosiro! nnlivitaic in hxc (5) sacra

diam Dei peccali confcssione promeruit pubiicanus

reiineniln cst (aL rclinendum) , nc ad potentium
impeliis lorroamnr, ne ad inaiovolornm arbilria ceda-
iiius. Ii.terdum cniin eli.un rcgibus iniqua poscentibus
tiirpi ailuialioiic famulamur, oi viliis aiienis conscicu-
ti:c iinstra! iiinrmitalc blandiinur. Ergosi jam in pro
ressionom iniqnilatis abiuprril , ut iii versu cxpiica
ttir : Ad nihitum deductusestin conspectu tjus malignns:
oporlet islinsniodi honiincm npud uos non alicujus,
sod nuliius c^sc judicii, ut sii n(d)is (4) nuiiits {g) ,
aiiolitus, inleroiuptus. Spirilalia 'JQeum traciantem,
ct cudosiia conluentcm decel hnniaua^ nci]uilinc dc
spicere momeuin, ct nninio stiblimi ci excolso (h) is-
tiusmodi maievolentiio lioinincm lamqnnm nulius sii
opinari.

13. Honor nuUi Deum timenti denegandus. — Scil
magniludineni fidei nostra? niininin fone crexissc
propiicla :idv(Tsus iulqnos judio:ii>it::r. S(jd spccian
dnin csl ()uid scqnalur : Ad mhilum deductus est in
conspectu cjus nmtignus : timentes aulem Dominum
magnifical. KrK'> "l sine persona» exceptione
nulliis iiobis qui in:irigiius csi debot esse; ita ct sinc
cxcopiioic prr^ona^ oniuis qui Doininiim timeat
iKmoinndns e^t. Non nos movoat iiiiiocoiis pnuper ,
non (i) jojunniis nnus , iioii servus fideiis , non confl-
dcns in ecciosi:c liabitalione pcrcgrimis; scd omnes
pari judicio revereamiir , ul talis sit iii eorum qni li-
mcni Dominum magnificalioue humililas, quaiisesM
dcbet in nihil aslimandis maievotis iibertns.

14. Baptismo jurata constanter tenenda. — Et qnia

(1) lia ex ms. Ecclesiro Veron., plane ut conjec-
iiir:i sua ninrginali asseculus erat Custantius, et pro-
fecto rcclius qiinm in nnienoia cdiiione : qui per fM-
periorem confirmat Prophetam dicens : quamquam
vercmur, ne non genuina sit lectio.

(/]) In prima oditione Par. ex margine huc irrep-
sernt , Origenianum : qua voce cnrent mss.

(6) lia cmendamus , cuin prius lcgerelur ttinoceti-
tes ad omnia devoluios,

(c) In |irim:i editione Pnr. blandimento enim die-
tionis^ dissidentibus mss. Paulo ante st quid negligens
!idjecimus ex Vaiic.

(d) Par. hoc super metum : mcndose.
e) Ila ins. Valic. At Par. errantis.

mcnta juramus, renuntiantes diabolo, seciilo, pecca-

(2) Exprobrent inopibus,

(3) Post prudentiam,

(4) Nulltus,

(5) Sacramento,

(f) Vaticanus codex , post prudentiam. Mox ipod
Par. fiioiieraltim scit,

(g) Desiderabatur antea nif//iM, quod ex ms. Yaiic.
supplemus.

(h) Apiid Par. istiumodi malevolentice tamquam
nuttius opinari : qui locus resarcitur ex ms. Vatic.

(i) Iia Vaticanus codex : cum mendose ferreti:*
apud Par. iejunans sanus.

507

SANCTI lilLARII CIISCOPl

50S

tis , cum iiUcrrogaiilibiis rcspondemus; rctincndnm A vmuera non accepii. Scd (|uia simplcx donorum usus

usquc in (inem confcssionis hujus fidcm siatuil diccns:
Qui jurat proxhno suo , el non decipit, Qiinmvis enini
quis in mandatis Dci diu manserit, tamcn si aliqnando
fefellerit, jam non inanet cum fcfcllit, ei ju^tilia an-
terior iiijustitia lcmpore amiltilur. Iti Evangclio (1):
Beali, qui manserini u$que in finem (Matth. xxiv, i5).
Idcirco apud Sulomonem omiiis laus in exitu canitur:
quia in liis qux promissa sunt Deo, non est aliquando
fallencfum {Eccli. xi, 30).

45. Usuras iniquilas. — Sed lendit usque ad con-
summalioncm pcrfectam admoniiio coelestis. Num cui
Titium omne detcrsii, cupiditatem qnoque (2) ejus,
quie nimiuin