This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web
at |http : //books . qooqle . com/
-#
L '^-
Q. ^fTO ' I
HARVARD COLLEGE
LIBRARY
mm
FBOM THB BEQUEST OP
JAMES WALKER
(Ck60 of 1814)
Presideni ofHarvard CoUege
"F^refBnace beiBg gbeD to weiki in the lateUectiMl
•iiaMovalSGieiieee**
r
PATROLOGIiE
CURSUS COMPLETUS
SITB
BIBLIOTHBCA ONIVBRSALIS, INTE6RA, DNIFORMIS, GOIIMODA, OBCONOMIGA,
OMNIIIH 8S. PATRDN , DOCTIIRIl SCRIPTtRilQDB
ECCLESIASTICORDN
QUI AB MVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII UI TEMPORA
floruerunt;
RBGUSIO CHR0N0L061GA OMNIDM QVJR
BXSTITERB MONUMBNTORUM GATHOLlGiE TRADITIONIS PBR DUODBCIM
PRIORA BGGLBSIA SiEGULA ,
lOXTA BDITIORIS ACCIJIUTIS8IVA8, IIITBR SB CUIIQIJB NONNCLLIS CODICIBCS NikNUSCBIPTIS C0LLATA8, PBRQOAir
DILI6BNTER CASTI6ATA ;
DI88BRTATI0NIR1T8, C0miBNTARlI8 LBCTI0NIB0SQ€B VARIANTIB€8 CONTINBNTBR ILLDSTRATA ;
OMNIBU8 OraRIRUS P08T A1IPLI8SIIIA8 BDITI0NB8 QU/B TRIBU8 NOT18SIIII8 SiECULIS DBRENTUR AR80LUTAS
DBTBGTI8, AUCTA ,
1NDICIBU8 PARTICULARIRU8 ANALTTICIS, 8IN6UL08 SIVB TOMOS, 8IVB AUCTORBS ALICUJU8 NOMBNTl
8UB8BQUBNT1BU8» DONATA ;
CAFITULI8 INTRA IP8UM TBITUH RITB DISP08ITI8, NBCNON BT TITULIS SIN6ULABUM PA6INARUM MAROINBM 8UPERI0RBM
DI8TIN6UBNTIBU8 SUBJBCTAMQUB MATBRI4M 816N1FICANTIRUS, ADORNATA;
OPBRIRUS CUM DURI18 TUM AP0CRTPHI8, ALIQUA TBRO AUCTORITATB IN ORDINE AD TRADITIONBM
BCCLBSIA8TICAN P0LLBNTIBU8, ANPLIFICATA ;
DU0BU8 INDICIBU8 6BNBRALDU8 LOCUPLBTATA : ALTBRO SCILICBT RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID
UNU8QU1SQUB PATRUN IN QUODLIRBT THBMA 8CRIPSER1T UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO
SGRIPTURiE SACRiE , ex quo lbctori comperirb sit orviun quinam patrbs bt in
QUIBUS OFBRUM 8U0RUN LOCIS 8IN6UL08 SIN6UL0RUM LIRRORUN SCRlPTURiE
TEXTU8 COMMENTATl SINT.
BDITIO ACCURATIS8IMA,CiETBRI8QUB 0NNIBU8 FACILB ANTBPONBNDA* 81 PERPBNDANTUR : CHARACTBRUN NITIDITAB,
CHARTiB QUAL1TA8, INTB6B1TAS TBITU8 , PBBFBCTIO CORRBCTIONIS, OPBRUN RECU80RUM TUN VARIETA8
TUM NDMERU8, FORMA VOLUNINUN PERQUAN COMMODA 8IB1QUB IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER
81MIL1S, PRETIl BX16U1TAS, PRJ18ERTIMQUB ISTA COLLECTIO, UNA, NBTHODICA BT CHR0N0L06ICA,
8BXCBNT0RUM FRA6NBNT0BUM OPUSCULOBUMQUB HACTBNU8 HIC ILLIC 8PARS0RUM , PR1HUM
AUTEM IN N08TRA R1RU0THECA, BX OPBRIBUS AD OMNBS iETATES, L0C08, UN6UA6
FORMASQUB PERTINBNTIBUS, COARUNATORUM.
SERIES PRIMA,
IM OUA PRODEUirr PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUK ECCLESliB LATINA
A TERTUUiANO AD 6RE60Rnjll MAGMUM.
ACCURANTB J.-P. MIGNE, (CttmttW ^0mpUtmm IN SINGDLOS SaBNTIA
EGCtESIASTIGJB RAMOS EDITOBE.
O ■■
PATROLOGLE TOMUS XIX.
POETABUM: JUVENGl , OPTATIANI . SEDUUI, SBVERI Rhbtoms. FALT0N1-«,
AUSONn,
Toiius omcui.
PARISnS, VENIT APUD BDITORBM ,
hV V!A DICTA ITAMBOISE, PRtlS LA BARRlfeRE D^ENFEK,
00 PETIT-HONTROUGB.
1M6.
C ^XO y I
>■
/e/4;J/CaA^zz..
QUARTI SJiCUU
GHRlSTlANdRUM,
jijVBNGI. SEOJlCUt OrrATIANI, SEVERI
OPERA DMIVU,
AD nMM
AREVALjENSlS ET PISAURENSIS ED1TI0fr\)M
RBCOCIIITA, BXPRIWA ET Elie9l»ATA. ^
ttaaxm
1). AUSONII BURDIGAL^.^IS OPUSCVLA OMMA ,
TAM SOLUTO QUAlM SThlGTO SERMONIC SCRIPTA ,
KX %'ARIIS RECENSIONIBUS I9ITER SE DIMGF.NTER COLLATIS GOLLRGTA , ET CURA QUA PAR KRAT CASTiCATA.
TOMUS UNICUS.
PARISIIS. VENIT APUD EDITOREM,
/xV VU 0/CTA D*AMBOISE, PRtS LA BARR|£RE DENFtR,
00 PETIT.IIONTROUGB.
1846.
ELENGHUS OPERUM
QUJE IN HOG TOMO GONTINENTUR.
^ JUVENCDS,
Hif toria ETangelica.
Liber in Genesim.
Garmen de Landibns Domini. ^
GoL 53
8»
^ pPTATIANUS.
Panegyricns Gonstantino AoKntto dictna. 995
/^ SEDULIUS.
CarmenPaselialecomOperePascliali junctum. . \\ ^
Hegi.. ^>- JW
Hjmniu. 3«
iTTf.
Eptgramma. II*
Garmen de Incarnattone. 773
SRVERUS RHETOR.
Garmen Bocolicom de Tirtnte aigni crucis. '^®''
/a FALTONIA PROBA. r3*^c<?**^^ .
CcntonesVirgiliani. 803
^ AUSONIUS.
Epigrammata, Idyllia, Epistol», nec non et alia opuscula yarii generis. 817
ImpriiDeiie de Taatit i» SoacT et 0%
nie de S^nes, 57« k Paris. ^
AMifo wmm ccGxxix.
C. V. AQUIL. aUVENCUS,
PRESBYTER HISPANUS.
( JttxU ediUooeoi Arevalo.)
lllustrissimo et reverendissimo domino D. Gregorio Alphonso Vill4G0mbz Lorenzana, eqaiii praeclari regii
ordinis Hispauici Caroli III , arcbidiacono Calatra\ae p canonico Toletano, eic. , FAUSTiNcs Arevalijs.
ttangelicam Historiam , Gregori, vir ampliuime, quam Latinii vernbui Juvenau preibyter reddidit, eum ad
vetera exemplaria recognoscere, iubjectisque notatiombusy quod proxime in Dracontio, nec mutlo ante in Pnc-
detUio^ feceram^ illustrare constituissem, jamqueadeo in eo essem, ut deeditione cogitarem; argumenti dificul-
tau non minus quam majestate subito deterrilus^ omnino ab hac mente destitissem^ ntit tu pro eo, quo es in
omne litterarum genus, tum vel maxime in has sanctiores studio, intercessisses, stimulosque mihi cum ad aiia
opera absolvenda, tum preBseriim ad hoc perficiendum admovisses. liaque^ quod faciendam erai homini, ioi no^
nnnibus tibi obitricio, quique tantum judicio atque amori tuo tribuit, quantum quampaucissimorum, statim tibi
parui , ac Juvencum meum qualitercumque absolutum lypographicis operis exeudendum iradidi ; quem modo a
praslo recentem tibi sisto, virtuti, ui otl iUe, ac meritis dedicans librum luis. Fateor sane, ejus ediiionem non
iltam quidem ad unguem perfedam^ aut numeris suis omnibus absolutam fuisse: sed tamen omnium, quee adhuj
procuraice sunt, locupletissimam, et ad eam perfectionem^ quasique fasiigium, quod a me exspeclari potuit, pro
mrili mea parte, ut tibi obsequerer, esse perduciam^ nemo, opinor^ inficiabitur. Qua in re non solum me quam
graiissimum erga u cognosei cupio; sed etiam spero^ opto quidem certe^ memorem videri beneficiorum, qwB ab
eminenUssimo cardinaU Francisco Antonio Lorenzana^ archiepiscopo Toietano, tuo avunculo^ luique amaniissi'
mo, in me cotlatasunt, queequeego memoria colam sempilerna, Quid aulem mihi gratius ei optatius, quid ju-
cundius aecidere potuii, quam ut vetusiissimum chrislian<e poeseos monumenium, a nobilissimo presbyiero Uis'
pano JuveneOy profanis perinde ac sacris liiieris apprime exculto, sub ipsa initia pacis a Conslantino imperaiore
Ecelesiee redditee elaboratum^ et nunc denique a me recensitum, ie horiatore ' ei auspUe ^ qui ea decoraomnia
quibus Juveneus maxime ixceiluii, in U ipto collecta refers, prodeat in lucem, communemque reipublicag cUri-
stiancB uiiliiaiem? Oi enim practara iUa aviue nobiUiaiis tuee monumeniay et trophwa prmtereatu, qumjaminde
apriniisHispanarum praliis contra Mauros in oppido Mogroveio adhuc visuniur^ habes profecto in majoribus
tms, quibusjure^ el merito ghriari possis, duosegregios viros Sanctorum fastis ascriptos, Turibium Aiphonsum
Mogroveium^ archiepiscopum lAmanum, ei Vinceniium LorenMma, abbatem ordinis S. Benedicii, cujus reii-
giosum cultum domus iua maiema sacelio^ ara, sacrisque concelebrai. Habes clarissimos duos antistites, Pe-
trum YiUagomez, qui in archiepiscopaius Limani provincia S. Turibio avunculo suo succesnt, et mulia ingenii^
doclrineeque sum monumenta Hiieris consignata posteriiati eommendavU ; ei Ferdinandum ViUagomex, epitco-
pum Tiaxcalensem, quiconcilii iiMexicatd parsmagna fuit, cujus decreta ei cancnes in ordinem formamque
digessii. Habes, atqueiniueris, ui de aiiis taceam, duo ilUi fulgentissima Hispaniw lumina, par nobiU fratrum,
avuncuios tuos , emineniissimum, quem modo nomnabam , card. Frandscum Anlonium Lorenzana, hujusque
nonminusmeritisquamnaseendisoru germanum, Thomam aniisiitem Gerundensem. Tot tamque prmclaris
domesticis exemplis excitatus, quui miremur, H piuraalia ornamenia viriute ei ingenio paria tibi comparaveris,
ut mulio malueris tnis meritis quam iuorum Utudibus commendari? Magnam equidem de U Jam muiU ante
opintoneiii comprekenderam, quem non nesdrem exceUenii ingenio prcedUum, incredibiU discendi desiderio in-
censum^ prmciaris jaciis puerilias et adoiescentice fundameniis^ eloqueniim laude ornaium, cujus non ilia quh-
dem multa, sed sane iUusiria monumenia in vulgus prodUruni, iia in graviores facullates, prmeriim vero in
theologicas ioto animv incubuisse, uta primis juventuiis annis gravissimum munus qwerendi in omni ihcolo-
gice genere, et judicandi de iis qui in amptissima dimcesi Toietana ad animarum curam assumendi promoven"
dique itml, magna eum gloria, ac nonunis exisiimaiione susHneas. Verum opimonem meam tonge vicii perspecia
mhi singuUiris ingemi tui vis, ei saerat docirime uberias; eum ie Romm muitis mensibus commoraniem, f^re
quoiidU de altissimis religtonis nosira mysteriis, ui occasio sese dabai, ex tempore subiiliter disserentem audie-
Hm, atque ita difieiUima qweque ad vivum resecaniem, eaque faciU ei profiuenU oralione expedieniem, ui inge^
nium videreris (Augusli verbU utar) in numerato habere. Nec secus exisiimarunt toi iiU viri principes, EccU-
siw el UiUrarum decora, quorum in consueiudinem, doctrinm amore ducius, u lUfenU animo dakas; ei quibus
ipse impensecliiirus. acceptMqHe eras propter ingenn prosstaniiam candoremque animi bene constiluH. Mirari
Patrol. XIX * .
11 C. VfiTTItJS AQUiyNUS jyVENClJS, 12
etiam ia te licuit avidum studium Romanas antiquitates qua $acrat, qua profanas investigaudi, judicium exqni'
situm in Itberatium artium operibus wstimaHdit, ^dM disidefium introsfAciendi omnia pietatis opera, qua:
multa ac varia Ron^ ^^nt ad hQmiuum ^^W^Hifi' subkiHiMiflS sapienter instH^a ; tU maximopere optandum
sit^ tales e» ^ispw^ ^flf ventitarg vifos, q^i vkwifn et bou^m ^iitif^tip^^m de gente uostra apu4 exteros
inferant^ et hinc in palriam reduces boni aiiquid tamq*jam ex mercatura bonarum anium reportent.
Utinam vero mea h(Bc in Juvenci^vt e^cUatio, qutg tuq etiam tlwH H^m^no accepta referri debet, ceeteris
tuis cogitationibus. et curis responderet ! Verum si quid in ea deerit, vel poiius quidquid deerit, deerunt enim
multa, facile spero^ te mihi condonaturum, vel propter ardui operls difficultatemt quam ipse in Breviario Isi-
doriano, in S, Martino Legionensi, in Patribus Tohlmsis veeogttoseendis , ut eminenlissimi tditoris Loreniana
laborem aliqua ex parte retevares^ diu expertus es^ pel prop$er ^\ngular$m humanitatem , qua bouarum
liturarum cultores complecli loiOf ¥l/K<mm mnUis, vetdicai^ ucptivw fr<UM» videaty cum primis benigne
complecii voluisti, Vale.
Romae iv kal. Octobr. mdcgxcii.
FRQI,EGOMEM IN Q. VETTIUM AQUIWNUM JUVENCUM.
CAPUT I.
a. HkrMywt de luveucA te^imum u^nitmMvr.
Qpimo de teUgiosA cuUu ulm im^pa prasiito r«r
ftCtlKf.
1 1. Poftt PrudeniiuiQ tk DiuManliuiq ad v^ar^
e^euiplaria recofDitos et, quo^uo nodo poiui» iUu&r
traiofi, noii lam a »o reddeiula e&i raiio, our umne
Juveiicuni »iimli cuUu oxnaiuiii edaui» ifiMfn our i^oit
ditt djsiulerini, uut alio« iUi pr feiulef iiii. £fti Qiiitt) ^u-
vttueiis , ui poetaruoi christiftUQriiaa oniHiuui • qmt^
iuier Laltnos quiden eisiilisse ceRio oeiiouia, «knUc-
qutssiinMS. ilaeli^in nilore verbomiin, fileganli» slyii,
et veieri Quad^ra eimptieilale, ad divinttM sui carr
intois arguinenlum piane acceminodau, praesiani&s»
siinua. In ejiis aulem poiBHiate nen Miluro ntirar i li*
oet priinam,saltein inier LMinos, qHaiuore«angeIi<v
ruin eooeordiam « ad eiijus imiiaiiQnein inMuneMe
aliaeposiea prodieruni, vevum eiiam pcculiaresifiui^
daui inl^rpreiaiiAnes sacrarum liiierarum velusiate
SU4 CQ{|unendabiles , vaneialem pftfierea Uaimas
iQ lolumiiie Evangeiioriun , quo iUe aue lempejre,
ineunlo soUioei sa^eule iv, uiebalur.
t. Verum Bnideniio principatmre inier p e elas ehr t-
s|i;^ue«« quem olim libens oum pterisque asseftui ob
irvirahUom vftruiH etearminiun varieuien , aeuAb-r
simum bigeuium, ingeates spiriius ^ poeiioos, ei
^ii^gularem d^uinam, nee nune ifuidew negare* iuil
in dubium revofiare esl aai^iis. lil auiem t^v^im^
posi Prudeniium e mm menu pfodisi^ Oraeoulius*
iUs me raiio impuUi, qiiod hujus caBoitia du^bus
p;irlibiis aucliora, quaiu qu« anlea pre^erani, in
opdiabus m$S* a me roiteria, ex quibMS omniiio aUua
Dr^coiuius dMlJHrel, muiio niijorem uliilialem siu-
dinsis ilQOirindg oi auiiquilaiis safir» niibi visa siml
uUaimra« qnsMi oomuieniAiionea ulke mea: iu aUua
cbrisiiaiiftl poeia^, iu querum poesi vii aliud agere
lipe^, u^V i^oi^^^m leeiioneni^ eedicibnsopiiinxnQttt
impeclis, consiiiiiere. -
$t PelefHF^i lUA eiiam ab ediiione Juaonci ma-
lcsias ipsa ^mnemi. Quod si usu el ^aereitatione
in luic g^uwu aUquid proCaei, id leuim in Selvaiof ia
^ qostri gq^iis di(:Usque enarraodis po^rer^udum qni?
dem a me e«^e iuiejlige ; sc.4 a<Jl^^)^nium boc nl^
^«iguum ad iantum puus subeuH^tnm e^« faoilp per-
micio, qum islivism^^di |r;^PiaUoqpq\ ^ou l\isi lipii((^
#i pad^KMliiw qviivi» quiiinYis ^xjier^^uMfsinius de-.
b<34i j^ggredi. Sequar igiiur (lucem J^v^ucupi np^i
auidem psssibiis «'quisi s^d um^ ut poier^^ C<ui\t
niftelHliAn#s iu SieduU(\mt Araiqrepi, aliosqu^ sa^
«ro9 fmAlas in aliud ten^pus diffsram, ne mihi aUr*
quis eKprnhrei, qued Anlonie Nebri^sqnsi Nicol. An-'
lonius Abjiciebal BUilinlb. vol. I. n, c. kl part. t,
num. iii : NuUuoi »e9eik$i^nuMyiiM Juvencum^
fmesiiimmdui^imf iU4 ^Umii^ni^ fa^ox^ qn^
sndinet^ n moUmH, ptum ^mm BarihiMm ^ pwte
alificn, ei Vetkyifiium ^vi manii^ fv «snin» e^ w,w^
9 tNtror , qucd eum .4«4oiUHi Niikfm^ms MOVcr , ^ui
potj^, d$kui/qua uhb oum &i4¥^a fl AfMi^m m^i^
uMgis Juveumm eium suum cmnM»4aM^ fVtf iestm-
^fu p 1« expkmi^m , t« SeMip g^i4m Mustriif^
sssm Apwm poMeritisii tr^mmmu(t i|i Arntorem cqqi-
mm/arie pot^ $e h^kere e^ifv^i leiUUiM fu$^ii • Ju*
veuc^ mium HiMp^uo uuMn %uppeiigs Mh^ referatur^
Ke vpra meo mori desim, bi^ PiK)ifig<)i|kauis Qemr
pleelar quiquid de eo , da #iug opiNrUHii, «fidicibua
ma. , edUioiiibusque , mulUs in lopia disporsum
k, Non esiiua leus Juveoci osi, i|un4 a S. Hieron
r^ma noo semol ueo PfMrluneimie (audatus (uerit :
neque eniin 4e e]us 9 ^'^^ quidquam aiiud ^xplo^
caittm babenkus, quam qood 4e eo iradidii Hieronyr
C mu^. Ita ergo prtBclerus bic docior de Vir. iUusir.
cap. M, lom. II, ool. 909 : Juuencus, nobHisfiimi ge*
usrie , Ifufiei^tts preiA||(er , quauior Evaugelia hexor
nuxria versHfMM p$ne ad v^bum tmie[er^n\, qi^tuQt
iikros compefiaiii , et uoMyik eiden, metro nd sacrar
uietttorum aidiuem miiueeHia' Fii^ruii sub (JonslgUfi
imo prineipe. in qi&odsm Jiivenci oedice hoo leslir,
rooniua eiptmHur cum aiiqua vanelate, ui ^"eterMm
num. 59.
Ik VaUarains In aoiis anifnadveilii, et ipso gQUii-
liUo nominn aiUs apparere » Juvencum fuisse nobi-
48 miOLfKmiWNA- M
r«simi KMfttts, qui» ii\ Ubtift ftBli^uift, iurtto iMte» ^iiuni noiu^o ^uv^Qci^ adeoque VfHm^ aut Fecdrtft
appftllaiur £;« YeUiui i^tft/tmii /hmhciu. Cerie Uift-»
roayaii lastinaQmuiu de nobili genere Juveaei pro-
baibine b«a iadtg&t. Yerum Arguiuen&uin ali^uod
pro eadeib nfibiliiate non i|uijem oiQiiino perapi-*
cuum , ftod prabiibile peiiiur ex quavuor Aoviuibuai
<|ttibuft iii veluiiia meiubroiuft in$igiiUu& est Juveu*
cuft. H2Q0 auieiH uoiaina nop eodaio modo ab omHi-
bua efferoniur^ Joannes Albertus Fabrioiua iu IUt
bliolh. Lm. libr. iv, cafu i, ex lofoto pag. 475, ail
Synmacb., ei Paulo. Colonie>io iu Paiaiipoaepis a4
Cbarlopliylaoeiu Guilielmi Cavei, «i ad dialog. 5 Gy-
raldi do paetis , inti grum Juvenei nomon ait easo
Aqwlinus Caius VettiHS Juvencui^
$. In eckdicibn» maa. roferendh» uum. 50ft et
scribenduin est, quamvjs etiam Veitu^, et Veiust ci
Vetutts iq vcteribus ivonnulii^ nionufnentis reperi»-
tur : uam geotilitia nomina aU aljis derivari soie-
h%n|, ui Comliu9f T^Uius, CiQudm^ iuHi^, Mm-
/iHi, etc. De nomiae voro Veitii ^ aut Vectii nibil
aliud Uabeo qqod ^x antiquis proferam» ni$i quod
Gi*ipdorpiu& in Ouamas|. Rom. nooieq r^j^iuiliie Ro-
iiiunae plvbe^^ ladit esae, quac tandein sub »mpera-
loril^ua resvicere ad liaoores cmpit. Plures iamcn
Veotioa illusirea numiiiat. li^ Juveucp id uQnien na*
gis, ui dixi, genlliiiuin est, qtiam famiitto, adearjue
cuui li9^cnomina gcuUiitia plerumquc 0) ioco aiiquo,
aut gente manaYe^viK u> Ji^xf^iui ^ Tor^nmit*,
ivou ifkepia co^tcctitir;^ du^i pca^f #t, Juveucum ex Ve-
seqq., roodo firofertHr appelUiio G. Veciii inveiu;!, ftauinbua seu YetKH^ibus populi» Lttsitauis^ antiqu^»
modo AquUm Juvenciy modo Q. V§tii AquiMJuven^
a, modo Gai Ve4iti A^uHiidt modo C* Veuii A^iu/ini
Jt^venci , lood^ C. Vetti AquHini Jmtenci , mndu C.
)>clti ii9'^iiiHi Hv^ici, Remigius Ceilfierius, do
S ripl. eccl. tom. iv, ai>serit, tgua uomen iu qui-
busdam mss. oftse 49ui/intt« Caitti Vettins. Nequo
ouuttenduoi, iii duobua cr>dicibii4 fiiHinuacriptis Flo-
reiUiiJiia addi V. C^ qH;o noina inuuHnt viruui c/ari|T
sIm^: de qtio tiiuUdiii ad Prudi.'OUuro, iu Pior
legp^ oauv £iO seq.. Sed, ut ego auspicor, Jitvoncua
m cWri^ftimui ooi\ % veieribjyui. aed a receuii aJiquo
iibra^io vocs^tua oaU In codice Yaticanu regiuae Suo^
cia^, quem describam ^um. 18, sic aonuna iumivi
invenio : Qid 7eMi 4qiiii/iini lus^enii ; in Oiloboniaaft
inter Parium. q^ Tagum. 5 <>l?ijiii^.^^ ^uam t]eAxi.sse.
Ac fort^isse bxc fuiltqHH^a cur ucunulli poirium Ju^
vi^UCiOlivaru fuissectinliuqLerint, utlianlopo^ qslen-.
dam- In lUstoria ecdeaia»(lca Nami^ Ale^;indri ssc-^
culo (Y, caii. ^^ art. 4« nomen l\oc 4uveuci eCfeiiuc
V^tins^ et terlio Iqco pou^ur, &cilicet Cuius AfiuUi-r
H^% VesUufi J^encu^: uli eiiaiu ex P^iro PiilupQ
tradidit L^bbet^, de $c?ipJ. eccle%.„qui lamen e^
vetcti aiio exemplaci pvo(^ri Gatum VecHuni Aqui-.
/tnttui.
9. RMmani praeuomine et uomine non coiilenli ,
Mdidcruui cognomen. Uujusniodi coguominiv au^
aj^^imo, au^OCorpore^ auU^ casu iinponi &olen
bant. Yidelicet a colore dicij stiMt Huiilus, Ebur-
vero, dequo agan\^u^ ii^ ita : ({ai Vetti Aquilmi Q. uu^ ^ Aquilmu^^ Albus.^ iViger,, iitt(us, Flam, ut
Jttv^il^ pisc^imea aidviM eai io Juueuii, et Juvinci
noflQ^ioo: 4 ^^^ ^.^ 9^^ ^ </l^re in utroque lcgitur ;
el eodem modo legitur in veteri alioexemplaffi, quod
ex LaUheo, num. ^9» indjksabo..
V U^i^o pr«imnen Jiuvenci CqiHi sccibi poaaO.
Etai enim, pj(«auamon boc» quod. in nomeo aliquand»
traosii, piur^m^ue Caitta ««ribaiur, tamen reperitiw
etiam per Q ^criptuuf ^ lU itU Cenotapbio Piaauo C«
Cxs^ri^ : Dwj^ equesfves iHOMrafa (lui el LueH Cmmy
rum Muw ^fflnantur. QuiniOiaoii^» libr. i» eap^ 7^
doce^ Qftius p(9iMuii.ai:i , qijam si Caius. scribalMir 'i
§1 Gr^i quifhoi per Q aoiaper eflbcwii rwof ,et non*
uuUi a >«(««« t 9wa4ao, %iia>i a gaudiei pfuremwi do*
d^lum bqc vac^bulum voJnnt Yaiei:ius Max.ioWia»
ex|4icai Sigoniua, de N(uu. Hum^ Fvatus iirautomen
Aqmim ait ease : il/iu^i pr«pimwi ab aquilo ca-
losie, idest uigfo^ dictum' Meliua iaivorpiictaberift i o-
lorem aqUsilum ru(uui , aut au^^igrum. IScqua sem*
peir AquiUus eat praenomep, ia( ^mere iiiet h\
C. Aquilio „ a quo Aquilia lex exstat Dig. Ui/ir. ix,
tit. % , qui totu& eat de lege AquiUa, i^iva aji legem
AquiiiaifK* GUA4.Qxp'm^ in Ououi. ftoiu. pluies Aqui"
lip^ recensel , in lyiorum pleri^ue AquiHus uonfen
c:>l , non pnvnomen : lioc ipsum observoin vel^ri-
hus insiriptioiiibus , in quibus nonnumquam Aquil-
lius reperitur ^cripiqm. Sxcub) iv (h)rnii Aquilius
Severus, scriptor llispanus, a S. Hicronymo, de
SoMpt. eoetesi. o. 5, et a Nio* Antoujo, I. ii-, c. 9 ,
sitVf fuct<ur ut Tijpa Probiia, auL Jkuiiua Pvrift. ii^ttpart. i, iibl. YeL l^isp. buda|iift. In nonmillis ms»,
epituma d^ prqiqominiUu^ id anaol.atum reiiitiiiL, el
similqm&cribeodi variptatem in Qneus anim^tdvertiA :
Alii ^mu^ aHi OBgsuii, aUi cxsum scrtkuuit. Q^i G iih-
U^ra iii. hoc T^tqmmiite utumuM, amiqmtaiem sequi vin
dentur , quof muifum m Htiftr^k loo aii . . . Qui C,
c^riffUi^fi^ syiiabm (ki^tmMdeMtmi, ConlieK* si pla-
Qlt^Noriitiuin, d^ GenPiApb* Pis* dissei*4i.4, oop. 5;
UQi|8 piony:iii Gi^Miofcedi^ ad Fesmms verbo Gtws
CqiiiUa.; ^ ^i^oiuum^ d^.Nom. Rom. .,
^ Noni^. a^cui4um Juveiici , quoi^a voleyibua
{toimi& HmDioiw noaian dicebaiua , ut prmaara
P^^|M)kUn)ei}. H^ ^ft&fiok aad VftMtitAest, nisi ai fiMdd
ctti. m^s ai^ea^ V^iittt. U vidolnT osfte genOUi
is dioilur AchHiius , in allts Aci/tttf»
i^. J4iveii€i agnomou., ul codceesi pleM^oe con*
seutiuiti, noii AquiiiuA est, qaod oomo» apud snti-
quiares Roinanos mngi& in usii ocat, sod AquUiuus.
Gohkislos UUNOtt Aquiiium. vocai, eajus verba alTe-
cum lUM». 37. in AcliSi Smmloiuro ei MartyroJogiis
phivimi oocui«9un| AquiiiDi diciJ ; nec desafil qni
eodom^namino vooentur in eiiiaicomni auliiquis in«
sevHuiOlMbii^ aiHsque nMMUMneiiaii» Sed omtitendus
nobi» noii est is , qoi oam lujiroaao. ti»ibu» pitimis
nomiiHhuft ^venil, C Vet^s Aqmtinus^ eonsiil
can> (^ JviHO Ruaioo. aooo Gliri^lf l#S. bi. ^astis
uim^x ap^UaHir VeStuu Ai]uHims, sod. apod Gru*
IH
C. VETTltJS AQUILINBS JDVENCOS.
16
lerum exstat inscripiio periinens ad lempora Marci, A multis modis alioqnin corroptum reperitur, nt pro
ei Commodi AA., quam Lipsius vidit Rom» ad lem-
pluni S. Ludovici in aedibus Q privatis : in qun in-
ter XV virossTLiT. judig., ut videlur, aut inieralios
cnllegii xx virorum secundo loco nominatur C. Vet-
UusAquUinut^ (]iii, ut ad marginem notatur, fuit
consul anno Urbis 9i4; atque ita vocatur a Pagio,
qui praenomen Junii Rustici Lucium inscribit. Alius
fuit Q. Veltius Aqiiilinus consul anno ClirisU 135 «
alius Vetlius Aquilinns consul 286. De bis omnibns
conferri possunt noiae Mansii ad Pagium , anno Ur-
bi8 878,915, 1U39.
il. Fortasse ut a C. Veliio Aquilino consale, aut
ab aliis ejusdem suae gentis Vetiias et ramiliac Aqui-
linoriim Juveiicus distinguereiur, additum illi est
Juvenci , vel Juvemii sxpe reperias Eventii , /uven-
<ft, Yvenlft, Hiventii^ Quentiif YentH^ Hyventi$ ^
Venuntii. Nos»ter etiam Juvencus non holuin alicubi
Juventiut appellatur, sed etiam Hiveniiui, et ali-
qnando Juvenis^ ut colligitur ex Monlfauconio Bibl.
Biblioili. pag. 508 , ubi ex bibliotheca AinbroMana
Mediolanen^i recensei Aquilini Juvenis poema de Ac-
tis apostolorum. Intelligo autem codicern illum
complecti Aquilini Juvenci poema de quaiuor Evan-
geliis , et Aratoris dc Aciis Apostolorum. Ac for-
tasse error est in Munirauconio , non in codice ve-
teri : in indice quidem Montfauconii is codex clare
Juvenco attribuilur.
14. Alius fuit Juvencus Coelius Dalmala, quem
hoc ipsum nomen Juvenci , quod qiiartum est, ac Bdiversum esse a Juvenco presbytero observavit Fa-
cognomen recle diceiur. Kevera Juventius nomen
est inler Romanos noiius nobiliusque : et hoc no-
men Juvenco nostro asserere possenius ex codice
iiiliqui»simo Vaticano reginae; Suecia$, ubi in flne
patrius ejus nominis casus efTertur Juventi, Juven-
tium veterem poetatn comicum ex Charisio , iibr. ii ,
laudai Barthius Advers. libr. xxi , cap. 5, col. 1025.
Sed cum omnes alii codices et codex ipse reginac
Saeclas in principio Juvencum exhii>eant , nefas esset
a tam recepto vocabulo discedere : prxsertim qnia
rationem hal)et in veleri Romauorum consuetudine,
qtti multa cognomina ab utro(|ue pecore, majore et
minore , sumebant. Ascribam verba Varronis libr. n
de Ke nist. cap. 1 , ex correciione Sigonii de No-
bricius Biblioib. Lat. libr. iv, cap. 2. Scriptor etiam
Is cliristianus fuit, vitamque Attilae oratlone soluia
composuily cujus sa^pe mentionem facit Barthiusin
Adversariis , Juvencum Coelinin Calanum auclorem
vocans. De hoc Juvenco scriptore Vitae Aitilae,
ejusqae ediiionibus videndus esl Joannes Vogi, de
Libr. rarior. Typis eam Vilam commissam fuisse
Nic. Anionius, cum de Juvenco scripsii, ignorabai :
qu» lamen longe ante prodierai , sciiicel Ingolsta-
dii 1604, iii 4<^. Sidonius libr. ix, epist. 14, corome*
roorat Juvetici Martialis kistoriam, vel, nt alit le-
gunt , Juventii , aut Viventii. Savaro ad eum locum
Juvencuin a Martiali dislinguit , putatque hunc
esse Cargiliuin M.irtialem, cujus Lanipridius et Vo-
min. Rom.: Somina muliahabemus ab uiroque pecore^ G piscus meminerunt. ^ Sirmondus in not., cunidem
a majore et minore : a minore Porcius, OviniuSf
CapriUus, Sic a majore Equitius , Asinius. Est aulem
inteUigendum t cum dicimns Capram ^ Taurum^ Vitu-
/ttm, coqnomina adsignificari ^ quod dicuntur Annii
Caprce „ Statilii Tauri , Pomponii Viiuli : sic a pecu-
dibus alii multi, Paulo aliler id in editis legitur.
42. Juvencus ergo a juvenco cognominalus esl, ul
Moschus poeta Graecus : nam fiovx^^ juvencum
signiflcat. Hoc verbo lusus est Bartbius libr. viii
Epidorpidum, num. 74 :
Tenere aratra dignior viro taurus
\ ., Jugo Juvencusondit bic Aralorem.
Serrao illi est de duobus his poetis chrislianis Ju*
scriptnrein asserit Juvenlium Martialem , ac conjicit
esse bunc ipsum Gargilium Martialem ab aliis me-
moratum.
15. Cum quatuor Juvenci nomina slngillaiim ex-
posueriinus, iilud nuncaddere supervacaiieum dou
est , saepius mares apud Ronianos quamor noniina
lialHiisse , prxnomen , agnomen , cognomen , et no-
men, idque nobilitafem generis arguere, ut cum
Alexandro ab Alexandro notavi Prolegoni. ad Pru-
deniium, nuin. 41. Eodem loco docui cum Sirmondo
et Marcbione Scipione Maffeio, mediae asiatis nomi-
num propriam hanc quodammodo legem fuisse , ut
propriuin cujusque nomen in ultimum iocum conji*
ceretur, ut in Marco Aurelio Cassiodorio Senaiore
vcnco et Aiaiore. Neque ^ero ignoium omnino est » („3^ Senaior nomen proprium Cassiodorii a Maffeio
dicitur), et in Marco Aureiio Clemente Prndeiitio.
Ita ergo seniieiidum est de Caio Vetlio Aquilino Ju-
venco , quamvis bic ordo nominuro in Jnvenco , uti
in aiiis, aiiquando inversus reperiatur : solebat
enim id fleri cliam apud antiquiores Romanos.
16. Hactenus de nomine Juvenci , quod Hierony-
mus expressit, deque aliis tribus quas lacuit, acde
nobiliiaie generis, quam diserte afflrmavii. Alia
nunc iiota Vallarsii expendenda est, qua ad verbnm
Hieronyini quatuor^ eic, adjecit : Verius^ notante
Fabricio, dixisset : Historiam evangelicam quatuor
libris digessitf Matthai seriem pra cceteris secutus :
non singulis evangelistis singulos libros impendit.
Juvend vocabulum inter 7 noniiiia propria Lalino-
rum. Papiae celebris est memoria S. Juvenci epi-
scopi Papicnsis. De hoc acoipio, quod MoDtfauconius
in Bibliotli. Biblioth. Mss. pag. 1245 , col. 2, inter
libros mss. monasterii S. Pelri Carnutensis refert
liayinonid Exposilionem in Epistolas S. Tauii , etc,
In cujus principio^ ait, sunt hymni de passione
Christi , de S. Dionytio ^ et de S, Juvenco episcopo,
45. Advertenduin lanien est, in Marlyroiogio Ro*
roano legi ad dieni 8 Februarii : Papiw S. Juventii
episcopi ; el ad diem li Septeinbris : Apud Ticinum
S. Juvemii episcopi, ln aliis tamen Marlyrologiis, ct
in inuitis mss.^i^nomen Juve/tci^ exprimitur, quod
17
PROLEGOMENA.
18
Cquidem non video qua ratione Fabricius et Vallar- A Hisioria decerptas. De carmine iii Acia 10 aposto-
sius Hieronyino imputent, quod aut dixerii, ant
dixisse videatur, 4uveiicuui singulis evangelisiis
singulos iibros iinpendisse. Quod enim qualuor
Evangelia transferens Juvencus quatuor libros com-
posuerit, id vere asseritur, eiiamsi non singulis
evaiigelistis singulos libros impenderit , sed concor-
diani evangelistaruin suo ordine exposuerii. Mat-
Iha^uro quidem prascufteris secutus esi, non quia or-
diiiem i|uein liabet Maith»ius , semper proeiulerit,
nam seriem vitae Jesu Cbrisll apposiie ex qiiaiuor
evangelistis digerit , sed quia plura ex Mauhoso su-
mit , qiiam ei aliis : siquidem Evangelium M^itthaei
singulis aliis tribus locupletius est. Andreas Gallan-
dius y qui tomo IV suae Bibliothecai Patnim Juven-
lorum , quod Aratoris est, et per errorem Jiivenco
in quodam ms. codice tribaitur, lege num. iSet 41,
Mitjor conlroversia oritur de carmiiie in Genesin ,
quod in Collect. vet. script. EJmundi Martene
tomo IX, col. 15 seqq., sub Juvenci nomineediiur
ez codice Corbeiensi anle nongontos vel nunc qui-
dem mille annos exarato ; quod coiifirmaiur codice
infra num. 43 iiidicando : et in eanidem rem trahi
potest , qui num. 44 laudatur, codex Juvenci in ve*
tu» Testamenlum , nisi error hic sit pro in novum
Teitamentum , de quo redibit sermo eo loco. In bac
coiitroversia quid ego senserim , dixi in Prolegom.
ad Prudeutium cap. 25, n. 220. Alii id opus Tertul-
liano , alii Cypriano, Elias Pinins ex conjectura SaN
cum iiiseruii , 9 eumquc summopere laudat , in B viano Massiliensi , quod Allixius etiani putabat.
Prolegomeiiis ad eum tomum, cap. i5 monet, Juven-
cum plura omisisse, quia oninia D. N. Jesu Christi
gesta, non omnla dicla eiprimere voiuit. Praeier
bistoriam qiiatuor Evangeiiorum Hieronymus in Ju-
veiici elogio indicat nonnuUa eodem metro (versibus
bexametris) ad tacramentorum ordinem pertinentia,
Ha*c adhuc latent, aui, ut magis puto, intercide-
runt. In Mnntrauconii Biblioth. inss. ex biblioiheca
Vaticnna reginae Sueciae nuin. 1254 annotalur ,
Anonymi iiber compendiosui de septem sacramenlis
metrice compitatus , ^t vocatur communiter Decretale
ad ittformationem sacerdolum cum exposiiione. Qui
liber, ut ex vel sola inscriptione colligere libet,
miiiime Juvenci videtur esse. Relinquamus etiam
Georgius Fabricius inter poetas Christianos iniiium
hujiis poematis protulit, Cyprianoque adjudicavit.
Andreas Rivinus,qui Tertulliani opuscula poeiica
notis illustrata Lipsiae i651, in 8°, vulgavit, locum*
in his dedit huic imperrecto libro in Genesin.
17. Editor collectlonis Pisaiirensis poetarum non
solum Cypriani noinen eidem carmini prxmittit, ve-
rum etiam in nota ad capiit Joannis Alb. Fabricii de
Cypriano in Prolegomenis ad tom. V alflrmat , ma-
nuscripta , testibus omnibus editoribiis, Cypriani
nomen praeferre , neque rationem suppetere , cur a
manuscriptis recedamiis. Ignorabat scilicet coUector
Pisaurensis, poema in Genesin longe auctius editum
sub Juvenci nomine in Collectione vet. Script.
auctori suo Hildeberto versus , quos sub ejus no- C Edmundi Martene. et initium ejusdem in multis edi-
mine ex eadem bibliotheca laudat Monirauconius
niiin. 88 : Prosperi Aquitani epigrammatum libri iv...
Uildeberti versua de saeramentis. Petrus Crinitus in
Yita Juvenci ait : Aliquot hymnos fecil , quibus faeile
indieavit $e optime meritum de religione Christiana,
Paciaudus De cultu S. Joann. Bapt. dissert. 4,
cap. 6, refert, Georgiuin Wicelium in Hagiologio,
sive De . Sunctis vet. et nov. Testam. , Mogun-
tiae 1541, exscribere hymnos in honorem S. Joannis
BaptistjB , quos cmiesii meniis instinctu et artificiosa
verborum conctusione fuderunt Juvencus presbyter
sub Constantino et Adamus a S. Victore, In Hymno-
di:i llispanica § 23. png. 102, id mihi salis non li-
quere nflirmavi. Wiceiii i^tius Hagiologium nondum
tionibus Tertulliani ex mss. reprjpseniari. Illiid vero
Martenius bono more, lldeque optima eirecit , quod
ms. codiceni exacte exhibuit : nam primi editores
poeiaruni Christianorum inagnam sibi licentiam ar-
rogarunt, et ad regulas metri, quas ipsi didicerantt
versus refingebant, quiii saltem scripturam veterem
a se in menibranis repertam iiidicarent. Jain poema
in Genesin, qoale ex codice Corbeiensi Martenius ex-
prompsii , ad sxculuin vi , aut post facile rejiciet »
qui poetaruro Chrisiianorum styliim ei consueiudi-
iiem in arte metricn per diversas eorum aeiates probe
calleat. Idem judicium lueuni esto de carminibus
aliis , quae sub Tertiilliaiii et Cypriani nominibus
solent laudari : qu£ foriasse alium TertuHianum ,
reperire poiui : sed haud invitiis milii persuadeo, I^ alium Cyprianum H auctores habuerunt, nou eos.
hymnum vel hymnos Juvenci in honorem S. Joan-
nij Biiptistae excerptos esse ex libro i Historiie
evangelicx , ubi Juvencus narrat Elignbetbam ex
Zacharta mirabili modo concepisse, a Maria Virgine
deinde visiiaiam , ac demum pra*cursorem Domini
Joannem Bapiistnm in lucem edidisce. Ex eodem
lihro petiius etiain est Juvenci hymnus in Annun-
tiationem, quein Fabricius Biblioth. vet. tibr. iv,
c. 2, num. 1 , refert ab Andrea Wilkio in priori
partesuse lleortographiae editae anno i6i0, in 8*,
futsse insenum : de quo vide num. 85. Neque alios
hymnoa crediderim vidisse Crinitnm, nisi hiijus-
tuodi aliqua Tragmenta , aut pariiculas ex evangelica
qui sxculo III vixeiunl^ Non alienum ab hoc loco
esse puio, ut ostendam nullum esse poetam sacrum
inter Latinos , quem Juvenco antiquiorem esse con-
stei. Nam Laciantius eodem tempore vivebai, neque
ejus esse carmina, quae vulgo illi tribuuntur,
muUi viri docti censent. Coinmodianus vix iiiter
poetas lociim meretur, cnm solum ver^^us politicos,
ut Grxci vocant, effuderil, servato quidem nuroero
hexameiri, neglccta vero qu;«ntiute syllabarum.
Adde Commodianum a Gennadio cap. 15 de Script.
eccles. post Lactantium coliocari, quamvis nunc
conjiciant nonnulii floruisse curo tertio saeculo*
0. Fabricius in Gomment* poet. Christ* Vlclorinujri
33 G. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. 24
Oliva, In qwtk sine ulla controversla qnidam Cmciliui A Sanciis annumeret, sed ut a Juveiico eplscopo di-
Vetto^ non Veuu$ nominaiur. Utroiibet modo id no-
roen in Olivanis inscriptionibus exaratum reperia-
tur, Vettui, aul Vetto, suspicio aliqua, leviscerte, inde
orlri poierit, ut origiiiem Gaii Vetti Aqiiilini Juveiici
e\ eo oppido repetarous : Gngendi vero ,;iut certo
asserendi, quod ignores, nulia umquain subest ratio.
29. Accuraiius di^serenduro est de religioso cuitn,
quem olim in lilspanla Juvenco pr^cstitum notinujli
liiteris consignarunt. 17 ^^^ ^"''n negare hiijusmodi
cullum iii animo habeo , ut non aegre feram , si ali-
qua saliem dubitatio de eo in aliurum meniibus ex*
citetur :ic resideat. Ulenim Hispani aliqui scriptores
sxculi proxime elapsi nimium se ingeniosos prje-
buerunt in catalogo Saiictorum Hispanorum .au-
siinguat. Felicius iii suo Galendario, sive Epheme-
ride Urbini 4577, ad 12 sepiembris sic habei : Gio-'
venco r altro st nomina , ehe era prete » quale icriue
in ver$i gti Evangeli , e fu ehiaro in Spagna al tempo
di Constantino,
5i. Majurem difficuliatem creat episcopus Equi-
linus : quem saiis esse ad antiqiium cultum c^mfir-
maiidum, fiollandiani faientur. Reponunt vero, eum
iii catalogo suo non solos Sancios recensulsse , nec
tam accuraium esse, ut necesse sii in ejus verba ju-
rare. Prima ratio idonea non est : nam epi^copus
Equilinus de Juvenco periiide ac de aliis Sanctis
loquiiur. Bis euin inemorat , primum cap. 69 ,
libr. 8, sub boc titulo : De Sancto Hiventio pres-
gendo, sic contra censeo, majores nostros non mul- B bytero. Hiventius presbyter in Hispania ctaruit sub
tam adiiibuisse diligeniiam, ut memoriam virtulum,
quibus printi Paires Ecclesia: Hispanix clarueruni,
posterilati mandarent. Quamquaui niulla primitivae
Ecclesise monumenta temporum non tam vetustaie,
quam infortunio, et mirabili quadam rerum regno-
rumque conversione periisse, nemo est qui ambigat.
llli praeterea viri, quamvis sanctitate oonspicui, qui
eo lempore florueruni quo cullus martyrutn vel so-
lum , vei potissiiijum in usu erat , prxsertim si
episcopali honore iion prsefulserunt , non it:i racile
veiierationcm cultumque publiciiin adepli sunt.
50. Tamayus de Salazar, in Mariyr. Hisp., com-
memorationem B. Juvenci , ut vocat,diei 12 sep-
tenibris assignat , refelliique llieronymum l\oman
tempore Constantini imperatoris, Qui vir san-
ctitate insignis, et sapientia ctarus, rhetorico stylo co^
piosuSy genere nobilissimus, quatuor Evangelia heroico
metro quatuor tibrig pene ad verbum transtulitf et apud
Hispanias ciaro fine in pace quievit. Iterum libr. xr,
cap. 121 : De Sancto Juvenco presbytero. Juvencus
presbyter apud Bispaniam ctaruit, Hic sanctis poUens
operibus quatuor Evangelia^ etc. Et apud Hispanias
confessoris nomine celebris habetur. Htec ubi supra
( Hieronymus , de Vir. illusir. ). Ita Jegltur in edi-
tione antiqua sine loco et anho : in alia vero simi>
liier aiitiqua sine loco et anno : Hic sanctus poUens
operibus. Prior lectio magis placei.
55. Dubium ergo non est quin Juvencus ab epi-
de la Higuera, qui in Mariyrologio suo Hispano ms. C gcopo Equilino inter Sanctos referatur, cujns scilicet
die I Junii Juvencum coU voluerat. Hsec duo Mar-
tyrologia Hispana Tainayi et Higuera;, uii etiam epi-
grainma ms. penes Tamayum , de qito paiiio ante
dixi, et Dextri Cbronicum eodem in ioco omnia po-
nenda sunt ; qus causaecultus Juvcnci magis obsunt,
quam prosunt : cerie cauliores nos reddunt, ut alia
monumenia,qiiae pro eodemafferuntur.inaturocxa-
mine perpendamus.
31. Piiitippus Ferrariu9 in Calalogo gener. San-
ctorum ad diem 12 Septembris sic liabei : In Uispa-
nia S. Juvenci presbyteri, et in nota ait, eum scri-
psisse nobile iltud po^ma m£Da?i9e/ta,etc.Sanctitatis
Juvenci testes laudal Franciscum Maurolycum , et
Gonstaiiiiuro Felicium in suis Mariyrologiis, necnon
Petrum de Natalibus episcopum Equiiiniim in Cata- ^ vet. Lat. libr. iv, cap. 2.
inemoria confessoris nomine in Hispania celebrata
fuerit. Aliud sentiendum est de Peiro Grinito, quem
ait Tainayus de Salazar inler sacerdotes caiholicos,
hoc esif confessores ( sic eniin interpretatur ) locum
Juvenco dedisse. Accipe Crinili verba : Nequedubium
est^fmsse illum (Juvencum) tn(er sacerdotes chri-
stianos, ut veteres 19 auctores testantur. Quid hxc
sibi voluni ? nihil aliud, nisi Juvencnm fui^se pres-
byterum, ui passim auciores veieres n^rrant. Guin
episcopo t»men Equilino facit Jacobus Faber,quiin
epistola ad Fabrum Stapulensem praemissa Aldbelnio
de virginitate,edito Daventrix 1512, in 4, ait : CoU'
siderans ego fructum illum^ qui emersit ex editione ilta
Divi Juvenci , etc. , ut refert Fabricius in Biblioih.
logo Sanctorum. Boilandiani ad diem 12 Septembris
inter pr^Btermissos Juvencum referunt , qnamvis
eum Sanctum in Mariyrologio Germanico vocari
fateantur. Addunt,M:iurolycnm ei Felicium ab nciate
auctoritntem non habere ad vetustum cullum stabi-
liendum. Maurolycus quidem nec culium Juvenci
presbyieri asserere \% voluisse mlhi videtur. Sic
enim ait ad diem 12 Seplembris : Apud Ticinum^
quce nunc Papia dicitur , Sanctomm Syri Papiensis
episcopi, et Juvenci, qui mox Syro successil,.» Juven-
cus autem presbytter , qui metrice scripsit Evangelia ,
claruit in Hispania tempore Constantini, Obiter igitur
Juvencum presbyterum commemorat , nori nt ciim
54. Quod ailinet ad episcopum Equilinum, certa
est raiio iila sccunda Boilandianorum, eum non ila
accuraium esse, ut in ejus verba necesse sit jurare :
qui aiiimadveriunt etiam, non percipi, quo paeio
cultus Juvcnci, si lempore Peiri de Natalibus vi-
guisset in Hispania, non peraeverasset ad nostra us-
que teinpora. Illud praeterea consideraiidum , Pe-
irum de Naialibus secundo loco, ubi roentionem
Juvenci facit, Hieronymuin auciorem iaudare, apud
quem cerie nihil de cultu Juvenci reperitur. Ciim
auiem ille saeculo xiv extra Hispaniam scripserit, et
nulli auctores Hispani ejus temporis, aut quod pro^*
xiine successit, venerationem Juvenco In Hispanr/i
35 PROLEGOMENA. 36
pnesUtam teslentur, neqae in ullo Breviario Eccle- A 38. Monirauconius in Bibliotheca Bibliotb. mas.
si» HispanjB ex bis, quae ad nos pervenerunt, ejus
memoria recolaiur, nulliim solidum argumentum ex
episcopo Eqiiilino, aliisque, qui eum secuti sunt,
eruilur ad cultum veierem Juvem i stabiliendum.
35. Re vera in primis Biblioihecis Palrum , in
quihus Dlvi titulos vulgo et lemere muliis scriptori-
bus tribuebaiur, quem proinde deleri pluribus in
locis in Indice Expurisatorio Brasichellensis jussum
est, Juvencus tamen numquam Divus, aut Sanctus
app«Uatu8 est. Nonnulli scriptores virlutem qiiidem
Juvenci hiudnnt, sed de cultu ejus publico omnino
taceniy ut Franciscus Tarapha, de Regib. Hisp.,
sub Consfantino, Juvencus Hnpamu pceta et presby-
leTt genere quidem nobilii, $ed virtute et doclrina nO'
pag. 219 , 21 cx bibliolheca Cassinensi indicat Ju^
venei presbyleri poema xi seseulo. Iiem ejmdem cat'
mina 600 annorum. Et pag. 225, num 526, ex eadem
bibliotheca, poema heroicumJuvenci pretbyteriinqua'
tuor Evangelia; el p»g. 229, num. 509, Juvenci ver*
iiM super quatuor Evangelia : qui duo codices diversi
non videnlur a duobus supra memoratis biblioibecac
Cassineusis.
39. Ex biblioiheca D. Yallettas Neapoli idem Mfint-
fauconius, pag. 251, notnt codicem nis. membra-
iiaceum C. Vettii AquHini Juvenci in quatuor Evau'
gelia.
•iO. In Biblioiheca S. Marci Dominicanorum FIo**
rentiae, Monirauconius, pag. 425, col. 1, iiidicat :
bilior^ per hoc tempui admodum clarus exi$ten$. Ea B C. Vectii AquHini Juvenci v, c. presbyteri carmina in
quidem pietas ac religio in Juvenci carminibus elu-
cet, ut virtutis laude eum floruisse consentaneum
sit crcilere. Vellem tamen posse id cerlioribus aii-
cioribus, et qui ad illius lempora propius accessis-
sent, conflrmare.
20 CAPUT n.
Codices mss. Juvenci recensentur.
30. lu disserlatione Isagogica in tom. I Thesaur.
Anecd<»t. Bernardi Pezii , num. 28 , inter libros
manu exaratos monasterii Tigurini iiic memoraiur :
Jusenei lib^r quartus (forie libri quatuor) Hiiloria
esangelieie^ Macrobii Saturnaliay Ciceronis invectivas
ia Catilinam a septingentis annis. Videnliir haec om-
nia opera uno codice, qui septingenios annos ha-
metnbr, In fine : Probm cento ex carminibus P. Vir*
gilii. Ad calcem libri : CohnuB de Medicis Joannes
Aretinus hunc librum FlorentitB idib. februarii abtdl'
vit feliciter. Annum non invenio. Codex alius ejus-
dem bibliolhecap, pag. 497, Monlfauconii, slc com-
memoratur : Expoiitio Aquilini Juvend presbyteri
super Evangelia hexametris mit6tM. Exquodam Bi«
blioihecoi S. Marci codice Reiiiesius, ul Schoeitge-
nius notavit, talem liiulum exscripsit : G. Wetti
Aquilini Juvenii v. c. presbyleri. Ilic estcodex priori
loco a Monlfauconio expositus, ut arbiiror.
41. Iiiter libros biblioihecae Palavinae caihedrnlis
Monlfauconius, pag. 485 , rererl cidiceni Juvenci
Hiipani super quatuor Evangelia^ cui .ilius addi po-
buerii, conlineri. Ceillierius, tom. iV, laudat codi- G i^^i \n biblioiheca, quae tunc erat canonicorum La-
leran. ex Thomasino, de Biblioih. Patavin. In Am-
brosiana vero biblioiheca, pag. 508 : Aquilini Juve-
nis poema de Aciis Apostolorum pergam. bis. In indice
tribuitur Juvenco hic codex, qui, ui piiio, Juvcncum
et Araiorem coniplectiiur. Vidc, supra, niim. i3. In
eadem bihlioiheca Anibrosiana, pag. 519 : Juvenci
presbyteri in Eyangelia lib. quatuor pergam. antiq.
bis bomb,
42. Ex bihliolheca regis Angliae, pag. 659, me-
moral Monir»ucoiiius : Juvend prcibyteri Evangelicw
historia poematum libr. quatuor. £x Bodleiana, png.
65li : Juvenci poema de quatuor Evangeliis. Ex bi-
bliolheca Collegii S. Benedicti apud Canlabiigiam,
pag. 671, col. 1 : Codicem Jnvend, aliumque^ pag.
eem ms. Juvenci biblioihecae abbaiise de Monstier-
Rmey en Champagne : qni non viJetur diversus ab
eo quein inemorat Labl>eus de Scripi. eccles., qui
ait, in veteri exemplari Aremacensis in Campania
ccenobii scriptum liaberi , Gai Veeti Aquilini presby-
teri Evangeliorum libri iv.
37. Marteniuft, in Itin. litier. tom. I, pag. 65, in
monasterio S. Benedicti prope Ligerim codicem ms.
Juvenci exstare memorat, aliumque siniilem lom. II,
pag. 112, in abbatia Melensi S. Arnoldi. Goldastus
in epistola ad Weitzium, qu£ editioni Dracontii ab
boc procurat» praefixa est, sic iiabet : De PrudentHs
retcribam^ ubi plus otii nactus fuero. Q. Vetti Aqui-
lii Juvenci et Aratoris membranas non habeo iutegras
tamen quia eas a me tanto contendis opere, addico^ et ^ 685, in mss. Eduardi Bernardi, et in Jbidibus Jaco
mni occasione ad le perferendas curabo. In calalogo
codicuiii mss., qui in mouasierio Bobiensi asserva-
bantur, saeciiio x circitcr exarato, apud Muraioriuin,
tom. III Antiqiiit. Ualic. medii scvi, png. 818 seq.,
invenio ex bibiiolheca veieri Librum Juvenci i, nempe
codiccm Juvenci uniim : ex bibiiotheca vero nova,
seo libris quos Dungalus oblulit beaiissimo Colum-
bano, scillcet monasterio Bobiensi, a S. Columbano
funJaio, Librum Fortunali unum, in quo est Pauli-
iws, Aralor f Juvencus ^ et Cato» Ibidem ex libris
Benedicti pre^byieri, Juvend umim .... Se-
da/ti, Juveffciij et Prosperi^ ac Prudentiii et aliorum
^ersificatorum libcr nnus^
baeis, pag. 68() : Juvenci quatuor Evangelia metrice.
22 Beuschius aii codicem Cantabrigienscm, qui
quodaro in Collegio asservatur, aniiquissimum esse,
ei liiteris uncialibus exaratum, alterum Canlabri-
giensem exstire in biblioihcca Universitalis.
43. Bibliolheca San-Gormanensis pag. 1135, apud
Monlfaucoiiiuin, inler ali:i habel : Juvenci presbyteri
procemium in opus paschale. Non uubiio, quin legen-
duin sil Sedulii presbyteri, etc. In codice vero 675,
pag. 1136 : Juve!«ci, aut sane Cypriani historia Ge-
nens. Epistolce qucedam S. Uieronymi et S. Augustini.
S. Cypriani qucedam, Juvbnci carmen de Ascensione.
SibyllfT vmus de die judiciit De hisioria meiric»
«7 C. VETTIUS AQtHUKm ItJYENCUS. IS
<ji'ncsi9, qm« « pt^isqlie CyprHim, tlttl T^lullUno A ttcum in Swmb (fbrie fi iumm\)\ tH. M69 :
e& SpiMHIo fAdtcni Reoscliflis, roriMse ftli^iilft lio-
ftdcrttMiur^ t hotitiulU^ jHYetico; cniibf dictd Rttm.
16; Csiritieil de Ascenslone (|uid ego Oplimir eifed, ex-
p06iil nain. )9. In Prol8f(oinen. dd Dfaa^niium ,
fium. 73, i^xplieuf, qiirinam sint Sttiyllft ter^vB de
ilieiudidi.
41. Codet quldam rtionaiterli Mediaiil in Y08»|[ti
Ordlnlft S. Benedfcti, tesfe eodem Mnntfaticoflfo
pag. 1180, repr;£sei)lat SedxiHi carminn, inventi
pfe$hyteri carwinA. Alius bildiDthecn Divlo^Benig-
nian», Ibid., pdg. 4^86 : Juventi prHbyttti librm
quaiuor Cl^ait^Iiortim meiro, Ibldertl, pag. 15T3, et
bibliotlieca S. Vicloris Parisiensi indicalur : JarM*-
eui if^elriet in quntud^ Evangelin; e( png. U09, ex
biblltithecii monastct'11 S. Petrl Cnrb^eicnfcls t Cntmina
fum eu, qui lioc catalogo r^fevuntur. In cntalogo
mss. bibliothecaB Regl« Pari6i«n9ift tom. nr, num.
8331, cedei pnrtiin chiiriAeeiil, piriim mt>mbrana-
«euftt olim Gnlbertlnni referiiir, ih qiio inier tlla Iti*
dioaiar in^enei prei^f«H ff tirorfi etftm^eiieA iiM$ tf ,
cf ver^bnt hereleii; ejus cirmfna rtum. 544ejusdem
oatalogl Indiciiitnr. De eodlee ms. Gandarenil, qlio-
eum collitui eit lufencus a Poelmanno, cdnsule
num. 70. Fabriciui in Comm. Poeur. Chrisi. verbo
DebiUi duod codices mw. lavdit QindaTeniem Ot
MersburgiGUmi Godei ()ljo uiui eit Birihius, et quo
meliorem exstare tii pocat Adters. libr. liX| eap. 5,
Jnt^ertti in teM TeHmnenium, qmbus sUctedunt CaU B Cygnrt» iititibit, dnm Re»chiui lcribebat. AlittS
Culonlensis Isuditur i Barthio idferl. libr. xitl,
cip4 19 : Membranm C^tonienmi iit, quAi (attifanml,
sctiprce ^4 '""^ ^v^ Lndovito Pio, Matfni CaroU fitio,
quibu^ ti qui$ anHquiores kabet aliter tetiptutf redrmlit
veritate. Confer ejusdcm Barlhii verbi i nobiS relati
in not. ad v. 9 1. i, et ad v. % I. il. Divionensem co-
dicem in Monasierlo S. Btenignl tidit luretus ad
Piullnum Petrocorium de Vita S< Mariini I. iii,
V. 8), p. S43, t55. Fuldensem Joacbimuk Zellnerus
dingenilssime coiitulit, ut Reuscbiiis leiiitiir. fdem
Reusctklus codicem Fiorentihum Antnnii MagliabelS
clii iibn adeo anliquum voeai. l^lthossno cOdice usiis
est Juretus ad Piulinum Petror. pag. tSH.
47. In bibiiotheca Yaticana tres lanium reperi co^
gori(e Ari^toteUf, cod, membt. scecnli x. AllquiStort'^
jlciet, seritiDnem esse de carmlne Juvenci in Getie-
sih, qnod, tne iiiviio, nrtnrtulli Jtlvi^nrO adlnghtil, dt
animadverti num. 16. Venim facilirts est srtsplciH
mendnm sube^se, ae legendum : Juvenci carmina in
iiotkfH Tesiamenium.
43. An^elui MaHa Bandlnius in Catalogo rtiss. bl'*
bfioihecft Lnurentianx Medicseae torti. 1, bol. 722,
not^t in cod. thembran. s^culi tv, psg. 161 t €.
Vectii Jnvenci Etanyetidrum iibtoi qnaiiior heroito
carmine. In libro iv deest oltlmuS versUs, P& Do--
tfifniim, eic. Ibidein, col. 772, cod. 22, ItMculi xv :
Quutunr Evangetia ver$ibut hexdmetri$i &nci6te it-
v^cD, iibii$ qnatuor. In pHiiciplo leglttti* testimo^
nlum S. Hieronymi de Juvertco, ex cap. 84 de Yil*; G dices Juvenci, vel poiius duoi : niin pHmus solunl
conlinei posi lluraiii opera Orilionem Dominicsm
hoc titulo : Pntefnoster Juvend. iHclpii : Sit teertla
dofnut, ^tc, Usque ad Cedere nee dnr^mertatis ifi-
peHdert pictus, ut observare potes iib. i a v. 620.
Cbdex hic est ehariaceus nott opiim» noiit^ inter co^
dices reginac Sueciae numer. 17fc5. Miirttfiiicdniai
recensebat png. 43 , num. I39i regina^ Sueclie :
Jnvmd preibyieri libro$ iv in Etangelia carmim. S#-
dnlii libm IV vetetU et rtotH fMrtiitlMift; Ibidenl
rtuitt. 1396 Reg. Suec. : Juvtnci presbgteri tarmiuM
ih quatuor Evangeiin. Ibld. pig. 50, hiim 1597 Reg*
Succ. : Exce^pta cohnMoriifn, eiC., tarminn ntmnutU
Augnttini , Piatonii , Atlti, Jnvenei, H Foftnnuii.
Chronica brevi$ itidbri flis^/mis. Ibltt« irt bibliotlieci
illustr. In fiite : Fintt. YertUt ttin rtiiffiik bepiinpnti.
Hos duos S3 codices esse opiiior, quOii sic desci^U
bit Monifauconius pag. 289, ubl lOr|utlUr di^ biblio*
theca Laureniiana Medie^a : C. Fertt A<;ut7ifit Ju-
vertei c. v. EiangeliorUm iibri iv hetdicd catmine;^
ei p. 291 cod. papyr : Juventi pretbgteri nobititsimi
genetit Hispani quaiuor Evangelia hexametris vetiibub
tribu$ mille teptingeniit pene ad verbum. Nisl errof
est in nUmeris, longe edills exempiaribus aueilor
est hic codex Juvertci : ndm in editis versus sunt
circlter ler mille sexdecim. Ut a nobls editiir Ju-
vencus, constat versibVis 3221. De ^ltero ex his co-
diclbus Sic ReuschiuS : FloreMinut in bibliotheta 5.
LanrentH^ non adeo antiquui^ nilidittimt iittttis ini-
tialibus aurOy et purpura petpoHlnt. lu edtfciH /i#ro I> Vdiicana AletartdH freutti pSg; 67: Jntywirtprn^iflsri
membrahaceo PtUdenlii carmitta ipica^ Arntorit Ae-
tui Apostolorum, et 5e^tt/ii) opera tegUMur. Vt)culkt
Notier m : C^us Vettui Jii\)encu%, et in fint CniUt
Vettu$ Aquitintis. De eodem, opinor, codice Omei-
sius : Ex m$. Fiotent. S. LdUrenlii taiemtiiulum de-
scripsit illuttri$ qnidam fautot : Caii Vetti Juvtnci
prafati6 in Evangeliorum tibri$. Pteniu$ auteiii in fini
eju$de)iH codicit nomen poeia^ tegiiur: Cnil Vetti AijM-
lini tiber qu&rtut, et utiiniut fetieiler expticit. Oed
temper gratia$. Amch.
46. Gaialogus mss. codicum bibliotliecae fiodleia-
n^ nobis exhlbet Cod. 2219 : Juvenci poema in qua-
luor Evangetla; cod. 5157;G/oiwHiim tfl/tno-Fra«-
in quatuor E^angelin ver$ibuk €95, 1099, 95. Ibtd.
in bibliutheca YatiC^hn Ottrtbonltirti pag.190: 8eiiti-
iius, Juvtncu$, todex vmt. Et hls^olutti nuno sppa-
reiit codcx qtiertl diil , et tJtlo aili, qdni» proxime
descHbam.
18. Codex i^eglndd !^ue6i£ ht^mbi^artieeoS in4*,
niim. 5S3, cbihpleciitor opet-a IUVenci,'ei Sedulll.
Juv6ncns hoc inlllum hibel : Incipit pr^fatio /tl-
venci presbyleri. Subjtdlinluf bolo vfersuft , qnos noH
pro prima praefaiiond fiohitiius, Mdtthe1l$inilituii^ M.
Conseniiuntalii ires codices rtisl., ui dlcdm irt noii
ad pHmani lianc prafailonem. PAM hos tersiis :
Item pra!fatiOf qua est prxfatio tulgatti, linmprtnfe
20 PROLftbOM^JfA.
nihit, elc. , ug<itie Ad Vcrs. Dulcli JoYdmili, \m\ qu6m A toia ttam^ii^ lil^yim dpstgnail vdd^ laiinbrt,
!N)
addilur : Exptkit prwfalid, et slne dlin iUu)o sequi-
ibr : ft^a; r»^t , eic. In finfe : ExptieU 45 ft6<?>- iv
Evangetidrum veriibm Gaii yetti Aquitini Juventi
preibyteri. ftattoscribendl lia^cfercestin lioccodtce:
nanctus pro nacluiy Matheus, preibiteri, genetrix^
inmoYtate, eOujunx, honnumcinam ad pro at, el com-
peta pro compita. NulhY; virgUl:Y* , nulla puncla a
pjrltna inanii, ant taH, dlphlhnngi solntoe. Capila
ETangeilortjm hon indlcaniur, neque ulli sunt ittuli,
quf in plerisqde ctlitls appareni. Inier lineas qua;-
dam sunt gtos^di», quarum nobis aliquls erit usus.
iHias codicis ad viii, aut ix s^-^cnlum referenda est.
Pormatn characleris asri incisam exhibemus.- ilunc
codicem in variis lectionibus Reg'm(p Saeci^^ Sive
l»er compcndiutn Reg. appellablmus. Octo versns, B portitnr t Itreipit WiM?r p^mmittvenci Hiipnni presby-
Psrt^ sed 9bl»t» fit proWii Datlihia priAiai
Snblato medio, remanet cuBtrarias aegroz^
lilitrenio, restat, q\it)d praudia caocta r«cusat.
Elxpllcaiio aenigmalis prxiiiitUlnr epigraihmali, scil!-
ccl SaturnHs , qui est deus Latiiius : et qua voce flt
Turnuhf abtata parte prima ; ablato medio, sunus ;
ablato extremo, satur. Tertius versus planius proce-
dcret: Parte sed abtata prima^ fit baunia proles. Uic
codex Vtlobonianus , sive Ott. a nobis dicetuf .
5t). Codex atius, quo usi sumiis, exstat iu bibtio-
tlieca Collegii ttomani, et continet carmlna Araloris,
Juvenci, ei Scdulii. JLnte Juvencum rePeriur tlicrb-
nymi de eo testimonium expositum num.4,hoc
tantum discrimine : Juvencus genere nobilissimus
Hispanus presbyter fuil^ qualuor^ elc. Titulus hic ap-
quos pro prima pneratione htc cndox vxhibet, G.
Fabricius in dommehl. poet. Christ. verbo Emnge-
tistw olim edidemt, quos ait ase repertos in antiquo
codice : sed cujus auctoris hlc fuerit codex, non
evplicat. Eos Ifidem reperio post Sedulltjim in cdi-
lione Ba.sile^nsi, ciirante Poelmaniio, cum hac nota
ad in.irgiiiem : Atctorit nomen non erat additum in
exeiuplari, ProfeCio l^edulii non &unt : nam is in ftne
libri primi similem sentetiliam j»m versibu^ ronclu-
seral. Restiti!iendi ergo sunt illi vcrsiis Juvenco,
qiiamvis pleriqiie codices incipi.^nt a sv^cunda pr:i;-
faiionC, tiumortalc, Ctc, De bac consucludinep q»ta
voleres poetae duas prasfationes carminibus suis np-
ponebant, adisis Prolegom. in Dracontium nnni. it».
Sccundus prologus Immortale^ etc, qna lemerilate, C Aom. vocabimus.
aut negligentia aniea opertbus Au^onii inserius fuc-
rit, jure miratur G. FaHritius. «
49. Reginde Suwiiae ^m eiiam codex num I3»0,
qni nunc ititer Oitobonianos relattiseu>Ubhum. 5$,
nieuibranacews in 4', in quo piiriliiir sunt carmina
Sedulii, et Jiivetici. Titulus Juvenci hic est : /n-
cipii prmftaio Juvehd presb^teri, hcmpe praefaih),
qu» in editis Vui|[o legitur, Immortate nihit, etc.
Postea, BxpticH prcBfatio, et hoc loco Inscritnr 8.
iiieronyilii elogium de Juvcnco ex libr. de Yir. il-
lusir., iit « HObls descriplum l\iii num. 4. Seribiittr
competet, suboiem, atque aiia fere ut iil codice Supe
riorl ftegins» Saeciae, nisi qnbd in hOc suht puhcta
Desunt etiam littili, neque ihdicintuk- capiia Evang^g
tefi,aegef^^e fiobilisiimi, w primo pro^mium, Imm^'
tate, etc. FlnitolSoe procemlo : Intipit historta, dc pTi-
htH* /jfer.Quartus liber coftcluditur Yersii 7^1 , Militibns
terroT sthsnm disctuserAt dmH)?M, post (|heni ilHeo
addiiur : Exptitit Suffeneus. ftglticei ntihetis erat, ttt
vfdetur, codex veius, ek qtio iiie descriptus eit :
n9h) hie chariaceus est, ad Sapculum xv pertinens.
In Hne Sedulll notaiur : Isie tiber est mDnasterii S.
Georgii Majoris de Ven. Congregalione S. Justirut.
Yerum dlversus est characte)' Sedulii a charactere
Aratorl^, et Juvenci , et ft^rtasse hi trcs poetae ChH-
sti:ini t diversis volumitnbusin unutM cotiipactisutit.
Ad marginem Juvehci nonnuilae sunt hotde, ac 27 ^^-
ri.e lectiones. liuno. codicem homani Cotte^H, siVe
51. tletischlUS rom codices mss. Juvenci, de
quibns itle qoidcm sclfe putuerat, recenstiisset :
CcBterum, Mi, dnbiuHi mtttum est, qixih plnres nfhc
inde e^sleni membrana' J nuttus sfnnidem ftic e± Vtil-
dobone)iisi, Romana, (iailiea, aliistjWs hibtiotkecis d!-
teberrimis eddex est noiatHS : tx iii itaqui, qui p<tt-
rium et^ptrtHi nancisci poterit^ meliOrd^ parOre ediiiO'
neni siudeM. Ipsi^ vero Rcuschins Treiichlniensi
papyraceb codlcii monachalibus iitteris usUS fuef«t,
descripto ex ilio exemplarl, quod pos^edertil Joai^-
nes Hadlkittl. Eum codlcem eum Reuschid eoMmA-
nicaverai Dan. Gnil. Moltehis t Sed tyrannidem
^lossaioris passtts dfat, qul pltires lectiones vnrian-
les ex sut) ingeitio intftlserat, v. g.» ubi Juveneils
liorAirt. In prlnclpio cDdicis iiolAturti invenlo : Co- ^ voc(* ahliqua piebih usus est,ibi s^rtlper fttrftrt, tfci
dex ndmodum g^ antiqnui aMe TOO. Ejusd^m ftte
asiatis, ac chdet superioi*, miht Videiut* esse. In fiiie
tegitiir : Fim. Exptieit iiber iv Evangethrum verHb^s
iiaH Yetii AtiuiiiHi Juvefici. In codice superiori [Jost
Juvencum sequiiur Sedulius , fn hoc Otioboniano
Juvencotn praecedit Sedulius, et Irtter uirumque irt-
eertnm est senigma quoddam Sine anciope : nam
Arnttlfl iit>mten, quod apparei dcleium, non videlur
positum pro nomine auctoris. Nescio, an aiicubi typfs
sit Impressum hoc epigrammil : sed Vel ob hdb
ipsum qnfo td fiesdo, hoc loto «ppot-iune a me
edeiur :
QiiatQor ana sluml dat dictio nomina rebus.
vocem sihiiletn l^nbstituit. Bene auiem habet, qttod
Reuschtii^ ti (Codicl loli numquam dredidit. Neqtte
tamen plebH in rtominandt cinsu singularfs nurtieH
pro ptebs vo^ anliqua dici debet, ut dlcarti ad V. 6ft4
lib. IV. Poelmannus in sua editione , qhatn treferahi
num. 70, usus vldciur ccdi<^e ms. qni filit biblio-
thecx Gandavensis. Cum codicc R(^tiendorphli col-
laia est editio Basilcensis anni 1545 , de qua nil-
mer. 74. ftanbertus plurimas vari^s lectioncs ei
optima nlembrana Helmstadiertsi txiltegei^Ji, quibtlis
usus est Omeisius n. 51 el 60 laodandus. CtMlicls
Viitddnsis nhhnutlse lectiones a Zehhero exscript»
usutfuerunt eidem Omeisio, ad quem etlam pervenit
3t G. YETTIUS AQUILINUS JDVENGUS. 52
collatio dtiorum codiGum Cantabrigtensium, ut loc. A roicii vernbus conetuden$, VeHate$ reperittntur in vico
S. lacobi apud Leonem Argetiteum, In 4*. Sunt no-
cit. referaro. Joan. Fr. Grunenis in Act. Soc. Lat.
len. Tol. Ilf, opusc. % 1. 1 Observat. Gritic. cap. 6,
nonnullaloca Juvenci ex codicibusmss. Gant.,et Un.,
quos in Anglia Benzelius evolvit, diligenter illu-
strat ; allegat etiam codicem D., qui, nescio, an di-
versus sita duobus mss. Anglicis Un., et Cant.
Laudat quldeni Grunerus industriam Reuschii : sed
addit : Reusctiium egregia iua ejui poetm {Juvenci)
editione non omnia tibrariorum vilia iuilutitte facile
credent^ ifiu^quantut tabor nt veteretauctoret ad codi-
eet mtt. recentere accuraliut tciunt.
28 ^^^I^UT 111.
Editionet Carminum Juvenei.
52. Prima editio. Bayerius in notis ad Biblioib. B
veter. Nic. Antonii aii, se habere editionem vete-
rem Juvenci sine ulla epigraphe , aut inscriptione,
sineloco, et anno circa annum, ut i|>si videtur,
1490 peractam simul cum Gypriano De ligno crucis,
Psychomachia Prudentii, Aratoris apostolica Histo-
ria, Anionii Nebrissensis )Gosmographia , Columella
de Guiiu horiorum, Palladio de Insiiione, et Yal.
Probo de Gompendiis litterarum in forma quarta.
Joannes Albertus Fabricius inter alias Juvenci edi-
tiunes recenset editionem antiquam sine loco et anuo,
in4*, hoctitulo : Juveneutpretbyter itnmentam Evan-
getii majettatem heroicit vertibut conctudent. Ilacc
videiur esse editio vetus, quae exstat in bibliotlieca
Vatxana, de qna dicam uum. 61.
vem quaterniones usque ad t, prxterea k ternio, et
/ duo. In fronte est slemma cum epigraphe Jehan
Petit. Seqiiuntur Iria Juvenci elogia ex S. Ilierony-
mo, item aliud ex Joanne Tritenliem, seii Trite-
mio, aliud ex Bapiisia Mantuano, aliud ex Fran-
cisco Petrarcba. Poslea : Incipit protogut luvend
pretbyieri in quatuor Evangetia. Tum : Juvenei Hit-
pani pretbyteri quatuor Evangetia Chritti hexametrit
vertibut trantferentit tiber primut. Adsunt lituli, sive
capiia rerum, quae carminibus eiplicanlur.
$5. In fine est Hermanni Biiscbii Monasterien. in
presbyterum Juvencum Hispanum epigraroma ad
iectorem :
Nectite, Plerides, hederas, et carpile lauros :
Caslalius liquidas norrigat altus aquas,
Insoltloque nemus tollal juga laeta virore,
Quo stelil alalus Bellerophootis equus.
Permessus niiidis irroret gramina lymphis,
Littora Cepbisi come, Ihalia, tui.
Cyrrha ferat florps, violas. et lilia, circum
Spirent innumeris Dclphica rura rosls.
Aura levi flatu tota regione susurrel,
Stillenl Cecropiis robora querna favis.
Applaudat reduci tellus Hi^pana Juvenco,
Neglectum cnjus squalor edebat opns.
Qui modo canilie vtiUiis abeunte beatos
Induit, et forniae prisiina membra sue.
Pulgel apoHineis ilerum coma digua coryrobis,
£l manus aurataro pulsat eburna lyram.
Desine mirari, sopplex si moverit Or| heus
Tartara, el infernl flebile numen agri.
30 ^^^a quiilem sunt hiec, sed gloria tania Juvenco
Advolet, eihereom qui movet ore deum.
56. Denique Faustus, qui Juvencum in scbola
55. Secund.i editio anno 1499, ex Fabricio, qui ait, C VTx^^cinr^s erat, sic leciorem alloquitur :
Paiisiis eo anno edituiu fuisse Juvencuin in fol. cum
Seduliii» etP. Barri P^fianibus quinque festorum B.
Virginis, edetite Jacobo Fabro, qui in episiola ad
Fabrum Siapulensem praeniissa Aldlielmo de Yirgi-
nitale edito Daveiitrije 1512, iii 4<>, ail : Contiderant
ego ffuctum itlum, qui emertit ex editione itla divi Ju-
venci, quem ego anle multot annot primut omnium
pubticad, gui erat mihi muHlatut , et imperfectut ob
aniiquitatem : quoeirca in eam formam redegi, qua et
hic, et in atiit tocit ctrcumfertur. Quw euim et immu-
tata tunt m eo , et qum ad imperfectot vertut accette-
runt propter exemptarit depravationem ^ non facite
dixerim, Atqui diccre omniiio debuit, ut nobis con-
starei, quid ilU ex veierl exemplari mutiiato,} iin-
FAIJSTUS LECTORI SALUTEM.
Cave, mi tector, cave, inquam, ne tam eattum, tam-
que cathoticum poetam ridicuto itlo tituto dehonettet.
Sic enim attitutandut ett tiber : Juveud pretbyteri
Hitpani poetce ceteberrimi de Evangetica hittoria liber
primut. Si quid aliud vet temporum , vet imprettorum
incuria depravaium fuerit, id publica, quotidianaqne
leclione non^ ineattigatum prcBtermittam. Tu autem
cum ex Chrittianit parentibut Chrittianut natvt sit,
Juveucum et Clirittianum poetam^ et de Chrittiana
fide ditterentem nocturna vertato manu, vertato diur-
na, ne temper gentitet tum poetat, tum oratoret vet
tegere, vet audire videarit. ^ihit profecto putchriutf
venuttiutque ett^ quam divina mytteria eteganti car-
perfecto, el depravaio ediderit, quid ex ingenio suo, D mine ittuttrata non ignorare. CcBternm non fo/uitt
et pcnu adjecerit. Haiic editionem Paritsiensem
anno U99, in fol., cumSedulio,eialii8 piis operibus,
cura Jacobi Le F^vre Ceillierius eiiam recenset. Di-
siinciaergo esi hsec cdiiio ab alia ediiioneParisieiisi,
quam nunc exponain. Reuschius inonei, Nic. Hein-
sinm hinc editionem possedisse, uii ex Catalogo it-
lius librorum consial. 29 Meminit ejusdpin Coru. a
Beiighem in Inciinabulis typographicis p. 80. Titulus
est : P. Barri Pmanet quinque fettorum D. Virginit;
Juvend, et Sedutii pretbyUri carmina^ Beroatdi, alio-^
rumque, et Propertiut.
54. Tertia editio anno 1500 circiler : luveneut
piretbqter imntentam emngeticdi leiit niajeitatem lit'
mihi ipti, verum etiam fratri Alphonto Hitpano do-
ciittimo quidem theotogo agendw tunt non vutgaret
gratiw. Exeoenimjam diu quoftilum ame Juvencum
accepi, acceptum pubticavi, publicalum non tine mnxt-
ma ditigentia interpretabor, ut ex oficina mea non tam
tcecutaret, quam tacme titleroe exiitte videantur. Yale,
57. Nonsatis inteliigitur, quo pncto Faustus diu
quaesierit Juvencum,ctim Jacobus Faber primus om-
nium eum ediderit Parisiis anno 1499, ut nihil dicam
de editione, qnam num. 52 Bayerius ad annum 1490
referebat. In exemplari bujusediiionis, quod asser-
vatur in bibliotheca Angelica Bomae simnl comp^
cta; iunt snlirfin Persit eum Intefprettttiona i^annil
35
PROLEGOHENA.
S4
Brftannici, ct Jodoci Badii Ascensii, qui in praefa- A Prudenlius contineiur, ut fusius expllcui in Prole-
tiooe l.iudat Faustum prosclpuum Galliarum specimen^
ae liUeralurcB prmidiwn, regium, dico, iltum muii-
cum, ac 9aiem clariisimum Parrhisios tot annoi eru-
dientem. Subscribit Ascensius ex officina Lugdunensi
1490. Typi, qnibus excusus est Juvencus, iidem
omnino esse videniur, ac iili, quibus descriptaj sunt
salirae Peraii : hx autem excusac dicuniur m noW-
Uisimo Parrkisiorum gymnasio anno MD, 31 ad
quartum idu» Maxas, iolerti opera Thielmanni Keruer.
lu fronle Satirarum Persii est idem steroma, ac in
Juvenco, et nota baec : Vendiiur in Leone Argenteo^
et Pellicano regioms Dim Jacobi Parrhisiii. Editio
nitida est, sed mendosa multisin locis. Ab hac Ju
venci editioiie diversam non censeo earo, quaro Ca
gom. ad Prudentium num. 104. Ilic rccusus est in
8* sine loco et anno cura Aldi eplstola. In secundo
volumine sunt Sedulius, Juvencus, Arator, Probae
Falconiae Cenio; Lactantius FirmiannsdeRcsurrectio-
nisdominicaedie, et de Passione ; CyprianusdeLigno
crucis, Deprecatoria Tipherni ad Virgincro, Oralio
ad beatissimam Virginem; Precatio matutina ad
omnipoieniem Deura. Omnipotens, quem mente coio,
etc, quas inter Ausonii carmina rcperitur; Damasiis
de laudibus Pauli aposioli , F.legia in Hierusalem,
noniiulli hymni sapphici Raphaelis Zouenzonii. In
iU\e : Venetiis apud Aldum mt, mense Januario.
Addidlt Aldus, ut eodem volumine comprebende-
rentur, Viiam S. Martini non versibus, ut putabat
. , ..^,. , ^ , ^«™^- -., ....... v^. ifiuriiiii iion versious, ut putabat
tologus biblioihecaj Regia; Parisiensis sic indicat : R Ceillierius, sed prosa oraiione a Severo SulDicio
Juvenci presbyteri historia evangelica heroicis versibus
descripta^ Parisiis Joannes Petit, iu 4*. Non exprlrai-
tur annus. De Joanue Parvo, seu Peiit, consulen-
dus Hichael Maiuire Annal. lyp. i. U, part. i ,
p. 84.
58. Quisnam fuerit Faustus .iile Juvenci ennrra-
lor, et quisnam fraier Alphonsus Hispanus, a quo
Fausius accepit Juvencuin, etsi minus est necessa-
riuni. lameii opus esl qua;rerc, Publius Faustus An-
drelinusForoIiviensis, poeta, utoa temporaferebanl,
cgregius, in universitate Parisiensi ab anno 1489,
litieras hamaniores spatio Iriginta annorum magno
cum plausu professus est. Ilic ergo est Fausius in-
lerpres Juvenci, de cujus vita plura congeruni M;iz
confeclam, Vitain S. Nicolai e Grajco serraone iu
Latinuro conversam a Leonardo Justiniano, ei Ho-
meroceniones Gr«ce, etLatlne. Reuschius Aldlnara
Juyenci edltionem anno 1502 adjudlcat, et aliam
editionem Aldinara ejusdem poeta? anni I582cxstare
se legisse aii, nisi nuroerus a typograpbis muiatus.
Certe routatus est : non enim Aldus Juvencum edi-
dil, nisi anno 1501. De Aldo judlcium hoc est Barthii
J. XXVI Advers. c. 27 : Is Aldus, ejusgue asseclw, ut
non raro corruperint auctores audacia corrigendi ita
tamen ut optimorum Italix codicum iubsidio nixi,
nobis.recensentibuienucleate omnia, nonsuntplane
insuper habendi.
61. Editio quinta anno circiter 1503. Haec exstat
xuchellius De Scriptor, Iialic, ei Tiraboscliius toin. c in biblloiheca Vaiicana in 4', sine loco ei annn -n
\IHist. Htier. parl. ii, libr. vi, cap. 5. num. 64,
Gonrereiiam JMari:iirium loc. cit. pag. 91. Verba
Fausti, qa-je retulimus, Tiraboschium forlasse la-
tuerunt, quibus cerle uii potuii ad ejusinores contra
Erasmi dicteria vindicandos : nam alia; rationes,
quas prufert, imbecilliores sunt.
59. Alphonsum illuro, a quo Fauslus Juvencura
accepit, crediderira esse Alpbonsura de Gordova,
Ordinis Augustiniani, qui susceplo Doctoratus liono-
rein nrbe Parisiorum, Salmanticx cathedram rexit
Gregorii Ariininensis propter docirinae ejuscelebri-
taiem ibi olim institutara , et decessit Abulx anno
1542, utrefert Nicol. Antonius. Petrus Ciaconius in
Hisloria ms. llniversitaiis Salmantiiiae, quam penes
tulus idem ac in ediiione Parisina nupep memoraia
cum iisdem etlam Juvenci elogiis. Eodera parlter
modo prologus. etiniiium libri primi pranotaniar.
In flne Ilermnnni Buscliii epilogus ad lectorem, dve
epigramma supra descriptum. Oclo suiit quaternlo-
nes iniegriab a ad k. Fn hoc exemplari Vaticanosl-
raul eompacta sunt alia opera ediia Davenlriaj anno
1505, ei circiier per Rithardum Pafrjct, qus simili
charactere, ac Juvencus, excusa apparent. Ex Parisi-
na 33 Joaimis Pciii videiur h»c edilio repeiila Ti-
tuli.quibuscapila rerum disiinguunior.diversi suiit ab
Aldinis, et Poelmannianis. Pf imi vero lituli hi sunl -
DeSS.ParenlibutJoannnBaptiiKB, et de iptiusprw-
curtorn Domini eoneeptione. Luca, ii; ^ Annunciatio
se habebat Peirus Madariaga Ordinis Augustiniani D ««n«; - V»,7flrto Manm, etc. Omei8iosZ.,M.
noper Assistens, narrat, anno i508, Purisiis Sai-
manticam adducios homines doctos, qui philoso-
phiam, et theologi^ira Nominaliuin docerent, ac tunc
erectam cathedrara, qna legebaiur Gregorius Ari-
miiiensis. Ratio ergo temporura suadet, ut Alphon-
sum de Gordova, sive de Corduba\ Nominalium pa-
tronum, a Faiisto hiudntura fiiisse credamus.
60. Ediiio quarta anno 1501. Hsec esi editio .lb
Aldo peracla 32 in 4<», quse a nonnullis anno 1502
assignatur, quia lioc anno publicata est, ut cojnslat
ex epist. Aldi ad Danielera Glarinra data mense
Junio 1502. Gollectio ha;c est plurium poetarum
Ciiristianorura in duos toraos dlvisa, quorum prinio
ba edmonera Juvenci sine loco et anno, quara Ipse
Coloniaj ante finera s»culi xv confeciam cxisiima-
bat, ut dicara niira. 8S; sed foriasse diversu non est
ab hac, qnara Davenlriensera ego censeo. Reuschius
quidem afnrmat, editioncm, quam possidebai Omei-
sius , ewtare eiiara in bihliothccis Vaticaua et
Paullna Lipsicnsl. '
62. Editio sexiH anno 1505 Lip^aj in fol. cxcata-
logobibliothecaFrancof. ad Viadrum, quem alle-
gat Fabriclus. Ceillierlus hanc ediilonero comme.
morat fortasse ex Fabricio : Reuschius etiara, qui
ut opinor, eara vidit. *
63. Editio septiraa anno 1506 Parisiis in4*ex
^
C.5VETTIUS AQUJl-PipS JUVENCOS
ss
»,„v«. «.W.U» p.. «,. .M P.M...». A»'";;":^-'';-. « 's:t^^^^^^^^
AdlisBret CeiUieriu8.
$4, EiaKiP oQiav» anno 450^ ftortomagi in **
cuivi Miis i«4ftci V^iiM A^censii ex FJ^b«*icio, et
Coiliiftna. Uana cftnlVlU G. Ifalyioiu^, uieicom-
rowit, i« POtt^t Chri^i. verbq qq/njO^o pplUgavr.
Eamdoni lau49^ tleu«cUiu»<
65. Editio now aanq iS^i Lipsi;» i?| V P^
Mttlob. UtiQPmn. adjttiioio Henuanui Bwbii epi«
gramwaie in Juiwcuiii. Haac «diuonw "»o iciHr
puria noU vidOKai FabriciuB, cui locum, ^\ ien».P"*
indicaiiHoami^s Mollen^fi. pa«» quQquo rccen^el
ColHierius, sed i^x Fahricip, nt opujor. Clirisloplifi-
ru4 Cemrius ift Curi* po^t<>r. \orbo ««iicli/icii» cila^
dua^ editione^ Lipsieniies. ^^mrain anno i5ii. al-
tm» l?i7. Sed roriwe ip ediiione Panorniiiana B c^cuu
siaii cardinalis Valenlis Gonzaga. Exstat eliam in bi-
bliotbecaAngelica. RepeliU esi,ut videiur,annoi54ft.
69. Editio decima lertia aniio 1537 : luvenei
Hispanu ei Sedutii Scotigeno' preibyterorum, et poe-
tarum chrisiianissimorum historiw evangcliciSy lersibm
heroicis adamussim express(E : jam tersiore$, ei exvete-
rum aliquoi librorum collatione muUo castigatiore* m
l^cem frolatcs, ColonicB apud Eucharium anno i557,
mens^ Ju/. lii 8". J^ditor cst Kclnbardus Loricbius
lladamarius,cuju, lamen eiiistola dcdicaloiiaavul-
sa cst ab exenipiari quo ulpr, sed exsiat in editione
Pocliij?nni,quaiii nuiic ei^ponani. Typograpbus E,u-
cliarii C.ervicorni noniine notus esi.
70. Ediiio deciina quarla eodem anno i557, aut
Juvmci Hitpani evangelicos historicB libri iv.
CpiUrii prp amio f5ti eicidit i5i^2. Reuscbius an
nm i5ii liujus ediUopis inclicai. In. editiape Pari-
siensi ^nni i545i qnam mox refer^im. prxfalusWol-
fgangps Gnldeo Jpuigkaiiien. Magisler, plc, qm svb
sciibii LipliU secunda ^^nuar\| anno \»n.i!eci«po «ii-
pra sesquiinillesirourp. Wolfgapgu^iii^ djsserit, qoasi
ipsp primus pn^nium Juvencmp ediderit ; ignorabal
sqi!ic^M»»as eaiiiqnes Jqvenci. LipMiJi^i^ ergQ edi-
tlQ anni i5it ei\ essa Yideiur» qyan^ prpcpravii
yfolCglWilMi. , . ^ „ .
14 Qfi. EdHio ^^'^^ ^^"^® *^*"' ^^^^^^ ^* Ccilario
paqioauie Updalo, pt ex Calalpgq bibliotbecaj Bu-
navianae lom. I, col 20i8, ex quo paiel, e^iu psse
in k\ et per i^pobum Tbaqner pracuraiam. Eo ipso
Casiii Sedulii mirabilium divinorum, sive Paschalis
carminis Hbri iv v«a cum hymnis aliquoi. Aratoris in
Acta Apomtica libri duo. yenantii Honorii Portunati
hymni duo per G, Cassandrum integritati su<P resti-
tuti. Oninia per Theodorum Poelmannum Cranenbur-
gensem recognita, BusHe(e. |n b". Nulla est qo.ia
lemporis : sed R^inhanlus ^g Loricbius Hadsima-
rius ei»islolaj dedicaluriae-ad l). jQannera Comiiem
a Yueda subsciibit Marpurgi nonis Juii.s aniio
N. D. XXXVII, qiii ait, Juveucum, ei deduHqm a se
cdi Qon paucis, quas a lilirariia, vel cbaLoiypis ac-
ceperaiit, mendarum injuriis vindicaios, el siuo slu-
dio resliUilus. Juvencus igiiur cum Sedulio prodiit
Coloniae 1557, ex recensione lladaniarii^ cuiuscdi-
inA* et ner Jacopum inannerprucuiuirtui. ^*" ^r-- ^ - , . ' . „ ., ^
LnuVrepetiL («ii SMn.aniic» edUio Juwenci cum no- C li«ne,u secutus po.lea fu.t Pof ln.»..n«s Bas.lo» ,i-
aouorepenwHu ». - D„,iria..M diiis variis leciioniijus in Juvencum, ei Stfduliuut,
lisBadii. cujus memim num. 64. Josepb Rodngue^z
deCanro, Piblioih. Uisp. lom.ll, pag. *76, litqluiu
\im refert : Juvencu^ presbyter inii?iej?«a»u rran^/i-
cas^egi^mqimtem h^roicis w^ibui con^ludens ab
Jot^^fpBadiQ A^f^mo paucM ?Mrfa«v<. In Dne :
Libjt hvenci fi«^m pptatum accepii : Salmantica in
civ'me. inqficinavmerqbilis JQannis de Porrs. Mno
J^onmi ifDxvu Kq^ndii^hnumi xvii. In bacediiiiine
PmioD, N. J. Qr quodaQHnodo ^ reliquo ppeipai^e
seBaraU esl, fere ui inpdi\ionp Parisiensi ani|i iUo,
quamnuin.-^JS recensebo. Typograpbi npmen es^
Joame§ de Pme$, vel Porr^^^
67. EdijiQM"deduj?\au.nq i4l« ViftP"» ^^ ^*^'!
dilis variis leciionibus in Juvencum, ei Scduliunw
sed piaecipue in Juvcqcum. In Poelmanui Uasileensi
edilione ^ine aiini nola praeler varias bas leciiones,
et episiolam dedicaioriam Hadamarii sunt duo e^i-
grammaia, aliud Poelmannj , aliud Uadamarii de
ulilitaie legcndi poeUs sacros. Posl Juveiicum est
carmen inscriptum, Triumphus Christi iieroicus^ de
quo \ide nuin. i9. Fortasse edilio hxc diflferenda
est ad aiHium 1551, ui n. 75 explicabo. De ea §iq
G. Fabricius conimeut. in poel.JJCbii>l. verbo Ju-
vencus : Lectionis diversitaiem in Juvencun{ Basilea:
impressum coUegerat Theodqrus Poelmannus ^x edi-
tione^ ni [aliqr, lloihomagensif, aui ex manuscripto.
07. tauiQ Mnuew«,^i»v.M4 ''**''i,ir'L dMcribit quodcum ea edHione comtnsit: id autem manuscripium
Maitairius toip, \\ ^m^AnW^ «^ 1 ' ^^± V 71. Ediiio deci.ua nuinta anno 1541 : C
Juvmci presbmi Ui^m^ M ^WW^^^^ "««ona /i-
bri quQtw ; pex lownm Siugfeimuk, <ycp^»«M ejHK-
rfeip; iuV.Vw«^>»?i\«n«W* *^^^* ,
* 68. Editiodyoiteawa m^ i»^? 5 ^mnc^ pres-
bym Hi^miVoetf^ Christifim ^k^ Ul (corrige l\) rfe.
/il>/ori(^ e^angelicn. e»W«rfati, ^t muUis ^imnbus p^r-
gati. Aratorissubdiaconi librin, Acla a^o^Jo/ica cm'
pUct^nM^. ^ntea m Qmnffm^Q. UQ» WW|j. Aureiii
PxMem fc/emen/M WW^^n^ ^^ ( ^^<^^^ ^Mnw»-
mi v\ri\ ^nQk^ini^m velerii, ^ mK Wr<¥mn\u
Sfl^oli^Qlm^tinm Wm^a «Wi.«4*«e(R w^rffiar.
tholommm Westhemerum, el iVi^o/W. Brylm&^^*^^
nnm^ n. D. li^itxiv « r msf^ m ^V^^^W Mws sum
71. Edilio deciiua quinla anno 1541 : Coslii, Sedu-
lii presbyteri cum piisvmi , tum doctis^imi paschale
oms , seui mirabilium divinotum libr\ qwque cum
enqrrationibus lucul^niissimis jEiii AiitQj\ii Nebris^
«e/Mi«. Adjumimus eiiam Juyenci Uisjfani presbyteri
evangeiicom, hist^oriam eju^de\n argumenA,a(idi^is ei
iu eamdeni commentariis. Omnia qd vc{usiissima
exemplaria collata^ et cas{igatq. Cum induje i^cufdc'
tmmo. Basiiete anno h. p. xl.i Iii 8^ ]^^\ ^Sedqiiunv
ll«c es^ inscriiJlio : /Hi>e/|ei presiyleri flispaHi Poe-
tCB Christiani iiby m («^rrige iv) ^ehist^iaevang^lica
em^arfa/i, et. mitUi e\rqrilijifj^ W0^' ^^^^ Juv^uci
elogia : Jluvenci ^Mnm ur^byteri it? quaiuof ?ca/4-
^in limini^^lii ml9g*^. Cqrpmeptaril ioi„c\ B?- A an divm» sinl ha editio..^> «n b«.i • n •
JHyeaCiim parmen , Tnumpiius Chrhti fieroicus^ de
quo ii^m, 49, li) nji^ ; Basjle(B apud Bqrtholom(snm
WMf^^r^r^ aHnq jj. p. lu. PraeCalur is ipse Wesl-
heme|-qs, qui ^lios poela§ Clifisiianos inliicein eiierft
co^^iUbal, 30 TiMli rerui»! in liac edilionft, in AI
76. Editio Yijsesjma jinno iS55 : C. J«»«n«, (.«(jj
S«d««;, Arotor/* iQftq f,a(tif ruognila, e( collala.
lugduni 1^55, In 12, aui i6, apud Jwnnem Tornx-
sium, ei Gulielniiim G:izeium. Hanc edliioiiem con,
inleMi Latjiiius, ut cx sua bil.Uoll.ef^ Qonsiat. in
do io .dilio;;, Vaiicana v,|eri , seu Daven^nen. Bi;.; ^rZia Par^^^^
10 Poelqianno, e| i,| Hadaniario diversl sunl. Mar h.nn. .,i.^.^!^'J^^^^ ^'^^'JM^^aT
io Poelqianno, ej irj HarJaniano diversi si|nl! J|[ar.
gini ascripiae $(jn( vari« lectiont}S, Wesiheinerus
jam ai)iio ^537, ^iderai Juvencum, ul vidimus. Ex
hujus ediiipnif liiulo hallupinaius est Ruhniu^', qui,
ul r^ferani in var. !ecl. ad vers. 340 . I. m , allegai
edition^in ^nionii Nebrissenj^is, qtice prima, ait, eum
enarraliqnitfu^ i^is (jkdil Juvencum. Nebrissensis
mimqaam commenlalus esi. nt ciim N.> AmnnJn ^^ e-^i..:.:. __:, . Hf- «fuqicium, paiiim
linjV^ «diiionis cuin variis leciionibus mss. ip C. Ju-
vencum n^anu P. Rupellensis collalum. Ueueliiapsl
hqec edjlio an. igCG. ul mun, 7», anljn.dverlani.*
^77. Edilia vigesima prima annQi564, B;|slleai, io
4% intpr poeias Clinsiianosfum commenlariis (ieoiv
^[ii Fal^ricii, ^nam ejiilionem alii dlcunt in fol., alii
amio 1562 ascribunl : de cjqa phira egg 4is..enii ii^
numqaam coai|]i|pnlalus esi, nt cum Nic. ^nioriio
o^^servayi purn. 3.
72. Editio detiina sexta anno 1544 Basilex cum
Diitnchaea , sive Rnchiridio Prudenlli repeiila ex
Basileensi anni 1537, ut e? (iUdewigio rejuli |n Pro-
legom. ad Prudepilum num. ilO. Neque a Fabriclo,
neque a Ceillierio hajc etlitio in suis catalogi^^ com-
memoratiir.
73. Editio decima seplima anno i545 : Juvenei
Hispam presbyteri Historia evangelica v^rsu heroico
descripta Parisiis escudebat Petrus GallerusproJoanne
Barhmo, el Claudio Garamontio i545. In 16 , vel i^.
Praefaiur Wolfgangus Gulden, ^d ciiju§ ediiionem
Lipsieiisem anni ISIJ , haec Parisiensis conforma
de Fabricio prof^rjiMi in poia ?d v. 179 Ijlir, i.
78. t:diiio vige.5in^^ Sficnnda ^nilft ISgfi : C, /«.
veiici, P(B/« ^edulii^ Aratqtis sacrq poe^is^ ^^pnng f^.
ra, et Hiligenti^ recqgnita^ et col{atq. l.^du^ apud
JoannemTqrnmium 15^6, {p lorw^ minQ^-^, ^ui ip.
Eistat haec ecjitlo Jn biblipihgp Cagan^i^nsj : (m
ego etiam usiis snm ex l)iyiot|KM:» ppii|iei)tjsslmi
et commentiatis>i|Tii prdina|i§ V^leoiis Q«ip?,wi.
Dicata esi Georglo Armagnacio S. R. E^, cgcilinali
anno 1^53, It^l^ndi* Februarii. Renov^ia ergo e.^4 px
priipa Tornssiana , et eg jinnQ l5§5 , vutgaiji , ^h
forte eadem omnino est , muma spliic» prin.a froci-
le : (^ua; splet ess^ fraus WMioppIarum, C^jilicriuj
bis hanc editionem gnni 1566 nM«»er.n , H ^h ^^^^
lur. Copfer num. 65. Finis liW iv ascribiiur posl G iVirNi; 7^ • ^^^^ nM«.CH( , ,t ;,it ^^.^
vpp« in^ . r«..w. DA . . astriuiiur posi u in Jij, Nic. Anjonius ulcbanir ^d lipiiQ TarDaDsiana
vers. 403 . Cuncta Phartsa^. rerum mtracula nar. anni 1564, ^n 24, ,uam ^iv,r,,m ^^'Zs Wi
rant. T^im sequitur, fqssio D. iV. Jesu Christia Ju
venco presbytero metrice gomposita. Sed cum vcrsgs
404 per particulain ergo connectaiurcuin prnpceden-
libus, inepie finis I. iv ante eum staluitur. Addun-
lur elogia ^uvenci ex S. Hieropymo , Trithemlo,
JoaniieBapl. MantuaoQ , el Francisco Peirarcha, et
Lacianiiicarnien de p?5si<uie Domini. Tituli frequcn-
tiores, ^t uberiores sunt, quam iq plerisque editio-
nibus, ab Ediloce, qt conjicio, apposlii.
74. EdiUo deciina ociava anno eo^lem i545 BasHeas
in 8*, cum ^dyllo, et Aralore, collata cum codice
Roliendorphli, etaliis mss.ex Fabricio, et Reuschlo.
75. Editio decima nona anno i55i : Juvenei Hi"
spani libr. iv evangeticce HhtoritB. . . . om;ifa recog-
nita , et vaiVs leclionibus Hiustrata $tudio fheodori
Poeimanni Basitcte 155i, in 8% «uni Sedulio , Ara-
lore, et duobus faymnis Portunati per 57 G. Cas-
saiidrura restiiuils. Ex Caialogo Bibfioihecx Rcgiae
Parislensis. Vldetur hoec ediiio repeiila ex priina
edliJonePoe»manniaiia recensiia niiin; 70, quae prodlil
sine annl nola, ui uinc dixi. nisi si forie in exem-
plarl bibllolhecj; Reglae Parlslensis apposilus fnerit
verus annus ediiionis prlnijfi many alicnjns , qui id
noverit. Banhius l|br. .\lix Advers., cap. 5, laudai
ediiionero Liigdunonsem anni 1551 , qu.x» auctores
Ires Aratorem, Sedulrum, Jiivencum prorsiis reno-
vaios ad tecllonem mss. pr» se fert. Haod sclo sane
non exlstlipo;
3$ "^- IpJiiio vigesima terjia anno i5(3a : Juyen-
ci, €t Aratoris sacra poesin, Mediolani imprimebal Pq-
cificus Pontius upii^ix. h\ 8% In fiiu^ exslat /«cpji
Sannaznrii de morteChristi Dqmini a^ mortales latpen^
latio. Indicaniur loca Evarigelioruoi, spd liinli iio^i
explananiur. In flne lauduuir ^yveftfu^ ^ §. Hlero-
nynu), Trlihemio, Petro Crinilo, fK^nne fiam. m^.
tuano,etFv^nciscopelrarcl)a, ut in edltioi^ Tpr-
nae^iana, a^ qiiam cpnforniaia hitc m^diolinen^is
edltlQ ipihi conferenii vis;^ ^si. A'S.sprY.^iur Rqn);»
in celeW iiiblioiUcpi^ Barbprim, 91 C^ll^gii fimmiU
80. Ediuo vigesima quaru oripQ 1573 : ^uvemi
^ htspani evangelicw Hlstorim libn iv. C«/ii Se^utii 'pi(;
Omniq per Theodorum Pgelmann^m Cranfnbutne^.
sen recqgnita Calari mdlxxiii. ex^u(iel}qt Yincmw^
Sembeninus Salodienm impr^ssgr /(, D. NicolqJ C^
«ueHes. Vic.(iener, Sed^yamti^. IftV, ipgpdiuius
in Caialo^o rnss. bib|iQibec;i« Midi(5.T^ iiu,jiii, Theor
dorpm Poeimannum cura^f^ lyinc emmm Coll
rtiar^q, : q„pd ^ inteniga.s, i|t Pppli^i^.mm cdilio-
nem Basileenspm relaii^m ^v^. ^ cMraverU, ad cu.
jus rmrmam hoe(? ediiio Cj|lari«pa CQnf^ja i^rh
exprc^so etjani pri.np .jiuIq (y^erjs, Sa«si tfqldem
iui»bQ,heca Sapienii>, ei Ange^ic* HQdlJp.
?*• ?<?MI« y%if^\m Vtim MW 1978 i^ ^il^
S9 C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. 40
Ibeca P.iiri]m Parisiensi, repetita in aliis edilionibus A laborei inedUo$ id mihi juris iumerenoluif utaliquid
ex iis demerem^ aui mularem. Hoc enim tt mihi permi'
ti$sem, mutata parumper facie luvencus prodiiisel.J^
biblioihecx Pairum, ul Parisiis 1589, Coioniael6i8,
Parisiis 16i4, 1644, et 1651, Lugduni 1677. An au-
tem hoe omncs editioncs Bibliothecae Patrum reapse
Inter se disiinctae siut , dubitavi in Prolegom. ad
Dracontium uom. 60, neque adhuc verum invenire
potui. Bibliotheca Patrum edita anno 1589 in Indice
expurgatorio Brasichellensis recensita, et expurgaia
esi, sed iniactis Juvenci carminibus. Inler Biblio-
thecas Patrum reponi potest opus, quod Tbomas
Ittigius recenset in libro De Bibliothecis, et Catenis
Patrum : Divorum Pa^rttm, et Doctorum Ecclesite, qui
ligata oratione scripterunty paraphrases^ et meditatio-
net in Etangelia dominicalia colleclw a M. Joanne
Zeffnero 1602. Lipsice. Quo In systemate carminum
Onusiuem quatdam locorum communium deductiones
omuiaque ea, ques iongiut petita videri pottent, Addit,
Omeisium in expendendis variis lectiooibus parcio*
rem fuisse, et morte praeventum secundas curas adhi -
bere non potuisse. Non tam se conjecturas attulisse
ait Reuschius, quam potius lectiones, in codicibus
repertas, judicii lance ponderasse. Paucissimas ve-
ro lectiones varias in nolis ascripsii, quia animua
illi erat, libellum earumab Omeisio collectum, notis
subjicere: sed, immlneniibus nundinis, illum typis
excudere uoiipotuit. Cogitabatetiam pecuiiarem Dis-
sertaiionem de poetarum Christianorum charactere
sacrorum Juvencus39*nsertusest, autaliquidejus. Bedere, qua praeslaniiam Juveiici commonstraret.
85. Omeisius in praefatioue sua refert, avuiiculum
fcuumJoan. Saubertum consiliumde edeiido Juvenco
multoaniecepisse ex opiima membrana, ed^tionum-
que collatioiie, ut declaravil invariissuis leciioni-
bus in Mailliaeum pag. 259, et sub iniiium pru.Ta-
tionis ad lectorem palaesirae su» thcologico-pliilo-
soph. Ex hujus suppellectile libraria Omeisius sibi
comparavit editioiiem vetustam Juvenci forma ma-
jore oclava, sine loco et anno impressionis, quam
ipse conjiciebat Coloniae ante Gnem saeculi quinii
decimi peractam. Hujus editionis margliii satis am-
plo Saubertus variarum lectionum qiiamplurimas
cx opiima llla membrana inclylae Juli» adjecorai,
quibus non paucas subjunxit alias exlladamarii po-
^ tissimum editione. Koenigius, praeceptor Oiucisii,
Alidoriii publice Juvencum pra'legerat,eieruditasin
illum, easque potissimum philologicas , dictaverat
animadversiones, quas cum Omeisio communicavit.
Omeisius anno 1705 in prseleciionibus suis poeiicis
Juvencum interpretari coepii . eumque tumsele-
ctioribus Ascensii Fabricii, et Andr. Wilkii, qui
part. 1 lleortograpliiae pag. 197, Lipsiac 1676, hi-
storiam de Annunciatione B. Mariae a Juvenco de-
scriptam notis pbilologicis exornavil, tum Roenigii
integris, suisquemullo copiosioribus animadversio-
nibus illusirare. Consuluiietiam,pr9eteraIios, Joaii-
nis Pric^i commenurium in variosN. T. libros Lon-
dini 1660.
j^ 86. De codicibiis mss. , quorum, praeter llelnis-
tadiensem, quo scilicetSaubertus usus fiierat, in va-
riis leciionihus 41 Onieisii flt menlio, is narrat ,
se exemplum Juvenci accepisse a Dan. Gul. Mol-
lero, quod Trenchinii inurbe Hungariae ex antiquo
papyraceo ms. codice, exstante in bibliotheca Jo.
Hadikii, ipseroet Molierus manu sua pure descri-
pserat. Praeterea Godofredus Thoniasius, ex biblio-
tlieca Schleusiiigensium, Corpus poeiarum cliristia-
norum Omeisio procuraverat, cujus orae Joacb. Zeh-
nerus ex codice Fuldensi, et una alteraque editione
variantes lectiones ascripseral. Jo. Albertus Fabri-
cius collationem cum duobus codicibus Cantabri-
giensibus ab Erico Bcnzelio accurate institutain
iransniscrat. Fabricius ipse in Bibliotli. vet. Lai.
Eodem pertinet, quod Andreas Wilkins anno 1610
edidlt Heortographiam in 8*, in cujus priore parte
iegitur hymnus Juvenci De Annunciatione. Conrer
num. 16. Prodiit eiiam Dominici Scbram Benedi-
ciini Analysis operum SS. Patrum et Scripiorum
ecclesiasticorum in 8°, Augnstae Vindelicorum , et
lomo IX, anno 1786 • analysis operum Juvenci ex
Gallandii editione. Schramus quaedam reformare vo-
luit, pleraque vitiose.
|f|82. Editio vigetima sexta anno 1588: G. Juvenci^
Ccelii Seduliif Aratorit tacra poesis. Lactantii Fir-
miani carmen de beneficitt Chritti : omnia recognita ,
et eollata cum varilt editionibut^ el mtt, codicibut.
Accedunt Probce Falconice Centonet in qucedam hi^
ttoriasacrije capita. Lugduni JoannesTorncesius 1588.
In 16. Ex Catalogo bihliothec» Kegiae Parisiensis,
et ex Ceillierio, qui , oplnor, hanc intelligit, cum
laudat editionem Lugdunensem anni 1588 , in 8° ,
neque fortasse diversa editio ea est , quain Reu-
schius rerert Genevae 1588, in 12 : conjuiigit enim
banc cum aliis Tornaesianis. Idem aliam ediiionem
Venetam in 12, sine anno recenset : quam in hunc
qttoque locum conjicere visum est.
83. Editio vigesima sepiima anno 1603 , in Cor-
pore Laiinorum poetaruin Lugduni iii V. Quo spe-
ctant aliae ediiiones Juvenci in Corpore, et Choro La-
linorum poetarum , ut Genevae 1611 in 4*, Lug-
duni 1616 in 4,Geiievse 1627 et 1640 in 4% Londini
1713 in fol., Pisauri 1766 in 4% (om.V. Ceillierius
recensetediiionem Jiivenci Lugdunensem anni 1616,
in 4*, sed iioii puto, diversam eam esse ab editione
Ghori poetarum Latlnorum eo anno ab Alexandro
Ficbeito, suo suppresso nomine, procurata.
84. Editio duodeirigesima anno 1710 : C. VetU
Aquilini Juvenci , Bispani pretbyteri^ Bislorias evange-
licm libri iv, cum notit integrit Georgii Malthice Aa?-
rdgiif Magni Danielit Omeutt, el Chrittiani Schcstt'
genii; itemqueJodoci Bodii Atcentii^ Georgii Fabri-
di, aliorumque telectioribiu. Erhardus Reutch recen-
tuit^ et memoriam Omeisianam cum duobut indicibut
adjecit. Prottat Francofurti, et Liptice apud Wolgan-
gum Michaellet. bibliop. Norim. coioccx. In 8*.
Reuschius in praefatione ait : In tantorum virorum
** PliOLEGOllENA. U
mine ex qiiodam cotlice a Franclsco Jnreto edi-
lum esi, Hc de Juvenco : liem Jmenci nihilominui
laborioium opus non spernimus , $ed miramur. Col-
venci ediiioiiem, ad mss. codices, el ad vf^teresedi-
(iones castigaiam, slud<osi< offerre. Posiea Omelsio
collaiioncs coilicis IlelmsUdiensis, (|uas a rev. abb.
Joanoe Fabricioaccepcrai, ei codtcis Caniabriglensis,
quas ab Erico Benzelio liabuerai, exhibuit. Episto-
lam Omeisii ad abb. Joaimem Fabricium, qua de
suis coinmentariis ad Juvencum loquitur, ediiam
fuisse, Fabricius commemorat. Omeigius moriens cu-
ram edendi Juvenci Reuscbio commisii,qui Schoeli-
genii noias, ab Omeisio non visas, adjecil, atque
elogium Ipsius Omdsii aitexuii : ex quo annotare
non piseai, Omeisium in lori communionem asci-
▼isse Mariam Doroiheam Hosiiam, in celebri His^
paoiaB emporio S. Lucar hodie appellaio, a piis et
latum esi hoc decretum cum codice Vaticano a
Fontaniiio in Append. ad Anilquit. Hortae, et post-
ea accuratius a Josepho Blaiichinio in quodam
exeroplari FonUniiii penes cl. Praesulem Reg-
gium, cui manu varias lectiones adjeceral, quas
eiiam inscniii In Proleg. tom. IV Anastasii : nihil
tamen in hisverbls noial, nisi iavoriotum pro labo-
rioium ex codice Floreniiiio. In decrelo Graiiani
43 cap- Sancta Romana Ecclesia, diitinct. 15, ollm
ita legebantur h«c verba : Item Vincentii labo-
riosum opu$ non »pernimu$, $ed imitamur. Padilla,
nonestis pareiiiibusediiam, eiConradi Prlnhuberl B in llistor. eccles. Ilisp., cent. *, cap. 45, CTrexit
vidiiai», virluiibusac rornia egrpgi:.m.
87. Eililioufideirigesima inBiblioiheca Palrum,
Gallandii cura ei stiidio, Veniiilsab anno 1765 el
seqq., tomo IV in Prolegomenis, cap. |5, agii de
Juvenco. Profert carmen in Geiiesin. tamquam cer-
tum Jiivenci opus , ex Marieiiio ciim liujiis noiis. Ad-
dil iii fine Jnveiici epigramma de quatiior Evaiigelistis
ex Geoi^. Fabricio, et Barihlo. Ilistori» evange-
licae Juvenci breves nolas subjuiigii. Eihi ergo ali»
ediiioiies Jnvenci in Bibliothecis Pairum simul in
umim locuin omnes a nobis conjeciae fiierint, lamen
Gallandiana ediilo, pecullari siiidio ei cura ador-
nata, distinctum locum debuitobtinere.
42 CAPUT IV.
Elogia Juvenci ex veteribu$ $criptoribu$, ac nonnut-
ii$ recenHbu$, petita.
88. Laudes, quihus S. Hieroiiymns Juvencum
prosei|itifur, cap. I commemoratne siint. Sed non
omitteiidum hoc loco, quod ait commenl. In Maith.
libr. I, cap. ii, il, tom. VII, col. 14: Pulcherrime
munerum $acramenta Juvencu$ presbyter uno ver$i •
euio comprehendit :
Thos, auriim, myrrbam regique, hominique, Deoque
89. Prosper, in Chronico, ad ann. 531, ciiatura
nonnuUis, tamqunm iMidnverii Jnvencum. Iii Chro-
nico Provperi nihil invenio. Fortassc iniellignnt
coniiniiaiionem Chronici Eiisebiani, auctore Hiero-
Juvenci pro Vincentii, el advenit, male nonnullos
id explicuLsse de Speculo H sior. Vinceniii Bello-
vaceiwis, qui sxculo xiii floruil. Reliquit auiem Pa-
dilla inlacium verbiim imitamur. Verani leciionem
aperuerat jam Aiitonius Augustinus, et anie hunc
Covarruvias, libr. iv Var. Resol., cap. i6, qua; etiani
exstatapud Burchardiim ei Ivoiiem, in eodem de-
creto Gelasii, et Chirfleiium, ad Vigilium Taps
p. 149.
91. Venantius Fortunatus, lib. i de Vita S. Mar
tini, initio :
Primus enim docili distioguens ordioe carmen
Majesfails opus inetri canit ane Juvpocns.
Hiuc quoque coo^picui radiavit lingua Seduli.
Fortunatus non solnm ait Juvencum primum oni-
nium evangelicam majesiaiem meiri legihus conclu-
sisse, verum innuit eii:im, Sedulium iinitatidnc
Juveiici opus paschale coiicinnasse; quo magis nii-
randumesi Sednlium, in praefatione ad Macedonium,
quodammodo dissimulasbe. sibi iiolum fuisse Juven-
cum, « uni tamen se versatum in S. Hleronymo, qui
Juvencum sape laudavit, oslendat. Aldus, In Vila
Araioris prxmissa Collectioni poelar. cbrist. , ubi
qiixdam adjungit de Sedulio, sic hanc conjecturain
expoiiit : Conjicimu$ tamen ex ejus epistoia ad Mace-
donium presbyterum^ Juvenci iibros de hi$ioria evan-
gelica non vidiite Sedulium. Nam cum in ea epi$tola
eau$am reddit, cur versibu$ Evangeiium $crip$erit^ Ju^
nymo, cujiis verba atluli, num. 2i. Falsum etiam ^ •'^'*^*» ^"' ^^^^ fecerat, huudquaquam meminit. Non
puto, quod Vas.-eus in Chronlco iradit, Juvenciim a
Severo Siilpicio celebraium fuisse. Ab Aratore Ju-
veiicum ei Seduliumlaudaiosfulsse, nonnuHi rolli-
gimt ex Aldi relaiione, qui in Vita Aratoris pras-
mlssa Colleciioni poetarum christianorum sic ait :
Contuii$$e autem $e ad $cnbendo$ Actu$ Apo$toiorvm
idcireo ver$ibu$ Arator dicilur, quod feei$$e idem in
Evangeiio Jnvencum ac Scduiium vidi$$et. Id vero in
eo Aratore iicet videre , qui Venetii$ et in /). Georgii
cognomento Majoris ei Deiparce semper Virgini$ in
Borti$ bibiiolheca aiiigatu$ e$t.
90. Gelasius Papa, in celebri decreio quod in
concilio Romano edidit de libris canonicis, eccle-
Pathol. XIX.
enim cuipa vacaret^ $i id $cien$ pr<etermisis$et : et
eo magis cnm iocu$ ipse exigeret, ut Juveucum, quem
imttaretur, iiabere se diceret. Cerle nonnulla occasio
Sediilio oblaia esi, utJiivoiicunidlstinotenonilnan?i,
ciim dixit : f?aro, pater opiime, $icut veslra quoque
perilia leciionis assiduilate cognoscit, divino! munera
pieiaiis slylo quisquam hnjus modniaiiom$ uptavit; et
muiti $unt, quos studiomm scecuianum disciplina per
poelica$ magis delicia$^ et carminum voiuptate$ obie-
ctat. Diibiiare nliquis poieril, an «^tiam Orenllns Jii-
vencuni xmulaius fuerii ex senteniia Foriunatl, 44
qui subinde addit :
Paucaque peTstrinxit florente Orentius ore.
2
«t C. VETTIUS AOMUmM lOYENCUS. 14
eja« Ugebantur s
Ferlege iMiimtt gtttdlMDm emM AvlH :
Ecce Juveiiciis adest, Seduliusqiie libi.
Aflibo |>ares tlngua, (loreDtes versibus ^bo,
FmAe e? Mgelioo pocula larga f«iriiiil.
De$ine geoiilibusi ergo ioteruisse pet lift«
Duui bona tauU ()Otes, quid lif>i Calliroen?
ftd hf<t versibds phtra dissefui in (loii^ ad DrDcon-
titini,libr.fdeDeo» v.176, pag. f45. Sed, uta!lquid
llotiaddam, srdvertendumest, sex primos versus,
quod prOitme ab Cngenio de Levis, in suis Anecdo-
tis, immcrito pro iueditis babitos» ei S. D imaso at-
(ributos, notavi, ab eo aliqua ex parte ediios fuisse
correctiores : nam quintus versus in editione matfY-
tensjnpenim S>. Isidori, (lahabet:
flic gemipx radiant veneranda v6tumina fegis.
Rfernis Levisius cx $uo codice, fn quoS. Dam.1sO iili
tersiiS a>icnbeh:)ntur :
HFc gemtnse! radiant Veitei^anda voiomina Tc^gis.
Sernio enim cstde lege vetcri, elnova, Ul ex vers,
seq. ciare patet :
Condita siiot pariter hic nova eom veteri.
In ver»»bu8, qaos M^ne prAtiili, eorrexi aliuiM erro-
reio ediiiMM matriteiuuSf io qua legiiur > Amba
Ungua paret. Metrum poscit : Ambo pares lingtta. Tro
geMHms alio4 e^am maU«iH« ot mctro eon&oiereoi:
sed hic foriasse error est poetx .Qiiid aiil6« is siIm
vclit liis verbi^, QttTd /i6i Ca///roe», intelliget, qui
versum olthftrtnt fSAtU.t prhtt^ Pefsri i=tt!eHfgi»t >
His IIM4I0 edMMM», fm firsmm GnHirMi *>.
laHid^ quem bmilMi Hi^onymm Imuiat^ ^wmdmm etan*
geUcm khioruB proipiMimWt ifui m qn0dam if€r$u
Ckristum proprium Fiiium Dei Mkaiioo oro tum for*
mdmii Mpptitare. EMiRenii«tiflo«t eardirolts Loreii-
zsmt» ciuos polrocinlo et aoiiliis pkHmtM» h»e
Aosiro stuilio dolillil^ iii peferiidita pr«l»li4lie nd
tOKi< I Patram ToIoIooopimi, opporloRO Alooini 9u*
cloriioteotiitirf otdeineMiroiPoirofeooeiliif ronco-
lbr4i«tiolftorrorefiMri hipsoe fukiOydom erodMeronti
Patres Tolofanoft heresin de adopilva CltriMt filia«
tiono decoisee^ AlcoVnos alibi Jovonevm ifflHatofi
eat« verHi ejoe laadato« ut HOtabo a<i Hlh'. i, r. ^,
96. Imor ve(ore6| ^oi Juvenel aoetopitato ot vor^
sibus nsi stHil« eoniiOflMralur ttiam Lupva abbas
B ForrarieiKiia : tod ejus verba exbibebo atf iib« i^
V. 702.
U7. Ado Viennonsts« inCbroo., to^Coiii^nlino:
Uetieiui AMgu$toduHenm$ epimopu$ ceiebtfftmm f^
mm kabetuTf e$ Ju»$neui presbyier Hfs^MNus» ifui
hexametri$ ver$ibu$ guiOuof iibre$ BfOUg^Ui roMpo^
iutl.
99. Frecolplitts epiiMSopoe Letoviefiftfo, In Gkpen.y
tow. U 4tt ^^- 'ti^ oap* M, de tfiveraia doeto^ibvt
&ub Gaustaiitino ioiperatope agil^ el do ioVeneO
verbii Uierott.yiMi t\ iibro <le Vir. iUutlrj eiwerlbh»
£x$ut iom« XtV Biblioib. Pfttrun» LnfiL paf/
lili.
99. Eulogiii&GfwduUeasis, iaUomotiaW Soncior.
libr.i.num. 3, v<'rsum Jtivcnci referi, illud philoso-
Quidam putain. Calliroen esse nomen merclricis, P'"'^«»'« appellans, nl dfsriifCthi!? Memorabo ad libr.
atii comoedi* cojusdam. Id magis coHgfuittersti? h ▼• W.
100. TbeodulfM Aore ttimgtirl s, lib. iv, carm. i,
Isidoriano.
93. limas Scotus, in Vila S. di^Inffibiftt, <5. 14, M.
num. 22, ciUi luvcncivers. 44, f. i, ut ad eum locnTif
recolani.
94. Beda non semet liivenci versus usur pavit, ut
exponam in var. lcci. ad v. o40, 1. $ ; ei nol., ad.
v. 03i, I. 4, etc.
45 9d. Alcuinus in prxf.it. in lifiros septein ii&'
versus PclicemadCarolum B:ignuin,*pud Bafuzinm,
Misce lan. libr. Iv, png. mihi AI6 : In hoc nawque
BputcHlo cdthoUcce fidei veriialem cx iime(ofin)l Po-
triim cerlistimit probare tetiimoniis nisui tunfi, id est^
beali Uierongmi.,,. necnon et hidori ttitpnnie))Shy ei
iuvenci ejusdem prdvinci(e tcholasiici.tiiem Alcuinu^,
tibr. II adverstis Feliceni : At si muhdi doctofitfUs
cceletit vobit non libet credere, veifrit tdtiem dacihsifnii
viris credite. Cecinii Juvencut^ preshyter et dociissimuii
Bispanus scholaificus in carminc evangelico hoc modo:
Nam lua conciplent, cic. (Vide lib. i^ v.95.) florvit
vir isie temporibus Cojistautini principis. fidetis quU
dem itta : necdum adopiiottis, vet nuncnpuHonti hctr*
re$is in ftispania fuU. Aut isiun)^ qui apttd vos doctit'
sinius exstat magister^ hcereticuih jttdicote^ etc. Rar"
^ is hbr. II ndvers. Clipaiiduin, idem Aleuinus ; tttt
r ^'aire.s ffispaiii ) sua hdbuerunt tempora, tiobtsque
prasclara sui $uduris in sancta eonvetsatione refiqu^'
ruHt vesti^a^ tpeoe k i i iin M M t , o im m mmw . . . B<ol»ilii^ae
V. ii :
CiLradeceDS Pakum oec erat pottremt pioratit
Quoruin suni subler iiouiina scripla^ vide.
Aed|ilfu9, Huiilos, PatiRo^iA, Arirtor, ATiftf^,
£i Ftriuoalus, luqoe, Juvetico loniins^
Sirmondo, in n»l« ad bone loiiH»^ igootiiffl oai<, quis^
nam ^it Ruiilus christianus pocta. W a nO otti pniaai^
legendum Sedulius rutiLus^ PaulituUy, ext.y ut rutUus
sit adjectivum cobxreiis cum Seduiio. MoMHyirobarl
potest ex vorsu ForHinaii, num-. 91 :
Hinc quoque couspieui raduvit Ungoa SeduU^
l}t ooiin FoplNiiMiis Sedotrom contf*ic«iMi voeat, sic
ooflndiao tutilom TlieiMlttlfis videtur afipoHare^ kt*
laeso Fortonfluuir,; quem pariaer nofninal^ hnitivloe.
Amiaawioa^ in pntkii. ad Sodaitom p. 9, bane in^
te#pi*eiaiionet» aon pvobal.
1(^1. Noiteua ^albuUHc, tom. I, ool. 9, Thosa«p«
Afffodel. BorOaiHli Peiii, eap. 7 Hbri de ifilerpreti^
ScriiH. JmmMom, ei SeMJnm, Aratorem^ hyi^iiMfei
Amiiti^Mmte*, $eie^ tfmm fam tMmoirim eanmt^atti.
Locns corniptHt mu Lego : Jnvemum if 9$dvtHfmf
Aratorem hymn^m, ole. Scrrbebot aoteili No<4m^us
ad Saloiiinnem dtatipolifm suunr^ poacea Genaton-
. tienets l^celeoim opiBOoponf.
102. Luilpraiidus, iii Vifie PomiflOO^, enrp^. St,
di! MtBtio : ianii tfntici Sislerittm imtdirtf et opus
SMii^ et iumntei.
i> PROLE(H>IIBNA, i^
iQl. Honorlua AugusloduaeniU» U 1 1 c. 84i ei A f^r aiia i^0$maiM fM dieikmitr §b m edita, $cHp$H
llieroiiymo : Juvencu$ nobUi$$imi generi$ Hi$panu»
pre$byter, quatuor Evaugelia hexameiri$ ver$ibu$€om-
po$Hity et nonnuila eodem metro a4 $acTamentormn
ordinem pertinentia, Floruit sub Con$tantino,
104. Praiiciscus Pelrarcba, eclog.iO,qu« JMcri-
bitur Laurea occidenSf sic bnbet de mullis po€li«
christiaius» ac pustrejno de Juvenco :
47 liMi^ t^i ^s flttThiift f^gdrti intef bas(a seor^uin,
9M/i(M' evangelia komnnHrie ft$r$iht$ :qnainre ma-
jori dUiientia m$u$ e$$ in $erimnda rerum hiitoria,
quw» in deman$ifanda iHgenU 9u\ ahfoniia. Idm Ju^
ien€u$ aUquoi itymna$ feeiU qmku$ facik indicaoit $a
o^e meritum de reii§iene eHrielimia^ Neqnedubhm
e$if fuimiilum retaium intet eaeHrdotH ehrietianee.
ut vetiree aucteree teetanHie, ^fm$Hiirmiffmu$aiienbi
repeiit Juvenci caminoi euaeque ut eradttenn ei e<#-
gantem poetam eemmendatt
108. R«iAh»rdM li«ricbiiM Hlilailiiiriiiit^ in epH
stiila (Mieatoria ad Joaiwiefln GomiMm a Vutda «
prxiiasfa ediiioni Jiiveifei : Lonqe tutin» ec eontul'
tiu$ ad eo$ auetoreeadhmmcere^ qmdooH$mmofnmhe^
minwn judicUe munquam a pas$f$iione, ut fehtnt, de-
Hjecti, mulU$ jam $meuii$ ftefentm indaruerunt. in
quorum nttmere$inon primii ferunt Ju»eneu$ hie no-
ster, ac Seduiius, certe mea sententkt nmt tdmen in
poitremis eruni : querum ailerum diwae Hie^on^nius
neninunotocoprmdieaeit, quaei dtqmtm Arqho, u$
Ciiunt, clypeo s aUerum adoraMia Pwnii» eanclissimo'
rum deereta iaudibm tuiefUiti in tiBlHm. Qui $i nan
undique pon^oso veibetum apparnsu intonanies, deii^
ctttie nimium^ qum magie eteqantia nernmiSi quam
studio pieiatie, $ibi blandiunfur ac pmpidcent, inge^
nii$ $ati$facere tidebuntur, onntia emnpeusabuHt uber-i
rimo €ouspicu(B ueritaiis 49 et eanttimonie* fructu....
Quamquam nihit oeeurrit^ qned ab mtcieribae hisce de*
sumptum, et pnrgeti^ aurUfni ineenum, ofendieuia
po$$k e$$e. Nihii enhli a pura UttinHnta^ mhii a iegHfue
huae tffat rutilus divHii roris Ar^ior,
Qui pinguem scabro siitcabat vomera cainpuoi.
Hiiie eofir^s hkic PmdenS) binc Sectitfus alter afaati
CerUbaot riglio glebas coaveliare rastra.
Terra ferax, lrtssli|ue boves, el laurea nusquam,
Na^tiam Hi^UerdMf a(H myrtus; firftlM ii:ini gloriaSertt,
Noii siudium mus» fragilis vox, area flacra
Fonie receus, aique alia rjomus, uim piuea lale
Silva virens, dulcesque ateie, gl^emioqiie decorum
Oara fovens roseo puerum stat limiiie Virgo.
fi»e m»lro«a fitit boriis, ^aes leali ramotia
Vimineis calatbis tein|)lo, aurea poma sacravit.
Hira loqiiar, Stipraque flilem, sed carmina vidi
Hic hoiniDis, pariterqup aquilae, bovls, atque leouis
HispaBum nosira moatttanlem ? eee Juvericum.
10o.Bapii6taManlnantts, InApoIeg: toiii. lOper:
Cerium es% milii cum hi$ prmstantibus eiriemaHe cwpi^
(luamvobiscum^ een$ore$ mei^ ab imperito vUlge prm^
dicari. Yolo ante ieiarum oeutos Juvenenm Hi$panum
siaiuere^ quem inter Uiu$lre$ viroe^ et in doctieeimo'^
rum virorum eataioge Hieronymu$ enumerai^ ut acei'
dat eisy qnod a Pereio dicitur : Virtulem ut videani^
iniabescantque relieta, Preditet o Zoili noetri : videta
virum $aeri$ initiatum mys/ertM^ lawo eoronetnm^ mu^
si$ undique emetum^ i§ram lenentem* Currite ad ra-
rum liae ei grande epectaeulum : eed oaeete ne repenie C poeticieatienum, nihii barbarnmi nihH ^od\ quati eea»
culpede. Laudaiur hic ab Hieronymo^ Mie igitur im*
men$am eeanyeika^ ieyie ma§eeknem eer$ibu$ incMie
hereicie^ e$ idem aiii feeere chri$lianif ei yra»i$simi ti
$anctis$imi.
106. Joannes Trlilieroius de Seriplof* eecles«: /n*
Uttcu$ presbyteTf natione Hi$panu$f vir nabm$i aique
docti$$im$te phHo$epbu$4 poekit rheter^ et Iheoloyue
insiguie^ el non minus eonversaliene quam Hientia
Scripturarum Eccleeim vesserabHk, edidii pro eedi/i'
ceiione iegenimm, tammetro quam ptvsa^ muiiaprm^
clara vaiununa : eed pauca eermn ad netitiam meam
pervenerunt. Legi opus iu^gne^ quad hearamatris pen^
tametrieque 4ft ver$ibu$ eempoemt. Qe quaiUor Eeaw
geHi$ iibro$ quatuor. Jmmortaie nihil. De $eerameaii$
due$ libroe^ Cmtera^ qum campoeui$$e li^itur^ ad ma-
nu$no$trcu non venerunt. Claruilsub Conslantine Ma-
gno et pli\$ ejn$^ anno Domini 350. Jiivencuni prosa
oraiione al^uid coiiseripsMse alfl>I neii h*gi. filud
cerie falsttfff, etaffgdicnirt Risjorlanf, (jtiod innuii
Triihemiuai v^siboa bexametfis peiifametrisque
constare.
107. Peiraa £fioi44MS de Paek. Laim. L t( ei 89 :
Jwencus poeta natione Uispamtk^ f\Mfht iitiigni
mmdmeque Uiuatri natus eat, utab Hierenymo tradHuf:
Preecipue fioruit imperautibue Ce^i$taniiemCou$tante:
qua tempestate m eioquerttia apud Latiuiee efari fue^
r$nt TU'eriunu$i ^aeariu$, ei Fiaoiu$ Vepieeu$i qui
d$ gesiie Jlemanefrmm prlncipem Obroe eosnpviuit. in^
puium, fugiendum iite dicebat, ineoiens. IMmeida phra^
$is emieatf a$ ab omni ettio remeius sermo. Non deest
verkorum ac rerunti quibae eiidm eritioi meresioree
aequiescerent^ ornata dignftas. Hac onmiacommenda^
dora faeiunti et veluti eoiem infhrtHtes iUumfnant^
erangeiiem veritatie hietorim pHni» mieranda flinjesteie
versibusexpreesm.
109. EostnlbiiM gwartins, Analeel. I. ii, eap. 15 :
Duieeda ehrietiam nemime in PamHno feeiif ntaiium
teri ApoUinis eygnum iraeiare iibido $U, Non erH Uie
peetarum eummue^ stia. TttUe tmnen eriti quaiem
amarevei ab ttyii^^knplicUetiem Iptoque maUm veri
poeimum eeneeree^ qemm neecieqnOe mmofe», eiaffee-
tatam non yraiiiatemi sed piumhttam diffieutia^m quo^
D rumdani atierum tahmn qui dmn aquiiae mer^m $0^-
ntanti mtHurie marHtini fiunti HihH non etr^amiarum
maiiii anyuibue itactanin^ nnde apud vnigne eequatur
fama virtuii$t apud doetas nJhit^ nisi turph rapaeitutie
iaeeftditte eentemptue* Haem nei tmcimnri disimus^
i$ efit homt Ji$veume$, Canstahtim imperatori$ pH piu$
lenhque prmee.
I10< fiartfaiofe, I; x£iti kdi^krs. e. il5, co4. 1975 :
Juveneu$ peetn eei non paulo erudHiwi qmm kulgo
pnient^ quaa^ie etyhm premae; ee wtba ipm $aem
SetiptnrOf reiinere iab&rei. fit I. t;ii!i; c 5, tM. 2777 :
In etfUngeiicam HteteriamJneene^eptimi eediei» 9ab»i'
die tlueedam sup^rmrUfueiibfh ee mm e n tHi »ain»»$ : irtf*
demue eertpteri prmfOf ci pribeie entimdta, ptqtfa nnji
47 C. VETTIUS AQOtLINUS JttVENCUS. «
capile» Nec delerreani not homlnum umbraiicorum A CeilUerius, de Script. eccles. t. lY, luvenco Abjici
deliria, qni hoc gemts auetornm ideo damnant, quod de
rebus di^inii non eum Marone aut Ovidio, vei et Lu-
eano poliu» loquuninr^ quam Paulo^ Isaia et Monhm:
sdlieei ui uu proceret Romanm eloquentite eo con--
temptu (aciant. li enim hominet imaginosum patiuntur
cum tribue teriptoribus vtx teriiam partem lectis^judi-
cium sibi de omnibus rindicam : ei verte pietatis stylut
eiiam in eathedris Tulliorum suam timpticitatem pro-
bat. De qud re 50 dispuiabimus iia aUbi^ ut magnam
parlem snpereUii sui pudore fatuitatis suofuliro remis*
$uri sint^ opinor^ iUi ceneorii temures, Laudi ellam
Juvenci verii debet, quod non solum Barthius, et
Swartius modo niemorati plura ejns loca illustrave-
rint, ul Grunerns, Arntzenius, Voiickius, etc. Non-
nulli eiiam editionem Juvenci teniarunt, nec tamen B
perfecerunt, ut JoannesWeitzius.de quovldenutam
ad V. 13, libr. i.
111. Plnra testimonia nt facile estaddere, ila mi-
uime est neces8»rnm. Qnnedam alia indicare siiflfl-
ciat : Plaiina in Viia Marci 1 ponliflcis; Lil. Gre-
goriu< Gyraldus, Histor. Pt»et. dial. 5; Jonnnes Pe-
trns Loiicliiii«, Bil)li«>th. Poetic. part. i, pag. 76;
Andreas Wllkins, Heanogr. part. 1 , pag. 201 ;
Geiardus Joannes Vossius, de Pnet. Lai. cap. 4;
Joaiines Gixtefridns Olearius, in Abaco Patrolog.
pag. 285; Olans Borrichius, di^sert. Academ. de
poetis, png. 69. Ilis adde Volaternnum, Ciseugrei-
nium, Bergoniensem, Xystnm Senenfem, Centuria-
tores, Baroninm, Sc:iligerum, Possevinum, inname-
rosqne alios. Neque omitias eos, qnorum verba in C primus esse, erit vetter servus, Sicut fiiiut honMt
hnmilem stvlum, neglectum ornatus pocticiypcccata
metri et latiniiatis.
115. Po>tularet liic locus, ut de prosodia et la-
tinitaie Juvenci dissererem. Sed universim de stylo
et pocsi christiauoruin poetarum non pauca dixi
in Prolegomenis ad DMContinm, niniis etiam for-
tasse mult:i in Prolegomenis ad Prudentium. Co
autem libentius in praesentia ab hac disputatione
abstinebo, quia llla ipsa, qnae metri et lattnitaiis
peccata ab ignaris, sive, quod pennde esi, a sciulis
judicnntur, longe rariora snnt in Juvenco, quam
aut in l)raconlio« aut in Pradontio, aut in quovis
alio poeta cbristlano.
CAPUTV.
Matthm iocut eap, xx, v. S8, aliter a Juvenco ieetttt^
ae nunc in Vulgata legitur.
114. Latinani sacraram Scripturarum interpre*
tationem, Italam nuncupatnm, ante S. Hieronynium
cxstitisse, fortasse ah ipsis Apostolorum tempo-
ribns pMfectam, conira Betitleyuin, et G:islernm
Petrus Sabaiter erudite et nervose cotiflrniat in
prarfat. tom. III versiotiis veteris Italicse ex mss
antiquis deprompt». Jtivencus, ut fusius poslea
dicam, hanc versionem Latinam veterein potius
sequebaiur, quam Grxca excmplaria N. T. : cum
illa certe 8.Tpe convenit. Insignis locns est, quem
nunc referam, ex Maithaei cap. xx, 27. i8, i9.
115. Vulgata sic habet: Et qui voiuerit inier vot
Juvenci landetn opportunis in locis a nobis allata
sunt : Barihium, num. 12 Proleg. : Gallandium ,
num. 16; Felicium.Ferrarium, Maurolycum, n.51;
episc. C<|niliiium, n. 52; Tarafam, num. 56; Bus-
cbium, niim. 55; Faustum, num. 56; Baribium, ad
L 1, V. 9, 246, 599, 685; I. ti, v. 2, 61 ; I. iv, v. 62,
95; Badium, ad 1. i, v. 9, etc.
112. Piirum igitur nnhis obesse debet, quod non-
niilli de siylo Juvenci minusrecieseniire ^idetniur,
cum vet hi ipsi nlilitatein, qu.^e ex ejus lectione percipi
potesi, niinime negent. Jo. Lndovicns Vives, I. iii de
tradeiid.discipl. : Juvencus, Sedulius^ Prosper, PauH-
nut iutulenlceet perturbatm tunt aquce^ salubres tamen^
ui deqmbusdam fiuminibus ferunt, Philippus Brietius
non venii mtnlsrrart, ted minittrare^ ei dare animam
ttuim redemptionem 52 P^^ multit. Et egredientibut
{ilit ab JerichOf tecuta ett eum tnrba muita. Vetus Itala
versio ex ms. Colbert. : Ei qtn voluerit. . , . pro
muiiis, Vos auiem qucsritis de pusiilo creseere^ et de
majore minores esse, Intrantes auiem, et rogaii ad
coenam nolite recumbere in iocis enUnentioribut. ne
fOTte clarior te tuperveniat : et accedent qui ad
ccenam rocavii /e, dicai tibi : Adhuc deortum occede ;
et eonfundarit, Si autetn reeubuerit in ioco inferiori^
ei tupervenerit humiiiorte, dicat tibi^ qui adxcenam
vocavit : Accede adhuc superius, ei erii tibi uiiiiut, Ei
egredientibut eit abJerieho tecutce tunl eumiurba muiia,
116. Juvencus, ut notum est, Maiihapum polis-
I.ivdePoet. Lat.de JiivencoejusquesiyloiEwmi/rorDslmuin gequiiur. Accipe igilur ejus versus tib. ni,
eti^ dum Evangeiii verbis nimis adhmreteit, ei veriiatit v. 608 :
qmm poeseot a nanitor : quique nmts restringtt se
earmhie magit p/o, quam eleganti. Alphoiisus Carsins
Blatamnro<, de ncadein. , et doct. vir. Hi<p. : Pru-
dentiu^ vero^ et Jumicut, ti quod mihi esi 51 in hac
re cum libtrtaie jndicium^ meliores versifiratores^
qnampoetm videntur, Dnpinius, in Novn Bib'i6ih.
tom. I, Jnvenciim vocat pt»et:im magni preiii, ei pri-
muin christianorum. Spiritus poeiicos in ejos car-
mine fign<iscit, ntiinerumt|ue versutnn Inud.it : sed
voces non semper esse poeticas, aliqiiando nec Lati-
nas dirit. Addit tamen, vix fleri potoisse, nt melius
Ot fldtiius vorha evangelica versibasconcluderentur.
Nec primns qni^iiani. nlsi cnnciis serviat, unus
E^se polest. Honiini-i nat«is sic yoslra miDister
Olnipi|iiio si>liis pruprio pia iiiiinera Rcstat,
Pro muliisquit aiiiniaui prctioso s:inguine ponit.
Al vos ex iiiinimi^ opibiis iraiisceiiflere vullis,
El sic e sumiiiis l.ipsi cornpreiidiiis Imos.
Si vos quisqiie voc^t coenae convivia {Kmens,
Corriit>ui» in sommis devitet ponere uiembra,
Quisque sapit, etc.
Ex Juvenro pntet, ea verba, quac in Vulgaia destde-
ranlur, exstiiisse oiim in Itala. Hoc ip^nm confir-
mant molti alii codices versionis antiqu».
117. Discrimon aotem nonnuHum est in hls
▼erbis : Vot auiem quemtit de pu^iio eretcere, ei de
49
PROLEGOMEMA.
50
nu^ire minores este. Iv^ legitur in ms. Colbert., dIsI A ea ipsa iabi quemtU, et de majote minore$ (ieri. Vei ,
quod mendum minor e$$e Sabatierus correxit per
minorre esse: erai enim, ui ait, iapsus calami satis
apert 18. GodexCorbeieus. 2el CUroniont. iia plaiie:
Vos aulem queerilis de puullo cre.scere^ ei de majore
minores esse, Coib. I soiuui iiiinuitat quterelis pro
quopritis, et de majore nUhores fieri pro esse, Caii-
labr.: Vos autem quaritis de minimo eresctre, et de
magno minui^ i|U0(i in idem recidit. Ciarior vldetur
seiiieniia in cod. S^iigenn. 1 : Vos autem qutBritis
de pusillo crescere^ et de mnore majores fieri, 53 et
in iiidice eapiiulorum, artic. b% : De fUm Zebedeei:
et de ndnimo majores fieri : et de duobus cwcis, Favet
ms. codex luonasterii S. Andreae seciis Aveiiionem :
Vos antem queeriiis de pusillo cre$cere, et de magnis
nuijores esse,
ns. S. Leo utroque modo ridetur legisse. In
epist. 18, ad Dorum Beneventanuin epiic, cum
presbyteros, juri suo et honori temere cedentes,
redargueret, sic ait : Neque enim ignorabas, dixisse
Dominum, quod^ Qui $e humiliat, exultabilur ; euni"
demque dix\$ee : Qui vero $e exaltal, humiliabitur.
Vo$ autem qwjeritie de pueillo creseere, et de majore
minores esse. Utrumque enim inordinatum^ utrumque
prcepoeterum est, Sic legit, et hanc lectionem tiietur
Qitesi.ellus contra alios, qui ediderant : de pueillo
eretcere^ et de honore majores esse» U\em S. Leo, in
epist. 79, ad Pulcheriain, c. 2 : Hcec iHis tunc insi^
nuabantur^ qui de pusillo volebant ereuere, et de in/i''
mis ad $umma transire. Queaiiellus negat, \\xc verba
Quo ip$o vo$ qwBriiis de pusillo creuere^ in eo ip$o
labimini^ et de majore minoree e$ti$, Haec interpro-
tatio coufirmatur exempio subjecto ejus qiii vocatua
ad ccenam primuin lucuro occupst, ex quo deji-
citur.
120. Neque ab b.ic sententia longe abludit verslo
Aiiglo-Saxoui(.a Matlhxi iu quatuor inss., apud
Thoiiiani Marescallutn : lnrebu$ exiguis ereucere vo$
cupiti$, et in maximi$ rebu$ minui. Iii Bibliis etiam
poly^iottis Londiiiensibus, tom. Vf, totideiu peue
verbis ac in ms. Colhertino, Graece ex iribus apo-
gr»phis hxt ipsa proferuntur : Vo$ autem qua:riti$t
etc. Joseph Biancliinius , iu Evangel. Quadrupi.
curn ms. Colb<*rt. et Juvenco pariter legit ex uiss.
B Ver4»nensi et Vercellensi : Vo$ autem qu$eriti$ de
pu$iUo creecere^ et de rmnore majoree esse : idque
exstare iii diiobiis uiss. Bodieiau. arilrinat, quod
alii quoque tradunt. Codex Vercellensis, qui manu
S. Eusebii exaratus diciiiir, collaiu<( eliani est ab
Andrea Iricio, qui iii pracfaiiotie et in notis de hoc
ipso additamento disputat.
121. Quod sequitur in versione Itala aiitiqua ms.
Colbertini : Intrantes autem^ et rogati ad ccenam^
etc, pariter a Juvenco expressum est : Si vo$ quis^
que vocat^ etc. Et^i enim apud Lucam, c. xiv, 8
seqq. simiiia iegantur, taiiieu Juvencuin ex Matthso
id sumpaisse probat Siibatierius. Siquidem duobiis
versibus, quibus prius addiiauienium expressii, ad-
jiinxit proxime : Sivo$ qui$quevccat, etc. [Li relictis
de infimis ad summa transire esse cxplicatioiiem C seqiientibus capitis xx Matthxi versiculis, quibus
iilorum de minore majoree esse. Certuiu polius vi.
detur, inquit, uibil aliud esse, qiiain prioruin re-
petitionem, aliis verbis concepiam : quod ex serie
et coiiiextu episiolae probare conatur. Richardus
Simoiiius, in Observat. ad textum et versioues novi
Testainenti, cap. 21, a Quesnello disseuiit. Consu-
lenda est eti-ini di^^eriaiio criiica Simonii, in fine
ejusdero operis, qua difficuliatihus Amonii Arnaldi
de codice Cantabrigiensl respondct. Contia Sinio-
niuiu vero proiliit Di$$ertation critique touchant les
exemplaires grecs, $ur le$quel$ M, Simon priiend que
Paneienne Vuigate a iU faite^ et sur. le jugement que
Pon doit fare du fameux manuscrit de Bixe* A Co-
logne.mi.
i19. Juvencus quidem scripturam codicis
bertini lenet et expHcat:
At vos ex roinimis opibos transceudere vultis.
Hoc est : Vo$ autem qvoeritis de pusillo crescere.
Et sic e suinrois lapsi coroprenditis imos :
Nimirum : Et de majore minores esse. Sabailerius
sic commt^ntatur : Hic versui aperte reddit sententiam
m$. no$tri Colbertini : Et de majore minoree e$$e ;
immo et p'aniorem facit. 54 ^^^ ^^^ << prima
epecie aliquantum ob$curitati$ habet in codice Latino ,
ut modo exprimitur a Juvenco, nihil offert quod sen-
tiUR impfdiat. Qnippe ita intelligi pote$t, ac si dice^
htuft Qua ambilione i«m quofritis de pusitio ereseeref
curatio duorutn cxcorum enarratur, continuo venit
ad caput xxi MaUhasi, qood respondet Lucae capiii
i9, iion vero his quae sequuntur apud Lucaro, cap.
XIV, ubi de primo act ubitu in rcBua agitur.
iii. Codici Colbertiiio adhaerent diio codices
Corbeienses, codex Mouasterii S« Aiidreae t^ecus
Avenioiiem, Claromonlanus et Cautabrigiensis. C
codicibus Sangerinanensibiis major, nnm. 15, li;«bet
prius assumentum : Vos autem quasritie^ etc; 55
non. vero hoc secunduui, Intrantes autem, et ro-
gatif etc. Contra codex Sangermaneusis minor
absque numerica nota refert secuitdum lioc addi-
tameiiium, Intrantes autem, secluso priori, Vos oii-
tem qwjerilis. Ouines auiem hi codices in secundo
Qo|. D addiiainento verbis dumiaxat, aut eoruin ordine a
ms. Colhertino diflerunt; re, ct sensu cum eo con-
sentiuiit. Hjec ipsa. parabola loc. cit. Mattha»! iegiiur
in textu Crxco Biblior. Polyglottor. Londin., toro.
VI, ei iii versione Anglo-S»xonic», iuterpreie Ma-
rescallo. Eamdem imlicaot tres Ciipiiulorum indiees
praefixi Evaitgflio Maitlisi in mss. Colbertino, et
diiobtis Corbeiensibus. liilarius etiam coniment. in
Maith., quamviis prius additamentum, Vo$ autem
qu(Friti$^ pnetere.')t, lamen hoc .*ilierum diserte ex-.
ponit : et in capitiilis commeniario llihrii iu Mal-
thaeum prspfixis, num. 20, legiiur : De filH$ Zebedeei;
de primo accubitu^; de duobus ceeds. Duo vetiresco^
dlces, quibiii tisiif est Blanebiniiis 1h RvangeMo^^i
G. VETTU MfffHLMl HJVENCl 8i
pikiri tMUiMDia Im «ItMiM ttlii- A ^terem m»fgini m«mhroiiarum asrripsissc ded^cus
51
beni : lutrauin mU$m, u r^igmi mI mmm, «tc. Cb-
liiervot dud aJil oodio«§ Litini BilittMliec» Be<Helanft
a Blanebiiiio JandaU. In BibHntlieca saeratt^simi
prlnoipit D. N. Pii VI, rarta ac splecils libris rcrefia,
consului novum Testamcnlum Grxcum cum lectio-
aiiMis varianiibua ol oc^mmontafio loanttis lacobi
WetsieniiAmatcloiiaml 1761; tum Quatmirevanfielia
GrttCtt cum varianlibnt a icitu loetiimibiM msts.
codicum flavniaa 1708, opara Andi^ae filrch; pnr-
terea novum Teatamontum Qrffoe oi L^iiHeex mss.
nunquam antea oaamiiiails maiimam partem Mos-
quonaibtts, eurjinie GliristiAno Fflderteo Matihtti
Ricr<t\ in 8<^. Tomus, ^uo Bvangeliiini Matthri con-
linetuF, prndilt anno IT88. Godices Ftfd. Matiliaii
pppmm, addldli : Enc enm ttcilone vi$ Hlata Vk'
ffjnf, Ml ^Mem ^idebetmr bono iM Josiffho, indicatur:
^Nod apnd «niniam e)u$ irrmtem a rei veritate, in ip$a
MHMN quoqne faitiiate exen$abiiiorm faeiebat Virgi"
nam spoNwiiii. St hoc §enn$ vHriantnfn iectionum ob
fo/m57 acenraHuMestffendidectlf tiuam $i alium quem'
piam urlpM^em Ir^ctee, fn iatibtt$ quidem sanctis
MffsiM. Aeeodii, multos librarios, primosyeoditorei,
lociiuni Vntfais n<>6ir.K Bsaiieto?, sarpf! Tcrba Jn-
vaoci, 00 Iraxisso, ni cum oa consentirent; cum ta-
mon ip«e voivrem italam sccotns f\tcrit, atqne alia
omnia intordum dixerii, quam qnd* iii edftts nunc
apparonl, ut mnltis in loets ex m*<ts. demonstMl^o.
ii$. Affirtnanl iionnulii, iKtiustnodi rariis tectic^-
•t Bircbtf Vulgaire roiisentittnt : ac aolum Birchius B nibns nnnotandis omnin inccrta reddi , et so>qucde-
indicat <»x mai|^iHO cod. ASsenianii 4 vorsioms Syne
Philox«nianM : Vo$ aulem qM(mti$ de minimo ati-
geri^ el dt magno minici, cnro parabola sequenti.
Wetsieiiiiu n)|»orit: Voi au^m quesritis de minimo
creseerej et de majore minore$ esso, onm reliqito nd-
dit;iiiien(o in codice regio S05A, Golboflino 4051 cl
1895, ot In cihIico Gollegii Lndovicf Magnf, tunc
loaoltariim»
Vtilitas conferendi codices mss* Juvenci, UeliiQdus
httjus edilionis.
123. Qiii veforoa soriptores typio prlini comniisc-
rnnt, unum \o\ altetom oxeniplur ins. n.ictf, sa^pe
que vorti. Qul an saiis fntellfganl, i\nx dietint , in-
eertiim mihi osl. Quid onlni? Ciitn cnnipertum sll,
vetonim scripta ignoranlia, inctiris aut pcrvorsitaie
exscriplorum, temporiseiiam injnrl» muliis fn lo-
cis corrupla cs>e« tionno saiitis ost vera a falsf^ ,
oeru ab incertU, probabilia ab absurdis, quanium
quidoin fiori potost, secernero, qutm omnla slne
«lioexsmine rociperef Nec prnpterea ne;*aYeftm,
iioo eiiam in studio pecQsH pof>sc. Gontemttendum
miniinecsi Jndicinm Bartbif, I. xxxvi Advers. c.
20, col. 1669 : Et $ane hot dieam Mi»e/, nishium ii-
bri$ Uii$ caHis a plerUquc, hmc stndkt colentibus, rrf-
buitur. ^on eutpanda qmidem judicia esietimo varian •
tium teetiottum, sed u quovk iflas msiimari sane t$t
meudosuni, inierdmN luutitmn, ita Ipsi opera cof- ^ oH^« In/lNilM tiifrrltrttifmts. Ei jum toventumesl, ut
rigebanl oi suppiobani, «t svntoiitia poscere vtde-
bator; quiii leoioros inonerenf» qolbus in b»cis a
inss. cndicibusn^Geseioseni. Dtfnii, qiia* legaiur, est
disserl;'tio Jo. Miohii«lis iloosingeri, part. 1 Aotot.
i^ol. Latiii. liTtioua. pag. «M : Beecriptaribus Gr<eci$y
et Momankt noudum wi r^efum exempiofium fidem
eatie «meH«(aiti.Qnid Barlhios in Ime genfre do Al-
dlnis editiombus consiierit, vldlmue it« 6i. Conira
Sraiufoatieom fiuporctltum Georgii i^abricii In eden-
dis ac pro libitii oorrigendis fiootis cbriHlatiis dlK-
l^tal idem Berthius. pag. i778, a nobis rsreretidos
ad 1. I, V. 179. Scilrcet G. Faliricium in aHoiiis
oponhus, qoM odelnl, niroia fuisso ingenioeum, eum
JoanNO AllMrlo Fobricio ei Daumio nolavil Arntxo-
neine rv ^u^ftiisets iiU$ e$$e veiil ; adeo omnes in biei-
pni iiio moii/e Komnias9e videii votunt,
H%. fiquidoiii in Tariis loclionibiis vefemm edi-
tionum, pni-acrilni veru codicoin mss., ijnos pertu-
slravi, annotaiidis, diiigcntinm inaxilnam iidbiiiefo
coiisiiiul, qii» fortasse aliud ageniibns nimia vfderi
poestl, sed inuuiis ininime est, ut vlricnlfcl jitdi-
elum do re tot» ferani. Intcr dfserepefites vero Scrf-
pmras, eoiloiis mss. exemplnribus, eam plerum-
quo aeligo, qu» ad veterem Italam versi»nem
Evanfteliorom, qna Juvfncus utebalur, proxime ao-
eedit i noque in ea explicanda immorari me pigct.
Tam invariis lectionibus, quain iii nolis subjectlfl,
praMer ea quag ad ialiniiaiem prosodiamque Bpe*-
nios in prirlatiOM ad oditionem Kedulii, ei multo ^ ctanl, poitssinmm enucleanda sascipio, qnap pecii
onfe Gretsems. In Juvenco edendo Faber Blapii-
lensis do ioii>so lioc eliom Aitclof , oi observnVi
Mim. ItS : Quit Htim «l fmniamm $unt in r o, et qnw
ad imptrfmm vmu$ aeees$mnnt propier exemplari$
daprmvmmmmj nan faeite diturim. iiidiei4im Ofuneri
de iNvenci ediiioiie ^ Reusehio adorAota rolego
num. ftl.
ii4. Si qoif ouloM aiiue •criptnr, Juvencns in
^imis accurata reconaiono indigct. S«pe enim ex
ufilus verbi niuutiooo diversa aliqua oriri poiest
eacr« tbcriptufX) interpreuiio. Sic Barthitis cum
J. ^9 Advera* c. 5, aHimadvorlisiol, lifo. i, vors.
471, proi/rdecNS oppre$$nm quemdam phflolognni
liarein aliqnatn sacrae Scripturss inierprotatitmem ft
Juveiico adhibitam conlinenl. i^iirimi enlm Heri
debet ejusancioriias cum in vera sacrae 5S ^t\-
pturae lcctioDe constiinenda, iiim in senientia ex-
plicanda. N.im eo lempore Qoruit JnvencMS, quo
mhins corruptn erant exempf.irfa sacrx ScripuifiO ;
M cum data opera ad Evangeliornm concordiam
aggressu!» fuerit, asqnnm est credere, enm probtiils-
aimaexemplaria pro; iiculis liabofSBe, eas({ne expli*
eatiooes adoptasse, quae tunc tn Ecclesia »pnd san-
ctissimos ejns aequalos viros maxime vfiiPbant.
Eisi autoin ialer Gf aecos Tatiaoiis hMfeiieus, Am-
monius Alexandrinus, ei Thoo|)hiliis ABliochenoa
M
EVANGCUCA lfl8iaH4. rRJSFATIO.
M
h2irm(mifttti ititataorBtsfig^liMtim fcotnposnts«« di- A 'oqiii Mai HabalMitt, M V«i«itim «b itoiii ver-
caniup» tsfMfi iiiter Latfnos «nte Javencnfn nemi-
nem li^gimn» fuhnjusmodidrdtttim et d{fn«iWmum
opuft iiiciibuisse. Eorum, qai post Jtiv^nmm e^i-
coriliam evangelicain adornarimi, saiis amplum ca^
lalogiijQ exbibel Cnlmetus jn BibUoib. sacr., ftote
DielMMi.BiMic.
4f7iQiuii imteA editionesireieres «tmsa. codlces
plerumtiii^ primis nominuni lilterit indic^nlur, la-
bolain lii« iubieieri juvaWt, ut Jcetm-um coniinodo
conMlstw i
Ald. Aldl edilin. Vide n. 60. Barth. Bariliii Ad-
versarta. Das. Basileensis ediiio anni 1557. Vide n,
68. Ca. cafit. Gantibrigienses codices apiid Retis-
chium. \i6e num. 86. DAVEiiTR. Davcfttriensls, ut
siOMO amiquion ^istingutl. Qa»i hM hm |i#test ,
an Juveneut iialitt verfiniie iunc cmnmuni o^ut hie-
rii, ;in Gnixis exemplaribus novi Tesiamenii. Cal-
meius in Dictitmar., v» rbo Bt6/fa Luiina^ sic liabel:
Ei tantummodo rudei homlf^ LathKV ver^ionis ^cffV
gebant : eruditi enim, quippe gen^re et nomine polk^
heml, Gfwem idiemataUtmm, ad veriUmem mtuime
coftfagiebant. Pr»ierca niuUaj efant yersiones Latl-
naS| neque a doclisHimis quidem virit coufecise» ut
tCbtatur S. Aiigustitius, de Doctr. chrisi. I. ii, c. Il^
n. 16: Qtti Seriptum ex Hebrcea iinfua hi €r«eam
verterunt, numerari potsunl : Latini autem interprete»
nnllo modo. Vt enim cuj<fue primis fidei temporibue
in 1001111« venU cQdeg^ Grmc9i$^ §t ^Uqu^int^lum (041^
pulo, cditio. Vide n. 61. Fab^. Fabricius(Gcorgiu8) B Wft i<Miilft«i^o« lingum habert tUebatur^ oiMiit e^i
inCorparo po#Urum cbrisliiinonitn. Y«lo num. 77.
Fadst. Fausli edilio. Viile mim.M seq^. Fhld. Fii!-
deiisis codcx, Vide nuni. «6. Gauand. Gallaifc-
dti ediiio. Vidc num, 8). IIad. Hailaroarii editio.
Vido niim. 60. Hblhst. Helmsia<lieni.ifi codex. Vi^
niHB. 86. Ott. Ottobotilanus codex vatlcatius. Vide
nuni. 49. Poelm* Poelmanni ediijo, Vid« n. 70.
RfiO. Regin» Sueciae codex vaiictBus, Viile niim. 48,
Koii. Romani collrgii codex. V!d. tioin. 50. Tqbi».
Toriiirslana ediiio. Vide num. 76, 78. VTestbem,
Westheineri ediiio. yide n. 71.
68 *^^* Verslonis li»llc» veierls EvangHlorum
codicet sappe ex Sabaiierio laudare conlingcl, ninii-»
Cum Coll)ertinum, duos Sangermanetists,«dwosiieiQ
interpretprl. Hinc mira nata cuiifusiOietpertuibaiiOy
«i toi pene esmt evemptariq quoi coitic^i^ ut ait Hi^*'
ronymus firspftl. fn qotliKir fivangtlit. Niiiilomimif
exlsiimo, Juvencnm consulutsSe quldem exeniplarit
Cnrct, sed poiisj»iiiiu|M slpmiudi fuisye Iial^m vcrr
Monem.Rtsieiiim plorot tlioi fMerint vtr^ionet Ltti-
nn^, tnmen ea, qtix iiala dici batnr, ca^teris priestt-
bai» ei ab bominibus eiiam doctis iu pretio babeba-
Inr, qood ««r^trtim ienMoior 4$s$i eum perApieuiiale
setUentiee, ut ait Augutlinus, de Doctr. cbrisl. cnp.
15, I. II. Profecio Juvencussxpe a Scrii>tura, gu£
in eodicil>ut0raDci8reperiiur,aperie rec4fdii,ui9en-
tentitm lenett, qHtt iii pleritqoe mts. tHilqois litls
versionis coiiservatur. Variei;is auiem, (Oq^^ ^A'
Corbtiensee, Ctnitbrigiensem, Cltroniontanum, S. G lor oxemplarit velort Uiina occurrii, uon trguit
Haurl Fossaicnsis, S. Gaiiani, S. Martinl, et majo-
ris monasicrii Turonensis. Qurdsaiisest moniiissey
ui ieetor notts,sive primas Ijiter» burtim ctidicttm,
iibioccurrtnt,raciIe per se intelHgat. Sabatierins
llalam versionem liluto versionit veteri$, vulgatam
nostram Yulg^tiw novm prxnotat : onn quod httooott
reipst tlt; etienim vetut, ut tit Syiiodns Tridfniint
sess. 4, decrei. de edit. et iis. sacr. libr., et iongo
lot tcseuiorum u$u in Ecoleua ipea probau ; sed iit
versionnm diversitttem,ut elmiiis varidts in lextti
Craeco, oon probai diversam esse texium.
129. in notit ssepe lectorem td Comuieni. iu pru-
dentium notttqoe in Drteootiuoi d«lego, oe tetom
agam, ei inntili mole opiis excrcAcat. JiiYeneam enlm
ila edo, tit cuin Prudentio el Draeonlio continenil
serie td «num elirisiitnorum poourum eonstiiuon-
dum corptis referatur.
c. vETvn AQDiiinn ^qvenci
BISPAN! PRESBYTERI
^ EVANGELIC^ HISTOWiE
UBRI IV.
^rieinitto.
61 Mttlheos institolt vbrtutum irtmUe mores, £t beoe vivendi justo dcdii ordioc lcges.
LGCTIONES VARiANTES.
(Ters. 1). Cudes reginx Suecise ei Baiihii scrilHiiit Matheus, at<|ue ita scribeodum nonnulli do-
NOTiE.
(Vert, I.) Do bac prima pr«rati<*ne egi ii» Prolrgcm. num. 48. Sabaiicrlus, Biblior, sacror. Ltt.
51 C Y. AQUIL. JUVEMQ
Harcus amal terras inter coBlamque voiare, A Jure sacer tUuIus, qui munia faiur Abia.
^CivebemensaquilaslrictoBecatomDialapau. Joannes fremit ore Ie<»« siroilis rugienii ,
5 Lucas uberius describit prsclia Gbrisli , 63 iHionat xternx pandens mysteria vitae.
LECTIONES VARIANTES.
M
ceni. Poelmannus, et Renschius male Mathmus ^
instituit F.tbricius : Virlutum in$tituit Uatlh<BU$
tramite mores, ex ingeiito, ut puto.
3. Keg. videre, supra votare^ sive sit glos<<a, sive
correclio. Fabricius, Infremit ore pio Marcus^ simi-
lisque leoni — Insonat (Bternce pandens mysteria vit(B,
Aqtiilani Joanni Fabricius, v. 7 et 8, cum plehsque
aliis tnbuit.
tS. Poelm. mendose jura saeer. Fabr. vitulus, qui
juxta mcenia fertur. Poelm. vitulus , qui juxta masnia
fatur, Reg. , et Barih. , vitulus , qui mcenia fatur
fltf/fl. Sic Cantahr. , s»*d quia pro qui, Ex con-
jectnra qui munia fa ur Abiw , vel qui munera
falur A6ta, adjecl i ve A6ia, \e\ inmnera more Miii-
qiio pro muuera aut moenia pro munia» Furta^se
eiiarti Abia piuiitur mtire indfciin-iliili, ut v. 141,
libr. 1 : Eiisabeth^ etJMiud Lucain : D^ vice Abia.
7, 8. Fabr. Terras inter amat, ccelumque volar^
Joannes^ — Et vehemens aouilde stricto secat omnia
lapsu.
NOTi£.
version., initio Evangelii S. Marci, ex vetustissimo B idcirco fortasse hoc loco commemor.<)nUir, quhi, ut
rodic*' SangerioanensT primo^ duos versiis protulil :
Mattheus instituit , elc, qnihus illico siiccednnt duo
alii de S. Mirco, se.d in hanc seiitenliaui : Marcus
fremit ore leo , simitisque rudenti — Intonat ceternee
pmdens mysteria vit(B. Reliqui versus de duobns
aiiis Bvangelistis a Sahatierio omhino omitlnnlnr.
Abnormis vero est, et corruptus versus ille Marcus
fremit, etc. Birthius, libr. xi Advers. cat>. 25, ex
codice ms. Juvenci octo iniegros versus di'scripsil
fere, ut apud Poelmannuin. Reu<chius idein epi-
grainma in (M)dicibus Juvenci Canl:ibrigieimi , et
Helin^tailiensi inveniri te^^tatur. Oh^ervai eiiain. duo-
bus priinis versibus iniiuere velie Juveiicuiu, licet
non etprimat, hominis sp<'cie notari .\fiil>li;euin in
rota Ezechieli^ : iJque praecipue colligit ex verbis v.
seq. justo ordine.
5. M:irco figiira leoiiis trihui solet, Jo.inni aquii»
eliam in piciuris anliquis. Juvencus alitiT jndicat.
JuierpreiaiiOiiein addit gltssitor antiqnus ii codice
Barlhii : M:ilth;eiis, (|uia plus moralis fuii, qnam cae-
XCTi Ev.in$relisi.e, idciico per ^miiual riition:<lc,f(< est^
homineni designalur, Marcus diciiur volmre inter coe-
lu»i et terram, Quia enim nativiiatem Verhiy i?i qua
terram uoslnv. citrnis deitas assnmpsit, si(Ui Matihoeus^
et Luras. non descripM, quusi terram non teiiyit. Et
quia de divinitate pauca dixit, necc€e'um, sicutJoan-
nes^ peneiravit. Aquilce vero propter velociiatem nar^
rationis compnrntur, quia breviloquus est in omnibns.
Lucas figwam vituti tenet^ qui in lemplo mactari solet^
quia laiius descrtbit^ quas in templo, et circa tomiilum
gessit Dominus, et plura loquitur de passione Domini.
Joannes per leonem expriniiur. (juod qnasi rugitnm
leonis edtdit dicens , In princioio erat verbnm. Lnc:e
nenio, quod sciam, vitnlnm negat. Thoimisius eitain
in disserlai. de quaiiior insignihns Evaugclistarutn
aflirm:<t, onuies Lucie figuram bovis ascrihere. Au-
Snstiniis in Joann. c. viii, iracl. 56, leoiien tiibnit
lailhaio, non honiinem : idi(ue pancos :iiio<« asse-
att Pelrus Anrorarins, sive Rigtensis in prologo
Ev.ingeliorum, :ipud Barihium, loc. cit., Lucam de*
signai bos victima, qni specialem — Materiam sumpsit
de cruce^ Chrisle, tua.
6. Liicas, cap. I, .5 : Fuit in diebus Herodis, regis
JudcecBy sacerdos quidam nomine Zacharias de vice
Abia^ etc. Abia roit nnus e po^ieris Kleaz:iri filii
Aaronis, capui octavx classis sacerdoiuni in distri-
bulione Davldis, 1 Paralip. xxiv, ii. Quia ergo Lu-
cas a sacrilicio, el a 8a< erdote de vice ALia incipit,
ideo sacer vitulus di< itnr, qni mnnia fatnr Abia, vel
quia munia fatur A6ia, ut emciidavit Reinesius tau-
diJtus a Thomasio ioc. cit.
7. Noiinnlli puiain , primam in rugio necessario
esse producendani. Forlasse hac dc causa Fahrieius
hanc vocein in Maico oniisit. P«»s<et ad ejns imi-
taiionem iia hic versns refingi : Joannes fremit ore
p.o^ similisque leoni. Verum hene esl similis rvgiend^
Q vei quia versus potest e.sse simndaicu^, facta synre-
resi in ru^i>nrf, vel qnia revera prima in rvgio lire-
vis est. Ancior rarniinis de Philomela, inler Ovidii
poemaia, in qniliusd.im edilionibns, v. 49 : Tigrides
indomitoi runca'it^ ruginntque leones, nbi vel curri-
pilur prima, vel fit ^yirAiresis in rugiunt.
8. Aniinad\erienduinest,eo onliin! qnaiuor Evan-
gelistas in hoc cpigrammaie rfcenseri, qno in '•aciis
Bihliis nunc exsiant. ln c<»dice blvaiig<'iiorum Cania-
brigiensi, ei in alio Gorheiensi apiid Sahniierium,
initio Evaiigi^lii S. Marci. «rdo Evaugeltstaruoi ita
niutalur, primo loco M Uthsens ex^iat, dcinde Joan-
nos, tum Lncas, postremo Marcus. Eodem ordine
referiiniiir Kvadgelia in c«di(:e antiqnissimo Ver-
cellensi, tnquo pro Lucas scriiiitnr Lucauus. Iricius
in praffatione ex Garhello in episio>a ad BUnchi-
liiiiin, aliis:|iie, oliin io inuUis fc)cclesiis iia usitaiiiiu
fuisse o^Kmilit. iliiic suspicio miiii suborla esi , an
iiic idi>m orio a Jnvenc.o observ.iius rncrit, queni
aiiquis postea invenent. ui nsiiato more Evaiigc-
ruisse, conlirmari poiest. Pleriiine cnin llieronyiiio ^ li^taruni nmnina distnbueret. l:a potuit accidere, ut
hominem MallliM^o assii^nant ; Barihins aiirlor esi ,
nonuullos angelnni Maltii;i*o appingere. Veruin inter
qnaiuorviilgata Evangelisiaruin in^ignia nngeliis lo-
cum non hahet. Opinionrm Jiivenci trihueiilis lco-
nein Joanni, Marco aqnilam, tenuerat IrenaMis I. iii
advers. Iiareses, cap. 11, et indiiat Angu tinu.s 1. i
de consensu Evangel. cap. 6, quamvis minns prohet.
Thoroa^ins, loc. cit., eaindem impngoat, ei in epi-
gramina hoc nnstrnm invehitur, qnasi ah aiiqiio
nugatcre post Augustimim coufcctuni. Sed paruin
islins hoiiiiois jndicio irihnam, qni inagnnm ali<)uid
sihi c«inlicere visus est, dntn iinpiigiiaiionem con-
clusit : Sed manum de tabula , ei in inia ora sub-
scripsit : Era»m. vi adag.
' 4. Siricto lapsu inteiiigo rapido, ut habena con-
tenta, seu addncia stricta diciiur. Sunii ctiaui potest
striclo pro hrevi : idqiie vi^rsus seq. iiiniiil.
t. Uberior Marco Lucas esi. Pj ?clia autem Chrisli
aqnila Joaniii, le> Marco a Juvenco irilmerctnr ;
postea vero iiiverso nomiouni ordine, eiiain fignrae
diverso niodo applicaiaB ruerint, nc aucior epigrain-
nialis viduerit. ln hanc sentenliam Tacil discrepaniia
leclioniim, quam cx Fabricio, aliisiineniss. et editis
aniiotavi. I)e lignris quatnor aniinaliiini, qoihns qiia'
tnorEvangelisiaiiii^igninntnr, videndiisBanhinslihr.
XI Advers. cap. 25, et J:icohos Thimiasius in disserta-
lione eo pnpside hahiia Lipsi» aniio f 607, ei excusa
aiino i&l\ydeinsignibus quatuor Evaugfliatnrum^ei in
pritgramniaie de quatuor Animaltbus Ezechielis iuter
dissertaiiimes varii argnntenti, num. 3^, ei in Tii&-
sauio Theologico Piiilol^g., sive Syllojre Diss^r-
tat. toni, II, pag. 57. Ambiosiu^, iu prnlog ad Liicam,
eingiatnniaiisnosiii stmieniiam('<id<'m feie inodoex-
pnmit : Aii{ue itn in libris singnlis fornia nnimnlium figu-
ratury ui uniuscujusquelibriseries proposiiorum videaiur
animaliumaut ntUurtBt aut vir/tin', auigradiBi nut ntfH^
57
EVAN6ELICA HISTORIA. PRiEFATlO.
ITEM PRiEFATIO.
ImmorUile nihil mundi compage tenetur, A
^ 10 Non orbis, non regna hnminum, non
[ aurea Roma ,
Non mare, non tellus, non ignpa sidtTa cfjHJi.
Nam siaiuit genitor rerum irrevoc»bite lempiis,
Quo cuncium torrens rapial flamma uliima
[ mundum.
Sed taroen innumeros homines sublimla facta ^
15 Ei virtutis honos in temporalonga rreqiientant:
65 Accumulant quorum famam , laudesque
[pnetae.
ffos celsi canius, Smyrn.T de fonte fluentes,
Illos Mincindae celcbrai dulcedo Ifaronis.
Nec minor ipsorum discurrit gloria vatum,
LECTIONES VARIANTES.
40. Ottobonianus codex orbe», bene correctum
ali» maini.
12. Fausti ediiio vctus non pro nam niendo<e. *
13. Aidiis , rodex Rnni. Colieg., Ediiio TornaB-
siana, rapiatf quod (cnent Reg.» et Oii.; alit ra-
piei.
15. Fausii ed. frequentent, mnle.
16. Fausti ed., quarum et [aniam.
17. Reg., corrupte, fluentm. Librarius fortasse
voliiit flnente.
19. Poehn., Fabr., decurrit. Reg., Oii., Barlh.,
Ald.« et alii, di$cnrrtt, «luod eii:uii exshit iii Fausi.,
Poelm. prn diversa scripiura. Praeferendum est dfs-
curril eiiam ex sententia Barihii: lamaui <*nini dicit
B Juveiicus per omnia mundi spaiia poetarum gloriam
differentein.
NOTiE.
culo convenire. Qnee Ucet omnia in omnibus stnf, ta»
men plemtudo qwjedam in iinyuti$ virtutum e$t ^ingula-
rum Orium hommis aliu$ de$cripsit uberiu$ , more$
quoque hominis pracepti$ uberioribn^ midivit, Aliui
a potentiCB ccepit expre$$ione divtnce, quod ex rege rex,
ferti$ ex lorti^ veru$ ex vero, vivida moriem virtute
contenpxerit. Ttrtim $acri(icium $acerdotnie premiiit,
et ip^m viluti immolationem $tylo qnodam pieniore
diffudit. Quariu$ cotno$iu$ ccetern divinie miracula re-
$nrrectioni$ expre$$it, Anibro>ius antem :i comniuni
sementia in distribuendis Evangelisiarum insignibus
noii recedit.
9. BariiiiiiS, libr. xi Advers. cip. 23, bos versus
explical. Sic :iulem exorditur : Sunt apud me mem^
branip veteres librorum quntuor Aquilii Juvenci, quo$
iite Ma'thcetun poti$$imum $ecutu$, evangelicam hi$'
toriam complecientes metro simplici^ $ed adeo non
iilatine $frip$it, ul eiiam antiquce ejus iiuguce ante
Maronit cevum usiiatce non pauca in e.o ^nt vt'$iigia ;
unde ego conjectura dueor, piero$qne bnrbarismo*^ qui
in eo$friptore$unty monachorum es$e barbarorum. Li-
ber no$ter optimus e$t, et ex quo muUa corrupta apud
poetam veterem , et pium corrigi poh$unt. Observat ,
compage s tlidis^^imum nexuiii (iesignare, ul apud
Sedul. 1. 5, v. 266 : Infern« patuere vice. ruptceque
{ati$cunt — Divisa compage petroe. B.Miius Asc<;n-
siiis, Auetor in hoc proioquio, ail, faciie o$tendit, quo
$it ingenio pra^ditu$, el quam auream habeat in car-
mina venam^ nisi eam fidei^ quce captivat omnem $en*
nim, et $obrieiati emngeticce cohibere malit, Vix enim
(jnidfunm auisentenlio$iu$, aut delicio$iu$ hoc procendo
ittvenia$. Beda, de Mi-lr. cap. de scaiisionibus, huiic
vcrsuin in exemplum pri>ferl : Conjuncia scan$io^
inqiii, qu(e c(Bteri$ laudabiiior habelur, ea e$t , ubi
nu$quam pee eum verbo finitury ut Immortaie m-
Ai/, eic.
10. Iii libro vetuslissimo Barlhii glossa erat : Hoc
ideo jungitur^ quia vulgoosterna Hib$ Roma direbatur^
Nil poiuit magis comniode, ut iiotatBarthius.Suinma
eniin tria, quae poluii, posuii Jiivencus, quaeque
m.iximam hatienl specieni seternitaiis, vel hatiebant
poiiiis. De niimmis veleribiiscum in&crijiiione Romas
(Bterme vide Coroinenlar. ad Prudfnliuni. 1. i cou-
ira Syinmach. v. 219. Exsiai Gab. Biirri Fiancicaui
(siib boc iiomine latere diciinr doctissimus ctirdi-
n:ilij; Sirlelus ) Liber unu$ de ceternitate urbi$, Homas
in(e(Ubu$ popuii ftomam, 1571. Vitgilius, qui akler-
nitittttn iiniierii Komatii taniopere pru*dic»t, peritu*
riiin tnndein agnovit libr. ii Gcor($ic. v. 49^ : Non
H$ HomoMfi periturnque f(*«ntfi etc. t\om:»< ui a Vlr*
gilio libr. ii Georg. v. 554 rerum pulcherrima^ sic
ab aliis aurea diciiur non dissimili signifK-aiione.
Ovidiiis, de Arte I. 3, v. 113 . Simpticiia$ rudi$ ante
fnit, nunc aurea Roma — Edomiti magnae po$sidei
orbi$ ope$. Aiisonius. de Urb. : Prima urbee inter,
divum decue^ aurea Roma.
i%. Lucretius, I. i, v. 469 : j^ta$ prceterita irrevo-
cabiii$. Quam(|u:im apud Juvencum irrevocabite | o-
tius signiOcal certo deHniium, et quod niutari non
possit. Livius, I. xlii, c. 6i : In ca$um irrevocabi-
iem eedaret, riinius Jonior, libr. iii, epist. 7 : Morbi
tcedio ad mortem irrevocahili comtantia decucurrit,
aL decurritf qiiod mi^liiis «'Sl.
I.). Mondum flammis dentqne consiimcndnm esse
opiiiio inier eihnicos fuit, e sacris scilicei iiiictoiibiis
reiita, ut nniinadverii in r.otument. :id. Priideniiiim,
hymn. xi Caih. v. 106.; quein ad locum Weilzius laii-
dal versiis Sophoclis dc niui<di conniigratione, quo$
p adduco, inquit, adJuvencumprcefat. lixi|uoapparel,
eiim comineniarios in Jiivcncuni parasse. Vide Pro-
legfim. num. 57.
15. In tempora longa, sed quae tandem flnein ha-
bebunt : nani Jmmoriate nihii mundi compage tene^
tur. NoianiJiis est usus verbi frequentant pro (^e-
brant , iiotiitus jam n Bnrihio, loc cit. Idem verbnin
hac norMine vntgo non cognil» oc< urtil lioc I. i,
V. 154; ei I. n. v. 6D5, v. 7i7: et I. 5, v. 20i;
el I. iv, V. "SL^. Waerhiiidus, lilir. i : Nomen novi
Regi$ cum ciamore valido frequentabant. Nec absqiie
nielioris latiniuitis iisu , ui probat Barihius ex auc*
lore PriapBeorum, carm. 76 : jEmww Cererem nu-
rus frequevtant, Magis ad rein tio^traiii Sulpicia in
Satyr. : Mma, quibus numerift heroa$, et arma fre-
quenta$, Sic frequentare memoriam aiicujus apud Se-
necain, de Gonsol. ad Marc. cap. 5. Frequentare pro
narrare, iterare iisurpaluni etiam est a Vopisco, el
Spariiano, et in codice Theodos., ul ostendii Du-
caiigius.
D 17. Smyrna una ex urbibus, qnje sibi Homerum
cjvem arrogabanl. Siaiiiis, I. iv, Sllv. 2, v. 9 : Nec-
tat adoraias et Smyrna et Manlua tauro$. Forte cdo-
ratas. Ilinc Homerus Smymceus vatt$ dictus. Vide
A. Gellium. 1.5, c:ip. II, et dissertationem Leonis
Allatii (le Patria Homeri.
18. Minciade$, Minciadce n«>men a Juvenco for-
maiuni ex Mincio fluvio, qiii Maninani alluii. Fou-
lem Smyrii* el flu\iuni Maniua Juvenciis comme-
niorat, ut v. 34 eiinctndal, prxstantiores esse aqua»
Jordanis ad aetornum carmen peragendumt
C9
20
C. Y. iOWb. lUVUIfll
25
Quas iuAtt«i aaorii» »111)4116, ^Iiiid ««ek if«h» jti
Ei vertigo poli tcrras, aique aequora circum
iEihera sidcrcum ju«so moderamine volvet.
^ Quod si uu) lou^am meru^ruuicarmiua fa-
[iiiam,
Quae veterum ge$ii$ bominum meodadn nec-
[tunt,
Nobis cerla Ades a&lernae in saecula |audi«
fmmortate decus irlbuei, meriiumqne re-
[pendct,
Nam mitii cirmen cril Cliristi vitalia gesia,
Divinum in populis falsi .siuecrimine donum.
07 N0ciiieiu)^«uimnii4iriipi«iii inetndm iecum
30 l|oc opua: hQii «Unim forsau mesiiiilrahet
[ignl
Tunc, cum flamimvom^ de«e#iidet nube coni-
[scans
LEC7I0NES VARIAIITES.
20. Bar^hii codex «ternum nmilii, qnod Bartliius, 22. Iteg. , Otioh. , Barth . , Rom., Juuo moderamine :
I. XI Advers. cap. 25, rejicit, quia durius essel, si plerique jusro. Torn-tcsius jam edideral jumo.
(eternum pro cBternorum pmtTetur: sed 1. xnxtv, 27. Reff., Ou., Barih., Kom., 6ri/; vulgo, en/n^
cap. 15, priipreri miermm similis p'>ciice, quia sic 2d. lu Reg., deeai tn. Puelm., prod.a.» iu po-
meliiis Juveiiciis aliis poeiis consentiij (jui (;lori:iu) n pu/os
poelarum fHermm osAe diruni. inteliigtt, opiiior, *"
(Bternmn e^se advcrbiuin. &talo telernos similii: \i
eiiim vuli Juvencus.
NOTiE
.51. Romani coUegii codex :
de^eudeL Reg., ewruicut.
Hue eum ftuwwUnea
20. Poeiarum morpm esse/pRiornacensere, qunc
caiiunt, animadveriii Barlhius, lihr. xxxiv Advers.
cap. 13, col. 156.S, ex hnc Juveuci loco, colbilis aliis
aliorum. Properiios, libr. iii, el. 1, post uiulta alh
C^inchidtt : At m*n ingenio qumitum nomtn ub eevo —
Kspcidit ; in^io itat iine morte decu$- Ovidiiis, iibr.
4 Amor., el. 15, v. 31 : Ergo cum$iiice$^ cum den$
patientis aralri — Depereani mo^ carmina morte ca*
rmt, Et I, IV de Poot», ol. 8, v. 47 seqq., plura in
haiicsentenli:im affert. (loratiu:;, I. iv, od. 8: Di^
fnuni laude virum mu$a vetat mort, •— QbIo musa
eat, S«c Liieauus, et jtlii poetae passim.
21. Ovidius 1. 11 Meiam. v. 70 : Adde quod as$i*
dmarapiiur vertigine coelnm, — Sidernque alta trahU,
ceicrique votumine iorquet, Polu$ a ir«Xc(ii, vertOt di*
ciiur.
2:2. .Ethera accusaiivus siiigttlaris Gra^-o more
^ro aiherem » pootis Laiinis rrequenter usurpnMr.
Jue*um diciiur moderamen, m inUlligamua, divimi
provideuii.i mundiim gulieriiari. Oiueisius , qui
IHricrert jusio, mlelligii poudus, mensuraii) ac iiti*
iiieruui. Mox v. 41 : Moderaminie nqui; ai 1. h, v«
677 : Jw^to moderamiHe tegin,
23. 111 versiis usque ad protogi rinem reperiuA-
tur in quodam codice Valicanoreginse Sueci:», num.
29, ii quo. suut divers^a opera pr:t.'sertiffi noetrica,
ei in his Pelri Aurorarii carnieu de ntroiiue Testa-
m^iilu. Prius iegilur epigrauima fiegiacuni iii hu-
dem argumenti sacri a poetis tractandi: Aurea Mm-
onH concedant carmina vatis, etc; tum hi versus iu*
venct, setl sine auctoris uomiiie. Slrtho, de Vila B.
Biaiimaici sec. 111, part. 11, Actor. SS. Ord« Bene-
dici. Mabillonii : Si tantam tneruere $uo pro earmine
(amtm, — Qui sceleroeorum mores, el facta iuterunt
— Laudibus in ceelnm , etc.
25. Beda, de Meir. cap. de seans., in faoc iiersa
observat scansiouem niixiam, qu» utrumqiie in se
hahet, ui in quibusdam coujunciue» in qnibusdam
separatus sit pcs.
26. AfOrmavii supra , iromorule nihil uiundi
compjge teiieri : nuuc antem immoriale decus ex
8U0 c;irinine cvangelico sihi pollicetur, quia, etiam
cuu) mundus iuccuiiio ncribit, sperai, se vitam -jr-
leruam oh tempiis ita bene coHocatum consecntu-
rum. Poetts profanis familiareest fmmortalitatem
nomiuis sibi ex suis c:iriniuibus promittere. Lnca'»
nu'?, I. IX, V. 985: Phar$aiia nostra— Vivet^ eta
mdlo tenebris damnabitur mo. Haratius, lihr. in, od.
u.t. : Kxegi monumentum mre perenniue,'— Hegaliqne
$itu pyramidum attiui; — Quod non imber edax, non
aquilo impotene — Possit diruere, nut innumerabiti$
-— Annorum $eriei^ ei fuaa temporum. — iVo» omnis
moriar, eic. Ovidius iu fiuc Mftlam. Jamque opu$
exegi^ quodnecJqm ira, nec i^n^f,— iSec poterunt
ferrum^ nec edax abolere veiust^$, -^ Cum voiet illa
dies^ qu(e nil nisi corporis hujus — Jus habet, incerti
$patium mihi finiat <evi. — l*arte tamen meliore mei
stiper aiin perennis — Astra ferar, nomenqne erit indc"
tekile nostrum. iiivenriis poeta^ etiinicos iiulfiitu*,
sententiam eo direxii, quo Chriaitani omnes Kpec*
tare unice debent : goluui enim desiderai laudem
quae in »terua viu iiosiia est , et qnam bonis
op^ribus cotiicqui postumus.
2ft. /n ptpuiis, quia donnm illnd gentibus Jtim
cuucits cxhil)iiuin fuerat: adeoque siKnlflcanlins Ul
csi, quain si tn f»optt/osleg«remns, u( puiai Reui^chivs.
Falei $in$ crimine^ quia ipse ex Evangeliis argU'
meulum suum desumit. Eihutci poeia>, aliiqiie pro-
fani plerumque ge$ti$ heminum fnendacia nectunt.
C Dio Ghrysosiomus oraiionem de Itio ncn capto
scripsii. Virgilii hisioriain in diihiuin mulil revo*
- caut, :ic magna ex parte certo fal«am esse osien-
duui. lii auicm duo, liomerus ei Virgilius, pr»^
cipuani laudem in carmiuibus obiinuerunt, qui
propter^ pr(e cieteris a Juvenco commemorall
euui.
50. Jiivencum exprimit Alruinus in epiMola ad
e^uscopum qnenidam Traiisalp«uum,.ipiid Mabillon.^
Vetcr. Anttleci. ediiiou. Parisiens. 4735, pag. 403:
Hoc e$t opus tunm in proisenti luee , hoe est mereee
tua in wterna gloria. Ait enim quidam poeta de operB
carminie evangeiici : Hoc opue , hoe etenim forean
me $ttbtrahit ( iege'sii6fra/i«!f) r^nt — Tunc, cum ftam-'
mivoma judex descendet ab urce. Dicam et ego : Hoe
opus , hoc etenim non solum subtrahit igni — Tejam,
$fd faeiat coeli conscendere in arcem, No^ter etiam
8. kuiogius Gordul)cnsis, iuilio Memorialis Sancfo-
rum : Et $icut me indignum tanto opere fafeor^ im
j) quoque sui perfeciione non eolum erui eulpi$ confido,
verum etiam peenie ab$tractu$j prw$tantiorem granam
interventu ejus apud Dominum invenire $pero : ut e$t
iilnd })hilosophicum : Hoc opne , hoc oitm for$an me
$uiftrahet igni, Ijbi olim pro efeniiN pouitur, ui sen-
tcntia hoc versit coucludaiur. Eulogius vcro philo-
sophorum nomine appellare solet Christianos , qui
doctrina pr.«starent, qiiive doclores in Ecciesia es»
sent, iit observat Ambrosius Moreles in Scholiis ad
num. 8, 1. 1. Ometsius buc aff<*rt Ovidli versual. 1
Amor., el. 15, in (Ine: Ergo etiam, eum me $ufre^
mu$ adederit ignie^ •— Vivam^ pareque mei magna su-
per$te$ erit. Sed Ovidius de supremo igne, quo cor-
pora homiuum olim posi obiium crematianturt lua*
nifesie loquitur. Oe hujusmodi precibiK , quibus
scriptores veteres eceleslasiici Teniam pro exiremo
jiidicii die deposcere solebint, plura congeasi in
Prolegom. ad Prndeutium, cap. 19., et in nol. ad
Dracoutium, 1. 3, v. 081.
51. Scripiorem, qui /fammtvomtfs dixeril, tDii*
II CVAMGELlCiG ItlllfORtiG LlB. I. ei
i«i4^« iliii^roni geiiiMis glorla, Cltrisinfi. A 09'P'^^^^^* <iipuromentem figetainhecsiheniis
Ergo «^^ MMiifleQS «dtli milii oarmSnls Auctor 85 Dulcis JordaDis, ut Cbrisio digna loquamur.
LIBER PRIMUS.
40 IIiijus inh3ercb:U thalninis dignissirna conjux.
Cura hk ambobus parilis moderaminis a*qui,
Aiubos fliin«xoi Ieg48 prtscepia <enebalii«
Hex fult Herodes judxa in gente cruentus
Sub quo servator jusli, templique s»cerdos
09 Z^cJiarias, vicibus cui iomplurn cura tiieri,
Digesto intubat le«toram cx ordlne vntum.
LECTIONBS VAR1ANTES,
'S&, Codex Barth., tancitficant, tibus, et eonsiaaliani denoiat.
i% Rom. PigesiQ stabat, muid non displicei : nam 40. Poelm., pr^i dirers. s., Cmjw pfo nmju^,
9rar« proprie tjribuiuir saceraoiibus aliari inservien- 41. Ueg., Oii., Atd., his : alii, ik.
NOTiE.
4)ttlorem luveneo non novi. Eo vocal)uIo nsns esi
Arator, I. n, v. BM : Flammivomo snb sote jacet.
Nmu^uMi legunt Plmnmivolo sub sole, qinsi volanle
(Him flammis; «cd elegJiiitmscsl F/ammifomo, quod
noASoIum lii edltis veterlbus invenlo, sed eiiam ii)
fnss. eodieibus vaticanis. Similiier r^dex Collegli
It^mani Aratorem, Jiivencnm, e« SeiluHum rom-
pleciens, q^iocqm Jnvencum conluli, habet Plam*
mlvomo snb sole jaeet. R.<baims Mniinis, «ive niius sit
aucinr iivmni Vf^l^^ns ip Ascepsione Ohrisii, Juveii-
cum itHi£ititf t Vl VHm flamjnivoma nube reverieris.
Editus cst iHC hymnns a Browerointer alios Rab:ini.
5^. Libr. n, v. 6* ; Per patris althhroni nomen^
ftc., et 1. III, V. 400: AUithroni vuUnm geniioris.
Ven.mlius Foriunatus a Jiivenco, ut pulo, boc vcr-
buin muiu;iius esi I. i de \iia S. Martini v. i. Cla<r
rius iroitniur Engt^lniodus episropus in vei^ibus ad
Kubenuni Ahbaiem, tontp IX Biblioih. Palruni
IMirl. II, pa^. B97, Colottiai 1618 : Cum rex altithro-
nns mnvHHm disereverit nrna — Judicii, elc. Bariliins
iuieipretaiur, Juvencum eo alluilerr, qnod stipcr
Jftrdaiiedixit vox Dci, Matth. iii. 47: flic esl Filius'
meus di^tetns, in quomihi eomplffcul, qtmd Jnvencu
fiaf^tismaiis explicet, Prudeniius, liyron. ^ Catheoi^
V. Gl : Dnrare nos talesjube, — Quales remoti» sof-
dibus — lHifere pridem jusmas^ — Jordane tinclot
g /luminc. Ad huuc Prudeniii locnin plura comineii^»
tniiis suin de studio, quo veteres Ciirisiiaiii aiiibi-
bant in Jordnne baptizari, qui:j ibi baptiiaius «9|
Christus. Jiivenci piam bano invocationcin iniitaiuf
esi Paulinns, de Viia S. Manini I. <v: Casialiaspe^
cnnt lymphaiica pectora lymphas : — Alt^ra poetft
decent homines Jordane renatos.
55. Fiirlnsse cx Imii.Hionc Virgiiji I, vi, v. 66i {
Qniqne pii vates, et Phcebo digna locitti, Staliiis, J. iv«
sai. !2I, V. 10 : Digna loquar^ etc, llis JuveiM'i ver-
sibus res^ioiiileiii alii, I. iv, v. 80^, in Cjoiogo : £lat
mea mens fidci viresy sanctique timoris — Cepit, et in
Imntum luxit mihi gratia Ctiristi, — Yersitus ut no-
siris divinoi gloria legis — Ornanmta Itbens caper^f
terrestria tinguoe.
56. tn pleris<|ne edlilonihus exprimuniur c:<plig
rernm, et imlio.»nlur loca Evaijg«*lisi:»rura, quos Ju*
venous sequitur. Aiioslris codicibiis absnni i tiiis*
modi tituli. Eos igitur ex editiooc AUli su|s iocis
insereiiius. Qunmvis eiiiin Juvencum pooma sine hi^
\ 1, V. 598, ^icveriit : Fe, unte, hodie per gandia te^ C i»scripti(jnibus c<nnposuisse cerluni iioliis videaturi
stor — Ex me progenitum: plncet hwc milii gloria "" '" " '
potis. Efdsl. att llelyr. i, 3 : Qai cum sii splendor
gUmm^ et pgura substnntice ejm^ CV:.
55. 1« sanetificns prodiiciiur iillima raiione c r-
snrflB : neqiie cnini Bariliiu^, llhr. xi Aiivors. cap.
:250, ei Ceilarius, de Birbar. in cnris posier.,
audiendi suni , cum afdrmani , metrnm postulnre
sanctificnns. Ijtrumqne verbum sanctificus , cl snn-
etifieo ai> eccle^iasilcis scriplorihus t:tntiim nsnrpa-
air, ttt a Tenulliano, Prwdeniio, cic. Aurior imer-
ius, de Bebiani baptismo : Ejgo ut sanctifica nituit
renoratns ab unda. Panitniis Pelrocorir.s, lihr. v. do
Viiji S.Martjiii : Qucetam sanrtifici conservant tnunera
toctuB. Iit liiarg^ahoc vocalmluni saiis iisiiaium e.<^t.
94. Helieenls undis, 8nijrn:i; fonii, et Mincioflu-
mini opponii purum ainnem dulcis Jorilanis, cujus
aquas hanril^e «cupii, ut carminn Chrisio dif;n.i \o-
quatur. Ecciir antem Jordaiiem e:un in rem laudnt?
Glossa in codice Barthli hanc allfgori:im sic expli- j.
cal : Per Jordanem vutt inteUtgi Spiriinm sanctum, ^
Jordmis a duobns fluviis nomen sortiiur : quorum
unus m, atter DAHts appellatur : qui conftuentes fa-
ciunt Jordanem. Sic et iipiritus sanctns a Patre pro-
cedit^ et Filio. Non enim dicitur, quod vd Pater sit
PilH, et SpiritHS sancfi, vet quod Filius sit Patris, el
Spiritm sancti, Sed veraciter confitemur^ quod san-
ctus Spiritm iit Patris, et Filii^ quod ex utroque pro-
cedtt. JordaniM vero interpretainr descensns , quod
nonun eonvenit Spfritui saneto, quia qui se ad aqua$
Baptisnd humiliant^ in hoc fit divinm qratiie, et beni-
gniiatis descensus, auce specialiter Spirilui saneto at^
tribuitur, Corrigii Bartbius quippe qui se ad aquai
Baptismi humiltans , in hoc fit. Incerta eti<im esi
etyinohigia Jordauis, qiiaeaffertur. Negant enim cri-
iici Bcripteres, Jorttaneni ex diiobns amnilms con-
flari, .Ttii :iliqiiem esse aninem, qnl Dan iippclleiur.
^uvencus aquam Jordanis coinniemQrui, ntgruiiam
tamcn uliles iilai sunl, el forias-e vcierum scripio»
rum, :ini {{lossitoruin di1ig(nti:« c^nfectu;.
58. Cap. i. — - De pirentibns, et conteplione
Joannis Bapiistie prascursoris Domini ( Luce i ^
i6). — Explic;il verhn LuciR De vice Ahia^ quoi
postia, v. 45, exponit per verboin sorte, B:irlliiui,
libr. XI Advers. c:ip. \t, nolat, vices isias fuihie
diaii.is, vel in iHeni suriTdomni sibi sufces^ionesi
ad ailininistrandum sacriOeimn et riiut» debiias
in timplo, ex III Esdr. i, 1, i : Et fecit Jo-
slas pascha..... staiuens sacerdoU s per vices dierum
stolis uniiciosin templo Domini. Extr:i cnnonem no.^
iium libroruni sacionini lenius hic liber L'sdraRcst.
1 Paralipom. x\iv , enuinenintur vitsinii qiialuor
classcs, scu vices in minisierio Doinini a David de-
signnix, nbi, v. S : E( divisit eosDavid..,. secundum
vices suas et ministerium. IlI v^ 7 : Exivit autem sor$
prima Jojarib, eic, Delnde, v. 40: Octata (sors) Afcta,
Rursiis v. 19 : /l<e vices eorum tecundum ministeria
sua, Encherius in Inslructionibus, sive de Qua*st.
novi Testam: Quid csr, quod scribitur in Luca de
Zacharia sact^rdote, quod essel de vice Abia? xxiv
sortibus fn ministerium templi distribuii fuerant sa-
cerdotes, ut in ordine vicis sn(S quisque sacerdotaH
fungeretur officio. In hoc ergo ordine octavam sortem
Abia hnbnit^ de quu vice Zacharias sacerdos fuit.
59. Sacerdotes snR,>e Jiivencus vates appelbil. ni
h. I., V. «^-il, 547 ; I. III, V. 292; 1. iv, v. 4o5, 824.
41. Moderamen pro moderatione.. PriidentiuS ,
Psych. V. 274 : At virtus placidi moderamiuis.
i^. Annexos Barlhius iuterproiatur , libr. xliii
Ailvers. c:ip. 25, ci soli cnrx inanci;)aios, nullius
altcriiis stndii slndiosos, quia Juvoncus alliilit aa
jus veliis Rom:inuin, <ino nexi erani mancipio pet
as et lihram acquisUi, velui obsiricti imperio : de
quo vidomlus Turnebus, I. xx Advers. cap. 19. Mihl
yideiur Juvencus explicare vuluisse verba^Luca?
65 G. Y. AQUIL. JUVfiNCI M
70 ^^ ^uit bia soboles, jam tum vergontibus A 71 Zacharias, visus coelo descendere aperto
[annis , Nuntiua, et soli jussas perferre loquelas,
Gratiqs ut donum jam desperaniibus esset. (Caeiera nam foribus plebes aslrau rogabat : )
45 Sed cum sorte adyiis, arisque inferret odores Quem tibi lerribiiis concussit corde pavorem
LECTIONES
43. Reg., Ott., Ald., His. : alii, m. Reg. jam lum :
alii jam tuncy Oti., Itoiii., Ald., jam tot. Sabalieriiis
edi*iii,y«m tunc urgentibus^ ei pro tl.s., veryentibuSy
qui>d alii iirasrerunl, et praereremlum vtdriur.
45. Codcx Birtli., Ald., Torn., miiiu^ beiie, Forte
adyiis. In ms. Canlabrig. Evangeiii legilur eiiam
Forte aceidit., eic.
46. Fabr., Ald., Torn., Reg., Oti., mus. Poelm.,
ju$8u$, qiiod niiniis placet. Iii quodam in<. S. Gat.
(veteris lialtcu;) legiiur visus e$t pro apparuit^ hoc
cap. S. Liic:e.
47. Oti. a prima manu, Soliju$tus. Ita Fausti edi-
tio.
48. Codex Barthii, Foribue tum pleb$ proxtrata,
Reg., foribw lunc plebt adttrata, Olt., Knin., foribue
plebet adstraia. Al«l., Poeiin., Torn., Fabr., foribus
ptebes astrata. Latiiiius in Bibl., foribus plebes abs-
tracta, e\ coiijectiira, ut puio, sed que probari po-
tesl. Nam vt*rbu Lucx snnt : El omnis muttitudo po-
pHli erat orans foris hora incensi. Pro plebs ponitur
plebes : dn quo vide I. iv, v. 694.
49. Poelm. Quem tibi terribilis concussit corda pa-
vorem — Yisus, cum laii sermonis gralia plticet ? Iia
VARIANTES.
etiam Torn., et Reg., sed eorde pro torda^ et R^g.
placat pro placei^ ei glossa pavorem ddtfciat. F.iii6ti
e<lilio : Qaid tibi terribilis concussu corda pavore —
Yitus : tum laii sermouis muneie placat? Reusciiins :
Quid tibi terribilit concusxil cordu pavore — Visus^
cum lceti sermonis gratia p/ac^e?Oiiieisitis ciini Fah. :
Quid libi terribili$ concus$i corda pavore^ Visus,
cum l(Bti $ermoni$ gratia placet? Codex B:irihii : Qui
tibi terribHi$ concu$ut corde pavorem — Visus, eum
lcBii $ermom$ grutia placet. Bartliius resiitiiit : Qui
tibi terribilis concussii corda pavore — Visus eum^ elc.
Poeliu., pro d. s. : Quid tibi terribitis concussi corda
B pavore — Visnt ? tum Irnti sermonis luunere placnt.
Scripiura Ottob. veni videiur : Quem tibi lerribilis
concustit corde pavorem — Vitus^ eum lceti sermoni$
gratia placet^ quod placuit Laiiniis et Aldo, «lui
niendose iiabet pavore^ el placut. In Roiii. eadera
est scripiura, sed placat pro placet. Verba Lufse i,
ii sunt : Ne timea$^ Zat^haria^ quoniam exaudita e$t
deprecaiio tua. Barlliiiis puiahat, iiulli ex tot edi-
lioiiibus venisse in meniem, It^gt^ndum eum pro cum»
Iii Basileeiisi eii:im aniii 1557, legitur eum, sed cum
errore Aidi pavore.
NOTiE.
mne querela. In texlu Grrco id dicitur afUfifrTOi, quod
pltTiqiie vertuiil $ine reprehen^ioue^ et iii codice Caii-
taUri)(ien<i Cvangelioruni, apud Sibniieriiiin, $ine
macula. Sed cuiu fere oinnes vorsiones veiercs,
Saiiciii|iie Patres Laiini cum Vulg:u.i exhiheani $ine
quereia, idiiueoitiiine rospondHat verbo Gr.TCo, nain
con$tnbat mente, quod distabat in sexu; elin moribus
erat unum. quod geminabat a$pectu$: ac virtu$ reddC"
bat paret, impare$ dederat quo$ natura. Eo antem
magis noianiiuiu esi, visissehosconjuges nnnniines,
et sine querela, quia procfs^enaii :imbo iii diebus
suis. ei non rrat illis filius. Doderori enim» ei pro-
«fM^^iia est nulla quereta, Juvencns exposuit annexos^ bro rciiiinis, prx&ertiin jiidxis, vertebatur,sibteriles
hoc est uuaiiimes, ei nullo unquam jurgio inter se ^ essent.
disctirdes. Siiiiilis senientia, h. 1. v. 5ii : Ad pro- 43. Lncanus, 1. 1, v. i30 : Nec coierepares : alter
prium semper cogen$ nectebat nmorem. Formula fre-
quens esl hi inscriptiouilmsantiquis adsignirn and:)m
concordiam conjuguin, Cum qua vixtt $ine querela.
Apiid Grutiiruin, paj;. 1145, nuin. 8 : Conjugi dul-
ei$$imo, cum quo advixit $ine quereta per anno$ vi-
ginti. Plures aliue siiniles videri po^suni apiid eum-
oeiu GrutiTuui, ei apud M»niitiuui, et Celliirinm in
Orthogr. Fabretius, pag. i56seqq., i5 inscripiiont^s
profert, quibus &.\ forinulii siiie querela, aiil $ine ulia
querela^ vel, ut in lapidihus ^cribiuir, querelln coiiju-
guiu consinuteui concordiam signiGcat. Iloc sen<u
Apuleius, libr. ii Flnridor. : Proinde $edulo contu-
leret^ ne po$t qtterelai cau$am caperet. lia Crales Hio-
parcht*m virginein, conjugiuin oplanlem, adinone-
nat. Horatius non dissiniili modo de concordia
ainaitliuin. 1. 1, od. i3 : Felicee ter^ el amplius^ —
Quot irrupta tenet copula^ nec mah$ — Divulsu$ que-
vergentibu$ iinni$ — !n ^enium. Tacitus, Annil. ii,
cip. 43, simplicitt^r dixit : Nam $uamastatem v^rgere,
Dru$i non $ali$ adoleviste. jEtaiem vergere pro tiic/i-
nare iu tenium.
44. Barthius, lih. xliu Advers. cap. 23, similem
versuin Prosperi allfgti : Gratior est fructus^ quem
$pe$ productior edit. Jiivenci versuin lauilat Jonas
Scolus, monnchiis Bohtensis, iu Vita S. Cohimhani,
num. i^ : Hnic 8obole$ nulla erat^ uit Juvencu$ de
EliKobelh et Zacharia ait : Gralius ut douuni^ elc.
Bfda, nd h. 1., ex Juvenco, ut iniio : Quatenu$ ino-
pinalo prolis ortn et ipti% donum gratiu$ exi$teret, et
cwteros miraculi etupor futuri prophetce pararet
audittti.
45. Sic etiam (rena^us, I. in, cap iO : Secundum
eonsuetudinem sacerdoiii sorte exivit^ ut incensum
poneret^ et venit, uti sacrificaret^ intran$ in temptum
rimoniis — Supreina citiu$ $olvet amor die. iLtsi D Domini. Sic eiiam Vulg^aa, et antiqtia Itala versio
aiilein querelo! vocabuium non dicatur propriiim esse
de aiiiini otfensa conjugali ainori iniervenieiite, ui
vuit Petrus Clovius, .id loc. cit. Apuleii, tanien ne-
g^ri nequit, rrequeniissime ita accipi, ut cuin sermo
es^t de conjugihus, ea signilicatibprafftTcnda hit. Cri-
lici interpreles, qui hunc locuni expenduni, pnrliui
obscura iiscc esse verba dicunt, ut Valla; pariim
exp >nunl iunovios, intemcratos. iniegros, iiisuntes,
irr^preht^nsihiles , sine querela Dei ei homiuuin , ni-
mirum non solum conscieniia pura, verum et fama
iiiiegra. Aiqui verbum ipsum Gra*i*.um verii possct
non jurgiosi; neque culpantius esi iiiierpres Latiniis,
?ui phrasin comuiuniorem usiirpavit sine querela.
etrusChryiol., serm. 89, interpreiationi:m Juvenci
viiletur amilecti; sic enim de his coujugibus ait :
Est nova feticitas, et conjunium sinqulare^ quando
\nangtln aMtts una m«;ti, una tanciitas in duobutt
in muliis nis^., sorte exiit. Sancluarium parserat
teinpli secretior, quam ingrcdi soli summo sactTdoU
licebal. S.'incium a sanciuario veto dividebatur ; ct in
sanctum siinplices eiiam sacerdoies, non vero tairi,
ingrediebuiiur.ld vocahanteihnici adytumt et adyta,
quod vocahulum christiani etiain scripioies usur-
pant. Pauliuus, poeni. 35, dc Obitu Cclsi : Tum et
ditcisto nudatn (^\. ditcutto nudata,2L\. nudato di-
sci$$a) altaria vdo — Ami$ere sacri relligionem adyti.
lu saiiclo aiireuin aiiare eral, quo odores iiiceiide-
baniur. Laici ad sepium hujus loci accedpbanl,
ut hosii^s et oblatiunes iraderent , sed intus non
penetribant.
48. Foribus sancti, ut ego puio. B:irthius, lih. XLn^
Advers. C:ip.23,ar(lrmai, simile hatmisseapiidethni''
cos institutuin, f|uicor|ioraliininibu^ ipSis,etrorihttS
templuruni prosteruere luiebaiit» Id respicii liclid
«»
EVANAELICie BISTOMie LlB. L
e«
50 Visus, enm l;eii sermonis gratia placet. j
Nam me propiiius rerum pater nnicus alto
72 ^ ^^i ^^^^^ ^*^' 1^""^ >>* verba venire
Prxcipit, et eliara tibi niox econjuge natum
PrtHniUit, grandis rerum cui gloria resiat,
55 Plurima qui populis nascendo gaudia quarret,
Sobrius sternum ; clausum qiiem Sptritiis ipsis
Yisceriluis malris complebit numine claro.
Isiius bic popuii partem plerainque docendo
Ad verum convertet iter, dominnmque Deum
[que.
60 Continuo primus noscet, plebemqiie vocabit :
73 Nomine Joannen hunc tu vocltare memento.
Oiii confusa respondit mente sacerdos :
^mula promissis obsistit talibus actas,
Nec senibus soboles poierit coniingere fessis,
65 Quam Dcus avertens pHmsBvo iii flore negavlt.
Hsec trepidans vates; cui talia nuntius addit :
LECTIONES VARIANTES.
51. Tom. : Jam me demiuum rerum, Reg. : Nam
m demmum. Pleri(|ue : Nam me propiiiu$,
53. Ald., Reg., Ott., Torn., Mox e. Fabr., Poehn.,
Mox da.
56. B.-irthii codex, Sobriui : aternns, quae scri-
ptiira valde mihi pmbabilis esl, ui a^ternui ipiriius
pro Spiritii sanctn ponaiiir. Alii, repugtianle B.tr-
thio, sobriui asternum^ et in Reg. e^t glossa eeterna-
liter^ et indicatur Spiriium dici sobrium. Aliier ego
inieriiuiigo.
57. S»baiierius edidit lumine claro^ et pro d. s.
numtie. In mss. et editis lanlum reperio livmtiia,
quod roiinrm:iiur Vfrbis Liicx i, 45 : Et Spiritu sancto
replebitur adhuc ex utero mairis suef.
58. B.irih. codex , PopuU partem plebemque do-
eendo — Ad verum convertet iler, (|nod inni aiisonum
Biirthio videtur, sed iion aiidct miitire plebemque
pro pleramque^ qnia coiitinuo sequilur ptebeniqNe ro-
eabit, Fau^t. : populi partem maifuamque doiendo —
Ad verum converiet iter. Cni coiisenlil hic, ut sa^pe
alibi, edilio vetns in Bibilotheca Vaiicana, qiiain
Da\entriensem apiclhi. Poelin., Hic partem populi
pterumque docendo — Ad verum coimrlet iter. Ita
Fabr., sed pleramque; et Ald., Ro!n.,Ott., sed hi
NOTiE.
nem vulgatam astrata , vel adstrata, vel prostrata, ut C vencns recle cum aliis Patribus, clausum ipsis visce'
ms. codex Barthii habet. Veibo auerno hac sivniH- ribui matris.
populi partem plernmque. Veieres ediliones apud
Baiihiniii, Torn., Reg., populi partem pieramquere'
verii — Ad verum iuadebit iter.
60. Reg., Torn., Fabr., Gall., Novabit : plerique
Vocabit.
61. Reg., Otl., Rom., Joannem hunc 1«, qiiod
B non ahhorn*l, et edituin est iii Torn. Plerique^Nm
/tt. Rescribo Joannem hunc. Renschins ad «ers. 58
liiius hic populi nionet, hic ei hunc semper cum
dignitate aliiioa, et ornamento ejus de quo sernio
esl, usurpari. Ipse autem hcribil Joannem hune^
quod susiiiieri poiest per biaiuin, et qnia aspiiatio
vim consonaiitis nonnumquam habct. Id probat
etiani Beda De meir. cap. de hynalce|;h. hoc versu
Juvenri.
64 R<*g., Ald., Poelmann. pro d. $.,Torn.,Fabr.t
soboles : jilii feeius. Reii^chius soioles pra-fcrt, qnia
V. 67 Angelus Mari» respondens eodem vocabulo
uiitnr.
65.Alii quam^ scilicet sobolem; alii quem^ nerope
fo!tum.
66. Ald., Fabric, Poelm. pro d. s., Oll., infert.
Alii addit. Rom. infert^ sed furle fuit in/i/.
catione usus est Ovidius lib. ii Metam., v. 545 :
Nocte dieque vocant^ asternunturque sepulcro. Apiid
Lurani nulla ineniio ht hujub nioris : vero tamen si-
miilininui est eum a Juvfnco expressuin fuisse.
Rognbat bimpliciler posiuim pro Deum orabat. Ilinc
ro^ufioiies preccs, supplicaiiones ecclesiasiica*, de
quo verbo consulendus Ducangius. Sinnli modo
orare absoluie ab ecciesiasticis scriptoribus usurpa-
tur.
50. Fortasse allndit ad illud Virgilianum lib. xii,
V. 48 : Qutun pro me curam geris, Aanc, precor^ op-
time^ pro me — Deponas. Ita certe putabat Bavthius,
loc. cit.
51. In Prolegom. ad Priidentinm, nuin. i05. os-
teiult, primaiii in propUius recte produci po.sse. Con-
fer etiani S:iti>faciionein Oracoiitii, v. 14,p»g. 569,
et adde Guilieluium Briiooein, epist. :id Karlotuin,
58. FopuU partem pleramquey scilicet multos filio^
rum lirael^ ui ait Liicas. io sinjiulari numero ptc
rvsque iSallusiiiij;, Getlius, Apnlcius, et alii dixe«
runt.
60. En verba Lnc» i, 16, 47 : Ei mvltos fHiorum
Israei convertet ad dominum deum ipsorum. Et ipse
pra^cedet ante iitum in sinritu, et virtute EHa : ut
eonvertat corda patrum in /i/tos, et incredulos ad prw
dentiam jusiorum^ parare Domino ptebem prr/ertom.
Itaqne sic Juvrnci verha interpnngo et cxplico, :
paritm |ileramqne po| uli ad veruni iter, dominiim-
qtie, dtuniqiie converlei. Ipse pnnuis nohCcl (l>o-
miiiuro videiicet, dnin in niero niairi» exsullavii) et
plfbem viicabit, quia v«>x erit clamantis in de-
serto, etc, aut plebt-innovahit, qnia Domino plehem
perfectam parabit : iiam novabit respi(*ere potest ali-
quo pacto ad liaptisnium Jnannis, vel elejians est
vers. 18 : Hunc quoque propitio coslestis sidere vultus «. mebifhora, ut aii ad h. I. Maldonatns, (lua^i Joan
__ Vai ma^^i iii^^irn . AF ^^^^ gerendniii a Chrisio agrnm prosciiideret, ac no-
— Vel semel illu»ira,
5i. Yemre tibi in verba notanda phrasis, ut venire
in eonspectum altcujus^ ventre in sermonem alicufus^
vel oiiCNt.
56. Sobriut aslernum ponitur pro his Lucap verhis,
Vtfiuin et sieeram non bibet. Interdum celernum ad-
verbiiim accipitnr pro as^idue, valde. Virgilius,
lib. II Georg., V. 399 : Terque qualerque solum scin-
dmdum^ gtebaqueveisis — .Lternum jrangenda biden'
tibus. £t iibr. vi i£neid., vers. 400 : Licet ingens
janitor aniro — JEternum latrans exsangues terieat
umbras. Omeisins, cni airidet aternum^ inierpreta-
tur perpetuo sobrius. Joaunei» euiiii toto vitas suae
tenipore iuit&»brius, accibi parcus.
57. Evaiigelisla aii : Ab utero malris sum, quod
nunnuUi bseretid interprelantur ab infantia sua, Ju-
varet. Pleriqne ila disiinguunt, Ad verum converiH
tfer, domtnttffiqiie. deumque Continuo prmus iio-
Mcet : quod inagis a verbi« Evangelii rec^^dil
63. Sic Virgilins I. v, vers. 4i5 ; yEmula necdum
Temporibus gtminis cambat sparha senectus.
64. Fessus 8;cpe sonat generationi ineptum, in-
fecundnm, ut v. ItO, -^ro defessis auxit miracula
membris. Glaudianuji, Oe rapt. Pro^crpina; 1. 1, ^ers.
124 : Fessaque post primos heeserunt viicera purtus.
65. iteuschins suptilet Quam Deus arertens se, et
de aversioiie Dei, qtiee frequenicr indignationem
denolal, plura di^serit. Sed potins inieliigenduiu
est, quam esse acciisaiivum jungendum participio
nvertens, et veibo negavit^ ut in re simili dicaii^
1. ni, V. 304, var. lect.
Si liUl morUlU sobolern promiiierei iillusi j|
Ad desperandum forsan cunciaiio meniis
74 Debuvrai lardi:» ki^reiift insiatere verliis.
70 NuoG eg^, queni Doroiuus, coli lerrsoiae re-
[liertor,
Ante Mios vhIum vohiii parere ministrunt^
Auribus iugratis bominift^ visuque roceplus,
Supremi maadaU Dei temuenda pcregi.
JUYEMCI I»
Quare prOmittis maMl irretoeabile dofram ;
75 Sed Ubt claudeiur irepid» voi nanlia maslte,
Diiiiec cnncta Dei armentBr mimeni voUs*
75 iii*^ik>t« ei sese leneris iinidiscofl aurlt.
Inier«a popuius iniratula iMiga trabebal,
Quid untum in lempin vellet cestare sacerdotf.
40 Egre.s»as trepide, nuinen vidisse su|ienivtt
Ntttibus edeeuit, misere el dispeadia vaoia.
LECHONES VARIANTtS.
68. Bariliii codex ad duperandum, qifod Banbio
arridei, qiii» ditperare est seciis sperare, nt df5Sf nrir^,
et mille talla ili^u habet tatinifff^. OfltelMils a Burttiio
(li<(senHt, quertf novarttm toctnn afforioreni vocnt.
70 Ald., Torn., B»rihii cnrdet, Brg., Rom., Oii.,
fepetiot, qiiOd pro d. s. posnrt Poeinianr.us. Alii
er^flfor. Gmnenis Aci. Soc. Lal. len. vol. III, i!i<;tin- B
|ntt ^K^fm Domirtut, eceti terrwque repertor, Alii do-
ihiniii emti, terraqne repertor,
71. Saliatierlns editlil patere, el pro d. s. parere.
H fliiicc veruin esi, ei irt niss., ei editis quos viiti,
tanltthi exsiat. Palere meiri le^ibus adver>a!ur.
li, Birrth'U« scritiendum existiihai hofnitii : sed
hene e^t hondnis, BaMhrns iHiclllgif, esse dativum
jtra ahlalivo, nl «:ene Ml.
73f. Codet B»ribii Supremi mandata Dei tempnatida
pereai : qua scripliini aiiud aliqnid laierc piital B;ir-
thins. ^M exhihenl nnsrri eodd. Reg., el Ott.. sed
leMfiendd, vel ttmpnenda, qar/d in nis>. codd. liive-
Ktf) cnnfirmat Gilhindlus. Heu^chms cum ediiis
Summi jussa Dei non contemnenda peregi. Griinetns
Kie. rii., 9uprem% mttndaia Dei temnenda pregi?
h. e., Peragere debro? >et peregisse del)eo? G;illan-
dlfra Sftmmi jnssa Del nen eaniemneHda peregi 1 iii
Roin. tenenM inenduui est pro temneUda : rt^liiiaa,
ut in Reg., et Ott. Onieisius fatetur, quatimr codi- ^
ces cnin nosiris f:icere, scd putat Irgeuduiii Dei
haud temnenda, Reuscliiiis vero suspic;itiir Dei con-
tempta* Helineo Dei temnenda^ neiupe qu% Ziicha'»
ri»s conieinueret, vel conteinpturus erat.
75. Tornaes.» Reg., Trepfdte^ quodexpreiait 6al-
l.ind)u< eiim Grunero loc. cit. ex mss. Angl. Un.,
Gnitt. l^leriqiie editi rapfd(r:quod ReuscbiHs reti-
iiuit, cl e\pl<cat Dadius, quia ineus imicQ moinentu
coeios |)cueiiat. Trrpit/^ sumitur pro (/ua/(F| iiir^tir,
duhiianlis.
77. P. elm., Rck.^OU., Roin., Fahr.. (iall.4 et te-
se teueris intniiscnil auris, VeliiS Cuilio rausti, Ald. ,
toro., PoeluKinn. pro d. s., et tuttilo tcnues se misil
in lUiras.
78. Reg., Ollot)., Poelm., AU., Torn,, Rom.,
Da^eiitr., populus miracula longa traheh U» Barthii
cod(*x, populns miracula lon^a trahcbant, ^«ibr., po-
pu!uni liilracula tonga trahebaut.
Itf. fabr.^ Quid kimen in templo, niiniis beiie. In
nCjt., (iu\d tantum templo ^ deesl, i/i. Reuschius ait,
tamen non ;idro inconcinimiii esse.
80. Rc}?., Progreisus trepiiUv. Barttiii codei melius
Progrenus treplde. Sic Roni.
8). Pleriquc edili misercc el dispemlia xocis. Reg.|
wifagf,' disp ndia vocis; ita Oll., scii p<»sl ?/iis4T< abra-
suiti ali()U.d vide!ur. Roin. ntiseros dispendia vocisi
Burlh.c de\ miserautispendia voci, qux geuHina loc-
tio Bnrthio vidittir. Furtai>se legere prae»ti4erit mis^
rm ob dispendia vocis, qiia! fuerit causa cur nutibua
edocuerii, etc. Sed leciio vulgata liene procedii. Gor^
n(5lins V:ii. Yonek Ohserv. niscell. eap. §1, pa^.
118, rescribere malletmt«(?ra et dispendia vocis : ii:ini
iia auial Juvencus ultimo subslaniivo epiihelon ne-
gare< ut DMx V. 84, lfe€ dilaia ttim tfenerm nmnefB
proiit.
:NOTiE.
67. Piilchra h:pc est iulerprelntio verboruni Liic» rt? seripti per debita eurtens,
U vers. 19, iO : Et respondens Angelusdixit ei :
E§o SHm Gahriil qui Osto ante Deum, ~et missus suns
Joqui ad te^ ei hcst tibi evangeii»are. Et ecce eris la-
eens, etc. Beda, in carminHnis iuveiici versatits, lianc
exptieatioucm arripuit m4 Ii. !•: Vult inielligi, quod
si komo talia promiUeret, impune signum flagititre
liceret ; al cnm angelus pron^ttat, jam dubitari non
deeeat.
69. Reusfhios eiponit, Debuisset eliani lingiiam
cohibere, ut Uifdus ad laquendum esseSi Mal«, Be-
OmHid slSctoruttt ^efi^
prvmissa Irnhebat, Adliuc tamcn ohscfltnin remniMff,
qwidsit, popiilmn miracula longa Iraticre. Verba L^
ce h;t»c siiut : Et erat plebs ex^pectans Zachariam^ ^
mirabantHr quod lardafet ipse in tempto. Plures d\i\-
dein :ic diveisac stiut significationes verlii trcniit;
sfd ad rem nostram ea inaxime faeil,'qun ac^crpifur
pro agiiare, repiHare animo, cousiderare. j^jllustiu^
De betlo Jugnrtb. enp. 98 : Jfarmir anxiits,., ttahtH
cum animosHO, omittereine inceptum.... an fottUttdtft
opperiretnr. Taeiios Annal. 1, cap. 78, ad tin. : Cwr
liuerafc insistere his tuis v<nrhiSy qnibus lardnm le ad D ^'^^('^i'^^^ spectaeulo ipse^ varie truhebant; hoc Cf;t,
credeudum estendis
70. ferrceque reperiof^ iit rerttf» repertor apn4
VirgiriUin* orbis veperter apud Prudeniinm, et »i^
mdia itlia apud alios, qtte hmgnm essel recensere.
7t. Priina signiflcami vertit pareo e%i adcsH^
pnesto me, quse hiii<! loco e^mveiril. Adisis (^om«
nieiii. ad Prudentinin litfr. 11, conirit Syinmach. v.
237, Qu(B simules parere meis virtutibue.
74. Draeoniius de niunere diviiic», fortas^e Ju'^
vffiicum iiiiitatuSt lib* i, vers. 60l^ : Manet irrevoca-
inie iim^MS. ^
77. Teneris aurie. Sie Pradentios Psych. vers.
iStif Per ieneros eriipiua noios. Coirfer CoHNneiit.
78- BarUiius ait^ putctierriine usiirpatum trahebat,
vei« qiiod. ipsc inMVHii, et eiegantius qiiidcnt esfj
trahebartt^ quod Yidelicet longa videalnr series lem*
peris contiriuaia. Sio Virgilius lih. iv Gforgte. viiee.
Wif U9i¥> sint, quee fiseritUt fwe nt^x ventura srakHn-
tw. ^i Juvencus no>tej' li. i. vertf. H%, iMerea mte*
VII rie iuierpretabantur.
Id. Ta4itHm cessare, tantojjefe eesttire. tidc hoi,
ad Drafoiitium I. Hi, v. 150^ Bt ntget, Afhrahafn idn-
tum fevisse beatum.
80. GUmn noubilis ?n BaHhti cftdice ffa<c' er.it :
c Nttmen sfipernum: Angetum sic dtclt, ut iu hi(«ttn*}s!
AI)r;ih.imi.Vel niillenieiii pru inisvo. Qiioniam t>enni
liouio vtdere non rfoterai, ei vlt(»re. PfmriCn aufem
miniise^t, qusrmsi Denni ditisset. NiittfdM ^iritif quasi
nniamen l)ei diciiur. 1 Qtfod posiremllili :^h B:«rihtus
ex seelerato Pnnlo illo ortnm esse, (|trt t'afrfiflcin:i
Fc*ti innnmerahites bonas rps omni ()ifTSt^Htatts tiie^
mori» male etemit, digntts erptftna stii par^te (i.ilt,
qiise lecit illi. (leite numen esi nutu^ii, vortunias, et
fere dicebatur ali eihnicis de voitrrrt.it6 tft p<f(enti^
deoTum, ntqtie adeo de ipsis dits, ^t d6 dTvinitdrte.
81. Dispendia toeis, ut fernte dUpmditi, inOftB dia-
"a.
H
EVAN<}gLtCife mtdRiM LIB. I.
fo
T^iiMe doiRoin raneflt itompleM ex oftf tn6 vart^ j^
OIHcMi, ainiftsmqilo lef ftrfl j^omissii IfiqttMam,
Nofi d|iM« dhi teoortifii muifera pfoFlik ;
85 Ansi» Md f eliirfo (^lKbftC |$««rd}s <;rfrfjtix , 90
DoKtc qalfM|O0eaf »m eomplef f nt Idmiha lotiam. *
Tiinc miijofa dehltid iddm m.itiddU minisfcr
Detuiit, ad Mariae demis;ns Virginis aiircs.
titsic desponsa sno per (enipora cert» propitiquo,
77 Abdil.i tli^glnels casie pubescet^eteotis,
7S E( servafe diem jiissls permissa pareutum.
82. fteg., OtL, Faust., Poelmann. prod. s., Ald.,
torti., remeat, Fabric, Poelni. in lexlu rediit, Rom.,
repeiai.
87. Poelm. pro d. s., Nunc : melius» Tnnci
LEGTIONES YARIAMTBS.
^8. PoeUsL ninuabene dtiiHf<u4 pro denmtut,
90. Bom. , vubescere tcedis curo nota tn iiiargi-
ne, Vtrgmicb ttkda , Srllicet aAihfadversione id di-
gmiw essci quasi Virgo pubesceret in nuptins.
83. LevaM, levcm ei tolerabilem faciunt amissam
loqnelam. Virgitius 1. 1. vers. 354 : Sis felix, nostrutn'
mie tevei quceeumque iaborem ; el i. viii, vprs. ^09 :
Ingrediensj varicque viam sermone levabot. Hiiic lcvn-
men^ consotalio.
83. Anxim eelabttti qnia ocenltabai se^ ut Jiii Lueas,
quasi erubescer»! quod i» seneeiittu openm Ithons
dedisset. ScUoeltgenius lum liic, tnm vers. 117^ an-
%\a iiiterpretalur hiia. Gaudia reiilri«, quia vi^re fKiu-
debat, gr:*li:«sque Deo iifiebal, quodjibstnltdset oppro-
brinm eju$ inter hmrnnse, Nam omtiea {iefiie« priibro
veriebani steriliiaiem reminarum. Inier indiros hir*
jusmodi opprabrwineo maiuaerat, qui» Messiitm ex
siia gente iiascituruin sper^b^ni ; a^: proiiHle reiuinse
fitenles in bujus glorisB p.irl<}iii veuire nnm tHitef.TiiL
Prudeniius Ditiocli. ver< 14, In nl4-^ Hitkt San
easa^ soboliM sibi gandia tera -* F«rrt, ei Seduliil» L
11, vers. 60: Qno! ventre beaio — Gmmiia matris /ms
bens cum virginitatis honore.
87.C A PUT 11,-— Angetus Gahrielmittilur a Deo ad Ma-
riam l^ir^iteiM(L«£.if^59). UuMfntfSiiiemniiniSf^
fnerii, idein aiigelus Galiriet^ lnnien ad Martam Vir-
giueiii majara deiulii. AnnwMiavii eilimGbnstftifr ex
ea MseiHiriHit. i
89. Dewponta ; vef fmrh mn{?is LDtfOum , ninrin de-
pmmlk : qiiainqftato et hoc, qiio Vnl}$afa triiYtir, pru-
bnm esf. Mnltl iirreNi^nnt jtrm (uuc B. Virglnem
nofttm fflrisso, et sigfirficirrFnrie minits propria dici
despoitsnm, vel despensirtarH. JtrVetiCiis, cnjud sane
aoctoritas emrlchiinemta norf cfsi, rontrnriaiu fnOuit,
fel elare ertam lefrei «rpinionem. Ets7 nnteui iuveu-
€1101, nl communi Patrirm et rlreotogrif nm scnfcnlix
eolm*reai, expftc^e voluerinrtfs de sofemiil celcbra-
lione Hffptiarnnr, qti»m efl.iiii plost veri iiiatfinionii
eomraeffim dil:il«m esse intdli;:;at, Adliuc lainen a
plefistiiie liae in re dis»idet, qtmd in eadefii domo
com Jusefvlio non hahlmsse credhterit, etfain post-
qiiam despowsfli ilH rnerat, aut mafrlinonirim Ciim eo
eoittr»xorM. Mcg.irl ncjoit r.trioires prol^aWles pro
oiraqdo 9eHt«»ii:i ex Evftngeliis peif, ut vel ex iis
eolligi poMi, <iose S. Thoioas egrCgfe drsftiftnt iii
part., qme^. 119, arr^ % : Ad tertium dicmdurh, qnod
$ieutChrifS0etemtHs dteH snper Mtttthceam, tieaia Virgd «^
tie fuk ^fpemmtet J9seph, qniHi etiatn esset dcftril ha^ ^
biia, Nam sicut in ea, qmefndoma tiri conttpit, ihtet'
Hgkm e&ncepiio matiHHis : siein ea, qute cxtra donnm
eencipii, e9t ^ftspecht eonceptio, Et ittt non eUet suffi'
eienter pre^ium famm B. Virginii per hoc^ (futnt fnit
Atsfonttitdt ni«t en&mfuisstn domi hdbita. Vndt quod di-
citnr, N^fteieam ttaducere, mejusintettiyitnr, id cst,
noHeimn dtftmnre in pnblicttm, qitnm qnod hncWi-
gaiur de ttaduitione in ffomm. Unde et Etaug^tisia
subdit, tfi9$d vetuit occultt dhmttere eam. Qnamvis ta-
men eeeei 4omk habka prt>pter*prMmn deiponsationis
fktem^ m m thtm tamen inttrvenerAt sotemtus cciebrat\6
miptiariut^. ffr^pttSr qaod etkim hondnm ctttnatiier con -
vtnerant. Vttde, tkut Chtywitatfms dtcit, uon dfcit
EvangHtemf Ahtcqnam duceretHr M damftm sponsi,
eHHhH Htmiiam »m. Consuetud& enim fitH viiterH^its,
uitpmtm fti 9pon$0nm thmOm ht^ermttr, Er ideo
' \ Mjihti dkH iotepk : Me fftneai accipere Ma^
riani conjugem tuam^ id ettf non timem miptiat ejut
sotemniter celtbrare : tieet alH dieant, quod nondum
erat rn doiuuminducla, sed toium desponiuia* PriUfum
tamert magk cousonai Evangtlio. OpiMioiiem, qlue
g magis |»laci)i S. litoiHie, c(fii(iriiiiii Suarius dis|mii
7, lom. XVII. AliHiu iuierpreiaHOf»em, q/ttt itd Jureii-
cuiik inagis aceedii, te»>enl AuseiliiiSi Abuleiitr*^
CajetaiiiiSy Baronius, el slii. JuveucNS koc efdlfte
rem ioi;»iu milii Mairsre videlHr. B. Yitgo jstn sfiiest
el foriasse anle<|uam nubiiis ossel, oe^penfiff emt
suo rropinquo, sed jussis HerenMHH nbdiis v)f);iiieis
lectis pubescebat, lemfmsqHe opporiiuiiim mAirimo-
iiii contrabendi exspeciab;il. Iloc ipso tempore »fi-
p.truii iili aDgeliis, el enm de Sptrilu s»»rio coilCc-
pissel, illiro malrimoniuin verirm tum sponso SttO
Joscpho coniraxii, rt .id ssiiiiiiiMitfHi ttlis.ibet*am sc
comi^it. Nitm st .il»dita virgiseis tecHs >erfDlhtdkMii
3upUarusi, suiiin ac esira «a teetii pro^iiss*, ei qiti'
em iii moniaiia in civitaicm Jud:i' cum resiiiiaiioi;e
irissc cogiioscimus, f.cile inlelligiinus, id per:irtum
posl (liem nuptiarum. Re iia expssita, vix uiia e«i|
dirncoltas, qu:ii fevi ncgoiio non ilissoivutur. Ib4
etiKu, miae poslea uarrat Jiivcnotis veri. 16^ scqij.#
ccmimode explicantiir dc Josepim j^m conjugo, ei
C f iro a. Vir^inis, qui .secum cogilaverit de &iaiiii mu-
jii^e Siin (limitlenda.
v(t M:irti.ihs Iibr. i« epigr. ¥l, Vij-|iiiuiim (/ohhhh
tocal virginuiu Vestalium xdos. Siuuli modo vtr^
neis teclis explicarc pos>UHius de aliqua domo « in
qu^virgihes simul esseul, et educareniur. P. Cnn»-
ShisIibr.lDeDeipora V.cap. !2, et SuarluslDSi^spi.»
q?iast. 49. art. 2, disp* 7, ex Pairibus pr«li«iii|
rinsse iii (empfo llierosolymiiano locujMiif quuvif-
gines Di*o dicala: b:il)itaf)ani, ei iu Lis firgiiieis a^
dibrrs B. Virginem ab aiino seiatls huai. Un'M, quo s
parentibu^ in (emplo pra^seutaia esf, ut pie creditur^
usqiie aU suam desprms: lioncm., viiuin egisse. De hu-
jnsmtidi asccterio virgiuuui iutclligi poiesi iUigi
M'ich:ib. IT, ui, 19: Acciiictceqtie tiiutierts citiciis pec-
tut, per ptaieas conpucbant, Sed et vir^nft^ qu4B cm
ctusce efunty procurrcbaut ad Oniani, Aiidila crge vtr-
g<neis rinjuSiiioiii teciis B. Vir^o casie si ))io vitsHi
(rnriscgil usqne ad pubcrialis lem^s : scd annun*
liaiio Verbi dhHiii eo loco cene peracla non e«|
aiwfndo(|uideiii anielus missus esi a henincrviitiini
Galifse:^, tu\ nomen Nazaretli. Uporlei erga, ut ifi«
terligamus etiam in civitaie r^azareih fui>se ali4|iiem
|4»cum virginihusediicaudisaccoiiiuiodaLuiu, vel leeta
Virginen, qua^ Juveiicus memorat, itiLii a^iud fiiii^se^
q laiii cublculum sccietum in domo paierna iieipe*
ran , 7n quo hiac soti Deo Viicahai, alaue osiio clansd
oralnilPatrcroinabscoiidiio. Nai:UisAlakaiider See. i
rifstop. ccclcs. cap. i, art. 2, locnm I. 11 HtKUt^
bxoriim de virginihus, ((ux cmiclusai eraiit^ expii*
cai de pneTfis qua; pie educabautur^ ct propriissibi
cnhiculis paterna^ deinus, sive pcnet! aiihus kiiehfintf
nC'{'ie prodii*e foras sinebaiitur. t)c his ergo piHermH
domtiS fec^ii^ ii^qiium cst Juveucuin espoiiore. Vidd
noi:nu ad v. 60) U, 1.
^f. Gt6S5& K^8'\ iifvare dkut — i*ulmun^uupti$h
rum. tia ain huiic tocum interpf^eiaaiur , iH^jiisei^im
K(enf|tfo^. Qu6a si Ceoeamus, matrimohluni jam
71
95
C. V. AQUIL. JDVBNGI 7S
Ad quam (ranqtiillmn sermonem nontius inflt : ^ iOO N11II09 concepfos fieri sine eonjii|[e diennt.
Salve, progeiiie tems jutura sMubri,
Desine conspeclu roenlem turbare f erendo.
Nam tua coiicipieiii coeleaii viscera jussu
Natum, quem regnare Deus per sxcula cuncta,
79 £' propriam credi sobolem gaudetque, ju-
[betque.
Hunc nbi sub lucem dederis, sit nomine lesus.
Ad quem Virgo dehinc payido slc iiicboat ore:
Unde igitur sobolem roibimet sperabo venire?
Nuiiiiu!^ bjRC contra ceieri sermone faieiur :
Virius celsa Dei circumvolitabil obumbrans,
Spiritus et veoiel purus, lectissima virgo,
i05 Ac libi mox puerum casto sermone jubebit
80 Magnificum gigni populis, qnem credere
[ Ranciom
Supremique Dei naium vociiare necesse est.
LECTIONES VAR1ANTES.
92. Poelm. pro d. s., Ald., nuntius infert pro tn/if.
93. Poelin.in texui, Kom., Oiiob., Fabr., Salve,
progenie terrat jutura iotubri, Ald., Torti., Poelin.
pro d. s., Faiisi., et Davenir. Satve progeniem terrii
pariiura satubrem, Reg., Satve, progeniee terraijutura
iatubriif ul Virgo dicatur progenies satnbris. Gru-
nerus ioc cit. ex mss. Un. progenie terrii futura sa- B Fabr., ei alii, iic inchoat.
GrnnfTum, Iluic, ubi sub luee deUerii, sit nomen le-
iui, Bariliii codex, Griiiierns loc cit., Alniinu^i ad-
vers. ElipaiKi., Uom., Oit. , Hunc ubi iub tucem dc"
derii^iit nomine leiui. Ua Heg.; Cani., ct Ald., icd
nomen lenii.
99. Ald , Torn., Faiisl., Rom,y iicincipit. Poelm.,
lubri^ et Cant. progeniei terrii futura ialubrii. lf*git
progenie terrii fuiura iatubris , qiiod meriio displi-
cet Gailandio, qui pnefert progenie terrai julura
iatubri : ac revera metrum non paiitur futura , ac
paritura videiur glossema.
94. Torn.,conipiVa niendose.
95. Alcuinus 1. 11 contra Elipandum roale Non pro
Nam,
96. Alciiiniis loc. cit., per iacula; 1. 11 contra Fe«
licem niale legit per iinguta,
97. Rom., ut propriam.
fft$. Piielin., Faiist., Gall., Torn., Fabr., Huic ,
ubi iutf tueem dederii, stl namen le$ui. Un. apud
401. Roin., codcx Barihii , Reg., Ottob., Gall.,
mihimei; qutid magis placet, qnam miAt ntinc In Aldo,
Poelui., Torn., et aliis,
iO^.Torn., Faosi., Roni., Ald., Fabr., Poelm. pro
d. 8., profatur Reg., Olt. cuin aliis, faietnr.
404. Citdex Bartbii, Spiritue adveniel. Roni., 5pf-
nliis ac veniet.
106. Pirriqiie editi distingnunt gtgni : poputii,
Ald., Kom., Fausc.y gigni po/nc/is. quem; quod M^qui-
lur Gallaudins ex ix, 6 Isaiae, Parvulm ewm natui
eit nobii, et fitius datus est nobii, el Lurs 11, i\:
Natui eit vobii hodie Salvaior. Reuscbiui prubat
^iijffu; poputii quem^ ex Aci. Aposi. iv, 42.
NOTiB.
tanc contractiiro ruisse, id intelligemus de die' qiio Vide vers. i92 b. 1., et vers. 301 et 647 libr. 11;
Cfleremoniae publicse, et soleinnes matrimonii peragt quibus iii locis vox iibimet occurrit.
debebani, vel quo Jos(*ph in doiniiin snam eain du- 403. Verba Lncae snni cap. i, vers. 35 : Spirilui
ciiirus eral. Servare interdum suinitur pro observare, ianctus superveniei in te, et virtus Atiiss.mi obumbrabit
esse in specnta, exspectare. Dies eiiain sumitnr pro q^ tibi. Arunilu» Lfxoviensis carin. i iiuiialns i^bl Ju-
tempore indefinito, ut idem sit iervare diem, ac ex- veocum, vel poiius ipsiuH s.icri codicis verba ipsare-
speciare lempus opportunnm. igiiur B. Virgo jussis
parentuin |»erinissa est, neinpe dala. seu tradiia esi ;
nain banc sigulficaiionem babei boc loco vej* biim per-
miUo^ ui pnbescen^t virgineis teclis, etservarct diein.
Sicenim i»ro«.*edit sciisu?*horuin versnuin, uou, ul ex-
ponil Wi:kius, abditaeitpubeicereetiervare. InnuitJu-
venciis, Virginem Josepliodespons.tm fuisse, duiiiad-
huc SS. ejns parentes Joachim ei Auna viverent. Molti
lamen asserunt, p;irentesMan£ Virgiuis e vita exces-
sisse, cum h:ec aunum «tatisxiv circiier ageret,ac pro-
inde a sacenlotibos nuptui traditam fuisse Jo^epho.
Res incena est, iieque desunt scripiores aiiliqui« qiii
anirment nlrumque parentem , ant saliem S. An-
nam supersinem fuisse ad anniini quartum vii.T Sal-
v.itori!i nosiri. Accipio autem vocabulum parentum
propria significaiiniie, uon alia minus propria , qiix
tinuil, ul obdi^rval Rarihius lihr. ix Advers, cap.
47, col. 449. VersuN Arnuili est: Virgineumque ute*
rinn ririHs sacra Patrs obumbrans, Iloc verb» 1111111«
tnrveteres omnes versiones , et pli-riqne Patres.
Virtoriuiis Afncauiis I. 1 adversus Ariuni disit et
o6iini6r£r6i/elmufii6ra^ft. Uirninqueverbum beneLa-
tiuuin e^t. Ilugo Groiius puiai, iraMslaltonein suin-
plnni ati avibus pullos excludetilihus. Gregorius Ma-
guus Monil. xviii, Job. xvu: Vetuti umbium quam-
dam tibi circumfuudet^ qua te ab wslu tibidinii refri-
gerando coniuiabit. Tlieopbyiactus primuni afft*rt
similiiuiiiiiein avis pulio^ suos contegeniis, sive alis
obuinbraniis; tumquasi dubiiaus proponii conipara-
lioiieiu pictoris primum delineanlis , et nnibras iii-
ducemis,ei deinde perfeclum colorem addeitlis. M.1I-
donatus bamr similitudineui rejicit. primani sic re-
forniat : Metiui fortaihe dixtssei, sicut sotet am ora
sequioriaevo invaluil, qu:i propiuqui pareii/es dicun-
tur : de i|ua dixi nd Dracontiuni v. 5^6 iibr. iii. iua tegere^ ui ejui calore putli gignaniur, exctudan'
92. Virgiliiis I. xi , vers. i4%, Ita farier infii. Sic ^ turque. llocadopUvii Groiius.
alii p:issim cum iiitinitivo : sed cum .iccusativo ier-
monem infit non facile invenies.
95. A juvo panicipiuin esl juiui el juturui apud
Taciiuin, Paliadiiini, et Colume.llaui, qui I. x, vers.
421 ait : Rutaque Patladi<B baccm jutura iaporem,
Alii haheiit victura pro jutura.
95. His versibus Jiivenci contra Felicem, ei Eli-
panduin prohat Alcntnus, Cbri^iiim filiuui Dei naiu-
ral*'m Cise, iil o^tendi in Prolegom. nnm. 9i.
98. Noiniue leiui irissyllabo nti solei Juvencus;
atque adeo legi poiesi nomen l^.sns. Vtrrum eiiam
in hac scriplura nomihe lesus intelligo, lesus e»se
Irissyllabuni, elisa tiltiina in nomine.
101. B. Virgo sihi conscia erai virginttalis, earo-
qoe Deo voverat. Hinc ail : Miliimel sperabo^ eic.«
quod magis energicum esl, quam ttiiAt nunc sperabo.
' turque.
407. Anim:idvertenda esi explicaiio verboriim Lu*^
ce I, 35 : Ideoque et qnod nascetur ex te sanctnm, vo-
ca6utir Fitius Uei. Videtur Juvrncus ila distiuxisse et
quod nascetur ex (e, sanctum vocabitur^ Filius Dei.
Aperie Teriiiilianu< lihr. iv advers. Marcion. pag.
701 : Proptereaquod in te nascetuTy vocabUursanctum,
Filiui hei. Verlium vocubiiur exponil Jovencus to-
citare neceae en. Naiii in s^icris liiieris iforart Mppe
idein e.st,:ieem, Hebruicosrilicet idiomaie, iii Isaiae
cap. I, vers. :26 : Potthiec vocaberis civitas /iisti, ti ^s
fidelis^ et hoc cap. i Lues vers. 5i, Filiui Aiiisiimi
vocabitur. Sic eiiain Uoinerus Uiad. 1. iv, \ers. 6,
verha Junonis ad Jovem referi : Utrumque , lt.'fii
quod ad genus^ tum quod tua conjux — Vocor. Vide-
licel, EtsQror^el «^on/iix fna lum. lulerprelatio Ju-
venci baic esl : Sermone^ et virtute Spiritui sancti
75 fiVANGELICiC; HlSTORIie LIB. I. 74
Sic cognata iibi, sterllis ^uae crediia cunciis, j^ Elisabeth : claus» cui protinus anxia prolis
Zachariae conjax moriali germinc nuper Membra uteri gremio, motu majorc resultanl :
HO iGvo defessis auxit miracula membris.
Sextus adest mensis : parent sic omnia jussis.
81 Virgo debinc : Domjno famulam nunc ecce
[jubeDti y
Ut tua Terba sonant, cernis servire paraiam.
NuDtius abscedens vacuis se condidit auris.
4i5 llla dehinc rapidis Judapam passibus url)em,
Zacharixque domum peneirai , gravidamquc
[salutat, i
Et simul exsiluii mater concussa iremore
i20 Divin» vocis : completa arflamine sancio,
S2 ^^ magnum clamans : Felix o femina,
/. fsalve,
Felicem gestans uteri sinuaminefoetum.
Undc meam lanto voluii Deus xquus honore
lllostrare domum, quam niater numinis alii
125 Viseret! Ecce meo gaudeiis in viscere proles
Exsuliat, Mariae cum prima aflTamina scnsit.
LECTIONES VARIANTES.
i08. Fortasse, Sic cognala tm iterilis.
iiO. Reg., hauxxi^ qund videtur fuisse in Oltob.,
rorlasse pro hamiL Sed auxii boniim est.
ii^. Nonnulli cditi nunceise. Fabricius ciim Ald., B
FaiisL edidii itttiii; ecce^ quod confirniaium reperio
in mss. R^^g., Rom.. et Oilobnn., ubi mendmn est
nunc ei ecce. Sic ctiam Lucas : Ecce ancilla Do-
mini^ elc.
ii7. Ottob.,prolf«, a sec. m. proles^ nonbene.
ii9. Ott., Reg., Ald., Torn., Fausl,, exsiluil;
alii, exiliit,
120. Rom., Codex Barth., Reg., voci$ completa est
fiamine sancto. Ita etiam codex Un. apudGrunerum.
Ex quo conjici posset Divince vocis : compteta et fla^
mine sanctOy sic enini omitiitur vocabulum afpamen^
dequodicam in noia ad vers. i26. Otl., tom, com-
pleia affamine, sed videiur fiiisse alflamine, Gru-
nerus ex cod. D. (fort. Canl.), completa est famine
legi vellet affamine, ut vers. i26, affamina isensit,
Gallandio viliosa hsecejusdem vocis repetitio videtur.
Plerique habcnt Divime vocis complela afflamine san-
cto. Liicas ait ; Et repleta est Spiriiu sancio Elisabeih,
Et exctamavit vocemagna, et dixit, Hoc ergo est affia-
men sanctum, Nam Divinw vocis jungo cura tremore
nempe ut audivit satutationem, eic.
\ti, Rom. mendose, uterisinu animce.
NOTiE.
Kner generabitur ex te^ qm erit sanctui , et Filiui Dei,
oDnulli interpreies monent , sanetum jiingendum
cum vcrbo nascetur^ quta ita in emendatisBibliisin-
terpungiiur. Joannes Albertus Bengelius Gnnm. novi
Testaroent. ad h. I. cum Tertulliano, interprete Sy-
ro, ci auciore sermnnis conti*a omnes ha^reses apud
Athanasium in Juvenci explicationem propendet. ut C
sanctum pro parte praedicaii babeatiir. Mazochius
l.niSpicil. adh. loc. ita interpungendumconjiciebaty
ut cap. II Lucae vers. 25 : Sicut scripium est in iege
Domini : 0«ui omne maseulinum adaperiens vtt/vam,
sanctum Donuno vocabitur, Maldonatus haiic inler-
pungeiidi rationem non probat, qui etiam ohservat,
eam a Beda foisse rejeciam. Minus vero probandutn
est, quod ipse sanctum vim potius adverbii, quam
nomiiiis hahlere cum pancis aliis censet.
i08. Cum in Yulgata Latinn versione» et in Itala,
et apud alios Paires legatur eognata tua^ noii ocgre
feraui, siaiiquisita legai iii Juvenco, Sic cognata tua^
steriiis quce eredita cunetiSf producia scilicet ullima
in tua ob st dlctionis sequentis. S. Cli.^abefliam
sororem S. Aiinae matris Mari» Virginis fuisse ali-
quilradiini. Alii alio modo explicant cognationem
Deiparx cum S. tlisabetha.
i09. Martaii germine^ ut discrimen inter conce-
ptionem Christi, et S. Joannis Baptislae imlicetur. |^
iiO. /Evum sumitur etiam prosenio, siveextre-
ma senectiftis parte.
iii. Parent sic omnia jussis, qui:) non eritimpossi-
bile apud f>onm omne verbom. Yictor. 1. 1 Genes.
vers. 73 : Plus sit tibi credere semper — Posse Deum,
quidquid fieri non posse putatur,
iid. iiis verbi-i consensus praeslatur a Maria
Virgine : Kcce ancilta Domini : fiat mihi seeundum
rerbum tuum, In veteri Iiala versione : contingat mihi
secundum verbum luum, In Juvenco secundnm verbum
tuum ita expriniitur, Ut tuaverba sonanttWmirvLvn ut
tua verba signiflcant : habei enim verbutn sonare hanc
signiflcationein. Cicero, I. in Olfic.,cap.ii : Hcec duo
verbainter se discrepare^ re lamen unum sonare videan-
tur; et iib. ii. De fliiibu», cap. 2.,al. 6 : Non inteUi"
gere ittlerdum^ quid ionet hrnc vox votuptatii. B. Yirgo
Maria se Deo servire paratam ostendit eo videlicet
Patroi.. XIX.
In opere , quod Angelus expiicnerat : quo consensu
exhiliito, illico Verbum caro fnctum est. Puiant non-
nulii,Terba iila, Fiatmihi iecundum verbum tuum^
innuere desiderium in Yirgine. Juvencussolnm con-
scnsum agnosqit, queni pleriqiie alii sequuntur. Per-
inde enim est, ac si B. Yirgo dlceret lEcce anciiiam
Dominp meexhibeo, ut fial nUhi ueundumverbum tuum
iio. CAPUTIII. Visit MariamEiisabeth, Luc.i, 31-
50. Judasam urbem, vldelicel flebronem, ut pleriqiic
volunl. Evangelista ait, /n civitatem Juda, et in ve-
teri itala versione Judm, vel JudmcB,
ii9. Gifiinius in liidice Lucretii verbo dissilui cnn-
tendit, veteres ita svpissime locuios dissilui, exsilui,
prosiiui, non djwt/ii, exiitii^ proiilii, Forcellinus
eiiam in Lexico amrmat, tutius, et usitatius esse
exsilui , quam exiiiii, Omeisius contra asserit legen-
dum exsHH , qnia ponitur pro exsiiivi, ut dicitur au-
dii^ audivi,
i20. Similia occurrunt l&O, seq., Moxetiam as-
iuetam penetrant spiracula mentcm, — Compietuique
eanit veniuri conscia dicta : et v. ^50.
iil. Magnum adverbii more, ui dicam adv. i28.
122. Glossa in codici; Reg. sinuamine-gremio. Ba-
dius exponil compleant recurvo, Juvencus rursus I. m,
V. 56 , Prudeniius , el Sidoniiis hoc vocabulo si-
nttanien usi sunt.
i23. Rursus. v. i35. Et iectii voluit Deui (Bquu^
haberi, Yide nol. ad v. 7i3.
i25. Viscui esi quodcumquc intestiiiuin animalis:
nominalim pro ulero ponitur, praeseriiin in iiumero
pluriili ab Ovidio, Seneca, Ulpiano, ei aliis. £ccle-
sia etiani canil : Beata vtscera quw portaverunt aterni
Patris Filium^ ctc.
i26. Affamen semel, et iterum ab Apuleio usurpa-
tum lih. XI Metam. Ut igiiur Juvencus affamen, si-
nuamen dicit, sic afflamen vers. i20 eum dixisse
credenduin est. Koenigius plura similia proferl, a/-
legamen, eructamen, frustramen, imprecamen^ vrriga-
men, micamen, picturamen , quassamen, scrutamen^
iurculamen, temperamen, veterameti, Sed miilta ho-
rum ex recentioribus petita sunt, neque imitaiione
digna.
n e. V. AQUiL.
FeliK, qnae credii flnem mox affore verbis, A
Qux Deus ad famulos , magnum dignando, lo-
[cutus.
IUa irahens animum per gaudia mixla pudoro,
150 ^3 Suppressrc vocis pavitantia dicta volulat :
Magnificas laudes animus, gratesque celebrat
Immensl Domlno mundi. Yix gaudia tanta
JUVEMCI r«
Splrtius lite cnpit, quod me dignatus In alttim
Erigerees humili celsam, cunctisque beatam
135 34^^"^'^^^^* ^^ seclisvoJuitDeusaequus haberi,
SustulitecceihronumssYls, fregiique superbos,
Largifluis humilea opibus ditavit egentes.
Tunc illic mansit trinos ex ordine menses»
Ad proprlamque domom repedat jam certa futuri.
LECTIONES
li7. Codex Un., Felis 9«t credit. Granerus ex
conjoctura mallet aum credis ck Beatu, qum credi-
disti. Yulgata, Poelm. pro div. script., Fabr., qwe
eonlisa fidem mox. Pleriqiie, quiB credit finem mox af-
fore verbis. Fabr., verbo pro rerWf, clvers. seq.
quod pro qu».
128. Barthius elsi legerit cum suo cod. verbn,
nunc legit quod. Rejicil locutus pro loquetur in Fa-
bricio, quia illud fidem in prscterita sohim decbrai,
hoc autem e.imdem eliain insequeniU dirigii. Fa1>ri>
Ciu3 ex ingenio, ul arl)ilror, posuU /ociilui ul cxpri-
meret verba Liicae i. 45 : Et beata quce crediditU.
Caeierum in veteri ediiioiie Fausli ettam legitur
quod, sed supra verbis, et mox loquetur, Rcuschius
sic legit : Qucs Deu$ ad famulatn^ magnum dignando,
locttttu^ ex textu GraK:o :'Oti tvxou, rsAtWif Totir Wia-
XijfAcvoic (xxn^ irapaKu/9tou. Idem notaveral Omcisius.
Saltem locitus retineiidum est. Aliqui mss. Lucsb
deleiil illi, aut tibi.
129. Codex Bartli., Reg. a p. m. : lUa trakens
animo per gaudia mixla pudorem, supressai vobis pavi"
tantia dieta volutat, Iia eiiam Torn., ubi tanieii legi-
tur sufprnu inendose, ui p«ito« we^ sufresm. Rom.
iHa trahens ammo per gaudia MtxM pmdore -^ Sup-
Frsse «dcts. Omeiiiua scripiiinm Bartliif in codice
uldensi invenit, eamqne reliqais prsinUt. Aecedii
Re«-icliiiis, qui inierpretaiur, pudorem ex agniiione
indignitaiis ortum : qat tamen indiguitatis seiisus
gaudioadmixiuserei, quod Doinimn ipsam respexii.
Editio Coloniensis Hadamani anni 1$37 : Itla tra-
hens ammmm per gmudia mixta pudcrem*-^ Smppresm,
vocls, quod Poelm. adinisii iA texte. Reg. a sec. m.,
et Ott. lUa trahen amtnnm per gaudia fidtUa pudore,
— Suppressee veeit : qiue iectio mihi fdacei, qnim-
YAR1ANTE6.
vfs Renschlus pniet loqoendf hune modvm nimium
popularem esse, ct Juvenco indignum; cujus dicti
rationem nuUam affert. Vide Virgil. I. 4, JEn. 285.
Poelm. prodiv. scr., Dav., Ald., Faiisi. Illatrahens
animum per gaudia mutta pudore — Suppresso^ vocis
pavitantia dicia volutat, Ua Fab.,sed m;xm'pro muUa,
qua scriptura Fabricii suam longe ineliorem esse
ait Dartliius. Ego tnallem Suppressa voce.
151. Oti. a p. m., RcK., Rom., antmo, qood edi-
dit Torii. Plerique, animus. Fausl., Rom., Oti.,
n Reg., Ald., Poelm., pro div. s. celebrai. Torii* et
'' alii, rependit, qus est glossa in Rok.
132. Codex Barlh., Rom., Otl., Torn. Jinm^nst ;
ita Reg. cuin glossa, totius. Atii, Immenso. Faust.
distinguit, Immenso Domino : muudi.
153. Poelm., pro d. scrip., vix gaudia lota — Ip-
sumte caperen/. quod exstai |etiam in ed. Fausti cum
niciido caperanl. Reuschius cum aliis, vix gaudia
tanta — !^plritus iste capit, videlicet nnlmus ; ne*
gaiquc, cuin Uii. legenduin ipse pro iste. Scienduin
quippe est, proiiomen iste nliquando'pro hie poni,
ul conlra hic pro isle.
134». Ald. AkstulU: atii, SusiuiU. RMlra., pro dL
•., eereis pro smms ; id proiMim esl. Roin., eerus.
137. PcNelm., pro d. s., Immen^s humUee.
158. Fausi., F;ibr., ternoM ex.
139. Faiisi , OiliMi., Ref^., Peelfu., prod. script.,
Tora., Fal>r., Rom., Aid., et •lii, repedeii, quod
verius vtdeier, ^nem remeat^ «t tegiiur in aliis, ei
in veieri etiam eodice ftartliii : qui faieier ^uidem,
C repedmre eise ▼«TtMHii aiiih|iram, et prolM Latinam,
ted itlo toi loeis ali seatere chrlstiaiios skriptoref,
•t saspe iu illunnN locis aliud iegere veMi.
«UTifi.
m. Fmis, aii Barthiiis, esl propler «luem dalur
quid : quo effaio scripiuram ediiam conumiai. Iie-
rum iuvencus hoc 1. vers. i58, Finemque imponere
verbis — Dignetur cum pace suis.
128. If apnMMi adverbii inore pro vaUle. Val. Flac-
cus 1. 1, vers.263, Magnumque sonantes. Adde Plau-
iuin, Gellium, albs.
130. Suppressm toeis dicta sunt verba prolata
summissa voce. Qnod darius dici poinii, ct iit ego
coiijicio, dixit Jovenciis Suppressa voce pavitanlta
dicta voiuiatf producti uliim» 1n vore ratione cx-
surae : qiue quidem iia apud aiiiiqoos in^olens est,
sed frequens apnd poeias seqQtoris scvi, et lre<iueii-
tlorappareret, si librarii :>udares, ejnsque consiie-
tfidinis igiiari, mnllos vcrsus non corrupi^seiu. De- D
notntur modrsiia Virgiuls in c<»lioquio. CiCero, pro
S)ib , cap. 10 : Qui cum suppressa voce de scelere
P. LcnluR, de amlacia conjuratormn omnium dhjsset,
tantummodo tu ros, qui ea probatis, exaudire pos-
setis : de suppficio P. Lmtuiit de carcere inagna, et
queribunda voce dicebat. Voi propria poctarum esl
pftvitantia^ sed bonoruni tamen poeturuiii, iit Vir-
g.Iii, Lucreiii. Tcreniii, Valerii Flacci, Seneca; Tra-
gici.
13i. Immcnsi mundi, iit in oraiione Eugenii To-
hnani e\ opilinis exemplaribus, ftex Deus, immensi
qno constat machrna mundi, non, nt in aliis legitur,
Rex Deus immense, quos constat machina mundi. \idc
Prolegom. in Draconlium, n. 66, pag. 49 seq.
Reusctiius id conlirmai, quia si mundus immcn ^us,
qiiantiis erii ille, qui eum coudidii? Prudemius
1. 1 coiitra Symm. : Magnique immensa creaverit orbis.
Ovidius, l. II Mei. v. 35 : Ifie refert : iux immensi
publica mundi.
134. Plerii|ue verba Dcipara?, Quia nspexit humi-
litdiem anciUce sum^ inielligunt de virtiiie humili-
latis : Maldonatus cum Juvenco, ei aliis de abjccia,
viliqne coiidiiione.
156. Fregit superbos ele|;anter, ut fraugere hottes,
naiiones. (4cero, i Catilin. Cap. 9: Te ut ulia res
frangal? Tu ut utnquam te corrigas? De vocc thronus
vide Gomni. :d Prudenlium, v. lOi, Apoili.
157. Largifijius vox est veteruin Lucrelit, el Pa-
cuvii.
135. Iii ViilgaU babeinus quasimensibus tribus. In
iniiUis exemplaribas veieris llali&e deesi quasi^ m
bic apiid juvencum el S. Ambrosium, libr. ii tti Lu-
c:im. Saepe apiid Jiiveiicum occurit adjectivuni boe
nuinerale trinns, quod dijiribulivum esig verum
iiiierdiHn pooitur exlra dislribuiionetn, lU Jioc, et
alils iii locis a Juvenco, IJcmi signiGcai, cleodein
niodo accipi solei ternus sive di^lriibutive, »ivc ex'
Ira dislribntioneiii ; ex quo accidt^e solcl» ui in mss.
noii solum Juveiici, sed eiiam aliorum unum pro
altero poaaiiir, ac Jiscrcpeni inter ae vetera exem-
plaria.
139. Fabricius in Coinjneniar. poet. cbrist. aii,
repedare esse pedibus domum remeare. Origo qui-
iy E\kMEi\CM m%rm\M m
14« lamqs^ a4*ftt (Mp«f , quo inMon fundere A
[foBluin
SS GtiMibeUi Tokenda rfiet in luailnit uiras
G«tere(. Ad |Mirt«e remameolleeuenciirrit.
Tnrba fr«pinqoor«ni, (um gtiiilfamlra frequen
[tes
I n
Infeminai. Pdenitmiiti (anc Jtici parentie
Cone «lere, icHptoqiie rogen( edleere noraen.
Sed, proh mfre 6dee t t»Mh cum fcrlbere teii-
[tai,
88 ImpiielUm cDlvit per verbt sontntit lin-
[guam.
150 MoK etiam aesueltm penetrtut eplrteuit men-
(tem,
Goiicelebrtn( , «ecneniiue J«lien( genitoris ha
[bere.
M AbmiU hoe genltHi, sed Jotnnee vocf(eUir,
LECTfONES VARIANTES.
440. Iteg., Otl., Rom.» Reuscfiloe cum qninque nat. lladamarif Bd. , Rom. Poelm
eedieftnM, BaKfi., Poelm., pro dif. c, qu^iunum etuuHi iutu, Pleriqne, mmii tmttn
fundere fiBtum — Elhabetft volvenda dies in Juminis fi7. Reg. , OiL , Poelm. , prod scrlDi Torn
ttwa$-^Cogeret:ad parmjamam colUcta, |u Tofn., Fabr., CoMulere, scriptoque rogant ediceVe nomen
sed distiiiguil togeret ad partus famam : cotlecta, quod bonum est , prodiicto e posiremo in con«tt/cr«
mmus bene; wjus wo. qii'»d scribUiJum ajlis Etir g ob duas consonaiiies yoci« s^juenlis. Bariliii codex
^Mhu,n Vr^hpih ^..nJ nn^^il mP.rnm. Al.l ^" ConiUteteni , SCHptOque TOfZ^^
iii textu ,
vAeih prQ Zii$Qbeth, «quod poscit meirum. Ald.,
Faust., Fabr., Poelni. io icxlU, D^veiitr.. Cl alil,
quo sordna demat alium -» Elisat>eth liqitida$ sol-
tenda in Immnis awru^: — Ad partus fama tantos col-
tecta, Bariliius, qui b^nc scnpturam aiibi talsain
judicnvit, quasi crrorem peperisset nomeii P^tisabeth
indecliuabile poeitum, postea, J. lvi. c^p. |7, eaui*
dem vtdetur admiitere : i^ed pr^ deserat JcgU deseret
a verbo deserare, recludere, resignnre, quod po.scit
fojveiidi verbum de aliero ver^u sese ingereiis. Idem
Banbuis in Fulgeiitif^ corrigii, DcscrHte floscutis pro
Reserate, libf. iMytliol, et a,»ud Apui., 1. 1 Itfetnro.,
nonnulli legunt deseratus pro reseratus,
(45. Pocim., pro d. s., per gaudia. Rarthif codex
frequentans pro frequentes.
(45. Reuschius distingiiit : Abnuit hoe genitri» ;
sed^ ioannes vocHetur^ — Ingeminat. Aiii, sed Joan"
nes,
Wp Ott., ingemuUt recte correctum per ingtmi'
ncrtptoque rpgant. Ald., Fausi,. l»iielm.. pro alia
scnpiura, Comulere, in scripit) rogiianique ediare
nomen, Poeim., ip lextu, flbdamariiis, in scriptoque
royant. ' '^ '
liS' ??'''5*"* ^llciiU Jegit dm vroctim.
149. Ilejidum crediiierm in Fabricii> soiientia i»ro
sonantia, qii,ui)vis sQnere pro sotiare dixerint veieres,
uf inulia tjmilja, quae hoc luc*) congAjrii Scbociigc-
150. Fabr., mendose, penetrans. Codex B.irihii ,
penelrant spiraculalinguam. Toru., essuetam, Hadu-
manus, assueia, quod edidit etitun Wesibtmerus
pro divers. scripl., Rom., assuetam penetrant spiri-
tatia mentem : ged foriasse prius luil spirocula
quod uniceprobo. Non maleesset assueta, producia
uitima ratioue cacsuraD. Scd owi/e/amconbrmatver-
sus 710, 1. II.
NOTiE.
dem Terbi haec videtnr esse, quasl pedm retrahers, C Itala in plerfsque ms., sed fn Cantabr • Et cum ve-
&ed simpffcfter ponitur pro reverti. Hoc verbum, t ttssei tabulam uripsU : Joannes est nomen ejus Am-
1 ...:.;. ..« ;-. ...:......« -i....^. ....!.......-. ^_ bfoslus fn Luc. : Et accepit pngiUares, etc. /quod
«agie Latinum esi ; nam bi sfngnlari neutrum cst
Lucitlo et Pacuvio usitatuin, deinde fn obsoletis po'
situm, in qsum denique reduxerunt cadenlis Intinf-
latis scrfptoree, Juvencus, Ammianns , Damasos,
alij. VideCellarium, Cur. Posierior., ei lo. Ludo-
vlcum de la Cerda, Advers. &acr., cap. 24, num. 6.
Reversa vero est Defpara iu doroum stiani jam
ceria ptturi, non quod anica certn non essct, ^ed
quia experlentia didicit, verA esse, qnae Angelas
de Eiisabeiha pronuniiaverai.
I40.CAPUT f V. Joanrds Baptista nativHas, Liicas i,
56, 90. Pfirasis Fundere fcetum faeilii:item edendt
rmtnm innnii. Dmcomius, I. ii^ v. Gd^, de eodem
partu S. Elisabetbx : Fimdalttr de ventre puer sub
sorie beata.
141. Eltsabeih fndeclinabffe : scltjcet votvenda
dfes c€«eret Elianbeiliam fundere fcelum. Votienda
dies ItaDei yim fnstantisi temporis, ut observavit Gi^
pugillar. Subaudirt auterti polesi tabellam in jntgilta'
rem. Nam ctlam pugittares adjectivum cst , ei sul)-
auditur tabellce, codicilti , ant nljquid similo. Pru-
dentius, bymn. 9, Perisleph. de «. Cassinno,v, 15:
Vnde pugtliares soliti percurrere ccras, Forrellinus
ait : Corripit hic Prudentius primam^ walus auctor
prosodice, Ego vero nou video, cur reprelieiidendus
sft Prudentius, cum pugittar a pugiUo, seo pugno
dicatur, et in pugHlo priuia sil brevis. Corripiiit
ctiajii Ausonius in ianibico diiiieiro , epigr. 146 ,
Bipaiens ffugillar expedi^ De liujnsmodi tabellis cert
iilitis, quil3us veteres scribebnnt , vjde Coinment.
ad cU. Iiymn. S. Cassianf. Jnveuct scnteniia iia
expx)jicnda esi , ui Zaciiarias siinul ei scripserit
et, recuperata facultatc loquoudi, illud
fanlus, Ind. Lucretil, verbo tfoWtfflf. Virgiliui* I. \x\ j^ prominHavei^i!'^ floc'"iuntiTi E^^^ : Scri-
f. 6 : Tuna, quod optanti Divum promittere nemo — ^ p^^ dicens :Joannes est nomen ejus, Et miraii sunt
AnderetfVolvendadiesenaliulitnltro.A\\ins, I. v, -. . . . ^.
V. 411 , al. 416 : Maxima nocturnas fampars exege^
rathoras, — Et volvenda diet instabat sorte propinqua.
142. Notandus est mos a Gra^cis, Latinis, et Ju-
dseis usitatus, quod propinqui convetiire •olebaut
ad vfsendas puerperas^ ei adesse , cum poM octo ,
vel novemdies, infanii noinen imponebatur.
f45. SumU partirulam ted ex Evan^etio : Dixit ,
Nequaquam , sed Jonnnes vocabitnr.
147. Mnltionitus aJ liunc Evnngelfstsc fociim sic
aft : Juvencus Sjcripto fixistimat Zaehqricm interroga*
tnm. ttcn!» Juvenci afiamfliT videtnr^ niminmi Sa^
diarinin nDltbus rogntum , ut scripiD nomen pT^eri
edieertt.
148. Yulgata , Et pottutans pugillarem : sic eiluni
universi. Et videlnr poiior fiiisse r;«tio , cur mira-
reotnr, qupd nomen pronuntinvrrii, quam quod
scripserit, Poternnt enim Zncharins ct Elisnbeih
nuiu et fcripto :mtea intcr se consetisissc de nomi-
ne Joannis imponendo. Eqoldctn non s:itis intellifi^c»
raiiuncni S. Ambrosii in cpMinfwit. ad ii. I. :Et
quidem iife mutus Intiware vocabulum filii nequiiit
uscori : sed per prophetiam EUtahethdidicii, quoa non
didicerai a marlro. Rallo Ambrosii coiifiiinari poierii,
si dicatnr, \u Zacbariam fulssc tnutuni, nt non so-
Inni non loqul, et non luidire, scd ncqiie scribere
qiijdem |iosset. Vmim id neque ab Ambrosio expri-
injiur, neque, ut egocensco, ab cv^ngeliijta fnnui-
inr, :
70
C. V. AQUIL. JUVBNGi
80
CoropletasqueeanilTentQri conscia dicta : [tent A
Concelebrent cuncti Uudes, gralesque rrequen-
Asirorum» et terrse, ponilque,hominumque pa-
[renti :
Visere quod Tolalt , propriamque absolTcre
[plebem.
155 En beat antiquam gentem, cornuque salutis
Erecto, indulget DaTidis origine lumen.
Uoc est, quod priscl cecinere ex ordine Tates :
Haec est llla salus, quae nos ex hosiibus alris
Lripit, ut juste justo senrire queamus.
46087 Et tu, parTepuerySanctos, dignusquepropheia
Dicere* et Dominam mox praegrediere Tiando.
lllius et populum duces per lumen apertam :
Errorem per te spernent, mortisque tenebras
Abrumpent omnes, tua qui pr«cepta seqnentur.
165 Exhinc secretis in Tallibus abdita semper
Viu fuit puero, donec, poscentibus annis,
Vatis ad ofOcium pleno pabescerei »to.
Interea Marlx sponso miracula mentem
Sollicitant, maniresta uteri quod ponderaTldil :
470 Et secum toItIi, quanam ratione propinqu»
Dedecus oppressum celet, thalamosque recuset.
Talia tractanti torpescunt membra sopore,
LECTIONES VARIANTES.
451. Barihli membranae, CompUtusque Dei ventu-
ro conscia dieta, ex quo Barthius restliuere vult
Dei venturi eonscia dietat. Torn., ventura viliose.
45i.Ott. eoncelebrant et frequentantf minus bene.
454. Torn., Rmn., P.eg., Ott., quod: alii, qui.
460. Poclm., Rom., Ald., Fabr., Et tu. Reg.,
Otl. cum Torn., At tu. Versiones Vulgata, et liala,
Et tu, ffuer. Codex Cantrabr., Ei tu autem, infans.
461 .Torn. , Reg., Ottobon., Dieere, et Dominum mox
prcegrediere viando. Ald. ita, sed progrediere. Cum
Aldo facit Rom., sed mendo!»e progredire. Poelm.,
Dicerie, Dominum mox prmgrediere vxando^ et pro
div. s., progrediere. Praaredtere praeferendum esi ex
Tcrbis Lucae i, 76 : Pram* enim ante faciem Domini.
Et in codice Cantahr., apud Sabatierium, Antecede*
enim ante faciem Domini. Faustus cum Aldo faclt,
alii cum aliis, prcegrediere.
46i. Ald., Rom:)n., Torn. per timen. Plerique per
]g iumen, quod ad Tcrba Luct^e i, 79, propius accedit.
465. Plerique scribuni, Exhinc : Sabaiierius, pro
d. s., Emn.
468. Roman. etcodex Barthli, Mari<e tponst, quod
tantumdem est, ut aii Barihius, cap. 5, libr. lxix
AdTers.
474. Barihii codicis marginl apposila erat conje-
ctura philologlveteris Dedecuioppreiue^ quaindica-
tur, S. Josephum exisiimasse vim illalam fuisse
Virgini. In Rom., eedet^ error, proce/e(.
NOTiE.
454. Vi$ere et vititare in mysterio Incarnationis
exponendo saepe usurpatur. Confer Comineniar.
hjrmn. XI Cathem. Prudentii, t. 52 : Dignatus orbem
vtseret.
455. Cornu taluti»^ ex sacro codice. Comu He-
hraica phrasi potentiam et regnum significal.
156. Verba Lucx sunt : Et erexit eornu $aluii$ in
domo David pueri s«t. Versio Itala ex ms. Colbert.,
in domum. Erigit ergo Deus potcniiam el saluiem »
induigeique Uimen ex familia David.
464. De Tcrbo viare egi in comment. ad Pruden-
tium, praefat. 2 Apoth., vers. 45. Adde Cerdam Ad-
Ters. sacr.,cap. 444, n. 34.
464. Abrumpent^ discutient, dlspelleni ; e tenebris
emergent.
466. Trigesimo setaiis anno eos, qul ex ordine
sacerdotali erant, Judaei ad ofHcium sacerdotis admii-
lei-e solebant. Numer. cap. it, vers. 3 et 47.
467. Pteno 01*0, plena aeiate, plenis annis, ui Vir-
gilius dixii dc Lavinia, Jam ptenis nubilis annis. Vide
noiaia a nohls ad vers. 384, 1. 1 Dracontii.
468. CAPI3T V. Josepk cogitat relinquere Mariam.
Mailhxi I, 49-24.
469. Onus uteri hoc pariter modo dicunt Ovidius,
GelliUH, Sidonius, ATiins, Sedulius, quorum ioca an-
noiaTii Oiiieisius. Ovldius, I. iit Fasi. vers. 42 : Cce-
ieeti tumidus pondere ventererat. Consule Arntzenium,
ad S«*dulium, 1. 1, vers. 96.
474. Glossa in codice Reg. esi, thalamos — ipon-
<a/ta. Sponsalia proprie suiii promissio ct slipiilatio
futuranim nupliaruiii. Juvenalis, sat. 6, vers. 25 :
Conventum tamen, et pactum, et sponsulia nostra —
Tenipesiaitf para<.GIoS!>aconfirniaii potesiversu 478:
Ucec prtBcepia sequens servat sponsaba pacta. Verba
Maitliaei sunt : Joseph autem vir ejns , cum esset ju-
ttus, et nollet eam traducete^ voluit occutte dimitiere
eam. Pro traducere Graece est itapa^uiJLaTiffat, quod
cst ignomini» exponere, osiendere in exemplum,
infaiiiare. Dimittere, quod omnes exhibent, in texiu
Graeco est oTroXuerai : quod si sermo sit de conjugo,
verti possei divortium cum ea facere^ si de sponsa.
mellus esset repudiare : nam repudiari etiam poiest
fuiurum matrimonium. In codice Caniabr., Etnollet
eam prtepatare. Hilarius, in Matth. 1 : Et dictum hoc
Joseph volenti eam abjicere^ quia justus wse noHet in
eam le^e decerni. Augusiinus, episi. 453 : Ei nollel
eam divulgare. Vigilius Taps., lib. xii de Trin. : Et
C noUet eam deUgere. Secum igitur cogitabai Joseph,
qnanam raiione dedecus Mariae celaret, eamque di-
miiieret, aui ejus conjugium abjicerei. llsec est ex-
positio Juvenci, qui propierea non approbat seuten-
liam nouiiullorum, qui explicani no//ei eamtraduceret
hoc esi, Dollet eam in domum siuim ducere. Bar-
thius, libr. xxxxiv Advers. cap. 9, probat, tradueere
verbum nuptiaie esse ex Prudentio Juniore Hispano
puto, inVita B.Mariae virgiiiis.Verum hicauctor,ut ego
traducere dixit, ui explicaret , novam nuptam in
aliam familiain tran>ii!?se, quiajam iuro aliqui verba
Maithxj, Et notlei eam traducere sic accipiebani. Alii
ekisiimant, Josephum nihil niall de B. Virgine judi-
casse, Tcl quia intellexerai, eam concepisse de Spi-
riiu sancio, tcI quia eximia Virginis sanctiiaie per-
motusomne judicium susiinuii. Abhiii eiiam disseniit
Juveiicus, qui poiius curn Clirvsostomo, Amhrosio,
Augustino, Justino, aliisque Patribus et interpreii-
bus ienet , Josepbom sibi persuasisse M^riam con-
D cepisse exadulierio. MenochiuS ab opinione philologi
veteris , qui in Juvenco coujiciebat Dedecus op-
presswt non abhorrel. Fortasse, nit, existimavit Jo~
sephf Marice vim Htatam^ atque ita absque itiius pee-
cato gravidam esse. In novo Thes:iuro Theol«igico-
Pliiloldgiro iiiserla esi dissertaiio Francisci Baringii
De paradigmaiismo, seu repudio spontee adutterm.
47i. Diiintim hocest, ait Barlhiiis pag. !2778 : Quod
indicat, nonsomnium solum, sed ipsum etiam sonmum
homini immissum a Deo : quo pacto Mpius ad ca-
pienda per soporem monita, et ^cesagia divina homi-
num animi disponunturex sententia gentiliumportarum^
ut Homerus hi Ato; uirvov appellarit. De soniniis, quie
a Deo in veteri, et novo Te»Umenio immissa esse
consiat, agit Duranlus In iract. De visionib, cap. 9,
et Benedicius XIV, de Beatif. libr. iii, cap. 51.
81
fiYANGELlCiE HISTORLE LIB. L
82
Aodivitque Dei super horrlda somnia vocem : A
89 Acclpe conjugium nullo cum crlmine
[pactae,
175 Splritus implevit sancto cui viscera foetu.
Hanc cecinit vates veniuram e^^virgineprolem;
NoBiSGUii Dbus est nomen cui. Protlnos ille
90* H^<^ prscepta sequens, servat sponsalia
I [pacta.
Sed lum forte novi capitum discussio ceiisos
180 Csesaris Augusti jussis per plurima terras
LECTIONCS YARIANTES
173. Poelm., pro d. s., Fabr., ita legunt hunc
versum : Mox steriente, Dd vox est audita mo-
«fiHtf , quem spurium esse recte judicat Barthius
loc. cii.
174. Torn., pactum ; alii, paetw. Poelm., pro div.
s. , ita legit : Tu eponiom eapias , vacat omni paclio
{raude.
i75. Godex Barthii sanetut, qnoA Barthius prx-
fert tancto; idqoe ab sciolis correctoribus posiium
affirmai, sed non conftrmat. Favet illi , quod apud
Matthsum legilur, Quod enim in ea natum e$t, de
Spiritusaneto Mf.lloc tamen ipsuminnuitnostrascri-
piura verbis sancto foetu,
177. Rom. et editi omnes, quos vidi, ita habeni:
ffobiscum Deu$ e$t cui nomen, protinus itle. Reg. , et
Ott. : Nobiecum Deutest nomen cui protinu$ ille, eta
pr. m. ita videiur esse scriptum , ut inielligatur cui
scilicetvtr«^iit,8edasec. m, in Reg. addita est inter-
NOTiE.
punctio nomeR cui : protinu$^ cum glossaciit — proli,
179. Poel., Hadam., Sed tum forte novi capitum
di$eu$no cen$u$^ qu» scriptura approbatur a Barlhio
ex suis membraiiis , et exstat in Oit., in Torii. , ubi
mendose /urie, et discussia exaraiur, et in Aido, qul
eum habec pro tum. Aldo adba*ret Rom., sed ad
marg. pro capitum corrigitur capitur. In Rejg. non
contemiienda est varietas novo capitum discustio ^
eensu. Fabric, Faust., novus, capiium ditcussio, cen-
sus , qiiod exprimitur a Poelm., pro d. s., Sed cum
forte novi», ei a Barthio, libr. xi Advers. cap. 20.
P 180. Reg. Cw$aris Augustiexjustis. Faust., Poelm.
'' pro d. 8. : Ccesareque Augusto jussus per plurima
seribi , quod spurinm videtiir. Plerique Cw$ari$ Au'
gu$ii jussis per plurima terrce , qux est interpretatio
verborum Lucac ii , i :Ut describeretut utdversue or-
bis. Fabricius edidit jussu pro jussis^ secutusque eum
est Sabaiierius.
175. Inscripto codice Barthii glossa haec erat : Hor-
rida somnia-^uod somno dubietatis premebatur: quae
loquitur de illa suspicione, quam de viiiata conjuge
liabeb il Joseph , adeoque ad hunc locuni pnrum ,
aot itihil poUuB facii , iit anim»dveriii Barihius. Vo-
cem horrida poeticam dicit idem Barihius , el ex re
ipsa natam, cujus quidam velui horror ansam dede-
rit mutationi. Juvencus iterum hoc libr. vers. 286 ,
de Magts, Totam mox horrida somnia noctem — Sol'
Heitant. Adde, horrorem de metu religioso dici, et
sspe ciim veiieraiione conjungi. Vuler. Flaccus, I. ii.
nerat , celat sitentio , cujus my$terium ne$eiebat. Hic
simpliciier vocai uxorem Mariam , cum paulo ante
futuram uxorem appellasset. Nescio vero, aii probari
poshit , noniine futurm uxoris ab Hieronymo inteliigl
futuram matrem aut matrem familias : Hieronynius
enim in futura uxore raiionem innuit cur Joseph
onuiia sciveriu
177. Matthaeus, i, 25 : Et vocabunt nomen eju$
Emmanuel, quod ett interpretatuniy Nobiscum Deus. In
codice Bartliii glossa eriit Homo-Ueus. Relaiivum
cui in fine periodi rarum est, ^ed aliqtiaiido taiiien
vers. A^^:Threicii$arcanasacris:hicnuniinisingen8 — p usitatum, ut a Prudeniio hymn. 2 Perisl. v. 209;
ad Prudentium, 1. 1 contra. ^ Gemmas c
Horror. ConferGomroent
Synini. vera. ll^O.
i74. iii codice ms. Barthii glossa erat, Posse hinc
eoncludi inter con$pon$o$ $olum^ firmum lamen e$se
conjvgium, Nescio qiio baec periineani, nisi fortasse
innuiiur, nondum fuisse mairinionium verum iiiier
Josephumet M.iri:im. Pierique lamen Aeiiliunt, cum
Joseph eam animo voivebat cogiiationem, raium ma-
trinioniuin jam fuisse coiiiraciuni, et verba Matihaei,
Accipere conjugem tuam interprelantur reiinere, non
dtiiiitiere; et (luoniam aniino jam cogiiaverat eam
diiiiiitere. jubeiur ab Angelo eam cogitationem ab-
jicere. Pacta proprle crai pitella, quaiido de nuptiis
certvi conditioiie convenerat : sponsa, cuin solem-
nes siipiilationes , qu:e sponsalia dicebantur, atxe-
debatit. Hoc tamen discrimen a bonis scriptoribus
non seniper observari , demonstrat ReuhChius , qui
etiani tenet, conjugium pactce dici pro conjugem pa-
ctam more Grsccorum. Ilieronymus hac in re dubius
corusci luminis^ — Orhalur hoc temptum qui»
bus : quo versu claudiiur slrnpUa.
nS.Sponsatiapacta:s\ nroprieiatem verborum al-
tendas, rursus cetisebis Juvencum in ea fiiisse opi«
nione, B. Virginem nonduin Josepho nnpsisse, cum
is ejiis ihalamits recusare, etab sponsalibns recedere
cogitabat. Sed necesse non est, ut in Juveiico niagis
quain in Evangelio proprietatem verborum retinea-
mus. Gonfer notain. ad vers. 174.
170. CAPUT VI. Edictum Augusti C<B$ari$. Liic»
11, 1-7. iVovtfm c«nstmi vocat Juvencus, utexplicet
verba Lucae cap. cit., v. 2 : Hmc profes$ioprima facta
est, eic. Ex bis versibus, ut aii Barihlus I. lxix, cap.
5, ciarissiine docemur, el quid discubsio sii in tali-
bus scriptorum locis, et qu«i illa recensio fuerit po-
pulorum sub Angusio : quali vix roultts verborum
periodis descri|Merint alii. Addit, discussiunem iiovi
census dici , quia non lalis discussio ceiisus fuerat
per terrarum orbem ulla temporum menioria aiidiia.
mihi videtur in cap. i Matthaii : Martyr /jjrnalifis ]) Invehimr deinde contraGeorg. Fabricium, quodauC
^^'' ^ mutarerit ipse veram scripturam , autviliosam pri-
scam edittonem sequi voluerit. Certe^ inquli , mpt-
cor, nimia ticentia in auctore$ , quo$ $cfm<B commen-
dabat^ ip$um illusum a $cbola$lico Mupercilio. Cui ge*
neri hominum parum abe$t , quin bonortm auctorum
recen$io stmper aliquid superbiee cutpabitis induerit,
Gatholici scriptores, qui ita de Fabricio judicarunt,
auctoriiate acaiholici hominis Barthii faeile suum
judiciuiii tueri possunt. I/MCiMfioauteni quid sit, ex-
plicatBarihius locis citatis. Erat enim quoddam offi-
ciuni discubsoris, nempe inspecioris, ceiisoria , auc
qoaestoris ; ac proinde discu8>io est inspeciio , cen-
sio, census, diligeniior examinaiio, scrutatio. Vide
I. X Cod. , tit. 30, leg. 1, etc. Macrobius , Symma-
chus , Jitlius Firinicus vocabuliim diteu$$io faac signi-
flcatinne usurpaut. . . ^
180» Plurima terr^f ul amma iocornm^ atpera
etiamquariam addit caueam^ cur a desponsata conce-
ipius sit: Vt partus, inquiens, eiuscelaretur diabolOt dum
eum piitatj non de virgine^ sea de uxore generalum. Hic
asiniiiiir malrimontum ralum. Diaboins enini , qui
non ubique prsseiis esi, ei ignorat eaquse, ubi ipse
non esi, nguniur, videns, Mariam uxorem esse
Josepbi, putare poinit, parium uoii de virgine, sed
de uxore generalum.. Addil Hieronyinus : Antequam
convenirent^ inventa est in utero habens de Sphritu
sancto. Non ab atio inventa est nisi a Joseph, qui pene
lieentia maritali fuiurts uxoris omnia noverat. Iiiielligo
/fC€n(tapene maritati^ quia sp«>iisus erat, non tnaritus,
Snod clariiis exprimitur verbis futune uxoris. Non-
nm ergo Marii uxor erai. Postea lamen subjungil :
Qnonwdo Joseph^ eum crimen celaret uxoris, ju$tu$
seribitur ! Sed hoc testimonium Mariceest, quod Jo^
seph sciens illius castitatem , et admirans , qtiod evr-
15
a Y, AOUIb. ItVBNCI
S4
DeseribeUitur^ ByriMn euin )iire rei^bai
91 GyrmiM, pro^ios cui ioia per oppiift fines
Edobant populi, vires, nomenque, genusque.
Urbo M Mm» BeiUlebeni» Davida cdnoram
185 Qii» gf nuil, foneris gius confrum jure petelnit.
Edidil hic Mariam Davidis origine Josepli,
Desponsamque tibi scribenSi gravidanHiue pro-
Uospiiium aml>orum Betlilebem sub moenibus
[urbis
92 Augusii fuerant prseparva habitacula ruris.
190 lllic virgo novo completo in tempore foeiu.
LECTfONES VARIAJfTES*
I8f . Bom., Stfrim h&c iimfure ttgikat, Omeioittt
eum uno Cnntabrlgiensl, Deseribebaimr. Sfriam tumc
jure : qufle fecf lo se Reosebio iipprobatMt « seil pro*
pier ottosam piirtlcifl»i«yi« rOpeiitioneiii edidUciim
Poelm., Ald., Toni., Hadam.» Ftbr.f SyriiB^qwm^
nt inrelKf^aittf imm Sfrim. in Reg. esi. Sffria , sed
Tidetur fuisseSfrMr. Oit., prebe,P#scriMaiur, Sif-
riam eumjure fegebai : nam plurima terrie^ id est, loca,
vel sliiid 9tmrle 'lnn««nt verba Liieft univenm$ orbU,
Fanstifs efftdir. DewriMatur S^rie : quamf ul sil Sy-
rie pro Syria,
182. Porlitt., pro div. soripu, prcfrii^ ul intelii»
ganltrr prTpnli, qiiod tenent Ald., Tom. lo utroQuo
Cantahr.etR(%.,Ci/rtmes prtiprio. minus recle, qnasi
prcpriojHfe. Reiine prMrios^ videlicet /ines*
183. Poelm.. Ald., Torn., Hadamar. , Fabr. , ei
M,Addcbani, Vera lecUo, Edebant^ quac exsiai iH
Banbii codicc, et in no^lro Oiiob. Edere verbum
propriiim in ceiisu, cA n:uifo pon recurrfi, nbi ali-
qui legimt, ObtulU h\c ttlunt, Rom.. perperam, vires,
geniisque^ nomenque.
I8d. OiIm qtfCB geuuit : Marta qua cen$um. Beg.,
qucB geuuit, generis qnoi r«ns»m. Aldus, Rorm., et
alii. quce genuit, generis cemun qu(S,
18ti. Daventr. : Obtulit hic illom : gcnushine uter-
que trahebat. Torn., Poilni., Hadamar., Pabr., 06-
tuUt hic illum, g?mi$ hine quod uterque traftebat.
Ott. ; Edidil hic itlam Davidis origine Joseph. Heg.
Edidit Mariatn Ddvidis origine Josepb : a sec. m.,
hic Mariani t\i\\\ f^\n^i^9i iii Bethleem. ^^ldus, EdidU
hic Mariam, Daiidis origine Joteph : sort pnnriiim
posi Mariam mt^iKfose appiclurn Videtiir. Codex Bsif-
thii ila siiie punclo, cui consonal Rom., et duo Can-
l.jbr. SabaiiiTiiis ex niraqiie feclione* duos versns
clTecit : fCdidit hic Mariam : Datidis origine Joseph
— Obtiilit hic tllam, genu$ hinc quod uterque trane'
bat^ •- Despotmmque^ ele. Sebo»ttgenittS restilBere
volebat : Obtuiit hic illum Davidis origine Ceesar^ —
AdiiAH et Mariam, geaus kiac quod uUrqut traHebat :
videlieet uic, Beihtehemi ; illuh» cmsum. Iia vero
ordinem v<*rsiiiim seqq. collocal : Desponsamquo —
lilic cum diiobus seqq — Hospitium. — Augusti —
CircM*
188. Reg., hospUio am^orum eum cod. Barlhii. ot
Rom. Akd., perperam, Hos]^tum amborum.
189. ICiiiti pleriqiie, et Bom. perparva, In cod.
Beg. est pmparva, idemque videttir esse in Olt. Co-
B dei Bartiiii, pretparva habitaeula arvi ; qoo poslrettio
laiere ftliam vocein B^irlhius censei. Aliqiiid cogita>
b:it de atUro. Conjicere libet, ui niorein i|M geram,
AnguMo fuorant prwparva habitacula iu anlro. Ald.,
fuerat.
190. Ei seqq. Oit., Reg., Codex B.irihii, et apiid
hunc Lugdunensis editio uimi 1551, Poelin., pro d.
s., Torn., Illie virgo novo completo in temporo feetu
^ Solvitur, et puerum veteri cunabuto textu — In-
vahvni, dwroque datur prasiepe eubiti, In Oti., a pr.
ni., eubHe^ et videinr fulsse compleia, qnod cLire le-
gitur in Rcg. et Roin. Ad flexti csshs eoiicarsum vi-
(andnm Reuschius e«lidit compleia im tempora : sed
veram leetlonem ftutum;tt : Itlic virgo noomm com-
fieto in tempore fce/um-* Sotritur, por STiMiedoehefi.
n Torn , ei seeunda scrifiiHra Pmim., compteto im
tempore. Aid., Hiidamnr., Fabr., Poelm., iii cextu,
Itlic Yirgo novum eompleto tempore festum — Edidit^
ei leni pannoso tegminr motu — Tesit, cui durum eu-
p nas prmsepe ministrat Falir.« fotu pro rmotu; Hada-
^ inar., viliose, compiures pro completo, Daventr., eui
ennas durum. SchooiigeniuS : Ediiitt atque leri pan-
noso tegmine fotu, Biirthins t<»iaiii lianc leciiouem
tamqnam spuriani menio rpjicii.
NOT^.
belli, infra vers. ^, perlonga viamm, ei slmitia.
PlurimuB cum geniiivo tegttur apBdStlium, libr.xvi,
vers. 5M : insignie multa eervice et plurimus idem
— Ludentis per colla jubm.
183. Edebamt^ boc eet, profttobanlnr, promulga-
banl , exponebant. Csi verbiim forense. lll|Aanii8 ,
Dig. iibr. ii, iil« 15, qui lolns ost de edendo^ leg. i :
Edere est etiam eopiam deseribendi facere^ vel in libello
eomplectit et dare^ veldictare, Pikiius, libr. x, epi»l.-
yi : Cum onnos ejus^ et censum^ sicut praceperas,
iderem, admomtus sum a peritioribus^ otc. Alii crede-
Mm, miniis beiie.
184. Possis ita explicaro, Beihleliein urbs JudsBse D
est. Sed firrijisse iuvencus legit, la Bethlehem Ju-
dcsm : ita enim l^itur in versione veltiri n\e. Canta-
br., et i» lesiuGraeGO. Et bane lecitOAein loeiur
MacoohiuB, i* iii Spie. Bibl., ad Mattb. ii, Si, coiitra
8* Hieronymum, qui eriorem librariorum eiislinia-
btii JudaoB pro Juda^ aui Jud«. Davida cmioriim, ut
L II, vers» bl%: Legisiis eerte in lemplo DavidaeanO'
rum* Alii variant in quaniilato syilabarum vocis Da-
vidis,
18/» i^rsponso hoe loeo de uxore certe diciiur.
Luca«, vers. 5 ; Vt profUeretur cum Maria desponsala
sibi uxore prcegnanle. Profiteri verbuin censuale est.
189. Do voeo habitaeulum dixi in Commeniar. ad
Prudeniium, hymn. 10 Calhem. vers« 40. Sannaxa-
rius rortas«e Juvencum imitatus esi I. ii de Part.
Vir|[. : Estspecus haud ingens parv(e sub nmnibus
urbts. Juvencos opinionem eoruin sequiiur» qui Sat-
vatorem in siibiirbiis Bethtehem iiainm afhrmant.
Innuii autem diveriiorium, de quo Lucas, fuissc spe-
iiincam qiiamdam, nnt tcrrx foramen : ita enim alii
eliam iradunl. Nonnulli docent, in ipsa url)e Be-
thlehem Dominum nalum fuisse. Bed.i,cap. 8 de Lo-
cissanctis, narrat diversorium fuisse quasi nalurale
somiantrum, in orientali aiigulo Bellilehent situiu.
JuveiiCi senientia et comniunior fuit iuier veteres,
et inter caibolicos nuni' sniis est recepia. Niiiii ta-
men cerii ex sacris liiteris eruitur, ut ejusmodi opi-
nioiies confirmentur, Vide Suarium, lom. xvii,
quaist. 55, disput. 15, sect. 5, ut plures oniittain ex
Proiest:>iitibus, qui peculiares dissertaiiones de Loco
natali Jesu Cliristi conscripserunt, Slrauchium , Go-
thorredum Wegnerum, Juaiinem Ilenricum Krause,
Sainuelein Scherniuni. Inter eatholicos pro auburbio
stant Tillemoniiiis, Serryus, ct ulii : pro urbe Peta-
vius, Sandiuius atiique iilnrimi.
190. Sicer lextus : Cum essent ibi , impleti sunt
dies^ ut pareret. Et peperil ^ium suum primogenitum^
et pannis eum involvit, et rectinavit eum in prxseplo :
quia non erat eis locus in diversorio. Videri possunt
Joannls ChristODhori Letschii Exercitaiio nhilologi-
ca de Cunabulis Chrisii ; Danietis Voffelii aissertalio
de Stabulo Bethlehemitico , in quo huinani geoeris
Redempior natus est ; Ern. Salom. Cypriani disser-
88 EVAN6BL1CA
Solvitiir, el puerum veleri cunaliula textu
93 InTolYant, duroque datur pracsepe cubiti
Circa solliciliB pecorum custodia noctis
Pastores tenuii vigiies per pascua laeta.
i% Ecce Dei monitu visus descendere oceto
Nuntius, et subitus terror tremefacta pavore
Prostravit viridi pastoram corpora ternB.
94 Talis et attonitis cceto vox missa cucurrii
Ponite terrorem mentis : mea sumite dicta,
200 Pastores, quibus hxc ingeiitia gaudia porto.
HISTORIilS L1B. L g6
A Nam genitus puer est Davidis origine clara,
Qui populis lucem mox, Ixtitiamque propaget.
Hoc slgnum dicam, puerum quod cernere vobis
Jam licei, impleniem gracili praosepia voce.
205 Talia dicenti junguntur millia plebis
Coelestis» cunctique Dcum laudahtque, rc^anl-
[que,
Talia etuniti vox agminis aera complet :
Gloria supremum comitetur debita patrera,
* 85 1>) ^^"^^ justos bomines pax digna sequatur.
LEGTIONES VARIANTES,
193. Ald., Rom. cura goUkUa, ut cwra lit in ati-
ferendi caan. Plerique chrea. Evangelista in Itala
fetori, in illa regionej iii Vulgata in $ad$m regienem
Adverbii more saepe adbibeiur circa sine oasu. Ad
clariorem syntaxin corijiciebam Circa soUicitos peco-
rum, nempe sollicilos de pecoribus. Ald., Poelm.
pro d. 6., Rom. pecudunif Torn., pecudes ; alil, pe^
eorum,
195. Reg., Ott., Rom., Barthli membranae, Edi-
tio Lugdunensts anni 4581, Poelm., pro d. s., Torn,,
Ald., viius ; nonnulli eA,, jusius.
196. Ald., et sulnto' Fabr., ac subito ; Toriu^
Poelm. in texlu, ac in6t(i». Ott.,Rom., et subiius;
htf.<,alsubitus.
f98. Rom , et attonitos^ mtnus bene.
201. Rom.y Jatn puer est genitm D.
202. Torn., vitiose, propagat.
201. Vonekins rescribere mallet prmepia fotu^
qvia voeis nutla mentio apud Lncam, et Juvencus
exponit illa verba : Et hoe vobis signum : Invenietis
inflmlem p&nnk involulum, et positum in profsef^o.
ij^ Reponil Gallandius. explicari id posse cum Badio
de inrantili vagitu. Quod autem Vunckiusait, supra
etiam legi tegmine fotu^ id solum invenitur in scri-
ptura supposilitia, quamvSeculus est Fabricius. Vide
supra vcrs. 191« Gracilem voccm^ sive ejulatum
exprcssit aucior aniiquus HomiliaB in Occursum Do*
mini : InfantBm ejulantem^ ac vitam mundOf gau-
diumaue largientem.
208. Reg., et Olt., comilatur, sed yers. seq., se-
quatur, quod poscere videtur comiteiur, Rom.» co^
mitatur^ ei vers. seq., sequetur,
209. Ald.. Rom., sequetur; ^XW^sequatur.
NOTiE.
tatio de Faseiis Chrtsti; Geor|ji Goetri Luciibratio
de prcesefHO Christi; Fraiicisci Blanchiiili dissertalio
de TransiaHove sacrorum cunabulorum , ae praiisepis
Dcnumj necnon corporis B. HieronffmiabecelisiaBeth'' C
lehenutica ad boiilicam Liberianam , com. iii Aua»
stasii,
191. Quod cunabula veieri textii involverint pne-
rum, dirfiouliaiem aiuiquis librariis creavit, qui
propterea locum biiiic mntarnnl. Sed ailvertendum
e«t, cunabula sumi eiiam pro ipso lectulo infanttim,
aui pro fascliSt quibus involvuntur. Pltiutus Aroph.
aci. V, scen. i, vers. 51 : Sed puer iile, quem ego
lavi^ ut magnus est^ et muUum valet ! — Neque eum
quisquam eolligare quivit in cunabuHs : ubi alii le-
gnnt quivit incunabuiis^ ut in Trucul. aei. v, sceo.
1, vers. 11 : Nunc opus est earbonibus, fasciis^ opus
est pulvinis, — Cunis, incunahulis, Ita etiam legt |ios-
sct iu Juveneo veteri intunabula lextu, etc. Beda de
Orihograpbia : Cunabula sunt paani infantice , sed
Joannes ConstantiHOpolikmus episeopus scribit, Laza-
rum in monumento eunabnlis involutum. Ad ha>c ver«-
baCerda, Advers. eap. 12i, mim. 68, ait : 7ii hic
rimare^quid sint, Opinor, a nonnuliis sumi cunabuta «^
pro quibusvisf:isciis. Veteri textu paupertaleiu deiio* ^
tat, qiiam iromerito nonnulli a Jesu Christi pareuti-
bus removere tenuni. iuverico aceinit Sedulius 1.
u, vers. 57 : Ornnw qtd propriis vestit naseentia do^
nis^ — ObHtus e^gnis habuit velamina pannis.
192. Cubile, seii prasepe, in quo jacuit Doniinua^
iuvencus vocat durKi» ; quod ininime eviiicii, non
fuisseiigneiim« ut conlraBasnagiuniosteiidi inCom-
mentario ad Prudenlium hymn. Caibem. vers.77,
ubi ad V. 80, paa. 374, aeri inciaam eihibui iro:igi*
nem antiqiiaro ligoei prnsepis S:ilvaiori$, quatn
rOjnineBdatissimus cardinaiis Borgia e locupleli
fcuo museo pro singulari siiulio quo sacras iitte*
ras coiit, et fovet»
verat.
meeum liberaliier communica-
193. CAPUT VII. Angelus naiivitatem Christi pa-
storibus nuntiat, Luc. u. 8-20. Syntaxis nonnihil
implesa eat)Mc«niiii custo^ soUieitee noctis, iii sacro
codice : Custedientes vigilias nociis tuper gregem
suum. Reuschius agnoscit, dnos genltivos peeomm,
soUieitce noctis abuno substantivo regi, ul I. iii,vers.
869, Incubuit , mentisque simul eonvulsa venenth-^
Diemonis horrendi,purgato eorde^ fugavit. Omeislus
sio verba ordinat : (justodia noctis tenuit pastores pe^
corum, etc.
i97. Yiridi terrw, ul vers. 194, paseua teeta. Neqcie
esl, ciir dubitet Bchoetigeaiiis, an Belhlehemitieo
in agro viride solum foerii, qnamvis hiberno tem*
pore naiua fuerit Salvalor : cum in ea regione ecB-
lum sittemperntum. Multo minus unum hoc verbom
nos cogeret a oommoni sententia recedere de die, et
mense natalis Domini, quamvis tot hac iii re inter
sediscrepent sententia^ ot, eicepto inlio, nullum
Bciain esse mensemt qui defensorem aliquem non
habent. Eas omnes {^ententias eipendit Trombeillus
in Viti Deipar», t. III, part. i, dissert. 18, etip. i
seqq., apnd quem ptures alii videri |)0ssuiit.
198. Hitnc versHiii laudat Omeisius, slmilemque
dicit illi Maronis libr. xi, vers. 296 t Variusque per
ora oueurrit — Ausonidum turbata fremor. Infra, v.
396 : Tunc vox missa Dei longum per inane eU"
currit.
200. Portare proprio est gestare , sed attclpitur
saepe pro ailsrra. Of Idins, libr. iii ex Ponto eleg. 4,
vers. i 2 Oeee tibi non vamam poruititfa verb^ sahUem
— Naso Tomitana mittit ab urbe tuus. Terentlus
Andr. act. ii. sc. 2, vers. 4 : DH boni, boni quid
porto ?
205. Plffrf ciaiesrfs vocantur angell per tapinosht,
qtisc est rei magnsB bymilis explfcatio. Epithetom
vero^oB/^sitf facit, ut cum difinitate id dicattir. Slc
m aurgite vasto de m&ri apte dinit Virfttlius.
207. AaiNifitf videlieet coeiestis. In Vutgafa, Ifii^
titndo miliiies eeetestis ; in Itttla versione t HuMtndo
exercitus ccelestis. Angelos dlci, et esse militiam
eeeti doctii m noiis ad Draeontinm I. n, vers. 479.
Asira etiam, et sol niilitia p/t vocnniur abccdem
Dracoiitio lih. i , vers. 229, et lib. n, vers. th et
V. 333.
209< In plerisqne mss. Gra*ci tentws legiinr h
MpiinoigMwimf in hominibus bona voluntas, In non-
S7 C. V. AQUIL.
310. Ei simul his diclis coeli secreU revisuni. A
Pastores propere veniunt, puerumque jacen-
[lem
Praesepis gremio cernunl : posl inde sequenies
Dispergunt late celeris vaga semina Tamae.
Mirantes laudant, laetantes constupuerunt,
JUVENCt 88
2i5. Omnia noclurnis monilis quod^vera recur-
[rant.
96 Yiderat octavam lucem puer : ecce recidi
Admorem legis, nomenqueaptareneces&eest:
Imposilumque illi est, moniiis coelesllbus olim
Quod Mariac vox missa Deo priccepii, lesus.
LEGTIONES VARIANTES.
^iO. Ald., Rom. , kis; alii, tti. 1n Torn., fiis
doctis^ mendum puto.
2i%. Poelm. pro d. s., inde sequentes,
2i5. Torn., Ott., Reg., codei Barlhii, celeris;
plerique edili, ceiebris^ quod in Ott. vldetur Tuisse a
pr. m., et est in Rom. Omeisius praerert eiiam cele-
bris, quia vox vaga celeriiatem jam indicat.
2i4. In Otiobon. prius ponilur versus seq., Om"
nia^ dein hic Mirantes,
916. Barihii codex, atgue recidi^ qnam scripturam
uniceprobat Barthius. PleriqMe, ecce recidi, quud
aeque bonum est.
i\%. Torn., t^/t\ mcnitist sine esl.
2i9. Reg., nussa a Deo^ contra meirum, immi^so
a ex aliqua glossa iii lexlum.
NOTiE.
nullis tamen, ut in Vulgata, et in Itala versione B munt clare, circumcisum fuisse poerum Jesnm
hominibus bonce voluntatis, cOdoxiaf . Vulgatae magno
consensu accinunt Patres. Juvencus etiam jufffoi ho-
mines cnm dictf, inlclligit in terra pax hominibus bo-
nce votuniatis. Menochius sic textus Lalini sensum
exponit : /n terra pax hominibns bouce voluntatis
divinee, et beneplaciii divini^ id est^ pax hominibus
quos Deus amat, etjam ^ralos habet, et in quibus sibi
c^mplacet, Maldonalus idem tenuerai, qui ad prac-
destinatos hunc locum refert. Alii bonce voiuntatis
homines appellant, qui bonam habeant voluntatem,
et ad recipiendam pac<*m, ((uaeannuniiahatur, pro-
pensam.Wetsteniusscripturam inmss. Grxciscom-
munem acriter defendii.
iiO. Vulgaia, Discesserunl ab eis angeli in cce-
lum. Simili modo texius graeous. At Itata veius in
nonnullis mss. in singulari, Discessit angelus. (keli
seereta; phrasisabaliiseliam poeiis usurpata.utdixi
ad Dracontiiim lib. ii, vers. 4, Quce cosli secreta te-
atfni. A poelisaliiidacceperunt, utGregoriusMagnufi p Chri
fib. II Dialog. cap. 53, CceU secreta penetrare. Appo- ^ 37, i
site etiam revisunt diclum de aiigelis, qui ad lo-
cum suum, unde venerunt, redeunt. Virgilius non
semel hoc verbo usus est tali signiflcatu.
iiS. Gremium eleganter transfertur, et de rcbus
inanimis dicitur, ut grenuum terros^ gremium urbis^
gremium GrceciiB, Silius lib. viii, vers. i92, de flu-
mine : Dontc arenoso {sic fama) Numicius illam —
Suseepit gremio^ vitreisque abscondit in antris. In ro
nostra, cum sermo sit de puero, majorem venusta-
tem habet Prtesepis gremio cernunt puerum jacentem,
ii3. Juvencus vim verbi Graeci complexus esi :
nain ^aY^ti^ptffw ambiguum est, ei signilicai cogno-
veruR(, ac simul nolaaliis fecerunt; quod utrumque
Juvencus expressii.
2i4. Constupuerunt a constupeoy quod verbuni,
nescio, ari alium auctorem habeat praetcr Juvencum.
Et potuit quidem is dicere Itetantes obstupuerutit :
sed maluit constupuerunt ^ ut simul omiies stupuisse
declararet.
2i5. Stupebant pastores, quod omnia monitis
nocturiiis responderent ; vera nimirum essent ea,
dequibus noctu admonili fuerant. Hicauiem stupor
narrari videtur de die, aut diebussequeniibus. Guin
enim pastores vidissent puerum jacentem, post, ut
vers. ii2 dicitur, disperserunt vaga semina celeris
famcB, Inde sequitur, Lmtantes obstupuerunt^ — Om»
nia nocturnis monitis quod vera recurrant. Ordo idem
exposiius esse videlur in sacro codice, Vera recur-
rant^ ut lib. ii vers. 769, Vt dictum Isaim merita de
plebe recurrat,
2i6. CAPUT VIII. Ctrcum^tito Domini, Luc. ii,
«i.
ii7. Exstant peculiares Dissertationes De circum-
cjmne Domini^ GuiI.J(jy8ero, AntonioBynaeo, Dan.
Gerd^sio conscriptae. Verba Evangelist^e uon expri-
Et poslquam consunmati sunt dies octo, ut circumci-
derelur puer, vocatum est nomen ejus Jesus. Aperiius
circunicisio indicalur in textu Gracco, ubi post puer
est particula et, qua quodammodoasseriiur circum-
cisio, et additur impositio nominis : Juvencus corle
circuincisionem astruit; quae fide divina credenda
est, cum universa Ecclesia ita verba Lucae inielle-
xerit. Quod auiem neceue fuerity Christuin ad iiio-
rem legis circumcidi, commoda dislinctione expli-
candum est. Christus enim pr.%crpto circumcisinnis
subjectus non erai, adeoiiue parentes ejus non fue-
runt obli$;aii ad illum circumcidcndum. Nam prx-
terquam qund Deus erat, non fuernt ex semine virili
freneratus. Nihilominiis Suarius tom. XVII, disp.
i5, sect. i, docei, quamvis per se non fuerit neeessa-
rium parentibus Christi puerum circumcidere, per ac^
eidens tamen ad vitandum scandalum merito existi-
mari potuisse necessarium. Pracierea niaxime decuil,
Christum circumcidi. S. Thomas part. m, qusesi.
art. I , theologica illa sua graviute, et singulari
ingenii perspicacia, quo res ad vivum resecare so-
let, septem causas distincie memorat, ob quas Chri-
stns debuit circumcidi. Id autem satis est, ut nliquo
sensu necessarium fuisse dicatur, Chrislum ad 100-
rem legis recidi. Aptare nomen videiur mutuaius
pseudo - Cyprianus in tractaiu de cardinalibns
Chrisii Operib., cap. de ratione circnmcisionis : Hoc
cum octava die jussum sit, celebrari^ et nomen cir-
cumciso aptariy etc.
3i8. Iinpnsitum ilU est nomen, quod vox prapce-
pii, etc, scilicet /€iui.
2i9. Missa Deo pro a Deo, dativus pro abtaiivo,
quod Juvenco familiare est in hujnsmodi verbis |>as-
sivis. De hac voce tntiia a Deo vlde ver:;. 98. Lurns,
qui hisioriam Magorum penitus omittii, post cir-
cumcisionem illico purificationem Mariae enarrat.
Vocatum est nomen ejus Jews, quod vocatum est, ab
angelo priusquam in utero conciperetur. Et postquam
D impleti sunt dies purgationis ejus secundum legem
Moysi , tulerunt iUum in Jerusalem^ ut sisterenl
eum Domino. At Matthsus , qui purificationeni
Mariae silentio pra^ieriit, statim post ortum Salva-
toris Domini miigorom adventum commemorai, et
subinde fugam illius in iEgyptum. Cum erao nafus
esset Jesus in Bethlehem Juda in diebus Herodis regis^
ecce magi ab Oriente venerunt Jerosolgmam, elc. QhI
cum recessissent , ecce angelus Domini apparuit in
somnis Joseph dicens : Surge^ et accipe puerum^ et
matrem ejuSy et fuge in yEgyptum, Dirflcultas haec
jnmdiu lorquet interpretes, priorne fuerit purifica-
tio adventu magorum , an adventus magorum purifl-
cntioiie. Si dicamus, primns venisse magog. quam
Chrlstus in lemplo oblaius fueril, non intelligiltir,
qui fieri potoerit, ut post advenium magorum Cliri-
stiis praesenialus ftterit in lemplo, cum et Herode<(
S9
EVANGELIGiG HISTORIiE L1B. L
220 97 Scripserat aiuiquae Mosesmoderamina legis, A Goelestes voces , cui quondam praescla rerum
98^i^l^'<I"^>primos priscode sanguine?atum,
Observare dedit, fetus offerre sacrandos,
Implumesque simul ferread delubra columbas.
Habcubi per Mariamtemplo servata feruntur,
225 Ecce sencx Simeon, dignus comprendere
[sensu
Virtus prodiderat, quod carcere corporis segri
Deposito, mortem liber, requlemque videret,
Gumprimum coeli laudemyterraequesalutem,
230 99 Omnia quem vatum spondent oracula»
[Gliristum
Vidisset templo solemnes ferre palumbes.
LECTIONES VARIANTES;
221. Sabatierius , Atque inter primoi , et pro d. s.
Inter qum primos , quod unum in ms^. , et editis in-
venio.
225. Ald. , Torn. , Bom. , Reg. , Oti. , sed a sec.
m., ut videtur, codei Barthii , et alii sen$u — Ccb'
letlei vocei. Uadamar. , Poelm. , Fabr., iemum —
Ccrfesfts vocii, Codex Barthii pro cotleitei scribit cos-
B
NOTiE.
/«if«ti • ex quo fortasse natum e»i ceeieitiivocii^ et
priusfactum iemum ex smu. Poelm. etiam pro d. s.,
iemu — C(Bleitteii vocei, lii Oit. mendum est dignii
prodignui, uti ibi correctum apparet.
231. Reg., Roiit.. palumbes. Ott., Torn., Ald.,
Poelip* pro d. s., Fabr., palumbot. Poeim. in textu,
Hadam., columbas.
illusus a magis iilum qnsreret ad perdendum eiim ,
etJoseph, posiquani recesserunt magi, admonilus
fuerit ab angelo fugere in ^gyptum. Prxterea quod
Herodes jiissit, occidt iiifaiites omnes a bimatu, et
tn/ra, osiendit, magos non slalim ac puer natusesi,
veiiisse Jerosolymain. Conlra si assiT.imu3, anle
magoruHi advpntumXhristi prxsent.itionem, et pu-
riOrati(»nem Mariae peractam, expiicandum est, qua
ralione acciderit, quod magi in civiiaie Bethlehem
iiifaiiiem Jesum adoravcrini. Addit enim Liicas post
oblaiioiiein in lempio comiiicmoralam cap. 2 ,
vers. 59 : Et, tii perfecerunt omnia iecundum legem
Domini^ reversi sunt in fialilceamlin civitaiem suam
Nazareth, Hac difncuUate non delerriius Juvencus,
primum praesenlaiionf^in in lemiilo refert, tuui ad-
ventum magorum. Rcvcra cum Mariae purificaiio
qnadragesinio die post Jesum natuin secundum le-
gem acciderit , quod Lucas narrat, parentes Jesu iii
GaliUeam reverlissc , potest quidem id ita accipi, ut p
staiim reverlerint, sed poslea , vertenie anno, eo
fere tempore, quo natus fuerai Salvator, in civita-
tem Beihlehem redierint, nt idem narrat Lucas 41 :
Et ibant parentes ejus per omnes annos in Jcrusalem
in die solemni paschw. S. Epiphaniiis, qui 1. 1 Hxres.
30, iium. 29, affirmai, exaciobiennio venisse niagos
ad Cliristum ndorandum, tradit eiiain, Josephum, et
Mjriam .cum iiifanie quotannis, vcl certe priino, ei
secundo anno eo leinporc, qno puer natus erat,
Belhleliemum accessisse. Alii auiein potius arbitran-
tur, Lucam post narraiam purificaiion^^m illico retu-
li^sc, parentes Jesu cuiii puero in Galilxam remeas-
se, qaia nihil de fuga in iEgyptum diciurus ent : de
qua in somnis admouitus fuit Joscph post proesenia-
tionem in templo, aniequam iii G^ililieain revertis-
sent. lia scntiunt Augusiiiius de consens. £\an-
selist. lib. II, < ap. 5. Beda, Jansenius Gandavensis,
Cajetanus, et alii plures. Eisi ergo pleriqtie exisii-
meiit, adorationem magorum aut die 13 post ortum
Salvaioris, aut sallem anie quadragesimum diem D
couiigissc, taraen contemnenda noii esi ratio concor-
diae » Juvenco, antiquissimo iiiierprete, inita. Con-
ferri in hanc rem possnut Hermanni Rombachii
opus : PrimiiUB gentium, sive historia, et encomium
Sanctornm trium magorum; Peiri de Marca Disacr-
taiio De adeentu magorum ad Chrisium^ et an reges
fuerint ; Floreniinii Eiercitatio 5, De Magorum ad
Christum venientium historia^ itinerisque tempore;
Alplionsus de Mendoza Demagorum historia; Steplia-
nns jSalazar De adoentu magorum ; Leicbnerus De
tempore magorum; Augustiiiiis Caiinei in Disserta-
tione/>«imif;t<; Balihasar Stolberg ; Daniel Roden
De iisdem magis; Lanrenlius Bcnedicius Triebel De
Magis poftt Jesum in templo reprassentatum advenien-
tibu in novo Thesauro iheologico-philologico. Pe-
biiliarii esi opirilo HaHuifii, ei BOrruyeriit qui com-
miniscuntur, oblationem Chrisii io templo tunc per-
actam, cuni jam trimiis esset, ea fere xtaie qiia
Anna filium sunm Samuelem ad templum adduxit.
Eoruni iuterpretatioiiein fuse eiponit, et rerellit
Trombellius de vita Dciparu". t. IH p. i, diss. 22.
210. CAPUT IX. Purificatio Mario!. Luc n, 9-39.
Verior esset inscriptio Prwsentaiio Christi in templo :
nani de purificalione Marias vix loquitur Juveiicus»
!£2I. Conslructio obscura , nec satisclara sienlen-
tia. Evangelibta sic liabet v. 25:Stci« scriptum est in
tege Domini : auia omne masculinum adaperieus vu/*
vam, sanctum Domino vocabiiur, Etut dareni hostiam ,
secundumquod dictum est in lege Dominiy par turtHrum^
aut duos puttos columbarum. Sensus ergo verborum
Juvenci iiic erui potest; iiiter quu! inoUeramina an-
tiquae le^is Moyscsdedit, ut id observarcnt , quod
primos felus ii , qui sunl prisco de seuaue sacerdo-
tuiu oflerreni Deo saerandos. Lex enim ipsa Levit.
XII , 6, sic cuucepia est: Cumque expleti fuerint dies
puri/icationii aucDf sive pro fiiio^ sive pro fiiia^ deferct
agnum anniculum in Itoiocaustum^ el pultum coiumba*^
iive turturem pro peccalo ad ostium tabernacuii tesii-
moiit/, et tradet sacerdoti, Qui offcret iila coram Do-
rmno^ et orabit , etc.
222. Observare dedii, Grnecismus, ul Ferre sui de-
derat monutnentum, et pgnus amoris^ Maguum dat
ferre laientum. Virgilius , et alii. Vide inrm v. 509.
2^4. Qiiamvis nec Chrisius loge pra^sentutiouis in
templo, neque Maria lcge pnrificaiionis comprehcn-
dcretur, lamen maxinie decuit, eain legein a Maria
pro filio, et pro se observari , ut de circumcisioiic
dixiiniis ad v. 217. Aguni hac dc re iheohigi in ni
part. S. Thomx, quu'8i 57, art. 5 ct 4.
225. Simeon significat audieniem , obedientem :
ad quod etymon foriasse respicit Juvencns , dum
ait , euin Tuisse dignnni comprendere semu coeiestes
voces,
227. Carcerem corporis vocat phrassi familiari s.i-
cris et ecclesiasiicis scriptoribus , de qua plura in
Comment. ad Prudentiuin v. 44 prooeniii pag. 255.
2i8. Mortem videret ex sacra pagina, rfon visu-
rum se mortem^ quod eodeni modo in lextu Gr»co
diciiiir. Fortasse hcec locuiio ad illani figuram per-
tiiiel, qua interduni unus sensui/vel aclus ejus
pro aiio ponilur. Siimiiur videre pro experiri , ut
psalm. XV, vers. 10, Nec dabis sanctum tufim videre
corruptionem.
2i9. Coeii iaudem , niinirum quem coeli Iaud.nnt.
230. InlVa, v. 272, Omiira ventarum spondent quem
oracuia vatum. De vaiicinantibus, el vatibus id
verbum spondere saepe dici solei.
231. In Icge scriptum erai , Par mrittnim, otcl
duos pultos coiumbarum; et paiilo aiite Jiivencus ait
Jmplumesque simul ferre ad detubra coiumbas. Cur
^rgo nunc dicit pa/Mm6eif Opioor, quia paupertatem
94 C. V. AQIHL, 4I3VENCI 9«
(sqiie ubi, curvaio defessus corpore, templnm A Corporis e Tinclis, flnemque imponere terbis
Dignelur cum pace suis. En spiendida nostros
iam gravior peneirat, monuil quod spiriius
[auclor,
Eoce simul paiTum gremio genitricis lesum
S35 ][00 ^^ templum sensit venlsse, tremeiUibus
[ulnis
Accepit pueram, ixtusque hxc dicla profaiur:
Nunc, nunc me famulum Dominus nunc liberet
[arctis
210 Lux oculos tua circumstat, radiisque refulgel,
Quam cunciis hominum lusiraiis gentibus addet
tsraelilarum cumubtse glqria plebis.
101 Qui<l tanlum Mari» stupuerunt pectora
[matris?
llic puer ad populi casum datur : iste renasci
ii5 Goneedet populis : dicta in contraria stgnum
LECTIONES VARTANTES
252. Trombeliius in Vita Y. Deiparte, tom. iii,
dissert. 22, legil, Ipse ubi curvato ^ ei pro d. s„
liqueubi, quod alii prairerunt. Crediderim, a Iii-
veuco scriptum h uoiy prodncto mouosyllabo it^
ut in siinilibus alibi dicam. Torn,, tt6i curato per^
peram. Scnsus enim [iO%c\i enrvalo,
255. Troinbeliius in Vita Deiparae, 1. c. dissert.
22, q. 7, cap. I, legit movii , et pro d. s. monvit;
prol)«t moiir, nempe Deus vires corpori Simeonis
aikfidll. Lecllo communls monuit verlor etram csi.
Verba Evangelisix sunt : Et venil in spiritu in tem-
plum,
257. Torn., Nunc me famulum, repugnante meiro.
Grunero magis arridet lectio cod. Un., Nune, nunc
iam famulum. Ald., Poelm. iu textn, Heg., Rom.,
Iadamar.,a(rt<.Torn.,Fabr., arctis. fn Ott. deleium
est arctit , et factum atrii. Magis placel arctis, In
Rom. mendum Deus pro Dominus. Sabatierius, /i-
berat aretit; sed postea v. 259, Dignetur. Mss. et
editi eihibent iiberet , et mox Dianetur. Sed verbis
Lucse magis convenit liberat. . . Dignatur, Versiones
veieres, etPatres constanter habent, Nune dimittis
servum tuum, Domine^ secundum verbum tuum in
pnce. Anil)rosius lameu libr. De Josue, cap. iii, legit r
iVu»c, Domine, dimitte servum tuum in pace^ et Ita
diisque rehitet, nisi emendes renidet^ ut Tidetur
factum m Row. Ko&nigius ex membranis Barihli
proiulit renidei , ediium eiiam a Reuschlo.
24t. Poelm. pro d. s., Rom., Oit. a pr. m.,
Torn., Ald., Fabr., add^. Reg., Hadam.» et alii,
addit. Ald. menlibus pro gentibus.
B 242. Forlasse cumulata, vel cumulate. Post hunc
versum in Poelm., Ald., Torn., Fabr., Daventr.,
legiiur hic alius, Hinc ait : Hcec quid^ virgo, tibi
tam mira videntur? qui ab aliquo sciolo intrusus est,
ut cum Evangelista sermo Simeonis ad Virf(inero
conversus osiendetur. Deest in cod. Banhii , in
nostris Reg., Rnm., Ott. Omissus etiam fuil in
editione Reuschiana, quod iTpographl vitio evanisse
minus recte suspicatus est Gallandius.
245. In Aldo deest hic versus : Quidtantum Maria.
Barthius lihr. lviii, c. 5, ait, vulgo scriptnm esse
tfiscera malris : quod ego ne in Fabricio quidem in-
venio, cujus cditionem illo loco Barlliius pleramque
emendflt.
^4i. Cndex Barthii, Rom., ad easnm popuii datur^
qiiod edtdit Torn. Alii, ad populi casum. AL, Da-
ventr., ad casumpopulis datur,
2 15. Reg.9 Concedet popnios, cum Tern. Pleriqne,
populis. Grunerus cum codd. Angl. prsfert pofmos.
eiiam libr. ii iti Lucam. Alibi auiem cum aliis f^cit. q Toni., Ald., Fahr., Daventr., post popuiot, vel po-
258. In Otiob. et Reg. vineutis recie correctum ' pulis, iia logunt, iiii signnm esse negnbunt — Fosde-
est per vinclis. ris, hi contra coeio venisse tenebunt. — Livor edax
240. Ald., Torn., Fabr., Reg., Poelm. pro d. s., faciet^ iethum ttf pereurrat amarum : — Atque am-
radiisque refnlget. Hadamar., Poclin. in texiu, ra- mam. eic. ita eliam Poelm. pro d. s., sed cum Aldo,
diusque refutget, Oliob. contra rati(»nem meirl ra- .et Torn. legit, Af^iie tnam fulgen» animam, nnki
Virginis iia magis declarare voluit. Est enim po-
itinibes^ vel palumbut columbus silvesiris, in arbo-
rlbu2, ac sepibus nidilicans. Ex Evangclio qiiidein
non liquet, an Deipara inriures, an columbas, au
pnlumbes obtulerit. Su:irius in iii pari., qusest. 57,
(lisp. 16, sect. t : Est autem, inqnit, ob^ervatione
dignum , cur Evangelitta non definile^ sed sub dit-
junctione eorum oblationem relulerit : lex enim sub
disjunctione fuit laia , quia voluit hot offerenlium vo •
luntati retinquere^ tamen in effectu non servabalur.
pecius, et brachia, gremiiim est complexus Teniris
et rcmiuam , qucm sedentes efricimiis. Si proprie-
(as verborum servelur, hic pro gremio dicenduro
essct sinu, Sed utium pro aliero s.cpe ponitur»
quidi|uid C mtra disputct Valb Elrgant. I. iv, c, 37,
queiii videlur sequi Badius : (|uamquam is inler*
preiatur, inferiorcm puori pnrtem in gremio foveri
poiuiss<i, duiu pars super.or in brachits recnbabat.
238. Corporis e vinclis, ut v. 227, carcere corporis.
Vidc ellain Barlhium Advers. pag. 1084, nbl pro-
msi definiie alterum eorum offerendo. Cuni ergo Lvcat J) bai, viiicula pro corporibus, seu potius vitis, ut ai',
non legitlatoris , sed historiographi munus exerceat^ poni
cur non defimte retutit quid Virgo obtulerit? Revera
nutta alia est ratio , nisi quin solum voluit signifieare
Virginis paupertatem , quod nobis esse poterat utile.
Nam quod obtuterit turturem , aut pullum columbce ,
nihii ad nostram insiitulionem referebat,
232. Senectus Simeoiiis descrildtur. Ex senio
curvatur corpiis. Silicemium hominem decrepiium
dictum pulant, quasi siticem ceruai, Scnem fuisse
Simeonem ex Evnngelio colligi potest, et canit
Ecclesia in antiphona ad Magniflcal in priinis Ve-
speris Purificaiionis. In ledionibiis 2 nociurni ejus-
dem festi ex quodaiu sermone, qui S. Augustini di-
ciiur, sed niinc hiijus cssc non creditur, id asseri-
tur : /;{ tempio prcesenlabatHr, et a Sinieone sene^
famoso^ annoso^ probato^ coronato agnoscebatur, Cer-
tius S. Augustini est sermo 20 detempore, ubi ait:
Sitneon itte tenex diu vixerat.
233. Gremium a sinu differt, quia sinus est intra
25i). Evangi^lista ait , in pace : qxttt fdrmnl:i e
p^almis, nliisqiie sacrc Scriptur^e focis petita , a
Cbrisianis semper adbibita fuit, et in elngiis sepui-
cnililms passim inscripta. Confer Lupium Dtss. f ,
Di». baptisler., num. 138 seq.
2ii. Lustrntit, purjjatis, a scelere expiati8;ant
illiistraiis. Vide v. 280.
242. De lertia syltiba in Israetitarum lilemmoyet
Koenigius, quasi ncce^sario sit longa. Scd pr^ter-
qnam quod nultum essot peccaluin, si secunda, cl
teriia eorripiautur, poicst etiam persyntiresin utra-
quc vocalis conirabi , ut prlinus pes sit spondaeus:
quod ipse Koenigius conceilere videtur, dmn cx a«
ctedipbtbongumneri posseanimadvertit. Pariomni-
no modo Israelitarum in Suis yersibus hexametris
dixerunt Draconiius, Fortunatus, Drepanius, etalii.
243. Tanlum^ tautopere, ui supra v. 79.
245. Verba Lucx sunt : Eece poiitus eU Me
«3 EVANGELICiB HI^TORIiB UB. 1.
Isihis Advenlet; perciirrei debila letho» A Desiiiuit vidoam mors imniau.ra mariru
lOS ^tqu6 aniinam matris ferro fulfeiite
[ maebera ;
Qiio pateant tecti tenebrosa volumina cordis.
Hsec alt in Simeooe Deus : mox ecce prophets
250 F^emineam sancio complet spiramine meotem.
Anna fuit natu gravidr, quam in flore juvenise
Casta sed in templo semper pro coojuge tiu«
103 ^^ cultus cessere Dei ; quae nitmine Jussa
255 CognoYitChristum» etsimili sermonelocuta est.
Inde ubi solemnem pi»eri pro nomine legem
Complevit geniirix, et Joseph omnia mirans,
Ad palriam laeii repedant, puerumque reportant.
LECTfONSS VARIANTBS.
ecce propheicB — Femineam^ elc. Exptlcatur Id in
glossa Reg., prdvhetae —Prophethtm Annce : scilicet
DeiJS complevit rernineam mentem Annsc prophetis-
sas. Cum non inteltigerent librarii, propheten dici
de remina, ut lacerdotem^ vatem, et similia, versum
corruperunt, posiio vox pro mox.
252. Poelm. pro div. script.» Ald., Daventr.,
Constitult viduam.
255. Ediil, Hirtc frultur eoita charo pro eonjti^e
vifn, — Continuoque Dei cullu : qucs numine ducta —
Cognovit, Apud Kensctiinm nonnulti codices, o( hic
Innuit, et nostri Reg., Rom., Olt. ita legunt Catta
ied in tem^lo umper pra CQUfuge vita^ — Ei culM
cessere Deif qucs numine ju$sa — Cdgnovit, fii glosM
iii Reg., icemre^ acGessere illi femin»; iuem^
compiilsa. I
257. Rom., fcnitriXt Joeephy deest et,
258. Poelm. iii texto, Hadam.,r«</euni; plerique,
repedant. Rarlhii codex, repeiunt : siccnm prieposi**
tione ad usurpant verbum repeio Virgilius, Gratiua»
et aiii. Rom., mendose» Ad primam Ueti.
crede^ maehasta^ pro qiio aTii Atque animam matris
ftrro fulgente machcera. Codex Bartliii, Poetm. in
texlu, Roni.f Oit., lladamar., populis^ dicta in con'
traria signnm — Istius adveniet percurrens debita te-
rAo, — Arque animain matris fetro futgente machcera;
— Qrid pateant., clc. lia Reg., sed, nt dixi aniea,
poputos^eX mox percurret debita, uii etiam hbctB
Ott. In Rom. est animum pro animam. Barlhius sui
codtcis leciionem ils expendendam retinquii, qul
optimum Christi vatem, ut ail, ei anliquitaii aesli-
mabilem nova aliquando recensione ex >rnal)unt.
Enmdem leciionem in ediiione Reuschimia miniift
rectam piitat Gailandius. Teneo scripturam brevio*
rem; nam alia longior videlnr e&se fac.ia, ui Juvenci
versiis, atiquanlutum obscuri, clariores reddantiir.
249. Gditi omnes, quos vidi, ila habent, Hme ait
in Simeone beu$ : voxecce pronhetw. Barthius in suo
codice corniptum id reperit, amc Simeon dixit max
Dcus ecce prophetm : verani scripluram ex aliis co-
dicibus in medium reducendain sperabat. Cam exhi-»
bent tres codices apud Reusebinm, et ires nostri
Rom., fteg.»et Olt., Hasc ait in Simeone Deus : max
NOTiE.
fN ruinam el resurreciionem mullorum in Israei^ et fit pntebunt. Voiumina cordis nove fortasse dictnm, sed
signmn, cni eoniradicetur . His respondeiu versiis eteganier. Volumeii cst, quidquid in gyrum flectl-
itiveficl,tr/r puer tisquead adveniet. Sennitur Liir^as: C Inr. Translale qitoque PliniDS 1. vii, cap. 45, Magna
El luam ipsins animam peftransibit gtadius, ut reve- sortis humance volumina
lentvr ex mutiis cordibus eogitaiioues, Vetiis Ilalica in
ms. Colitert., Ei luam, et fpsius animam pertransiH^
eic. , «I iii ms. CanlAbr., Et tnam ipsius autem rmi-
m/im. Jnvencus hre Ua rcjldii, Maehasra (erro ful^
gente percurrel debita tetho, atque anhnam matris.
Inleltigo debita tetho, vliam fltit, qurc letho debila
mi, ut dtcitnr Debitum natune persolvere : qii?e cst
iiiierpretaiio Reuschii. Hsd« atttem ipsa inachaera
crii signom, quo demonslratur puerum huuc esse
Messiam : sod itoniiuin negabuni, eam mach.rram
essc signum Messix. Signum dictn in contraria ex
Graeco texiu peilltim esi, (njfxerovavTAjyiftsvov. nem-
pe sigDUm, de qno in utranique pHrtcin discfptabi«
lur. lia quidem Ideiii Rettscbitt9, siiam scripiuram
secuius. Sed Terlns eom Maldonaio inierpreior,
Clirlstnm pOsitum esse in signdm» in quod oinnes
fere Jnd.Ti nm soium Itngua, sed etlam manu tela ...
?ua cofijlcerent : non enlui contenil sajpe btasphc- |n Vita Datam. eap. 4 : Eo, qum prospere et cesserunt.
masse, eliam erneiflxernni. Christus enim in pas* ^' Vlrgitlus I. niiBncid.v.553: MorteNeopiolemtregno*
sione Slniflrs scopo fwlt, eui contradici, id est, de rt«m reddita cessU — Pars ffg/^no. Hiijtis *'jn^"C*-
quoferlendo, Conflgendoquecertnri solei. tpsa vero
passio veheinenlem adeo dolorem Mari.-e aiittlit, ut
tamquam gladiiis animam ejus pertransierit. Christo
autem ita paiiente, apparQtl, qttoqulsque erga illum
animo, qoa flde fuerit.
. UT, Machcera In Vutgatn, et veteri Itala versionc
diciiur gladius, a Paullnoepist. 50, al. 45, framea,
vel gtadins, ab Augnsiinoeplsi. 149, framea, lit lextu
Graeco po^ioL^ rhomphma. Maehmra est gladlus lon-
gtis ab nna parte acuins, ftamea, et rhomphcea has-
fe genus, sed tempore Aiignstini framea eiiam, et
rhontpbfjea quoddam gladii genus sitftiificabant. Vide
episi. Augusllni 420, cap. 46, et Isidorum I. xviii
Orig., tap. 6.
248. Noia. quo pacio Juvcncus Interpretatur verba
ETdngelH, Vt retetentur : non enlm parilcola Vt est
causalls hoc in loco. Quo pateant idem est, ac Tunc
249. Ctir propheta, vel prophetes, prophdce de fe-
mma dtci noii possii, nnllam idoneam ralionem vi-
dno. Reuschlus non dubilassei nosiram scriptnram
seqiil, si hic nsus vocabitli prophetes probatus illl
fnissei. Aiqui Hilaritis in psalm. xiv, num. 4, aper-*
le aii, Anna propheUs. Veius Iiallca In ms. Cnntabr.
habet, Anna praphetis; genitlvus erit prophetiSy vel
prophetidis. Possis ergo ila le^ere mox ecce prophe*
tis. Sed cum auclorem Hilariutn habeamus, com-
ninnl voce utimur prophetce, qnx per sequcntetn
dictioneMt Femineam mentem ad feminam prophe*
teii resiringiiur. Vossins I. i de Anal. c. i9, ex
iEschilo proferl tac w/iojiSTac, ex Teriulliano pro-
phetes nou semel, ei ex Stdonio psaltes.
250. Vidc noiam ad v. 420.
254. Cessere^ sueccss^ere , evenere, aceesseref
tflinnuam sors optlma in locum conjugls. Nepos in
lionis ignoraiio ansam corruinpendi locuin librarils
dedit. riumine Jussa, quasi Dei nulu, ct voluntate
jubenie, fit v. 299, Dhino numine jussus.
256. Pueriprc nomine, pro ipsa pueri persona, ot
Apocalyps. cap. in, vers. 4. Confer, quse bane in
rem disserul iit Hjrmnod. His*p. in noi. ad hymnnm
S. Istdori pag. 275.
258. Ad patriam, videlicet Naxareth. Sequhnr
enlin Lucain cap. «,JfOrs 59 : Et ut perfecerunt om-
nia secundum legem Domini^ reversi suni in Gaiilmm
in civitatem snum Naiareth. Qaid ergo lieri poiuit,
ut Rettilehenii Christus post pr»sentaiioneni in tem-
plo a Magis adoratus fuerit? Pro Juvenco respon-
deat Epiphanms, qui, ut dixi ad v. 220^ \Sir^nie&
Jesu cum eo Bethlehemum e Gatllaea iterum venisse
opinatur.
9S C. V. AQUIL. JUVENCI 06
Gen$ est ulterior, surgenti eonscia soli, A Qnae regio imperio puerum Judsea leneret
260 104 Astrorum solers ortusque, obiiusque no- 265 Progenitum : sese stellae fulgentis ab ortu
[tare. 105 Admonitos venisse viam, quo suppUee
IIujus primores nomentenuereMagorum. [dexira
Hinc lecti proceres Solymos per longa viarum Rxorium terris venerabiie numen adorenl.
Deveniunt, regemque adeunt, orantque doceri, Terriius Herodes Solymorum culmina vaium,
LECTIONES YARIANTES.
959. Reg., Rom., Ott., Poelm. pro d. s., Torn.,
Gem est ulierior, surgenli conscia to/t. Ita Aldus, sed
fMrosdma pro conscia, Fabr., Poetm.in textu, Hadam.
Gens est eoi Phoebo orio proxima regni, Forte surgen-
tis conscia soiis.
26t. Barihius, libr. lvii Advers. cap. 2, edidit
Quorum primores^ ncscio, an casu pro Hujus prt-
titores.
262. Poelm. pro d. s.,Oltobon., Rom., Solumos.
Reg., Tunc hi delecti Solymos^ et prius videiur fuisse
dileeii. Alii, Solymas,
265. Hadam., Poelm. in textu Jam genitum : et
sese, Poelm. pro d. s., Fabr. Progenitum; et sese.
Eleganiius Ald., Torn. cum Reg., etOit. Proj/eiit-
tum : sese sine et, Sic eiiam Rom., et Dav. Iterum
V. 274. Progigni maneat.
266. Oii.apr. m.,t;ta. Melius, viam. Trombellius
de Viia Delp. tom. iii, part. i, dissert. 25, nescio,
unde edidii venisse diem : pro d. s. indicnt viam.
268. Poeim. iii textu, Ald., Hadnm., Fabr., He-
rodes vatum^ legumque peritos. Torii. , Poelm. pro
d. s., Reg.,Roin., Olt., Herodes Solymorum culmina
vatum.
NOTiE.
259. CAPUT X. Magi cum muneribus veniunt. B Hgtur, non fuisse reges, quam fuisse. A regibus
Matih. II, 1-12. Reuschilis in lianc propendet inler
pretatioiiem, quod gens illa dicatur conscia soli nas
cenii, quia ejus ortum cailebat. Melius puto, quia
veluti contermina erat soli nascetiti. Oratio de Magis
ex Orienie habita a Samuele Durrio, modernntc
Omeisio, excusaest Altfordii anno 1686. De iisdein
Magis scripserunt plnres auciores, quos indicavi ad
V. 220. Antoiiius Collinus impudeniissime verilaiem
bisioriiB Magorum negavit , qu.im in Evangeliuin
Mattlixi iiiirusain fuisse prol):ire conauis est. Intole-
rabilis hic error, ul :iliornm votcrum Talrum, <tic
etiam auctoriiaie minime suspecla Juvenci refellilur.
Adisis eruditain DissertJlionem Liberali Fas^onii
De veritate , alque divinitate historiee Magorum, quw
est apud Maithmm. Romw 1758. Magos remoiis
Orientis pariibns venisse Juveiicus seiilit, cum eo-
rum gentem ulteriorem dicat. nascentique soli con-
sciam, Paulo posi v. 276, eos Pers:is vocat ; quo no-
mine omnes oricntales extra Romanum imperiuin
nntiones Juvenci tempore censebantur, ui exisiimai
Barthius I. lviii, cap. 2. At Juvencum pro veris rcr«
sis eos habnisse f icile crediderim. Quin edain Prii-
deiiiium puio imiialione Juvenci sic cecini^se
hymn. 12. Caih., v. 25 : En Persid ex orhis sinu,
— Sol unde sumit januam, — Cernunt perUi inter-
pretes — Regale vexillum Magi. Confer noslrum Coin-
mcnt. ad liunc PruJeniii locum.
260. Solers notare. Horaiius libr. iv, od. 8, vers. 7.
Hic saxo, tiquidis ille coloribus — Solers nunc homi-
nem ponere, nunc Deum. Sic Ovidius, Silius, :iliique
poeta^ locuii sunt. Diversarum geniiuin sapieotes,
qui sacris praeernni, ca^remoniasque dirigehant, ei
reconditis disciplinis addicii erant, Magi appellaban-
tur. Juveiicus aslrononiam, ei malhematicas con-
templaiiones illis atiribuit, idemque Terlullianus,
S. Leo, Sicardus Cremonensis, Arnoldus Abhas
Bonaevallis, atqne S. Thoma), cui scholastici pleii-
que ndii£rent, senserunt. Priidentiiis Apoth. v. 617,
de Magis' : Diriguit irepidam chaldceo in vertice per-
nox — Astrotogus : quein ad locum Weilzius profert
vcrsiculum : ille penes Persas magus est, qui sidera
norit. Mugicum olini vocabatur, quidauiJ arcanuin
crat, el a vulgi captn reinotum. Sic Lucanus, I. iii
Pharsalix, hieroglyphicas i£gypliorum scuipluras
vocat magicas linguas : ita enini »ii v. 2i3 : Et saxis
tantum volucresque^ ferceque, — Sculptaque seriabant
magicas anitnalia linguas.
261. Etiam id in cotitroversiam vocatur, fuerinine
reges Magi. Iia viilgo crcditur : sed hsec opinio vete-
rum cena auctoritale carel. Juvencus Primores illius
geniis vocat, a veneratione, ait Bartbiiis col. 2722,
studiorum sapicntiae, quibus Magi erani populis
orieiitalibus accepti» Profecio ex Juvenco potius col-
proximaro dignitutem >fagos h.ibuisse, censet Fabri-
cins in Commeniar. poeiar. Clirisiianor.
262. liiiiuit Juvencus, magos tamquam legaios, a
suis geniibus delecin<;, venisse, ut Christiim adora-
rent. Gaiidenlius Brixianus ad Paulum fratrem
serm. 19 : Herodes persequilur parvulum : sed stel-
lcB obsequentis fulgor magnum dectarat Deum ; quetn
legati universarum gentium Magi suppticiter adorantes
ccelesti regi debitam honorificmtiam, oblatione mysii'
corum munerum, deferebant, Hoc etiam obscurum
est : neijue enim ab universis geniibus reipsa missi
suni Magi. His tamen genies significanlur. Per longa
viofum , ut supra v. 180, Per plurima terrce, Palae-
siinx urbs princeps ilieriisalein dicebalur eiiaiii So-
lyma, Soly.norum, Popnli Palaestinae Soiymi appella-
bantur. Tacitus 1. v Hist. cap. 2 : Solymos, carmini-
bus Homeri celebratam genteniy conditw urbi Hieroso-
lymam nomen e suo fecisse. liinc Solymus adjeciive.
^ Juveiialis sat. 6, v. 543 : Interpres legum Soiyma»
^ rum.
264. Scboeligenius explicat, QuceJudwa, qu.'epars
Judxae, teneret j^uerum regio imperio : scilicet inviiis
musis. Expono. Quce regio Judasa, etc.
2G5. Oratio de Stella Maaorum duce hnbiia a Giii-
lielmo Frizio, moderanie Omeisio, typis ediia f<iit
AUrordii anno 16d3.
266. Venisse viam^ ut ireiter, vivere rt(am, servire
serviiutem. Cicero Pliilipp. ii. cap. 25 : Venisse tot
dieruni viam. Revera eieganlius id a Cicerone dici-
tur, quia aiidiiur tot dierum, ut cleganiius dicitur
vivo vitam infelicem, quam simpliciter vivo vitam; et
iufra Juvencus Gaudia magna Magvgaudent^ quod ve-
nusiius est, quam si dixisset Gaudia Magi gaudent
sine uiio adjeciivo.quodvicem adverbii gerai.
267. Numenadorent. Sic v. 277, Momirare colen-
dum; et v. 285, Regique, hominique, Deoque — Dona
dabanjt. lia Juveiicus, iia alii Paires in Cvangeiio
legunt, Christum a Magis adoraium lamqu.nn Deuni.
]) Recie igilur impudeniem lemeritalem Basn:>gii ,
Clerici, ci Richardi Simonis coarguuni, et refellnnt
Joann. Franciscus Buddeus Medit. sacr. pag. 50 ,
Honoratus a S. Maria tom. u Animadvers. in rcg.
crit. I. iii, disseri. 4, art. 5, ei Fassonins in peculiari
disseriatione de Cuitu Jesu Ciiristo a Magis adhibilo,
Romce 1736. ui alios omittam.
268. Sacerdotes eiliniconim vates , et proplielae
dicebantur. Macrobius l. vii Saiurn. c. 13 : Adeo ,
inquit, Disari, verum ita ut dicis yEgyptios opinari,
ut ego sacerdoies eorum, quos prophetas vocant, cum
vidissem, etc. Cum auiem v. 27^ dicii Juvencus Im-
perioaccitos, mutat genus, quia ad sensum respicit,
non ad verha. Vide Commeni. ad Prud. I. ii, contra
Syuini. V. lOl, ei noi. ud Dracorttiutii Cleg. v. 15$.
97
EVANGELICiG niSTORtiG LIB. L
Qaique prophelarum veteram praediciarecensent j^
270 Imperio occiios jubet oronia quaerere legis,
Queis paieat, quas sint genitalia moenia Cliristo; 280
Omnia venturum spondentquem oracula vatum.
106 Tanc manire8tatur,BetUebem quod moe*
[nibus illum
Progigni maneat, cui sacram ducere plebem
Israelitarum sancla virtute necesse est.
Tunc jubet Herodes, Persat pertendere gres-
[sum , 285
Inventumqne sibi puerum monslrare colendum.
275
Ecce iteris medio slellam praecurrere cernunu
Sulcantem flammis auras, quae culmine summo
Restitlt, et pueri lustrala liabitacula monstrat.
Gaudia magna Magi gaudent, sidusquesalolant:
107 £( postquam puerum videre sub ubere
[matris,
Dejecti prono texerunt corpore terram.
Summissique simul quaesunt : tum munera
[trlna»
Thus, aurum, myrrbam regique , hominique,
[Deoqoe
LECTIONCS VARIANTES.
B
' 269. Ald., cum aliis, pr^Fsa^^ianoscunr. Reg.,Rom.,
Otl. ciim aliis, prtedicta recen$enl*
270. Hadaro., Poelm. omntu acquirere, quod lei
metri respuit. Sabaiierius pro d. s. notavii eiiam
omnia acqiiirere, Pro omnia conjici licet omina.
271. Ald., Torn., quo pateat, Fabr., qua patcat.
Hadnm., Poelm., Ott., Reg., Rom., aueis^ vel quis
pateat cum glossa inReg. (fuibus $aceraotibus comper-
tum hit ; sed melius intelligetur, quibus prmagiiSf
vel prophetiis legis.
272. Ott., mendose, ipondentque oracula,
273. Reg., Ald..Ottob. smhuni Bethleem ; alii ,
Bethlem; Kom., Betheleem,
275. H»damar., Poelm. in textu, Fabr. $acra :
Ott., Ald., Torn., Rom., Dav., sancta ; Reg., proth-
pta virtute.
276. Ald., Reg., Poelm. pro d. s., Tuncjubet.
Ronor, Ott., et alii, Binc jubet, Mallem Huc jubet.
Sacer lextus : Et mittem xUo$ m Bethlehem.
277. Poelm. pro d.s., vt(/6n</um ; plerique, co-
lendum^ quod ex ipso Evangelio petitum est.
278. Poeim. pro d. s., Ald., ecce viw, Reg., Ott.
cum aliis ecce iieris, In We&lhemero iterum pro d.
s. fort:isse mendiim est pro iteris : in textu bal)et
tia. iiiRom. etiam est iterum,: ibidein percurrere Q
pro prcecurrere. Sabiitierins etiam edidit percurrere :
sed Evauiielio inagis congruit projcurrere.
il9\ Poeim., H:idam., auram, Rrg.,Ott., Ald., et
alii aura$. Reg., et, ut videtiir, Oltob., quaiculminey
Editi, qiios vidi, qucein culmine,
281.Poelm. in textu, Hadam., magna Magi^re-
deunt; lege cum Rom., Reg., Ott., Ald., Torn. et
aliis, magna Magi gaudent,
282. Reg., Ott. cum Torn., Et po$tquam. Rom.
etalii, At,
284. Ald., Torn., Hadamar., Dav., Poelm., in
textii, Falir., Summi$$ique $imul mox my$tica munera
promunt. Poelm., pro d. s. : Summi$$ique $imul
qucerunt tunc munera trina, Ita Reg., Rom., Ott.,
sed qumunt pro quterunt : in Ott. prius fnit simulque
$uni, sed correctum fiiit per $imut quiB$unt, Hxc vcra
scriptura videtur : poniiur qu(je$unt pro orant, ut
quce$o, quas$umu$f qutB$it apud Lucretium, qua$ere
apud Plauiuin.
285. Poelm., in textu, Hadam., Torn., Fabr. :
Atirtim, lAt», myrrham regtque^ Deoque, hominique^
quod aptius videtur Labbeo de Script. eccles., ubi
agtt de Juvenco, nt siiignla membra slbi invicem
respondeant. Ald. Daventr. cum nostris Oitob. ,
Rom., Reg., Thu$, aurum, myrrham regique^ homini-
que^ Deoque, lu fuit in membranis Barthil, qui libr.
Lviii, cap. % meliiis versum collncandum ait, si le-
gatur i4t«rttm, myrrham, thus regique^ hominique,
Deoque, S. Hieronymus, qui huiic versum laudat,
ita eiim legit, ui in nostris codicibus exstai. Isido-
rus, I. I Orig. cap. H, postreina verba sic referi:
SubjunciiviB dicnntur , ^itta subjungunturj utque :
dicimu$ enim^ BegiquCy hominique^ Deoque : non dici'
mu$, queregitquehomini^ queDeo, Alcninns, dedivin.
Orfic, cap. 5 : Hwc dona Juvencu$ pre$buter mire (al.
metro) conclti$it : Aurum, thu$, myrrnam regique^
Deoque^ hominique — Dona ferunt.
NOTiE.
269. Cicero ii de Leg. c. 8 : Interpretari fatidico-
rum, et vatum effata incognita,
270. Omnia legi$ pro amnem legem^ vel omne$ le-
ge^^ni v. 262, longa viarum, et v. 180 , plurima
terra.
271. Maneat^ fixum sit. Cicero non semel, Maneat
ergo, lliud maneat; quem alii Imitantur
animadvcrti ad vers. 266. Inier eplstolas familiares
Ciceroiiis I. vni, epist. 2, quae Ccelii est ad Cice-
ronem , Ut $uum gaudium gauderemu$, Terenlius
Andr. scen. 5, act. v, in fine : Piam hunc $cio mea
$otide $olum gavi$urum gaudia, Adde A. Gellium, I.
IX, c. 9 : Gaudiumaaudeatgenuinumetintimum.
282. Videre verbum notandum. Etsi enitii YuN
276. PerUndere gre$$um^ ui lendere iter^ tendere Dgatn habeat invenerunt, tamen viderimt reperltur in
plerisquc mss. Graecis apud Wetsteniuin, Birchiuro,
et Matthaeium. Vetustissimum exemplar Vaticanum
1209 pariier exhibel viderunt^ uti etinm versio La-
tina antiiiui codicis Cantabr., et Auctor Oper. imperf.
in M:itth.
285. Cum munera a magis oblata mystice innuant
Deum, regem, hominem, niinime dubium est, quin
thiis Deum significei, aurum regem, myrrha homi-
nem, qiiocumque tandem ordine ea dona comme-
morenlur. Eamdem significationem his muneribus
tribuil Prudentius in Diit<ich»o, nequc lamen ordi-
nem servat : Hic pretiosa magi $ub Virgini$ ubere
Chri$to—Dona ferunt puero, myrrhceque, et thuris,
et auri, — itftratttr gonitrix tot ca$ti ventri$ honore$^
— Seque Deum genui$$e, hominem, regem quoque
summum. De hac munerum oblaiione plura dixi
in Comment. ad Pmdentium , bymn. 12 1 Cath.
vers. 69.
cvr$um,
278. Iteri$ pro itineri$^ qiiod usitatius est. Obli-
quis iteri$^ etc, usi sunt Lncretius, Properiius, Ac-
eius, Varro, Naeviiis, Juliiis Hygintis. De stella,quse
Manis apparuit, viJendx sunt Dissertationes Joannis
Friderici Frenzel, Eliae Bertrandi, et Jac.Elsneri.
279. Sulcantem aura$, elegans meiaphora. Virgi-
lius 1. u i£neid. vors. 694 seqq. : Stella facem oti-
cen$muita cum iuce cucurrit Tum iongo timiie
$ulcu$ — Datlucem. Similia Lucanus, Val. Flaccus,
Priideutitts, aliique boni poetx buheni.
280. Lusirata, neinpe ab ipsa stella veluti iilu*
stiaisi. Ssepeenim verbum simplex pro composito
ponitur, iit verto pro everto. Neque aliatn significatio-
nem verbo /tt<(ra tribuo, cum ait Virgilius 1. iv JEn.
V. 607 : Soi, qtu terrarum flammie opera omnia iu$tra$ ;
ell. vn, vers. 148: Po$tera cum prima iustrabat
lampade terra$ — Orta dies.
28i.Gat(i/tama^/m9atidan/, eleganter dictum, ut
M C. V. AQUIL JUVBNCI 100
Dona dtlMBt. ToUa moK korrida tomnU no- A105 Horribllem juMil Bethlehem per compiu c«-
[ctem
SoltlciUnt, tttTtimqne iobent vlure (yrannvm.
IW Denlisiio dlver«i6 HerodU etllibue «ulam
Diffaginnt, patrfamque magl rediere Ulcntes.
290 IfMm eiiam piierum monitis cceleslibus actus
iEgyptnm c«m matre timal imneporut loseph.
▲t fer«a Herodea tibimet «ucetdert eredit,
Quem callens astris quxsisset cura magorum.
Qnorum pmeauto diaceitu sottlelutof ,
I [dem,
109 Infantes mandan^, leneramque sub ubere
[plebem
Atelli ferro nullo sub crimine culpae.
Hsc etiam caedes olim prxscripu manebat,
Quam bonus flltsremias , divlno nnmine Jnssus»
300 Comploral, misero sobolls pro Ainere mutrea
Horrendif grariter coolum pulsare querelis.
Aet ubi sopiltts furor est, et s«va tyranni
LEGTIONES VARJANTES.
S86. Ott., Reg«« PoelmM pro d- s#. Dona Mani^
VoTi^sse Donabant ; imm supra pra>cesf?it munmh
Ald. cum plerisque Dona fermi, utl etiam legUur
apud Hieronymiim et Alcuinum.
287. Rom. SQilici^anit fcevumque jubent : ita solct
scribere Rom. $cevu$ pro i0vu$ : et ssepe in m^s.
h:cc vocabuln sunt inter se conrusa, videlicet tcoivui B
et $csvtt$,
^«89. Ajd.f redierelalentcr, Romfi mlo^ magiredire
fwtanie$.
i95. Uom. ad marg.« Qu9 pro Quem.
%95. Reg.. Roiii., Ottob. ; Horribilem ju$$it Beth-
leem per compita ccedemy — Infantes mandam. tene-
ramqui $ub ubere plebem — ArelU ferrp mullc iub
crimine culpm, 1» Rom, est cunctot pro mndan$, et
e»elU pro avetli. In Oit. est teneram $ubp sed addendum
est 9ii6,ut,meiroconsulaiur.Poelm.,io texiu, H»daiii. :
CrudeU tinjat Bethlemica compita ctede, — Jnfante$
cuncto$y teneramque $ub ubere plebem'^ Evellit ferro
nutlo$ub crimine culpee, AM., Torn.« Fabr* iia, sed
numdan$, teneramque $ub ubere ptebem — Innocuam
in $ittibu$ rigido $uccumbere ferro, Fabricius legit
teneroque^ etmox in$inubu$, Foelm., pro d. s., con-
JuniJt utramque lecliQnem Borribilem, eic. ; Infan-
te$, eic, ut in Reg. : et posten Jnnocum, «t in
Aldo.
i99. Oit. , Roin. , Qaam bonu$ Hieremiu divino
nnmine ju$$u$ : cob:rrel Reg., «ed acribit Beremias*
Ediii, quos videre licuil.Jtain piui fimic vate$diiiina
numine doctu$: in Torn. enju$$u$ pro doetu^. S\c
vers. 348 , b. I. ; hcua$ 9ate$ cecinit quod numine
ju$8u$ : et vers« ^54 : Numine ju$$a. Woc verbo ju^"
$tt$ Juvencim) delect;iri coMsiai* Retinen leciionem
codd. Vait., ct Roin., quam forUi^se ntutaruiiJ. qui
non intelleierimi recie procederc metrum cum Je-
remia$, ract.i synaTesi in duabus primis yocalibus ,
ul in Je$u$ saepc fecit Prudf;niius,
50i). Sab:itierius, Complerot^ et. pro d. a. , Com-
ptorat, quod unum in editis ui mss. reperio. Abl, ,
Poelm., pro d. s. , mi$eras. Reg. , Rom., et»lii, mi-
$ero : in Ott., fortasse a pr, m., fuit m}$erap, aut mi-
$era$, a sec. m* , est miiera^ quod susiineri nequit.
Aldiis Nitier^i inielUgit matre^, ut ei Scriptura vers •
seq. liquet.
501. Ald. • Puelin. , pro d. it. , Bprrenda graviter
pul$abunt cethera voce. Aiii, H orrindi$ gravtter cm-
lum puUare quereli$,
509. Rom., et$fmat^4mm^
NOTiE.
488. Dtveriit Herodie caHibu$ aulam : (rajectio
▼eriNMnm non nibil implexa pro diver$is caltibuf
mulam Herodi$, SimHes locutiones non raro apud
poetasoccurrnat.
290. CAPIJT XI. Jo$eph ab Anqeto in $omni$ ad-
monitu$ cum puero et matre eju$ in jEgifptum fugit,
etinfante$ orcidttnfttr. Maith. 11, 49. lnfaniicidium
iJerodiattiim, quod tamquam apoerjpfaura, oiEvan-
fcllo llitAbxi assutum nonnemo impie refeliebat,
eena, ac divina flde eredendum eaae, ilemonstrant
ioannes Fldalke, in Hietoria infanticidii Herodiani ;
Car. Gollieb Hoffnann, in dtaeertatione, Cur Jose-
pAttS €pdeiii it^emtum BetkUkemiiarum Ucuerit ; et
Caaius Uinooens Ansaldi, in Vindieiit Herodiani m-
(auUeidii : sic «nim defeusionem btatoriaa de iiifaiiti-
etdlo Herodiaiio inseribere voiMit.
29i. Mggptum pro m ^ggptum. Ejusmodi prepo-
aitio n poetis non raro «miuitur, nottfiumqtiam etiam
ab bistoricie. TfMippri/irtf eominwM N«ude iisdiei-
tur, quae navi trans inare, vel flumen vehuntur. Ju-
vencus utitur pno porio,
i9l. Sibimu empimsin babei, nt vers. iOi : JJifde
igUur oobolem n^himet eporoko vonbn f Juvencue tem-
pus inuiat sHceedere pro itteceiMirttfM r (qo« mutaUo
temporum familiarisfuit poeiischristianis, et aiiquan-
do ab antiquioribus ecriptoribiM iiititau, ut notavi ad
Dracoiitium, Ubr. lu, v. ;.76.Simili rationecuin nat-
oeiile Auguslo deitiuiiiaAuai lutfeet, refeni popaloR^H
mtifio uattiram paruirire , aeftaius exieiTitos ceneuii,
Noifuis Uioannogeuiiue edweareluf, SiifCouius, iu Au-
giisto, cap. 94, iui reien, oiaddit, eoa, quigravidas
«sores li.ibereni, quo nd ae qofsque spein Ifaberet,
cura^se, ne senaluFConsuUum nd ajrarium dcferretur.
293. Hu««' vcrsuni Vigilius , I. iv, conlra Kuiy-
C chen, a Juvenco mutuatus est, pag. 42 : Eumdem
Herodi$ in$idii$ appetitum, quem callene o$tri$ quw$i'
vit curamagorum, etc. Catlere pro perfecte $cire me-
lius juogiiur cum accusaiivo, quam cum ablativo.
Ri'peritur tnnien cum ablativo apud Justinum, Soli-
num, Yalerium Maximum , Apuleium. Figurata con-
structio est : cura callen$ magorum pro cura mago^
rum callentium. Figiirate etiam poniUir a$tri$ pro
astronomid.
295. ^uiiif cmdom , m imperai tributa, Tactius,
Aonal. 1. IV, c. 79 : Tribuium H§ Dru$u$ /iciimil, et
1. xiii, cap. i5 : Neqne jubere ccedem fratrie palam
oudebat, et in ?ita Agricoi», cap. 45 : tferoju$$it
$celera, non $poetarit.
49«. Juvencita Itbentor easdem phrases repetit.
Paulo anle, vers.«8i: Videre$ub uberematrie.
i97. Crimen hic sumi poteet pro eausa, seu prae«
texui. Virgilius , L vii, vers. 359 : bi$j\ee compo$i-
iam paeem:$ere crimina belti. Tulllus etlam dixU,
«. notantd ReusehtOj Su$cipore erimen euipos.
^ «99. Bottttiesi probus, ac fortasse hoc loco mfse-
ricors, <|U(td indicat verbiim complorai, 9»pe etiam
konHo sigitiAcat beiie(ieum, facilem, clementem.
500. Funere, morte : qn:e ^fgniOcatio obvia est.
501. Ptt/iare regiUtr ucomptorat. Tiddicetplorat
Jeremias, quod voi in Rama andtta esi, etc. ncus-
chiusait, aubaudiendum hle esse Meni. Similem
remiueiim ululatum deseribit ex Cnnto Virgilius ,
libr. II iGti. vers. 486 : At domu$ interior gemitu.
mi$eroque iumuttH-^MieeHur. Staiius, Silv. 5, 1,2«:
injuitoi roMii puiiofe querfUi — Ceencotat $otamen
orot. NaldonaUis Innuk, Juvencum respcxisse ad si-
gnilicaiioneni vocis JRam«f,mf/titm,qii*isivoxusqtte
ad cerios pervenerU. Viite not. ad I. tii, v, 14i.|
lei BVAMGBLICii HISmiiE LIB. l IM
iDfenttmi horribiH ferilas satfaia eruope a ^gypto ex alta terrts lnmen^e, ftalutqae.
Grescebat rapidis annornfngresaibus Infans»
Eistiniiste putat cunctos, qnos primus, et alter
^ 110 Annns letiiiferi miseros eppres^erat «Ti :
Mirandis rursus devinctus membra sopore
Urgetur monitis Mariam, puerumqne loseph
^gypto ad palriam yeclare, ubi Nazara felix
(Mim praedictum puero dedil addere nomen.
310 Dixll el aiterlus quondam pra^nunlia Talis
111 Tox instincla Deo: Veniel, Ycnlei mea
[proles
Occurrens sevum sapientia pReveniebat,
515 Oraliaqtte in vnUu» et verbis venerandt mic al>ai.
El jam bissenos aevi comprendemt annos,
€nm pasch» riium servfire ex more parentes
Ad templum laeti puenim perdueere festis
Omnibus annorum vicibus de more solebant.
3i0 Brgoaderant paschee pariler, coneiisque diebus
Festorum impletis patriam f«meareparabani.
LECTIOMES YARlANTi»»
30S. Ald. 9 Poeliii. , pro d. ».
hotrtbilL
304. Reaschiiis edidil unus, etalter, quod ip!>e,
&(enigius «t Scboettgenius «ipliciiit dc binario ,
qtiamTis lU sii iiiler pliiloiogos , nuin bac Icculioue
binarius , an ternarius uuiuerus explicelur. Nostri
codd. habent primus , tt alter^ cum aliis editis, ui 1.
4, y. 256 : Tum primus^ el alter.
305. Poeljn. , iit lexiu. Hadam. , Fabr. , misere
suppretserat, Ald., Oll. , Rom. , miseros oppresseral,
Torii. , im'f eroi suppresserat. Reg. , miserandus pres-
$erat. Foriasse praiisLnI)it legere lethi[eri miserandos
presserat.
306. Poelm., IlaJam., rursum, l\cg.,Bom., Oit.
cum^aliis, riirsiK. Retiscbius, pro d. s. , devictus^
quod non ceusel absurdum , ut apud Ovjdium , 1. 1
lleiam. vers. 684 • de Uercurio « Sermniia lumina
(Argi) teniai vtncere , et y. 635 : Pugnat moUes evin-
cere somnos,
507. Reg. , Rom., Vrgelur monitis Mariam^ pue^
rumque Joseph : ita etiam Ott., sed mendose qum pro
que. Forle legendum puerwnqu^Josepku», auibiatiig
admiKendus esi iii puerumqug Joseph • ncf lcista «y-
roseo: plerique nalTpha : qnem Reuscbius putal de induslria 9 Ju-
venco ;)dnussum. ^dili ; Joseph urgetur monUisSJa^
riam. puerumque,
B 308. Poelm., meudose, victare.
309. Ald. , Toni. , Porlmann. , pro d. s. , Fabr ,
prcedictum , quod exsiat etiau) \}\ Reg. , el Ou* , «t
sigriiTicai prcenuntiaium nomm : Qnoniam Na%arms
vocabitur. Hailam. , Poelm., iu \exiu, prmdicto^ ml-
niis bene. In Rom. mendum esi puro pro puero.
511. Ald., Poelm., pro. d. s,, insiructa pro t/t-
stincta; quod postrcmum longe mellns esi. Rmn. ,
corruptc, Uog^ imtincta.
314. Rom., Proctirrens : Ald., Fabric., Pracur-
rens : !i\i\t Occurrens. |n AldoetRoQi. miifidum cst
proveniebat.
515. Poeim., pro. d. s., Omniaque in vultu^t verbis
veneranda micabant.
516. Ald., Torn,, Reg,. OUQb., Rom., Fa jam.
Alii, At jam.
317. Ald. , Torn., Rom. , servando pro servare^
qnem graecismum infiuilivi pro geruiidio vocal
Renscbius.
518. Ald«, OU., l(Btl ; alii, Imis.
NOTi£.
505. Lethiferum wvum vocat aetalem infantium ,
quia Herodes jusseral occidi omnes a bimaiu, et in-
fra.
506. CAPUTXII./oiSf;)^ in somnis mouitus pue-
rum.et matrem ejus in patriam reducit. Matth.Ti 11 ,
307. Urgeo cnm iofinilivo: de quoyidesis not. nd
Draconlium, 1. iii, v. 446.
308. yEgypto SARQ vr2c\m\i\o\)e ex, ut iu re simili
diii supraad vcrs. 508. Nazara^ seu Naziiretb relix,
ut iterum 1. 11, vers. 106 , quia ibi habitavii Jesus ,
nomenque Nazaraei illi dedit, sive potius addidit.
509. Dedit addere simili syntaxi, ac supra, v. 2^:
Observare dedit.
510. Coiijuugit Juvencus duas has prsedicliones ,
quae seorsnm ab Evaiigeli>ta memoraiiiur; nempe
vers. Id» cap^ 2. ait Mattb;cus , Vt adimpUretut
quod diclum est /i bomino per prophetam diceniem : E^
jEgypto vocavi fittum meum ; qu«»d ex Osea xi, 1, pe-
tiLum est. Rursus HallbxMiS, 11, ^5: tJt adimplerctur
quod dictum est per propheta% ; Quoniam JHazaroeus
vocabiiwr. JCvangeUsla numerum muUitudinis pro
singulari usurpat, iit Juvenciis cum aliis interprcti-
bus expoiiit. luieJligilur auleni Kaias, xi, 1, Ut joulti
voluiit. Fortasse Juvonciis exempiar Mattbr^ i vidit ,
in quo scripluin cssei per propheiam ; r.ani versio
vetiis in loss. CoIb« , et Corb. et teitus Crsecus in
ms* 1, Bodl.» lu singiilari e%\i'\heui per prophetam.
511. Jnstincta , verbum ab oj>tiiitis scrijitoribus
usiiatum, et s*mpi adliiliiium, CMm sermo e$;t de
arfbtu diyioo, qui eiiam in^iijictus divinus a Cice-
roiie djciiur- Instincta Deo pro a Deo, ul supra,
vers. H9 ; Tox missa Deo,
Z\%, jBsfgpto ex dta. Fortasse iAnnit iCgyptum
superiorein, niniirum Thebaidem, quo Doinmnm
C confugisse muttornm, etiam veterum , est opinio.
Vel i£gypium vocil altam, b. e. profmid^ni, sive
liiferiorem Judica, ex phrasi sarr^r Scriplurtr descen'
dere in jEgyptnm : ascendtre ex yEgypto.
515. Hi tres versns desumpfi sunt ex Luc. n, 40.
Juvencus ita narrationem disponlt. fSx L«ca aeeipit,
et coniinenter narrat nativiiatem Cliristi, drcum*
cisionem, et praeseni^tionctn In ten)pio n«qiie ad
V. 59 cap. II : £f , ut perfecervtit omnia secmndwn
legem Dowinl, reversi sunt in Galiiteam, in eivitaiem
suam. Tum interserit niagoruiii adventum, cl adort-
toiicm , inrantici Itum Herodinnnm, funin in ^gy-
pliitn, ac rcgressum in clvttalem Nazareinr xMnttbaHi.
Subindc cx Lucae cit. v. 40 c 11 , pergit narrare res
ge^tas in pueriiia Jcsu.
516. GAPUT KIU. Je5tts qutesiius a porenHhus
invenitur in medio doctorum disputans, Lura; ly,
42—51.
51 7. Cumf et poste» ferebant in indicntiyo, qifi«
montiotemporis praeccssit. Yide mrt., ;id i. n, v.6.
O 519. Omnibus annorum vidbus , ne i^pe per omnm
annos, ut ait Evangelistti. Ykes sanpe SfgnificaiH
vicissitiidinem, aliernationcm. Pttnlus, 1. xii, c. 14:
Per vices aimominy qut>d rxponitu^ edternis annis.
Interduni tamen viees denoiant lernp^fra , <|iiib*.i6
aliquid fit. Horatiu^, libr. iv, od. 14, v. 15 : Dejecit
acer ptus vice simplici. Golumclta, i. lii, cap. uti.,
Annttavtce, scilicetomnibus annis.^Ion omniAo cef^
tum est, Chrisuim per sitig\Hos tmnos lentsalrm
asccTudisse. Sed id ab Evon^elisia quodammodo
iudlrnuir, atqne iia etiam sentn BedaenTn Jiivcne^.
5i1 . Pairiam pro in pofrtiim, «t observalum ftiH
ad v. 291, Virgiliiis, \. ti, v. 795 ? PatHrnn remee^
wgtorius urbem. Sl^tiits, 1. m, silv. vAu, v. f ft. Anms
quod Euboieos fessus remettre fenates-^Awfuret?
105 C. V. AQUIL.
112Ctim ptter in populo comitis vestigia mairis A
DescruK, templiqiie libens secreta peiivit.
llluni per vicos urbis, perque abdiia tecia,
325 Perque iteris stratas, per notos, perque propin-
[quos
Quaerebat geoiirix : sed lux ubi tertia venit ,
113 Ad templum propere remeat; vatumque
[choreis
Invenit insertum, legumque obscura senili
TracUntem coetu. Vix admiratio digna
JtlVENCl
!04
550 De pueri verbis senibus fuit. At pi^ mater»
Nate, ait, amissum lacrymis te quaero profusis
Anxia cum genitore gemens : quae causa paren-
[tum
Secernit gressu, (emplique in sede retenlat?
Ille autem : Quid me tantum, quid quaeriiis?
[ inquit.
555 An nondum sentis, genitrix, quod jure paternis
Sedibus, et domibus nalum inhabitare necesse
[est?
LEGTIONES VARIANTES.
5i3. Poelm., pro d. s. , Reg. , Ott., Rom., Cum 356. Ald.
puer. Ald., et alii, Dumpuer.
524. R^., per vicoi, wbei^ et glossa, et urbei.
Ott., Ald-, Torn., Rom., per vicot urMi, perqne,
Poelm., Fabr., p«r vieo$, urbi$que per abdita. Hadam.
conira meirum, per vlcos urbiique perque abdita
tecta.
5i5. Ald. perque vice: lege perque iteri$ cum ple-
risqiie. In Wesihemero, perque ilineris ad marg.
meiidum est, aut glos^a. Sabaiierius ex ingenio, ut
puto, Perque via$ $trata$ : quod necessariuin non est;
nam vers. 550 idem sine vias legit strata$.
5i7. Fabr., Poelm., pro d. s., vaturnque corotus^
quod pr«rerunl Koenigius ct Schoeitgeiiius, quia co-
rona ccetiim denoiat.
551. Westhemerus, pro div. script., te qumo^
quod antiquum verbum est pro qu(ero, ut dictum
ad V. 284.
555. Torn. $ecrevit^ quod invenio in Reg. cum
glossa $eparavit : sed fortasse fuit a pr. m. ^ecermt^
quod h ibenl Ott., Rom., et alii.
52i. In poputo, in muliitudine, in turba.
cnim signiflcatioiiem habet etiam populu$, ut ostendi
ad Prudent. Iiymn. xi Perisieph. vers. 5. Omeisias
miiius apte h:ec verba tn populo refert ad Evange-
listae verbi in comitatu. Schoettgenius Juvencum
redarguit, quod statuat, Ghristum jam Tuisse in via,
et deinde reversum esse Uierosolymam : qiiod cum
Evangelisia piignat, quippe qui diserte asserit,
Ghrisiiim statim in templo mansisse. At vere Juvenco
cum Evangelista optime convenire, perlectis Evan-
gelii verbis, aperte convincitur. Sic ait Lucas ii,
45 seq. : Con$ummati$que diebu$, cum redirent^ re-
man$it puer Je$u$ m Jeru^alenif et non cognoverunt
parentee eju$. Ea^^timantes autem^ itlum e$$e in comt-
lo/ti, venerunt iter diei. Juvencus ait, quod puer comi-
ti$ ve$tigia mairi$ deseruit , templique libene eecreta
petivit. Id iieri potuit, sive puer in templo deseruerit
▼estigia matris , ac secretiora templi loca petiverit ,
sive exira templum in urbe a matre recesserii, ac
. Torn., Hadam., Dav., etalii, Sedibus^
et domibu$ natum e$t habitare nece$$e, Reg., et Ott.
Teteres mss. ciim recentiori codice Romani colipgii:
Sedibu$, et domibu$ natum inhabitare necesee e$t. Ita
edidit Fabricius, nisi qnod initio legit (Sdibu$, atque
domo. Meiius est Sedibtt$^ nam templnm sedes Do-
B mlni appellitur, et paulo anie dicitur templiqne in
$ede. Idem Fabricius, in indice, sive commenUrio,
verbo inhabitare^ notat, prim»m apud Jiivenciim
esse longam, uti »ptid Fortunatum, de gaudiis vitae
xternx : Yirglneam gaudene inhabitare domum. Bar-
thius, libr. xxi. cap. 17, similibus exeiuplis Auso-
iiii, Althelmi, Jonae Aurelii ostendit, apud scripto-
res, prsesertim cadentis latinitaiis h in versibus
valuisse litteram, ac juvisse, ut syllaba producere-
tur : laudatqne hunc ipsum Juvenci versum. 3ec-
manus, cap. 4, Manuduct. in ling. Lat., probat,
immerito h eximi e seiisu litlerarum, cum ob alias
rationes, tum quia ssepe positionem efficit, ut apud
Yirgilium, eclog. 6, vers. 55 : Itle latu$ niveum molti
futiue hyacintho.
NOTiE.
Hanc C sius in cod. Theod., Victor Vitensis, Alcuinus, et
alii. Gonrer Gellarinm, de barbar. Giir posl., et
Ducnngium.
526. Verbiim Evangelistae Requirebant eum inter
cognatos et noto$, majorem animi attentiimem inniiit,
quam simplex verbum quisrebat. Addit tamcn Juven-
rus, iitdiligentiani, etsedulitatem significet, Perque
iteri$ $tratas.
527. Chorea hoc loco significat chorum, a quo
dicitur chorea, nempe coetum, seu comliutum. Si
legas vatumque coronce, eiplicare poteris Evange-
list» verbis, In medio doctorum.
5i8« Legum obscura, vide vers. 180.
5i9. Tractantem^ verbum ecclesiasticum. Vidc
comm. Prud. 15 Perist. 101.
550. Fabricius in Gommentar. poet. christ. acci-
pit adjcciive $enibu$n et interpretatur verbi$ komini
$eni convenientibue. Nihil ineptius dici potult. Seiisus
verjis est : Vix senes satis digne admirabantur verba
sese in lemplum receperit : qtiod postremum Evan- j. pucri. Evnngelisia ait : Stupebant autem oiiine«, qui
gelista et Juveiicus innuunl. Falsum enim c^t , ex ^ eum audiebant^ etc.
Evangelio constare, puerum statim in teinplo man
sisse. Quod autem ait Juvencus, pnerum vesiigia
matris deseruisse, foriasse denotare vult singularem
pueri amorem ersa matrem.cujus vestigia numquam
alias deserebat. Narrant Judau, hunc olim morem
fuisse, ut seorsum viri, ac seorsum reminae iter
facerent, cum Hierosolymam peterenl, aut inde
reverterentur. Pueri, ut credere par est, mairibus
adhxreb.int. Puer Jesus , cuin jam esset annorum
duodecim, vestigia matris deseruit, ut templum
peteret. Mater, ut videtur, existimabat, hoc iiluui
feclsse, ut se viris adjungeret.
525. Strata, $tratm pro via, ex quo liali. Hispa-
nique vocanl $trada, e$trada. Antiqniores Latini
dicebant $trata via : Virgilius, poetice, 1. 1, vers.426 :
Strata vtarttm, ut Opaca locorum. Sequiocis aevi
scriptores passim eo vocabulo $trata , $iratce uteban-
tur, tit Eutropias, imperatores Honorius etTbeodo-
552. S. Joseph, ut pnter putatus Jesu Ghrisli di-
titur, ita genitor putatus a Juvenco diciiur. Non
tamen facile haec appellatio extra metrum usurpari
debet : nam S. Joseph pater etiam aliis ratioiiibus
dici potuii, at genitor solum, quia ita vulgo puia-
batur. Adisis Suarium tom. XVlI, part. u, de Incar-
nat. quaest. 29, disp. 8, sect. 1.
553. Retentare verbum rrequentativum a retineo
eadem fere signiflcationeamultis bonis scrtploribus
usurpatum. Alio sensu retentare est iterum tentare.
554. Tantum, lantopere, ut supra v. 79.
556. Verba Vulgatae suiit, Ne$eiebati$^ quia in /i»,
quiB Palri$ mei $unt, oporlet mee$$e ? Gonseniit Ila-
lica in plerisque codicihus : sed in Gorbeiens., quia
in Pairi$ mei oportet me este? Terlullianus, libr.
contra Pra x., i^tto^i in Patrie mei me e$$e oporiet?
Ambrosius, gtita in propria Patri$ mei oportet me
e$$e ? S. Leo Magnus, epist. 16, in qiiodam cod.
m EVANGELICiG HlSTORIifi LIB. L
114 H^® ^i^ f ^^ gressttoi sociai , patriamque A Isaias Vaies cecinil quod numine jussus
106
[revisit:
Nec genitrtx lanti persensit pondera verbi,
Ordlne cancu tamen cordis secreta rcservant.
340 At puer obsequiis apte praedulcibus anibos
Ad proprium semper cogens nectebat amorem.
Interea veteris scripti per debita currens
Omnn seclorum series promissa trahebat.
WH Zachariae soboles deserlis yaliibus omnes
315 Ad deponendas roaculas clamore vocabat,
Fluminis ut liquidi caperent roiranda lavacra,
Qoeis aoimae species abluta sorde niieret,
Yox late resonat desertis vailibus; amplas
350 Instruite slratas, omnis sit recta viarum
Seniita, qu» Domini digne vestigia gestet.
Subsident colles, vallis complebilur omnis :
Gorriget anfractus iteris bona linea recii,
Corporeisque oculis lumen traciare serenum
355 116 Omnibus iiidulget Genitor, Dominusque
[ salutis.
£rgo aderant populi, passimque hinc inde ruentes
Gomplebant ripas, avidique lavacra petebanL
Teita camelorum fuerant velamina setis,
LECTIONES VARIANTCS.
339. Daventr. r$$ervant : plerique reservat. Vix
dubiio, quin iegendum sit reservant^ ut intelligalur,
arcana cordis reservasse coiicia verba, qu:e virgo
audier^t. Mentis secreta, et cordit secreta iion semel
occurrjt apiid Juvencum. Iii codicc quidem Vat ,
Reg., videtiir qiioddam signnm supra re$ervat, ex
quo colligi possit alia scripiura reservant, Ci>iijlciat
aiiqois gecreto corde reservat : sed id a codicuni ver^
bis nimium dtscrepat. Omeisitis tarnen in cod. Un.
iwstxiixcordeifereloretervat^ vactlliiiiie metro. Idi^m
conjiciebat cuncta intra eordit $ecreta re$ervat. Wes-
tbemerus in texiu edidit reservant, ad marginem
re$ervat.
34i. Poelm., pro d. s., vectabat. Westhemerus
ad marg.. veciebat^ in lexiu nertebaiy cutn ahis, qiiod
melius est. Hadamar., niendose, semperque cogens.
Romt, nectabal pro nectebat^ aiit vectabat.
344. Noiifiulli iiilerpuitgunl ZacharicB soboteSy de-
sertis vallibus^ omnes : quod sustineri ne )uii. Clauia-
bat enim Joannes in ipsis desertis vallibus, seu lo-
cis.
347. Reg. : Queis aninwg vhrtus. In Torn. men*
B dum est specie.
34S. Alii, Esaias^ alii Jsaias scribunt.
350. Placet lectio codd. Vait., Reg., et Oit. cnm
Rom : Instruite stratas. Melius sane est instruere
sirataSf niininim construere, ornnre. parare, qu nn
sternere ttratas» In editis soluin inveiiio Surnile jam
straias^ quod a librariis raciiim vidt*iur, quod pu-
tarenif iuelrum non procedere cum instruite stra"
tas. Verum exploratum esl, ultiinam iii inslruite
produci posse, ei ex quorumdaro senteniia debere
ob st dictionis seqtientis. Ex ejus rei ignoratione
nonnulli versus in Prudentio corrupti fuerant. Vide
quae notata a me sunt in Prolegom. ad Prudent.,
pag. 486 et seq.
^51 . Al(i., Poelin., prod. d. s., quas DonUni plantis
calcanda beatis. Reg., Rom., Ouob. cuin plerisque,
quce Domini digne vestiqia gestet.
355. Reg, Rom., Ou., Torn., iteris. Alii cum
Aido, callis.
554. Roni., corrupte, tractau sereniter.
NOTiE.
Atlrcb. S. Vedasti : Nescitii, quod in domo Patris Q
mei opdrtet me e$se? Significans, eju$ $e e$$e /S/tum,
cujus e$$et et templum. Armeni eti:im, Syri ei Pers»
leguntf In domo Patri$ mei. N<^que alium sensum
habeiit verba textus Gncci h roic toO vctrpo^ /uiou,
ut idoneiftexempiisconlirmai Lamyus, in ilarmon.,
ad huiic locum. Videndus etiain Spencerus, de lcg.
hebr. Rit. p^ig. 1186. Plerique iiiterpretes ita expo-
nant : Nesciebatis, me in his negotiis ease oporiere,
qiix inihi a Patre commissa sunt? A qtiibus ultro
dissentio, ut Juvenci interpretationem sei|uar.
538. Pondera verbi^ ut apud Ciceronem, u de
Orat. cap. 17 : Omnium $ententiarum graviiale^ om-
nivm verborum pohderibu$ est utendum. IIoc sensu
Uoraiius, in Art. poet. \er8. 319 : Fabuta nultius
uneriSf sine pondere et arte.
340. Pnedulcibas; bt»c vocabulo Lucreiios, Vir-
giliiis, aliique o|ttiini scriptores usi suni.
341. Ad prof/rium cogens amorem, impellebal, ut
eum ntiiareiil : n »in cogere pro compellere, viin af-
ferre ad aliquid l.icienduni poiii solet. Neciebnt ha* D
bere poiest Kiguificaiioneni, quani ex Barthio eipli-
cui ad V. 4i. Videmr ideni accusaiivus cuiii prxpo-
sitioiica(< regi a veib » nectebatf el participio praesenti
cogens. Vide iect. var.. ad ver^i. 304 I. iii.
*34i. CaPUT XIV. BaptismaJoannisin Jordane^
etvictus^ habitusque ejusdem, iiem Christut baptizor
ter, aetum aperitur, vox Patris auditur. Mattn. iii,
1 seiiq. ; Marc i, 1 sqq. ; Luc. iii, 1 sqq, ; Joann. i,
"^IS^-
Ordo verborum hic est : Interea series seck-
rom, currens per debita, trahebat omnia promissa
veteris scripti. Per debita currens, explens, qu» in
lege Yeteri praedicta erant, sive debito leinpore ap-
Patrol. XIX.
propinquans. Veteris $cripti, videlicei veterift Testa-
menti.
344. Matth. iii : Venit Joannes prcedicans in de-
serlo Judace. Marc. i ; Fuit Joannes in descrlo bapti*
zan$ et ^mdican$. Juvencus poetarum niore sine
prspositione in usurpat de$erti$ vallibus pro in de-
sertis vatUbu$. Rursus v. 349 : Vox late resonat de-
sertis valtibus.
346. De nomine tavacrum, quo baptismus soiet
appelluri, egregie disserit Antouius Maria Lupuis,
in dissertatione ita'icj de $acn$ baptisieriis, qiiam
absolvit, eniditisque notis ornavit v. c. Franciscus
AntoniU'» Zarbarias.
347. Species aninue, pulchritudo.
348. ivumtRe jKsm, ut V. 299.
354. Luca*, iii, 6 : Et videbit omni$ caro salutare
Dei. Phra^is nolanda est ocutis tractare tumen pro
videre^ aiit tumen accipere. Perlinet//aciarcad sen-
suin aitreciaitdi. Cicero, v Tuscul. c. 38 : Ea
quoe gustamus. olfacimus, tractamus, audimus , iu ea
tpsa, ubisentmus^ptirterersantur.SsRiie autcin unus
scnsus pro alio ponitur.
556. Paisimque hinc inde : fioc exemplo, ait
Reuscliius, augeri potosi Index Xfgfwv iVoSuvauovawv
f|ucin Vechnerus exhibet, Hellen»ilex. i, 6, pag. 91
seqq. Ruere ititcrdum :)ccipiiur pro ardenler ac (e^
tinamer ire. Clcero, ad Altic. I. vii, ep. 19, ai. W :
At iltum ruere nuntiant, et jatn iumque adesse» Poe-
tis id faiuitiare est, Posi. v. 3o3 : Irruere ad flu^
vium.
558. Maithseus, loc. cit. : Ipse autem Joannes ha-
bebat vestimentum de pilis camelorum. Id noiinulli
ita explicant, ot pellem caineli pro vestc habuerit
Joannes. Verior est inierpretatio Juvenci, qui ves-
h
m C. Y. AQOIL
Ei zonae pelles roedium clnxere propheiam, A
360 Arvis qu\ solilus ruralibus esse locusUis,
117^^ leuuem victum prsebent silvestria mella.
Isque Ubi tot popalos diversis sedibus ortos
Iriltefe ad fluvium cernit, sic iiicrepat ore :
Vipereae getitis soboles, quis debita vobis
365 Supplicia, urgentesque iras evadere monslrat ?
Sed facite, o miseri, fk>uctum, si pcenliet, aptum,
Nee generis Testri tollat fiducia mentes.
. JDVENCI 10«
Nam facile e saxis etiam pro noiuine plcbea
Succedent vestro, soboles, quiadegener errai.
370 Proxima roboreis jam jam radicibus instat
Cunctorum ante oculos,acicsque levata securis.
Cffidentursilvaesierilcs, ignemque fovebunt.
llft Nunc ego prxteritas maculas in fluuiino
Abluere institui : venict sed foriior alier, [puro
375 Cujus vincla pedum non sum contingere di-
[fiius.
LGCTIONES VAIUANTES.
359. Keg., peAet : in 044^ pMs, sed a veteri
manu factum peUe§, Sic Mme erlt casus gignendi
lu numero stngulari. Aiii : El zowb pellis, Evange-
lista Matthxus ail : £l zonam pelliceam circu ium-
bos suos.
360.Reg.,Davenlr.,Ou.,Rom.,Ald.l^*(/erelociMla<
sothus ruratibns artis : sed \i\ Oll. versus ita a
manu eadem vfteri in fiue pagin.^e asctiliilur;
nam suo loco omnino decsi. lu eodem Ott. hedere
ponilur pro edere, Torn., Hadam., Poelm., Fabr.,
et alii, Arvis qui solitus ruralibus essc locustas : aus
Bcriptura verinr mihi videlur: nam prima in edere
pro comerfere cbrripienda esscl, el Lalini pro com-
etfere dicebant etse, non edere. Foriasse qui;) piinia
In ioensta brevis n plerisque creditur, nounulli
substituerunt Edere locustas, etc. Veium eisi apud
veteres Laiinos Locttt/d, nomeu femin.r, occurrat,
prima producta, non lamen facilo osiendcs, pri-
mam in locusta insecio, necessario essc proti alien-
dam. Eam corripuit Pnidentius, in Ditiocb. v. 117.
Confcr commentarium metim in eum locum. Potest
nibilominus sustineri leciio codicum mss. nuciori-
tate Kustici Helpidii in Histor. vet. et nov. Teslam.
T. 17: Discus habet, qum cunctajubel^Pater edere
Petrum.
361. Torn., Fabr., Poelm., pro d. s., victum nt-
vestria mandere mella, Reg. , Ott. , Rom. cum Ald. et
aliis, victum prcebent silvestria mella. Coujici potest,
Cui tenuem pro Et tenuem,
562. Ald., Usque ubi lot oopulos miQus beoe. For<*
tatse Juveucus scripsit Is ubi, Vide var. lect. ad
V. «32.
363. RohIm mc ineiffil er#. '
367. lii Ott. , pro d. s., videtur esse vestras tol-
Uu.
5r>8.-Reg., Ott., Torn., Poelm., prod. s., iVam
facHe e sasis etiam pro nomine plebes — * Suceedent
vestro^ Hoboles quia degener errat. Iii Reg» scribitur
Q sobolis, et in Ott. plebisy%ed id faclum plebH. Aidus
cum aliis : filam potis esi dura superuin rex coie
creare — Progeniemi quando soboles sua degener er-
rat, ^uani lecliouein pr.^rt^rcbat SclKBltgenius, quii
pn»xime ad verba fivangolista; accedil. ilisseotiente
Reuscbio, cui etbniciMrius videtur phrasis Superum
rexy iii Juveiico iiun ferendiis. Sabalierius edldit, re«
caule^ ei| pro d. ^.^degener erai : id cuui metro
non hisu
371. Torii., Poelm., in textu, Hadam.. acres^Me
levata, Ald.» Wesih., in textii, Fabr., Poelin., |>ro
d. s., acies wbiata, lie^., Ott., Rom., acim levaia^
r4'si.Ntei)te metro, ut in Davenlr. aciesque eievata.
In Rog. est glossa subrecta pro levala, Fortasse priua
fult subrecla, cujus glossa fueril levata : nam id ver*
bum globsam sapit, qux po&iea iu lextum comoii-
grarit. C iiijici poteit acies eiatUj vel Cuiic/«ftitii ante
octt/os, faciesque lei^aia seeuris,
37i. tieg., Oit., Roni., c(Bduutur : lege ccedentur^
nam seqnitur fot^efrttnl.Vulgata, Excidetur^ et inig-
Q nem mittetur. Codex Caniabr. et Saiig<irm. i, et Lu-
cifer Calarilanus, 1. h pro S. Atlianasio : Excinditur
eiinipiem miKtlttr.
374. Torii., corrupte, institnti.
NOTyE.
tem Joannis pilis camelorum contextam repra^scji-
tat. lia etiam Hilarius, in Matili. : Pitis camelorum
vesAs adtexta, ElPauIiuus, in carni. vi de S. Joaonfe
Baptista : Vestis erai curvi setis contexta cameli^ al.
conseria, Conferri possunt (lissertitioncs , sive
exercttationes BiltbasAris HolberK de amictu et
vietu Joannis Baptistce; Conradi Oldji de domicilio^
victu et amictu ejusdem, Friderici Sp;nihemii, de eo-
deui arguinento; Saloinonis Deylinffi , de Joannis
Buptisla natatibus, educalione, eic; Pauli Ribo, de
victu ettestitu ejusdem, Vileni fnissc amiciuin , vic-
lumqtie conira nonnnUos lenendum cst.
i;^360.Rursus, V. 578, occurrit riirfl/i». Ilocvocabulo
utontnr Macrobius, Neniesianus, Ammianus, Ju-
lius Firinicus. ct ex (ide quorumdain exemplarium
Crrsar, I. niB. G:ill. c. t^i^apnd quein plerique non
riira/fMm, ^ed muratium legunt. 1n codice Reg.
glossa est tocustas — *JziUas, vet aves parvas; tortassc
legenduni acrtdas ex vrrbo Gratco, quo locusise si-
gnificantnr. De hujnsmodi locusiis et nielle silves-
tri. qnihiis Joaiines vcsceb.ttur, legesis Conimcnt.
nosir. in Prudenlinm liymn. 7 Perist. v. 6y.
566. Facite fructum ; hubraismuni bunc esse ail
SchGetigenins, ui cap. i Gene.<. 11. iijusniodi opera
poenitontire distlnciius enumcraniur a Paulo Ephes.
v, 9 : Fructus enim tucis, etc.
567. Yirgilius,i£n. lib. i, v. 136 : Tanlane vos
generis tenuit fiducia vesiri ?
370.flo6oreia,speciesarborisprogenere.EvangeU-
sia ait: Jam eiitm securis ad radicem arbarum posHa est.
373. Maidonatus objicientes, Pnidefliiam, et Ju-
vencum liaptismum Joannis Bnptismo Citristi vjdert
asquinarasse, sic refellit : Posnm respondere, non
subtititer^ sed poetice tocutes. Sed «$n epus est poesi
senienliam excusare, cum possimus in bcnam paHem
inurpretari. Mntii e/ttm veleres auciores todem modo
tocuti sunt,,. Dicunt Mim^ bapiismmnJoannisdatum
fuisse itt posnuentiam, in remissionem peccatormm,
Luc. III, nou quod per ittum peccata rcnuiterentur,
sed.quodad poenitentiam exeitaret. AdiMS <oniment.
ad Prudemium, hymn. 7 Cathem. v. 76.
D 575.Siccxpunii verba EvaHgeiistarnm.Matth.ait:
Cujus non sum dignus eaiceamenta portare. Marcas :
Cttjus non sum dignus procumbens solvere corrigiam
calci'amenforum ejus. Liias iCuJHsnonsumdigttussot*
vere corrigiam calceamentorut^ ejus. Baldninus, deCal-
cco aniiquo,c. 11, prol»al, \iHcula a poeiis pro i|uo-
vis calct^.o U!»urpari, sed prscipiie pro soleis. Calcei
Hcbraeorum plaiitas pediim solum tegebuit. leretl*
bus habenis, seu corrigiis supre colMgati : atiue
adeo siiiiiles erant solcis Romanorum. Figuram ejiis-
iiiodi c«IC(H)rum Lamyus extiibet \h Harm. Cvang.
ad iiunc locum. Prudentius, hymn. 5 C:itbem. v. 35,
de Moyse itii habel : Jussus nexa pedum sotvere vin-
cuta. Arator, 1. ii, v. 81 : Quce tigai excetsas humitis
corrigia ptantas. Cicero vocat cmrrigioi calceamenti^
i eironius catceamentotmm vincuta. Erat autem fo-
mulorum munui noii soluw vioouU eelceorum sol-
M EWmELKS
Abluet ille bomineg«aj)cloifi spiranuoe mergens,
Flaminarumque globis purg^bit noxia eorda.
119 hym^ ei manibus ruralis^pala lenetur.
Eipropria ipsiuapurgabiiur nrea riugum»
380 Horrtaque implebii secreii copia farri««
iEterousque leves paleas populabiiur ignis.
Ilacc ai(, el properis per silvam pas^ibus ipsum
Ceriiit Jordanis veneranda lavacra petentem.
fied Vtt(at kMfopiUtts vales, ei talia famr :
Hi»TORIj; UB. I. Ilf
^ 385 Tuue mm auuiibua diguariii m^rgier undis,
Cum iua mo nieliua f oaaijU purgare lavacra ?
Diiii Joannes , cui lalia reddit lesus.
Nunc sioe ; nam docet boc : sic sancu per
[ omni^ nobis
Jusiiiise conaoctandus complebimr ordo,
580 DO "^<^ memorans, vitreas penelrabat flu-
[ minis ondas.
geaii manifeaAad«i prfley^eotia olanit.
LECTIONES YARIANTES.
S76. Reg., Rom.. cum editis, iancto spiramlne.
Ott., tancto inxpiramine, ex quo Iia le^o sancto in
Mjfiramine. M.iiih. iii, ii : Jpse vos baptizabit in Spi-
TttH saneto, etf^i, lia etiam Versiones vuteres. S. Am-
brosius s<epe tn SpiritUy sed in libr. de Spiritu saiicio
siiie prxposiiione Bapiizabii Spiriiu; el eodem modo
Vigilius Tapsonsis, 1. ii de Trin. irscoiifirmuri po^
tesi leciio vulxata Juvenci.
586. Sabatierios edidlt mundare, et pro d. s. pur^
gare, quod piures afii pr»>(erunt.
!^87. Rom., reddidtt /em, quod non videtur ex
tisn luveTid. Prudenthi^ qiiidem iia saspe Jesus extn-
lil, nt ex primls dtiabus TOcalibus nna ilerei per
synseresiii.
590. Codex Helrnst. , penelrabat /lumen in vndas :
B qua^, ait Reuschius, mira est cnipiiasi^, qua illa quo-
3^^. Ald» Uom., proper^; alii. proptfr/<, ruinilain interpreluin ob<;^rvatio iniiuliur, i^eipsum
583. Poeliu. pro d. s., Cemit JooMies, flumini iinmerslsse: neuttqnain vero a Joannc fuisse
585. Ii^dam»rp» Torn., Fabr., Poelm. , digncrU, submepsum. Sed obstat supra v. 585.
Reg., Roni., Ott. cum Aido, dignarls.
NOTiE.
v«re, a«d eliaui eoi poriare* quu doMaiii jufist6seHi«
uiin coAviviis, au( atiis in ioeis divurso caloeurum
geneitt utereiitiir. Kterat Id quideiu vilis&ijiium ttii*
niaieriuin, ut videri potest apud Joano. <'.bri6ioplio*
rum Woiiium,CuF.Pliiioiog.adN.T.,aiiosque ibicita-
toa» ARquaodo eiiatu dofiii»i propier Iocjuui sacruiii
caleeoB depoDebant» quos interea portare ramulus
jttbebaiur : vel eerte cum dominus ioca sacr^ iogre*-
d^eiur, fAiniiius calceMmenturuui ligtilas solvii^at,
easqoe eefvabal. Apud llebruM>s diacipuli luagisiiil
suia, ei inferiores digniiaie siiperioribua boiioris
cansa detraliere calceoa 6uleliaflt,ttii priiHi CiirisiiaAi p
efifi£OfHS,ei aiiluie ubdiacoiHia epii»copo celebjramL ^
lu SniyriiflBoruni epi^tola, de S, Polycarpi pa:$£ioue :
Calca^s etiam siifi ffMi detrafure tentabat : quod ^iV
dem oiUea minime c^tisMever^it, quippe ^um iinguti /i*
deiiMm qnolidit inler m ambiiiaee teriarent, quisuMm
prior cor^is ipsiue cuiem cotuingerei. Huk cousuo-
tudiai oscainNi pedttm Rouiani Pouiiikts successiasa
cunjiciliir. PneiOir scriptoreii de calceo antiquo^ Bal-
duiiaum et Syattiim, iegi poiesi dis&ertatio Joaniiis
Adami Kisaigii, d^ rUu portandi calceot,
578. Pttla esi infiirjUBeiuUim ferrcttitt, quo tertta
veraaliir, et egerii«r, sed iigone lotius , ei plauius<
liujiia insiniiiieDii iiuiAalioae eratti ^lis palae lig«eas
quaa i^to Oe re nisiica cap. 11 loemorat; qu£ ad
vwHilaiidMin iu area fmmetttiiHi lUiiea e/aoL Ier<*
tuliianiia ile Pr»scri{U« eap. $ : Psdam i» nmmi porial
ad purfondam wream suam» l«idonifi iibr. xk Orig.
ca^ 14 : Pttia, qum veniiiattum uulgo dieiiur, a vew
tUamdit ptUeit nomiimta. Apud T^rtoiiiauiuii nouuulii
iHfii. lialMMrt «ritliMrKiii , eed paiam pra*for( Pam»» D
litts eoL Itbro ejusdem Teriuliiani de Fuga in perse*
cm. , 9ii prsierea ci Cypiiaito ei iiieronyaM.
380. Seereii^ sqiarau a paieis. fiiiaui pro eximio,
seieeio adliilietHr ticretmi n Quiii.iiiuiio i. ix, c. 3.
581. Populmr do igue coiisumeRie saiis rrequcii*
ter ttsorpatur, ut a FAuio i. u, c. II, Ovidio ii ile-
bini. V. 510. A4de Sttuccaj» Yragiciim • Viigiiiuui
eialMS.
5b5. Juvencus, et alii producuiit a in Jordasds.
TeNulliauttS i. iii eoutra Marcion. eurripit : Jordane
pereuttopedi^tttvia fdeta r^^frmus. fij^ lisuius Joaiwis
vtteaioriflaiiM-ii vetteranda^ ai v. 346, JitifWfida lavacret*
3i4. /Mttrt^iNtoiu , ciattiaiis , diciifa«s, inloiittiia;
eii mim ep< 'dcm fere sigiiiiieaiionii», aKJue inarefaf
' qttod ^ dietUo ttattrpauir a IVoptriio libr. iii»
eleg. Sy ▼• i s Ai^num potiUs r eq me t c am mra fH0-
r<;/ii : — Increpet abtumnlutn nec »ua tnaier Jtyn. iu^
veiicus iiifra v. 456. ffuntiat , increpltam prwconia
laraa saiuUt,
3^8. Verba Matiliaei sunl : Sim modo : m enim
decet nos iniplere omnem justitiam. Reu«cbius dubi*
tat,nuin Juvencus suXrameota intelleaerii: bed luaN
lei, ad oiuoia iegis praicepla cuin respexi^io.
3d0. £paheton vitrsut pro pellucido su;pe aquis
iriiiuilura poeiit.
39i. Gluas.i iieg.y SurgeiUi -^ eUvanti caput Chri*
sio. Trja distincte afiirmai Juvencus, mauife^iam
Dei prscsentiam olaniis«e, coiios apertos fuis.se, et
Spiritiim saiicium corporiiii spoiiti sicui coluinbam
descendisse. Vidciur ergo aliqind iu Cv.iiigtiiiis le-
gisse, quod uunc uoa exstiit. Maiibaeus Jip,c refert :
Bapiiialus OMtem Jetns coufettiui ascendit de aqua, et
ecceapertisMrUcmli^et vidit Spiriiuw Dei descendcntem
sicul cotumbam^ $t venientem ^uper ue. Marcus vero:
Et baptiuUut eti a Joaune in Jordane. Et tiaiim
atceadent de aqua • vidil cmlot aperlos , et Spiritum
lamquam columbam detceudenteM ^ et maaeutem in
ipto. Lucas auteui : Et iesu baptizato , ei orante ,
apertutn est c/elum. Et descendit Spirilut tuucius cor-
poralA specie^ tictit cMumba in iptum. Juvencus igi-
tur foriasse uactus fuit citdiceiu Evaugelii S. Mat-
tbaii similetii Saii^er»uiiu;m»i 1 apud Sabatieiiuin et
fiiariiaiw«^m : Et cum iapiiAaretvr Jesut^ lumen
magnum (ulgebat de aqna : ita ui timermt otnnet,
qui congregatierant, Ilis concinii codex £v:iiigeiio-
ruin manu, ut creditur, S. Eiisebii Vcru'l]eii6is exa-
ralus uil. 2: Ei cum bapnizaretur ^ lumen ingens
circumfutsit de aqua ita ut timerent onines^ qtti adve-
nerattt. Maniresta pra-ieiiiia Dei, quui ilaiuit, et
iHuiea magituui fulgeua de i^qua non maliuui iutcr
se differuoi, vel unum, idemque suui. Videudus Cbt
ad liuiui iocuiu Miiiius in Prolegoiu. .nd uovuiu Tc*
stauieuium gr;ecum nuiu* 7b6, pag. 75, uijide Ju-
v«iico agit, ei Gro^ius ad b» I., qui iii Ijturgia
Syrorum idem uarmri obsei vai , Jo»iincs Andreaii
Iriciui iii pir<rlai., et uot. ad codicem Vercel*
leus^ui , ei «u priiuis Ju^tiuui» MHriyr Uuhg. ciim
Trypfa. I 86. Fabri«iusC'/d. apot rvpb. iio\i Testani.
p. J47, L i. cum IkMiweUu negat. Jusiiuum ex Evaii-
gclio Lbioiiiiarnm suaiii narralioneni ncccpisse» £st
euAtt) paulttiHm divcisa, et ev ;ilia traditioiic vide-
lur de^umpi'ii. Mon anteio repjigiial)0, siquie ila Ju-
veu^uiB ex^ioiiat, utbic v^mtn ait velii(i exidicaiio
s6(|ueiiiii# quo magis ad verbutti ieitu>> evajigeiicua
III
G. V. AQUIL. iOVENCI
M
Scindilur auricolor CQeli septemplicis sctbra, ^
121 Corporeamque gerens speciero descendit
[ ab alto
Spiritus f aeream aimulans ex nobe colum
[baro,
395 Et sancto flatu corpus perrudit lesu.
Turo Tox missa Dei longum per inane cocurrit,
Abiutumque undis Cbristom , flaiuque per-
[unctnm.
Alloqnitur : Te, nate, hodie per gaudia testor
122 ^^ nie progenitum; placet bsc mibi
[ gloria prolit.
LECTIONES VARIANTES.
392. Poelm. mendose auriculor. Ald., Poelm. pro
d. 8., sepiemplicis tethera cceli. Alii, c<Bli septempli'
ci$ ethra, sed in Heg. eeiher pro eelhra,
394. Reg., Torn. , aeream vmulans. Ald. , Rom. et
z\i\, aeream similans ; iii Olt. a sec. manu veieri,
cetheream simulans. Jib^is plaret simulans, quam d-
milans. liifra oecurrit nmulatio eodem seosu libr. ii,
T. 548. Vide etiam I. iii, vers.266. Reuscbius veram
hanc lectionem putat, sedalteram <tmt/ant castio-
rem, et reverentiorem. Sed verior prxferenda
est.
595. Rom., perfundit. Alii, perfudit.
396. Legerem, si baberem exemplar ma., qnod
seqiierer, voxmissaDeo. Supra v. 219, Quod Marim
vox missa Deo prascepit; et v. 311, vox insiincta
Deo.
397. Poelmaon. pro d. 6. , ambitum^ tm-
dis.
NOTiE,
ezprimitur : Et ecce aperii sunt ei ca^Hy quod Sua-
rius in ui part., quxsi. 39, disp. 27, sect. 1, expo-
nit de mutitione aliqiia in aere supra Salvatorem
facta, atque omnibus , qui praesentes :iderant, mani-
festa. Quod eiiini Vii>gata babet aperti sunt ei, ex
textu Gr;eco verii posset aperti snnt supra eum^ et
!n inultis mss. veieris versionis simplicner diciiur
aperii sunt cati sine ei. Schoettgenius puial , Jii-
vencum manifesia bac prxsenlia respexif^e »d anti-
quam traditionem, quam etiamnum servant iniagi-
nes, Deuin nempe Patreni una ciim S. Spiritu se
conspiciendum pratbui^se. Ait enim, Dei iiraenen-
tiam visam, postquam Salvator ex aquis ascendii.
392. Coelum hepiemplex cur a veteribiis dictum
fueril, ei)*liciii in noi. ad Dracont. I. i, vers. 5,et
in Comment. ad Prudeiit. bymn. 7 €aih. vers. 36 :
f9on ante cceli principem septemplicis. Noii reperio
scriptorem Javenco aiiti(|Uiorem , qui verbo aitnco-
lor iisiK fuerit : sed recte illud rormalum est, et ex
arialogia, ut versicolor^ nnicotor.
594. S. Thomas, quem niulii scholastici sequun-
tur, III, p. qusest. 39, art. 7, docet columbam , in
qua Spiriins sancliis apparuit, fuisse verumanimal.
Ambrosius id aperte negat I. i de Sacram.cap. 5 :
Non coiumba deuendit^ sed quasi cotumba. Christue
carnem suscepil, non sicut camem, sed carnis verita-
tem. Spritus autem sanctus in specie columbiB, non in
veritaie eolumbce. Haitc interpretationem inagis pro-
bat Suarius ad iuc. cit. S. Thnmae disp. 27, sect. 2,
quam secutus eiiam fuerat S. Thomas in i, d. 16,
a. 3, q. unica, et muiti interpreies amplectuntur.
Trafivit Jiivencus, eleqanter admodum, ac graphice
hanc apparitionem Spiritus sancii depingens, ul ajt
Auji;. Varentis in Dissert. De Cotumba super caput
Christi descendenie.
Z\>5. Corpns perfudit fesu^ quia descendit super
ipsum, el niansit in ipso.
39b. Iiiane pro aere. Vide not. ad Dracont. 1. 1,
vers. 152.
397. Ftatuque perunctum, ut supra ftatu corpus
Serfudit. Hierouymus iii Evangelio , qiiod sermone
[ehr^o consciiptum iegehaiit Sazaraei. baec reperit,
in Isaiamcap. \i. loin. III: Factimi est autem cum
ascendisset Dominus de aqua, descendit fons omnis
Spiritus sanciiy el requievit supi^r eum. llilaiiiis ad
liunc locuui Maubaei sic hubel : Ordo etiani in eo ar-^
cani C(elestis exprimitur : nam baptizatoeo, reserait
ccclorum aditibus, Spiritus sanctus emittitur, et specie
cotumbcB visibilis agnoscitur, et istivsmodi pnternof
pieiatis unctione perfunditur : vox deinde de ccelis ita
oquitur.
598. Quaerat aliquis, undenaro Juvencus id sum-
pserit : Te, nate, hodie per gaudia testor — Ex me
progenuum. Naiii Maitbaeus solum babet : Et ecce
vox de coelis dicens : Hie est Fitius meus dilectus^ in
B quo mihi complacui. Harcus : Et vox facta est in cee-
lis :Tu es Filius meus ditectus, in te complacui. Lncas:
Et vox de coelo facta est : Tu es /ilins meus dilectus^
in te comptacui mihi. Huic qiiae^tioni respondeiiir,
in Iiala veteri versione ms. Caniabrig. banc leciio-
nem exhilieri apiid Lucam : Factum eat tuiem,
cum baptixatus esset omnis populns^ et Jesu bapti-
xaio, ei orante^ aperiri ccelum, ei deecendere Spiriium
sanetum corporali figura quasi columbam in eum : et
vocem de cceto factum : Filius meus es tu^ ego hodie
genui {«.ResiHindetiiis lextnsGraecos in eod«*ni codice.
Cohaerei codex Golbert. Et vox de ccelo facta est :
Fitfus meus es (ic, ego hodie genui te. In codice Ver-
celleiisi post verbum complacui in Matthaso :«liquid
vetustaie constimptnni e>t, quod ad banc ips»m
scripiuram pertiiinissenoii inimeriio conjicii Iricius.
Ila etiam legerat Hilaiius iibr. vin de Trinit. iium.
25, et rnrsus lih. xi, num. 18. Ascendenteeo de Jor'
dancy vox Dei Patris audiiaest : Fitius meus es lii,
p ego hodie genui te. ut per hoc teetimouium sancti/icatct
^ in eo carnis unctio spiriiatis vhrtutis cognosceretur ;
et in psalin. ii,num. 29, ei in Cominent. ad Matthaei
cap. II. Coiicinit Justinus Mariyr dial. contra Tryph.:
Postquam namque Christus ex amne Jordane aecendit^
voce de eo edtia, FHius meus e$ lu, ego hodie genui
ie. Eanidem scripLuram agnovii Lactantius I. iv, cap.
15, et FausiusManichaeusapudS.AugustinumLxxiii
Gontra ipsum Faustum. Ipse Aiiffustiniit De consen-
su Evangel. lib. ii, num. 31 : Itiud vbro quod nou'
nutti coaices habent secundum Lueam^ hoc HUl voce
sonuisse, quod in psatmo scriptum est : Fitius meus es
Itt. ego hodie genui te : quamqvam in antiquioribus co^
dicibus Grcecis non inveniri verhibeaiur^ tamen ft d/t-
quibus fide dignis exemplurtbus confirmari possit^ quid
aliud, quam utrumque inieltigendum est quolibet ver-
borum ordine de coeto sonuisee? An vero in Evangelio
Mailhaei hxc ipsa verba. Filius meus es tu^ ego ho-
die genui le, aliqoando exsliierint, res est minus ex-
plorata:etsi enimex Epi|ibaniobaere8i30conKtai,Ehio-
D neosin Evangelib Mauhaei, quo nno utebantur,ita le-
gisse,tanienipseEpiplianiusadv«'rtit,liocEbiomiarum
Evangelium interpolaium fuisse , miiltiSfiue iii locis
corru|ilum. Viite Sabaiierium in iioiis ad Matihaeum,
et Lucam, ei Fabricinm Cod. Apocryph. novi Tesia*
nienti luin. I, pag. 347 seq., ubi ex Epiphanlo Irag-
mentum Evangelii Ebioiiitarum exscribit, et scrip-
tores nonnullos recenset , qui de hoc arguroeiiio
agunt.
599. Bartbins, lib. xlviii Advers. cap. 9, explieat
versiculuiii Mafihaei : UicestFitius mevs dileciusjn
quo mihi comptacui^ quein interpres Gertnanfous male
reiidideiat, cuui non aliud innuerit, nisi qiiod Paier
Filio deiecieiur. Ex senteniia vero Maiibsi Pater in
Fiiio sibi complacnit, atque adeo ui per eum, qui
aapientia ejus ipsius, et virtus est, condiderit ante»
H3 EVAN6BLICA HISTOBIiE LIB. I.
400 Tnm petit ambrososmonles, etlosira reramm, A 410 Horrendi interea sceleris fallacin lenlans,
K
114
Obsequiunsque illi Piitris praebere min-stri
123 CertabaDt , rabidi mox livor daemonis
[airam
Cum lerrore rapit mentem, nec defuit aegro
Teiitandi inter&i Cbristum versuiia fallax.
405 Quadraginta illi fuerant ex ordine soles,
Ex quo nulla eibi, potusve alimenta dabantur :
Sed contexia simul firmi jejunia cordis
Terrarum ad regnum mentis secreia tenebant.
Tunc epulasdemuro monuit conquirere corpus.
124 ^i ^^ P''^ ^^^^ Kcnuit Deus, omnibns, inquit,
His poteris saxis forti sermone jubere
Usum triticei, formamque capessere panis.
Ctirisius ad hiBc fatur : Nil me jarotalia lerrenC*
415 Nam memini scriptum, Quoniam non sola te-
[iiebit
Vitam credentls facilis substantia panis :
Sed sermone Dei complet pia pectora virtus.
Rursus at ille dolos yersutis artibus apians
Nectere tentaior properat. Nam mcenibus urbis
LECTIONES VARUNTCS.
400. Ald., nune; alii, tum, ve\ tune. conquirere epulas. Verbum Evangelistarum est £i«<
401. Ottobmi., patriij sed prius videiur fuisse riit,
Patm, Ulrumlibet biinumest. 415. Ald. scribit capeseere.
40i. Rfg.,Rom.,Ottob. cumAld., Torn., a^ram, 414. Reg. nihil, quod relineri potest per synnc-
quam lectionein Schoeltgenius prohat. Hadam., ^ restii. Rom., me tam talia, non male.
Foeimaiin., et »111, ater, Nec mihi displioerel atro " 415. Ald., Poelm. pro d. s., «crtpfum, quod non
euni terrore. Marius Viftor tibr. iii , co). 544 editio- $it sota datura.
nis Fabricii, Exierretque animos niqer horror ; idem
eod. I. col. 545 : Ecce n:ger terror, Iremor horridus.
In Reg. mendum est Certabat rapidi ciiin gtossa
cderes supra rapidi. Gurrigi potest Certabant raptdi,
iiuur. Rom., Certabant : rapidi mox. Pterique, Crr-
tabant. rabidi mox.
405. Oti. a pr. m., fuprunt, qnod defendi posset :
sed metius est fuerant. Forte, t//tc fuerat.
406. Ott. a pr. m., potusque^ quod edidit Fabri-
cius.
41^8. Oti., Rom. , cordis secreta.
409. Reg., Rom., Olt., Tuncque epulas. Ald., et
alii, Tune epuias, quod hnbet Ott. a pr. m. Roin.,
dcmon^ aot demon pro demum. Nonnulli ita iuter-
piiiiguni, quisi fallacia monuerit corpus conqiiirere
epulas. Sensus verus esi : Gorpus monuit Gbri8ium
419. Bariliius , lib. xxvi, cap. 7, corrigit properat^
qttam mosnibus urbis — Mox inferre pedem tendit : vis^
eic, quia M itihseiis reftrt, DoiHiiiuin ji diabolo as-
sumptum in sanctam civitatem, non ipsum eam in-
gressum fuisse. Inietligit auiem Barthius tmesin in
^tiam mox^ quam libr.-irii non adverterint, adeoque
veram scrinturam corruperini. Paulo post apud
Aldum ncciiVrit tendit pro suasit, aut fecit. Verum
Bartiiii correctio necessaria non esc : seniicbat enim
diabolus, Christum, ab eo assumptum, pedein in
urbem tntulisse. Neqiie vero Ghristus ductus, aut
assuiuptus esi quasi coactns, sed libens, ut niiiUi in-
terpretes sentiunt, quibus facile asseniior : et for-
tasse liauc iuierpretaii<inein innuere voluit Juven-
cus. lierum v. 454 redit idem verbum seniit, ea-
demqiie controversia.
NOTiE.
et nunc conservet omnia, ut per enm genns hnma- G livmn. 7, v. J89 : Firmans salubri seilicet jejumo —
num l)enediserii : Sententiam, addit, hujus versiculi
eleaantiisime expressit paraphrastes, poeiicus quidem ,
seaquem ego pro opiimo explanatore muitis mihi tocis
satisfecisse memiw^ Juvencus Aquiltus. H:pc ergn Ju-
veiici verba, Ptacet hcec mihi gloria prolis pro opti-
ma explicatione versicuti Matlh\jei non iiiuiierito ha-
bebai B:irlhiu<i.
400. GAPUT XV. Postjejunium quadraginta die-
mm, et noetium Jesus tentatur a diabolo. Maitti. vi, 1
seqq.; Marc. i, 12 seq. ; Lnc. iv, 1 .«^etiq. Quod ait
Juvencus etlustra ferarum.ex Evatigelio Maroi peti-
lom est : Et tentabatur a Satana, eratque cvm bestiis^
qnod de daemoiiibus miniis bene alii exponunt. Mon-
teot Quarantana locuin deserlutn esse, in qiio Chiis-
tus jejunavit, iradiiione veteri consiat. De Christi
tentationishistoria tegendus Saloin. Deyiingus Obser-
vat. 5.10. tom. II, cap. 27, et alii, quorum exstant
Dissert;itioiies in Thesaur. Theolog. I hitolrg.
402. Barthius 1. xxxiii Advers. cap. 19, observat, i^
veieres oninia male graia aut coiiiraria, nigra et
aira, aupeliare consuevisse, prscipue poetas Chris-
liaiios.'
405. Livor huc itluc meniem dnpmonis trahebat,
cuin de Christi divinitaie et redempiione humani
generis suspicaretur. JEger I oc hico ponitur pro
solliciltf, invido, iristi : qu» sigiiinratio satis obvia
est pra'serlini apiid poetas, aliosque idoneos auc-
tores, ut observai Reuscbius.
405. Quadraginta soles^ dies, phrasi a boois poetis
ttsilata.
407. Contexta^ coniinuala virtule divina, vel etiani
a Deo Paire jussa, ac veluli parMta. lllud priits ma-
gisplacrt, ut 1. iii, vers. 580: Multaquerobusti jeju-
nia pectoris arcent.
408. Prodentiiisde eodem jejiinioGhristi Gnthem.
Yat appetendis imbecillum gandiis. Glo^sa in Reg.,
r^rarum ad regnum, ad desiniendiim di.boli re-
gnuni, tenebant, confirinabaut. Possis eiiam inier-
preiari ad obtineitJuin lerraruiu regniim, vel ad
regiium graiise bis in lerris inchoaiidum. Foriasse
etiam menlis f^ecreta e^t nominaiivus, a quo rrgiiur
verbuni tenebant, non coiitra jejunia : ac sensiis erii,
Mens secreta lenebal, .veu observabai jejunia rordis
coniiiiiiaia :id eerrarum rrgnum : Mentis secreta, u I
vers. 559, Cordis secreta.
410. Sceleris faltacia llgurale pro sceleraii falla-
cin. Vide lection. variant. ad vers. 644, 1. iv.
4ti. Notse sunt h% phrases pro certo scire, pro
eerto habere^ pro certo putare^ pro certo credere^pro
certo dicere^pro certo negare, pro certo potliceri Ta-
men uonniliil estdiversum pro certo genuit, ubi pro
eerto idem esi ac certo ; sed non muliuiu dissimile
est pro certo polticeri.
415. Quoniam[iTiiquia. S. Ambrosius libr. iv in
Liic : Rehpotidit direns : Scriptum est: Quoniflm non
in solo pane vivit homo. Pro vivit nonnolli codices
Itatai Vcrsiouis in Luca, et pl^riijue in M^iithxo le-
gunt vivet, ut l«>git Juveiicus. Grasce eiiam, ^q<rcTou.
Augustinus pariier I. ii de Gons. Evaugelist., et
Arnoi)ius Annoi.iii Evangel., vxvet pvovivit. Tenebit
vitamy ciistodiel, conHervabit. Martialis I. xiv, ep.
108 : QuiB non sollicitus teneat, servetque ministeTf
— Suine saguniino pocula ficta tuto.
416. Substantia panis, nt lioc libr. vcrs. 651 :
Vitatisque hodie sanctx substantia panis. Pro dbo
usurpat eiiani substantiam Priidenlius hynin. 7 Ga-
theiii. V. 40: Omni carentem cerneret substantia : ubi
Iso aiiponil glossam ct6o, ciborum. Coiirer cod. Theo-
dos. tit. 5 leg. ult. de Cusi.reor., ei lit. 27 leg. 2 d6
Alimi, et Ducauglnm verbo Sttbstaniiay alimentum^ \
415 C. V. AQUIL.
420 Mox inferre pedem scnsit, vis livl<rsi Christum A
125 Calmine marmoreo suasitconsfsieretoiif*
[pii.
Tunc sic aggrediliir vocis fallenle veneno :
Sldensest vcrc gciiitor libi, cutmine tcmpli
Aera per vacuum satlu Jncutaberc corpus.
425 Testis erii scriptura tilii, qu£ spondet apertc
Mandatnm snmmi geniioris tale miuistr:s,
Ut lapsum siudeant casu dcfendcre corpus,
El faniulis manibus curent tua membra levarc,
Nti l:)ptdis txdat snmmas ofTensio planias.
430 Reddidii liis Gliristus diclis conlraria dieia :
126 M^ memlnlsae m^gis seriptl cttleetis
[ oporlet,
juvMci ne
Ne vires Domini ftdensaudacfa tentel.
Rursus in nbrupti inontis consisiere celsis
Mox furibunda jugis sensit fallacia Chrisitim,
455 Ostendens ilii fuigentia regna per orbem,
Gernis, aii, qnx slt tantarum glorla rerum?
Cuncta tuo possum jamjam concedere regno,
Tiilia donantem me st veneraius adores.
Tum sic instaniem dictis rejecit Jesus :
440 EQugc« pestiferi rnbies vcsana veneni,
Hacreat ut scmper nobis Immobne Jnssnm,
Ut jiisius coeli Dominnm devotiis adoret,
Uniiii 41 famuians venerelur numen in aevum.
Talibus cxcotsos fufii per devia damoii.
44«*^ 127 1^^^ u^i Joaiinem cognovrt carceris umbris
LECTIOfiES VARIANTES.
4i0. Oil. vidchir ita distiiiguere sen$U m livlda B
C/irutHiii, quod luinus probatur ; nam vin lividu ad
golum verbiiui suasii melius accommodalur.
421. Ald., Davenir., Poelm. pio d. s., marmoreo
tendil, Toru., Olt., marmoreo fecit /ui Oii. supra
$ua$iL Reg., Riuii. marmoreo $ua$iL Fabr., Poclm.
in lexiu cuin Had., ui solel, marmorei $ua$it,
42^. ilic veisus, ei sequeiis deeraal iu Heg., sed
a nianu veieri addiii suntmargiui.
426. Toru., Ald., Poelmaun. pro d. s^ id e$u pr«
tateAioiu, nou inepie tale^ mim$iri — 11 1 taptum
etudeant. in Turn. mundatum esi meiidum.
4i7. Torii., de$ceHdere corpu$^ corrige defendere,
450. Ald.,Torn., Iu$ dicti$ Clm$tu$. A\ii, hi$ Chri$n
tu$ dicti$.
451. Hoin., T$ meiinuis$$. Atii, !Je memini$$c, In
Reg. priiis poiiiiur Se vire$y elc. ; deiu, Me memt-
ni$$e. In Uoin. dcost versus Ae vire$,
454. Ald-, Poeliii. d. s. ma(ji$ ipro jtigi$, De veibo
$en$ii eadem exciiari potest coujeciura, qux kupra
ex Baribio prnposiia esi »d vors. 420. In Rom. ie-
gitur $cen5ii. Htic vero loco libeniius legam $ua$U^
aut /ed[, aul tendit^iM veis. 4:iil. Badiiisverbi^
Evaii{{elisla2, lieruia a$:,umpiit eum diabolu$ iuter-
preiaiur, ui iila, As$ump$it Jeiu$ di$cipnlo$ $uo$^
nempe non poriandos, sed comiies.
455. Reg., Ott., Aid., Torn., illi. Hadamar.,
Poclm., ei aiii, ollit quod perinde est.
457. Ald., Poelmnnu. pro d. s., Fabr. , ri6i pro
luo, et regna pro regno.
458. Sabaiierius cum Aldo, $i me : pro d. s. assi-
gnal me li, qund in reliquis iuvenilur.
441. 0\L^ naireat,ulnobi& scmper : poslea ffctum
ut semper nobi$, l(e$^. niaie Hoereat $emper ut nobi$*
lu Olt., donum, supra ;ui5um.
442. Reg., Domiuum ojeli.
445. Beg., Roin., Oil., numen cuin Aldo. lu Oll.
a. pr. m. luit nomen, quod habenl plerique editi.
NOTi£.
420. Pleriqiie twiant Chrislum a diubolo fuisse C
asporialum vei iii maiiibu», vel super liumeros, vcl
iia ut dinbnlu^ impulsuin in corpore Clinsii iuipres-
^irit, quodclaius Tueril in pinnaculum lcmpli. Mal-
don:itus cum Origene, Eutliymio, el Ansclina cen-
sel, Ciuistum iia a diaholo ductuin, ui suis ipse
pedibu<< iler egerit, Vi$ livida^ ui vers. 402, Rabidi
mox tivor da:muni$. Ilscc lot|ueiidi ralio sxi>e adiii-
betur a poelis, <ii vi$ equi pro eqiio, vi$ auimi pro
aiiimo, vis flammea pro flamiiia, seu maxiuio igui,
viscanum pio cauibus. Coofer Uifaniuin lod. Lucr.
verbo vis.
422, Venenum voai invidi et maiedici sa^pe iri-
buitur. Ovidiiis de invidia libr. ii Metam. v. 777 :
Pectorafelle virent, ttngua est $ntfu$n veneno. Silius I.
VII, v. !Z(iO : Fraudisque veneno — Aggreditur mente$,
Piudentius Dilloch v. 1 : Eva cotumba fuit tumcan-
didUf nigra deinde — Facta per anguinum matesuada
fraude venenum. Sicalii passiin.
424. Jnculari, vi cmiltere. Libr. iii, vi^rs. 406 : |v
Prwcipiienique mari$ tese jaciUetur in unda$. Florns
libr. I, cap. li : fn conferti$$ima $e hostium tela ja-
culatm. PliniiiS iibr. ii, cap. 25 : In qua$ partes sese
jacu/efur. Barihius libr. xixiiiAdvers.cap. tOobser-
val, ex Deinocrili phiiosopha poems Laiinosdicere
Aera vacuum^ quos chnrus poetarum Clirisliauoruui
secuius est.
427. Propria siguificaiio verbi defendo est pro^t-
bere^ arcere, propuUarg, quod cxemplis connrmarb
supervacaneum cst.
A±i. Adjective famulus, ut npud Ovidlum non se-
roel, ei Prudeuiium vers. 80 liamarUg.
420. Of[en$xo lapidis^ incursus iii lapidem , vel
noxacx hoc incursii. Uiramque enim signincationem
habet vcrbum offen$io : sed buic Inco mngis cougruit
prima.
450. Supra v. 2i5 : Dicta 1n contraria.
454. Furibunda fallacia, flguraic pro da^mon furi-
bnndus et fallax , ut v. 410 , Sceteris fatlacia , v. 420,
Vis livida.
456. Imiiaiione Virgilii libr. iv JEn. vers. 272 :
Si te nuUa movet tantarum gtoria rerum.
4i0. Kiiam id flgurate dicium, iit vers. 454, ftiri-
bunda fallacia.
442. Devotus, deditus, nddicius, voto cousccratus:
qiio sensu ab optimis scripioribus hxc vox usurpa-
tur. Pro pio, religio-io verlmm esl proprium Cliris-
tiaiiorum, Arnobii, Laciaiitii , Prudeuiii , fl.eronyiui
et a^nualmm, ac multo magis posteriorum.
444. Excu$$u$ , vi .ic veluti qu.iliciido vjecttis ,
deieciUs. Hitarius , iii Malth. iv. Post hanc ergo (/tV
boit fugam, Anaeli Cfirlsto mini$trant. Iii Evaiigeiio
solum le^nuTjJieliquit eumdiabolus.siuidimisit euw,
aut d\$ce$sit ab eo^ aul rece$$it ab eo, Prudeiiliuj
eamtiem fugiui dxmonis sic expressil bymu. 7 Ca-
themer. vers. 195 : Sed , increpata fraude, po$t ter-
guin ru'{. ' Prudentiuin verum fapsuin diaboli in
tergum afflrmasse, puubat Mazochius, ut iu Com-
tnenl.ad eum locum explicui. Confcr Cenlonem
Probai.
445. CAPUT XYI. Jesu$, Joanne capto , $ecedit in
Galilceam. Maiih. iv, 12 seqq. ; Marc. i , 14 ; Luc. iv,
14. Lamyus in llaruiou. Evang. contra oinniiim
interpreium senieniiam , ut profltelur, astruii , c:>r-
cerem, de quo bic fil sermo, non fuisse llerodianum.
Puiai eiiim, bis in carcerem Joannem traditum
luisse, primum a proceribus^yuedrii Hierosolymi-
tani, deinde, interposito aliquo tempore, ab Uerode
W— ..
117 EYANGBLlCil!;
Ifnmersam , irisii eompressh corda doture ,
Finibos et slatuitZftbulonum ponere sedes,
Ui dictum halaB conearrerel ordine secti :
Terra Zabulonum.eiregionlsNeplithala nomen,
450 Et via trans pelagus longe , G»ii)»iaque arva,
129 Trans el Jordanem gentes , populique
[tenebris
Inclusl, magnum lumen, subilumque videbunt:
In mortisque illis umbra resldentibus alma
Exoriiur fidei resplendens luce voluntas.
455 Ergo instare Dei regnantls munera Ghrlstus
Nuiitiat, increpitans pneconla larga salutfs.
fllSTORlifi LIB. I. 118
A Praeteriensque vldet pont! per iittora fraires,
PraBsoIidumqueSimon, dignum cognomlne Pe-
[tri,
Andreamque simul, sinuosa volumina Ifni ,
460 Piscibus insldias dlsponerc marmorls undis.
Nunc, inquii, pisces capitls maris aestibus altis:
129 ^^^ n*c si libeat sectari, rortia vobis
Provenienthominumprxpulchra indagine iucra.
Illi confestim firmato pectore certl ,
465 Retibus abjectis, pariter pracepta sequuntur.
Post fratres Jacobum, Joannemque mafinis
Insidias gregibus maculoso innectere textp
LEGTIONES VaRJANTBS.
446. Hadam. , Poelman., Aid., Fabric, Submer- B pu^n»t metrum.
^, -v ^ '" "" * ■"" '^ a pr. m
tum, Torn. , Reg. , Demer$um. Ott. , Rom. , Immer"
ium. Poelm,, iii leitu, Hadam., FalMr., Reg.. Ott. a
sec. m., trisli cotnpresiil corda dolore. Aid.. Torn. ,
Ott. a pr. m., Rum. corde dolopm : qiuifti detorem
signis etverbis non manifestaverii, quam poet»
meiitem non ease. ReuicUiufl oeiiaet. Caieroiiiiin
eomiirimeneorda dolore pro CQueipere,Qeeipere^ pbri-
sis paraui usitata esi.
449. Hadam. , Reuschiiia, Poelman. in teslu,
Fabr. : Terra ZabutoHf et regio eui Nephikata uomen.
lia Ald., Daventr* » et Torn,, sed iabfflenum pro
Zabulon^ et Torii., mendose, Nephthalia. Rnm. et
Vatt. Reg., el Ott., ita habent : Terra Zabulonum ,
eirefiottii Nephlhala nomen. Inqualihetex liia Scrj-
pturis diverso iiitcrvallo qiiantilalis effdrtiir Z^bukn
iii lioc versu , et in ver&u447. quod iu aliis mMiiini*
bus propriis lecisse Juvcncum liqnet. Ca^terum enm
in sacris Ittterig profiiratup Zakulon iiideclinibiie ,
munera^
455. Olt. , a pr. m. , munere; a sec. ro.
enm multis. Rom., Bat., Ald., munia.
457. Rom.y vidit : retinendum videt. SabatlerHis
cdidit gemino$, et, pro d. s. ; ponti, qqod alji HKliti
et ms». exhibent.
458. Rom. Prosotidum : !ege Pr<e$Qlidum. A|d((s
edidtt : Pr(B$olidum Simonem dignum cognomine f^e-
tri ; correxit in Crratis Prmoiidumque Simonem di-
§num€ognomne PeUrit aad lortasM voiiiii eorrigere
Pr0$oUdum(^e Simmiem, dignum mmine Petri,
correpio si , ul ab aliis fieri solct . vel PreMoiid^m-
<me Simon, indeclinobili modo. Juvencus alibi in
Simoms primani semper corripit, secundam produ-
cit. Vide not. ad Diaeont. I. iii, v. ft90, ubi de
qiiantitaie prirn» et aecundtt In hac voee dliserui.
LvfH posset Pree$olidum Simonem, di§npm namine.
4t)i. Reg., altos^ et glossa, frofkndae.
463. Rom. perpulehrM : plerique preepulekra, quod
ei seciinda ejus homiiiis Graoce per diplithoiigum ex usu Juvenct iii Gallanditts esse pro pefffuleira
^stitui : Ftiu^Ks 6/ C tii v. 458, pr^eso/u/niii pro ftfrte^icm.
scribatiir» po«iien| ita hi versus restitui
itatuii Zabulon ponere$ede$. Terra Zabuion, regio cui
Nephthala nomen* CSotandum ctiam»a in tena prudu-
ei ob4 dictiunis ^equentis, quie vim duplici.s consii-
nantis ohtinot.
450, Rarthii codex, lUin., Reg., Oti., Ra^il.,
Aid. , GalUofaiiue arva 9 ex quo Rarthius recte coujt-
cil Galilwimiue arva. Kditj pierique GalUmaque rufa.
Turn., mendosc, Galilwwiue rura. Nouiiulii scri-
bunt Galileaque,
45i. Reg. distinguil : Jordanem» GenU$. Alii:
Jerdanem gentee^
453. Roin.» Jn mortegHe ilHue umbta , quod mep-
dosuin ett.
454. Rflf., et» a pr. u. , Ott. » eplendens : sed re-
NOTiE.
Iia ergo ordlnem hiBtorin coiloent : Post Chrisii 458. Pfa?so/idum: alludit ad nomen Petri, et ad
j»juntum Joannea se priecursorem Chrisii esse ju- verha Ghrigti : Tu e$ Peirus^ et $uper hmc petram
dsis assermt, et leaimoniHm de Jesu Christo Mes^ csdificnbo Eccteeiam meam.
sia reddidit : quo teeiimonio aiidito, Petrus, et D 459. 5iniiosa t^o /timma ; de serpente divU Yirgl-
Andrees, Joannis diseipuli, secuti sunt 6alv:itorem. lins , I. xi , v._753 : Saucius at serpens sinyko$avgiU'
466. Ald., Rom. Bas., Torn., Pm frawee geminoe
Jaeobum, Jaannemiiue marinie. lia eiiaoi Oti., a sec.
m., nisi frairee appositum ait pro diversa seriptartt,
vel gioMa. Pierique: PaU^atresJaoobum, JoaHnem-
que ttiartnti: Poeini., pro diveraa leetione, RetB-
chiut: Post geminoe Jaeebum, ete. In iiac ecriptim
Bidius uit, Jacobum quatuor ayllabsmim ▼oeom esae,
quarum tertia longa. Bio ot Claudianua ( voi alius
poiius) Ne laeeiFee ver$u$, dus Jacobe^ meb$. Poieril
tamen esse trisyliabnm tam J«t;o^iim, auam Joan-
nem, prodiictis duabus prknia tn Jaeobum, Mirnm
quantum poeiie chriiitiani varient in quantitate syi-
lnbarum hujus voeit.
Cum aatem paulo post. aiit die sequenti post tCNtl-
monium Joannit de eo audivisset, Joaniiem iii ear-
eerem eonjeetnm fuitse (scilieei a procerlhus sjne-
drii Hieriisolymilani, ) in Gatilj»am seeessit. Juven
cus , iii videty aliter bisloriam eontexit; qneiM nos
libeniibos animts aeqiiimur, ne a communi omnium
interpreluro senlentia recedamus..
448. Coftettrrm eodem sensu libr. ii, v. 346 :
liie ubi cognovit eertum coneurrere tempus ; et ihidem
V. h28 : Ordine eeclorum jm9$i$ concnrrere rebus.
452. Indum^ immepti. Simili «nodo hoc Hbr.,
V. i65 : Morti$quetenebra$ — Abrumpent omnee.
456. Increpitane^ prffidicans, intonaud. Vide nota-
ta ad V. 584.
W. CAPDT Xf II. Petrum et Andream, Joan-
nem et Jacobum piecaiores eonvocat, Maiih. iv, 18
seqq. ; Marci, i6 seqq.
miva ver^ut. Pro fipea |»iscatoria, ex qua pendet
hamus , linum slmpllciter ponliur aliquando, i|i
apud Ovidium , libr. xiu Metam. v. 922 : Nunc in
mole sedens mnderabar arundine linum, et paujo
post, Cespite cousedi, dim lina niodentia sicco, Adde
Juvenatem , Sedulium , Fortunatum , 3ulpiciun) S^-
verum.
460. Marmor pro mari a poetis s^p^ adhj|)etur,
ut notavi ad Dracont. v, 578, |ibr. i.
463. Indago est vox venatorum proprla : iia enim
vocant inclusionem feraruni iu aliqueui locup), e^
quo rerae evadere non possunt; quae inclusi^ divor^is
modis fieri sotei. Virglliiis, lib. iv ^u. v. \%\ : Dum
trepidant alcBf saftusque indagine cingunt. Hic soiiftt
liiquislilon^m. Nolandum quoque foriia tucra.
467. Grtgibus marinis. piscibus, quos Proieus ^re-
gaiim agere dicitur. Maculce sunt foramina veiis.
li»
G. Y. AQUIL. JUVBNGI
IM
Ui Tidit, simiiemque dedil de liltore Tocem, /
lili Zebedeum genitorem in poppe relinquunt
470 Illico, Becuntes pulcherrima jussft salutis.
Exin per terram Galilaeae sancta serebat
Insinuans popuiis regni praeconia Ghristus,
Donabatque ciiam fessis, apgrisque niedelam,
f 90 B^ ^^ crebra procul Syriam jam fama te-
[nebat,
i75 Mille sonans linguis praBseniia munera Ghrisii.
Denique certatim languoris tabe peresos,
Diversisque malis nexot, queis longa dolorum
Absumpsit populans membrorum robora tabes,
Monstrabant Ghristo : facili sed munere cunctos
Jamqne animae ipsios morbi, sxTique furores,
Et iunae cursum comitata insania meniis
Discessere gravi sermonis pondere jossa.
131Illun) siipanies miracula magna movenlem
485 Mixiae sectsiniur turbae, Solymique, Syrique,
Ei Judasa frequens populis « Gaiilaeaque plebes,
Quos et Jordanis dirimit siagnanie Quento.
lios populos cernens, prscceisain ruperesedit,
Ae sic discipuiis gremium cingenlibus inflt:
i90 Felices humiies, pauper quos spiritus ambii:
Illos nam coeli regnum subiime receput.
His similes mites, quos mansueiudo coronai,
Quorum debeiur juri pulcberrima teilus.
Hos modo logeiites solaiia digna sequeutur.
i80 Reddebat propere roiranda ad gaudia sanos.
LECTIONES YARIANTES.
469. In nonnullis editis male scriptum est Zebe- B 476. Ald. Bas., languoret. Mss.
laHguori»,
471. Reg., Ott., per terram Gaiileam, Rom. cum
ediiis Gatiiea^ vel GaUlme. Poelm., pro diversa le-
ciiorie, $ancta ferebai : quae lectio incommoda non est»
sed meiior est mebau
475. Reg., Torn., ctlam/eisti, mgri$tfue: et glossa
Reg., inwUidi» aupra fe»$is, Plerique cuam mvaifV/tt,
eegriiine*
Hispanlce malla»^ ui explicui ad Prudent
Galhem., v. 4i. Hinc maetifofiis textu» pro niacuiis,
aeu reii : quo tanien sensu non invenio, quisnam
aiius maeuloiu» dixerit.
469. Eodem intervallo syllalMirnm iterum occurrit
Zebedeu»y litMr. m, v. 516 : Peirum Zebedeique duo»
per devia na/os, quod noii damno.
471. GAi'lJT XVIII. Je»u» Galiietam cireuien», pm-
nitentiam prtedieat^ etvario» tanpwre» hominum curat.
Maitb IV, i3, aeq. ; Marc iii, 7 ; Luc. vi, 17.
474. Serviua, ad v. 10 iEneid., iib. vi, puial, pro-
cul dupliceni significaiionem habere et juxta^ et /oti-
9«, quasi porro ab oculi»^ aut prm oeuli»» Aiii reclius
existimani, procul et parvam, et magnam disiantiam
aignificnre. Hoc ioco a Juvenco proeul sumitur pro
longe tateque : nam verba MaUhaBtsuiU : Et abHl opi'
nio eJH» in totam Stfriam. Reoschius alio sen^u ex-
plicat : Fama per Syriam prope adjacenlem, vei cir-
cumjacentem dispersa erat; quod minus placet.
475. Famae mille linguas, hoc est, niuliae iiibuun-
liir. Yirgilius, lib. iv ^neid. v. 181, de fama : Jloii-
»irumhorrenduminffen»: cui quot euntcorpore plumas^
— Tol vtgile» ocuii »ubter ( mirabiie dictu ), — Toi
lingum, totidem ora eonant^ tot subrigit aure». Ovi*
dius, i. xii Meiam. 47, de fama : Tota fremii^ vocet'
etplerique editi,
Olt., doiofi», Roro.
477. Reg., Tom., doiorum.
com pleiisque edilis, doiore,
479. Roiii., Mon»trabaut: Chn»tut fadiised mur^
mure cuneto$, et correcuim id per Chrietu» facite tub
munere cunctot, Reliqui omiies , quos vidi, Montlra^
bant Chritto : facili ted munere cunctot,
480. Rom., tanctot : corrige, »ano»^
494. Reg.y Hoe modo tugenie» »oiaiio digna teqHen*
NOTiE.
hymn. 3 cf^uium tumptkt, quod mentem apprehenden»^ pariter
et corpu» po»Meat,
483. Saspe Juvencus hoc verbnm adhibet, ut vim
divini imperii ostendat, Gonfer Ovidium , Mei. n,
844 ; III , 105 et 130. Conirarium est inju»$u» de iis,
qu.T sponte proveninnt.
486. Piebe» in nominaiivo singulari ; de quo di-
cam ad v. 694 i. iv. in var. leet.
488. CAPUT XIX. Qui beati futuri »int. Matih. v,
1 seqq. ; Liica> vi, 20 heq«|. Vidptiir innnere Juven-
cus, in mome sermoiiem hunc habitum. Maiina qui-
deni est inlerpretum hac iii re dissen&io, qtiorum
diversae opiniont^s legi i)0ssunl apiid Nic. Albertum
de Viia Chrisii p. 2, nuin. lOt. Nonniilli puunl,
Chrlstum sermonpm habiiisse ad dtscipulos f^upra
monteni, ui »\i Mauhxus , quein ad turbas in toeo
eampettri^ ut ait Luras, repeiivcrti.
489. Ovidius libr. iv ex Ponio eleg. 9, v. 17: Dirm-
que tatut tancti cinget tibi turba tenatut. Sic cingere
«timm, vel gremiiim, quamvis neminem aliiim iin lo-
qnentem invenerim. Radiiis exponit gremium cin-
gentibut^ hoc est, in circniiu sedeniibus.
490. Mulii auciores harmoniaruin Cvangelicarum
hiinc sernionem serius a Domino factum exifttiniant.
Lamyus f«re curo Juvenco facii. Qui novam legem,
que refert, iteratque, quod audit. Cenivm, et mitie .. Inquii, prolaturus venerat, sutim ac plures dibcipu-
poetae adhibere aotent pro plurimis, ut oratores, et ^ los CfUlegii, er
hiaiorici texcenta.
478. Ifem^orm robora^ membra, viin membro-
rum. Sic Lucretins pro saxo, aut duritia saxi, dixit
I. 1, V. 884 : robur saan. Virgilius, pro ferro, I. vii,
V. 609, ro4orafmi. Vide Giranium» Ind. Lucret., verb.
ro^ur »axi^ et vi» morbi.
481. Morbi animi a Latinis cupiditales, perturba-
lionea aiiinii, et vitia inierdum dicuntur, qnamvis
Cicero, iii Tuscul. c. 4, liaiic tranblaiionem minus
probet. I|)se certe aspe ea uiiiur. Juvencus morlios
anime V(»eat eoa, qui meniem e suo siatu naiuraii
dejiciuni, ut insani»in, furores, vei vitia mentis ex
diulurna d»monis praesentia contracla.
48i. Lnnaiicus inorbus describilur. Nonnulli de
epilepiicis exponuni. Isidoms, Orig. iv, 7 : Bo» (epi-
lepticos) ruigut iunatico» vocat^ quod pro iunee cursu
eomiteiur intania : qiiod forlasse ex hoc Juvenci loco
( eiituin est. Pnecedit enim in Isidoro : EpUep»ia ao-
et miraculis suis obiinuit, ui crederetur,
cur itlain legem non protuiisset , optiina docirina
iinbucns dis< ipuios, ei piebem, quaseos se«|uel>aiur?
Aq auiem in priuia h;ic beatiiudine pauperes spiritu
omnesilliinielliganlur, qttilumoreaiiimicareiit, an
llli, qui vere |ieniiria laborani, sed Unien sorie sua
aunt conieiiii, dispuiaium est inter interpreies. Jo-
vencus prioreni expositionem poiius expriiiiit, iiti
eiiam sentiunt Aiigusltnus, Hieronymus, Clirysosio-
mus, liilarius, Basilius, Gregoriiis, aliiqae plures
patres. Confer Heinsium in Kxercii. sacr. ad hunc
M.iuh. iocuro cap. iv, pag. 25.
491. Heceptat^ fortasse ex iniiuUone Luereiii iibr.
n V. IHi8 : Quod miseum e»t ex eetheri» ori» — Id mr-
anm OBli reliatum templa reeeplant.
49i. Observaiidum , JnveiKum non leilum Gr»-
cuin se(|ui, in quo h;ec heaiitudosequeiiii po$ip<Mii*
tur, sed lulam versionem vetereoi, io qua idem
brdo ac in Vulgau, servatnr.
i2l EVAN6ELICJE
4d5 m I^bula justiti» qui nunc , potusque re-
[quiruDt,
Illos plena manet aaturandos eopia roens®.
Feiii, qui oiiseri doluil de pectore sortem :
lllum nam Domini mlseraiio larga manebit.
Fellcea, pnro qui ccelum corde tuentur :
500 Yi^ibilis Deut iis per s»cula cuncta pateblt.
Pacificos Deus in numerum sibi proiis adoptat.
Felices nimium« quos inseciatio frendens
Propier justitiam premit : iis mox regia coeli
Pandetur. Gaudele, openim quos justa tenentes
505 Urgebit praeceps stimulis iiijuria saevis.
133 Plurima nam merces vobis servatur in
[«thra;
HiSTORIilC LIB. I. m
A Namque propheUrom foit insectatlo talls.
Disciie, vos bac in terra salis esse saporem.
Uic sapor amissa si jam virlute senescit»
510 Qu» salis absumptos acuei substantia gustus?
Nec quisquam vani post baec superest salis usus,
Ni longe abjectom cuncia ut vestigia calcent.
Vos estis mundi clarum (ne abscondite) lu-
[roen.
Nam quis prxcelsis impostam rupibus urbem
515 Occultare queai ? Vesirum sed lumen ad omnes
IS^P^i'^®"!''^^ rerunique decus sub luce serena
Ponaior. Cunctis genitoris gloria veslri
Laudetur, celsi thronus est cui regia coeli.
Non ego nunc priscas leges dissolvere veniy
LECTIONES VARIANTES.
r«r. Ila etiam Rom., sed magis vtdelur «o/oiia» quam g
ioUuio. Glossa iii Reg. esi Hoe modo — tali modo^
ei toiatio — coniolatio. Foriasse Ipgendum Uoc modo
lngentei iolaiio digua iequetur, Reliqui omties , quos
Tidi, hzbeni Hicmodolttgenteiioiaiiadigna iequentur.
499. Reg. , Roro., Oll. , puro qui ccelum. Edili,
pwro ccelum qui.
500. Reg. « Ott. , Rom., patebit. Edlti, manebit,
qnod praccessit, et minus placei.
501. Ald., Pacificum.
505. Atd., Biis., premet ; alii, premit. .
508. Reg. a pr. m., Dicite voi.
509. Reg., ieneteet.
511 . Reg. pro div. script., Nequiequam vani. Reos-
chiiis censei, Parisinae lectioneiri, Neceuiquam noa
incommodam esse, el foriasse reliquis praeslare. Pro
vani notinulli legunt fatui, teste Keoscbio, qui ait,
codices tueri vani. Sabatierius faiui^ pro d. s. vani.
512. Sabatierius» abjectif pro d. s. abjeetum^ quod
reiiqui praererunt.
514. \¥e!>them. in texlu Nam 47111, ad marg. Nam
quii.
516. Ald.» Proveniat; alii, Perveniat. Torn., ve-
rumque decui, Rom., r^rum decui, niendose.
5iS. Rom., throni eet : lege thronui eit.
NOTiE.
495. Pabuia et polns, meiapbora , intensam cnpi-
diiatem nolans. Horaiius I. i, ep. 18, v. 25: Quem
tenet mgenti iiiii mporiuna, fameique.
497. Oe peetote : interdum de superfluum est, ut
notavi in Coinment. ad Prudent. Psychnm. v. 3, p
interdum ponitur pro ex , ut apud Propertium, no- ^
tante KoBiiiglo.
49U. Itala vetiis, et Vulgata; Beati mundo cord^.
S. Cyprianus epist. 46 dicit, Beatoi et$e pnroi corde:
et S. Aitgustinus serin. 12 tom. V, Beaii, qui puro
iunt curde. Tueri sa*pe signiflcai avide et cum sumnia
atteniione conspicere.
501. Hic versus exeinplum est scansionis mixlae
apod Bedam De metr. cap. de scanbioiiib. Vide su-
pra not. sid v. i5.
50i. hueetatio iterum v. 507. D. Brutus in epist.
famiL Cicer. libr. xi, epist. 1, Tanta eit hominum
intoldUia, et noitri inHCtalio. lla alii optimi scripio-
rcs iocuii sunt.
504. Operumjuita pro operajuita: qiise loqnendi
raiio raroiliaris est Juvenco. Schoettgenius hendia»
dgn vocare voluil.
505. Lucanus libr. i, v. !262 : Dubiceque in prtelia
menti — Urgentei addunt itimuloi, ju\encu% itimulos
siiuiit pni molestia, vexatione, insectatione : sic tit- D
mit/o« dolorii Cicero , aliique dicuut. Expriniit Ju-
vcncus V. 11 M.ilth. v: Beati estii, cum maledixerint
vobii , et penecuti voi fuerint , ei dixerint omne
malum adeenui voi mentieniei propter me, De
qnibits omnibu« siluisse Juvencuni iniim^rito pro-
nuntiat S:tbatierius, qui ad versicolum 12 ejusdeni
eap. 5 refert haec verlKi : Gaudete, operum quoijuita
tenentei — Vrgebit preecepi itimutit injuria i^evis, si-
mul coro duobus versibus sequrntihus. Seqnitur Ju-
veneus veraionem veterem, qiialeni exliil>et codex
ms. Colberl., Dicent omne malum tuivenui vo«, pro*
pterjuitiiiam: cui concinuni codex Saiigerin. i, Can-
labrig., Hilariiis, Ambrosius, Ainbro>ia!«ier, Syni-
machus pontifex et aiii a Sabatieriu relaii.
506. Ijtitur verbo Evaiigelistn : Gaudeie, et exul-
late^ fuofiSam merce$ venra copiOia at in cmiie. Bonis
Justorum operlbus per graiiam Dei factis gloria, seu
viia a»terna conceditur lamquam merces. Definiuim
aperte Id est iii concilio Trideniino sess. 6. can. 55 :
Si quii dixerit^ bominii junilicali bona opera ita eae
dona Deiy ut non iint ctiam botia ipsiui junificali me-
riia, aut iptum juttificatum bonis operibut, quos ob co
per Dei gratiam, et per Jesu Christi mrritum, cujut
vivum membrum est^ fiunt, non veremereri augritentum
gratim^ viiam {etemom, et ipsius vitce aternte [ti lamen
in gratia deretterit) contecuiionem, atque etiam glorite
aiufmenium, anaihema tit, Sieriuiin hiijusuiodi viiae
apternaB c«ndigiiuni esse, quamvis coiiccptis verbis
definiium noii sit, tamen ex ^acris liiieris, conciliis,
ac Palribus evidenlissiiue culligiiur. Quod satis fuerit
couir» Koeiiigii notam buc loc» indicasse.
508. CAPUT XK. Apotloiot tal terros vocat.
Matth. V, 15; Marc. ix,49; Luc. xiv, 5i. Qiiod
aii Juvencus hac in terra^ iiitelii{;o in hoc niuti-
do. Evangelisia sic hal>et : Vot ettit tai lerroi , ni
panlo post : Vot esiit lux mundi. Poiiitur autem ta-
iittapor, ul infra taiit tubstmitia, pto sale. In liaiic
rem exstat dissertatio Vabrii Gieibsengii inscripta :
Sai infaiuaium. Sclicetlgeuius. cum Lomelero ex-
ponit hae in terra, h. e., iii Juda^a, non in universa
terra.
510. Saiii substantia eo modo dicturo, quo v. 416,
h. I. iubitanlia panis.
511. Versioltala, el Vulgaia, Quod si sai evanue-
rit : verum lial.-i in nonniillis ni^s., ct roulti Palres:
Quod si iai infatuatttm fuerit,
512. Vettigia , metouymice pro ima |iedis parte,
et pro ipsis pedibus.
513. CAPUT XXI. lidem apostoii lumina' mundi
dicuntur. MaUh. v, 14; Marc. iv, 21 ; Lucae viii, 16,
et XI, 55.
517. Cunclis pro a cunctis : dalivus pro ablaiivo
in his verbis passivis saepe a Juveuco »dl<ibelur.
518. TAronus; dixi de bac voce ad Prudentium
V. lOiApoih.
519. CAPUT XXII. Quod non venerit soivere legem^
ted adimpiere. Maiih. v^ 17 soqq.
520 ycrierenec.veieresponuniquacJassaprophetaB. A
Oiiinia nam Tobis per me comp!en<la manehunt.
Vera loquor, donec coeli, lerrspqHC, martsque
Interilus Ycniat, legis ne littera saltem,
Aut apicls parvi {^acills dlsiinetio deerit,
525 Omnia quln fiant digesta ex ordlne sapcli.
Siqiiis enim minimam mandati solvere partem
Aiisuserit, pariterqiieiiominessuadendodocebif,
135 Hlc minimi nomeii coelesti in sedetenebil.
Aiquicumque operis proprii moderamiiia ser-
[vftns,
MJVBNCl
lU
580 lAvlolaia simul tridet pf«eepu pHormt
Maf nus erit, magniqne feret trans sidera iiomen.
Audisila veterisjussum modepomine legis:
Humano si quis maoularit sanguine palnias,
Ille reus ferro persolvet vtndiee poenas.
535 Ast ego priselpiam, ne quis consurgere in iras
Audeat, atque odio fratris fervente moveri.
130 Nam reus blc nquo peenas sub Judice
[reddel.
Nee mlnor illorum convicla flamma sequetur,
Qui fatoi , miterive eient sub nomlne fratrem.
LECTIONES VARUNTES.
5itt. Rom., Verba loquor minua bene.
525. Reg., ct a pr. m. Oit., legumuec, Rom., uila
nec. Plerique, legit ne,
5:25. Rom., Omnia quando fiant : corrigo quin fiant,
Roin.. et Ald., digesto, iit hoc iibro v. 59«
5i7. Reg., audendOy Ottob., tuadendo cum pleris-
qn<*, sod supra audendo, quod praererl RenscUlus
euin tribus oodiiibus : «lui exponii audendo, boc est,
malo exempl». Evang^Jiain poiiut disiinguit opus
pravum, et pravam doctrinam.
5i9. Oti. a sec. m. » madetamina.
B
630« Torn., et Bas., ptortim : caeteri melius, ^no^
rum,
53^. Bas. , palmon: reiine palmas,-
555. Sabatierius edidit pr^pcipio, ei pro d. s. , pne'
eipiam^ quud iu aliis exiai. Existimo, Sabaticrium
haa mmationes ex ingento inierdum tnvebere. Prti^
rjpicm magis poetieum e&t, necinuiamluui.
557. Reg. et , ut videtur , Ot. , wque jHBnai.
Roiu., pendet, quod edidit etinm Fabriciu^*
559. Ou, a pr. m. mi$erique. a sec. m. mi^^rive.
Ordo videtur exposcere Qui miseriy fatuiv^.
miM.
521. Oinnia per me cnmplenda vobis manebunt,
nt vos iia eiiam ea tmpleaiis. Densenim per gratiam
suam siipernaturalem facit nos legem implere.
5^3. Noianda signincatio parttcol:» $aUem, quae
hoc loco significat so/tim, tantum, tantummodo. Cel-
larius in Cur. posfer. appeiid. miscell. de bnc signi-
liratione contra Biirricliium dispiilat. Borrichiiis Vlr-
gilium, et Ovidinm ita locutos existlmat : Cellariys
vix argeoteo s:l'cuIo ita diei coeptnm concedil. Infe-
riorpm Intiniiaiem ab hocniiniit; abhorrulsse, oxem-
plo Hieronymi, et Apuleii ronflrmat. Forcellinus om-
bis, qnia omnisqui irascitur [ratri suo $ine causa^ Reus
eritjudicio. Iii Vulgala, et in probaiissimis codicibtis
textiis Gra*ci deesi sine eausa : (juam leclionem pro-
b.ire vidctur Augusiinu!$ libr. i Uctract. cap. 49, et
aporie defendit llieronvrous Coinment. in Mattb. /n
qnlbnsdam codicibus aadilur sine causa : cwternm in
veris definita sententia est , ei ira peniius tollitur^ di"
cente Scriptura : Qui irascitur fratri suo, reus erii, etc.
Radendum est ergo sms CkV^. Ilanc scripiuram coii-
flrmant hi versus Juvenci, anllquiiate sua venera-
biles. Nonnulli ita explfcani liioc veiba Evangelii,
nia loca, quge pro liac signiflcatione afleruniur, atiier p utqui irascitur fratri suo. sii digiius, ul in ju^dieio
possc expliciri cotiteiidii. Kquidem noii vldeo, qiiem ^ cjus exploretur causa. Maldonatus interpretmioiiem
* ' • -. -- Juvenci et Kutliymii prse'ert, reum esse poBnse ca-
pitolis, qufle eontra homicidas in judieio deeerne-
batiir. 8ignintatChrlsius, cum qui InEvangelio sola
ocoidit voluntate, non minore dignum e»Be poena,
qnnni qiii rc ipsa orc!debat in Lege.
537. Pmnasreddet, dubit. Snllustius doBelloJu-
gurth. c. 17 ; Impietatis in parentem nostrum grmfu
poenas reddat. Evangelisl;e verba sunt: Reu$ eritit^
diciu, quod inierpretea refernnt ad quoddam tribu-
nal, ab HebrsBis Mispat, id ost, iudicium nuncupa-
tum.- Ita etiam alia verlM Reus ertt conciiio exponunt
de graviori alio tribunali, quod Synedrion diceba-
lur. Signidcat (rrgo Kvangeiista, a*terna fMBna pu-
niendum, qui gravi odio rratri suo irntus fuerii ; sed
Rraviorcm loeodm iis essc infligendam, quiiu vetbo
coniunteli»! erumpunl. Eanutem sententiam expri-
mlt fuvencus, scd de trii>unali judieii el concilii,
seu S Micdrim disiincie nibil exproniit. Elenim verba
aliuin soniiuin apud Jiivencum lioc loco liabeat par
ticul» sahem.
5i4. Gracilis distinctio npicis parvu quia apex crai
graciiis virgula appicla supta vocalem, ut brevte a
longa distingurretiir, ut docei Scaurus in fine f^u»
Onhographix. Quiniilianus lib. i, cap. 7, al. 15 :
Malds utrum orboretn significet, an kominem non bo^
num, apice distinguitur. Noiinulli puiicta Hcbrseoriim
Snnui existimaruni : quse opinlo oinnino rejicicnda
est.
528. Minimi nomen lenebit, vocabitur mlnlmus,
3uod idein sonat, ac erit minimus, ut expMcni ad v.
07. Minimus vero est novisslmus, prope nullus, vei
polius nnllus. Hilarius Comtnent. in Matth : Futuros
minimoSf id est, novissimoSf ac pene nuths denuniians
minima solvenies. Koenigius llobraismnm esseait mi^
nimus pro nuHus, sive nuilum locuin habons.
5^9. Moderamina : frequeiis usiis hiijus vocls
apud Jiivencuin, neque obviac Rigninr.iiionis. Paulo -q aquo sub judice de Deo potius accipio
posi V. 55 i : Moderamine legis. Hoc loc» Operis pro- ""^ ** ' — *" —-•--■-.
prii moderamina servans idein est, ac qui fecerit man'
dala.
550. Priorum, majornm : (\\m signiflc.itio proba,
et co^nita est ex Virgiiio, T.^^cito, Plinio Juniore.
551. Trans sidera^ in regno coelQrum , nit Evan-
652.'CAPUT XXIII. De homiddio. Matih. v, 21
^eqq.
555. Ego ex Rvangelio sumptum, quod emphasin
babel. Donnius ad Terent. Eunucli. v , 9 : Quod Ego
addidit, co dicto usns est, quo uti solent, gui plus m ne-
ffotio videni. Consvrgere in iras^ ul 1. iv, v.561 : Con'
surqat in tras — Retligio.
d56.liala vcliis iii piuttismss. : Ego autem dico vo-
558. Nec minory boc esl, major; baiie enim vim,
ut pnto, habent haec verbo.
559. Glossn in mss. Reg. , cient -^voeant, Ovidius
Itbr. IV F»si., V. 484: Clamat, et aliemis nommi
utrumque ciet. Suetonius io Nerone cap. 46: Kscau-
dita vox estf nomine eum rieniis. Redundat sub m Jo-
venco fub nowine, ut §ffif*e apud Dra^oniium, in cii-
]us indlce verborum pluni loco notala sunt verbo
sii6. Confrr etiam Conmicnt. ad Prudent. I. h con-
tra Symmach. v. 409. Hoc versu Juvencua duplex
convlcium comprcbendil, ab Evaitgeliata sic expo-
situu) : Qni auieni diserit fratri siio, Raea, reus erit
concilio. Qui autemdixerit, t'atue,reuserit gekenfue
ignis. Juvencns prius fatuum profert , lum Raca^
quod inierpreiatur mlmiiiu, videlicet ealiMnitOBumy
W EYAN6eLtGi£
540 8ln ftffdfM ▼ol^i) venmns Bliaria donis,
Vti toa tanc taeli» m«niiB peiietrdlia tanget,
Q«iod tibl tlt ciim fraire domi snscepia tianollaSy
137 iMunera euncla ilik adytis admoia relin-*
[que:
Et priQS ftd paeem properans transeorre peten-
[dam.
1145 FralemodmomjamconcHiatiisamori,
OITer grau deo Imnqollio peclnre dona.
Est tibi praeterea virtus oonlraria semper
Gorporis : hoc casii celeri curetor amore*
mSTORiiE LiB. I. H6
A Diim rspldse tfcom grftdiliir pcr compiia vilae,
550 198 Accosabit enim pciluii corporis osos«
Bt te siiblimi slaiuet sub jodice viiictom.
Damnatum rapient ad vinciila saeva ministri,
Nec prtos e lenebria solveris carceris atrl,
Ultima qoam miniini reddator poriio nommi.
5«^5 Unud ignoia, reor, vobis stat cautio legls,
Gorpos adulterio proliibens : sed nunc mea jussa
Oeeuiia Iniernse frenent molimina mentis :
Nec mtnus optati» quam facii poena luenda.
Si te forte ocoii dextri laqoeaveril error.
LBGTIONES yARIANTE&
546. Reg. , et, ot videtar, Oit. a pr. m. • volent,
Lcg. voles. Reg., munut , et pro div. script., donis,
541. Ald.» Bas. , iangent : Rom., tangunt. InReg,
et Oit. . langent corrcctoni per tanget.
542. Rom. in lexlu [ratre cum aliis omnibus : ad
ni:irg. , fraude,
.143. Ahl., cuncla adythUlic admota, cumToTn,^
et bas. lii aliis cditis euneta adytii iltis admota. Mss.
Reg., Oltob., Rom., cuncta ittic adyii$ admoia.
547. Ald., Rom., Poelin., pro div. s., Daventr.,
iemper contraria virtu$ : plerique virtus contraria
tenfper.
54H. Rom., Reg., Oilobon., Ald., Daventr., Bas.,
Corpari$: h^e cutti. Poeltn. com aliis editis, Corporti
kcsc casti^ qiiaoi ioterpunctionem pracfert Reuscbiiis;
quia iiivenciis comiectit banc lextus sacri partein
B
cnm sequeniibus, ubi Gbrlsto sermo esl de aduUe-
rio. Intelligit Reuscbius per virtutem contrariam co-
gitaiioiieni malnm« ciii remedium boc paraiur.
549. R>'g., Ollob., Rom., rapide; $c(l dipbllmngi
in biscodd, inodo oniittuntur, niodu abundaitt. Edili,
rapidcs. Hom., Ctim pro Dum.
550. Oit. a pr. m., Accu$abat enim»
555. Rom., Fabr., Ald., tolverit : qu:c esi dtversa
lociio in Keg., Oli., Poelm., In quibus a pr. ni. est
mitleris. £x v. prucc. colligi potest, solverit leClioiiem
cssc magis genninarti.
554. Roni. Vitraquam minimi : lege Oltima quam.
557. Ott. interne feriant : corrige frenent, Rom,
etiam tifi«rne pro interHm. •
658. Reg., et Ott. /imiii^<i ; Rom. eom edilis tuendM
ett.
NOTiE.
xviimnosum. Aliiraeaseo racha exponnnt bominem
vacnimi rcrcbro, vaninn, bomuncioncni :alii ex GriC-
co paxoc, pannut^ bominem panpereni rt pnnnosum:
qoo fortasse respif it jnvencus. Ev»ngeli-la tres (jra-
dns pectorum, et pestarom iia disiingnii, nl primus
Hl irain vorba non eruni|iens, judicio puniend.i, se
modn in concordiam redigiintnr. Virlus corporit po-
niiur pro corpus, nt v. 478, Membrorum roborn pro
membra. Vide notnrn ad euin versum. Omeisiiisex-
plicaliouem Juveiici hodie recipi negnt. M:ildon»tos
plnres interprelauoncs profert, ac fatetnr, opinio-
ncm banc Juvenei, adveisarium esse carnem, qtia$
eufuios verbnm coniufneliosum, qno fraier raca, le- C roncupiscit :tdv<»rsus spirilum , teneri etiam ab At-
yii, iiiconstans, ani infelix,nfi8er homodicitur, con-
rilii pceiin , seu senieiifi.i dignum , teriins verbum
niagis contomeliosnm, qiio fraier fntuus appeitntiir,
gelienna ignis puniendnm. Etsi auieni idein sit {OS'
II r geniis, nempe inors aaterna, gradus tamen i-oS'
ii:i* ex diversa gravitate distinguuhuir.
540, CAPUT XXIV. De obtatione. Matili. v, 55, 24.
O/erre pro eonsecrare Deo vox a Cbristiaiiis siippe
usurpaia, et in re litorgica pissini obvia. Pruden-
tin$ bymn. 5 Catliem. v. 15*). Ltmien', quod fa^
mulant ofero, tnteipe. In Jnvenro siibintelligi potesi
dona, sen munera, ui v. 546 : Off^er grata Deo tran-
quitio pectoie dona. Evafigelista ait : Si offert munut
imm ad attare, vel in liala verslone : Si offeret mu-
fttts tuum ai attare. Chrtstut de veteribut Juda*oruro
sacriilciis ioqniiort sed multo magis id inieiligere
opnrietde Ciicbarislia.
547. CAPtT XXV. Advertario, virtuti tcilicet, et
banasio qoresl. 6i, qii:iin H.eronymns quoque in com-
ment. ad hnnc locutn videtur spprobare.
.549. Glossa lu*g. : gradiiur — Uta virtus contraria,
Scilicet corpn*!, seu virtus corporis, «l ego quidem
interpretor. Per eompita vitcB e^i expositio ejus, qnod
ait Maitha.Mfs in via. Ililarius Comment. in Mattb. :
Cfio in omni vitte nostra^ via recondliari not advertario
benigniiate prceeepit.
5c0. Pottuti corporit usut, ndver^arius luus libi
repugnuns. Caro enini concupiscit adversus spiriium,
nisi cMstiiaiis aniore cnreinr : lunc enim inier se con-
sentinnt caro, et spirilus. Innuil Jtivencus libidiiicm,
ct fornicalionem : connectii enim banc sacri lextus
partem cum seqoeniibus de adulterio.
554. i<!vangelii verba sunl : Donec reddat novissf-
mum quadrnniem. Terinllianns, et Cyprianus babeiit
ultimum quadrantem. Pro novissimut, el ultimus noii
iiiale esl minimut. Vide nolam ad vers. 528 : Hie
miioni, qum viiiit advertantur, contentiendum ette in «v nifntf?ii nomen cceletti in tede tenebit. I^rudciitius Ha-
vt^ hoc eti^ in vita. Mitib. v, *25 seq. Giossa in co- ^ mnrl. v. 950 : Cuncla exacturut ad utque — Quadran^
dice Reg. Viriut contraria-^Hrmo divinut tibf,dum
vadit cnm adeertario tuo in tia. Ita etiam verba
fCvangelislx interprelatiir S. Paulinus. Maitba*its sic
habet : Etto eontentient advertario iuo cito, dum et
in via eum eo : ne forle tradat te advertnri^tt judieff
et judex tradat te minittfo, et in carcerem mittarii.
Pro etto eontentient nonnulli liabeni esto benevolut,
aul coneofda cum advertario luo. Exposilio coinnni-
nis obvia est. Juvencns ;iliam sequi videtiir, ntnii-
rinn per viriotem corporis contranam boinini intel-
Ilgit caniis cAiicupiscentiam, qiKc ceteri^ amore casll,
seu caslilaiis coranda esl. Ralio ergo consentieiidi
boic ndversario, seu roncord.indi cuni illo, a Juvcnco
in e<» collocalur, quod caslitntls amor pravas cogiiao
tiones expeilat : sic enim coipus et aninia qoodam-
tem minimum. ForHinaln.s de extremo Judicio : Co-
gmtur mniihi quadrantem totvere nnmmi. Sic etiam
auttor libri de Qiiailraginta nmn^iun. : iDfV:o, tibi^
Non exiet inde , donec etiam nttntmiiffi quadrantem
reddat.
555. GAPUT XXVI. AduUerium fugiendum. Mallli.
V, 27 seq. Vnlgata : Dictum ettantiquit. Pleriqoe
Grvo.ci omitiiint aniiquit.
556. Sic Juvencns reddit verba Maltb;ci : Omnit^
qui viderit mutierem ad concupiieendum eam , jam
moBchatut ett eam in corde tuo. .
557. Molimina a poetis poti.ssimoln usurp.itur pno
molitloue, conatu. Vo vcrbo sape utiinr Jnveiicijs.
Libr. II, vers. 18 : Grniit tic tunt molimina vettree.
559. GAPtJT XXVll. Eruendum ette ocuium, et
m
C. V. AQOIL. JUVENCI
iM
560 Auclorem miserae properans coiivelUto labis,
138 ^^ jaculare procul. Nam membrum per-
[dere refert
Eiiguum, flammis qiiam tolnm dedere corpus,
Per|)eiuisque animam pariterconvoWere pcenis.
Et si dexira manus mentem per devia ducit,
565 Erroris causam prxstat decidere ferro,
Qusm totum xtemis corpus concedere flammis,
Prscipiunt Yeteres, siquis connubia rumpet.
^ Scribere discidium » juris feralia Terba.
Sola ▼iri recte discedet adultera tectis ,
570140 ^^^ ^^>® maneant : nam casti jura pudoris
Auctore amlitet mulier deserta marlto.
Antiquae leges probibent perjuria linguis.
Sed nostris cedat juraodi audacia jussis ;
Nec fas est horolni ccelum jurare per altum ,
575 Quod sedes Domini est , nec qii» vestigia gestat
Terra Dei , SolymaequeUrbis veoerabile nomen,
LEGTIONES VAHIANTES.
561. Reg. , Ott. , Rom. , et Poelm. pro div. s. ,
refert ; ediil plerique prmtaL
56S. Aid. , tradere eorpu$.
565. In Ouob. racium est priBsta ex prm%tat : sed
hoc retiiiendum est. Poelm. pro d. %.^causam magit g
iift7e vellere ftrro.
567. Poelin. pro div. s., Perrmttunt veteree. Reg.,
OU. , Roin. , Ald., rumpet. Alii, rumpit,
568. Reg. , Ott. , Dav. , Rom. , Ald. , B:is. , dti-
cidium : alii, dimdium. Omeisio rectius videtur dts-
ddium.
571. Ott. , amitiit: alii , amtut.
575. Sabatierius perperam , et contra regulam
melri , Sed nonrisjurandi cedat audacia juseis.
575. Torn. cormpte, $ede Domini. Reg., Rom. «
Bas. , Ott. , Ald. , Domini eit , nec, Alii ediii , f>o-
mmt, nec sine ett. Hadamar, nec qui^ Poelmiiuii. pro
div. s. , nec quod, Rom. , gestat . ad marg. , genet.
576. Reg. , Terra : Solymwve , siipra Dei , ut sit
Terra Dei : sed vers. prsec. glossa iiiepia noetra ad
vestigia^ nam sunt vesilgia Dei. InOti. orbis curre-
ctuniperurHi.
NOTiE.
amputandam essemanum, si erraieerint, Malth. v, 29
seq. Verbum iaqueo , iaqueas deesi in Forcellino ,
deest in Dncangio : sed apposite forinatum esi ex
laqueus. ComposiiO illaqueo utuntur Horatiu^, et Pru-
deniius, et illaqueatus Cicero , nt laqueatus Cohi-
mella , et Solinus. Hinc laqueatores in clrco dicii,
qui laqiieis aiios implicare didicerant. Alio sensu
taqueatus est hquearlbus ornaius. Juveiicus alibi
dixit Erroris laqueos pro scandaiis. Vide 1. iii, vers.
12, eum nota.
561. Jaculare , projice. Vide notam ad v. 424 h
I. Notanda esi consinictio hapc, Refert perdere mrm-
brum, qufim pro magis refert, quam, lia eliain Vul-
gata , et It ilica vetiis : Expedit enim tibi , ut pereat
unum membrorum tuorum , quam corpus totnm tuutn
eat in gehennam, Boni etiam scripiores L>tini all-
quando in companHionibusejusmodi myis vel potius
omiiiunt. Taciins Annal. i , cap. 58 : Pacem , quam
bellum probabam. Consnle Forcedinum verbo quam,
el poiius. Prima in refero coinmnnis est : sic eiiim
multi exi^iimant de praeposiiiune re. Imper^onale
refert semper prodncitur.
563. Perpetuis pcenis : quia in fcvangelio fii men-
tio geheiin;c , sive ignis^perpetui. Sabaiierius 6uspi-
caiiir , Juvencum legisse ^^ifam corpus totum tuum ,
et anima miitaturin gehennamt quod iiu»qiiain repe-
rilur. Vermn JuveiKUS nihil aliudagit, nisi ut vul-
gatam leclionem etplicct.
5G7. CAPUT XXVIIl. Uxorem non nisi ob adulte-
rium dimittendam. Maiih. v, 51, xix, 7 seqq. ;
Marc. X, il, 12; Ltic. xvi , 18.
568. Maithii^us v , 51 : Quicumque dimiserit vxo-
rem suam, det ei libiUum repudii. Verba , quibiis li-
bellus repiidii scribeUaiur , dicuniur feralia , h.)C
est, runesta , tristia , dira,et foriasse lilibns obnoxia.
Inter alia vir nxori lihelUiin repndii tradobat , in (|U0
scriptiim erai : Dedi illi tibellum repudii in manu ,
schedam abicitsionis, sigmcutum diribionis, Alloqiiin
libellus repudii conferebiit muiieri jns ad alias nu-
ptias.Courer not. ad 1. iii, vers. 475.
569. Maithaei hxc verba sunt: Omnis^ qui dimi-
serit uxorem suam, excepta fornicationis causa^ facit
ernn miBchari : et qui dimissam duxerit , aduiterat.
Inier|>retescath(>|ici idiia ex|)onuni. Sola rornica-
tionis , sive adulicrii causa , aiit quae hiiic par, gra-
viorve ea sit, Idonea esse potest, ut uxor, qnan-
turo quidem ad torum et domum aitinet , sppare^'
tura viro ; quod com fit, malrimonil vinculum non
dissolviiur , qnod natiira stia iiidissolnhile ts^i ; et a
Christo iiovis suis legibiis indissolubile declaratur.
Vir autem , qui sine causa fornicationis , aut alia
pari , vel majori, uxorem a se dimittit , facit eam
moechari, quia sine ulla uxoris colpa cam 11-
hidini sux permiitii. Juvencus nonniliil obscnrus
esi, sed ad hanccerie senientiam esi revocandus.
571. Mulier sliie causa idonea deserla , aut e vtri
C domo ejecta , si alteri nubat , aui mcechetur , aniit-
tetjura casii pudoris, hoc est,violahii pudorem ,
aucloremariio. VideIicetcuIpa:mariiodahitur, quod
uxorejusvioletpudorem.Badiusexponit:Amill<sf,elc.,
non diK-etur abalio, quia qui dimissam duxerit , adulie-
rat. Jiiveiic. I.iii,vers. 47t>,iierumdehocai-gnmenlo:
Nam emere exsoivet castiqui juracubiiis, — Aiteraque i7-
iiiis ihaiamis toriabituruxor, — Crimen adulterii populo
sub teste tubibit. Foriasse ergo senientia hiijus loci esl:
Muiierperiibellum reiiiidiideserta, aiiclore marilo ,
ainilieijnracasti piidoris, stve cnbilis, aiii roujngii.
572. CAPUT XXIX. Non esteiurandum uiio modo,
ud Est , et Non est, dicendum. Maiih. v , 53, seqq.
575. Vestigia^ pedes, seu iinain pedum partem.
Vide nol. ad vm. 512.
576. JudHei summopere vitabant jurare per
Deuni : sed facile , et ieinere jurabant per coelum ,
lerram, Hierosolymam , capui proprium : qnx vera
juramenta esse non credehant. Maiinonides in trac-
j^ tain Shebuoth , sive De juramentis cap. 12 , iium. 5
et 4 : iSt quis juraveril per cceium , et terram , ei <a-
/m, et simiiia , tametsi cogitaverit tantum de eo , qui
ea creavit , juramentum mhiipminut non ett, Ha*c est
causa , cur Mariialis I. xi , epigr. 95 , Verpum , slve
Jiidaeum sic aiioquiiur: Ecce negat ^ juratque miiii
per tempia Tonantis, — Non credo. Jura , Verpe , per
Anchialum, Sic vocat juramenium perDeupi, quod
Hebraei ita formahant An chi alon, Non : vivit At-
tisstmus: Alii Anchiaium Hehraice sonare aiunt per
Deum vivenlem, vel per eum^ qui vivit in ceternum.
Is>ac VnsRiiis ad Pompon. Melam. 1. 1, c. 8, corrigit
Ancharium^ h. e. , asiiium : quia Judaeis impuiaba-
tur, quod .«sinum adorareni. Chrisius prohiltetom-
nia h;i*c juramenia , quo: vere esse juramenta de-
clarat: prohibei, inquam, non soluin ne falso , sed
etiam ne temere, el siiie causa emitianlur. Juris-
jurandi exemplum per terram apud Theocrilum oc*
currit N« Aav dorice pro >& Tui*
129 EVANGELICiE HiSTORliE LIB. L 150
Quod regis magnipropriaeBt, jurabitur ttDquam. ^ ^^ ^®^^ libens , pariferque rerat tua pallia secum.
141 ^^^ capui ia proprium cuiquam jurare
[licebit,
Namqne potestatem minimi non esse capilli
580 Cernitis , albumve » aut nigrum mutare colo-
[rem.
Esty est, sufflciat; quod non est, dicite, Non
[est.
Quod superest istis, totum fallaciter segro
Suggerlt obrepUns animo vis teira veneni.
Pervulgata diu legis praecepla lenetis ,
585 Lnedentem semper similis vindicta seqnalur.
Sed tranquiiia malum melius patientia vincet.
Ac 8i quis partem palma percnsserit oris,
142 Moxaiiam partem vulius praebere me-
[mento,
Auferat aut tunicam si quis vi judicis insians ,
Si te forte aiiquis passus per mille jubebit
Ire viam , gravidique oneris perferre iaborem ,
Mox perges, aliudque iteris comitabere du-
[plum.
Siquis egens poS4*.et, vel se simulabit egeniem ,
505. Ex animo miserans iargire ; aui niutua si quis
Orabit , tribue , et mitem ne sublrahe vultum.
Nec tibi sit placitum solis succurrere amicis,
Aut caecis odiis inimicos ducere digiios.
143 Quin ego prxcipiam* blando super esse
[per omnes
600 Obsequio , precibusque Deum mollire benignis
Pro vita ipsorum, qui vos excindere gaudent,
Adversisque truces animis, odiisque sequuntur.
B Nam genitor noster communia lumina solis ,
Communesque dedit pluvias justisque malisque.
LECTIONES YARIANTES.
577. Rom. , Oti., propriaest. Reg. cum plerisque
editis pairia esi, Galiaiidio magis placet propria eU
ex Maitii. v« 35 : Neque oer Jeroiolymam^ quia civUai
ef( magni repi^ ei P^aim. xLvii« 5 : QmUu regii
magni. Usec lanieii utramlibei lectionem aeque con-
finnunt. Koenigius \m\ propria addit cap. vi, vers. 6
I. II Piiralip., ei Virgilinm, iii i£neid. v. 85 : Da
propriam^ Thymbrwe^ domum^ hoc est, sedein, quam
jure nieo teneam.
58U. Reg., atbumque^ aui,
581. Ald. , Ett^ e$t , ferte quod e$t : quod nou es(,
diciie, non ett. Alii, ut editiim est; sed Torn. et
Puelm. pro div« s., dicere non e$t, Vide, num prtt-
stei interpungere. E$t? e$t , suf/fctai.
584. Rom. , tenebat : lege teneti$.
585. Rom., iequetur: reiu\e'$equalur ex Evangelii
verliis.
587. Rom. , Te $iqui$ partem , quod sensu ca- C
ret. Ald. si tibi qui$ partem. Reg., Oitob., ei ple-
rique editi* Ac$iqui$ partem. Baribius libr. xivi,
cap. 7« col. i^<^5 , ex senteniia id emaculandum aii:
Hanc 11 qut$ partem; quod et elegantius, et verbis
Evangelii convenientius esse aflirroat. Verl>a llat-
tbxi sunt cap. v. vers. 59 : Sed $i quis te pereui-
$erit in dexteram masMllam luam , prrnbe et iUi al-
teram, Et Liic;ecip.vi, vers. 29 :Et qui te pereutit in
tfMj[;i7/am,pr^66ala/l£ram.NiliilominiisIectiocodicum
etediiioniiin Ac $i qui$, bcne procedere niihi videtur.
589. Reg., Auferat aut tunicam $iqui$ tibi : iliieo
euncta - Cede iiben$ , et glossa cuneta - ve$timenkt.
Cxt<iri ut ediluiii est. Oit. a sec. m. scribit tonieam,
In Roin. error est Aufert pro Auferat.
59i. Ediii, gravis aique oneru. Rom. depravnte,
grandiquevnerii. Reg., gravidumqueoneris. Olt., gram-
dique oneri$ , qiiod magis arridet , ut gravidui po-
iiatiir pro gravi$ : nam a gravi$ dicitur gravidui.
593. M.^s. nostri aliudqne iieri$ cum nonnullis edi*
tis. Ald. , Poelin. , etalii aiiudque via.
594. Reg. , Ott. a pr. m., Torn., Bas. , Ald. vel $i.
Ott. a i^ec. m., Rom., Poelmann. , etalii vei $e.
596. R^. , et tri$temy melius , et mium.
5dS. Ald. , Nec aeci$.
5119. Daventr., Ald. et alii editt, preeipiam <«m-
per blando e$$e. Coiiira mss. Rom., iieg., Ott., pro?-
eipiam blando $uper e$$e ; et glossa in Reg., $uper
e$$e — $uper eminere, Sic resiituit Reuschius, qui sti-
per accipii pro in$uper , et per omne^ pro in omne$ ,
quod latiuius est.
NOTiE.
578. Manialisl. ix, epigr. 49 : Per tua juraree
$acra, capuique tuum.
583. Obreptan$, Planii Ciceronisque verbum. Vi$
Itiraveneni^ nt vers. 420, Vis livida; ei vers. 440,
Effuge , pe$tiferi rabiee ve$ana veneni. Etiam hoc loco
sermo de diabolo esse videtur. Mattbaeus ait : Qicod
auum ki$ abundantiu$ eiC, amalo e$t. Maldon.itus
eamdem interiiret-ititmem cum Tbeopbylacto tuetur.
Aliialio niodo expoiiuni.
584. CAPUT XXX. Qualem qtti$que infljxerit ptB-
nam , talem et ip$e $u$tinere cogebaiur : quia par pari
veteri ige referendum. Maiih. v, 38 seiiq.
585. Sequaiur, ut vers. 535 : Sec minor illorum
convida flamma eequetur. Vide not. ad Dracoiit. I. ii,
V. 470.
588. PrtBbere^ passim usitatum inresimili, ut
proEbere eoUnm eultro . prteberejugulum , prtebere cer-
vicem , o$ ad coutumeliam.
591. CaPUT XXXI. Jubenti ire viam , onu$ve ferre, j)
parendum. Mattlixi, v, 41.
592. Ire viam, ut vers. i66. h. I., Veni$$e viam.
59 1. CAPUT XXXII. Eleemo$yua$ eroganda$, et
muiuum daudum gratie. Mattb. v, 42. Evangelisi»
verba sunt : Petenti a te,daeiy et vo(enti muluari a
te , ne avertarie. Nonnulll etiam prima verba ezpli.
cantdeeo, qiii pettt, ut sibi aliquld commodetur.
Juvencus diserte rercri ad eleeniosynaiii , quae fa-
cienda est illis qnoque, qni se egenies simnlant.
Nam in nonnuilis Iialae mss. ita baec verba expri-
ninntiir : Omnt qui petit ate , vei Omni petenti.
Isidoriis libr. iii. Senient. cap. 60, num. 13 :
Quicumfue non egen$ po$cit , etianui indigentem
$e $mulet , ex toio ilii corde commitereri oportet. Et
iieei iiie forta$$e fal$am indigenti$ $peciem proeferat ^
i$ tamen. qui $impiiciter impertit , fruclum mi$ericor-
dim non amiftit. Portasse legenduni Quicumque egen$
po$cit^ vel Quieumque po$cit^ eiiam$i, etc.
5^7. CAPUT XXXm. DHigendo$ e$$e lnimico$.
Matth. V. 43 seqq ; Lnc» vi, i7.
598. C4ecu$ ad anectns animi , qni homines crcos,
et pr»?cii)iie$ faciuni , 8»pe trahitur, ut cceca eupidi'
ta$, ira, ovartita, ft similia.
601. £jH:iiid€re eieganter, qn^si de urbe aliqua di*
ruenda agatur.
602. Sequi adver$i$ anin^$, odii$que. seilicet perse-
qui, inseeiari. Tacitus libr. iv Hist. cap. 29, Bo$tem
piio eequi. Siclocuii Virgilius, OvidioafCaesaryFlorus.
604. Confer notam ad I. ii, vers. 560.
131 C. V. AQUlL. iUVENCI 13)
605 Qiiod si conjunctos lanium veneramur simicos, j^ Ei precibus propriis gaadeni assislere lurbas,
Quis locus hic just» poierit mercedis baberi?
Servit amicitix tanium gens dedita lucris.
Sed vos pcrfecio similes esttric parenii.
Sicubi juslili.-c pandetur pulchra facultas ,
610 Devitate oculos homiiium : nam nuila mancbit
144 Merccs, posterius quae factum tale scqua-
[tur.
Applaudet tantuni sterills laudatio vulgt.
Sed tu quod dextra racias» nescire sinistram
Convenit , et justis meritis tunc digna rependet
615 Occulii solus scruialor prsemia cordis.
Sunt, quos prseiumidae tollii jaciaiio menlis»
Miiliifliiis(jue diem verbis ducendo fatigant
His votis poinpx fruclus succedit ini^nis. *
620 Sed secreta domus precibus peaetralia castis
145 Claudantur, paucisque Ocum venervbere
[verbis.
Scit Pater ipac, iui quae sit trepidulio cordis.
Nil, absente Deo, ioquimur, nil abdila clausuin
Pecioris anira legunt : prgesens Deus omnia
[cernii.
625 llis igiiur volum placeat concludere verbis :
Sidereo genitor residens in verlice coeli,
Nominis, oramus, vcneratio sanciincotvr
608. Poelm. pr^ diu. scripi., j^rfecii.
609. Basil., Sicui : ita edidernt Aldiis, sed in Gr-
raiis emendavil Sicubi, vel Siv ubl. Poelin., Sicubi^ et
prodiv. sci-ipl.,6'i (t^t.Roin. cuni lladainar., Poeim.
eialiisjusm.Reg., Oit.cuinAld. clalii^>eiliii6, ^(cAra.
Wesihemerus iiilexiu, Si tibi uaiitia pendetur justa
faaUiai, ad marg., Sieubi jutiitUB pandetur putchra fa-
ctUtMS%d\\i%, Sknbiiuiiiiite peiideiur pulchra factttta».
0t tnlerpreiatur pmelur, b. c., impendetvr,
6i0. Pieriqii4% Devitate. Poelmann. pro d. s., De-
vites. Westhemerus in lextii Divites; opiuor , corri>
g«adura Deviie$ , ad marg. , Deffilafe. in Roin. a
pr. m. est Devitate^ a sec. m. Demtare,
611. Reg., Otiob.,Rom., Poelm., pro div. «rript.,
Merce» posteriug qum, Aid., et pleriftne editi, Merces
in cmlo quoB.
613. Roin., Ald., Bas., Ut laudet tantum. In Tom.
mendum esi Ut audet. Ott., Rcg. cum mnltis ediiis,
Appiaudel tuHium. Kom., Reg., Ou., Fabr., landatio
vulgi. Ald., Poelm., et aiti /actatio vulgi. Sclioetige-
nius mallet, Si laudet tantum tterUit jactatio vulgi.
6i5. Reg*, Sed te quod dextra faciasj neuire sini-
LECTIONES VAiUAlNTES.
B stram — Convemi, ttjnsiis. Sensiis enigereL, Sed tu,
elc. Gi iia |)laret b:cc scriplura. Reliqui, Sed quod
dextra fadt^ facias nescire sinistram, elc.
6il. Ald., Poelm., Hadam., Olt., «mis/rflw, —
Conveniet : justis. Re^., ut vers. praec. dixi. Rom.,
siHistram. — Cum veniet, justis. I aeJidit Fabricius.
Ald., Rom. a sec. ni., condigna : alii, tumdigna.
6i6. Reg.jjaetantia, pro dlv. 8cri[H. , jaetatio cum
aliis.
t>i7. Torn., gnudet^ iege gnudtnt.
618. Roin», Mnlliflnique ; melius. Mnhi/luisque.
619. fitidam., mend )se, His vocis pompce. Rom.|
snccedet.
6:21. Poelm., Hadam.., Cfatu/€n<tir. Codices mss.,
et niuUi edtii, Clnndantur.
6-2i. Reg. , Ott. , Torn , Bas., Rom., Ald., ipse,
tui. Poelm., Hadam., ipse, /tM.
625. in codice ailero vaticano Reginar Snecix nuni.
1785, in quo pauci ht versus conttnentur, lcgitur mt
abdita ciausi.
6:27. ileuscbius, vulgaiaimerpuiicilone rejecta,ot
ait, disiinguil sanetifieeiur-^ln nobis^ pater aite^ tui:
(ram)f»t/l(igtte. Iia fere Jam distinxeraC Poeim.cum aliis.
60o. Pleru]ue losa. Grftci, et Paires apud Weiste- precum
nittm ieguat ctp. v Maitli. vcrs. 47 , amicos, pro
fratres.
607. Ilic versus explicandus esl ex Evangelii tex-
ta : Nonne $t pubUemni hoc /Vzdnnl^scilicei diligere
amicos. Gens ergo dedita lucris, hoe est publicaiii
serviuut tanium amicis.
608. Perfecius, nuineris omnibus obsolutus, etiam
de liomine dicitur. Gicero de Ofiic. libr. i, cap. 15 :
Qttoniant vivUur non cum perfeeiU hominibus , plene-
que sapientibus^ eic.
6U9. CAPUT XXXiV. Oslentaiioneminanetn inbo-
nis operibus devitandam esse. Mattli. vi, 1 seqq. Jus^
litiie uomine eieeniofiynam lioc loco inlelligi , plori-
que doceni ; Uebr^i caim simili vocabulo cleemoay*
nain appeiiabanu
6ii. Posterius inore adverbii pro past^ posteat Gi<
cero, Nepos, Plauiitf» aliique usuroaiit. Ut posna cri-
iiien sequitur, sic inerees I)oiiuib opus. Satiustius ia
orat. Pliiiipifi c<mtra Lepiduiu ante nied. libr. i
Fragment. liistor. cap. 14 : Ubi malos prmmia S6-
quuutur, haud fiicile quisquum aratuito bmius esl,
6i6. CAlI^UT XXXV. Captationem laudem in ora-
tione declinaudam. MaUb. vi, ^ seqq. Verbum pree-
tumidus upnd ClauJianum ooii semel occurrit.
617. Giossa R^., assistere — adessesibi. Ilxc est
proprii sigiiiiic.il io verbi assista ^ quasi proasio, w-
einum me sisto. lAemplorum opiimoruni piena ul>i-
qtic sunt Lcxic).
618 Muitifiuist ul vers. 137« Larfkflms. Araior i. ii,
ver&. ijD6i : PocuU dat 4e tme aim, ^iin6i«s^ rigari
— Muitifluo sermone jjibel. gie Dr«0Oi»ikis efHnxit
dulcifluus libr. i, vors. i64. Seriao e»t de i>aciol(igia
qua roultis verl)is mulit petimtiir , iMii et«
dem verba itemni, atque llerum inani sono repetaii«
tur.
6i0. Hebrffiorom mos erat seereta ciii»ieula imra
aedes quusi oraioria bai)ere. Vide Inditii eap. tiii,
Tors. 5. Ovidivs ii Metam. vers. 737, Part secreta
domus, ex quoeamdem consueiudineui npud etbnicos
Tiguisse colligilur. In buuc Mattiiaei locum cxpenden-
dx siinl observaiiones B.ililiasaris Hidberg , et Sa-
iom. Deylingii De baUologia precum. Disiiogueaduni
quippe csi niuililoquium inane, quod jure reprelieii*
diinr, a jugi precatioiie »d piotaiis regulai coiiffl>r-
mata. AuKUstinus opiau 150 , al. lii , cap. 14) : Ab-
sU enim ab oratione mmllMiocsUio^ $ed mm duit wuUt^
precatio, si feroens penenerat intenti^, Nam muiUun
iequi est in orando rem neeessarinm superfluis «^m
D verbis. Muitum autem prec&ri eu ad mm^ ^Ugm prw*
camur, diuturna et pia cordis estercitationd putsare.
6i2. Trepidado^ treiator, pnipitatio conlis rei aii-
cujua desiderio« vel meiu oomiMttii. Est enim cor se*
dcs afreciuun.Tibullufi l.s, eicg. ll,v. 11 ;iVec tristia
nosum — Arma^ nec audissem corde snicatUe tubam.
Plaiitus AuiuL IV, 5, 5, CoKitniio «iuniai eor cmpU
artem facere ludicram , — Atque in pectus emicare»
625. Votum interdum est optaiuin^ det^ideriuro,
volumaa : aliquando in-ecalii». Utraiibti laoilo hic
sumi poiesi : sed rcciius videtur, «i pro frccibut
sumatttr.
6i6. CAPUT XXXVI. Ormio domtmca. Mau. vi«
9 seqq.; Luce xi, 2 seqq.
627. Sottctifleetnr : dte iioc wko recete uotim ad
ver^. ^. fa. i.
1S& EUmwcM
lo nobis, pater alie » tui ; tranqulUaqu^ mundo
Adveniai, regnique lui lux alma pate»cal.
C30 Sic, coelo ui, terris lua fi»t clara volunias,
146 Vilalisque hodie sancii subsianiia i»ani$
Proveniat nobis, lua mox largiiio soivat
lunumera indulgens erroris debiia pravi ;
El nos baud aliier concedere fcnera fas est.
635 Tetri sseva procul tenUilio daenionis absii,
Eqiie ipalis lua nos in liiccin dextcra lollat.
Sic etenim genitor populis delicta reniittet ,
Si vestra aUerni vobis peccata velilis
Gedere, nec durum erraiis impendere peclus.
640 Sunt eliam pergraia Deo jejunia plebiS.
flliiTORUfe UB. t. iU
A 147 ^^ propriaro multi faciem foedare laborani,
Quo vanam captcnt boiiunum jcjunia famam.
Tu vero et grato crinem nitefacius olivo,
Laeiautem puris de foutibus ablue vuitum :
645 Llt solus genitor devoti pectoris aptum
Serviiimncemens, laudem, meritumque re-
[pendai.
Yanum est defossis terra invigiiare talcntis :
Illic xrugo, et tinese dominaniur edaces,
Cunctaque diripiunt fures egesia laiebris.
650 Condite tiiesauros vobisin vertice coeli.
Non aerugo illos, tineaeve, aut borrida furum
Faciio diripiet. Vobis ubi condiia res est,
LECTIONGS VARIANTES.
6i9. Olt. , Poelm.y Fabr. , lux ampla patescat.
Ald., Reg»> «ifno paie$cai^ ei glossa, t^eu dlversa iec-
tio in Hof., lux miMa redundn, In qno a pr. m. in
lexin videiur fnisse (mx empla, Roiiu, et codex alter
Reg. num. 1785 • tux alma redm^d$u Reuschius con-
gruentius puiai (»x alma,
630. Ald. distinguit Stc, cmlo, ni tmii /ht. Ex
Evangelii verbis oportet ifiterpungere Sic , ceeh ul
terrk, Reg., Oit., Rom., iua fiat. Cndex allerR«gi-
nae Suectae num. i7l$5, in cmio , et terris tua fiat.
Cditi plerique, Sic, €<bIo «f, terris fiat tna,
634. Reg., fenera fas est melius, quain alii omnes
(entra noMfis,
634. Fabr., Oequemdis; alii, £fiie malis.
637» Poelm., Iladamar.. Fabr., AM., Tunc ttenim
gemlor populis delicta remiltet^ Reg., Sic etenim ge*-
niior populis peccaia remittet, Ott., Sie elenim ^etti"
tor pepulie delicta remitiU, Codex alier Reginae Sne-
tm Rum* 1783 , Sic eienhn ffeMlor popuUs delicta
B remittet. Nonnulli , Tunc etenim genitor populii pec-
cana remttei.
658. Conjici poiesl alternis^
659. Badius pro cedere, r^^mitiere , lef it credwe
cum inierprotattone in tonfessione. Reg., AJd., Fabr.,
Torn., Basil., intendere» nempe indurare per odium,
et iracundiam : alil ms9. ei edtli impendere.
645. Ald., Poelm. nro d.script. Basil. ma^lacius»
Mss. , et plerique ediii, nitefactus , «|uod reiinen<"
dum.
646. Ott., Afd., Rom. ad marg., (audct, meritum"
qu^ fependaiy quod forlasse verunt est. Roni. mcii*
dose. meritttmque rependet.
647. Reg., Torn., ttrrtB; alii, ierra.
649. Uit. scribit deripinni.
652. Ald., Poelmani)., Fabr., Hadam., K^., Otl.,
Paeii^. Rom., Torri., Faciio, quod probum vidctur :
et Juvencus qnidein sii^pe boc voobulo factio uiilur.
Vide Indicem v«rborum.
NOTali;.
631. in nonnuilis mts. ItalicQS v«teris versionls G ad hunc luc. Verbum ^iTEkmnKfn, fuod in^eteeia'
*^ Meis scrifturi* ntio interprHum iritum eei\ aliud
multo significat^ quam vulgo intelligilur : extermina»*
tur quippe exuUs^ qui mituntur extrm terminos. Pro
hoc erao sermone demolinntur semper accipere debe-
mus. Re vera in nonnuHis luss. legitur demoiiuutur.
In Juvenco foedare est explicaiio ntriuslibei verbi ,
siveiUmo/fMidtr, sive ea^mirtM^.Tttrcniius Phorm.
1, 2, id dixii formam exstimguere^ Nativuni colorem
in pallorem converlere alicujus niedkamcnti ariifido
vei<^res didicerani.
643. iVil^facliw ex niiefacio. GelJius 1. xviii, c. il:
Venius mare ccaiUeumcrispicans Nite/^.Simiiia tipud
aliits sunt inanefuctus, cadefactns, adefactuM^ ardefit-*
ctus. Kanigius nilefudo alicui»i inveniri ignorabat.
644. Be abuudai, ui s^ |>e apud poeus (.bri^iiauee.
HdBcameiH vel de privaiis jejuniis iniollijtuniur, vel
eo speciant, ut jejunanies non alfi^eieiii pallare»
vuUus. .
647. CiPUT XXXVIU. Terreno ihesaura nou eeu
legiiur : Panem nQstram suptreubsiauiialem da nobis
hodie pro Pantm nntrum quotkUanum , olc. Gr«ce
est itriouo-tov, <piod noiinnlli reddunt £uperi'enten/em,
alii crastinuniy alii substantivum^ alii egregium, ple-
rique supersubsianUaiem. Putat Sabatierius, ad bano
leciiouein respicere Juvencum. Sed inccrta rcs esi :
nam Juveiicus pro pane dixit vers. 416, subsUsnlia
panisy et pro sale vers. 540, subs.autia salis, Scboeil-
geuius putai , viiaiem dici paacm viia spiriluali «
quia sancius vocaiur.
635. Debitum absolute est res debita, x^ aUcuuni.
In plurai) raro usurpaiur ab aniiquioribus.
634. Fenue esi lucruiu ex pecunia proveniens :
piinilur et pro ipsa sorie. Verba Cvang«4ii sunt :
Sicut et nos dinuUimus debitoribus nostris. KGeiiigius
fenera pru debiio abusive positum aii ; et deesse
pulal faCf aui aliquid aliuJ, scilicet in vulgaia scri-
piura.Locus bic a nobis rc!»tiiuius bonosen^u procedit«
(i35. Ejtpoftii verbii : Etne nos inducas in tenta-
tionem, lii liala versioue : Et ne passus nos fueris in- D imminendum^ $ed caUestL Maitli. vt, Id leqq. ; Luc*
duct in untationem. Hibirius in P»aliii. gxvui : ^oa xii, 55.
derdinquas nos in tentatione^ quam ferre non possimus.
Couciuuui uiii Palres, qui foriasse m;«gis sen.>iuu,
qtiaiii vcrba onilioiiis Domiuicae cxbibeiit.
G56. Uia verbaoraiiuuisDouiiuica:, Libcrauosamalo
cxGra»co muiii expuuuiil,^Libeia iios a il;emunH,',qoi
malus •'N»tonoinastice diciittr. Juventus cmu pleris-
que a mtdo accepii neutro genere. Lux bic, ei alibi
statuin prosperum dciiotat.
640. GAPUT XXXVII. Jejunattdum esse , non ta-
men ad iuiplaudam famam^ ut faciuut hgpcerUoi. Maiib.
VI, 16 seqq.
641. Fauktre loco verbi extermbw^ quod Itala ver«
sio , ei Vulf Ata proforuni. Bierooymus io Commeot.
648. Serenus Snmmonicus De medic. produxii
primam \ntinea: Natura^ interna cum mcere ismea
serpens. Gohaeret Seduiius iv, i20 : A^oii mordax
cerugo vorat^ non tinea sulcat, Corripuii l^rudeuiius
Psycbem. vers.600: MeUeriem.tiueie etium marsupia
crebrit. Cerripueruntaiiiiquiores lleraiius, Ovidtus,
Juveniilis, nisi inalis synawesia egit«seere , <4uam
pariier in Juvenco et Prudentio debes adnuilere»
Sed potius laiendum est» primam em brevem :
naiu apud SereDViu Jegenduui est tmniaeerp^u.
6a!2. Rbs pro re ramiiieri, apibus« <^su, paAriiHo*
nio, bonis s»^ apud poeus ei ^uo6vis alies eerio
ptom oeeurrit.
155 C. Y. AQUIL. JUYENCI 136
],4g Illic cordaetiam aimili dilione tenenlur. A^65 149In8ervire8imQl.SedT08haBC jassateneie.
Gorporis est lamen, quo publica lumina cernls ;
655 Sed si pora acies oculis, simplexque niiebit,
Totius clare spiendebuntcorporis artus.
Sin vero nequam fuerit, pravumqae videbit,
Obscurx incumbent soper omnia membra te-
[nebrae.
In nigras lumen sed si convertitur ombras,
660 Ipsis horror erit quantus sine luce tenebris?
Nemo potest dominis aeqae servire daobas :
Unius aut odiis cedet, vel cedet amori.
Nec pariterdominum servus patietur utramque.
Haud unquam poterit qais divitiisque, Deoque
SoUicitet proprio ne vos pro corpore vestis,
Neu faciles vicius aegra dbquirite cura.
Noone animam pluris facimus, quam corporis
[escas 7
Aut dubitat corpus quisquam praeponere vesti !
670 Aerias speciemus aves : non vomere presso
Terga soli subigunt, jaciunl aut semina farris,
Attt segetum cuimos incnrva faice recidant.
Proveniet tamen his satias potusque, cibiq>ie.
Nonne Deo magis est bominum curatio cordi?
675 IBO ^^ dignum fuerat vestis suspendere eu-
[ram
LECTIONES VARIANTGS.
655. Poelm., Had., Fabr., Sed ti fmra acia ocu/t,
Mimflexque. Ott., Ald., Bas.. Torn., Sed it pura ades
ocuiii^ nmplexque, Reg., Sed $i pura oeutie acies ,
simplexque. Rom., Quod $i pura oculos aciee^ Mm-
plexque ,sed oculoe clare mendum esi pro oc«/i'i.
656. Poeim., Fabr., Ald., Daventr., Ilad., aliiqae
ediii, Clare totiut spiendebunt, Codices mss. variant.
Reg., Totiueciare; ad marg. e»dem veteri manu,
Tunc totiue ctare. R<im., Et totiuectare, Ott., Toiius,
clare; sed a pr. m. luit, Tunc totiue ctare, aat Et tO'
tius clare : nam anie totius z\ii\iiu\ abrasum est. For-
tasse ita scriptum Tuit a Jiivenco. Tunc totius ctare\
uwiEt totius ctare^ ni moiiosyllabum sit lo/tii< per
synaeresin. Sed cum necessarium non sit Et , vel
Tiinc, omittaiur, per me licet.
657. Basil., pronumque videbit : retine pravumque
videbit.
b6i. Ott. a pr. ro., aut odiis cedit^ aut cedit amore:
correeium supra veteri manu, eedel, vel cedet amori.
Furtasse, cedet , aut cedet. Aliquando tamen post
onum aut sequitur vet.
664. Basil., poteris qm$,
665. Rom., sedhmc vo$ iu$$a; alii, $edvos heee
jU8$a,
667. Otl., f9eu facilis; iege Neu fadles.
B 669. Poelm., Ald, liadam., Reg., Ott., Autdubitat.
Reg. a sec. m.^Aut dubiut. Kom.Maud dubiiai. Torn.,
kaud dtthiM. Si l«*galur Haud dubital, sine interroga-
tione id eirerendum est. Forie pra^stabit »crik)ere An
dubitat^ vel An dubitet. Sententia eadem etl.
670. Oit., et a sec. m. Reg. scribunt Aeriae; alii,
Aerea$. Bas., Ald., ntim vomere pre$$o — Terga $oU
subigunt ? Alii, non vomere^ siiie interroi^atioiie , quae
eiiam a textu Kvaiigelii aliest. Reuschiiis, numy ciim
inierrogatione pne reliquis lectionilnis eligit.
671. Roni., sii^^ttnl : corrige, subigunt. Poelm. in
texiu, Hadain.,Torn., Aatie^. Ms<i., Bas., Poelin., pro
div. script., aut. Fabr., nec, Sensasidem est. Aldus
interrogaiionem iiergit adliibere jaduntaut eemina
farris f Sic etiam v. seq.
673. Reg., Proveniet his lamen Mites, qaod metri
ratio non paiitur. Falir., Provenit et tamen hi$ m-
tia$, Al<l., Rom., Torn., Bas., Proveniet tamen his
$aiie$. Ott., Poelm., Proveniet tamen hi$$atia$. Magis
p probatuin est taXtos, qnain $atie$.
^ 674. Rom., Numne Deo magis e$t hominum curatio
cordi$ft\uod profecio suHtineri oequii.
675. Vide, num iQelius, Ei dignum fuerit vestie
$u$pendere curam^ hoc eat, differre caram.
NOTi£.
657. Oculue nequam^ vitiosus, aut inatllis , et ad
vldendum ineptus. Praviim adverbii more : quod Ju-
venco frequens est.
658. Incitmbtre proinstare, iugruere, uitempeetas
incubuit^venU incubuerunt. Rfuschius tmesim agno-
acit in incumbent $uper: sed melius est $uper membra
incumbent.
660. Stn^ tuce tenebrie ; qnia tenebr» niillam un-
quain liicem habeni, aut habere possunt. Maithxus
ait : Si ergolumen^ quodin teest, tenebrwsunt : ipsm
tenebra quantte eruni ?
661. CAPUT XK&IX. Non posse quemquam servire
duobus dominis. llem nimiam eiborum , et vestium
euram e corde eliminandam^ nec pltu eequo soUicito$
e$$e oponere. Matth. vi, i4 seqcf., Luc:e xii, 22,
et ivi, 15.
666. Sollicitet :idem verbnm insimiliargumento
apud Prudeniium, et Goluinbanum, ut leges in not.
ad V. 685. h. I.
667. Fadles victus^ qnia victus homini necessa-
rius facilis est, et parabiliSy sive facile obtineiur. Hac
gignificatione vietu$ dicitur tam in singulari, quain
in plurali.
670. Virgilins 1. 1 Georg. vers. 4i : Depresso tnci-
r'al jam tum mihi taurue aratro — ingemere. Piinius
xvH, cap. if dixii vomerem imprimere. Hoc sensu
vomere ffesso pro depres$o, aut impreiso.
671. Terga pro superQcie» ut terga maris. Virgi-
lius libr. i. Georg. vers. 97 : Et qui wo$d$$o qum
$ustitat aquore terga, — Rursue in obiiffUHm vn$o
perrumpit aratro. Et libr. ii, vers. 236 : Glebas cuu"
ctanUs, cruseaque terga — Exspecta, et vatidis terram
prosdnde juvencis. Juvencus s«pe idem vocabulum
ad terr.i* sutierficiein indicandain adhihet. Columelia
I. II, cap. 2, vers. fin. : Exiguis vomeribus, et dentafi-
bus terram subigere.
675. CellarinsDe Barliarism. inCnr. poster. aii, nnn
saiiscoiistaredeauctorliateverbiM(tespro«irt>ras. At
j^ verbum sa/tas pro satielae probat idemCellarius, quia
non sohimantlquissitnoruin est Teremtiet Lncretii,
sed eiiam Livii, ft Taciti. Alios addii Forcelliiius.
b74. CuratiO proprie est ciira, administratio. Hinc
transferiur ad illam caraiii, qux* morbis adhibetur.
675. Senteiitia inversia est in Jnvenco, aut tra-
ject;i siint verb:i, et aliquod hemistichium deest'.
Evang«*lista ait : Nonne vos magis pturis estis iliis ?
Qui$ ttutem vestrum cogitane poteet adjieere ad statu-
ram $uam cubitum unum f Ei de veetimento quid sol-
tidti e$tis ? Con$iderate tilia agri^ quomodo crescunt :
non laboratU^ neque nent^ eic. Igiturluec verba, Nec
dignum fuerat ve8ti$ $u$pendere curam , conjuiigenda
suni cum verbis, C^ntie per pingue$y etc. Obsctiruin
etiam est, Nec dignumfuerat ve$ti$ $u$pendere cu-
ram — Pectoribue pro Nec dignum fuerat curam de
ve$te retinere pectore, Verbum autem cubitalia pro*
bum est : quo uluiitur Livius, Plinius, Pailadius.
137 EVANGEUCJS BISTORUE LIB. t. m
Pecioribus nostris. Namquid cubitalia possunt A Gentibus inndis terrenam linquite curam.
Increroenta suis bomines Imponere membris ?
Cernite, per pingiies agros ut lilia florent.
Non ulii tamen iis umquam incubuere labores.
6S0 Nec Salomona illum, cum regni divitis aula
151 ArOueret, talis contexit gratia vesiis.
Naturale bonum terris commune placebit.
Quod si pratorum, fruticumque virentia laeta
Ipse Deus vestit, nostris obnoxia flammis,
685 Gur vobis potior non est flducia patris ?
Ergocibum,potumy vestemque,et inania cuncta,
Yos potins digne coelestia quaeriie regna ,
Jusiitiamque Dei : spontanea caetera current :
690 Oastina nec vobis curetur copla rerum.
152 Quisque dies sibimet satis est pro fraude
[dinrna.
Judicium vestrum fugiat damnatio saeva.
Nam Dominus juris vestri documenta sequetur*
Quae vos In terris siatuetis lempore capii,
695 Uaec eadem vobis Genitor servabii in aelhra.
Mensuram tibi, quam ponis, portare necesse est.
LECTIONES YARIANTES.
676. Ott., PeeU>ribu$no$lfi$nonneiiHtaUaponeni, B Juvencus I. ii, vers. 84
ut }\i appareat distinctio in iicubilalia. Reg., neeti-
euSitalia, fere eodem modo, sed glossa in^pta supra
tt ubicumque, Rom., nam sicubi talia possent. Fabr.,
Poelmaiin. in textu, Hadam., num sicubi talia pos-
sunt. Poelm. pro d. s., AM., Torn., Bas., Peetonbus,
ti nune habitam transin figuram — Per $e nemo po-
tett^ aut quiequam imponere membro. Koenigius con-
jecit, Peetoribu» no$tri$. Numquid cubitalia possunt
— Inerementa $uis homines imponere membris? Qiiam
conjecturani confirmavli Renschius excodd. tielmsr.,
et Fuid. Favent nostri codice^ Vaii., Reg.,Ott.Suspi-
cabiiur aliquis, num sic cubitalia postunt, etc. Reus-
cbius ex suis codicibus legit Pecloribus nostris : nout
»eubitaliapo$senty etc, etcommentatur : Nedignum
quidem esi dificlpulo meo curis angi, si vel maxime
efficere posset, ut staturam suam excederet, atque
corporis allitudini pariem alterius adderot. Pro
Pectoribus no$tri$ melius videtur Peetoribus vestris,
677. Ita Poelm. in texru, Fabr., Hadam., et alii ^
cum mss. nostris. Aldus et aiii editi Per se^ etc, ut ^
nuper exiiiicui.
678. Reg., tilia fuigent. TenUbam ordinem horum
versuum iia resiituere : Nonne Deomagis e$t homi-
num curatio eordi ? — Pectoribus, no$ii$ , numquid
cubitatia possint — Incrementa suis homines imponere
membris? — Et dignum fueral vesti$ $u$pendere cu-
ram. — Cemite per pingue$, etc. Iniellipu PectoribuSy
cogiiantes, aut cogitando : quamvis enim id durum
sit, (amen referlur ad Evan^elium : Numquid potest
homo cogitans^ etc. Pro cogitatione pectora posuit
NOTiE.
1)79. Reg., Ott., Poelmann. pro d. s., Rom., labo-
re$, Ald., Had., Fabr. et alii, ligones. Conjiciat ali-
quis, ligone.
. 680. Ald., Fabr., Hadam., Poelmann. in textu,
Davenlr., et alil, Nec Salomona gravem. Reg., Olt.,
Nec SatomonaiUum, Rom., Nec Salomon iUum. Ex
vulgat» lectione Nec Salomona ^rav^iii conjici potest.
Nec Salomona tamen. Poelm. pro d. s. posuii Nec
Salomona t//um, quod etiam amplexus est Omeisius.
Vide lect. var. 1. ii, vers. 712.
682. Abest hic versus ab edifis, eiiam ab ediiionc
Reuschinna. Sed cum adsii in nostris mss. Reg., Oli.,
Rom., cur eum diutius abesse puliemur?
685. Rom., Cur nobis potior non eU fiducia pra:^
sens ? Reiine quod editnm esl.
689. Ald., Bas., ewrunt ? alii, eurrent.
693. Mss. noslri Reg., Olt., Rom., juris vestri.
Editl, ve$trijuris.
694. Oii., Bas., Tom., Ald., Poelm. pro d. s.,
Quwcumque in terris. Reg., Rom. ei alii, Quas vos
in terris. Ald., Bas., tempora ; alii , tempore. B;idius
exliibet , et explicat tempora, hoc est temporalin
judicia : ^apti, hoc est, iilecebris, ei divitiis. Ren-
schius praifert staluetis^ tempore capti, ubi tempiis
meionymice sumitur pro eo , quod male fit in teni-
pore, ut in illo : o tempora, o mores !
696. Vulgo male hic versus interpungitur. Sensus
enim est : necesse tibi esi portare mensuram quani
ponis, sciticet aliis imponis.
680. Intelligo, cum Saiomon afflueret regni divi-
tis aula. iit aula sit in auferendi casu.
681. Graiia pro elegantia, venustate, pulcbritu-
dine. Sic boc verbum accipiunt Plinius, Celsus,
Qulniiliaiius, Apuleius, et sequates. Hinc ires Graiiae
nonien traxerunt.
685 Barthius libr. xxxv Advers. cap. 12 lixc
observat : Nemlm non ianaris$imo non est notum
CULTA poetis loca fertUia, fecunda^ et subacta esse. At
vero non est proletarium, lmtjl iadem significari. Ju-
vencus tibr. i : Quod $ipraiorum, frutieumque virenlia
t(Btn — Ipse Deus vestit^ Et in taiibus taies $eriptore$
non $ttnt aspernandi^ quos vuigus nulia ratione con-
temnit : esteut autem majoris auctoritatiSt ni$i per tot
barbaras monachorum manus ad nos pervenis$enl. Ro*
garem a Bartbin, per quas alias doctiores mauus ad
nos pervenire potuissent ha!C carmina ? Aut quo pa«
cto nos ea nunc hahereinns , iiisi per monacliornm
manus ad nos t:mdem essent delata? Metiue vero
probo, quod :iiiB.iriiiius, Iteta poetis esse loca fertilia
ex hoc loco Jnvenci : nain cum ItBta conjnngatur
cum virentia^ hoc potius noinen absolute po^itum
esse censendum est, ui 1. ii, vers. 8i7 : Seminibus-
que iiittd minus omnibus e$$e virentum. Columella libr.
I, cap.5 : Armenii$, el viremibus, eorumque frueiibus.
El I, III, cap. 8 : Natura parem legem fecunditatis di-
vit virentibus , atque homintbus^ cceterisque animaiibus%
684. Vestit : de hac metaphora vide not. ad Dra-
Patrol. XIX.
cont. 1. 1, vers. 184 : Nostris obnoxia fiammis^ quia
Evanffelista Matthaeus aii : Si aulem feenum agti,
quod hodie est^ et cras in ciibanum mittiiur^ Deus sic
ve$tit, eic. Neinpe in furnum mittilur Clarius It.ila
vetus iii ms. i Sangenn., Et cras in ignem mittitur.
D Badius de exusiione .solis verba Jovenci praepostere
exponebat.
689. Spontaneus, Senecae, et posieriorum verbum.
A Cellario SiBCulo argenteo resiitiiitur contra Vos-
sinm : sed loous Plinii, quem aliegat ex Borrichio,
incerUe lectionis esu
690. Prudenlius Psych. v. 615 : Nec U soiiicitet
res crastina. Coluiiibanus : Nec te sotlicitet circumflua
copia rerum : qnod ex cit. loco Priidentii sumpiuni,
et ex alio Hamartig. v. 535 : Et nitidis faiiens nV-
cumflua copia rebus.
.691. Evangclii lexlus est : Crastinus enim dies toi-
iicitus erit sibi ipti : tufficit enim diei maiitia sua.
Gra*ce pro matitia est xaxia, afflictio, moleatia, Recte
ergo Juvencus pro fraude : uam fraus daninnin eiiam
sigiiificat. Confer iiot. ad Dracont. l iii, v. 5i6.
69i. CAPUT XL. Non esse temere judicandum.
Tum cernere nos fe$tucamin alietio ocuio^ trabem vero
in nostro non senlire. Item non jaciendas esse porcis
margarilas. Matth. vii, i seqq. ; Lucae vi, 57 ;
Marc. IV, 24.
695. Juris vestri documenta tequetur : judicabit vos
in judicio, quo vos judicaveritis. Par pari referec.
5
IM
«. V. AOVtL. HlVeNCI
fiO
G«rn{9 adhttrenlem festncam in Inmlne frairis, \
Nec lamen in proprio tignam consistere seniis ?
Atque oculum prlus alterius purgare laboras ?
700 Dirlpe sed proprfo faHaxde lumrne tignum.
Tum mfnimam aherius cnrabte demeM aristam.
Ife eanibus sanctum dederitis, neve velitis
153 TnrpHer ImmundSs Jaciare monilla porcis.
Namque iHa hi coeno pedrbvs subjecta Jacebunt,
705 Oon^erBique aues Tasto voa vulncre rumpent.
Poscenli dabitur, qiiaerens inventa tenebit,
Polsaniiqiie aditus roribus pandetur apertis.
Vos homines nalis panem poscentibitt omMa
Num lapidem dabilis, pbcMive pel«iilik»,
l^anguem ?
746 Tos, inquam, rigitli, quibus alte est insiili cordi
897. 0«. scrftit fisiueam.
69(r. Badlus liegit fignum, sed conjiciebat (egi^n
dmn «fgwiw, qnod h.ibcn! reliqni.
699. Rom., laboren; afri, laborat. Poelm., et alii
Ittboras T cum interrogalianis noia, quaj in EvaogeTlQ
ctiam exstal. Nonnulii iaboras sine iiuerrogajiioive.
7H0. Poelm. pro d. s., Er\pe ; in lextu, Diripe, ciii*
eerisque. Oit., Deripe. Ueg.,Ott., Ald , Daventr.,
18., lumne trabem : onod mirqtn est, nam a iu trabem
corripitnr. Rom., nacf.,Poehn.,ciaiii ncie, Uflffitim.
702. Lupus abbas Ferrariensis legebat ^'e sauUtm (gqua,
eanibus. In mss. nostris et edltii^ i^venio : fi$ caiuhus V {.
$anctum. prod.
703. Reg., et a sec. m. Otu scribu(it mmitia,igi]ro ■ tu-
momda. a^thna,
704. lladam. , Namque ilto In emo : leg.e. cuqv. 718.
aliis iila. Qf^od.
705. Bas.,coni'mf£tte«wmendose. Fabr.^TorH., 721.
Convernqne cane$. Poelm. pro d. s., Conver$(sq.ue,
gue$, in lextu-coni niss. et plerisqiie ediiis, Conver- -,
gique suet.
707. Bas., adyius, fiuo foriassc rcspicil Rom.,
adyth. ited (kim verum est. fn Rom. est aperie, el
supra lamquam diversa lectio aperiit^
NOTiEw
702. Audiendus hoc loco est Lupus abbas Ferr.-^- e^.
riensis epist. 8 ; Serviu$ nuctor e$i, qui in eo versu,
ubi VirgiiuM »y$ioim fMt>hisvsrbtt, Efferimm, nosrf,
el nimiutn fmmimfoe nece$$e eH, Ki, inqmt , metri ne-
ce$sitate corripuit, Item Jnvenc»^ : Ne $mictitm cmri^
bus dederiiis , nm veiilis, licet quidnm preeterttunv^
perfedum' subfmnctivi , et ftUttrum^ differre seribant.
Quidquid id est, grtnnmalice» luta regnla-esi, /K «i^
junciivi poteril variare poe$i$. Excmpla iii optimis qni*-
immne poetis invenire licei.
706. Manilia : hoc esi, mtrgariias , quibus ornan-
tur monilia.
705. Rumpent, lacerabunl. Ovidins in llrin v. 663?:
Qnidque Lycurgiden letliavit et arboro mitvm , — IH-
monaque audacetn^ le qnoque rumpat aper. Adde fflii^
iLiIem I. Xfi. epigr. 14.
700. CAPUT XLI. fietendwn, q$Mgrendnm, ei pul-
sandum e$se. Mailli. vii, 7 seqq., xxi, 24 ; Marc. x<,
24; Luc. X44 9 ; J<»an. xiv, 15
Duritles, vestris dabitis semper bona natis.
Indulgens hominum Gcnilor bona mitia digne
Quam prsestare magis gaudet poscentibus squis!
Quae cupiiis vobis hominum bcnefada venire,
715 154 ^^ eadem veslro cunciis pra:siaie Cavore.
Hxc legls summa esf. boc jns dixcre pmphets.
Ite per angustam, justi, supra sidera poriam.
Quam lata^ et spatioba vla est, quae limiie laevo
Prxrupium convolvit iter caligine mortis,
720 Innumcraeque itlam penetrant per proaa ca-
[lerv3B !
VMali» vastis stipaiur semita saxis,
€fllaa<i«e' liii pMtos iw^ pef scmpea virtns.
At si quos nimlum fhUax, ilteique malopuBl
Plaiulfe&suMU ddornu ktbrica hpm^
LBCTimES VARftANTE5.
fi 709. Reg., OU.^ Rom.^ Non lapidem dMie^ ph-
cemve pMentibus, anfoum,. Editi, Huui %M/m dabe-
tis , piicemvepetentihus » anguem ? Id nagia accedil
ad lextum EvangelfL : ei SS. Paires eiia^» ple-
rujnque cum ioierrogaiioBe lanfi s«iit4;n4iDm ell^
runt.
711. Fabr., dabitis dona optimanalis : B^SfCioaquo
id muiuotus ruerii; na«i mas. et edili UsibetildabHfs
semper boiw natis^ quod probura est.
Ti3. Foriafise „ ^o<c£it/t^u« iB^iM , veA paseentibm
Poeiiu. ijh tex^ii hominum* cum( pleriaqo^:
s.,. hmiuL
Reg., Oit., Eom.^.supra sidera. Editi, super
Poelin. in textu cnm nliis QumuyiprQd. ».,
Wo^^^. strictis^ supfn.pr(^d« &^ vaetie^ qiiod
^slal in Ou.,,Ronu.aic4ili«.
721 Reg.« Rom., ar Ou..^ s^m.^.a«cii, quod edi«
dlL Tocov AIIj pleriqiue eUiiicum Qu^ rn iexiU' ducei.
Ou, eLRom. scribuiit.acro/iao.
725. In mss. Reg^, Oil», &om. soribilur inieos pro
itlej^,.
711. Duritie», qnit iioiiiines rigidi, ei dUri s^ml,
lioc esi. ad hentgmiaim p.tnmi procliv>es»
715. Quam magis- g/vtfdet,' iHfC e6t« qtianio ntagis^:
iiani quam propiie sigiHlictt (juantum, quunloperes
Pr^» b(»nis, jusiis adtiitour (effuis. Virgilius' iEnetd.
lil». VI, l€d : Pttifcf', ^Of (equmy amavit — Jupiter,
Yide 1^5 IK I.
717. CAPUT XUI. fsetam es9e viam, qu(e ducitad
perdiiionemy angnstam vero^ quw ad $alutem, Halllf:
\n, tSseqq^ ; Luo. xiii, ^.
71S^ Quam tMa, forte valder iata , ei spaliosft^vta'
B
Evangelisla ait : Inlrate per angustam portam^
quia lala poria^ ei $patio$a ma e$t, quce ducit ad per-
dilionem, el muiti snnt, qui mtYant pn eam. Ai in
vcrsiciilo seq. cutn admiraTione : Qtiam cnguifa. por-
ta^ et arctovia «f, qwe ducit ad vitam ; eV pa\id sunt,
qui inveniunt eam ! Credtderitn iHiiien, alies^e posse
eliam a textu sacrt) eam notnin admiraiionis : n.im
rectus est liic sensiis, Valde nngusta pnrt.l,. et nrcla
vfrt esi, eam enim vim lial'Ct panicula quam. Itnque
in h^»c ipsji scntentia* exprimendaf eam pnrticulam
omiuiint Hilanns, Amttrosins , L.eO'Magi)US , ci alii.
lieriqiie rttes. codices (5rrrci apud Wetstenium , el
Mattlnwtm liabeni noiroTt.sed rt. Wicc particula inier-
rog.itiontnn, vel adininaionem etlam in Juvenco nr-
gofre potest.
720. PtT prona, pcr declive, quia faciVn descen$u$
averni. Sllius iHir. xv, 254 r Pugnabat natura $oli,
parvoque superne — Beltantum nisu, pa$$im ver prona
votuti — 7rttRca/o in$tabiie$ fundebant corpore vitam.
Seneca eptst. 1!^ : Qui per pronum eunt^ resupinant
corpora, qui in ardnnm, incumbunt.
7i2. Scrupus est saxnm .ispeium : Iiinc strnpeu$t
saxis asperis pk»nns , oi $crupea loca aditu ilifficilia
vasiis snxis tiorrirla. Cetsa cwm virtus potius coiijuti-
gcmlurn, qiinni cum scrvpen.
7i3. lUex .ibr iltkimio : vide comment. ad Pru-
dcnt V. 5d8'P^clioni. Cuni geiiilivo apud Apulcium
iirApolOgo : Tliexammi Vcnus.
7^1. Swffsf( cura accnsativo locbdalivr. Sic eiiam '
Aimtfeiifs, T\!rttf1ianns, ei alii iocutr suiit. Si sequa-
7i5
EVANGELICifi IlTSTORlifi LfB. r. 442
IBS A#ripi« Im, prMM4«f6trabft, t«^ fm- A 740 rfon ego. palpanuim vcrbis, ei hojiore mo-
[pcttisf nmnis,
Am alMer «nnfpm nrpiis effrwiift' Iwftenis,
▲■I reet^ri» egOM fciiifov* per «qHdnv p«pp!s.
©h»rwiie WU», fil%o ()oi itomnie t«yWs
Iiisiifias faciunt, appellaniurqne propheUe.
730 Hos oiiiM 9Hde» ?esiii, 9etf s«Y» InpoMim
Pccior» rrauAB (egniit, Iftoersrtiriyiie Irtfauia
[iraherfles
Apjiiiw mioiKifffij sflsviif qno# ^ipfr ertor.
WwmiMmm e ptopril» ifOs«ifMiir mfia moAsira :
^fmmtf^ p^m (Tnom fiitHn MtfM, vicfen^
[ ^ln.
755 Qun|iropier term im^iM pet^pfdafor.
Mni nofiHi do ifflNrlh fieiM, ftecf sehtHHrs uvas
Promeiiliio uOMfiittto niH^ pef tergn nofastfs.
Utque arbor proprio vestitor germine ponrii,
iSGSic dolus irioru» frDClo motittraiiie pft<
[ tescil.
B
[ vebor,
Nec me fyjod Dominum perblanda adulatio dicit.
Praemia coelestis capiel ?ponianea sedis.
Iin sed merito gaudebunl niunere regni»
Qui faciuiit nostri Genltoris|ussa volenles.
745 Adveniel mox sitmma dies, qune jure severo
Pr.Tmia iusiiljae irHuei, scelerique. geheunam.
Tum inihi multornni clamabit talia fletu^, '
Noniie tuo qii<mdam magnae sub nomiQeoobis
Vlrtutes sanctis domuerunt omnia jussisf
750 Saepe e,i\m nostxa est vox annumerata pro-
[phetis :
Servivilque lno nobis sub nomine daemon.
Tunc jurabo illis, quQd talis cognlia. numquam
157 Vita mihi est hominum, gestls qnae sor-
[det iniquis.
Qttisqoe meh mortftis attresque, et fac^a dicabitj
75S ffunc a^quubo turo, aoii^is (imdwina $^m
LECTIONES VAftlANTEb.
7fO. Fabf. eftenh: mss. ei alii editi effrenu^
(jiiodmntnri nonifetSAli.
752. tn Ott. racfilm est cedenium foriass^ cx cve-^
dentum : nam aliquid est abrasuni, MagiS probo
credentum.
7S4. OtC.« videndtim sine est^ qnpd etegantiam
(jrstftH^. Pleriqne taihen tideudum e%l,
IV^, Ric tersns Quaptopter in Oit. virgula inclu*
StfS «jt, ei drcumscriptds. In aliis nostris mss. el,
^{9 sltie ulla mna reperiiur. Omei^s et Sciueit-
l^ntuS; f^brfetntn et codd. ITetmsL ei Ca. seciiii»
iiltnH eomrtiode abe^e posse censueruut. IleuschiuB«
t|lisiii¥i^ ha^sltans, feiinuii tamehiet^^rmonemesso q
hitde WhP, ^uT vtti^ih corruptdm oissimulant : quoa
m cavedDntts, hon ^oUim doclrina, sed et vita ^st
If^^ierenda.
75^. Fflb^., jien, de senttbus, Alii, ficu$, nee len"
798. R^., Vttfue Arbor veMUur proprio; eraeiula:
fF<Wfc intor ttroprio vesiiiut.
IW. Sjilhtfetius hd cip. vii Malth. edidil iVon
€r<^o ; sed iex metri exigit Non ego,
741. Reg., Olt., Rom., FaiMr., perblunda. Md, ot
aiii ediii,^ prwblanda, quam vocem nov^ain -esse ob-
servat Omeisius. ftof. HMikk fld^iatU : el haec aci i-
plura magra congruH loeirot (|iia«i 04uiaii$, ui ba-
beui oaeteri mss, e| edi^i i u%in fi«cund% i» eniuiMio
est ionga. A tev«ii«o per systoien conriu, Oineisins
asiruil. Romh futf Paminum, ncque oliud forlasse
pluit Aklas io ttotu litterar«n>> Ref., a s. n.
Rniw,, dicU : aiii, dicii,
743. Poelmi, io tevtu, OUi : i^ioriqiie, lUi.
744. Godeft Helnisi., wienb^,, <|ua ndvoriiio Apu«
lcius 9»\:km usus ost.
745 Bas. ^a.lege qw. lu Reg. noo snUs ex-
primitur, an severo, an smra^ aii akud iegeHdu^m sii.
74$. Reg.4 Ofl., R(»mu, Pool«i. pro d. 6. ^mtbdQm
magna^ sub nomine nobis — Viriutei aaif<g| domuerunt
ommajuuis. Ald*, liadamM f abjr., H aUiediti^iR^n-
dam nobis sub nomine virtus — Exstitit, ei fiMri$ p«-
n^aHi 0mniAJu$$u, Prioren teetionem MU\r Reu-
schiHS, qui ait, nobis esse 4iUv4mi porsoiNK, cui
aliqujd aoqiiiritiHr» Noiator arr^^nQtiii i&lonMM ho-
mioiim. qui viriiiioB, «^uos por eos Oeus openktus
est, sibi transcribere non verentor :
Mq. respiciunt verba sanctis jussis,
7S8. ttom ; ftfntVts : Cttrrige pesUs,
7flNk RegM 'merHis : lege mMMfs.
: quo ctiam v.
woTj;.
flif indinitivivs, tmic non ila rariim k^^isuadeo euin
accusallro persond(. iil Suadeo ie fuieaeere. Senrper
ta^^n hiellus est Suadeo iihi.
725. P)ronosfue, \ii v. 720, per preina.
7i6. !^nip€S pneticum pro equo. flaee a Juvenoo
MdlU sOTit, ut seiiieritiam evnngdicao) coniirtfiiot.
Quo ioco sdtts oslendit, quam subiinti siylo eanore
jtdtuisset, st ttbcrius vogari voiuisNei.
727. tiordlius, 1. III, od. 4, v, ^ : Qui ierram
hertemytiUi mdre 1emperat—*Ventosum.
' lig. CAtPUT XLltl. De pseudopropheiii ei hypo-
critis. Maitii. v(i, 15 scq.; i<uc yi^ 44. Obstrvnre
atHauhk llit^rdiiHi esl y^aorari et ookrro : sed ali-
imhdn ^ig^ntilfcat cajLsiderare» et s^ieuuUiiv ut ob
qtis in^tdits cr^veVil is« jqui oi)servat.
^St}. llotUh^ ' conatcs : ia re bona at m«la pro-
iHfseiM :rdf!ifb^\ur, Insidbuiium iion solum doctvioa
•t>eVs|itl;lfetfn;«*fest, scd etiain mores o^lprandi. •
757. Uuris per terga : Vidc not. ad v. 67i.
740. CAPI3 T XLIV. Non qui dicunt, Domine, Do-
mmke, imraiuraa in reg^mm ^wlorukn, t«tf ifui faciunt
jUssa Dei. Ifattb. fii» «1 iei|i|. Omeisios per hen-
diadyn exponlt verbis^ et honore, videlieei vet^s
Imofifds.
74S. Sfioiiionot ; vii^ not. ad v. $S#i
745. Viri^lnn^ libr. 4f ifiiiioitf. v. 5S4 : Vmit
D summa dies, et ineiuctabiie tempm*
749. Tirtaies: hdc voeaMum in «ofris litieris,
«1 ab ecttosrisiiciR seri^riivii pissim miraculis
IriiHiktir.
755. Ue» getiw el ^a tmi flisifnFmra quspdam
acia. Idcirco Baditis melius puiaret fnctis , ^nia 4e
.privfttis loooHfcr.
?a4. €APUT ILLV. Dmmm su^u peframeeaiJkM'
tam tnane^e iilcesam, supra arenam veru ru^e* tHkV^.
vti, 9, seqq.^ Lve. vi, 47 seifq. De ^roco^uk) 4fuisque
^r0 qrvMfttis viile iMft. ad Oracsiit. iter. ti. 74#, et
coniinent. ad Prudent. bymn. 7 Catli. v. 216.
7j5o. #M(/amfMs ^nM footioa ViifaiN /OvitJKi ei
aliorum.
113
C. V. AQWL. JtVENCI
m
Ponenti, librata super quie mcenia surgent.
Hla domus pluviis, ventisque illaesa manebit .
Torrentumque ntinas firmalo robore vincet :
Haerent inmiotae quoniam fundamina peirae.
760 Qui vero auditu Untum mea jussa leneblt ,
Diversisque procul faclis per lubrica perget »
Hunc similem faciam volucri qui fulcit arena
Fundamenta domus, primo cui flamine venti,
Et pluvia effusis coepit cum incumbere rivis,
765 Omnis subverso procumbit pondere moles,
158 Insequiturque gravi tectorum strage rui-
[na.
Talia dicentem magna admiratio plebis
Immensum stupuit, quoniam transcenderat
[alte
Doctrinam veterum Christo conce ssa potestas
LECTIONES VARIANTES
A 770 Denique linqoentem celsi fastigia montis
Stipabat gaudens populorum turba sequenium.
Ecce sed horrenda conflsLus viscera tabe,
Quem toto obsessum fosdarat corpore lepra»
Procubuit venerans juvenis, Christumque pre-
[catur ;
775 Ui caream tandero languorls pondere tanii ,
Sufficiat volttisse tuum. Tum deitera Cbristi
Attactu solo pttrgavii Ittrida membra.
Incoluniiqae debinc , celaret gaudia, jussit,
158 Et legi parens offerret muHera teroplo.
780 inde reeedenti supplei se protiBot oiliert
Centurio, et precibtts projectus ulibus orat.
Impubis pueri cruciaiur splritus seger,
Cttjus cuncurepens roembroruniroanialanguor
Dissolvit, vitamqae tenet jaro poena saperstes.
756
Bas., ptmente, mendose.Rom., super cui, mi- B vis alii omnes babeant careai
na DA»lm nrA fl. «. Mirnnnl * alii ^ur/tani "r?fi D^aI^ i _
nus bene. Poelm., pro d. s., $urgunt : alii, gurgent
759. Ald., mmoto. Torri., Bas., immota. Pleri-
que, immotw, Ald., fundamine : sic etiam Bas., et
Turn. Alii, fundanUna, Poelm. in teitu immotop q,
fundamina^ pro d. s., immolo q» fundamine,
761. R^-g., pergit : caieri, peraet,
76i. Pabr. Hane : emenda uune.
763. Oit., primo cuiflamine venti , — Et pluvia ef-
fusis ceepiicuin incumbere rivis. Reg. sic, sed infuue
pro effwis, et glcissa in venti — cttin cmperunt ineum-
bere. \n Ou., a pr. m., forie fuit flamina, ex qiio
factnm esi flamine. Roin., Fundamenta domus , cui
flamine venti , -— Et pluuice fusis ecepit cum incumbe-
re rivis. Deesi primo. En ediiis aliter id expressum
est , nempe Fundamenta domus ; cui mox ut flamina
venti^ — Et vluvia effuiis ccepere incumbere rwis.
766. Reg., Oit.. Rom., Ald., gravi. Fabr., Poelm.,
et nonnulli alii, gravis
776. Poelm., pro d. s., suffieiet : plerique, Suffi-
ctai.
778. Reg., Olt., a sec. m. scribunt Incolomi.
Poelm., in lextu, Torn., Iladarn., celare heec gaudia
fttwil, — Et legi varens offerri munera tempto.
Poelm., prod. s., Fsibr.^ celaretgaudia... offerret.
Reg.,a pr. m., celare gaudia... offerret. R«[., ex
correciione, Olt., Daveiiir., Ald., Rom., Bas., celare
lUBc... offerret,
781. Ald., projeclis.
785. Alil. , Dayentr. , Had. , Poelm. . et plerique
editf , tepens. F.ibricius edidit repens , forUsse nro
repente , non a repo , quod exsiai etiam in Reg et
Ollobon. Co(i80iiat Rom. , ubi menduin est reneris
profepm,eiproCtt;tt# legiiur JEjtts. Diio eiiam
codices .ipiid Oiiieisiuin exhibent repens. Reuschius
edidit tepens , et explicat remittens : sed advertit
Priideritiumcorripuisseetiamprimamin repo, hymn.
''■«^i* -„?."""!l?;. ».-. ,, . .... ??!', .«»«« '^ «O"^'»' • -»•» «• in I..CO repin, for.asse
ei isoiiis vetiis gIos8:i ex-
dicente
768. Reg., Oit., Rom., transeenderat; editi ,
transcenderet.
775. Rom., Et , ad marg. Vt. Conjicere licet Vt
caream. Matihaeus enim ait : Adorabat eum dicens :
Domine , si vf s » potes me mundare. Simili modo
Marcus et Lucas. Iiaque conjecturam sequor, quain*
NOTiE
Dracont
ppsiium esi pro repeniei ., _...„ ,.„.„ , ^^.
plicat repens-^subiia. |n not. ad Dracoiitium, libr. i
V. !«8n : tt maculosa reptt squamis per viscera ser-
pens, ostendi nonnullam esse rationcm, cur prima in
repo corripi possit. Repo per metathesin a verbo
graeco «^ir» onginem trahere conUrmat Forcellinus.
756. Librata^ quasi ad libram coilocau , ad ii.
bram condiu , ut nuUre nequeant , libellae instru-
menio sequata. Surgent , ex Virgilio , 1. 1 i£neid. v.
4it : foriunati^ quorum jam mcenia surgnnt.
76l. bioertis : i>empe oppositis , conirariis , nam
liac etiam Mgtiificatioiie noiiien diversus gaudet, quod
roultis exempli:» Lexicographi confirmant, Lubricum
substantivi more dixerunt Plinius , Macrubius , Ui-
pi:ituis et :«lii.
76tt. Immensum adverbii more eflernnt SalJustitts,
Ovidius, Tacitiis et alii. Stttpuit de siupore ex ad-
miratioue orio cum accusativo ireruml. ii, v. 297:
Stnpuere magislrum.
W'). Kvaiigelista M»t{\tvens bH : Erat enim docens
eos , stci<{ potestatem habetis , et non sicut scribm
eorum , et phansasi. Iiitelligit ergo Jiiveiicuj^ vete-
rum iiomine scribus , et pharisaeos, aut etiam se-
niores.
770. CAPUT XLVI. Descendens Jesus de monte ,
leprosum curat. Maith. viu , 4. seqq., Marc. i, 40;
Luc.v , li.
774. Juvenis . immovirp/entts lepra, utait Lucas.
Adisis not. ad I. u v. 532, 419, de hac voce juve-
ms
776. Voluisse tuumf voluiitastua. Yidenot. ad
libr. I, V. 367.
777. Virgiliiis, libr. vii, v. 350 : VolvUur attactu
nuUo. Varro eUam ablativo attactu usun est • ac ne-
gai Forcellinus , extra ablativum casnmexemnla re-
periri... PMrgfflre verbum est huic rei accommrKiaiis.
simuro , ut notavit Arnixenius , Observai. Soec cj^n
9. Cyprianus, deidol. Vaiiit., Leprosos purLret ^'
7.U. CAPUT XLVIl. Pue.imZnturi!nL^P^^^^
cutncuraium. Mailh. viti. 5 seqq.; Luca^ viifl. ^
7b2. Uueiii Maltha>us pu^ttm semper, Lucas nlp.
rumque servum, aiiquaiido puerum vocat. Ronani
servos SUO.S etiam seiies vocabaot ptt^os. Confer
«comraent. ad Pri.dent. hymn. OCaihem. v. I C
igitiir yideo, cur Juvei.cus iwpubem puerum d.cat
ceiituno.i.s servum. SH^pejuvenem vo^cat humiiSn
ad.iliuni : at p«^rimptt6« ad veram pueriUam on™
nino referenduni esl. *^ """^
784. Dissotvit: verbum proprium ad naralvsin a»
plicaudam. Vide not. ad Dracont. I. n ^uT.oJZ
bus et nervis resoluta carne reteciis, Qu.>d iHBna sui
perstes v.iam te.ieret, ita intelligo, in nieiloiris pa-
ralysi resoluiis et mortuis poenam fuisse, 011.-6 su-
JdTlolTJ'^'''*'''"™ membrorum. Confer not.
m EVANGELICifi
785 Sed jnssu miserere, precor : nam lecta subire
Crimina nosira Tetanl viiae, lucisque pareniem.
Nunc verbo satis est jubeas remeare salutem.
Subjectos mihi ssepe viros sic nostra potestas
Ofliciis verbo jussis parere coegit.
700 Dixerat : ille viri motus precibusqne , fideque ,
Talia conversus populo dat dicla sequenti.
Haud iimquam talem memini me gentis aviis
100 Invenisse fidem : sed veris discite diciis ,
Qijod moltos liomines diversis partibus orbis
795 Progeniios coeli regnum subiime vocabit
Cum palribus nostris viiaii accumbere mensse :
Progenies quorum caecis demersa tenebris
HISTORLfi LIB. 1. U6
A Dentibus horrendum stridens , fletumque fre-
[qnentans
Perpetuis pcenam cruciaiibus acta subibit.
800 At libi jam juveni meniis virtute fideliSy
f61 Ui credis, veniet fructuscumlucesalutis.
Dixerat, et dicto citius^cum voce loquentis
Ad puerum celeris transcurrunt munera verbi.
ingressusque domum miles properante recursu
805 Praevenisve Dei hBlatnr dona medentis.
i£des inde Petri saiictus peneirabat lesnSy
Gujus anhela socrus aestu, febriqiie jacebat.
Utque illi dextram tetigii Salvator lesus,
809 Sana ministerium praebebat femiua mensis.
LEGTIONES VARLIlNTES.
794. Reg., Ott., Rom., Ald., Torn,, Bas., Quod B
nnltos. Hadam. , Fabr. , Poelm. , pro d. s. , Quam
multos.
796. Ald., vestris: nlii, nostris,
797. Torn. , Fabr. , scribunt demersa : plerique ,
imersa. Bas. , diversa^ niinns bene, quainvis bono
aliqtio sensu explicari id possit , nempe opposita ,
aui in parte contraria et cppo$ita. Vide nol.ad v. 761.
798. Oit., a pr. m., fletamque . in Reg., a pr. m.,
fortasse fuit flentumque. Scripiura communis , fle-
tumque,
799. Reg., peenm; reliqui, poBnam.
800. Reg. , Ott. , Rom. , Ald. , At tibi. Ita etiam
Torn. , et Bas. Alii cum Hadam. Poelm. , in textu ,
Ae tibL Ald. , Fnbr. , Rom. , Torn. , Bas. , juvenis,
Alii, juveni. In Reg. ex fidelis factum fideli , scilicet
virtute. Reuschius, At tiln jamjureni mentis virtute
fideliSy etc. Scilicet, Tibi, o centurio, fidei luae frnc-
tus veniet : jiivenis, quem adeo fidelem tibi ei obse-
quentem prjedicasii, accipiei lucem salutis, sive sa-
niiaiem. Duo dalivi eidem verbo adjunguniur iu hac
Reuschii scripturn et exposiiionc.
805. Ald., Bas., Poelm., pro d. s., percurrvnt :
alii, transcurrunt.
805. Rom., Provenisse : melius caeteri Prosvemsse.
^08. Reg.y Servator : reliqui, Sahator.
809. Post hunc v. Reg. : Explicit tiber i, Jncifnt
liber ii.
NOTi£.
791. Dat dicta : aliquando dare verba significat lo-
qui, non fiillere. Exempla protuli in not. ad Dracont.
libr. Hi, V. 4.56.
792. Memini me invenisse : elegans esset com infi-
nitivo pr:«*6enti, etianisi ile re praeierita sermo sit. r^
Yerum etiam cum iiifinitivo prxierito apud Gicero-
nem, Virgilium aliosque probos scriptores repentnr.
T95. Cceli regnuni sublime figuraie pro regnator
cali iubthnis. Reuscliitis supplebat, Vel ros/i regnum
tenens vocabit^ v<*l Pater cctlestis ad cceli regnum voca-
bit. Notaiidiim vocabit ium infinitivo accumbere viiali
mnsce. Horatius,libr.H, od. 48, io fin., de tharonie:
Uic levare functum — Pauperem laboribus — Vocalus,
atque non vocatus andit. Nonnulli i(a ordinein colio-
caiit : Ckaron voc€Uu$, atque non vocaius ardit levnre ,
elc. Atii, melius : Vocatus levare pauperem functum
iaboribus, aique non vocatus, audit, Niniirum p.itipe-
rem a laboribus sublev»t, sive ad id voceiur, sive
non vocelur. Notanduni etiani verhuni ipsuin voca'
bii, quod absolute positum solenine est pro inviiare
ad cxnam. Hinc vocator^ et vocalio. Exempla, qui
voles, leges apud Forcellinumi atiosve lexicogra-
plios.
796. Virgilius, i iEn. v. 85 : Tu das epulis accum'
bere Divum. D
797. Mstthaeus hic, et cap. xxii, v. 15, vocat te-
nebras exteriores. Mazochius, ad Matih. viii, 12 ,
tom. ni Spicil., haiic appellationem desnmii ex eo,
quod locus cnrceris s^creiior, ei obsiurior rrat ve-
luti carcerexira carcereni. Acta S. Yinceniii, sect.
8 : Quesrite locum tenebrosum, et oppressum urgente
lectura, ab omni publica tuce sepositum, petyetuaque
nocte damnatum, reatui ejus peculiarem, exlra videth'
eet carceres carcerem.
798. Harrendum adverbil more. Vlrgiiius, lib. vi>
288 : Borrendum stridens, Mitio alios.
799. Acta, coacta, impulsa, subacta. Hai enun
significaiioiies aliasqne id verbum liabet.
802. Cum voce : vide var. Lect. ad I. ii,v. 697, Cum
dicto.
804. Recursus proprie significat reditum, quicnr-
rendo fit. M:uthapus in Vuigat» solum habet: Et dixil
Jesus centurioni : Vade. et sicut credidisti, fiat libi :
etsannius est puerin iila hora. Itthi iii nonnuilis mss.,
pi« riqne Gra>ci codices, Versio i£ihiopica,el Syra
altera, ndduni : Etconversus centurio in domum svamf
eadem hora invenit puerum sanum.
805. Lwtatur cnm infioiiivo salis ositatiim est.
806. CAPUT XLVHI. Socrum Petri febricitantem
tdctu liberatam, Mait. vni, 44 seq.; Marc. i, 30 seq.;
Liic. IV, 58.
807. Sedulius, libr. iii v. 55 : Forte Petri vatidm
torrebat lampadis mtu — Febris anhela socrum. Pro-
prie anheta est anhelans, ut socrus anhela. Sedulius
febrim anhelam vocat, quia :»nhelare facil. Consule
noias in ediiione Arntzenii. JocebeU apposite etfam
dictum : nam hoc verbum saepe adhibetur, cum de
aegris sermo est.
808. Satvator : vox antiquioribus ignota, a chrts-
tianis scriptoribus, Teriulliano, Lactantio, et aliis
usurpari cceptn : cujiis proinde usum egregie
vindicat Augustinus, serm. 299. sect. 6. Profennr
eti:ini vetns inscriptio ex Gruiero, pag. 15, num. 5 :
Jovi cvstodi Quirino Salvatori pro satute Cofsaris Ner'
voe Trajani^ eic. bidorus, i. vit Orig. cap. 2, rnm
S. Aiign>tiiio idem verhum derendii. Annotaior Isi-
dori jtdvertit, sotera, seu salvatarem non satisespri-
mi servatoris voce.
809. Ministerium preebere dixit Ulpianus, ut alii
mnisterium pngUatej facere.
147
C. V. AffOU.' JUyBNCI
4U
LIBER SEGUNDUS.
102 Jamnue (Ue8 ^faoo 46«6deis lnniine , A
{(PMiiiin
incideTf^t, tuj-VAiiKliie «uiierMK Mnola panam
SxileraU ^uelain ilaHBiiHt pwr iiMHift 4Mibebit :
Cum jnuiios Uomiii^^ iii«fiti§.1an9iiorc nMnlci,
0eviacAOft4ue ^nUnain «mI«riU 4aMMiMs arie.
A63 Cert^iiai |>opi4i c»oa jaoi «wcto lerebant.
Sed yrrjMun Cbristi» •Uiot languore MmiK>,
Omniboa MHiiiigcnM yra^ieliiit iVHHbeVaf^tt^is.
•fieee sed <nMyittia'nia)9r <ciim Ktfee ^ttvniiTcub
10 Irratantla ffffvAk <Mn fmiMs z ftnvins^fte
in nNire ▼oHvoKmi oelMmi d«rt»e«M }iMatt
4K90SfHi4l6fNif»f)iin. Preeltu%«itn«eriiii4^ofu8ts
Naf ifio teKti partier peWNAMft "aM-e.
Oili CbrfsiM ilt : Qm an% tl^, iertlMi,<M|\ielf^>
i$ IS4 ¥«l|piHtaa <« »110 Wpts *MIM «Mbram
LWmONES VARIANTES.
S. Reg., Torn., Confi gera/, et inRej;. supra ^m"
quamglossa Jncirferat, vel inlraveraL GonnnQtiiB TeC-
lio Ineidernt proba cst. Aptid ReiisGbinm nannuUi
com Mdo tmut^ : ^d cottffa epUh^tvn nocii 'conv*
veniem'rs!Hmnm esse , er Graecoi^um dppenatioae
nppostite tlOtavH Koeniglii^.
.■>. Rt^?.. Oti., Rom., Poclm.j-prb d. s., Devinc*
tewiue ar&mam, fpni Grsccismus 'ef»t vnlgo nolus. Ple-
Tique editi Devinetasque animas. lu Torn. menduiu
videtnr Ihmttintpn ardmas,
7. Rom., ferebant — Ad "verfmm CHrisli : tactu hn-
guwi^remeto,
8. in Puelm. eiror vidciur mufieri : in alli^ est
fmmera, et gltyssa in Rvg. s^anliale^,
9. Oii., Rom.. Tom. , ttwtn, fte*. emwid^ oon
t»ene. AMns edidtt eaN>r(as inflrfaiis correxii exortu$^
qiiodbabent Hadam. , Poclm. iu iex(u, et alii.
iO. Pierique slc interpungunt Grafanfti populif eum
turbis anxius itle : quod sic cxponendum est , cum
Ule ^nxiif» pro jnrbia. DisUngiio « ^atemiH popuU
cum iurbis : anxius Uh,
H. Plerique, DiscipuUs; nonnuKiapud OiiionAiMa,
Disdpulos. Utrum||«e ivictiMn est. Roiu.., profntts :
B reciius alii, profm$.
1$. Qmeisius ie«tatur, nonnominem legere maW a
sancta pro Sancti : quo nomine iuvenons f>er«nlo-
^KMnasiam Cliriuiiin froquenier appeliai. Ri Jifloc eit
glussa Reg.y Saueti^-QkriHi ,
14. Kic , et aiiis in J^is vaciniftt msa., ei eM :
modo o//i, modo t7/t scribitur.
i5. Reg., Otu M3rib«int rupk. GbservatReuselirus,
iu Fulden^i «<m malf^ iegi rupHex99(s, ntMifsiifliiin-
irum apud J^euecam Tragicum, elpi$a mm mpuii fi6>
necam Phnosuphum.
4. CAPUTI. Plurimos asaroios cutatos^w wka n^c ui^e opimmur^
Domini ad scribm, tful rur/i I^U! ^(^tehal, MAIIU. «iii, 3. Flamma^ H tf iiii ab actiqnia, sed fraeoeTtim •
44, se^*; lAni^A , 5i;l.t>t. tx, S&. Adve'ri64idiiiikcal« poetis passim siderihns tribultur. Per «Min«:ide(iaiil
in ea dtstinellone eapUum EvaiigMii Mallbaeu giia poeticuin M §irQ per M$rem> Vi^ L i, v. 9(96.
«iHiic utimer, iitrnm wcnndnm JTivi nci inclioarl v, r 6. £«c« nmite^ •bscnra. Fira^t : ailir«H)i«m te**-
16 cap. VIII. Al olini alio inndo capila indioabanltir, porig cum ind«etttiv«i jiiirgitwr , cmn meMio tem-
i%\ 'vMisre.nice^ 'apuf^ MaHi<in.tMiW et SabaUcrium
JiiteiH*us f«^Or, Matlha^wn poti^imuih secuius^ pi4-
•iM«Mi K%i^tin tt^ozH ad capui xx MaU)i:^i juxti ve-
4ereiii eaphtam disttnetronem : inde a t;np, xxi exor-
«us esliiliram aeethi^ntn sui cnrmitris, ))ti^in per-
4uiii ad eapttt nsqti^ tl. Llbrtrm iti a cap. xli ad
caput LXii continuavit. Pttfttreuni^ )i))er hislorise
evatigenee r^Vf^n^k Maii1i.'ei cnpit^ a c. lxui ad c^iput
«itimvim tkxtv eompirebendh. fn ptUi\6 hiyus Ubri
versu nofaitdom esl profto fnmin^ : minl prona dtes^
pronum sidus, prona lux eleganter a poetU dk^lur,
cwii ea prope^ecosum snnt. R.kHus ait : PesmpUo
iempofin t>Mperffnt, ifim nihtt etegantiui.
tt'. Pnci4^rM po^tem pro fnddterul hi ponlum : sic
posiea, V. 591 : ¥o9eam tt forre pecWscUitft vestra —
4ncUerin$i Pr^dontin^', PsyebDm. v.%70: Hvnc e^ues
iUadoiumy dum fert)Kf prwpete cursu, — /ncl(/S/.^epos
in Aitico, cap. tO: Nequod pericuturh Vnciderel^ quod
pori« f»r<i*cefiait. VidoK i vers.^iVfeqif.
9. Libm 1, ver». 80 1 :€um lutm^»tutU.
10» Gratiiniii, grattiiantis, vel poiius gratfM agen-^
tis. Nam f rafvr bnnc etinm si|ptiilcatiOneiii hahet^
^mvjs dubia nennuilis vt4fai«ir tedio apud Ovi^
iijutti. lu F^st. vers. 418. qni pro Gtmare tegOnt
QrUerA* ArnAns^ ut alii diaiittgiimvt, piNiitiir cnm
dativi). Ovidius ileroid. episi. 20, m-K. 198 , Atistil
iimi rtfff pectora nasiru twe^ boe es t, pm tua viia.
41. Mme rtlivolum, ex Yfrgitio. Vlde not. .id Dra-
^•ont. I. 11 vers. 185^ Dedtttere pupptm ; phrasis nau-
tiaa,ettm naves ex ndvalibus, sen poriu m marc dn-
ottifftur. Loea similia scriptorum Lexicogrnpbi indi-
icnnt. fivangeli^a paiicfs alt : fidens antem Jesus
tmrbas mMttm eiram te^jussH tre trans fretum, Vcrsio
«niiqua : JuttH iHscipuht tuot ire trant fretum,
t5. Navigiuro de quovis navU genere dieitnr.
imla fiebmi prcettmtim el mhit. Quidiim alia Virgilii D Omebius nofi^io pro navi more scriptorum se^uioris
ei Lticreifi a4legimiur, sed dabii; lecilohlS. ^uper lai«nilaiis posiium ait
▼idetitr Mc posltttm pro 4esuper, Mocij rrlbuilnr
.jMiito , q«i9e e>t vestia^ mtHlebris. Yftfe A^i. ad Dra-
aooi* i. u V. Sltl, et commeht. ad Prmlenf. Fiyraii. S
Cnilioifii. ^. 47, 48, qio loco Priidettihis JhWencnm
visus esi GiseiHlo imltari t Abtentintqjiie dMi tUx
u§it mmuia, RarHiiu^, libr: x Advevs. c:it). 20 : Pe-
plum illmm (ooclis) non ineieganter desciibU Jmeucus
initio I. II : Nequisin poeta Christum pl-dfesi» iu^btens
hocQpinetm,Jamque, ele. IS^aittifr quidt.v; fe/ ho;i
pauca in eo poeta, qwe prsstitte ingentim in gratiam
materiar arguunt, ut docebimus aliquando proUxiut^
prmcipue cum optimo cxemptari membraneo timus in-
^trucli, quo melius neminem hactenus cotituliste, ted
14. Iiilerprelalio vcrborum Martlha*i : Et acctdtnt
lavus seriba^ ail illi : Ma^ister , sequar te qaocumqua
ihit. Kt dicit ei Jesus : Vutpis foveas habent ^ el ve-
lucres cceti nldQ.i ; filius autem liominis uon habet , uH
rectinet capul. Sirilili modo explicai llieronymustdum
Jesnm sic loqiieniern itidueit : Ouid tpe properdifi*
tias^ et sacuti tucrd sequi vi<, cum uechuspiiiotum Atf-
beam, Juvencus uuteni potius tioUre videwr ^>erfi*
diam Judasorum eum insectauiiuin : ait 4;nim rers.
18 : Gentis tic sunt motimina vestrw,
i^. Latebra; in plurali magis usiiatum : sed tol
sunt exempla sitigularis tatebra apud probatissituos
scriptores. ui in cuntroversiaiu id vocari noi^ debeat.
t49
EVANGELKUB HISTOWiB LIB. II.
m
Prsbel» et aeriis avibus dai silva quietemi
Ast hominis nalo nuUis succedere leciis
^st liciiuro : genlis sic sunt moiimina vettrae*
Tunc e discipuiis unus sic ore rogabai :
iO tJltima defuncto debentur munera patri.
Hiuc spatium tribuatnobis tua, Sancie, voluntas,
Ut Hceat miseri genitoris condere corpus.
Christus ad bxc : Iiiner poiius comitabere nos-
^ Et sinederunctisdefunctoscondereterrx. [trum,
^ l6i Conscendunt navem , ventoque iuflaia
[tumescunl
Veia suOyiiuctuque volat stridente carina.
Postquam altum tenuit puppis, consurgere in
[iras
Pontus t et immensia hine inde mmficere
[Tcoila .
Instat , rl ad ccclum rabidossustollere nKmies.
30 Et nunc mole rerit puppim, nunc lurbine pro-
tra«,
Illisosque super laterum tabulau recepianl
Fluctns, dis{ectoqQe aperitur terra profundo.
Interea in puppi somnnm' carpebat lesua«
lllani discipuli pariter, nauiaeque pavefrtes
55 Evigilarerogant, poniiquepericula monalrant*
Ille debinc : Quam nulla s<ibest fiducia vobist
186 Infidos animos timor irruil I Inde proeellis
Imperat, el placidam siernit super aequora pa-
[cem.
LCGTIONES VARIANTES.
\t. ft6fll., 'jT^herth Avilui prcebit ul $Utd quietenif B
non incpte, H foitnsse legendum est ac silva, Prtus
ftiit silvam. 'Alil aeriit^ alii dereU ScriKbilt.
17. Bas., secedere tectis : ineliiiscdeteri, sutcedere.
18. Ottob., Poelm. pro d. s., gerilis sic ^sl inientio
vestrag. Alii.^entti $ic tunt molimina vestrw. Inrm yers.
310, Ule ieH intemcB eernens niotinnna m^enlis. Alibi
pariter eodem vocabulo ulilur JuV^ifciis.
41. Rom., Ald., Bas , Sed : alii flinc. Olt..rt«'g.,
Rom., Ald. , Torn, B:is. , nobis tua. Ilail., ralir.,
Poelm., tna nobii. Pleriquc, sancta ^Vn Oil. vitlelur
esse Sanete, quod. ut pulo , a manu Jnveucl esi :
nam sotet iia Chri<ituni i«|^pe11are ! ei infra vers.lSt
simili modo ait : ttaud dubiAm ^sl, ^ufti targa Dei /e,
Sanctej votuntas^ eit. Cbnsule, M plac^il , iioiaru ad
vers. 9(5 li^nini 3 CalhenlerlftMn Prudenlii : ttos igi-
tur tua, Sahcte, n anus.
43. Oriob. a pr. lii., Uener, c(itTeclum tjer itiner^
quod babent plerlque. Bas. , Poclm, pro a. 's., Cal-
lem. Aldus, ealcem. iF^abricius legil ilinef, el in com-
ment. observat, pro itineris passim iteris :ipud Juven- C
cum reposuisse Georgium Cassandrum : se autein
ait in suo vetusio codice aliier invenissc : nimiriim
ffde, aut aliquid aliud. Vide iect. yar. aji vers. 3iil
I. I. Ronu depravaie. Christus ad hiec : ihnere melius
cohtrahHre naturam. Torn. , itiwr melius comiiabere
nostpim* Alii potius pro melius.
t4. Rora., Toru., Bas. , Ald,, (^rrrc, Alii ^ierra,
Vide 1. fii, vers. 69, libi oiunes leguul Viscipuu conr
dunt terrw,
25. Ronl. scribit navim.
26 Oit. J^ro 3. s., flatuque volat.
^i. Reg., el immiisis hic ;To^n., et immissishinc :
alii, etimmemis hinc : quud mayult Reuscbiiis, ut
fepetilae vucutae tumescere signineatus augeatur. Ci-
cer6 dixit parlter tmifi^iMtM a&ff VirgiiiiM immm^m
nuves.
29. heg.* iHil«/, ei ad ceelum rapidos susti^lm,
Ald., Bas., Torn., Coepii, ei ad coelHm rapidos^ Rom.«
Oit.,llad. , Poelm. in textu, et alii^ iHstat, et nd
coslum rabidos, Pabr., Coepit, et abruptos ad rortntoi
toHere montes. Poelm. pro d. %. tres versus apponit
pro hocsolo, scilicel, V e^itorum rabke ^ micctU hinc
inde proceUls.-^ Coepil, et ad coUMm rapidos $ustoUtre
montes : — Pontus el abruptos toltit iruns sideru mon^
<es. Omeisiusaii, verbum ^efotlere . prxtlMm es«0 ,
qiio et antiqiiiores usi» ot Juvencut K lU vers» t^99|
libr. lu, vers. ^6.
51. Poelm. pro d. s., receptal :, meliuB feeeptnHi »
neinpe tabul.ita super, ver <lesuper recepiant* Id
pl.icebat eiium Reuscbio, qui In tiOAnullis eo^d. aH
egi receptat. Non autein absurdum eeneels ai 4uper
Gra^orum more cui^ casu secuiido Jaterum etn-
sirua^ur. Yide Yossium ae Consirvct» eaPv M4
p. 585. .
32. Poelm. pro d. s., Torn. , dissectoque : alii ,
diijecioque, quod melius cst.
35. Rom., capiebat : cseieri, carpebat.
56. Reg., Ottdb., Rom., Poelfn. pre 4, a.; qmm
nulla subest. Ald., et plerique editl, qwmmparvik luk^
e<(* iVH/Zti« s»peesi levis, eil^uufti jneAit. Ter^h-
tius.llec^ V, 5| 2 : Obrem nuUam mitii.
37. Fabr., timor ar§uit : insa, et omiiee alii edUi^
timor irruit^ei in Reg. glossn, Jfirantis vox.FabrlQiiifl
fortasse.ei Yirgilioiv JKn. v^rs; 13tfrjrttieiit|i|>slt :
Degeneres animos Umorarguit. OmeisiUB vul|jate«l
lectionem, quae codi<^,i>Ui*uctoriiaie mtkur, prieCe*
rendam recte existimai* Nounullt cum interrogatio-
nis nota efferunl lnfida$ animoiHUHior irrMii?
le
NDTiE.
17. Suecedere, subire, de eo, qoi domum aliqualM D
subit , freqoehier usurpaiuin. Cicero Pro domo siia
cap* 44 ; Vl iSfifui m Marsis^ ubi natus est, tecium
quo imhris vitiindi causa succederet , nultum haberet «
(Bdestn Palatio nobitissimas emisse M diceret. Yirgtlius
libr. I i£neid. vers* 651 : Qtiare o^e, t> t^ctis, ju-
venes, succedite nostris.
18. MoUinina vide I. 1 vers. 557«
i9. CAPuT IL ^esus discipuio^rwcipii, ut sequatitr^
vatreinhitmaio irelicto. Maltb. viii, 21 seq.; Liie. 1x1
59 seq.
20. Munera ultima, sive offloia suprema defunere
scite dictum. Yirgiliiis libr. vi vers. 213 : El dneri
iugrato iuprema ferebat. Munera. Coiifer eemment.
ad Prud. liymn. lOCatb, vers. 47, Honor uhimut
accipit artui.
25. CAP€T Hl. Iwmhi tmH^^lbmfmhA ^mi
dieeipuli, quo tempeBHOemtedet. Mf^Ml. Vlit, ^3 9#rt().;
Marc. IV, 35 m\q.; bncv vin, S^se^it.
26. Yerbis ili t« tiauUca TnA!tt<me ^^Mfs mWfir,
Conscendnnt.wfiaV, IfrMenl», «i». , ifoibtis^e^KT^fM^
dis dinf ins HmnOrari «N« Noii li^ei^
•27. Libr; 1, vers. 6'>5 1 Ne qui%€onm^e^ #Hi»i^
ol; Tabuiafum est sufieHlctes'', AaMnff^ jttnfciia
co»sir»la.
32. Profundum pro mari. Yide noi.ad Dithn>Ht.
1. 1, vers . 594.
SO'. CvMiKieiil hs^V! smu vertia > QtrM nmlvfi r^fft,
modieee fiderf
ZS. Stcrnereasqu^, KnifM nri^fo m»lttm. 8fitnfi
paeem^ id est, tranquiilitatem inducit.
151 C. V. AQUIL.
Illi inter sete iimidis miraettla miscent A
40 GoUoqoiis : quae Unta illi permissa poteaus,
Quodye sit imperiom , cui sic frela concila
[ventis, *
ErectsRque minis sammiiiant coila procell».
Jam Gerasenorum steterat sub littore puppis;
Ecce sed egressojuvenis^mirabiledictu)
45 Occurrit, miseram cui mentem spiritus aler
107 Immunda implebat laceransTirtute furoris.
Illi graia domas telris habiiare. sepulcris :
Nec poterat rabidum qnisquam retinere furorem.
Fortia quin etiam rumpebat vincuia ferri»
50 Scindebatque graves» ut lanea fiia, caienas.
lUTENGI
452
Et jam compedibus levis insultare solutls
Ludus erat, saxisque ferum concidere pectus.
l&que ubi pergeniem Ghrislum per littora vidit,
Gum clamore ruit, longeque accnrrit adorans :
55 Regnanlis sempcr Domini certissima proles,
Oramus, ne nos solitae regionis ab oris
Exciitias, longe lormentis excrucialos.
108 ^^^ nomen Legio est nobls, mullosque
[sub uno
Nomine consociat flatus vis sola nocendi.
60 Gernis, ut immundi subigant k»c pascua porci?
His saltem liceat rabiem saiiare repulsaro,
Per Pairis altiihroni nomen sublime rogamus.
LEGTIONES VARUNTES.
39. Otl., timidi; alii, Umidii* B
40. Ald., Had., Fabr., Poelm., et alii edili, qum
tantaUii permi$$a. Reg., quatanta nbi e$t permi$$a.
Roro., qu(B tanta $ibi permi$$a. Olt., quos tanta $itei
permi$$a, ut videtur. Aliud prius erat, sed abrasum
est. In Reg., $iln est pro ei,
42. Ald., Torn., Bas., mims. Alii editi cum mss.,
mtms.
45. Reg. scribit, Jera$enorum.
45. Reg. a pr. m., et Oit. a pr. m. , mtsero cui ,
uterque a sec. m., mi$eram cui cum Rom. et aliis.
Ott., acerproater,
46. Ediii pierique, Immunda implebat^ quod ctiam
in Rom. legitur. Poel. pro d. s., Reg., Horrenda^ ei
in Reg. glo<sa pavenda, In Olt. forte fuit 7mm«ndam,
nunc est Immunda.
47. Aldus edidit terfi$ pro utri$ : in Erratis sic
legit hunc versiim Illi grata dornm habitare $epttlcri$ :
desideratiir tetri$,
48. Torn., Fabr. cum ross. Reg., et Ott., rabidum.
Alii, raptdKm. In Reg. videtur fuisse poterant pro
poterat.
49. Sabatieriiis edidtt rumpebant, quod mendosum
est. Rom., Ott. , Ald., Poelm. pro d. s., Fortia,,..
ferri, Reg. cum aliis, Ferrea,.., vineula membri$,
50. Rom., Reg., Oti., Ald., ianea fila. Hadam.,
Poelm., Fabr., Unea fila.
51. Mss. Torn. et Poelm. pro d. s.» $oiuti$.
Pierique editi $oluto.
52. Oti., Nudati$ : $axi$que. Alii, Ludu$ erat^
$axi$que. Rom., feri$.
53. Poelm. pro d. s., ibi : alii, «H. Libenier lege-
rem 1$ ubi.
56. Hadam., Poelm., Fabr., $olil<B ne no$. Aldus
cum mss., ne no$ $olitw.
57. Rcff., Extrudas tonge. Ott. , Rom. , Hadam.,
Euutia$ longe. Aldus, Excutiae, valde.
60. Ald., Poelm., Had., Fabr., et alii editi,s«M-
gunt. Mss. Otlob., Reg.,Rom., eubigant. In Ott. prae»
termissus fuerst hic versus, sed adjectus est in
principio paginae. Inierrogatio deesl in aliis.
61. Poeliii. pro d. s., $altem iibeat.
62. In Reg. videlur fuisse numen pro nomen.
NOTiE.
59. llli inter$e$e: hemistichiumVirgilianumlibr.
VIII, vers. 45%.
42. Summittant coUa : desumptum ex more releri
triumphantium, quorum pedibus colla bello caplo-
rum proterebantur. \ide not. ad Dracontii Satisfact.
V. 167.
43. GAPUT IV. In terraGeraeenorum damoniaab
homine expulea^ et in porcoe mi$$a. Matth. viii, 28
seqq.; Marc. v, 11; Luc. viii, 5i. Apud Juveiicum ,
ejusque aequales sub sa;pe redundatySut ponitur pro
fn, ut $teterat $ub tittore puppie.
44. Juveni$. Lucas ait vir quidam^ neciue aliunde
conbtat fuissc jnvenem. Sed Juvencus pro homine
alibi etiam ponit Juvenem, ut paulo posi v. 76, et 1.
I, vers. 774. Duos daemoniacos tunc a Domino sa-
natos narral Maithaeus , uniiis tantum mentionem
faciunt Lucas et Marcus, vel quia uuus sxvior, nu-
tiorque fuerat, vel quia satis esseduxenint, si unuin
commemorassent. Fabricius in Gomment. poet.
Christ. verbo Bu$tittii$^ et in espositione ad hymn.
OCathem. Prudentii vers. 52 observavit, Sedulium
cum Marco (corrige cum Matthao) duos dacmoniacos
Eosuisse, Prudentiuin, et Juvencum cum Luca et
latthso (corrige et Marco) unum taiitiim. In expo-
sitione hymni 10 Peristeph. v. 57 recte ait, Pruden-
tium,et Juvencum cum Marcode uno lantum dae-
moiuaco loqui.
45. Spiritu$ ater de daemone. Sedulius I. iv, vers.
160 : tfec tantum hoc gaudete^ vtri, quod $piritu$ ater
— Subjaceat vobi$. Chrisiiani daemoneni nigrum ,
atrum, aeihiopem appellare solent.
46« Virtus in malam partem raro, aiiquando
G tamen accipitur. Statius libr. xi Theb. inil.: Poit-
quam magnanimu$ furia$ virtuti$ iniqum — Conwmpnt
Laponeus.
51. Sacer textus apud Marcum : Qttontam $a^e
compedibue et catenis vinctu$ , dirupi$$et caienae , et
eompedee comminuisset, et nemo poierat eum domare,
Igitur illi homini a daemone obsesso, soluiis compe-
dibns,levis ludiis eral insiiltnre eos qui eiim domare
vellent. In$ultare aiiquemy vel in aliquem est vexare,
infesiare.
52. Ludu$ erat : facile erat. Phrasis bene LaUna.
Giceio lib. i de Fin. ctp. 8 : Cum prceserim illa
perdiscere ludus e$iet. Silius libr. xvi, vers. 575, al.
566 : Cui ludu$ nvllam cur$u non toUere damam. Vir-
giiius I. IX, vers. 606 : Fleaere ludu$ equo$.
56. Begioni$ ab ori$ : hendindys, unum per duo.
Vide not. ad Dracont. vers. 21, lib. iii.
57. Marcus sic babet : Adjuro te per Deum , ne me
torqueae. Sic eiiam obsessi alii exorcismis se lor-
-. queri professi sunt. Vide comment. ad vers. 415
^ Apoiheos. Prudeniii.
59. Muttoe flatu$y sen spiritus sub uno noroine
consociat vis sola nocendi.
60. Subigant pa$cua, quia lerram quasi aratro
versant. Id eiiim significat $ttbigere arva. Denutat
etiam subigo^ in altum ago^ quod huicloco congruere
poiest.
61. GlossaReg., Hi$-^porci$^repul$am^-ab Ao-
mtn^.
62. Altithroni : vide not. ad. I. i, vers. 52. Rnt-
berius carin. 2 ediiioiiis Rivini non solum hac Toco
altiihronu$, sed etiam celsithronus usus cst.
453
EVANGELIGiE HISTORLE LIB. II.
m
lm|ierai iis horolnis meDtem dimittere Giiristiis, A
Porconimqae sinit gregibas flnire farores.
65 Jamque hominis sluptdum , decusso daemone »
[peclus
Insperata snae yeneratnr dona salutis.
Et jam praecipites scopulorum roargine porci
In mare dejecti properant disperdere Yiias.
At vero e speculis miracuia lanta paventes
70 DiiTugiunt, urbisque ruunt ad tecia subulci,
Et famam accendunt» populosque ad llitora
[cogant.
168 Ins^num vero jnvenem posiquam resipisse
Gredere cernentum populorum turl>a coaclaest,
Orabant pavidi , regionem linqueret illam.
75 Inde domum repedai terrarum lumen lesus.
Eece reTertenti juTenis torpentia membra,
Offlcium quorum morbus dissolverat acer,
Ante pedes Ghristl lecto posuere cubantem.
Quem miserans animo verbis compeliat lesus :
80 Adsit ceria tuas , {uvenls, constantia menti ,
Nam tlbi praBterilus vttae donabitur error.
170Hocdictum Scribae mentis, peroperta ma'
[lignae
Garpebaut , qood verba Dei virtoie ferenda
Protulerai. Gbristus sed peciora lalia cernens,
85 Hoc, iiiquii, verbum Scribarum dicia retractant.
Quod quanto ievius fuerit dixlsse, sequentis
Et dicti , et facii pariter virtute probabunt,
Et mihi concessum peccaia remittere cernent.
LEGTIONES YARIANTES.
05. Pro decu$$o Roenigius suspicatur di$etuso,
Sic I. III y vers. 195 legil» Virginii et menlem, discluto
lUemne^ virtui, Alii, diicuao. Pro expellere alibi
eiiain Juvenciis usurpat d/ic/tid^e.utl.iii, vers. i62.
68. Reg., /n mare conjecii. Ald., Poelm. pro d. s.,
vitam; alii, viias.
69. Reg., At vero ex icopulii. Roro., At vero ico^
pulii. Ott. cum ediiis, At vero e ipeculii.
71. Reg., Olt., Rom., Torn., £( famam accendunt.
Plerique ediii, Et famam tpargunt. Poelm. pro d. s.,
Et famam iniendunt , quod in Parisina repeftum
Omeisio non dispiicebat;, ut apud Tacitum, Intendi'
tur iocordia^ lioc est , angetur. Ita ethim edidit
Reuscbiiis. Verum accendunt eadem siguincallone
elegiintins videiur. Sic dici(ur accendere fiduciaro ,
alacriuieniy sitim, spem, curam, desiderium, viiia,
preiium.
72. Mss. Reg. , Ott. , Roro. ciim cdilis Bas. , Ald.«
Poelm. pro d. s. , Imanum vero juvenem poitquam
reiipiiie. Hadamar., Torn. , Fabr., Poelm. in texlu ,
Reusch. 9 Insanum juvenem poitquam reiipiiie vtde-
bant.
74. Rom. y regionem ut linqueret illam.
77. Reg. , diisolverat ceger.
78. Reg. , Ott. , Rom. cum Poelmann. pro d. s.,
Ante pedei Chriiti leeto poiuere cnbantem, Ald. et
fere omnea alii editl , Ante peda ponunt tepido recu*
B bantia iecto. Reuschios priorem lectionem genninam
esse Juvenct confirmat : qua synthesis generis ele-
gantissima fil. Niniirum /uvents iorpentia membra po-
silum est pro juvene habente torpentia membra. De
ejusmodi inutalione generis vi<ie not. ad Dracont:
vers. 155. Satisfact. Eadem figuraalibi etiam occur-
rit apud Juvencum.
83. Sabaiierius, nescio, unde profert virtuieve"
renda. Probum est ferenda , hoc est , proferenda.
84. Edili interpungunl , Protulerai Chrinui : eed
pectora. Melius viaeiur cum Rom., Protulerat, Chrii*
iut $ed pectoro.
85. Ald. ciiin nonniiUis retrectant; alii , retractant.
Rom. , mendose , retractam.
86. Ald. , Poelm. pro d. s. , Bas. , Quod quanium
facite fuerit dixine. Rom., Sed quanto leviut fuerat^
dixiae, Ott. , Quod quanto levim dixittef supra in-
sertum fuerit inter leviut , ei dixitte. Reg. , Hadam,
Poelin. io textu, Torn., Quod quanto leviui fuerii
/1 dixiae,
^ 87. Aid. . Fabr., Had. , Poelm. in lextu, Torn. ,
probabo.,. Poelm, pro. d. s. cum mss. Roro., Reg.,
Oii.^ probabunt : glossa in Reg., probabunt-^ Scribtv ;
inOti.apr. m. Imiprobabant. Reuschius sustinet
probabunt^ tum quia sequitur cerneni, tum quia Do-
mini laudes populus celelirasse diciiur vers. 95 seq.
88. Ald. , Fabr. , cernant. Poelin. , Hadam, cer-
NOTiE.
65. Hominii pectut figorate pro homo ttupidus.
Virgilius I. xi, vers. 215: Hic chara tororum —
Peaora nuBrentum^ puerique parentibm orbi.
66. Dona talutii : scili< el datorem saluiis.
68. Vitat in plurnli rarum ; sed ab A. GelJio non
semel usurpatum, et in ediiis a Corneliu Nepote :
Qam codices mss. hujus vitam prxferre , nonnulli
lasiaiitiir.
69. E ipeculii : vide vers. 715, I. iv.
72. Reiipiicere esl ad pristinum sensuum statum ]
redire. Praeieriluiu verbi retipiico, et retipio esl re-
<iptvt, resrptt, renpui; liinc per contractionem reii-
pitte. Planius Mil. iv. 8 , 35 : Jam retipisli ? Syu-
(axis hornm versuum ost : Postquam turba cernenium
populorum coacta e»t credere , intanum juvenem re$i'
pitte , orabant pavidi , etc.
75. GAPUT T. Jetm paralytico ianaiojuisit abire^
humerii impoiito lecto. Matih. ix , 1, etc. ; Marc. ii ,
1. eic. ; Luc. v, 17 seqq. Jesus terrarum lumen pos-
tea etiam dicitur vers. 755 h. I.
76. Juvenii, scilicet homo , qui crat paralylicus^»
ut ait Lucas. Gonfer iiot. ad vers. 44.
77. Ditiolverat , paralysi conveuiens verbum , ut
dixi ad vers. 784 libr. i.
81. Preeteritut vitaerror : figuralld, et poltiit qui-
neiii (iixiiise prifteritm vitm donnbitnr errnr, scd «lio
roodo venustius est. Donabitur error, reniitielor, ut
1. 111, vers. 456 : Sed decuplata tuppr donentur ru/-
nera fratri. Alia indicat Arntzeniusud Sedulium I. ii
vers. 26. Similia exempla aitnll ad Draconi I. ii
vers. 556, Douatque reatum. Addo nuiic , ex hac si-
giiificatione verl>i dono nntum , quod sequiori saeculo
pro veniam eoncedere multi usurpaverint perdonare;
de quo vide Ducangium. Yocabuli l^ispanici perdon^
et perdonar aliam originem iDcassuin alii qu;erunt.
I 82. Opertum subsiiintivi more. Ciccro Parad. iv
sub fin., Prudentius hymn. 11 Pcri^t. vers. 169.
Tide commeni. ad hunc locnm Pnideniii.
84. Matthxus ait : Etcumvidittet Jetui cogitatio-
net eorum, etc. Nimirum pectore eonsilia, ei cogi-
tuiones versari veleres, prxseriim poeia), dicebant.
Quare pectus pro cogiiationc, et cnusiiio iMinnum-
quaiu sumitur. Ltvius I. i , cap. 59 : Ibi oratio ha-
M/a, nequaquam ejui pectorii^ ingeniique ^ quod
iimulaium ad cnm dtem fuerat.
85. Retractare praeler alins significationes denolat
etiam improbare , reprehendere , reprobare. Gel-
lius I. XIV, c. 5 : Eo facto^ tcriptoque ejut utque adeo
permotum ette Platonem ferunt , ut quodamin libro
mentione Curi regit habitn retractandi, levandique ejm
operit gratta , elc. Yidelicel ut Gyrop«dlam Xeoif'
pnonlis nolar^t , nC reprAhenderet.
i^
G. V. AftBifi» JUVBNGi
i56
Quajpropter jiivcnis» firroato eitrporis usa,. A
90 SurgevigensiSiraiumque luurosub lecia referto.
Surreiil, lecluinque buraeris jam fortibus aptat,
171 ^^r mediuroque vigens populi mirsintis
[abibat.
Tunc timor, el laudes Domini per pectora plebis
Concelebrata, simul miracula Ixta frequentant.
Progredicns tunc inde ad vectigalia , vi jii
Consessn in medio Mattha»am : proiinas illi
iscipulis hxrerejubei; nihilille recusans
iniperio Christi paret , gaudetque secuius.
Inde iter ingrediens, siroili sermone Philippum
100 Hortatur, couiiienique suis asdvit amicis.
Itle ubilcoghovii Chrisii viresque, viaroque.
95
Ut priqiuffi justo coocurrit Nathanaeli i
17ft Bnnoslris» iniiuiticoncessttmeslvisere
(seelis •
Quem voces yeterum , et sancti cecinere pro-
[phetft.
105 Huucgenuitveniens Davidis origine loseph.
Nazara cui felix pairia esl« et nomen lesua.
IUe refert : Genuil quidquam si Nazara , miror,
Quod dignum ianiis umquam virlutibua esseti
Inde Philippus aii : Gernes, dubitare qoiesce :
110 Progrediensque vide; nam oculis speciare li-
[eebit.
Ulum ubi tenJeutem longe respexit lesus :
Vir venit huc juslus, coi pectora nescia Calsi ,
LCCTIONES YARIANTBS.
nent, sed Poelm. pro d. s. , eemant , Msi. Rditi. \
Reg. , Ott. cernent , sed in Reg. , el Ott. prius fuit
mrtftni. QM legimi aerhanf, prxitiittunt Vt ; qui
cerr»ent ; prftiniuuiil 'Et.
90. Pofeim. proU. s: , F^Jbr. , Iii6 (ectd reporia,
96. Ms^. Re^., Ott., Rom. constanter kcHbuilt
Haiikewm,
98. Reg. ^au^et tecnint : emenda gaudet^ie ee*
CUIU8 , quod lex meiri postul.it.
lOi. Ald. , H»d., Tum prifAnhu Rom., Rrg. ctim
aliis cdiUs Ut primum, etglossa in Rei^, postquam.
Olf., Bt pnmum. Poelth. , in fextu , Tum primum ,
prod. s., Utprhnum.
103. Reg. , In noHris iuraer^ wrffi. Dll J
En nontrh . . . visere, sied videtnr priHs fui^^e, Et
uottris, Rom., In nostriti .... viiere. EdiH p1erh|ue',
En nmyis . : . visere. Poeim. , pro d. s. , ti no-
strii : . . surgere,
lOi. Ollob., QuiB voces : ttic!i\jS , (h^m vdeelt:
105. Rom. , Oit., Torn. , Bas. , Ald. , Poelhl. ;
pro d. 8., Hunc genuit veUiens ^vidis origiiteJosepli,
Sic Hadam., Fabr. , Poelm. iii textu, sed rirod pho
Joseph. Rpg. , Fi/ftis inventus Dflrirfl* ori jtifip foseph,
100. Roii)., patria^ el nbmine Jesus nDh ben^.
109. Rnm. , Unde : siiii itide. R6m., Reg. , a pr:
m., Fabr. , Poeliii. , d. s. , Torh., cerhes, dubiteife
Jlguie^ee: Otl.,Reg. , a sec. m,, Davemr. , cernis:
dubitare quiesee. Ald., Bas , cemens dubitare qmesce.
Pr» desine dubitare recte lysuri^iur dihiliire qnieici .
A: GelHiis , I. ii , cap. 28 : Shtuhe , it tdtceri
^niescehaut. Srlcer texlns habel, Veni , kl vide, Coils
jicit^bam cemens dnhitare quiesces , omis^d vptso
seq. , qui inutili^ est. Hadamar. , Polftl. , in testb ,
cernent noli dubitare,
liO. fti mss. iia leglior hic lefrstts : Proyhdieiis
vide^ nam ocnUs tUm licebit : \n R6m.^ Proffre-
dtens^ne, In Otl. fjicium tnere fei tueri. Editi limnes,
Progrediennqui' vide , nrtm ocntis spectare ticebit. For-
ias'?e totiTtj hic versus glossa esi , qnae 4b aliquo in
(cxiiiln invecla HK^rit.
lli. Rom. , Ott. , Rcg. , Vir vmit hucjultns , citl
nescia pectora [alsi^ siibaudito dff, vel dhit. Ift Reg.
videiiir ftiisse Aufc, aut hnnc pfo hnc. Poelm.. iri
lextu, Hadam., Fabf., Vir vcnft hicjus^us,, Poelm.;
pro d. s., Torn. , Vere, ait, hicjustus, Ald. , Bas.,
Vfr, nit, hicjustus. Reiischius ait, ad. striptoris divini
C verba magisacccdere Vere. aitjiicjnttus^s^d veivjitf,
iie JuVeKrnfe fecrit»seril : Vfr venit Mbjustus. Pdclm.j
pm tl. s. ; PariSin:! ettitb ^pild Rfeuschlilm, ne^tiit
fellis , quod haud ineplum est , ut Reuschio vi^eiaK
Leclio vulgata Vterior e«i ei iaero texitt : In quo
dolus non est.
NOTiB.
90. Stratum proprie est id , quo leclus operitui* :
sed pro lecto ipso accipi solei.
91. Fortibus^ bene \a!enlil)us, robustis : elsl
enim fortis nd anihihm p^ehimque reforaiur, tamen
de robore <;orporls inlerdum ab opiimls seriptortbus
usiirpalirr.
92. Qnintilianus , libr. iv , cap. 2 : Nec (\ceat \re
per medhim.
95. CAPUT VI. Mhtthceus ad apostolatum vocatw.
Maiih. IX , 9, eic. ; Marc. ii , 13 , eic. ; Ldc. v , 87,
seqq.
99. CAPIIT VI!. Pliilivpus ad apottolatum vo-
catur : et verba Christi ad rlathanaetem. JoaiM. i , 43
scqq. Statirn po«<l vocalionem Pelrl narr;»lioannes vo-
cationem Philippi :Intuitu^ auteneumJesus, di^i:TA
es Simon filiusJona : tu vocaberit Cephas\qu0d inter"
pYetalur Petrus. In crastinhm voluitexiriiTnGtiiiiceam ,
et invenit Phiiippum. Etdicit exJcsut : Seqnereme, eic.
Lamyns hunc ipsum ordinem tenet: eisi enini alii evan-
gclislajnnrreni, Jesum secessisse in Galilcani, post-
qiiam audierat, Jonnnem c:irceri iraditnili esse, lameti
id iia interpretalur, ui dical,bis J.>annem in CArcerem
fuisse conjectum , piimum a proceribiis synedrii
Ilierosolymiliini , postea proccdenle tempore ib
Herode.Alii , rejt-cia bac Lamyi opinlone, censen\ ;
leadem die Cbristuin ct a Judxa iii Galilseand rni-
gfasse, el Phitippum Aposlnlnm vocasse, et ad nnp-
slnviiatum miraculum iilud mutdt;einYinum aqude
fecisse, Juvencusvocalionem PetH multo ante narra-
vir; postea plura addidit miracula a Glirislo patraia:
ac t:indem vccntionem Matth;ci , Pbilippi et Natba-
nftelis rccenSel. ffbn igiiilr tmWbat , fnifdtuium In
Cana Galilajre, qno aquam ih vinum crtnveftit, fuiss^
primum eoriim omnium, qnii; palam fecit Jesos, sed
primum eol-um , quse fecit in Cana GaliltM : noh-
nnlll enini sic interprelanlur loannfem. Pferiqlie
iv tamen intelligont , revera convcrslonem aqua in
^ vinum m Cana Galilae» fulsse primom omnium mi-
raculorum , qu» saltem piiblice fecit Jesus , nl se a
Pairo missum ostenderet.
101. Viflm, rationem vita», aut eil^m legem, aut
mores : mm in sacris lUtcriS via has tlliasque similes
hnbei signitlcationes.
lO^. Concnrrit Mathanqeli, cottvehit Nathnnaelwn.
Terc^niius , Eiinuch. n , 2, 25 : Concttrmni titti noki,
obviam cnpedinmi:
105. PhilippusdixitNathanaeli : inveAimus Jesum
fitinm Josepha Naz&r^. PtttAbat ninc Philippus,
Jesum a Josepho geniiuin. Hoc cerie Juvencus Phf-
lippo tribuil.
107. Miror si Ciceroniannm ^Sl.
111. T«n<<«rc pro iiei' facfere , per^ere, Tenlre.
S:epe lamcn hoc sen^n accusalivnm aliqoem \nhe\ ,
quem htc facile supplebis : i7/«hi ulfi tendeht^m ad
se e tonqinquo^ eic.
EVANGfilAGufi iHBTORIifi LiB. H
X73 Vlrluicn) puram servjuis , sine fraude A
{4Dali|;f)a.
Ule 8ub boec : Ubinam , ^l quo me tempoie
Inosii?
1 15 Cui Doiuinus dicta b^ec divino pcccore premil :
Cum ie diffusae tegerenl umbracula Gcus^
Ante eliant quam te vociureRt verba Philippi,
Yidil, et elegit comiiera lespiritns auciar.
TalUuis aitoniti sequitur vox Notiianaelis :
120 Progeoies veneranda Dei» i ex inclyie gchtis,
Tu j^otpuU, lerraeque salu6, viiseque magister.
Cbrisins ad baee : Facilis «uaMldtbi loredere
{viftus,
AFborea qutd te vidi recubare snb «mbni.
|[74 ^^^ majf>ra d^hinc rerum miraeiila re-
[Mnt.
115 Cer^&ik^, pariier leium se soindere eeelum,
AK|He Be\ celeres adthram penftrm minisiros,
bide boniinis naie claram deferre eoronam.
Iniereathaiamisconnubia festa pambflMt
Ih regione Gaiiai^ ubi clari maier 168«
150 Naio cum fmriier eonvivia concelebrabvii
LECTIONES VARIANTE^.
115. Reg., Torn., servant, quod videtur faissc in
m.,tt»i AnAic^^Vf^i^et »etiftm^ (ftim Tl6Ti>i. et «dilis.
Reg., iine fraude nacHiUi. Oltv, Rort^., iHiti franrlh
mnHgtia, PbelW.^)i*o d. fe,,Mf|fflr«. \el vtromi, Edili
pfririqoe Hittliantt. He^cbWft (Nmiii nfdigni cVirti Ba-
di^, q^ii d^abOliim innui lexisiimat : sed lectioneTrt
Pifrisinae vefrem tton inco'nventel)tem rsse^dicit.
115. Rf>m.,€trt f>eH9 : lege 'CM.D6tnmn$,
116. Reg., Oit., Oiffu^fv, \ei glossa iii Reg., c*-
jMHsa. Bom. rnm.6dH1fSBff^ii«^,qifodrciineri poiest.
121. Reg., R6M.,Ald.,TAV-n., Bas'., Tii popiiRt.
Ott., cnm aliis, Tn )populi,
IK. IH Oli. e\ €M-»ffit reite fiictiim Cernetis.
Ii6. Ottob. scribit celeris : clarius ^esi cetsres ,
wWfipe inS^iiJ^llfos.
19». Tohi., fias., AM., Fabr. mfW$. Mss. com Itad.,
Poelm., clari : quo epiiheto nsus «tinmesi JuTBn^cnS
I.ni«vers. 5.
150. liom.y Ottob., iVirlocum pari/£>r. Reg., NatO
comparileTf et glossa, iittt9-~^^, >Edttis Cthn naM^/m
riief, sed in Ald. et Dav. inemlose conceiebrabant.
B VersiH hic si iia edatur Cum nato pariler conmvia
micTteirratat t^h *stuiaHs ': 1ta le^iim WcaiuV- ybVSus^
in quo syitabarum nuipertis cuin singulis vei*t)1s c't^'u
cii ; qn^tis esi aK^udfiii*ert\ittni. A'^i1\. vcrs i& :
Nec capit humanis an^orrbus'cfcrucim, Exi^liVnb, jli-
VcncuiYi feclpipfj'is-e AafoTfem pflrftfcr. ni posiponaiur
"Cfim, qnia scilicei Cicero in Urai. cap. 45, el Qnfn-
lilinnus libi*. vnt, criji. 5", piaddfentfbiis gVammailci^.
veiani, juhg^ c«m VocibuS ab h incT|vienlibu^, vei
qniat)hscoehm5 confetiVrerent liiierap, ut ail t^.icero,
vel poiius qiJia, ot alt 'QufntilidhnS , litlera mlabrU
coisuniibu^ exftriint dfebei, tideoqne ftos intcrsisiere
Cogit, si sequaiAr tiiVer.') Vi, quoe laftVis apevlis prorer-
tur, •AUi in nainran) hiijus litlcraB n cOrriViilpUiir. 06-
servntum tamen est , ^ Cicerone cap. 9. Pro doniA
snn dktnn) : Cufn nominibus. Alia exempla ek codera
Cicerone indicat Tursdlinus Pariic. cap. 40, num.
H. PrO doiftW sua ad PbiUif., Cfj>h niftfrte servus ;
Vierr. ult., Cum uiiiit; 5 leg., Cum nuHo maglsirattu
Plinn ex aliis feicite esset preferre.
G
NbTiE.
Il6. Libr. III, vers. 653 : Tendeutem diffusa ttm-
^rfl£ii/a /icum. Macrobiu^\ lihr. vi Saiiirn. rap, 4:
Visne^ ea^ tfuce resiant^ in Ulis tUnorum umbrucuih
prosequatuiir ? quse verba ex Cicerone protuiii, ut
o^tendat, n^in priinum fuisse Virgiiiun), qui iioc vo-
Gubulo usus fnerii. Allegai Hiam Varroueni.
It8. SpiritutauctQr^ spirilus divinus qui in me est.
Yocaiionein Nathanaelis eisdein verbis Juvencus ex-
pouit, ac vocaiionem Philippi vers 100 h. I. : Comi^
temque iuis nsdvft amicisi Jonnnes sotuni id rrfei t :
Privsquam te Philippus vocarel^ cum esses sub ficu^
vidi te. Furiasse Juvencus in ea erai opinione, bune
Nalhanaelum dii»tinctum non ess^ a Barlholomseo
apohtolo , cujns vocatio nuilo alio Evaugelii loco de»
&crip(a est, cum aliorum Ofnniiim apostolorum voca-
tio disiincie referatur. Ita qnidein semiunt Rnperius^
Abulcnsis, Janseiiius, Qornelins a Lapiiie, et alii :
qiioruin lanicn senientiam Maldonatus cuin S. Au-
gttstino rejicit.
120. Gentis : antonomasiice pro gente Israeliiica :
Tuesfilius Dei, tuesrea israei. Vide Dilherr. Far«
rag. rit. sacror., el sxcul. I. ii cap. 6, et Dictionar.
s:icr. Script. Caroli llure, verb. tjens,
i2i. Facilis virtus : facile prodigium, facile, sive
lion arduiim miraciilum. Virtus pro miiaculo s:epe
in sacris litteris, ei ab ecclesiaslicis scriploribus
usurpatur. Consule not. ad Diacont. i. ni vci^s. 211.
Omeisius exjilicabai : Virtus mea nbiqiie prsescns,
qun te sub ncu vidt, facilc libi persuabh, ui cre*
dere^.
iii, jfoanncs ila.: Quia dixi Hbi : Vidi tt sub ficwi
credis. Majus liis videbiu Ainbresius libn^ i de Caia
ca|). 8 : Priusquum stares sub Urbdre fiti^ eic. Fuit
ijuideffl Naibanjiel sub licu, stans vero, an recubans^
ntniiqttet.
125^. Se^cindere eceti&n. VlrgilinS i jBn. v(§rs. 591 :
Scindii se nubes, ^t in teiiiera p^urgat ap&tnm,
127. Joannis rerttli snnt : Videbitis ccednm hper^m\
et nngelos Dei agtendente^^ et dehdenitentes tttpta FU
lium hominh, Notanda Juvcnci interiirotaiio: Atigeti
in ceeimn a^eeiWient, et indc desceiidenies dengfent
coionain Fitio hominis. Ita enlm expticAt veri>a stir*
pra filium hominis, Qoo lempore id accid^Ht, intert
tom. Nonnulti pniant, scrmAnem essc de ascenSivme
Domiiii, et per angelos a^centtentbs, ct des^ehdentei)
signiftcart minisieriuni angeloriim Chrlgto f^mulriil-
tium, ut Jacob videbat in scala an^et)>% aseendentei
et descendcnlbs; videlicet mlnisirantes Dt^d. Ascen-
dere el destendere, cnm de angelis dicitur, Signiflcstt
luinisterium brdinaHuni angelorum , ut %ngredi\ ^i
egredi minisierinm ordinnrimn homlnum, qnse phra-
sis fre({uens est in sacri pagina. Atii Joannis honc
j^ locum ad dtem jndidi extrcnii referant, Ctiin Chris-
tus cum angeltil %M mlnistrantibiis ventnrus est, nt
innndum iiidtcet. Jnnseniuscum 9liisetistimat,hat^
visioneni Christo quidein in terris olitlgi^se, scd ab
Evangelislis silcntio fuisse prxiermiss'«)ni. Tlieophy-
lactiis ad li.l. : Porro hafc in cruce, et dscensionn
evsnenint. Nam et ante tempus passionis angetus dlB
coeio confortavit fitm, et in sepUttro vlsi sunl angeli^
et in assumpiiotte, sicut Lucai prodit.
128. CAPUT Vilf. Jesus ckm discipulis totatUi ad
nuptias; aquam invinum convertit. Joaiin. ii, 1« elC.
Non adverierein, festa adjecilvuin tSsfe, et cottnubn»
snbstantivuih, nisi Onielsius contra (ioctiisset; cow
nuMa ad^tiTmn et?se, hoc est, cbnnuhfAlid : qu^oA
minime mihi probatur.
15»
C. V. AQUIL. JUVENGI
m
175 Vina sed interea convi?is deOciebant.
Tunc mater Clinstuni per talia dicta precatur :
Cernis, laetiti» jam defecisse liquorem 7
Adaint, nate, bonis ei te data munera mensis.
135 Olli respondit terrarum gloria Ghristus :
Festinas, genilrix ; nondum me talia cogit
Ad vicius hominum tempus coneedere dona.
Mensarum tunc inde vocat l»tata ministros
Mater, el impcriis nati parere jubebat.
IM Sex illlc fuerant saiis praepulclira cavatis
176 Vascula, qu« ternis aperirent ilia metris.
liaec jubet ^e fontis gremio complere mini-
[stros.
A Praeceptis parent juvenes, undasque coronant,
Completis labiis lapidum : tum spuma per oras
f4S Conimixtas undis auras ad summa volutat.
Htnc jnbelyUtsummo tradiinl gusianda ministro.
177 'll^ ubi percepit venerandi dona saporis.
Nesctus, in vini gratum transisse iiquorem
B Egestas nuper puris de fontibus lindas,
150 Increpat ignarum sponsum, quod pulchra re-
[servans,
Deteriora prius per mensas vina dedisset.
Ris signis digne credeutum discipulorum
Perpetuam stabili firmavit robore mentem.
Inde ubi Judaeis aderant solemnia paschae,
LEGTIONES VARUNTES.
151. Deest hic versus io Reg., sed in fine paginae B Poelm., pro d. s., et Rom., ubi error est lalns pro
suppletur.
155. Alii, OUi r^sponcf^f ; aiii, OIH respondit; alii,
llli responditt vel respondet,
141. Mss. cum editis, aperirent illia metris^ et In
Reg. glossa , iita — cavitatem sui auasi ventris. —
fhetris — metreiis, vel mensurh. Fabricius edidit
aperirent ora metreiiSy sed, ut opinor, ex conjectiira,
non ex fide codiciim, Sic Araior, libr. ii, v. 89^ :
Sic etenim ternas capiunt sex vasa metretai. Reus-
chius legit itia metrelis , ut Hia sii disyllabum per
synaeresin , nisi hic pro spondaeo anapiestiim agnos-
cere velimus. Ponitur ilia pro caviiaie , seu veiiire,
quia hujusmodi vasis plura noroina ex humanis
iiieinbris translata assignantur, ut v. 144 : lapidum
tabiis.
144. Reg., Olt., Completis labHs lapidum curn
NOTiE.
132. Per tatia dicta : talibus diciis , sic enim tratte dai Cimiteri di Roma 1757.
usitaiiiis dicitur. Seduliiis, I. v vers. 217 : Alter C 141. De sex hydriarain capocitate scripsit Mat-
adoralo per vertfa precantia Christo, thaetis Hosius. Joannes Tabingius , De hydriis in
155. LiBtitia! tiquorem : viniim cur ita dicatiir, Cana Galikee in Novo Thes. Theol. Phil.
labiis. Alii, Completis tapidum labiis,
145. R^., undis, aurasque ad summa, Forte ita
intelligendum est : Spuma volutat (subintellecto se)
per oras commixlas nndis^ et per auras. Verum
quamvis in participio prassenti volvens saep<^ se sub-
audiatiir, tamen in aliis temporibus verbi vo/vo,
aut voluto lion facile id admiserim.
146. Fahr., magistro : reliqui ministro : quod prae-
ferendum est ; praecedit enim summo.
149. Rom., Aggestas. Alii, Egestas.
150. Mss. ei plerique editi, quod. Poelm., quid^
minus bene.
i5i. Reg., Inde 'ubi aderant Judais, Ott., Inde
ubi aderant , et supra inter ubi et aderant insertum
Judans^ quod rectum est.
vide not.ad Dmcont. 1. 1, v. 172: Munera teetitias, eic.
154. Bonismensis : amieis mensis, lauiis, Inciis.
Plautus, Menaechm. ii, 2, dixii 6onttm prandium,
156. Joannes , loc. cit. : Quid mihi , ei tibi est ,
mutier f Nondum venit hora fnea. Augiisiinus , libr.
de ver. Relig. tom. i, col. 757 : Reeede a me,mulier ?
mtAt, et tibi quid est ? Nondum venit hora mea. Juven-
cus exf>lic:it : Festinas, genitrix, etc. Cur autem non
relinuit mulierf Potiiii enim dicere Festinas, mulier.
Foriasse innuere voluit interpretationem Theophy-
lacti : Dicit enim, Si non adest vinum , oportet iltos
ipsos, qnibus deest, accedere, et rogare^ et non te m/i-
trem. ffam quando hortantur domesiici, scandatum fit
videntibus : quundo autem hi rogant^ qui opus habent ,
suspicione res caret.
isa. Lcetata : etsi enim responsio filii reprelien
142. Fontis gremio, quasi sinu. Confer not. ad
1. 1, V. 212, et Gifanii indicero in Lucret., verbo gre'
mium terra.
145. Ex Virgilio, I. i iEneid. v. 728, Crateras
magnos statuunty et vina coronant, hoc est, usque ad
marginem implent. Alia esi interprelalio, Serto, aut
corona cingunl pocula. Juvencus priori adhfl>sit.
Liicretius, I. iii v. 925 : Hoc etiam faciunt, ubi dis»
cubuere, tenentque — Pocula stepe homines, et inuni'
brant ora coronis , secundam potius rationem coro-
nandi respicit.
145. Conmixtas undis auras : physica haec est rn-
lio, cur spuma fiat, quia aurae undis commiscentur,
Descripiione ergo utitur, ut spumam indicet.
146. Summo ministro : arch.tricUno, ut ait Joan-
nes. Nonnulli imelligunt, esse eiim, qiii curaior,
sionis qiiadain foTinula concepia es<«et, ut plerique ^ seu magister erat convivii , el cibos ac vina pr:e-
inierpretes docent, tamen inteilexit Dcipara, siiis ^ gnsiabat. Pignorius, de Ser * -- -
precibus filium fuisse pcrmotum , ut vinum procu
raret. Maldonatus versum hunc Juvenci hoc sensu
accipii. Lcetatam enim dicit Christi responso , tfuia
cognovitt eum velte facere miraculum. Ex quo colhgit,
Matrem n Ghrisio non fuisse repreht^nsiim.
140. Prcepulchra^ ut vers. 465 libr. i, Sams ca-
vatis : hydri:e, sive vasa aqiiaria fieri solebant e la-
pidibus excavatis, ut cernere adhiic licet in multis,
qu;c exslant. Gonfer Observationes Angeli M. Ban-
dinii in antiqnim tabulam eburneam , in qua hoc
Christi miraculum exhibelur. Jnvencus Evangelii
verba ^expressit : Eratit autem iltic iapidece hydrice
sex, Ad hanc regiilam jndicandum est de vasis, qu»
inter cinielia sacra in nonnullis ecclesiis ostendun-
tur, tamquam ea fuerint, qu.ne in Gana Galilaea; mi-
raculo inservierunt. In picturis et monumentis anii-
qitis hoc miraculum saepe reperitur expressum, ut
ci^rnore licet in opere : Scuiture e pitiure sagre es*
Servis pag. 54, docel , plu-
res fuisse servos Iricliniares, qnorum aliqui aquam
in maiius infundebant, aliqui fercula infereb:int, iV
fertores appellati, etc. Serviis triclinio pr.i'fecius in
veteri epigrammate nominatiir trictiniarcha. Hic erj;o
a Juvenco dicitur siimmus minister. Alius erat rex
convivii.
150. Putchra vina : bona. Accipiliir enim ali-
quando putchrum pro bono in quocumqiie genere.
Horaiiiis, lihr. i epist. i5, v. 4i : Cum sit obeso —
Nil metius lurdo^ nil vulva putchrius ampta. Cato,
De Re rust. cap. i04 : Acetum acerriwum et pulcher*
rimum erit. Infra , v. 5u5 : pulchri cibi, et v. 517 :
pulcher labor.
15i . Per mensas : boc ipsum ^ixit mensatim, I. iir,
V. 214. Frrquens baec est adverbii circumlocutio
tam apud Graecos, qnam apud Laiinos.
154. CAPUT IX. Jesus ementes et vendentes cjecit
de tempto. Joannis ii, 15» etc.j Maith. xxi, 12l
161
155 Ad Solymos direxU iter, temploque subibat.
Reppcrii hic populum veiialia mulla locantem :
Pars Tendebat oves, pars corpora roagna jo-
[▼encumy
178 ^^^^ inhians nummis artem numerare
[vacabat.
Restibus hic Christus connectit verbera flagri,
160 Ct tales popnlos sancta proturbat ab aede,
Et Diensas yerlens, aeris profundii acervos,
Et superincrepitans : Procul haec auferte, pro-
. [fani,
EVANGEUCie mSTORLl: LtR. tl. m
A I3t meus hic Genitor, non sordida lucra * co-
[latur.
Tunc poscens signum plebes Judaea fremebal,
165 Quo fidens animos in talia facia levaret.
Ventura obscuris tunc Ghristus talia miscet :
Solvite poilutis manibus venerabiie templum
179 H^<^ ' ^i^ restituam cum tertia lumina solis
Incipient rutiiam terris infundere lucem.
170 Illi inter sese tractantes murroure csco,
Hoc , aiunt, vix sex et quadraginta per annos
Gonstructuro veteris regni roolimine teroplum
LEGTIONCS VARIANTES.
155. Reg., 0(t., deflexit : m Ott., supra, dtrexit,
cum Rom et editis. Reg., Ott. cnro aliis, temploque,
Rom. cum reliquis, templumqw, Uirolibet modo
rerte dicitur.
158. Reg.« Ott., Pars inhiani nummii artem nu-
merare vacabat. Gohaeret R<Hn., ubi estarte pro artem,
In Reg., glossa est artem—^etU, vel qwettus con"
quirendi. Cditi omnes : Par$ vihiam nummii menia$
oiieraverai mre. Reuschius vulgatam hanc scripiuram
edidit, sed non dissimulat, priorem, quam, ut opi-
nor, in iiiss. invenii, dociiorem videri. Inielligit,
artem per roetalepsiii denoure pecuniam, doio et
fraude pariam. Vide, iiuin liceat rescribere arti
nunierare^ sciticet vacabat arli numerandi.
460. Roin., Torn.y proiurbat : alii, perturbat» IHud
maeis placet.
161. Rom«,'Ott., Ac pro Et. Oit., mefueif cor-
reciuin per menias. Reg., asres correcium per (Brii.
Rei;., Ott., Fabr., profundit. Rom., Had., Poeim.,
proludit. AIJ., Torn., Bas., mrieque profudU. A
Lucili» tiuidein et aliis prima in profudit corrlpitur,
sed produ«:iiur a Caiullo aliisqne muliis. Melius
ergo est£( menia$ vertens lerii profundit aeervoi.
162. Ott., Tum iuper inerepitan$.
163. In Olt., coiatur^ racturo ex colantur. Rom.,
unice, colatur. Scilicet, Vtmeue hie Genitor^ non
B iordida lucra, colatur. Pleriqne colantur.
164. Bas., Aid., Nunc poscens : lege 7«nc.
166. Reg., tunc Christus tempora miscet^ et glossa
in obscuris — lemporibus,
164. Poelm. distinguit templum — Hoc, ego re-
stituam. Aldos et alii , templum:— Hoe ego restituam.
Distitictioiiem Poelmanni prsfert Koenigius , qui pu-
tat Christuin id dixisse digiiis corpus suum nion-
strando. Joaunes ait : Sotvite templum hoc, et in tn-'
bus diebus excitabo ilfud.
16». Mss., Poelro., in lextu, et alii editi, rutilam
terris infundere tueem. Aldus, cum caeieris, ruiilum
terris infundere lumen. Sed v. prox. jaro prxcessit
lununa.
170. Westhemerus, in texto, et Poel., pro d. s.,
Hoc inter. Cominunis scripiura, ut supra, v. 59 :
lUi inter ies«, qiiam habet Westh. ad niarg.
171. Ald., Wesib., in i«xlu, Bas. , yfiw/ fltic»l.
Wesih., ad inarg., cum plerisqne , Hocaiunt , quod
lex metri exigii. Rom., Heec aiunt : Vixsex^ etc.
NOTiE.
Ifarc. XI, IS; Luc. xix, i5. Juvencus pergit narra-'G aeris, in mensis habebant, quibus quaesium facerent
tiunem coniexere ex Joanne, qui post nnpiias in
Caiia ceiebratas Jesum in urtiero Capbarnaum cnro
niatre et discipulis suis descendisse refert. Et ibi^
ait, maneerunt non multit diebus. Et prope erat pas-
cha Judworum^ et ascendit Jesus Hierosolgmamy eic.
Nonnnili ea verba, Et prope erat pascha ita inier-
pretantur, ut sensus sit, Et quando prope fuit pas*
cha. Alii aiunt , evangelistas t»aepe res dissitas con-
lioua narraiione conjungere,cum de lempore, quod
iuiercessit, mentionero non facere decreveruiit. Sic
opinatur t.amyus, qui inter nuptias Cana, et ad-
venium hunc Cbrisii in urbero llierusalem multum
teniporis, ac plura gesta Christi iniercessisse sia-
laii. Theophylactus duo facta distinguit, alternm
quod iiarrat Joannes in inilio signorum, alterum
qiiod Mattbaeus comroeniurat propeieropu^ passionis.
lla etiam existimat T<»Ietns ad cap. ii Joannis.
156. Locautem, collocantem, vel addicentem iis,
qui preiio d.ito emerent.
157. Corpora juvencum : hoc est, corpora juven-
corum. Idein autem e^t corpora magna juvencorum,
ac ju\enci magnis corportbus. Sic corpora germana
sepiem pro sepiem Germani-ii. I. vers. 751. Virgi-
lius, liiir. 11 iEneid. v. 18 : Huc detecia virum sortiti
corpora. Slc corpiii Tumi apnd euuidem Virgilinm,
I. VII, Y. 650, corpus Divum apud Lucretium , t.
1014 I. I. Interduni corpora pro animatibns simpii-
ciier ponuniur. Graeci etiam dicunt corpus fluvii,
eornus venti. •
159. Verbera flagri : hendiadys, ut vulgo vocant,
unum per Uuo.
161. Joannes, loc. cit. : £l nttmm«/ariorttm effudii
trs, etmemas sttdDertti. Numniularii, sive trapeziiae,
sic dicti a mensis , acerros pecunias roinuiae, sive
pecuniis permutandis.
162. Superincrepitans, formatum ex analogia cum
aliis simiiibus verbis, superincumbo ^ superingero,
superimpono, 11, qui a sacris removebantur, profani
vocari solebant : Procul, o procul esle profani, Vir-
giliiis VI, 258.
164. CAPUT X. Judeei a Jesu signum petnnt. Joan.
II, 18 seq. ; Malih. xxvi, 61 ; xxvii, 40; Marc. xiy,
58; XV, 29. Plebes pro plebs, ut saepe ulias.
165. In talia facta levaret : excitaret. Renschius
inlerprelatur talibus faciis. Vide nol. ad v. 223 h.
i. Malim, Excitaret ad exsequenda facia, qu« Jesus
pr»;scribebat.
167. Venerabile templum, Badius advertit, iii
Evangelio tempium non dici venerabile , ne de se
Christiis arroganter, aut de templu jacianter looui
videalur. ^
168. Tertia lumina solis pro lerlia die, vel sole
]j tertio die resurgenie. Lucretius, I. vi vers. 1195 : Oc-
tavoque fere caudenti lumine solis^ — Attl etiam nona
reddebat lampade vitam.
109. Videtur asiruere , Cbristum e mortuis sur-
rexisse sub solis , aut saliein sub aurorae ortum.
Teiiebrae quidem erant, cura resurrexii , ui ex sa-
cris litteris constai. Id autem tuncipsuin accidisse,
cuin Incifer spleiidescere coeperai, iuter tenebras
scilicet, et lucem, probabilis est opinio, quain con-
firinavi in not. ad Dracont. vers. 542 iib. ii.
170. Mvrmure cwco ^ quod audiri non poierat, ut
inlerpretatur Schoeitgenius, vel inconsulto.
171. Quadraginta : postretiiam esse communem
certis exemplis probatur. fiadius licenter a Juveiico
corripi , nulla ratione ductus , affirmavit.
172. Quaeri potest , dequo veteri regno Jovencui
m C. V. AQUIL
180 Ta p()(eri8 (ribirs in spatiis renovar^ die- ^
[ rura ?
IToc ?erbum quondam posttemporndebitadigiil
175 Co^hovefe viH , proprio de cdrpore Cliri-
Oef^tnnlrh (fixisse Itei : sod sigha videuies
titttt rtiultf cepere fideni , SanclumqiK^ ftecuti.
Noct^ sub ob^cura ceTso sublatus honore
Prftnoi^uiA proi^eruit) iiidxi nonilnis unus
480' t^rtii, ^t ad Cfiri^lunj summlg^a vdce prora-
[lur :
Haud dubium est , quin larga Dei t^ , Sifnctei , '
[ voluntas
Humaiiis luceai coneossi^ surgdre r0b»f»
. JttVENCI 161
Nec quisquam tantis IHbuit miracula signis ,
\SX ^' comitata Dei jiibeat splendescere
[ virtus.
185 Cbristds ad hsec : Iteris jusli si culroiiia quaeris,
(iullus ad excefsum poteril conscender^r^^um,
Reddita ni penetret nascendi exordia rursus,
Atque novam capiatdlvino innnere vitanoi.
Hle auiem tantis slupcfacdis corcla loquelis,
190 Hoc, Inqiiit^ ncrstrae ifon esl compreliendere
i mentis.
Qulspoterit coeptac revocare exordia vitt! ?
An rur^is senior mHtris correptet In alvum,
Ut novus in lncem veniat, vitamque resumat?
Ille B«ib liste s LtqttliD si qt^h il# fonta rcitaAat^
LKctfoSifis Variantes.
175. Rea.4 dtt., Romj, Ald.^ Davsntr., Westh..
in lexiu, Tu ooierii trlbm in 9fMHm renomre dierkmf
Hadam., Poeiia., iff textit, et alli : Tu poutiine
Irium 9paUo rwmar^ diefmi? Reuscbiits hanc eon-
struotiunem sine. prffpoftkione in nsltatmeiii esse
anihnadvertit « sed priorem scriptAram edidH.
174. In Reg. et Ott^ priiis eral verb^ 4 paslea fac-
tum verbum,
17^ Oitb^ sed ian$a videntest
177. Iteg.# 0U.| AUi.. Mr\^i\M empere f al cefme
verum esi.
178. Oll.: l^octe sisd obscura, sed forte fuit suh fm
$ed ,. ^t ^nsus peiius poM«lH sub,
iSOi Rom, prostraiur ; corrigto profaiUf.
iBf. Ott., Rog , Roiffxf Aldv^ te, Sanjcu^ voiuntas.
Hadanr* et alii editi , te sanetavoimHi. in DAviHitr.,
if^SanOej et mnnu gU>sBaieris taekum Wsaneia.
Ald»,, ,bas., TAni.i quin; atii^ ^tfod ^ male, ul atl
Reuschius. CoHcessit dicitur pro concesserii archaismo
nolissimo. Neque poetis inusitatum indicativuin pio
B conimictive ponere. Goivfer Vosslum, m 4^ kmla^.
c. 15, et FreifisNeiiHmif ) ail Plia!#riini, 1. 1 fab<
183. In Reg ot Oli. i\4m¥ ftiisse, « |^f. m., tri"
buat.
184. Ald., dit : («orrige ^ei.
185. Mh. Reg. 4 Otfi, Rom.f hnth : eiHli mI^
lis*
192. Fabr., Poelin., pro &* »., correpet. Mss. H
plerique «Fdiii, totfewel : Regi fi^ribit tmreptmt,
lor{\, corrcpiet, utvidetur.
1 95. Regi , vkaMque retolvat^ supra glos^ffj vcl di-
versft leeiio, resuntat. Rom., iMeiidosfe, vltntfue ttsU'
mat, RMiscIhus tCMiifr ftlN^et editlones legcre r/«
ta^uqk^ revotvfil^ ffnod ad ParcarNm fabitlarin iillttd^rli
vldeiur. Tneiur vefnr titamifUe tesumat, qul}i scHplo*
res ^iirri erebriirs titam inmete, efl vHArU pefHete di«
xerniii, ut PrHdetuKist hyimii 5 Peffsi. bkca lt<i.;
SeduliuK, libr. iv initio ; Juvencus saepe.
NOTiB.
Inrffihtur. Joannes tantam stit : tiHadra^ihia et sex an-
nH d^tfieaitim ^ii tentplum ttoc , ei tu m Iribus diebus
^jtdMWsf//Mrf?Existimd, Jufencdm hafecverba intelle-
fl^s^e dH ictfiplrt, qnnd Zof obabel sub Cyro inchoavii,
et sexto nnno Darii posl antios sex et quadrdglnt^i :)b-
«olVil : ea ^licet ratlone, qnam* eltponil Signnkis,
d6 Rejjrrbf. flebni^or. I. il cAp. 5. Juddn cum redaf''
quere Chrisinm VBll^nt , et scirent , templum primum a
Salgmone conditnm spalio septim afinorum, secundum
a Eorobdbele quadraginta ieXt leHium ab flerode
miUs anni, et panto amplius , ueque primum^ neque
tertium nominarunl fUtea, quce parum cauuB su€e fa-
verent^ sed utundttm : muito euim longius absun^
tres diet a quadfag^titd tex 'annis , quafn ab uno. Nmii-.
nullipneant, Herodem icmpluin vetus amplincasse .
non auiem novum condidisse , veicre de&trucio , ut
narrat Josefphirs. Alii, ne J6sepVinm ih ft tum insigui
nidfidacii arj^uanl , ^t Jddaros lahi ideDtos fingant ,
m de templi Zof^ab^fis iediricatione focuti fuerini,
Ciim serino esset de templo laflC proDseriti, conien-
dnnt probate , ftb ^ntio qria Hcfpdes roepit templum
refinere, «squc ad annum qtio (liristo ha'c Judai
Objiddbriht , qdadMgirtta feex iitinps effliixisse ; quo
lolo ttfiiijt^nrfi sem|<€ff nflquid lehiplo .uldiliim fuit ,
ifcqne fferfectum innd cfst , rtisi sOh Agrippa jiiniftre.
ll:ve altfterti opinid ve^-btJ; Jjfverici paruin congrnil :
non enim lunc dixis?6t , V^^»}* fegni moVmwe.
■ 177. Smcttim , ChHslhm :'slc femm Chrislum vo-
care soh»t Jfti-emus.
m. CA?*IIT XI. Jesiis fHcddmifH athlfuitur de
ba^mytti^ tt mhs mltH. %m\n. in , 1 ssriq.
179. llnn^Vtii^tonm pm'^um hiditi uOf^in\'%. tJt
Itdii^H fimU '&t Uim^\ ^m gehte Lalina , sic
G Judaum nomeu de geiUe Judaia usur^aiur. (}nu$ |^o
aliauis , (juidam.
18-2. Surqere pr9 oriri^ naficin exisi^re obviuin ^st^
Concessii Dei voluntas, te, tanquam Jucein, surgere
humanis rebiis. Ja» Yorslius, d« L.«i. merito ftu^
pccta c. iO p. ISO, iSi : f»atiHi, mquit, non dicuuh
Surrexii malus lo^icus^ sed Exstitit^ esortue eet malut
logicus. Sed Juven€U6« ut a uobis expuniiur, repre-
heusione hac vaciit.
1H5. Joannes , loc. cit. : Nemo enim potett hm
signa facere^ quw lu facis^ msi fuerit Deutcnm Mi
miracuia tantis signis videiur esse liendiadj^. Tri*
buit hic est facit , prcestat « distribuit , impendit > 60-
hibet. ii>fra , vers. 641 : Et potiora dehtn^ tritmet tMi-
racula rerum.
187. liedUita rursus^ pleonasmus r4'equen9« de ^uo
in not. i\(\ Driicout. I. i vers. ltl«
189. Stupefactus corda : GrodciMnus Juvtnco Ta-
miliaris.
jy \9i. Correpo e^i irre|»o, ooeuUo iHlro s ^jTrpro
eadcm signi(i({»tione, qHod a Fore«iritto rejeeiuHi
estad bari>;^ra.U& a repo formutur r<^^« eic correpio
a correpo : sed replo bonorum Scri(Uorun» HuevorKft*
tc se tueiur, ei elcp;anter adhUbetur, %mi 4e ntt:\n^
libus, scd jani iTaiis, esi sermo. Juv«ikms rornine
hucrespexiir/u a/oHm, in uterum. Gicefo, 1. 1 de
Divin. c iO: Cum prcegnaus hunc ipsum DipfHi^unsifipo
coutiueret. Adde Planium, et aiios, ^«iiltriiiii ^ro
miiliebri litero accipiiinl.
194. Pbrasis est ecclesiasllca De fonlereiMsci^ pro
aquis lusiralibus ablui. B»ptisteri4 mt^m «laxiHie
hotuin ia ecM,iesia Q^foHsbaplismaUt^ Vido disser»
iai. Antonii M. Lupi de sacris bapiisteriis.
f^ EswmACM mtmjt m. u. m
i95 Et flnttf snneto, rinfibns eort^lsfere memtjris A 'Torte eilm menfiim fhs^ de tdmfnd rnpiam
G(]epeftc, ttiheresirri fflief eonseendec in stalam. Dcm^rgis ^acceps fafti^ flusfirande (enebris,
terrenum corpus lerreiio eorporenafam est.
Spffhas hMdifUer srfmilem ^eHdrdl ktbi flarum,
19lt SpitUaS hlc 0eti$ esf, cai pdrent omnia
[ mtrndi.
2Mf Uic, ubi Tult, quocumque volat, vocemque per
[ auras
Jaetat, setf nesefs, <tn3t nitti eioi^ia tn<;is,
Qusmffue pietaiit ejus eufrentia ffdrtiifMfpiriem.
Qoi^qiie igitur jusiae repetit primordia vitx,
Rane ^tinnem saned flartot revfgeseefe eertum
[cst.
209 E( JudM^ wf hse : Flfhd hof um eemere pdssum.
Talia itiiir CArisius f Sofymof unf ma^ nfigister,
Israelftmnn subHnHs gtor ia* genfis.
210 Necpoids obtnso eompfendere fdlia sensn?
Eccefirfes ntina est, fanftrm f^frestria dixi.
Qirid, si coolesiis vires conscendere sermo
Coerpetil, dt rfiiperjJrs ^crttfti ednip^endere for-
[fnas?
Qtiis mitm dutam pofertt Alltn i^sfntfere men-
[t^m?
il5 Acdfpfi^ ergrt, tKfvh (tn« ftil setttefftial rebus.
Sider^rn nnffffs poteffi dofiseertdcfre cdbilUin',
rff ^oWs, coerr tenft (fui mfssos ab aai.i^
fdem hominis natus, ddeli qvli ti\ setfe moratur.
Ul serpens Ofim regionibiis itt rfe^ef tis
22(y 1S4 ^<)sef fn^niba^ Snmmof sf/bfataf; fronoi e
les>,
LECTIONES VARIANTES.
i96. Bas., Ald., conscendil. Oil., conscmtim^ tet B
conscenef^rtf.
i97. Pleriitiie mMmR nl>w Poefa»., pro d..tf., iniliim,
sine ett.
i99. Rom., cuipatent : lege, parenf^ ad fegcrhrt
meln. (Mt.v fmmdi\, enm reliquts, so4 pro d. &., ve)
glossft, rdmii» : q«:im Ieftto«enr afitid sKAb eiinm
invenii Kcenigius, qui eam non improbat.
900. PoeifiiM pr»d. s., lff€, 0iim87//^ ^ocink^tte
loiof . EMHdem ^if^fteatioiMft^ habm p«test. ^fo,
tt^i vuU^, fffMitMinq»^ volai-,
ilbi. Akk Ba0/, qntaf iuM eisordiM: pleriqu^ qucB
mii.
Wt. Reg*» ejtfi coneurrenHa^ sed Rowsalis eltnnmi
est« an ejus^ a»^sit soirpluim
904w Uitob«, Rom; A'ld.,'feifwtaeer#. Reg. remvei»-
cme^ e» quo faonimt r&flniscerei> et> ffosni rmioi*
¥«riMii* enn» meiH> nmt sMr0«Mfm«r0V ^t fevr-
iM£iie,.immo neoreiwtVm, nisi'eoncr»swifnriiill.
luram secunda corripitiiir. HtDO ee^,. «fttod Hfrtkifi. p
efr pleriqoe' odtli hobent reorptacera. Omersn^ MFvo- ^
lebai, quamvis apud antiqiiiiMnem Jimtico seripte**
rem eam vocem^ non< legtaset :> &t4 Nmititst, ca(i. 0,
D. li^*apad<Gicoponem, h i»Tiismi1>. eapi iO, i<Hre^
hat r^i^Ntf , . pvo' qtto aiii hlibeiit^sH; viguitj Renseim
ex conjeciura me^isplaeehfti/feti^^M^f^', qiiod eeeie
verbcim ei metro congroiis et a imttiis. oiHirpilitur
pro f6fMMtv i^ii e«ar i« iKf^viscere\
20&. Rem., pofitm ; lege p^tewir.
206a Ift Re9«, iHc el<8<»|ueee versnr nionui glosea*
loris yidieniiif adiHti'.
209.* Bm^> WeBlhem. io texii^ Aliks Drnner^ei^.
WesChj sKf Afiarg. cum mss. et aliis editis, Demeraii^
imilrld. nmermidWi et 'mhom. mkmni S4 einmdii
per misereiMr*
%i^ Rpg.y Oit., ehtunse^Ronv, eiitneidiHs,. g^tU"
<o. Arpiid aifoe pafrief scriifMeres fmtmelll ee niiss. le-
§ent o#Mmae .* sevJt plerivfiie o6f ifeo.*
442. Rioiiv.' Qimd tl emtem»nret Mtekdm mm.
^Mvmale esser ^ftfted : sit^ irrirififi keliaeeei cmletiis,
el conscendere. Reuscliio non diepimi 6m^€9 ft(\t
eensu : s« sern^er meiu» .aA virfiue.9cei(fc$tei emUsii\'
tfee liscentWril. Tetiin^ saeer :• (|M^iodOi <i ^Jadffo
ro6ti ccelestia^ credetis ?
215. Oti., Torn-: ^ Aceipe : tegiefHhim A^ipite, ul
9erfiM& eoAste«.F (kweisrny, Hosmvf^is, ei AeM^cfcins
hiatmn admilluni Accipe ergo, cuftf» «piid !(o4wm Yff-
*§it«N»45 eifeiMpl» Nle. Bk^yiiittnl» ohsertAvPI. Scd
emtiipreecedat QimrwiifWR, seneilft i^ evigere^ vi-
deiur Menpke.
247. OHbv l^, iVtfi i^/ee : oorreefinii e«rob(qife
per m svUn^ M4.r ceeH qm w^mfmit ; plieffqee,
ca?/t venit qui missus.
!if9. FleriqQeediiiv Utsmenitoi^i txmtct re^onis
in oris : ubi est hefidiaiitiyg, sive^ ena res pi^r Mb ttff^
mina r^^Jonts el oris. Poefm.,. pro^ 4. 8. , (3i ierpens
in desertis regionilnd atirn, TormyOlT., Reg.^ AfiHi.,
vemisee vers^l seondaidiri Ui smpms dlim fegitfntbus
in desertis : sed Rom., mcndose, inque pro ih.
aSOu ln.edfrisfere-otunMI;,.ms^^ PnMii., pro
d. 9t,'M6fm^ myi^smt, &tfni', ve* fli^ssi», Reg.,
^ii^Jr Moweiy w Oti., fmpnr, feetom est- Moyiei. br^
coftiiue IpM ese? esl^MMee irf eaetr dlindi oi smfi^reiri
di, 98i4iceO Kbr. if»' ¥. Ii62, ei in dfeg. Ver» 17;
NOTifi.
195. Rudi6w, novis, reconiibiie^ ConfercoiiHii^m.
ad Psyclu FViidemli^ versv iMOv
199*. iamt9\ in; 6': 9in)4 ^iaAmr em^eic edfn^, cartf^
«t, «I flfttod natum est exspiritu, spttnHlsiit. frf e^ftdice»
IFerceilenM additur, Qiiod natwPJenf dh iphitH, spi-
ritm ett^.qstttt^ean spirituTeH^^ete» Be& inttus est.
SielegeroT ivnAvoos^ ei Hii.iri<ne li vtr dff Trfoit., D
elcodint Gbk-belensis. Tidir ivom;m', e(>i8t; r, et Iri-
ciu'n, in praefal. ei noi. aii.codicein Vercoilert^ertt'.
Eamdenpieciioneminvttir Ambn>s;ili9, W ri do Spi-
rim saneteie; 7, er L iiivc. 10 : fpt» Bm^htus discit
in Evaugetm : Qigeimtint Ihm 9pmttts'HtK Qutm locmtt
itaexpremBiArhm, testrfkam^nv e0»0 d&Sphitn, ut
emn de^ veetrit cMtiifiitr nuferttHs' f atq\ie Miftain dtf
vesiriSr et ntm e^uift (fe Erot^eite eettiieittm f9lhrf6^^\ . .
Et fert^s^hmf etiam ttrOrkttte fecisthv
iOO. Sncer lexius : Spiritus^ ubi vult, sptt^.er
veeem^mFiMit} etr. WbvHn^ iPAt- spirtAil, qiiia
vox pro quovis sono acciptMNK f ir|iliin^ iii iMefd!
nr<(\ 669, conjirnxlt : Ad son^\im voW,
203. QuisquCy qiiicumque. ul aiiW dfi^tnrft.
99B. Cernere, itrteHigfere. €erno pro mere &x)pe ad
animom ira-nslcrtiif: Ci^iei*o; lit/. if! d«l Oi^ftt. c.w. 9(i
Neqtie lanta tamen (est) in r ehnt' olfsltHtrffnif^ ttt itt^ ntfit
penitHs acH virrn^enib ethtdt, tt mt)}f& a^exerft. <n-
lerdiim addilur animo cernere.
9tn. Liirr. rVers 24^: fsraef^aYmn' cuflfn^^tc^ glo.
ria plebis.
26l8. fhtptam; ahrepinVh, e*?*cMrir1iOrttdiSiaS sns-
pi^Wp Jiivehcum r^Hiieitis^' dd* orrginem aViim:*
ci«n rt*hl%iW*tf atf rafbfllam PiViniterti(*f.
215. l^oVis rebiis, Un ^kt', de^ rfnVls ffertri^** F^
erfrfrt dirquartdo ahfindlit. rfRt<%ijMdo sMbatfffffiii-. VlEfP
intWigfe p^ius : AV^Ctlp^fe^. qifrt^ S^llisil sertWnlfe r^.*
b«!5f im\^ lK>\:tenus' dVclW.
m 9tmd&ttiif^mishAnfj^:htfi^\tm%^^
litum ex vcrs. i78. ; * ^
167 rC. V. AQtJlL. JCVliNCl
SIg hominis nalum toIH in snblime necesse est, A Et magis amplexi cscas leniiere btelms.
I«8
1)1 quicamque fidem mentis penetralibus altis
Iliius ad numen staluit» sub turbine secli
Proculcet pedibus lethum, et irans sidera sur-
[gens
^ Sublimis capiatdonum inviolabile ▼itae.
Namque Deus mandum tantodilexitamore,
Ejus utin terras descenderetunicaproles,
Credentes Domino yilst junctura perenni.
Nec Deus bunc naium disquirere jnre severo,
^ Judiciove truci terras expendere mlsit :
1S5 Mltia sed populis veniant ut munera vlt».
Namque ubi ceria fides fuerit complexa salutem,
Non erit ulla illtc anceps agitatio Juris.
Ast ubi dona procul fuerint exclusa medelae,
235 Jam propria ipsorum mentem damnaiio lorquel.
Unica nam Domini fuit his incogniia proles.
Adventum lucis miseri fugere superbi,
Sic qulcumqne malis roentem maculaveril actis,
i40 Ad tenebras pavidus refugit, ne lumine ciaro
Sordida pollutas paieant contagia mentis.
At quicumque pias tenuit vestigia vilas ,
Ad medium properat, lacemqae niiescere gau-
[del.
Splendeat ut claris virtntis gloria faclis.
245 Inde Galilaeam repetit Salvator ^esus :
186 Praeteriens sed forie venit Samarltida
[Sicbem.
Illic fundus erat, Jacob de nomine pollens,}
Et puleus gelido demersus in abdita fonle.
Sederat hic rapido Servator anhelus in aeslu :
250 Discipullque escas mercanles mcsnibas urbis
B Passim dispersl, solum liquere magistram.
Moenibus egrediens Samaritis femina venit,
Hauriiura cavis putei penetralibns undas.
2i2. Ou.^penetTalnlibu$:i\ai fuit etiam in Reg
sed recte posiea correctum per penetralibus.
|K|223. Reg., Torn., Bas., Ald., Roin., etatuet :
Ott., cum atiis editis, ttatuit : qiiod magis congruit
textui evangelico : Ut omnM, ^ut ereditinipsum, non
pereaty sed habeat vitam wiernam. Cyprianus tamen,
iibr. 11 Testim. : Ut amnis qui erediderit in Ft/tnni,
fiabeal viiam mternam.
221. Ald., Poelm., pro ^.s,<,Conculcet: alii, Pro^
euleet,^ Rom., depravate, Proputeher. Reg., tethum
trans^ et scribit tcstum.
225. Ald., cafnet : retine eapiat.
226. Ouob., Nam Dominus mundum. Reg., Rom.
cum editis, Namque Deus.
2i8. OtU, Credentes Dominum. MeJius Domino:
Reuschiiis post Domino posliuram, seu virgulam
LECTIONES VARIANTES.
258. Rom., tenebras : alii, tatebras.
240. Rom.» e tumiiu: l^e ne tumine,
245. Poelm., pro d. s., In medium: in texla cum
aliis, Ad medium.
244. Olt., caris. a pr. m., ex quo factnm ctaris.
245. Reg., petiit servator, sed ex petiit facium re-
petit.
246. Reg., SiVto, Ott., Sic4Bm^ snpra Sfc/^:
aiii, Sichem: sic api»ellabant Samaritani; Jnd»i vero
Sichar per iudibrium, qnasi urbem ebriorum.
247. Reg., Otl., Rom., Ald., Fabr. Torn., Jacob
de nomine poitens. I^>elm., inaextu, I?ad»m. Jacob
cognomine poUens* In Olt., a pr. m., rueral Jacobi
de nomine pollens : quod iion esi absonum, et exsiat
in codice Caniuariensi. Sic Fortunatus diias priores
corripuit In Jacobus, I. iv de Judicio extremn: Di-
collocavit ex praecepto, ut ait, graiiimaticorum, ne G rigit et Jacobos terra beata sacros. Reiisrbiiis prapfert
2 uis Domino per^nni, aul Domtwo vitm conjungeret.
Ix sacrae Scripturffi styio diceodum esset eredentes in
Dominum.
251. Rom. , Diva sed populis^ et forte fuil Diva,
vel DUb^ quod minus ineptum est.
255. Ald., ii//a anceps ittic,
254. Rom:, excussa: a.Iii, exctusa,
256. Mss. et nonnulli ediii , fuit his : in altis
fuit iis.
257. Mss. Reg.,Ott., Rom.,Poelm. , pro d. s., super»
bi. Ald. et alii ^ili supernw. KceiiigiusconjicitiupffrAe
adverbialiler. Reuschius lianc conjeciuram nonsper-
nendam alt, sed prasfert supemaSy et per lucem su-
peniam intelligit Christum, vel Evangelium, quod e
coelo demlssum omnia collustrat.
Jaeobi nomine pottenSj ut I. iii vers« 258 : Ctara Phi-
tipwBO quas poltent nomine rura.
248. Variant mss. et ediil : nam alil habenl dimer"
suSf alii inelius demersus.
241^. Arnixenius ad Sedulinm , libr. ii vers. 58,
eniendari jubet boc loco rabido pro rapido: cui ta-
men morem non geram. Rom., Satvator : alii, Ser-
vaior, quod habet etiam Kom. ad marg.
i53. Ald., Poelm., pro d. s., Esiractura, Mss. et
pleriqiie edili, Hauritura, Praeterilum haurivi et su-
piiiuin hauritum minus sunt in usu; sed tamen non
est , cur reiiciamus scripturam codicum Hauritura^
cum apud boiios auctores id reperiaiur. In Rom.,
male, est cavis puteis; et in Ott., penetrabilibus.
NOTiE.
222. Staiiu^ Itbr. in, silv. ult. vers. 56 : Animi D agitatiOt ut agitationes fluctuiim, et aimilia. Perinde
penetratibus imis. est, :ic si dicat, Non condemnabiiur^ Jo»nnes ait :
225. Staiuere fidem ad numen^ pro credere nove Qui credit in eum, non judicatur : qui autem non cre-
dictum. Reuschius sic accipiebat versum 165 h. 1.
Animos in tatia facta tevaret.
224. Procutcet pedibus : triumphantium ritu, de
quo ad vers. 42 h. I.
229. Disquirere lerras : in disquisitionem vocare.
Eo verbo nsus esi iitiratius.
250. Exponit verba Joannis : Non enim misit Deus
Filium suum in mundum, ut judicet mundum^ sed ut
satveiur mundus per ipsum. Graece est Iva x/>ev>2, ut
damnet mundom, poenas ab eo exigat. Primus Chri-
sti adventus fuii, ut salvaret muiidum : secundus
erii, ut judicei mundum. Expendere est quasi pen-
deiido examinare. Vide commem. ad Prudentium
bymn. 4 Peristeph. vers. II : Gentibus justam posi-
turus etquo — Pondere liirram,
^. il^ftarto, commotio : recte de jure anceps
dityjam iudicatus est.
257. kiseri superbi^ peccatores superbi. Rursus
h. I. V. 665 : Judieioque gra»i miseros exurgere pra»
vos, Stylo ecclesiasiico veteri pecc^itores vocari mi-
seros ostendi ad Dracont. I. i vers. il , et 1. ii
vers. 150.
258. Amptexi tenfiere energice dictnm : ac notan*
dum , eumdem casum accusandi regi a daobus ver-
bis ; quod apud Juvencum non semel occurrit.
245. Ad medium, ad lucem piiblicam. Cicero» Fa-
mil. XV, ep. 2 : Se lamen ante itlud tempus eam rem
numqtiam in mediumpropter pericuti metum protulisse.
Eodein pertinet ponere in medio , sumere de nie-
diOf etc.
245. CAPUT XII. Jesus cum mutiere Samariiana
t^uitur. Joann. iv, 1 seqq.
169
EVANGELlCiE HISTORliG LIB. 11.
m
Olli Ciirislus ait: Laticis da, feinina, poluin. A
355 Respondensiniilier:Mirum milnproecipis, inquit,
Ut libi Judaeo mulier Samariiica potum,
Dispernens Teterum Ssamaritura jussa , niiiii-
[strem.
187 Tum Servator ait : Domini si munera nosses,
Et quis te sitiens putealia pocula poscat,
360 Tu potius peteres, viYam tibi traderet undam.
lila sub haec : Puteus gremium sinuatur in aliuro,
Urceus est nullus, nec sunt tibi vincuia funis.
Unde iisitiir poleris undam iiiilii tradere vivam?
Num tu major eris nostri virtutc pareniis?
265 Hunc Jacob etenim puteum cum prole bibebat,
Et proprios huc saepe greges ad pocula duiit.
Oiii respondit mundi regnator iesus :
188 Ex isia plene nullus satiabilur unda,
Nam rursus siiiet : scd nostri dona liquoris
370 Ardorem excludent seterna in secla bibendi.
Dulcia provenient nostri cul pocula fontis,
Largior inde fluet vilalis graiia fluctus.
Sed desiderium noslrae si te capit und»,
Excitus veniat tecum mox urbe mariius.
375 Conjugio sese mulier negat esse revinctam.
Tnm sic prosequiiur mentis perspedor Icsus :
Femina, veridicis ioqreris dc conjjige vcrbis.
Nam (u connubiis nexa es j:im qiiiiiqne virorum,
Nunc aliena super ihalamorum vincula tollis.
380 Tuin mulier : Sanciuin te ccriiim csi esse pro-
[plieiam.
Sed nosti i istius venerandum niontis in arce
LECTIONES VARIANTES,
Poelm., in lextu; Bas., 0//t C^ri«fu« B Torn., Fabr., Hoc elenlm Jacob pu/^o. Westb., in
354. Ald
ait: Laiicit iia^ femina, potum. ilad. OUi Cliritlut ait
tatiut: Da^ femina, potnm^ quod inendosum ost. Roin.
Sicolim Chrittut: Laticit da, femina polnm. Wcsthem.,
io textu, ait laticit da: ad marg. ait lalus da^ quod
nulluiii rectum sensum habei. Poelm. pro d. s.,
Torn. , lllam depotcit potum tibi tradere Chrittnt.
Reg. , et Otl. utrumque versum conjungiint : lUam
depotcit potum tibi tradere Chrittut — lUi Chrittut
mt: Laticis da^ femina polum. Reuschius posteriorem
omittit, priorem praerert, quia Juvencus sxpius ita
loqui amat, ut I. ii, vers. 359. 356, 430. Aliud (eneo.
356. Poelm. in lexiu, Reg.. Hadam., Fabr., Ju^
dmo mulier Samaritica potum. Ald., Bas., Judm Sa-
mariiit femina potum. Poelm., pro d. s., Olt., mulier
Samaritida potum, quod niillo modo est adiiiitteiidum.
In Rom. ita legnntur hi dno versus: Ut tibi nunc tri-
buam mtUier Samaritida potum — Ditperdent veterum
Samaritnm jutta minittrum.
358. Reg., Oit., Kom., in textu; Ald., Bas., Ser-
lexlu, Hoc Jacob enim puteo, produciis duabas pri-
mis in Jacob, et correpta postrema. Reusciiiiis iiin-
vult puteum, quani puteo, ul bibere aquam, pocula, et
similia. Omeisius relinei Hoc elenim Jacob puteum
ex Varrone, qui neulro genere puteum dixil.
367. Bas., tummi regnator olyuipi, Ald., Illi re-
39ondit tummi rcgnator olympi. I^ieriquc, OUiretpon-
it mundi regnator letut.
368. Ke%.,plane; et glossa, eerle : nlii plene. X\d.,
corrupte, plence,
370. Otl., tibendi :corrige bibeudi,
373. A14m Torn., Bas., und^. Mss. el alii editi,
inde, Rom.y luet; emenda (luet.
376. Torn. protpeclor : qusR vox occurrit apud
Apuleium, et Tertulliannm. Omeisius ciiiii meliori-
bus mavult pertpector^ qnod apud anliquiorcin Ju-
venco non legilnr.
378. Reg. vivorum : corrige viforum,
381. In Reg. glossa est prceceptum veneraudum-
vo/or. Poehn. et alii edUi, Salvator, quod exstat Q adoraN^i : ex quoconjicio, legendum venerani/i»scili
eiiam in Rom. ad marg. Pro nostet, Rom. et Toru
notcet.
360. In Reg. et Ott. ex tradere factum recle trade-
ret. Rom., Vivam ut tibi traderet undam.
365. Oit.,Rom.,Ald.,Bas., Hunc Jacob etenim pU'
teum. Poelm., in textu; Hadam., Reg., Westh., ad
roarg.9 Hoc etemm Jacob puteum. Poelm., pro d. s.,
cel liquere nobis pr.ieceplum venerandi, seu adornndi
in arce nostri istius niontis. Iiifra, vers. 386: Om^
nibut et Solymit aberil veneratio longe. Veuerari pro
colerCy orare usitatum est a probis laiinilaiis auciori-
bus. In leciione vulgata sensus esi, Liqncre prxcep*
lum, venerandum esse, etc, ut vers. 383, Orandum
dtdits. Nonnulli Piauto altribuunt reneroactivum.
NOTifi.
257. DitpernenM : participio ditpretut usus est Gel*
lius I. VII, cap. 18, ubi alii leguiit discerpii, non di-
tpreti, Ambrosius, serin. 37, al. 18, iiiter sermones
ipsi adscriptosin Append. edit. Maur. : Prcecepta ejus
minime ditpernamut. Samaritum vel est contractum
pro Samaritarum a Samariiay aui Samaritet, vel est
366. Pocula, polus. Yirgilius, eclog. 8, vers. 37 :
Cum canibut timidi venieut ad pocula damw.
268. Ex abundat, ut sa;pe de.
373. Omiltitur pronomen et : videlicct Largior
gratia fluei ei, ctU pr ar enient, eic.
374. Exeitut : secunda producia ab ea^io; qn;e cor-
a Samariiet in plurali, ut Curetet, Curetum. Rursus «v ripitur, cum est ab excieo.
vers. 534 : Ecce Samaritum populi, ubi secunda pro- ^ 377. Veridicit : proba vox, qua Cicero ellam nti-
tur. Catullus, carm. 63, deNupi. Pel. ctThet. dixit,
Oraclum veridicum.
378. Nexa ut supra revinclam, matritnonii vincii-
lum denolat, et significaniius est, quam si dixisset,
juncta et.
379. Conferenda sunt cuin Juvenco verha Evan-
gelii : Dicit ei Jetut : Bene dixitii, quia non habeo m-
rum. Qttinque enim virot habuisii, et nunc quem habet,
non ett luut vir. Niiniruin is, quo libidinis cxplendae
causa uteris , non cst tuus vir, sed concubinarins.
Ita ergo Juvencum intelltgo : Nnnc super le loilis,
seu fers atiena vincula thalamornm. Ac fortasse in->
niiii, virum, quo Samaritana abutebatur, fuisse ma-
ritum alierius. Sic exponunt Schoeitgenlus ei Reus-
chius, qui Samaritanam causam fuisse, cur scoriaior
ejus uxorem legitime ductam dimisisset, arbiiran-
tur. Super est intuper.
281. In aree^ in vertice. A poetis praeseriim arx
6
ducitur , cum alibi corripiatur. Vide var. leci., ad
vers. 456.
369. Potco cum duobus accusativis. Vide var.lecl.,
ad vers. 354 h. I.
261. Gremium de puteo, ut supra, vers 143, fontit
grenuo.
365. B:irtbius, libr. xxxv Advers. cap. 16,
pag. |6I6; vivus, uil, apud Chrittianot poeiat, imita-
tivne cceterorum, iugenuum^ florenttm tuit opibut, vi»
vidumque denotat. Allegatque Paiilinum, Mnrinm
Vicioremy Tertullianutn, ac iuvencum hoc loco. At
Juyencus Evangelium potius seqniiur : Et dedittel
tibi aquam vivam. Dicitur autem aqua viva, ut fontes
pereniies fontet vivi.
364. Nottri viriute parentit, hoc est, noslro parente
Jacob, cujus virius tsntopere celebrator. Horalius,
libr. 11, sai. i : Qtun ubi te a vulgo et tcena intecreta
remorant — Virtut Scipiadce, et milit tapicntia Leelim
Patrol. XIX.
IH G. V. AQUIL
188 Pr»c6p(um nobia quondam Wqu^fe pi»ren- ^
[168.
Ai VQS iii Solymis orandum dicitis oris.
Talia dipeMli mos laUa reddit lesus :
285 En aderiiiempus, moutiscum verlice vestri,
Oinnibus ei Solymis aberii veneratio longe.
Sed punp ceriii salus Judasis suFgii ab oris.
Gi nunc instauiis pursus jam teroporis urget,
Cum veri sancium Genitorem* errore remoio,
290 <^ul(ores, justis armaii legibus, oreni.
Spiriius his, ac plena fides erii, et Pater «llus
Talia conqujrii cultorum pectora lerris.
llla deliinc : Scirous, quod Qbrisius nuntius
[orhi
180 Adveniu proprio vitalia secula pandei.
295 l^t luiic peccanlum largus inisenttor lesus g
Se lumen lerris Gbristum veuisse fateiur.
. lUVBMOf m
Et jani discipuli reduces stupuere magtslrum,
Quod seereta illius poterelur femina verbis.
At properans urnam muller pro fonte reliquit,
300 Et populum totis eduxii moenibus urbis.
Omnia nammemoratsibimet sermonepropliets.
Gesserat ipsa priusquatcumque, exordiae dicia.
Tum propere Gbristum fusae pei^ere eaterv».
Discipuli interea rogiubant sumerei escas.
305 llle satis sibi pulchronim superesse etbonim
Respondii. Sed lum miranlum diseipulorum
liiter se occuhis currebat serroo loquelis :
181 ^^oTi% aliquis prior hic epulas dedit ante
[ magistro,
Nostras u( roeriio satialua respuat escas.
310 ille sed iaternae cernens moiimina mentis :
Qx mihi sunl epulsc, pectus satiabitur istud,
Si raci9m magni Gepiloris jus^ per eibeip.
{.CCTlONeS YARIANTES.
285. Rom., Et vo* : ^lii, At vo$,
28». Rom., reddidit lestis, qiiasi dissyllahuni
sii lesus, ul sfipe :ipud Prud: ritium. Juvencus trisyl-
labum solet effene lesns,
287. R«»g., venit ab oris.
2'Jl. Olt., Chrisluthis, correctum Spirittis hi^. Pro
his alii habeiil iit.
2D2. Ou., Rom.. Ald , Ton»., Bis., conmiret;
Reg., ei alii, conquirit.
297. Rom., At; aiii, Et.
298. Oil.^illius, scd factum f/ft5. In Reg., r//is et
glossa, pro iUius. Romi.^ illis cum mull.s edtiis. Aiii.
cum iiliis^ piis, Reuschius omiiiuo legeudiiin censel
t//tfis. ex mss. Cant. ; iie tuiueii nlitiiKim off^^iidat
crasis illiuSf in leitu ponendum ciiravit ejus, ex
coil. Un. G\ gloss.i Reg., supra secreta^ neiii|)C sola, C
coujici posset Qiod sola iUius. Mss. Rcg., liooi.,
Oti. cuiu multis ediiis, pfHtretur. Sed mcinuu cxigil
potereiiir cum lladain. ei aliis, a potior poieris ler-
tiu$ coiijugalionis, non a poiior potiris. Fro secreta
bene esset secrete, vel secreto.
299. Roni., mulier cw.n fonte retiquit , Reg., mulier
prope fonte reUquil. Olt., mulier pro font^ reliqait,
qu.'\iu lectioiiem exhibuit Heuschius ex cod. Heinis-
ind. Eadem scripiura probahaiur eiiam G.tllniidio ^
sic infra. vers. h^^ : Pro timiiie cernit^ ei vcrs.
728 : Pio fonbiis mater cum frairibut qsittit illic, Ci-
cero, pro Milone, luitio ; Uin pr^^idia^ qmv pro tein^
pliif omnibus cerniiis. Iti c^iiionibus veleribus legitur
fonlem prope liquit,
SOi. .Msii. IVg., Rom., Ottobou., Ald., B.is.^
rogtiabant sumeret escas. |l:idain. et :i)ii, ro(jitant ut
sumerct escas : (juoe leciio, uii Ut^uscliius, ^tul cuin
regilis graiumaiicoruui piiguar^ vidcaiur, conira(
:iucU)rit:ileMi veicriiiu uoii e^t.
509. Heg. tociatos^ cx qno factum tociatut. Olt.
prius sociatus. luiii sali(Hu,t. Idcm Oll., resptily su-
pra, ri^spuai. Lege saiiatus retpuat.
311. in Reg. ex socta^ifur iaclum tatiabitur.
NOTiE.
decacuniine moiiiis s^cpe diriiur. Yirgiliu<, dc sep-
tem Cidlibus lAouui!, Iil>r. ii Georg. ver^. 555 : C£Je>-
tenique una sibi muro circumdedil arces.
283. Orandum, simpliciter de oraiioue, scu pre-
cibus ad Ueiim Caciis. Vido noi. ad i. i, vers. 48.
Reuschiiis axp.mit adoranduni.
288. Nunc jam pleouasmus, qui alibi etiaui oc-
currit.
289. Duriuscul i syntaxis : inteliigiiur enim, qiiod
veri cultores, errure remoto, oreiit sanetum Geui-
torem.
290. Lieges aiiiniunt, ac defenduut. Vide Com-
lueut. ad Prudent. l. u, conira Symin. vers. i79,
iibi pnrter alia in hmc seiueuiiam rcreruntur- vcrba
Trebeliii Pollijuis : i anpeiatorium mijestatem non
soLum armis decoiatamt ted el Legibnks opmtet esse ar--
matam. Illud aulem (lutcreuduin, ciir veros Det cui-
tores Juvencus dicat justis armatot Lefibus? Sacer
lcxlus ila Uabot : Sed veHit hora^ ei nxknc esl, qiiando
reri adoralores adorabwit Pairem in tpiritu et ve-
riiaie, Nam et Paier tales qucerit, qui adorenl eum.
Sjtiritus c^i Deus : ct eos, qui adoraui cuiu, in spi-
riiu ct vcriiaie oportei adoiare. Juvencus iu veritaie
ex^omi errore remoto : supeiest ergo, m jutiii ar-
maii legibut sii interp.relat&u( bofum vcrborum ia
spirim: auabi s,>iriiusac leUiiio cliristi:iiuid juheat,
()uu veri culiores armati intrepide Deum ubiquo
adoiahunt. Uuc eti^m revocari potesi, qivHl Paier
uiinn laLia contjuirit culiorum peetoru territ.
292. Canqtmtt requirit. TaUa cuLtofuai peckma,
culiores tali pec^re, vel talem c^i^taiiti^n^ in eui'
lorilHis. Yideyers. Sii l». l. : S^fl talii p^{9ra eer*
nens, et not. ad vers. 65 h. I.
295. Miterator : anie Juveiicum usus hoc yoca-
l»ulo esi Tertullianus, libr. v conira Marcroii. eap. ii.
297. Stupeo, pro valde admirari, rrgit accusa-
livnm npud poetas, quod exempHs conflrmare super-
vacaneum essei.
3d9. Figurate poputum totis ednsn^ meBnibuSy pro
popuhtni totum, etc.
Qi 303. Fmmb, hoc esi, efTus», nnihaD. €tcero, 1. ii
<l« Orat, eap. 38 : Genus sermonnaffertnon Liqnidum^
a«t fusum, ac pro/fuenSf sed exiLe^ artditm, concisunit
ac minutum.
395. Pulchrorum ciborum : vrde notam ad vers.
150.
r>07. luter se reciproeuin pro relativo inter iUos^
quod aliqiiando ii urpaiur, frustra repugnanie Valla.
30H. Prior anie, pleonasnius, ut apud Virgiliuni,
I. IV iEneid. vers. W: VeL teLlus, optem, prius ima
dehiscat... Ante pudor, tfuam te violo.
509. Respuat, tepudict, noii admitfat ; hanc euim
."^iguilicatioiiein prseicr alias bnbet respuo. Neque as-
sentior Rt^usohio, qui nuiioiai : Durior vox, quatfi
castigatioree veterum aurtt mx ferrent.
5i0. Moiimina mentis, viilevers. 18.
3il. Pectus iUiid ; praistilisset dicere pectus hoc ;
iiam de se loquitur Clirisius. Verum est nihiluminus
iiueviihiitt a Gieeroiia et aliis itie prti At^ f oni, et Coii-
ti« kk pro Mi^
rS EVANGELICiE H!ST0RIJ5 LIB. IL 174
Qaatuor hinc menses idetm ad primordia mestla A Noc Jam remineis (anium concredere verbls
f rogiferae aestaiis cerie superesse putatls.
515 Erijiite ergo oculos, all)enies cernlle campns,
192 Cunctnque mahiram jnm rurn cxposcere
[messem,
Nune qYiicumqnc metet, pMlclirl mercede la-
[boris,
Vltalique dchinc gaudebit Truge redtmdans,
Et sator accipiet messornm gandia laciiis.
5S0 Yos ego nunc mlsi graridam succlderc messcni,
Qnae nrm est vestro sulcls inspria labore.
Yos aliena bonas ditnbunt miinera firiigis.
Taltbus alloquiis comitum dutn pcctora complet,
Rcce Saninritum popull venere rogantes,
3i5 Exorantqne illic geminos impendere soles.
Janique fldes ninltos plebis f^ndaverat aiia,
Ipsos sed coram vlrtus mnnifesin docebat,
Venlsset secll quod jam Servalor iesos.
550 Jamqiie Galila^am rerocaverat In regionem,
193 Qiiondam ui)i fonianas vino mutarerat qn-
[das.
Regius hic juvenls, eui natum merbusanhelo
Ardore cxtremia vit» terrebat in oris,
CMmperit ut Ghriatum certe renieasse recursu,
535 Advolat, et precibns aobolis pm aorte |irofusis
Orab«it, celeri» deposceiis domi aaluiia,
Ne pina ad leihum natua traheremr acerbvvi-
Ghrisius ad hsec : Slyoi» iu$i 6uade;it einiiia
fvirius,
Nou erit ulla (ide^ : scd pcrge, ei sospiie vita
540 iEdibus in vestris dulcem complectere natnm
LRCTIONES VARIANTES
515. Olt , /ifc. Reg., Kom., cditi, hinc. B 527. Ald. distingiiit verbis, — Ipsos sed.
514. Reg., Rom., Olt., attatis: videlicel prmof- 52;). Reg., Rom., Ott., Semtior, Ediil, Salrator,
dii meuis mstahs frugifera, vel aunt duo gi.nitivl,
qut eoiijiin$;unitir cuio primordia. Vide not. nd I. i
vers. 495. Ediit pleriqiie calolt, huc esi, U8i|ue ad
aesi.iteHi.
519. Ald., excipiet, pro acc/piel.
5t0. M)iS» cum pieris<iue editis, Yos ego. Poflui.,
Fabr., IIoj ego, Roin., supra, ergo pro ego repu*
gnaiiie ineiro.
i%i, Reg.« a pr. m , ^eita; forte lcgendnm : Vo$
aliem bona ditabuut muuwa fruge, ncnipe fruge
bona.
5i3. Mss. Reg., Rom., OlL, impendBfe $oies, quod
niclius esl pro insumcre, qiinni expendere, niiod edill
exhibent. Suetoniiis, in August. cap. 98 : Cdprearum
secetsm piairiditum impmi£i. Reuscbius, ex Fuld.,
impendaro ; el quadnni editione itlii conjiciebU cum
Zcimero, iiiis geminos impendne ioies.
550. Reg., Jant^ueiierum terrnm remeaterai inGali-
teeam. Oti., Rom. cuin editi:s Jamqn^ GafHteam re-
Meoverat iu reghnem*
551. Rom., winum : farte, fonfannm in tinum
mutaverat undamt ▼el viuum in Ron». esl nominaii-
vus. Nihil lampn mnto.
35i. Iii Oilob. ex morbis recie Pm tnin morbns.
555. Diio codd. apud Reiischium, koris, scd orit
magis poelicum e»t; et in mss. as|>irans littern saepe
vocalibus adjungiiiir, ssepe delrahflnr, veluti ha-
rundo, ynwus. Pnstea vers. 544. Lvminis oras.
557. Hom. , Ne prius : :»lli, Se pins. Apud Vlrgi-
liiim el nlios^ pim ei prius inlcr se permutata sunt.
Reuachiui eligtl prius ex codice saero, Priusquam
morialur. Aliud ma!o.
559. Al<i. , Non erat uHa fides : alil, erit.
340. Rom., SedibM:M, jEdibus.
mjM.
515. Joann. loc. cit : Sonne losdicitis, quod adhuc C 4ie. et a^stu, Silius, I. xv vers. 536; Immturaseges
quatuor meuses sunt^ ei messis venit 1 t^cce dico vobis : vapido svccidiiur ense-
Levate oculos vestros^ et videte regiones^ quia albw sunt
imad messem^ |ia ctinm Iiala velus. Explicat id Ju-
veucus,p4)&t quiluar uicnscsfulura priiuordi.\iuessis.
Lnmyns, in liarmonin Ev«iug., exgneco |cxtu,TCT/2a-
ftiTvov, quadrimestre spntium, sicexplicai : Proverbiidis
esl sermo : quasi dixerit Christus : Inter vos tritus esi
sermo : Adhnc quadrimesire est spatium. per quod mes-
sis coUigi potest ; messis venit^ sed non pra^eriit : ita
nunc ceteritate opus non est. Mazochius, ad h. i. qua-
toor noQ aropliu& meiises iu Jud;ea semenieiii iuler
ac messeni intercesslsse pntit, atque itn expnnit :
Vo«, umente facta, tritum iltud usurpatis : Qna; sutcis
mandavimus^ex iis post qnatuor menses fructum demc
tmus : at sationis sfriritualis fructus louge prwcocior ;
jam enim reghnes ftavescunt ad messem. Prsecesserat
Maldonntus, qui siinile proverbiiiiu Latlnuiu piofert :
idhuc seges in herba est,
515. Albentes messes, flavcscenles. Uiitur verbo
Evangeiii atbce. Ilieronymus, comtiient. in Mich. vii :
Videte regioneSt quiajam eandiftc^ sunt ad meiendum.
Mazochiiis, ad h. 1., observai, genus triiici in regno
Neapoliuno esse, quod aibu )iYiilgo npputlanl : cnjus
segcs dum messem exspeclat, albicat, non flave&cii.
Non tumeii inde volligaui, ejus gcncris fuisse triiicuin
|udaicu;n.
517. Putchri taboris, ut putchra tiberta^. apud Vir-
|iliuin^ et siii.tlln, dc nuibus ad vers. 150.
519. Jo.utui^s :iit : Vi et qui semina!, simul gaudeat^
et qui metit. Ili satoies sunl prophei:r, qiii olim prir
inn semii\n verbi (tivliii jecerani,.
5^20. N irgiliu^, 1. 1 Gcorg, vers. 2<j7 : At rubicunda
Cires medio succiditur asstn, hoc e&i, ineiitur inedio
3il. Supra non seinel duas primas i» Sanmritnm,
el Samaritis corripuil. Gonrer var, lecK ad vers. 45^.
3^5. Exorant, oiitinent, orando iutptlinut Join-
nes, lec cit : Cum veuiueusefga^Uium Samaritani^
rogaverunt eum, ut ibi maneret^ et manslt duos dies.
^^6. Nolanda plirasis wuttos ptebis, pro multos e
ptehe.
550. GAPUT XilL Fitium R^guU a mit^ ^eratum.
Joaiui. IV, 46 seqq.
552. Evangelii vei ba sunt : Erat quidaui regvtus,
cuJHs fitius infirmabatur, etc. Grace pru Reguius
iSaatXixoc . ai. p7o-(X(cxof. Juvcmus reguiuiu vo-
cut regtum juveuem, videlicei vitum ex auln legia ,
foriasse Ilciodis, S^rpe Hveixcns juvenem proUomi-
ne« seu viro, ponit, mdixi ad vers. 4i h. I. Cicero,
11 Fainil., nd Curi<>uem j:im 54 aunos uetmn, nt ob-
servat Gothorredus : Ui a'tas noitra^ ivgravmens in
_^ adotescentia tua conquiescat. Goufer eiinm nut. ^ I.
V lu vers. 55,
535. Ovidius. Ileroid. epist. uU. vers. 169 : A/
mihi (vos miserae !) torr$nlur febribus artus. Sic mtus
febriij I. 1, vors. 799.
^^55. Prosorte , pro stuiu, pro saliUe< Fortasseeo
respexit Juvercus Mood soholes sor^ palt i& «iicol)n-
tur. Ovidiiis, L. vi Fasl. vers. 39 : Si genu^ aipici-
tur^ Saturnum prima parentem — V^ci ; Satuisni sors
ego prima fui.
o^>7. Lethum ucerbumt Cunu> iinutaturum : elegau*
tia noia.
510. yEdibus in vesiris^ pio tuis^ c* loquAuUi la-
tione,(4tuje.{cadeuielaiiniiaLe, invales^erc oo^f ii. Vel
inteilige tms, et tuorum.
17S C- V. AQUIL. JUVENCI 176
His verbis fruclum mox perceplura saluiis A 55S 195 Ille scd inspiciens, quid pectora saeva le-
Pulcbra fides animum Ixtanli in pectore firmat.
Jamque iler ingresso properanlibus obvia servis
194 Nuntia fama venit, pueroque in luminis
[oras
345 Limine de mortis subiiam remeassesaluiem.
llle ubi cognovit, certum concurrere tempus
Sananiis Christi verbis, seseque. domumque
Mancipat, amplexus fidei venerabile donum.
Forte dies epulis multos sociaverai una,
350 Publica conductis qui vectigalia lucris
Professi, rapiunt alieno nomine praedam.
Hos cum discipnlis simul accipiebat lesus.
Ecce Pharisaei occulto reprehendere nisu,
Quod legis doctor convivia talia iniret.
[iierent ,
Non, inquit, medicis opusest, ubi fortia membra
Intemerata salus vegetal virlutis honore.
iEgris sed merito miserans adhibenda medelaesi.
DiscitenuncsaItem,jubeantquidverbapropbets:
360 Non ego sacra magis, quam mitia pectora qiiaero.
Haud eienim justos veni ad directa viantes .
Sed rcvocare malos peccanium a limine gressus.
Ecce sed e numero mirantum munera Christi
Unus Joannis quserebat discipulorum»
365 Cur ipsi legis jejunia crebra tenerent,
Nullaque sub Christo plebes jejunia ferret.
Ghristus ad bsec contra placido sic ore profatur :
Qui sponsi laetis comitaniur vota cboreis,
196 ^*0Q» prxsente ilio, jejunia tristia portant.
LECTIONES VARIANTES.
541. Rom., fratrem : lege frucium. ^
34^. Rom., male, animif pro animum, Ott., lce-
tanti peciorej sine m.
344. Ald., Bas. , Poelm., pro d. s., puero reio-
natque jaeenti. Reg., Oitob. cum aliis editis, pueroque
in luminis oras : Rom. , perperam, puerumque, Non
male esset puero tub himinis oras, etc. In lectione
conimiiniori subintelligi potest refert , vel narrat
remeasse salulem.
347. Rpg. , Sanati, In Ott. videtur fuisse Sanalis,
Rom., Sunantis, cum ediiis.
549. Reg., Rom., Oit., Torn., Poelin. , pro d.
s. , una : alii, unus. Mss. cum plerisque edilis, so-
ciaverat. Ald. , Torn. , Bas. , satiaverat. In Daventr. ,
sociaverat unus ; sed glossa mss. repleverat videtur
facta pro satiaverat. quod tninns probo.
355. Mss. et edili constanter, occulto reprehen-
dere ri*u. Sed quid rogo, est occuUus hic risiis ? Nal-
lus dubito, qoin legere oporleat occulto repreheu'
derenisu , scilicet occiiUa molitione et conatu. Su- G
pra vers. 18 : Geniis sic sunt molimina vestrce , et
vers. 510 : lUe sed internce molimina menti%. Lib. iii
vers. 15i seq.. piriter legam. Quod verba loquentis
— OccuUo carpant scribarum pectora nisu.
354. Reg., Otl., vellet : in Ou., siipra, iniret^
quod habent plerique editi. Poelm. pro d. s., Fabr.,
adiret.
555. Ald., Fabric, B;is.,Poelm., pro d. s., clausa.
Mss. cum aliis ediiis, sma : quod prapfero, quamvis
non displiceat clausa, hoc est, tecla et ficta.
556. lln. apud Reuscbiuni, pcr inierrogationera :
Numquid^ ati, medicis opus est, etc»
557. Rom., Reg.,Otlob., Poclm., prod. 8., vegetat
virtutis honore. In Ottob., pro d. s., vegetat viresque
nunistrai, quod reperitur in plerisque ediiis. Reos-
chiiis amplexns est virtutis honore^ hoc esl, virtote
et viribiH. Similis locuiio apud Ovtdium , ii Metam.
vers. 285, al. !285.
558. Wopkensius, ad Sedulium, 1. 1 vers. 22, con-
jiciebai miseris pro miserans.
550. Reg. scribit saitim.
564. In Ott. ex Joannes recte factiim Joannis.
566. Rep:., Oti., Torn., Fabr., ferret. Rom. cum
Ald., et aUis editis ferrent^ quod fortasse fult inOtt., a
pr. m. Sed, ut opinor, ferrent a librariis scrtptum ,
qui plebes in nominalivo plurali esse pulaverint.
Haud equidem negaveiim, eleganier cnm ptebes seu
oopulus iii singulari posse conjungi verbum ferrent
in pliirali. Sed cum de hac elegantia noii constit ,
segre e.im admitlnm in poetis christianis. Fitsi autem
plebes in plurali arK|uaiido dictum fuerit, tamen
louge usUaiius est in singulari.
NOTiE.
542. Pulchra (ides ea significatione, quse vers. ISO,
et 517 explicata est.
546. Concurrere^ congruore, convenire. Vide I. i
vers. 448, ei h. 1. n vers. 851.
548. Gloss» in cod. Reg., Mancipat-subdit Christo.
549. CAPUT XIV. Jesus pharisans murmurantibus
de convivio publicanorum dicit, non opus esse sanis
medico. Maith. ix , 10, clc. ; Marc. ii, 15, ctc.
550. Pulchra descriplio publicimoruin, qui pro-
fessi publica veciigalia coiiduciis lucris, rapiunl sibi
praedsim nomine lisci. JanseniusGnndavensishocip-
suui leuet, Jiid;Bis publicanos invisos, quod vi, et
rapiuis grassareniur.
551. Quac^ins pnblicnnorum racie prcedam vocat.
Ciccro V in Verr., al. 1. iit cap. 50 : Maximos qum-
stus^ prcedasque fecisse, Vide not. ad Dracont. 1. ii
vers. 769.
552. Videtur hypallage, quasi velil Jnvencus di-
cere : Hl accipiebant convivio Je^um cum discipulis.
Sed potius Juvencus verba Evangelii exprimere vo-
luerit. M itthreus : Et factum est, discumbente eo in
domo, mnlti publicani et peccatores venerunt, et re-
cumbebant cum Jesu, et cum discipulis ejus. Marcus
addit lErantenim multi, qui et sequebantur eum.
560. Rursus vers. 581 : Quod non sacra Deus, sed
mallet mitia corda.
565. CAPUT XV. Discipulis Joannis interrogan-
tibus, quare non jejunarent disciputi ejus, parabola
proponilur panni scissurce^et utris. Matth. ix, 14 seq.;
Marc. II, 18 seq.; Luc. v, 55 seq.
568. Sponsi vota : sic nupti» appellanliir in cod.
Tbeodos. I. iii, tit. 5, leg. 7. Apuleiiis, 1. iv MeUim.,
post med. : Votis nuptialibus pactn jugali pridem
destinatus. Matihxus et Lucas comites sponsi , qui
]) eum laetis choreis comiiabantur et ad llialamum de-
ducebaiit, vocant filios sponsi, Marcus vero fUios
nnpimrum. De hoc rilu deducendi et comitaudi
sponsuiu cuin lampadibus, seu facibus, choreis
el caniicis, consule Mariinum Roa, I. ii Siiigular.
c. 21.
569. Viilgata Evangelii Matih:Mi : Et ait Hlis Jesus:.
Num!fuid possuni filii sponsi lugere , quamdiu cum ittis
est sponsus ? Venirntautem dies^ cum aufereiur ab eis
sponsns , et tunc jejunabunt, liala vetus : Nutnquid
possunt /!/ti sponsi jejunare. Hllarius ad hunc locutn :
Prassenle sponso, jejunandi necessiiatem discipulis non
esu respondet Ablato autem se, jejunaluros^ esse
dicit.
^Tf EVANGELICiE UISTORL£ LIB. Fl.
370 Jainque dres aderil, cum sponsus turbine ssecli A Talia iraclanii perculsus peclora luctu
E medio comitum rapielnr : (rislibus illi
178
Languida concipieni animis jejnnia flenfes.
Quam slultum est rudibus veteres subtexere
[pannis,
Vestibus ut turpis pejus scissura patescat ?
375 Aut utribus calidum iriiis committere musium,
197 Qoeis ruptis totum sequitur disperdere
[vinum?
Sed rudibas rectum est utribus spumaniia musta
Gondere : sic vinum conservant fortia vasa.
580 Ecce sacerdotum princeps procumSit adorans ,
Et sibi defunctam , funus miserabile , naiam
Imploiat lacrymans, certamque venire saiutem
Defunctis etiam poscebat munera Cliristi.
Haud mora, consurgens graditurServator lesus.
385 Progressi mulier sequiiur vestigia servans ,
196 Quam languore gravi ,bis sex labeniibus
[annis
Carpebat fluxus, laceranssine fine, cruoris,
Viribus absumptis , et toto corpore fessam.
LEGTIONES VARUNTES.
37i. Poelm. in textu, Dauventr., Hadam., Ald.,
Fabr., Tri$tibu$iUi — Tunc^ue dabuntanimog lacrymi$
horrore ciborum, — Langmda concipient animi$ jeju-
nia/lentes. — Quam stultum. h\ Hom., et Poelm., a
sec. m., Spondebunl pro Tuncque dabunt. In Ott.
eiiam , Spondebunt , scd deest versus Languida, In
Reg. panter, Spondebunt, sed prius ponitiir versus
Lanauida; tum alius Spondebunt. Sane alteruter su-
perfluiis est : sed magis spuriiis milii videtur Spon'
debunt animos lacrymishorrore ciborum. Koeiiigiuscon-
jiciubai Sponte dabunt animos. In cod. Ca. scriplum
erat Languida concupient.
575. Reg., a sec. m., Ott., pannis^ — Vestibus ut
turpis pejus scissura patescal : quae videuir proba
lectin, et distiiictio. Alii panno$ — Ve$tibus^ ut.
574. Rom., Torn., VestibuSy ut turpis pejor sci$sura
patescat. Gtidex Fuld., ut pejorturpis. Codex Canu,
ut ruptis pejor. Poelm. iu lexln, Hadam., utveteris
pejor $ci$$ura patescat , quod exponit Reuscbius ,
nova scissura pejor veleri scissura , pcr construciio-
nem comparalivi cum genitivo. Ald., Poelm. , pro d.
script., ut turpis pejusscissura nofe/ur. Teneo scripui-
ram. quam ex niss. Rrg. et Ou. vers.pr:i!C. indicnvit.
575. Mss. Rom., Reg., Ott., Aut utribus calidum.
Editi, Utribus aut calidum. Foriasse id f:ictnm ab
editoribus, quia put:iban(, primam in utribu$ neces-
sario esse iongam : qnod tamcn fundaniento carei ,
quamvis in antiquioribus exemplum non occurrat ,
ex quo liqueat. corripi eam posse.
577. Ott. , Rom., Sed rudibu$ rectum est utribus
spumantia musta. Ita Reg. scd sine est^ el cuin
glossa rudibu$ — novi$. Edili, Ulribu$ est reclum fu-
dibus spumantia mu$ta , ne scilicet prima in utribus
B corripiaiur, ut nuper aiebam.
580. fn Ouob. viileinr {i\ci\it\\ ad oras pro adorans.
58i. Rom. Ut sibi defunctnm. Bas., Et $ibi de-
functum. Legc Et $ibi defunctam.
582. Kcenigius conjicit, Complorat lacrymi$.
583. In Rom. deesi liic versus. Reg. , Ottob., De-
{'uncti$ etiam po$cebat munera Chriiti^ quod edidit
^oeim. pro d. s. Plerique editi, Defunctof vita po$ce-
bat munere Chri$ti. Hadam., Defuncto vita , po$cebat
munera Chri$ti.
384. Rom. a pr. m. , Ald. , Daventr., Reg., Olt. ,
Bas., Servator : alii, Salvator.
585. Mss. et plerique editi , Progres$i. Hadamar.,
Poclm. , in textu, Progre$sos ; quam lectionem tole-
rari posse ait Reu«chius : sed uliam praefert liac
synlnxi : Progressi Saloatori$ ve$tigia servans mulier
$equitM\ ut alisorbeaiur nller accnsandi cusus , qui
facile suppleri potest. Vel dic eumdem accubativum
ve$tigia regi a duobus verbis.
587. Reg., Roni. , Fabr., Carpebat /luxus lacerans
^ $ine fine cruori$. Ald., Ras., Torquebat fluxu$ mace*
ran$ sine fine cruori$. Rom., Hadamar., Poeim.,
Carpebat fluxu$ laceran$ sine fine cruoris. In maeero ,
a prodnciiur : bac ratione rejeci etiam hymn. 8 Ga-
tbem. Prudeniii yerf. i2 : Sordidu$ cultu macerare
frontem, ut legii Nebrisseiisis : proquo alii, melius,
Sordidu$ cuUu iacerare frontem. Koenigius suspica-
lur : niananssinefine. Posibunc versum in Poelm.,
Hadam., Torn., iiiseritur alius, scilicet : Torquebat
$olven$ morbu$ pallare virentem : sed Toru. et , pro
d. s. , Poelin. legit torquebatque gravi morbu$. In
plerisque deest hic versus.
588. Ald., Torn., Bas., Rom., fe$$a — Pectorit
NOTiE.
570. Turbine $(ecli^ ut ul vers. 225 h. 1.
?72. Ferrejejunia, portare, concfp«r^ projejiinare.
375. M;iUhneus : Nemo autem immitlit commi$sU'
rani pmni rudi$ in vestimentnm vetus : loltit enim ple-
niiudimm eju$ a vestimento, et pejor scissura fit. Hxc d
senteniia iiielius fortusse cxpriinerelur sic : Quam
stultum est rndes pannos veieiibns subtexere? Pan-
nus novns assulus panno veteri eam p:iniii veicris
pariem aurerre solet, cui per suiuram adhseret. Id
aiitem accidit, sive ex duplici panno veteri, ei novo
vesiis fiat, sive panno vestis jam tritas novns, et
rudis pannus assualur. Juvencus igitur subtexere
usurpat pro eontexere : et utroque modo rcctum
est, sive rudes pannos veteribus coniexere, sive ve-
teres pannos iiovis. Renschius existimat , non tam
scitum fuisse velerum suendi modum, quani quidem
apud nos est, sed crassius fuisse t6 irinpttifML, quod
iiiserendum eral vebiiuienio veteri, adeo ui proinde
exstaiiiius esset, el vesiem citius detereret.
375. Pro calidum muslum in sacro textu est vinum
novum.
576. Disperdere pro disperdi per enallageUy ul ait
Reuschius.
579. GAPUT XVI. Inter eundum ad $u$eita.\da%n
fUiam principis sacerdotum^ mulierem a profluvio
sanguiuis sanatJesus. Matth. ix , 18 seq. ; Marc. y,
22 seq. ; Luc. viii, 41 seq. De verbo tracto .«^lyloec-
clesiastico pro dissero vide comment. ad Prudent.
hymn. ISPeiist. vers. iOl.
580. Ab Evaiigelisiis dicilur archisynagogus, sive
princeps synagogas qni scilicet capui erai synago-
gse , cujus jussu res in synugoga tieri solitae decer-
nebniiiur.
582. Implorat lacrymans est plconasmus : nam in
implorai jam lacryniae intelligunlur. Noianda vero
huc loco significaiio non obviu verbi tmp/oro : idem
esi enim implorat natam, ac nominat, appellatcum
lacr^niis nalam, et nomen ejus repetii. Cieero,
Verr. vii, al. libr. v cap. 49 : Me suam salutem appel-
lans, te suum carnificem nominans^ filii nomen tmpto-
ran$. Heuschius explicat, Implorat tacryman$j h. e.,
lacrymis et suspiriis conlirmat verum esse id quod
de niorte fili.is dicai. Sedulius Juvencum imiiaiiiry
I. III, vers. 2^8, Jmploratquegemen^ ; quem adlocura
videudus Woplcensius.
585. V e$iigia servans , observans.
587. Sine fine: phraMS ecclesiasticis scriptoribus
familiaris. Vide noi. ad Draconl. vers. 21 libr. i.
17» C. V. AQIHL
Pectoris hxc ucitaro volvebai credulamentem A
590 Arcano, secumque Gde jam certa tenebat^
Actuium fesso fugereiqnod corpore tabcs,
Extremam Qiristi possei si tangere veslen).
Hxc ubi per populum summi pendeniia pcjili
Fila manu trapida tractavii, pruiinus ille,
395 \9B E^ cflusas morbi et credenlia pectora
[cemens,
Concessii celerem tali cum voce salutem :
Accipe, quod roeruit Gdei coustaniia , niunus,
Ct moi restricto vigueruQt sanguine veiue. [gens
Postquam perventum est, ubi funera virginisin-
400 Plangcntis populi rremiiuj, clangorqiie tubarvm
. JUVENCl 480
(Jliima suprenix celcbrabant munera ponips :
Ab:>cednnt , inquit, lectis hxc trisiia vesiris.
Namque piiella jarel placido demersa sopore ,
JMM) Defuiictam retur fleniuro qnam aescia
[plebes.
405 Talia dicenlem ridenturo lurba reiiquii ,
Quod mortc abrcpiam dixit dormire puellam.
Sed Chrisius letbi vicior, viixque reperiAr
Frigentis dexiram dignatus prenderedeitra,
Surgere mox ju>sil uiiranda ad gaudia patris.
410 Inde revertenti clanior se protiiius ofTert
Cacornm paritcr gressu labente duorum.
Illis Christus ait : Si ctednnt pectora ve&tra ,
LECTIONES VARIANTES.
hofc, etc. Alli. fet$am. — Peclom, Reuscbiu^, (eiM, B pungendnm uhi funera virginis^ ingem^ scilicel uhi
« ... . . r — ... -..t.:„...i erant fuuera vlrjjinis. Melius verolegelur vers. 401,
munera pompm,
401. luRetf. , et Olt. faclum est eelebrabat ex
celebrabanl, Ldili, et uiss., [uuera : sed libenlcr le*
gam munera. Qiiid enini »uni uHima funera snpremm
pompa! ? At nunera nliima scile iiosilnm es^t cx dic-
lii» ad vers. 20 liujus libri : UUima defuncto debentur
munera pdtri. Ebt autem iiiuricra acciisalivus .ippnsi-
tus ; ei sensus est : Postquain pervenlum esi| ubi
frciniius, clangorqiie celebrtbaiit funera virginis,
uliinia inunera, eic. Porro haiic coiiieciuram, quas
oliin Kivini eti;tni fuit, Codd. Caiiiabrigieu<cs ful-
ciunt, et sccuius esi Reiibchius.
405. Le,;o potiiis demersa ciim mss. nosiris, quam
dimersa^ qiiod liahcuiA'd.. et alii*
404. Poelin. pro d. s.. fcrtur: i>eJ scnsus exigit
reiur.
— Pectoris , in sexto casu festa^ nt subinielligatur
muUere : quoii non pr.>bo.
389. Oa.« hic, recte faoium hwc.
590. Ueg., Davcntr., Toru., Bas., Poeliu., pro d.
s. ; AM., Fabr., Arcana^ secumque fide, In Oii., Ar-^
cano, trcnmgue fide^ ei forie fuii Mem, ln liora.,
Arcanum secumque fides. Hadain., Poelin. in lextu,
kreanaque fide tecum, Conjiciai aliqiiis Arcana secu-
ra file. (^Hicruin scriptura Olt. cxtoris inelior vide-
tur. Arcano adverbium est a Pliuti», C:psare , el Ci-
cerojic iisiiniatum : qnainqunm apiid bunc inccrlA
esi leciio. Poiesi auieiii inierpungi vel menlem —
Arcano; vel menlem, — Arcano.
SQi.Aoui., si possei : :ilii, postL-t ti.
5j'>. Reg., causam^ sed videlur fuissc causas.
598. Mss. postri , el alii resiricto . Aiil. , et non-
nuili ediii , commcio; aHi, cousiricUM, Fa)»r. pro vi-
guerunt Ijaltot riguernni , uesci«» aii ex conjectura ,
405. Roin., re/iNqutf, qund eli:im videiur a pr. m,
an ex fidti alicuj s'coiIici.<. Ilaii<: scripluratii Ci)nlirinat ^ fuissc iii Otl. pro rtliquiL
R<^u>i.liius, (ju^ituvis aiitiu ipHo iene.tt, ex Lucano ^ 411. Mss. noslri, et Poelui. pro d. b., Cmcorum
pariter gretsu. \iA\u \){tiriq\ie, Lumine eaplorum gres'
I. iv: Sicca rigens attnnxit vnlncra sauyuis. luWeslb
ad m»rg. pro connrivlo in ii*xlu legilui* comianiim,
quod viilclur meuduui.
599. Korte funere, lleg. cum AM., ei aliis distin-
giiii funera viiglnU , iugens, Sctl cuui posioa vers.
401 recurrai lunera pnmpm^ videtur hoc luco inler-
$u, Juveuciiii lorias>tt scripsii gressu labanle, pro-
diicia priuia iu labante, ul I. b. vers. 457, el 1. iii,
vcrs. 573 , Lnbat quia peclore vestro — InsuMlit
fidei nuians per Inbrica gressns.
4[i. Fabr., Wesili. iu it xiu, Atque ii$ Christus
589. Pecioris menteni, cogitilionem. Ileudiadys ,
unuui perduo, ui s^epealibi occurrit, niai ui.ilis pec-
^oris arcnno»
591. Fabricius in Commenl. , verbo Actutum, ait
dictiont^m hanc esse comicain , qiia ctiaiii iisus esl
Alciuius libr. i : Actutnm suavi producens omnia fm-
tu. Yerum eamdem vocem usurparuni Cicero , Li-
vius, Virgilius, aliiqiie non comlci.
595. Per poputum : Marcus ali : Venit in turba re-
iro, ettetigit vestimentum ejus. Peplum quodvisami*
listam Maiih.^eum ici Vulgata, lamen rnuhis ex locis
constat , adiiibitani quoque lui.tise iubaro. Virgiiiiis
l. II, vers. 92, de funere Pallaniis : It coelo elamor-
que virum clangorque tubarum. Adde Ovidium, llo-
raiiuin, Persium , ei alios. Notat vero Geilius i. xx,
c !2 , eos , qui apud siios canere soliti esseul , hoc
esi , vita funcios, et sepultos, siticincs diclos, diver'
sumque a cxteris tiibac gcnus habuisse. Iricius in
codice Vercellensi Versioiiis Italae apud Maithxuin
invenli tubicines, sed praeferendiim ait tibicines cum
Vuigat;i, quia minoris ailntis fuiier:i ad iibiain , ma-
ciilum dioi, cx boc versu probai Barililus I. wxiv
Advers. cap. 4, col. 1552. Fabricius, in couinienl. , |x joris ad lubain proferebanlur ex Servio nd \ JEn
Peflum, aii esse vesleiii fluxam ei tatarem , ^ Laudumq
verb ^ , . .
siiie maiiicis, viris feminisque communem. Univer
sim suuiiiur pepium pro quacumijue ve.sie laxa.
594. Dcscripiio flinbrix : Fila pendentia summi
pepli, Nam exirema vestium, prxseriiin si incisuras
babeani, fimbria dicuiitur. Traciavitf letigil : eadem
siguillcaiione I. i, vers. 554: Corporeifique oculis^u-
tnen tructare serenum.
595. Caus(B aliquando pro morbis simpllciter po-
nuniur, Ul conliimavi ad Prudent. bymn. i Peri-
steph. vers. 20 iSupplicum causaspetilis quos medelis
irrigant.
590. Tali cum voee , ut libr. h, v. J597. Cuwi dicto.
400. Musicam fuiiebrem (ubarum sono exoruaiam
fiiisse, ex hoc loco arguil Baribius I. xxxiv, cap. 5.
Sod qiiamvis usus iibia: in funeribiis frequeniior fue-
t it , aiiiue adeo mentit tibirinum fiat apud evange-
^HC arrecta cupido. Scd, ut verum sit lioc
disorimen, ex Vulgati non consiat, puellam, de qua
agimus, iii minori xtatc fuisse ronsiitulam. Favet
iaiiien icxtus graerus puetlnla, filiola ; at Marcus
aperle aii eam fuisse aiinorum duodeciin. Servius
aulem per minorcm xtatem inlelligere videtiir in^
fanles. Vide BoraM ad Stai. vi Theb. iil.
407. Ui diabolus moriis repertor^ sic contra Chris-
tus lethivictor^ vilceque repertor dicilur. Videqu» In
banc rem dixi comment. ad Prudent. bymii. 4 Cath.
V. 9.
408. Frigentis, h. e. mortu». Virgiiius libr. vi
veis. 219: Corpusque tavant frigenlis, et ungunt.
Hinc frigida mors ab efleclu.
410. CAPUT XVII. Duo cmci liberantur. Mallh.it,
27, eic.
4ii. Gressu labente i eccur ita? An claudi eti»m
181
EYANGeUGiS HISTORIiB LIB. D.
t«i
Nanc Tirtute mea se rcddel lumcn ademptum.
lUi flrmato se credere corde fateniur.
415 Tuni Cbristus fatur : Credentes cernite lucem ,
201 ^cc cuiquam noslrum post baec edicite
[nomen.
Dixit : sed msjor per gaudia tania videntum
Ardor inexpletus famam per cuncla ferebat.
Offerturqne dehinc juvenis, cui rapta snnor»
420 Daemonis inciirsu fuerai substantia vocis.
Ast iibi propulsus fuglt de peciore dxmon,
Confestim sante redieruni munera liogua).
Talia miraniis populi stipanie lumultu
Vailatur : cernens aed miilia tauta virorimi«
A 425 Ingenit, ut ruria Dominus, cui pascua |«ia
Innumer» tondeni pecudes, rectoris egenies.
Tunc ad disci|)ulos depromit talia verba :
Quam Ixto) segeies ruris pcr lerga patescunt I
202 ^^ rarusroessorfrugissuperaiuracervo.
430 Jam superest dominum segetis deposcere lantap»
Ut sua rura velit numero complere colentum.
ilasc fatus, populo ex omni delecta seorsum
Foriia conglomerai bisseno pectora coetu.
Hos ubi delegit, prgeceptis lalibus implet :
455 Devitate iiiiier^ quod gentes perfidiosae,
Et Samaritarum fraudis Testigia calcant.
Pergiie, qua pairii pecoris cuatodia labat.
LECTIONES VARIAiNTES.
m/;ad marg., OUi» Christu» aU, Ald., Bas., I»tis ; fi factum eoUntum, Pieriqiie, numero complm eolen-
alii. ///i«, vel OUis. In Rcg., el Torn. eleganterrum lum.
inierrogationc * Quid credunt pectora ve$tra f — Sum
^rtute mea $e reddet tumen ademptum? Ita a pr. m,
fail, ut videtiir, inOil. Plerique sine interrogaiione:
Si credunt pectora vetira, — iVimc virlHie mea se red-
dei tumen ademptitm, MnithnMiR ait: Creditis, 9111*4
hocpossum facere vobis? r<ihi'omimisReu8chius ma*
vuU siue iuierrogatioiif». Alii, eiiainM scrib:ilur si
credunt^ inierrogationein npponunt, quia si acci-
piunl pro num^ iit 1. iv, vers. 5o5.
iU. Alii« Olti; alii, llli.
415. OtL^ Torn.4 Bas., Ald., et alii, iucem. Regi,
Rom.,IIad., et alii« lumen.
416. Rom., ^ee cuiquam veslrum videlur niendum
pro no.s/ri(m. Oiioh, ^ post hsec 90s dicite,
417. Reg.« Torn., Kom., Ras.i Ald., sed propere.
Oti. cum aliis edilis, »ed major,
418. Rom., per cuncta serebat; ad marg. diverea
leciio, vel rorrectio ferebat.
419. Ald.. Poelm
Offenurque, X}i\
421. Keg., Roro ,
propuhuSi Poclm. in textu, Fabr., Atque ubi propnl-
sus, Hadam.. Poelm. pni d. s., At^ue propulfu» ubi*
Lex metri uirumque pntitur.
425. In Oti . ex Jngemuit recle factum Ingemit^
427. Rom.9 Ald., et nlii, talia dicia.
4i8. Atd.« Bns., Quam lale segetes ruri» per terg^
latetamt, TornM En late ^epete» ruri» pn terga pc*
tesrunt^ quod habet eiiam Poelm» pro d. s. Plerique
editi cum mss. nostris, Quam lunm »egeu» ruri» per
terea pale»cuHi !
4:i. Reg.» numero»; sed videtur correctum per
numero eum glossa de numero, In Oit., ex coientem
452. In Ott. ex ditecta factum ddecta, Ibidem men.
dose <forMm pro »eor»um, Non ineptum esset iuorum^
Matth.xus : Et convocatis duodecimdiicipulis sui», eic*
455. Ediii , el mss. pleri(]ne, Fortia congtomerat
buseno pectora cmtu^ — Bts sex consocial fidorum
corda virorum, ^ Hos ubi, clc. Utl. prius habel
versuni Bisset, tum t^ortia, In torn. deest hic ver-
sus Fortin, qui eii^tin omissus esi a Pabricio. nrquc
esl certc valdc neccssnrius. Potest eliam hlc reti-
neri, el omitli versus Bis sex, eic. Id igitur seqiior.
434. Oil.. dilegit, a sec. m., detegit,
455. Mss., et plerique editi, Devitate itiner, qudd.
Atd., Fnbr., Devitate viam, quam,
456. Reg., Olt., Et 5amart/i<m, sed tn Reg. forie
fuii Et Satnariiarum, Rom., Ald., Bas., Et Samarita-
mm. llad., PocInL, in lextu, Atque Samaritum, ul
supm vers. 5!!4, Ecce Samaritnm^ nisi eo loco legere
im prod s Afferturaue • nlerifloe* ^ ""^''^ *''* Sflmari/ariiw. Juvencns sappius du.'^» prlmas
, sonore, corrige sons^,* c^rrlpii. Alli alio modo. In OU., fraudes; in Torn.,
m., Oit., Ald., Torn., Bas., Ast ubi ^'•«"rf'''**^ P^^ f'-««''«» «1"««« reilnendiim esi.
457. Mss. no8iriReg.« Rom.,Otlob. cum Davenlr.,
Wesih. in lextu, Ald., labat^ cUin glossa in Rey.,
deficit : sed in hoc eodem Keg. forle fuil batmt^ qaod
exsiai in lladam , Poelin., et aliis editis.. Videtur
prxfereiulum labat ex lextu Evangelii Matth. x, 6 :
Sed potius ite ad oves, qum perierunt domus tsraet»
Obsiai primn in labat^ qua; brevis est. Bed quid est
batal custodia? Mihi eniiii dubiuin nun est, quin cus-
todia significei ciistodes.Tcneo igitiir tabat, producia
prima coiitra antiquioruin usum. Koenigius retinei
eustodia batat^ el cu^todiain accipit passive pro re
cuslodita. Verum etiam sic Evangelii sententia noii
NUTiE.
crantt Silet Evangelista. Labebaiur ergo, sive !:iba-
l)fll, aut nniab;it gressus cornm , qiiin, cam cacci
csFent, non iia expedite anibnlnre pote^ant. jw
418. Per cuncta, pe r omnia, ublqne. Di\i de hac
l0'|iiendi ratione ad Dnicont. lib. i, vers. 292.
i19. CAPUT XVni. ])fl»rtioMiiim mutum ejectum, et
turbam ad Jesum conftuxisse, M;itlh. ix, 52seqq.;
L«c. XI, 14, etc. Juvenciis jf^r^/tm vncai homineiu
miilum, dsinoniuin hal)cnlem,ui ail Mallh.TUS. Vid^
noi. ad 1. 1 vers. 774, el h. I. vers. 35i.
490. ^ubstantia vocis^ vox^ ut substaniia tatis
libr.i vers. 510. Vide notam ad vers. 651 libr. 1.
A%, fumultus hoc I0C0 signidcal turbain, ei luul*
titiidinem discursamium, et strrpentium ob admira-
lionem. Liicaiius 1. 111, vers. i02 : Non fictas imto vo*
ces simutare tunmtiu.
4il. Tanta pro tot : vide not» ad Oruconi. 1. 111,
vcrs 55i, ubi occnrrit quanti pro qnol,
425. Pascua tata^ ui Virgibiis libr. 1 Georg.
vers. 1 : Qtud faeiat twias segetes^ eic.
4i6. Tondent^ carimnt , pascuntur : qiiae hiijus
^erbi significatio poetis familiaris est. Vide Virgi-
lium t Geo)*g. i5.
438. Lcetce segetes, ut dixi ad v. 425, Rnrh per
tergn, tit 1. 1 vers. 67i.
450. Sacer textus alt : Rogale ergo dominwn met-
sis, ui mittat operario» in meitem sunm, Usus verbl
deposcere exigeret ii domlno messit Ormt ttttumq.ne
admittit, rogare petii actiisalivuni.
451. Numerus pro uuiltiiudine, etcopia saepe po-
niiur. ut numerus frumenti, numerus vini.
452. CAPHT XIX. Quidfacturi sini, prwdpit dis-
ciputis. Maith. x, i, etc. ; Marc. jii, i*?, vi, 8; Luc*
VI, 15, IX, i.
453. Congtomerat : boc vcrbo usi sunt Lucrelius,
ei iLnuius, congtomeratus Cclsus^ conglomeratio Co-
dex Jusliniaiiaeus.Juvenrus hoc I. vers. 579 : Ves4rcB
gtomeraiio turbce, et alibi so^pe gtomerandi verbum
usiirpai^
456. 5amaritori<m fraftdis vestigia, videJicetfriiudu-
lenta vesiigia Saninriianoruui, vel vesjigia fraudis
Saiuariianoruiu. Videuturcs^e duo gcniii^i, qui ab
codem nomine rcgunmr. Vide supra v. 515.
m C. V. AQLIL.
203 ^trgenxes Tcro similem mihi sumiie A
[menlem ,
Ut Tobis subigat Tirlutes dsemonis atri
440 Sancta fides, curamque piam languoribus aptet.
Hae vires nulla vobis mercede dabuntur.
El vos haud aliter gratis impendite dona.
Non auri , argeniive domci possessio mentem ,
Nec vos nummorum subigat sceierata cupido :
445 Nec geminas vestes, nec plantis tegmina bina
\irtutis nudae cupiat servare minister.
Ingressi niuros urbis, perquiritc semper,
Hospitio quorum par sit succedere justis.
Ingressique dehinc pacem sub tecta vocate :
450 Si tranquilla domus fuerit, pax illa manebit.
204 ^^^ ^f i^ indignis babitantam moribus hor-
[rens,
. JUVENCt iS4
Diffugiet , vestrumque abitum pax vestra se-
[ quetar.
Excludet quicumque ferus vos limtne tccli,
Auribus aul duris spernet vitalia verba :
455 Eicutiie egressi domibus vestigia vestra,
Hsereatinju^te ne vobis portio vilae.
lilos deterior Sodomorum poena manebit
Suppiiciis, veniet mundn cum tcrminus omni.
Pergitis en, ut oves, sa*.vorum praeda luporum :
460 Sed vos .nrgulo serpentum corde vigete,
205 Simplicitate tamen dulces superate co-
[lumbas.
Nam sxpe incumbet vobis injuria pra^ceps,
Conciliisqueliominumsiaiuenturcorporavestra.
Vos flagris, vinclisque feris , durisque tyraunis
465 Frendens urgebit pro me violentia saecli.
LECTIONES VARIANTES.
satis eiprimitur. Posset ex conjectura restitui eui-
todia lapsat : sed hoc verbum minussignificat, quam
tabat, Libr. iv, vers. 501, mss. nostri aeque rererunt
»ed corpus debile labat^ pro quo nonnuUi ediii habent
lapsat. Confer etiam vers. 575 1. iii.
439. Poelm., pro d. s. , virtutem: in textu, cum
aliis, virtuUt,
441. Torn., vocis: lege vobis.
442. Ott., gravita pendiie^ correctum per aratuita
pendite. Reg., gratuita impendite; sed pro trious ex-
tremis liiteiis in impendite aliud fuisse videtur.
Rom. , gratis impendite. Editi omnes , quos vidi ,
cunctis impendite. Praefercndum, opinor cum Roin.,
gratis impendite, ex Matth. x, 8: Gratis accepistis,
gratis date.
445. Ald., Non genunas, Ald. , Poelm. pro d. s.
cum mss. Otl., Rom., tegmina bina — Virtutis nuda
eupiat servare minister, Sic Reg., sod portare pro ser-
vare. Madam. , .iliique editi tegmijia bina^ — Virtuti
nudas cupiat servire minister.
45i. Rom. , Oli. , heg. scribunt habitum , et in
Reg. glossa apponiiiir sanctitatis, Ex editls eiiam
Ald., Davenir. , Vesth. in testu praeferunt habitum,
Hadam., Poelm., et alii, abitum. Haec scriptura
probaesl, eiEvangelii verbis consonans. Matth. x,
15 : Et siquidem fuerit domus iila digna , veniet pax
restra super eam : si autem non fuerit digna , pax ve-
stra revertetur ad vos. Apud Ihlarium in huiic lo-
cum : Qu<e si digna es(, et pacis communione sit di-
gna : si indigna^ pax invicem revertatur,
455. Reg. , Rom. , Olt. , Poelm. pro d. s., ferus ;
alii, ferox. Roro., de Uniine: melius, cum reliquis,
vos limine,
454. Reg. , Ott. , Rom. , Ald. , Daventr. , spernet.
Hadam. , Poelm. in textu, et nonnuUi alii, penetret,
Post hunc versum in editis Daventr., Poelm., el
aliis iuseruntur duo alii versus ejusdem sentenlix,
videlicei , Sive aversa Dei famulos succedere tectis^
B — Hospitiique focos miseerc gravata vetabit, Absunt
ab Aido, ei a nostris mss. Koni., Reg., Ott. , et
ab aliis praestantissimis codicibus mss. ex Hde Rcu-
schii : itaque eos loco hoc expellere oportet, ut-
pote spurios, praesertim cum Evangelii sententia
sine eis egregle sit explicata a Juvenco. Matih. x,
14 : Et quicumque non receperit vos , neque audierit
sermones vestros: exeuntes foras de domOf vel civiiate^
excutite pulverem de pedilms vestris ; et simili mo-
do Marc. vi, 41 : Et quicumque non receperint vos^
neque audierint vos, exeuntes inde, exeutite pulverem
de pedibus vestris , etc. Iii priori versu e duobus,
cNios rojicio, Poelm. notat diversam lectionemy
iive adversa pro Sive aversa.
455« Poelin. pro d. s. , egressu ; in texlu cum
reliquis, egressi,
456. Ou, , vobis ne. Reg. , Rom. cum editis, no
ffobis.
457. Apud Koeniginm alii ///o<, alii l//it. Rom.
p horridiory caeteri deteriar.
^* 458. Sabatierius legit omnis, quod fortasse casu
iili excidit: nam alii habent omni.
459. Rom. , Ald. , Bas. , Pergite nunc^ ut oves.
Alii, Pergiiis in^ ut oves, quod magis acoediitad ver-*
' baEvangelii Matlh. x, 16: Ecceegomitto vos^ sicut
oves in medio luporum ; et Lucae x , 5 : /(« ; ecce ego
mitto vos, quemadmodum agnos in medio luporum. fa
hoc eodeni versu Roin., Reg. , cum multis editis,
habent swvorum ; Ott. , cum aliis, durarum.
461. Reg., Ott. cum Poelm. lu textu, Hadam.,
dulces;l\om. duici^ scilicet simplicitate. Ald., cuai
aliis editis» puras; ita etiam edidit Fabricius ex ma-
nuscripto, ut aii: qui etiam observat, non aliter le-
gisse Ravisium.
463. Poelm. pro d. s., consistent; in textn cam
aliis, statuentur.
464. Olt., dirisque, sed videtur fuisse durisque.
NOTiE.'
439. Dcemoms atri: supra vers. 45, Spiritus ater;
et infra v. 616, Si damone pellitur atro.
445. Tegmina bina: sic exponit Matthaeum, Ne-
que duas tunicasj neque calceamenta, Nam Marcus
c. VI ait: Sed calceatos sandaliis. Non ergo veiantur
calceamenta discipulls, sed bina calccamenta, ut
binae tunicae. Hujus opinionis ducem Juvencum 8e«
quunlur S. Thouias , Cajetanus, etMaldonalus, ut
noiavit Julius Nigronus de Caliga cap. 2, num. 52.
446. Yirtus nuda^ simplex. Lactanlius init. libr.
I Institut. : Ut sotam, nudamque virtutem nudi, expe-
ditique sequerentur : alii veritatem pro virfuf^m.
448. liospitio succedere. Conrer not. ad vers. 17,
D Suceedere tectis.
450. Intelligi potest, Pax manebit illa tecta.
456. Reddit rationem, cur discipuli excutere pul«
verem e pedibus jubeantur.
461 . Cur simplicitas columbx laudetur, lege Bar-
thium I. XXXIII Adv. cap. il.
462. Incumbet: Scaliger 1. iv, c. 16 Poetic. notai,
hoc verbum, quo ssrpius Maro utitur, grave, et 8ono«
rum esse. Eodem Juvencus pariter delectaiur.
463. Statuentur corpora vestra : siatuemini. Saepe
Juvencus corpora ponit pro hominibus, aut supposi-
tis, quae corpore, et anima constant. Staiuentvt: pro
sistete ponitur s(a/tfo: nam sistere verbum jurisesi.
185
EVANGeLIGiE HlSTORIifi LIB. U.
186
6ttm vos prodiderint, Terborum ponite curaro :
Sponie fluens dabilur sermonis gratia vobis.
Spiritus in vobis pro vobis digna loquetur.
Prodeteiiim fratrem sceleraia insania frairis,
470 Ad lethumque dabunt genitorum corpora uati.
Vos odiaurgebunt semper pro nomine nosiro,
Sed finein fidei coniitatur gioria vitae.
Profugite ex teciis, quae tos sectabitur, urbis :
206I"<1^ aliamy moxinde aliam conquirite se-
[dem.
475 Nam vobis urbes semper superesse necesse esi,
Israelitariim quae dent sub nomine plebem.
Discipulus numquam transcendil celsa magislrj
Cnlmina, nec Dominum (entei praecellere ser-
[vus.
LECTIONES
466. Ald.» cum nonnullis, tradiderint: Mss.nostri,
e( meliores apud Reuschium cum plerisque editis,
prodideriiU.
409. Poelm. pro d. s., Fratrem auim Iradet : in
textu cum C3P(cris, Prodet enim fratrem,
470. In Aldo inendum puto genitorem pro gemto-
rum,
471. Ald., Bas., Poelm. pro d. s., ociio ;alii edili
cum mss., odia^ quod majorem empbasin habet.
475. Editi, e tectis; mss. Reg., Rom.,Olt., ex
tectis.
477. Rom., transcendit ; alii mss. et edMutranscen-
dat: u(|vers. seq., tentet. Mihi lamennondisplicet hoc
vers. transcendit, etvers. scq. leniet : nam transcendit
posiiuin videtur pro est iuper apiid Matth. x, 24:
Son est discipulus super magistrum^ nec senms super
dominum suum, Aliud est de verbo tenlat : non enim
recte dicelur, serviis non (en(ai praRcelleredominum
suum, u( signilicetur id, Serms non est super domi-
num sfiuni.
4S2. Rom., Jam; alii, A^am. Ou., Reg., Rom.,
promiotliir. Edi(i omnes, promentur, Hrrc leciio ma-
giftcongruil Vulgaiae Matdi. x, 26: mhil enim est
opertum quod non revelabitur, et occultum, quod non
scietur, Retineo tamen scripturam codicum nostro-
rum mss., quae magis consentanea est versioni itali*
cue ez ms. Golbert.apud Safoaiierium boc loco: iVi/it/
A Discipulo satis est vires aequare magistri,
480 Yel domini similem vir(u(em prendere servo.
Pectoribus vesiris semper timor omnis aberret :
Nam nudala suis promuntur cuncta latebris.
In tenebris (aci(e vobis qasecumque jubeutur,
207 Dicite prxclaro ni(idi sub lumine solis.
485 Auribus ei vestris dicam quaecumque susur-
[ rans ,
£xceIso in populos spargantur culmine tecti.
Despicite illorum rabiem, qui corpora vestra
Pros(ernunt ferro : tion est his ulla po(estas
Vivacem letho pariter demi(tere mentem :
490 lilum sed po(ius cordis secre(a pavescanl,
Gorporis est, animseque simul cui cuncta po-
[ testas.
VARIANTES.
B enim opertum est , quod non rereletur^ et oecultum,
quod noH sciatur ; et ex mss. Corb., Nihil est enim
opertum^ quod non reveletur : etocculium, quod non
manifestetur. Consonat e(iam auctor operis imperf.
inMaith. hom. 25: Nihil opertum, quod non reoele^
tur; et occuttum^ quod non sciatur, Necdissimili modo
hsec exponuutur Marc. iv, 22, et Liic. vni, 17, xii,
2. Poelm. in textu liabe( cuncta cum aliis; pro d. s.
lattty quod minus place(. Siispic^r autem, irrepsisse
errorem lypograpbi , quo diversa lectio lata pro
cuncta huic versui aflingatur, cum ea magis propria
sit versus 49i, Corporis, etc.
484. Roin., sub nomine; codd. nonnulli apud Reu-
schium, sub limine ; lege sub lumine,
486. Ald., Bas., spargentur : quo spectal Rom.,
quamvisdeprava(e scribat populo ip^rge^iiMr.Reliqui,
spargantur.
488. Reg., Rom., Prosternunt, Ottob., cum edi--
tis, Prosternent. in Vulgata est, Occidunt corpus,
Q Patres aiii i(a, alii; Qui possunt occidere corpus ;
nonnulii, Qui corpus occidant, Reg., etOlt., non hi$
est vtla. Roro., cum ediiis, non est his^ vel iis.
489. Rom., dimittere : melius alii, detnittere»
491. Reg. a pr. m., itemque Oitobim. a pr. m.»
animique pro animwque, Ald., Bas.^ iata pvocuncta,
Coiifer. lecdoncm varisiui ad v. 482.
NOTiE.
4G6. Ponite^ deponile. Ponere curas dixit Livins
1. 1., c. 19. Alii, ponere mflum, morasy arma^txc,
469. Insania frutris, insanus fratcr.
470. Genitorum corpora, genitores, u( paulo aiite
V. 463, Corpora ««ilra. Notanda eiimu phra&is, Ad le-
thum dabunt, ut nect, letho demiltere.
472. Hunc verborum ordinein st^iluo: Glorin lidei
comitatur flnem vitse. Ma(tIi.Tus habet: Qui autem
perseveramit usque in finem, hic salvus eril,
47.5. Sectari vel pro asseciari, etcomiiari, vel pro
inseciari, et urgere accipitur. Uiraque signihcatio
prob» est : secunda hoc loco obtinet.
474. Accipe verba Cvangplii Matlhaei: Cumautem ^
persequentur vos in civitate ista, fugite in aiiam, Ju-
venciis ve(eretn Itialam legerat, qualis iu ms. Corb.
reperitur: Cum autem persequenturvosincivitateista,
fugile in aliam : quod si in aliam persequenlur vos, fu'
gite in alteram. Conciniint in re ipsa duo mss. San-
germ., Claromont., S.Cit., etMaj.Mon., versio An-
glo-Saxonica , ms. Cantabr. , tex(us Grseciis in
pluribus inss., llilarius, Amhrosius, etc.
475. Porgit Matdixus : Amen dico vobis: Non con-
summabitis civitates Uraei, donec veniatfiiius hominis,
Sfuae verha eleganter. ait Schoedgeuius , explicat
uveocus. Semper voLis usquc ad diem novissimum
eruntUrbcs, ctpopuli, qui in Jud^orum popuhim
succedeni.
480. Vei pro et. Vide not. ad Dracont. 1. 1, vers.
266: Virtutem similem Doniini, videlicet similem
viriuti Domini. Non divsimile esi, quod vers. 458
dixit : Simiiem mihi sumite men!em.
486. Cvimine tecti : sacer (ex(us, super tecta. Co-
dex Caiitabr., in tectis, Audiendus Hieronymus ep.
106, al. 4D3, nuiu. 65, ad Sun. et Fretell., post
medium : In jEgypto, et Paicestina... non habent in
tectis cuimina, sed domata quce Romm vei solaria, vel
meniana vocant, id est^ plana tecta, quce transversis tra"
bibus sustentaniur. Hinc in Evangeiio : Quce auditis
in aure. dicetis super domata, Graice estlTrtTwv ^w/xa-
Tcjv. Nihilomiuus Juvencus culmeu tecii uomiiiat,
quia re vera cuimen accipi solet pro aliiore doinus
|)arte, et pro quociimque lecio. Juvenciis ergo eam-
dem inierpretaiioneiii (cnet, ac Hieronymus. In te-
ciis doinorum soliti erant Judo^i confabulari ; sed
cum facile a vicinis auiJiri posscnt, ininime secreta
er.uit, de quibus ibi sermonem hal)ebant.
489. Letho demittere. Virgilius ii, iEn. 85, demi^
sere neci. Similia alii poetse passim.
490. Cordis secreta, Libr. i, vers. 339, et 1. in, verg.
U6, Cordis secreta, Lib. i, vers. 4o8, Mentis secreta.
Lib. 1(1, vers. 169, Secreto cordis.
187 C. V. AaUH»
PasBeribtts pr«4ittin, Dumuu vik poriio parva A
Proveniel : oon e&t tamen uoum credere di-
[giium,
Ni JUS8II Doiiiiflii laqucos iucurrere Tealros.
495 206 tiuift dubitet sapiens Domiiii sub pe-
[ctore «uiiis
Credere pennatis hominem pro niilihus uuum ?
Qiii me confcssus fuerii sub judice lern-e,
llunc ego uon aliter coram Geniiore faiebor.
Sic iiidem coram Genilore negabo negaatem.
500 Non ego nuac pacem lerris immitiere veni,
Sed gladium, pairio dirimal qui peciorenaium,
Ei dulcein natam dirimai qui peciore matris.
Si quis amore meo geiiilorem pluris babebii,
Yel matri, soboUve meum postponel amorein,
50^) Scniiei liorribilem nostra de sede repulsam. B
lUVSNGi i%%
Coniemnet quicumque anlmam pro nomine
Inveuiet Ixta florenlem fruge saluiis. [naslro,
209 Qui 'Vos sus>cipiet, me suscepisse benignis
Obsequiis, idem me pro Genitore suprcmo
5i0 Suscepisse sibi gaudebil perpete viu.
Talia discipulis bis sex cum jussa dediiset,
Jitstus Joannes cacci de carceris umbris
Secuuium e numero delecios talia dicu
Ad ChristuiD porUre jubet, verumque rderre :
515 Tune piis animis requies, quam regia cceli
Poilicita est terris, postro sub iemp(»re fulges?
An aliam superest posiliac sperare saiuteffl?
Talibus b«cCbrisiusdicttsmandaU remiilit.
Caeeorum teaebras mulanUir lumine lucis,
520 Debiliiimque vigenl firmalo robore mcmbra.
Lurida discutitur squamoso corpore lepra,
LECTIONES VAfilANTES.
494. Nss. Rom., RegM cum t^lerisque edliis. Ni
jnt9H;ti gloss.i iii Ueg., niii cum jHmene, lu Oti.,
apparet jmiu^ et abrisum est nt, :4Ut aliud. Ald.»
Bas., /tijttssH, qtiod prnfert, et optimum dieitGal'-
landius, etegans Reuschins, ut lnju$su ;yo))Nfl. Yeriim
verba Evangelii »que betie explicaiitur,slve InjuMu,
slve Ni juHU leg:imus. M.iith. x, 99 : Nonne ifue
paneres a»$e t^nennt : et mus ex iltis non cadit »uper
terram »ine veluntate Patrie vettri ?
4i)5. Schoeltgeniiis ad verba, Qtit< duMtet^ sit,
nuiinm piane iu lioe versu esse difflculiateA, si le-
gamus vel;t4c^tV«i, vel dieai : sed si verSi seq. legniar
Cretiere^ sic bene est dubiiet^ pro qiio metrum non
patiiur>ti(<feei. Hotn., multoe : cnrrige multie.
496. (>allandius reciius :iii OiseCedere cuin Omel«
sio, qu:im Credere. Kquidem eredtre \\\ ins. Rom.
iiivenlo, Iti editis cedere. Ott. in;ile %^rM\ cifidere.
In Ri'g. glossa esi, cedere^^utecedere, Idem Galtan-
dius cx edi i>wie IViri^icnsi alleg:it prm miiibHs : ple* p
riqne liabrnl pro mUibus. Reg., Oit., Daventr., Ald*, ^
Toni., hamtftein, qiiod magis placet, qu:ini hofhi-
num \i\ Koiii., Poeiiu., el ^iliis.
5U2. Rom., Davenlr., liaiiam., Poelin., Etdulcem
naiam dirimat qui pectore mairis, Sic Reg., et Otto*
bon., sed i^tt/ci pro dulcem. Ald., Tom., Bas., Ei
dulcem matris dirinuit qui pectore natam*
50i. Uom., Velmatris^ soboiisve ftieuiii .* clatitis
est Vei iftfifH, svbolii»e, Idem ^om, posfponit, pro
qiio nicJiiis alii postponet,
507. Rom., Ald., fforentem fruge saimetn,V(i^.,
Olt. cum plerisque cditis florentem fruge salutis, et
explicat glnssa in Urg.^/lorenrem — «fitmam vetvitam.
In Oit. priUfi forte riill salutem.
509. Rom., itidem, pm idem.
5ii. Oit., Roni., Ald., Bas., cwcis. Reg., Had.,
PoHhn., ceeci, qiiod praetulli Renscblus.
510. Daventr., Toru., Largitnr terris, Mss. et ple-
rii|iie edili, Pollicita estterris, Keg., Otl., fuiqene;
:ilii, lulges,
517. ^Ii:idam., Poelm., Fabr., An euperHi ulium
posihae. Keg., Daventr», An ulimn supereet postkoe,
Olt., Aid., Bus., AftMe alinm euperest post hme spe-
rare. Sic Torn., et Rom., sed posthuc pro poet hm.
Milii pl:icei lectio Reg., An aliam euperest posthue,
Neqite ob^tal, quod an corripi soleat : n:im et qiifle-
dam exempla sunl, quibas producitiir, licet nonnulli
in scrltitiira vurient, legenies nHtte, ti iiiihl vatde
prob:tbile esi, hujnsmodi luono^ynalia, qu» brevia
a pleri8i|ue diouniur, coiumuiii gaiidere iMterv.illo
qiiaiitiiatis, ut dixi ad Dmcontium, vers. 357 libr. l
Carminis de Den. Juveiicus alibi etiam producil on,
ul vers. 5i6, 682, 1. iii, et 529 I. iv.
NOTiE.
492. Passeribus pretium^ elc. Manilius de pauperi-
bus .iviculas ven:iles circumrerentibus lib. v, vers.
ZSO iTotamqueperurbem-^Qui gestant caveis votu-
cres adjussa paratas, — Qttortim omnis parvo consiitii
passere census.
496. Slmills versiis his, quos Ovldius profert llb.
I Met. V. 525 : Et superesie videt de tot modo iiit-
libus ttnt/m, — Et superesse videt de tot modo milibus
unam.
502. Dulcis epiilieton flliis maxirnc conveniens ;
quo alibi etlam utiiur Juvencus. ^
503. Maltbxus : Qui amat patrem, aut malrim, ^
plusquam me, non est me dignus, eic. JuVeiicus ergo
sic fere : Si quis plnris habebit geuitorem, qiiaro
aiii:ire me, etc, Amor meus (lotest esse vel amor
qiio ego amo, vel amor quo alius me amat. Hoc se-
cnudo seiisu Dens ail : Si quih amore meo geniiorem
pluris habebit.
5u7. Invenio pro acniiircre, :idipi5Ci, ut nomen in-
verut etc, eisimilia noiiiiulla.
510. Sibi gaudebit, siio boiio g:iiKlebit. Sibi ita
sape abiindai, sed elegamer i:uien adhibolor ut
^uiVi sr^t vult? quid sibiqucerit? PoeUe chrisiiaoi
S9epe p^rpei pro perpetno usorpant. Yide Indlcem
verborum Drarontii.
5H. CAPUT XX. Joannes ad lesum disdpnlos
mittit, et Jesus de Joanne ad tarbas ioquilur, Mattb.
xu 7, eic; Luc. vii, 24. etc
51 i. Portare, ferre, ut porl:ire nrecel, snlutem,
eic Vi'gilius, I. ix, vers. 512 : Muttn patri portanda
dabat mandata.
516. Sub vel snperflunm est, vel ponltur pro in.
Dracouiius, 1. 1, vers. 230 : Sub tempori primo; I, it,
ver<i. 356 : Sub tempore parvo,
517. Virgiliiis, I. ii iCiicid. vers. 35i : Vna $alui
victis ntdlam sperare salutem.
519. Lumine lucls, hcndiadyS.
521. Laiini anliquiores in ptnrali nuniero sempcr
lepras proferebant. Sct ibonlus Largus, coinpos. 260-
in singulari lepram dixit. Juvenciis et .ilii christlan!
scriplores pleriimc|iie Ita ('(Ibrunl. Dieilur autem
lepra :i XsTroc, vel liTtlg, squama^ quin lepix sa^pe
ciitem ».sperani et squamoi^am rrddunt :ex quo scile
Juvenciis. squamoso eorpore, lo hanc sententiam dis*
serit Giiillelinus Ader, de iCgrotis et Morbis in
Evangelio, pari. ui, enarrat. i, pag. 267.
489
GVANGGUCifi UISTORI^ LIB. II.
490
210 Aerl« VMB penelrai «irda» Bon«s «iires. A
Redditnr amissae lelhi posi funera viue
Depoaitum repeiens anim» sulieianiia corims,'
525 Pattperibusque suis non dedignata patescit
Fulgeniis splendens adventus gloria nosiri.
Ille beaiQ« erit, quem non deceperit errnr.
Talia disrlpuli referuui niandaia magisiro.
Hoc auper ad popuium depromii talia Glirisius:
530 Cur in deserto voluistis visere niiper
211S(ramenarundineuroveiitovibrantemoverl?
Ciir etiam mOlii vestilnin vvsia videref
In domibue regam «olli oum vosti teneiiur.
Ille propheiamm solus tranacendere vires
555 Indicio veleris scripti promitliiar olim.
Ilunc etenim memorat veiieraiid« teotioroOts:
£n ego niitto meum siraUa aptare minteimm
Aiite toos vultus : genuii nec femina quemquam,
Major Joannienostri qui viHbua esset.
540 212 ^^ mlnor lioo ooeli fiel subtimior aula«
Hiijus ab exortu vim codli regia seniit,
LCGTIONeS VARIANTfcS.
523. Reg., Rom., amim itihi po$t (utiera vtto!, disUncie nomiuant. Juvencus uirumfue videiur ex-
quod leneo. et D;ivisius ex quodain ms. reposMcrat priincre voluisse. Slramen osl Siipula, culmuei el
ad eap. 70 { 6 Caesnris, de Bell. Alexandr. Vide alia similta, qusB leeio rusiico sternondo deservirft
Arnizenium« ad Sedulium, libr. iv, vers. 157: Alii solont. Stamen per meiaphoram dicunlur ffbrte iii
amissa lethi po$t (unera vita, Post biinc versuin in j^ liguo, ei flia in iierbis, et floribiis recio ordine in
Reg. et Rom. Icgititr : Depositum repetens ammfB longnin proicnsa : ^tdeofiue alii|uo paclo posiet etiam
tubitantia corpuiy Ad corpui remeans au'mw jam u
bera virtus, In Poelm., Hndam., Davenlr. et aliis,
iidem snnl versus, sed inverso ordine, prius Ad cor*
pus^ tnin Utpositum. Oii., Ald., Ras., Fabr., oinnino
omiitnni versnm Depositum, el solum rerornnl ver*
snin Ad corpus ; qiiac scriplurn relineri posset. Sed
vrrsus Depositum^ eic. magis redolet aniiqniiatem,
vi Jnvenci slylttm : alltT versns Ad corpus glossema
5.ipiL Chrisliani nnliqui corpns defnnclornni deposi-
tum bciUcetad diein judicii sacpe dlcebuiK. Consnle
nii. .nd Draconl. 1. 1 vers. 681 : Animce substamia a
Jnvenco dicilur, ut vcrs. 420 h. 1., substantia vocis;
libr. 1 vers. 510, substantia saHs^ eic. RiMiscliius cnro
aliis versiim Ad corpus reiinuii, alleruin hepostttm
rtpelens rojecit.
5!iu. Mss. Reg., Roin., Oit., Poelm., pro d. s.,
uostri, Ald. et plerique editi, terris^ quud meliu* pu-
(at Reuschius
sirsiineri Stamen arundineum.
552. In Ott. prins fuii videri, rocie emendatum per
videre»
534. A!d., Bas., Poelm., prod. $., Fatidicis long4
prceponitur ille prophetis, — Ut veteris quontiam ce-
cinere oracula scripti, Alss. et pleriquo ediii, lUe pro-^
phelarvm solus transcendere vires — Indicio veterie
scripti promiititur oliiiK KeuhcUiuu pro'«o/iM allcubi
invenit socius, qm d rejicii. iloc ipsum advcriii 6i*
geberins ilavercrimpus, Ind. cril. in Salluslium,
verb. indicare: qui ex oplimis nienibranis reponit
«0/11«. Torn., viris^ mule, pro mres. Reg., el Rom ,
Judicioveteris, quod non displicel. Indiciumei judi*
cium in veteiibusexoiuplaribus ssBpe eonrundi, ob*^
servaium iib aiiis, observainni eiiain a iiieo^lin not«
ad Di-ucoiiiluni, vcrs. 56U libr. 11 C^irm. de Deo. Uoo
anieni luco pixreruin Indicio.
530. Oii., a pr. in., Hine; a sec. m., cuni ahis
^ ,..^ ^^^, ^., intfs. ei plerisqiie cdiiis, £fMnc. Poelm.» pro d. «.,
Oit., Uoc super, qtuid Omeisio ei Gallandio plucnii ; Arinc.
et Galbndius ait, id esse cx contexin Lvangelii.
Mallh. XI, 7, in vorsione linla ; Abcuntibus autem i7-
tis, cospit Jesus dicere de Joanm Baptihta : Quid exi-
stis in desertum videre, etc. Hilarins iii hnnr hx iiin :
Abiumibus f7/is, ad turbas de eo locutus est : Qitid
exhtis in desertum videre^ etc. Itaque hoc super idem
est ac de hoe magistro^ acilicet Joanne Bapiisia.
530, Mss. Reg., Otl., Rom., deserto, quod edidii
etiain Ald. Laiiuius quidein est desertis, ui habeni
liadam., Poelm., in textu, et alii : sed praeferendnm
est deserto, qno verbo nliiur etlum ililarins ; ei ver-
Kio antiqua sacrae Scriplura^ qute icnipore Juvenci
yideinr fnisse iii u»u, apud Sabatieriuin : Quid existis
in desertum videre ?
o37. Ald., Rom., Ras., tNf7/o f//tim : alii, mUto
weum, qnod niagis vctbis lilvangeiii consenianeom
(VI. Mallh. X. 10: Hic est enim^ de quo sofiptum esi:
Ecce ego mitto angelum meum^ anie [aciem tuam, eic.
.539. Poelni., pro d. s., Qui major nosiris Joanne
hoc viribus esset; tn iexin cuni reliquls, Major Joan^
nis nostri qui viribus essei.
640. Poelni.9 pro d. s., Fabr.9 Std mtnimiu cetli
qui in regnoest, major habetur. Msa. ei plerioue editii
Sed minor hoc ccstt fiet svblimior aura. In Roni. et
Ald., pro hoc esi heec, ci in Rom. ad marg. (ecit pro
fiet. Syniaxis implexa e>i, itaexplicanda : Sed niinor
iin) coiii aula lici bublimior hoe, Joaune scilicel. In
rrgeeo est mfnori noii minimus. Reuscbius aic ordi-
ncm collocal : Qui minor ett boc Joanne in aula
coBli fiet, esistet, erit in illa beatiiaie sublimior ,
augusiior, beatior. Qose explicatio vix clarior est
531. Rom., stamen : in Ott. eiiam, stamen factum
cx strarnen. Kadem lertio exstabat in codice Barihii,
qnam is approbare videinr, qnando in margine ap-
posiiii Optime, ni referi Koenigius. Reg. cuni ediiis, -. ipso Juvend versu.
stramen, Verba versionis Italico) snnt, Arundinem a ^ 541. Rom., Cujus : alii, Hujus. Msa. Rom., Reg.,
vento agitari; Vulgatsc, Arundinem vento agitntam. Olt., sentit. Editis«nit7. Meliusesi letitif. Sic Maith.
Mieronymus, in Lzectiiei. xl : Calamum vento agilari. xi, i% : A diebus autem Joannis Boptisteetisque nunc rt-
Auctor operia imperfecti, in Mutih., hom. 27 : Cala- gnum cotlorum vim paiiturt et violenti rapiutU illud.
mam a vento moveri. Alil plerique Paires arundinem
NOTiE.
5^2« Yox aeria a causa, vel a natura ipsa. Seneca,
lihr. II Nai. Quaesi. cap. 29 : Cum vox nihii aliud
iil, quam ictus aer.
523. Sedulius, 1. iv, vers. 137 : Et licet amissm
tassus discrimina vitce. Lethi post fnnera : Reu>chius
ethi ab^iracinm accipii pro concreto lethalia,
533. Matthxus : Ecce qui mollibus vesliuntur, in
omibus regum sunt. Apiid Juvencnin igiiur moUi cum
iste idcm csl ac ii qui molii vosie uiuntur : tenentur^
int, existunt, degnni. Animadverlcnd^e enim sunt
iiusmodi signiticaiioned uiinus obviae.
539. ioonnti vtrf^Ki, pro Joanne, ut alibi wrtns
oNtmiv, scriboTumpectcra^ vis vulneris^ robur saxi.
5i1. MaitUaM Evangelium : A diebus auiemJoaH'
nis Baptistce usque nunc regnum ccelorum vim patiturf
et violenti rapiunt iUud. Versio anliqna codicis Col-
bert, Regnum coeiorum cogitur^ et cogetites diripiunt
Hlud. Sic mulii alii» ci conslanier Ambrosioa muitis
iu locis. Omeisius vim semit cxponit : llomines ma-
gno nnmerOi et quasi violenti, in cminm irruinpunl.
Maldoraius interpreialnr, regnuin co?lorum oniniblis
expoaitum esse, ui quicumque velit, irruat in ilJud.
191 C. V. AQUIL. JUVENGI 192
Et coeli regnum yiolenlia diripit atrox. A 214 ^^^s^* ^^^^ Qu<xl saplentibos Istaeoperbis,
Lex omnis sumiuam Baptistae a tempore ceplt,
Atqoe prophetarom finis conclodiiur idem.
515 Si vtiltis volucris peneiralia noscere saecli»
Corpus Joannis felit babitabile sumpsit
213 Elias, quondam quem turbine jussa corusco
Flammipedum rapuii simulaiio quadrijugornm.
Audiat h:cc dictis pandens vitalibus aures.
550 Nunc tibi confiieor, Genitor, cui gloria servit
Fulgeniis cceli, et terrarum rrugiferentum,
Parvulaqueinfantumvishaeccomprenderecorda.
Jam mihi regnantis sunt omnia tradita Patris,
555 Necqnisquam Domini poterit cognoscere Natum,
Ni solus Geniior; Genilorem mente videbit
Filius, autidem pandet cui talia Natus.
Iluc omnes veniant, oneris quos sarcina Tasti
Comprimit, is poterit virtos mea munere Patris
560 Antiquas vires hilari reparare quiete.
Sumiie forle jiigum, levis est mea sarcina justis.
LECTIONES VARIANTES.
543. Reg., Oit., Ald., Bas., Lex omnis summam^
BaptUtcB a tempore cepit, Hadam., Poelm. in lextu,
Westh. ad marg., ad tempora, Torn., a tempore cos-
K't, Poelm., pro d. s., m tempore. Bas., Lex omni,
om., Vox omnis summa Baptistae a tempore eoepit.
544. Ald., Bas., conelusus eodem, C^eteri, conctu-
ditur idem.
54.5. In Reg.hic versusetseqq., usque ad versuro
Quanto igiiur nobis, desunt, ei in folio annexo sup*
pleti sunt recentiori manu.
546. Posl vers. Si vuUis^ Had., Poelm., Ipte est
Eiias felix venturus in mum, — Corpus Joannis felix
kabitabile sumpsit — Elias quondam, Sic Daventr.,
sed Ipse est Joannes, pro Ipse est Elias. Rom., Reg.,
Corpus Joannes felix habitabite sumpsit^ — Ipse est
Joannes felix venturus in wvum — Elias quondam,
Ott., et Aid., post vers. 5i vuUis, omisso omnino
versu Ipse est, statim legunt : Corpus Joannis felix
habitabiie sumpsit — Elias, quondam. Id magis vi-
detur c<se ex lexiu Maiih. xi, li : Ei si ruUis reci'
pere, ipse est EliaSj qui venturus esi. Reuschius ptitnt,
poetnm per hypallagen inverso ordine diclum Chrisii*
de Elia novi Foederis testimonium enuniiare : qiiod
ariificitim, addii, glossatoridisplicuii, quiideoverba
textus accuratius expriniere satagens, hunc verstim
obiriisit: Ipse est Elias , felix venturus in <Bvum. Sii- q
spicabar : Si vuUis volucris penetratia noscere sffcU^
— Ipse est Joannes felix venturus in cevum — Etias
quondam quem^ etc.
NOTiE
5i2. Atrox, in bonam partem, vehemens, con-
sians. Horaiius, I. ii, od. I, vers. 25 : Et cuncta
terrarum subacta — Prijeter atrocem animnm Calonis.
Silius, I. vi,vers. ^l^.Atroxitlafides.
543. Summam, finem, complemenlum. Quintilia-
nus, 1. III c. 2: Huie studiumj et incrementum dederit
utititas, sunmam ratio ei exerdtatio. Confer Bartbium
et Burmannum, ad Gr.aiii Cyneget. vers. 317.
545. Matibxus solum hscc ; Et si vultis recipere.
Vcrsio vetus in cod. Colbert. cum Tertulliano, 1. de
Aniina cnp. 35: Et it mltis audire. Codex Sangerm.
1, cum Clarainont., Et si vuttis seire.
546. Verba Matlhiui sunt : Ipse est Etias^ qui ven-
lurus est. Quod autem Elias sumpserit habiiabiic
corpus Joaniiis, metempsychosinredolei. Eralquidcin
hoc dogma salis frequens iiiler Jiidaeos Christi staie :
qui propterea putabant Chrisium esse Joaiinem Ba|)-
tistam, aui Jeremiani, aut Eliam, aut aliuin ex pro-
pheiis. Eodein pertinet quod Herodes dicebat Mni-
thaci XIV, 2 : Hic est Joannes Baptista: ipse surrexit
a mortuis. Christiis de Jonnne eodem modo ait : Ipse
est Eiias ; sed cum addal : Qui habet aures audiendi^
audiat, inysiice illtid iiitelligendum esse aperie de-
clarat. Eadcm interpreialio quadrat in Juvencum,
qiii illico subjungit : Audiat tuBC dictis pandens vita-
tibus aures. Reuschius tamen suspicaiur ex hoc ioco,
et ex vers. 524, Juvencum ex Pl.itonis schola pro-
diisse : agnoscit enini apertam metempsychosin eo
vers. 524, ouem sic iegit : Ad corpus remeans aninue
jam tibera virtus.
i- 548. Ftammipes, vocabulum novum a Jiivcnco ra-
547. Rom., Ott., missa, quod in Ott. factum est ex
misso. Reg. cum plerisqiie ediiis, jussa : quo verbo
delectatur Juvencus. Aptum quidem hoc est ad si-
mulalionem qnadrijugorum exprimendam, quse jussu
divino perncta est. Aldus vero edidit missa.
5)8. Rom. quadrigarum. jS\i\ quadrijugorum, quod
B melius cobaeret com Ftammipedum.
55i. Hadam., Poelin., Fabr., et atii /'ruaif^rarttm.
Mss. omnes nosiri cum Ald. et Davenir., frugiferen^
tum, quod arridebat etiam Gatlnndio, quia li«c voz
Lucnetii esl libr. i vers. 3 : Quae mare navigerum^
qu(e terras frugiferentes.
552. Torn., Poelm., pro d. s., yamque abscondisti,
Wesih., in texiu, ila; ad marg., Ccetesti nunc quod^
mendose, pro Cetasti nunc quod^ quod eihibent mss.
et plerique editi. In Oti.,.post hunc versum, inseritur
hic alius : Occulis hwc quondam parve sapientibus orsa,
— Parvulaque^ etc. Poriasse, prave sapiendbus.
553. Reg. Parvula qui infantum, quod subobscure
indicatur in Rom., ulii mendum est vix pro vls,
554. Conjiciel atiquis ex lexiu Evangelii, Jammihi
' regnanti sunt omnia iradita Patri^ pro a regnante Pa-
tre. Solet enim Juvencus iiis dativis pro abl.iiivis uti.
In re pr:esenti nimis implexa sic evaderel syntaxis,
el parum ctara .sentenlin.
550. Poelm., Ott., a pr. m., munera, ex qiio hi Ott.
recte factum munere, consentieniibus aliis mss. et
editis.
561. Schoeltgeiiius suspicatur ferre pro forte : hoc
tione analopi» formalum. Simulatio interdum simili^
tndinemimitationemquesignificat; quod hocJuvenci
versu confirmat Forcellinus. Gtossa in cod. Reg. est
simulatio — sicut visus est.Libr. iii, vers. 265, ineoJem
argumento : Quem praspete curru — Turbine cxlesti
quondam simulata quadrigis — Astris inseruil rap\d(B
vis fervida flamm(e. Sediilius, i, 163 : Aiirea flanmi'
geris evectus in astra quadrigis. Arntzenius, ad ti. I.,
non dissimile ait esse hoc Juvenci , sed legit Flam'
migerum rapuit. Conferendus e&t etiam Muncker ad
Fnlgenl. I. i Mythol. p. 616.
549. Supra, vers. 454 : Auribus aut duris spernet
D vitalia verba.
550. CAPUT XXI. Confessio Jesu ad Patrem, et
jugum Domini leve esse. Matih. xi, 25 seq.; Luc. x, 21
seqq.
554. Oninia Patris, nempe oinnia, qux Patris sunt,
ul 1. h. vers. 199 : Omnia mundi; et t. iv, vers. 218:
Omnia pompce. Malthxus nit : Omnia mihi tradito
sunt a Patre.
560. Maiihxus : Et ego reficiam vos. Snngerm.2
Et ego reficiam, vos requiescere faciam. Hieronytnus
in Isaiam lviii : Et ego vobis dnbo requieni : hoc enir
sigiiifical, ait ipse, avaTrauo-w Ojxa^. Cohaerent Prsf
destinatns, libr. iii, toin. i Sinnondi, auctoroper
imperfecti in Mait., et hoc toco Juvencus. Schoet
geiiius observat, eleganter Juvencum circiimscripsis
To aya7ravo'(u cum intcrprcte Syro. Simile quid an
madveriii ad cap. v Matt. 45 : Qui solem suum ori
fncit super bonos et molos.
561. Forte accipienduni cst adverbii more, pro f"
195 ' EVANGELlCiE HISTORIiE LIB. II. m
Namquc bumili dulcem largibor corde saluiero. j^ Gum populo quondam panes sumpsisse sacratos,
215 Uu^c uki dicla dedit, messis per culia
[ gravatae
Prxterit, et populus seciantum discipulorum
565 Spicarum gravidam carpebat in ordine frugem.
Ille dic8 Ycteri poscebat lege quietem :
Sabbata nam priscis repetebant otia jussis.
Ecce pbarisaei coram reprehendere Ghrisium,
Quod sanct» legis calcarent jussa metentes
S70 Discipuii. Legum sed lunc comptctor lesus
Incipil, his Tcleris scripti monumenla retexens:
Legistis certe, in templo Davida cauonim
£t propriam comiiumque famem sedasse ; sed
[ illos
575 Illicitum cuiquam fuerat contingere panes,
Sumere quos solus poterat de lege sacerdos.
216 Ejusdem scriptum est justo moderamiue
[legis :
Sabbaia profanant templo sine crimine vates.
Nec minor est isihic vesirx glomeratip turb»,
580 Quam templi virtus. Gaperent si pcctoravesira,
Quod non sacra Deus, sed mallet mitia corda,
Non tam saepe viros damnasset factlo sacros,
LECTIONES VARIANTES.
est, ad ferendum.' Reuschius retinet forte, nempe
bonum et saluiare, vel adverbii more pro fartUer,
constanii animo.
562. Torn. cum mss. nostris omnibus , largitor,
Plerique ediii, largitur. Plautus nsus est largiborf
Ba< h. i\\ 7, 50. Sic prisci in verbis quarta; factita-
bant. Giillandius edidit largibor^ sed ex quadam edi-
tione Parisiensi pro diversa lectione annotat prtr-
bebo.
567. Ott., Sabbati, recte emendatum per Sabbata.
5G8. Poelm. in textu , Hadam., Fabr., curant.
Mss. omnes nosiri cum prasstaniissimis editis, coram:
qnia scilicet inielligitur cesperunt^ aut aliud siniile
verburo. Alii scribunt reprehendere ; alii reprendere.
569. Ald., Qttt : lege Qiiod.
571. Poelm., tu. Ald., cum mss., /tts.
57^. Reg., Rom., Et comitumj propriamque fa-
mem, Ott., cum editis, Et propriam comitumque fa-
ntem.
577. Reg., tcriptum juUo :M,scriptum estjusto,
578. Ott., Toni., Uadam., Sabbata profanent tem-
plo nne crimine vates. Reg., ctRom. ita, sed profu'
Hont; Westbemerus autem, ad marg., Sabbata pro"
fanet, elc. Poelm., Fabr., Vates in templo sine cri-
mine festa profan&U ; sic Westh., Ald., ei Bas., sed
profanant, Magis consonat Evangelii verbis profa-
nant^ quam profanent, Matth. xii, 5 : Aut non legistis
n in lege, quia salfbatis sacerdotes in templo sabbatum
vioiant, et sinc erimine sunt ? Elsi autem prima in
profano corripisoleai, t^men censeo veram esse no-
stroruiii mss. codicum lectionem Sabbaia profanant :
non enim video, cur produri ea non possit, ut sxpe
producliur in propino, profundo, procuro, etaliquan-
do in profari, profiteor, profugio, profectus. Immo in
Latinis plerumque protrahilur, ut in promoveo, pro^
fero.
' 57^. Rom. ista : alli, istie, vel isthic. In eodem
Rom., mendose, mtnor^m pro minor est.
581. Reg., Torn., malit. Olt., malet; supra, mal'
let, cuin aliis.
582. Oit. vires; supra, recle, viros, Idem Ott.,
Ald., Daventr., Bas., Kom. ^factto sacros, quod dis-
plicet ReiJschio, quia sequiiiir Experfes culpw. Reg.
faciio prmceps cnm glossa, vel diversa lectione vestra.
Poelin. in textu, Had., factio vestra^
NOTiE.
titer. Gum enim sarcina dicatur levis, jiigum nullo G
commodo sensu forte appellari potest, quamvis Reu
schius aliter opinetur.
56S. Inteliigo : Largibor dulcem saluiem ei , qiii
est humilis corde.
563. CAPOT XXn. Diseipuli spicas vellunt. Matt.
xn, 1 seq. ; Marc. n, 23; Luc. vi, i.Culta, absolule
suntagri culli non solum apud poeias, sed et apud
alioR. In Reg. glossa est graoatce — matura:.
564. Pra:terit per culta. Plaulus, Merc. v, 4, 46 :
Qttt prmtereant per vias. Populus signiQcat muUiiu-
dinem, ut 1. i, vers. 3i2 et alibi.
565. Virgilius, I. iii Georg. vers. 176 : Sed fru-
mmta manu carpes sata. Sic aiii verbo carpo eadem
signiAcatioiie utuntur. Addit Juvencus in ordine, qiiia
id lice.bat judseis. Deuteron. xxiii, 24 seq. : Ingres-
5US vineam proximi tui, comede uvas, quantum tibi
placuerit : foras autem ne auferas tecum. Si intraveris
in segetem amiei tuijfranges spicas, et manu conteres'
falce autem non metes. Omeisius aliud putabat '*
ordine : Non extra viam, inquit, vagabantur
puli.
570. Completor : nemo Juvenco antiquior , quod
sciam, hoc verbo usiis est.
571. Retexens, denuo explicans, recensens, evol-
vens. Uanc signirieatlonem verbo retexo tribuunt
Claudianiis, Ausouius, Apuleius, aliique aequales :
immo C.icero.
57i. Libr. i, vers. 184, simili modo, Davida cano*
rum.
576. De lege pro ex lege ; aut de superfluum est,
ut 8»pe evenit.
577. Juslo moderamine : vide lect. var. ct not. ad
1. I, vers. 22.
579. Ac<ipe verba Matihaei : Amen dico vobis,
quia teniplo major est hic. Sic versio vetus in codic.
Colbert. Codex Sangerm. 1, cum Clarom., et Corb.
2 : Qaia sabbato major est hic. Corb. 1 : Quia majtu
e$t hic, quam templum. Cantabrig. : Quia a templo
major est hic. Irenaeus, lib. iv, cap. 9 : Plus est enim
templo hic. Uilarius, in Matth. : Temptum seipsum in-
dicat.... quia major ipse sit sabbalo. ilieronymus, iu
Malth. : Uic non pronomen^ sed adverbium loci legen-
dum, quod major templo sit locus, qui Dominum
templi teneat. In Graeco textu alii inss. habent major;
alii, imjHs. Juveucus ergo legil, Quia majus tempio
est hic, et interpretatur, Quia in hoc loco majus ati'-
quid est lempto : ipsa videlicet turba discipulorum
pra:ferenda est teniplo : sunt enim jiisti templum
vivum Dei. Poteranl ergo esurienies sibi vellere spi^
cas sabbalo, quin peccareut, ut sacerdotes noii pec*
cabani, dum sabbato ea facerent, qua; templi cultui
disci- D erant necessaria. Uuic interpretationi nccedit etiani
Reuschius. Glomeratio, apud Plinium, 1. vni, c. 42,
in fin., est actiis giomcrandi : hoc loco estcongre-
galio, quia glomero, uti conglomero^ agglomero^ pro
cogere, congregare, sumuntur.Gonrcr vers. 435, 723,
h.l.;et 581,756,1.111.
581. Recolevers. 360 h. L, ubieadem expressa
est senteiitia.
582. Saepe hoc vocabulum factio in malam partem
usurpat Juvencus : et paulo post, vers. 608 : Casca
phariswes cognovit factio gentis.
In
m C. V. AQUIL
r B17 Bi|ieyidft eulp». ftod oune ego sabbata A
[cuiicta,
S|ionle mea dominans, legis sub jnre teiiebo.
585 Tunc cooveniioula ipsorum post latia dicta
Ingreditur : nio& hicjaveiiom pro limltie eernit,
&ieoalam ei humero cui pondus iniillla palnia!
Pendebat : sed tuni diciis icntuiido dolosis,
S^m an liceat per tabbata ferre medelaro,
5dO Quaaruiil, ealcaUB ut legis viudicia maneret.
Christus ad bvc : Fovoam si forie pecuseula
[vesira
lnciderinl, eerte ininsibitia otia legis,
/ g|.^Et pecus abrupto tolletis vile profundo.
. JUVKNCI IM
Quanto igitiir nobls homlnum curatlo major
505 Ad benefaeta anlmos tolleiis accendcre debei!
Ergoage tu, ju/enis, sanam protenditodextram.
Cnm dieto palmam sanuj pnrrexit utramque.
218 His tum pro stgiiis , quae vix vcneratio
[posset
Mlraniisdigno poptiM sostollerc cuYtu,
600 Conciliis Irticlbus conclanianldcclpicndum.
Talia prospicietis procerum molimina ChrisluS|
Dlscedens, varits hominum hnguoribus apiJt
Concessam in popttlos patria virtulc niedelani.
219 Obhitusque ibidem esl, qnem d.imonis
[horrida virius
LECTiONES VARIANTES.
58o. Ald., Puelm., pro 4* s.,t/larmii. Uss., et aiii B
editi, tp«orum,
1^586. Hom.,Torn., pvQ /»mtn«. Poelman., pro d.
S., d$ totne; in ^exiu, cum p|eriat)uc, pro Itmiiie, ea
signilicaiioiie qu.t' ;td vers. 299 liujus libri noiataesi.
587. Boin., tiBcaluiu; coirige .Sicralnm ; uce iualc
e^sel SiccaiiB,
502. Reg. Ott. /ncii/erejii. Qtt., supra, Rom.
cum cdi tis, /uci(i€n;i|. Alii apiidOipeisium, lnciden$.
ui pecuicula ui leuuuiiium singularia uunieri, quod
iiisoiituui ebt.
595. Koenigio ^iispectum esi totlens : qul prop-
terea coiijicit moltet. UeiHcbiua existimat toUen$
respiceie ad totletis vers* 593.
59G. Mss. Koai., Reg., Otl., j«vem'«, lonaoi proieu'
dito dextram, quod indicavit Poelm., pro d. s.
Alii ediii, /ur^itu, vediiivam extendi$Q dextram^ quod
iiUiiu$ placei.
597. Puelm. pro d. s., Cum dix/l. Aiii mss. et
edi ti, Cttiii (/iclu, quod t^iobum est, et quatcr ab ^
Apuleio, libr. i, usUuluiUi ut observavit Bartbiiis,
libr. XXXV Advers. cap. i4, col. itilS, uhi sirnileni
liicutionem proferl ex Juveiico» iih. iv, vers. 5i:^ :
Cum diclo Judas numero stipante caterrce — Advenit,
Mariiauus Capell:i etiam usurpavit Cum dicto pro
nutla interposita mora^ libr. ix, inilio, p.ig. 30i. Ita-
quc ctsi posslt conjici Quo dicto « laineu reiiiienda
esi veiiis .sdiptura. Juveiicus, iibr. i. vers, b02,
eaniiieiu pliraf^in iisurpal : Dixerat^ ei dicto ciiius cum
900« /o<^iili«, ete. Re;;., Otl. , Fabr., Poeliii., lladaui.,
paintam sanut parrexit uiramque, RtMischius, Rom.,
pahmm sanam porremt utramque. Atd., Daventr.,
fiini., Baii., patnms sanas porrexit utrasque. i«eus-
ciiius aiiqiiani cu)phasiii iii repetitione ualmam sunam
reperit. Sed cum addatiir utranuiue, h.vx vere non
est rcpeiitio. Melius ergo esi paimam sanus porrexil
uiramque, ct cam, quae sciiata iuii, et alicram qux
aana semper rnerat.
599. Reg., Oitob., His tumpro signi^ : quod pra^-
foro aliia |i'Ctioiiibus , et oruptulit eiiaiq Guliandms, D
ex codice iielmsl. Rouscnius ininiisii lustum pro
iitfnis : quud habet Poehii., pro d. s. In Rom.. Ald.,
Daveuir., ut videiur, htum pro signis. I^oelm. iu
textu , Hadam., Fabr., Istis pro signis. Badius sus^i-
caiur Christum pr^ siynis; Reuscbiij^ Isti pro sigms,
uempe pharissei. Eidcm Reuscbio eoiijcotiira Badilar-
ri(lcl,oniuiiio vero d ist)licei /«lis. DelndcAld., Bas.,
signis quem wx : pleriquc sfgnij , quavix ; Rcm. , uii.
uus QiiportiuiCft^uisfiHrvts vM^rahc. Retloe fti«p vix.
600. Pro Couciiiis fortassc repoiieiiduui Cotiftf/n« ,
quovocabulo utiiur £vaitgclista. Subatioriiis quidem
ediiiit Consiiiis^ forlasse casu , aut ex eoiijtseiura. Oi-
tob.. :) pr. u)., (iespiciendhm, aiil dispiciendum ; prc
d. s., decipien tiiii, quod eisiai in pleris(|ue mss. et
ediiis.GallaiultuscuinToru. edidit deripiendum, iieque
apprikbai d^cfpi^ndum. Ycrum mthi i » niafjia placet
qiiain aliud. Verba Mattb. xii, 64, bax suui : i!.a;etiii-
tes auiem phariscei cansUium faciekant adtk rtus eum,
quomodo cum perderent. Sujsiitur sciiicei verhuiu boc
decipere pro circumvenire, ct capcre IVaudo.
60i. Reg., Pmfiici^ivs, sed forte fuit PrQspieiens :
Baiu aliquid cst abrsisiind.
102. iiad:im., Fahr., Poelm., in texiu, Decedens.
Poclm., priid. s., Uecessit. Msa. uosiri iioin., Ro^'.,
Ott., Discedensy qiHtd Wesihemerus, ad maig., po-
suii. Aid., Torik., B*8., Wosth., in textu, Biscessit :
quo^ prwtulit Reuschius , pnlaBs, Biiitatidnem pna-
teriti in participium uatain ex muiaiione teiupuri!i,
poetis noii infrequenii.
605. Aid., B.ts., Poelmann., pro d. s., in popuiis;
Rom., inpoputo ; pleriquc, itipoputoi. ALd^ prima;
Roni., in lexiu, obscur(.% patria; dd uiurg.« propria;
aiii mss. el editi, patria virtute quod rccte se iiabet.
604. D«wculr., Oiilcuusque ihdevi mox dcemoms.
Ald. , Ooiaiusque ibidem nox dcemouis. Ott.,[\oiu.,
Obiatnsqne ibidem esl , qnm dmuohkif^ Reg. cuiu
muliis edids , Oiiaiusqu^ iiii esl , qi{ew : quvd Tor-
tiisse factuin , ue secuuda iii ibidem curripiaiur. At
consl.ii cx mss. nostiis omuibus , ac prototunlis^ii-
mis editionibus , Ciirripi a iuvenco , Ubr. |ii vers.
80 : Ilie jubet cunciis ibidem convivta poui , auaiUYis
niiqui eiiaui eo loco luutept tV/iCt aut iiiaem ^tro
ibidem. lo carmine Claudiaui Uamerct, seu Mamer-
ti, qiiod eiiam Pauliuo Nolaua adsciitxitur, vers.
84 : Coguosces ibideai , ne p^rgaa tradere (atis, Voa-
sius, part. 1 ^c Art. grammat. 1. u, c. SO, huite
iuvenci versum ila retormauUum ^uiabut : Obia'
iusque ibi t^ox , queni. Wasiua, Seuar. c t^ i a
Pluuio correptum ibidem probat.
NOTiE.
S^S;, GAPUT XXiU. Htanum rnidam kominissana-
tam es^.. U 'tih. vi», i^seqq.; Marc. iii , i ; Luc. vi,
6« Co^ii^Kftriiiiim, et iii plurali conventicuia Latinis
CSl, qiiod Grafcis syii.igoga.
^U. Per sabbuia^ dU sabbMi.
591. Pecuscutu n 'diminutivnm, quod ante Juven-
CMiu m ^ t<^|>criiiu\
al^ P^[aHduoi^ absolulci pro leeo profundo, vel
fovea.
5ii5. Dcl)e( accendere noMs aiiimos toUens cos ad
beneracfa. 8ic enim persacpe iuvencus efdepi accti-
saiivo duo verha accommodat.
598. CAP13T XXIV. Hominem a (^wmonh^ et cce^
cnni, et mutum curatos csse, et inprincipe dcemoniornm
iil facere opinantes refetlisse. Haiih. xii^ 14 seqq. ;
Marc. III. %i seq.; Luc. xi, 15.
001. Moliwina : vide lecl. var. ad vers. t8 b. I.
604. Dc^monis liorrida virtus^ sic ver^. A%i) 1. 1 : vis
iivida^ de da?iiioiie.
IIT BVAMABLKUC HNTORIiE LIB. lU {9g
m Et liQiiit , el vt>u inineiitum vivare pcenx , a Q"'^^ paierlt proJam teetU fturerre vlroruni ,
8t proprils esetm erueiatibue eese Tolchat.
Hunc ubi curatum , visuque ei voce vigenlem
Csea pharisae» coguovit hoiio gentia i
Pamooie atiiilio, qui prineeps daemonioruin
616 Solua nequiti» vires ditiooe teneret ,
Hxc lllum fecisse feront. Sed laii» ChHstos
Yeridtoia «peritconiineens peoiora verbis :
Si gemina regnum disiraelttm psirte dehiscai ,
Et scisaa advorsum seae divisio pognet ,
6ili Disruptia propere labentur cuncta nedullis.
tJMI Horridoa el d«mon si d»mone pellitur
[alro,
Adversa sibimet scissus viriuie repiignai.
Ni prius aggressus custodum brachia iiodis
620 Vinciai , ut faeiiis veniai direptio praedse ?
Quisque mciaaberit discretus iniles ab armis ,
ilostia in adversa eonsistet fronte ducHi.
Quisi|ue meis gregibua coQondia liber aherrat ,
Disjicit ilie mei pecoris por devia paitna.
625 6ed quioumqoe homiBum fuorit auper omnibus
[orror ,
mDimitii polerit : tantumne Spiritua onqiiflm
Vecibus insana laeeretur mente profosis.
Sive forons boraiMa Nato eoovioia quis(|uam
Ingeret, h»o eliampounint peocata reniHii.
6J0 ^ntys at sanctus Untum cuicumque profana
LPCTIONes VAWANTKS.
605. AI4. pivere pene , vidclicct pene pro fere ,
vel poiius ftx, ut Hispani diount apenw , qupd »b
hoc Sidverbio originem fortisse Irahit. Rectius scri-
hiiWTpcenecx quoruindam Oi>inioiie. Romi. forlasse
iiucrespicit vivere pone. plerique, viverepcen(v^ quod
senienUQB upposite congruit, et ctarius ekplicatur
vers. seq. roclin. pro d. s., Bas., afllixU m^re ,
quod a Juvenci iw.uwx aiicnum vidcluv.
608. Reg., Phariicctc cogiwscuut pectora plikis:
alii , phariuxa cognQvit [actio yeniis, quod utqgis $a-
pilstylum Juvenci. «^
6ti. Fabr., distraciiQ ; Rt^g., divuUio , $ed aliud
prius fuit , et » pni d. s., (^onilur diifisio, Gditi et
mss. plerique divisio.
615. Roin. , Diruptis : alii . Di|rtfp((«. Utrolil)et
nioJo scribi solet ci poiest , iirumpo , e( disrumpo.
{)17. Roni.. upn lualc , repugnet, pro repugnat.
Suim, labentur-
6 19. Reg. , agg;re$stts , veluti aggrediens ; cseieri
A0{(re<sor, quod r:\ruiM Yocalmlum ait Omeisius , a
nemii^t: velcruin iisurpaium. Sed faliiiur : nam eo
utiiur s:Rpe Ulpianus in Digest., qui pro praedoue et
rapitreilludspeciaiiin atiliibet (. xlvm, til. d, ieg. 3.
Nihilomiuus prii^fero aggressus, Roiu., nobis^ corrige
no^if.
6iO. AlJt, Bas., et (acilis, pro vt faciUs* Yerba
Mauh. XII , 29, Ii9ec snal : Aut quomotdo p.Qlesl quia-
quain iairare in domum fortis , et vasa ejus diripere ,
nisi prin^ afHgaverit [ortem ? el tunc domiun iUius di-
ripiet. Qiiau siriptuitC Aldi raYeni. Reuscliius etiuin
ma!lel et facitis veniet,
6i5. Mss. ei plerii|ue editi, a6erra^ Atd., Bas.^
oberrans ; Torn., oberrat, Reuscliius eligil oberrat ,
B h. Cm huc IUmc va;{alur , ct rejicil ahevrat. Westli.,
intex^u perpcram. , cogeudbus; ad uurg,, cogen-
dis,
624. Pes[., Ou., Dis^cet , quorespicit Rom., Dis-
sitet. In Reg., glossa, dispergit, Plures edi^i , Disji'
cit ; Ald. Di$jicet ; Bas., Dejiciel , quod melro ad-
versalur. Maitli. xii , 50 : Qui non est mecum , cow-
tra mc est : et qui non Qongreaat mecm , sparn[t ; el
iriversione aniiqua ex n.s. CnJbort. apucl S;ib.uie-
rium : ^tq^ui mecmn noncmigit, dispergit. Reaueo
igimr Disjicit, vm\^ii im\ negeui scribi eti;iiu
posse Dissicit , ul apuil ujios quoque scripiorci in
inuliis Yeteribusexemplarjbus iiaraium legitur. Do
quQ yerbo dissicit , aui disicit cum uno s , pri^ quo
nonnulli scribuni dissecgi , cqusuIo comment. ad
Prudeniii liymu. 1 C.alicin. vers. 97 , et byuiu. %
Perisicpb. vors. 30) ; cl Prisciaquiu, UUr . xi\ , p «;
i002.e<lit, Pntsch. ^^ m a
625. Roni,, Aorrqr ,• rellne crror ^ pro criouoe.
p, 02y. Rom,».ia5erc(;Reg., Jngerat ; reliqui, I^m,.
^ rit, Prajferindum viiictnr Ingcvei , 41U Ingevai , cx
Uatth. xu, o2 : flt quicnmqne dixerit verbum contra
fiUwn hominis, remittetur ei, Sic vera. Oig, fuerit ; et
651, violabi{ur. luUli. fuil, i\ pr. ni.» relinqui^ im^
ctuiu remitti,
QM). Sabatierius edkjlt tuntum a owocui^M^, et,
pro d. s., tantum cuicumque, quod $iolum ipveiuu in
mss., et ediiis, pro qno, luejuluse, Roui.. cviusc^m-
que,E{eu phrasis propria Juv«nci d^ndi ^^^sui pro
c:>su auferendi cinn verho pas^ivo. Ponimr quiUeiu
cuicwnque pro a quocumque si^iii^atiQue «Mti^ vt^i-
tala ^alteui a ^e4|uiuris a;vi scnptuvibMS,
N0T4E.
605. Pltnius, I. xvi, c. i : MuUis forluna parcit U
pmnam , h««^ mmptum ost cy Lqtberio : For^una
mltis pmoete^ itkfm^m saiei, P«niiMv> « do obitu
Celsi vers. 56Si ; Vita ir)< M WK0llt.ie B¥>ri, et won
vivere pwi% iuyencus^ i. 1, vers. 784 : Yita^nnu^ t^
net jam pana superstes^ pro \'t\Wi ^tlp^^il^U^ por
bypaii»§eD • nl expiicat QoiAisius.
6i0. fie§uHi£if vires : aiios dttmou^^.
6id. tHedaUi», ex comuu^ir^^tvn)^ rcgni oum hiH
flsauo eorpovo. Civitatepi cuu» C^Kt^)!^ biio>ano cooi-
parat eii^ni eiegauter M^^xiuius Tvrius ^iui. 4).
616« (^emofi^ ^tig^ » $upr;i , vori. i^i ci 449.
S^i. Fabriciiis in e>)n\meiit., di^t^um e\puui| Itoi-
lum inler diios , qiiOil lioc versu C(>tttiim:U. Scd
Jovenetii 4i»^luui pro btcllo ^uipliciter acci|ut ,
eum dicai io ff Afir<? ^«^^4. nempe iu ptrima ».cie Uos-
tiun : tk U:cc os^ ver.i sigmQciilio iiHHi) vocis duel-
tmm, VetOffiM M^n pMrc^ k Wter4um 4/lk a^hibebjmt ;
qui usas in dueilum permtnsit , et promi4C)|^4icitur
hellum, vel duetlum, Scriplores sequioris aevi duellum
»d ii^iivm inief dm»> reftriugore ccepoiHmt , Quas
siiHtitcaiio io vuigjures lingu»& p«rm Miiivit.
623. Notuuia esi iuterpretatio Juvcnci. Mattli^Mis
D mutum ait : Et qui t|on eongr^ m^U^lk , spatpt,
juvencus recie expouit de gregibus , quus CMiuuimis
«oyMlfj^aturus adv^uer«t»
627. Spiritu^ sauctus iam^tur v^bus iusaM
raoiito protusis , outn opero ejui dasmoiiM attfibuiiiH
tur ; quud tiicieiMut imtoit cuui dicebaui, i|i Beelzo^
bu^ mrincipodjomouiorum Ciimivqft ciicero «i4C(u«h
nos. Iwww est h^ec iniquiiai , ut n\ um^u^Mi ofc
difOoillime reiuitiatur ; ^ cuui Wtt».iiione4li nulioui
baiioat, qualis solei in aliis pocc^iis e^io « uator4 eua
veMiauB^ no,p raercttu* : quo scustt uipiicaudU siuit
vii^rU^ Saiv^toris. vmaliteri
%^, $ive> c<iuQaiume«j| cK <t, et i^/ ; ot reiiM^ iutor^
(iuu« poHiv^r prQ vei «• <4 «i^ U^ «igmri^Q ituie
loco congruit.
199 C
Verborum rabie Tiolabitur, irrevocatis
Suppliciis, nunc et semper torrebilur igni.
Quando Teneniferi serpentis ssRva propago
Sermonum dulci poterit mitescere rructu?
G35 IJam i)ona thesauris promuntur dulcia jtistis,
Et mala lethifero procedunt ore venena.
222 Verborum meriiis veniet sub judice vita,
Verborum meritis dabitur sub jndice pcena.
QuseGenilor faciet, secUbilur omnia Natns.
040 Namque idem Nato manifestat cuncta videnda,
Ei potiora dehinc tribuet miracula remm.
Sicut enim Genitor demortua corpora reddit
Ad claram vitse lucem, sic omnia Natus,
V. AQUIL. JDVENCI «0
A Qusfi volet, ad superos surgentia eorpora ducet.
645 223 ^^ Genitor quemqtiam vestri, se jadicc,
[quasrit,
Sed dedit haec Nato quaerendi jura per orbem,
Gloria quo maneat similis NaloquCt Pairique.
Namque repuisus erit vestro si Natus honore,
Improbiiate pari Genitorem despicietis.
650 Sed sui nostra fldem sermonis graiia figit,
Mox me mitiemis Genitoris dona patescent.
iEternamque dabit pracsens constantla vitain.
Jndiciumque illi non esty sed migrat ab atra
Morte procul, lucisqne vigens ad limlna tendii.
655 Adveniet tempus, cum mortua corpora voceoi
LECTIONES VARIANTES.
632. Reg., torrebilur igni, quod ediium fuU a Fa- B fortasse ut effugercl aliquis librarius, mutavil GeiU'
tor emortua in Genitor demorlua. Sed quoniain fide
bricio, et mihi arridet, quia magis concinit Mattliseo
XII, 32 : Qui autetn dixerit contra Spiritum ianciim^
nonremittetur ei neque in hoc sceculo, neque in futuro.
Alii : Suppticiis nunc et semper torrebiiur ignis.
653. Rom. venenifici : alii, veneniferi^ quod niagis
Latinum esi, et ab Ovidio, libr. iii Metam. vers. 85,
usurpaium. Fabricius, mendose, sucSj pro sceva,
654. Ott., a pr. m., miliscere; a sec. m., mile-
scere,
635. Reg., promuntur congrua jutti$,
' 637. Rom., Ald., Bas., rerernnt hunc versum :
Verborum meritis dabitur subjudice vita^ et omitlunt
versum sequentem. Olt. Solum habet : Verborum
meritis dabitur subjudice pmnct , supra pmna , et in
priucipio paginx idem versus describitur cum voce
pana, Hic solus versus sub judice pcena exstat ih
Torn. In Reg. sunt hi duo : Verborum meritis veniet
sub judice vita, — Verborum meritis dabitur sub jw
codicis ms. Reg. meri possumus demortuat id libenti
animo reiinentus. Olt., reddet : aiii, reddit.
6^i,^eg., adlumen snrgentia. Ald., ducit, qood
fuil in()ti.,ex quo factum ducet, qua*, est comniu-
nis lcclio. Legcrem, si per niss. licerot, Quw ruli,
ad Superos surgentia corpora ducil^ ex Joann. v. il :
Sic et Fitius, quos vult^ vivificat. Reuschius ratetur,
in Graeco textu esse lempus prssens ; sed pntat, Ju-
vencnm ad judicium novissimum id retutisse.
645. Reg., Rom., Poelm., pro d. s., quemqum
vestri. Ott., quicquam vestri. Plures editi, quemqum
vestrum, Reg., qucetit ; cyAtfx, quosret. M:tgis acce-
dii ad verba Evangelii qucerit. Joann. v, 22 : Neque
enim Paterjudical quemquam: sedjudicium omne de-
dit Filio.
650. Fabr., figh, cum Poelm. et Ottob., a pr. m.,
ex qno in Olt. videtur factum figet^ qnod habentnlii
diee pcsna. In Davcntr. , inverso ordine , Verborum p mss. et ediii. Joannes aii : Qui verbum meum audit,
meriiis veniet sub judice pcena , — Verborum meritis
dabitur subjudice vita, sed mendose sub indice vita.
Poelm., Hadam., Fabr. : Verborum meritis dabitur sub
judice vtta,— Verborum meritis veniet suhjudice poena.
Matlh. XII, 37 : Onusquisque enim verbis suis justificabi'
fttr , aut verbissuis condemnabitur. liinc scriptura Reg.
autHadam. praeferenda est.Praeterquam quod frequeu-
leseraniapud veteres poetas istiusmodi repetitiones.
659. Bas., faeiat : lege fadct.
641. Ottob. , pr. m., tribuit : a sec. m., tribuetf
cnm relii|uis mss. eteditis.
642. Ott., Ald., Bas., emoriua, Reg., Hadam. et
pleriq ue editi, i^rniorlud. Rom., male, GemVor sua
mortua corpora. Verbum Ciceronis est demortuus;
sed mihi iion displiceret emortua in Juvenco, de quo
vocabulo confer, si lubet, qu;enolaviad Draconlium,
libr. II, vers. 623. Solemne est no&tris cbristianis
[loetis, ut ratione caesurae brevcm prodncant : quod
et credit ei, qui misit me. Reusciiius lexlnm sncrum
seculus, ces^ante enaliage, quam in pnrcedentibus
admiseral, praesens pro fnturo recepii. Nec refert,
qnod vers. seq. sit patescent. Ita enim Latinl loqai
amanl, Si daSf accipies.
65i. Codex Um., Moxme emitlentis. Reuscbiusex
codd. resUiuii donapatescentj quod nostrimss.Koro.,
Rdg., Otl., comprobant. Yeteres ediliones dona rt-
debii. Omisit Juvencus dandi casum ei ; quod aliis
eiiam scriptoribus familiare esi.
652. In Oltob., a pr. m., videtur fuisse /Eternum'
que, quod more adverbii non esset coniemnendum.
654. Torn., Rom., tumina, quod Schoeltgenio dis-
plicet. Plerique mss. et ediii, limina, Non dissimii-
labo lamen, h. I. vers. 519, a Juvenco dicium tumine
tucis.
655. Reg., Oll., Rom., tempus cum mortua. Ald.,
Hadam., Poelm., Fabiic. tempusquo mortud, Acconi-
NOTiE.
631. Irrevocatis : hac voce floratius et Ovidius D 639. CAP13T XKY. Quwcumque Pater fecerit , fa-
uluntur. Juvencus irrevocatis ponit pro irrevocabi
libus.
635. Thesauris justis : Evangelista ail , De bono
thesauro,
636. Venenum saepe in malam parlem accipitur ;
aed ex prima {iignificatione vox est media, quae in
utramque partem sumi potest. Libr. l Dig. tit. 46,
de verbor. signif. leg. 256 : Qui venenum dicit , adji"
cere debet^ uirum malum, an bonum : nam et medica-
menta venena sunt. Cicero, pro Cluentio cap. 54 , ex
veteri lege : Qui venenum matum fecit , fecerit.
637. Sabalierius observai, Juvencum prxtermi-
aisse vers. 36 Maithsei : Dico autem vobis , quomam
amne verbum otiosum, auod (ocuti fuerint hamines^
reddent rationem de eo tn die Judicii : Sed Juvencua
boc et aeq. vers. satis sententiani hanc ipsam Evan-
gelii comprehendii.
cturum et FHtum^ et nunc esse horam^ aua martui au-
dient vocem fiiii Dei^ et atia item mutta dicit Jesus
Judceis. Joan. v, 19. Sectabitur idem est ac faciei,
imitabitur, exsequetur.
645. Notandus est ablativus absolutus sejudice,
nempe ipse judex. Plura simiiia ex Avito, Araiore,
Forttmato profert Arntzenius ad Sedulium, 1. iv,
vers. 8, Se judice prmstat. In Inscriptionibus non
rarum est se vivOy fecit. Quarit^ in quaesiionem vo-
cat, in<|uiririn quemquam. Saiis vulgata est liaec
significntio verbi quosro : ex quo qumstio, et qum^-
tores dicuntur.
648. Repulsus honore pco repulsus ab honore. Ovi-
diuB, lii Amor., eleg. 11, vers. 9 : Ergo ego suitinui
foribus tam smpe reputsus , etc. Adde Horaiiom ,
Serm. I. ii, sat. 7 : Faribusque repulsum — P^'
f^dit gelida. •
M EVANGELICiE HISTORIJE LIB. II. M2
2M^^pi^^^ nottraniy el Tiiam cum ^oceA Falsaloqaar;al!u8queitidemquiale5titbtbetar.
285 Pfo nobis , recte mihi taiia temnere
[fas cst.
670 Nam veris operum signis manifestior omoi
Luce nitet praeseos nosiris tesiatio factis.
[tenebuni.
Nam sicul Genitor ?itam sibi possidei tn se,
Sic tribuit Naio Titam, et jas dicere jussit
In terris, bomlnis quoniam de corpore Toniu
660 Nec Tobia mirum Tideatur, corpora cuncta
Vocia ad anditom propriis eisurgere bustis,
Jastonimqoe animas redlvivo corpore necti»
Judicioque gravi miseroa exsurgere pravos.
Nec mihi jodicium tribuit mea soia potestas ;
665 Arbitrio quoniam Genitoris cuncia jubentur ,
Qui me jostitiam terris disquirere jossit.
Namque ego si proprio leatia pro nomine aur-
Talia concedena Genitor mibi lesiisadbaeret ,
Qui me dimisit terris sua ponere jussa.
Hujoa enim vocem numquam comprendere
[ qoistis,
675 Nec speciem propriam concessit visere vobis.
Nec sermo ipsius poluit per vestra sedere
Pectora , credendi quoniamsubstantia nuliaest.
Quaeraiur veterom scriplorom lectio vobia ,
Perpetuam cunciis vilam qoam ferre putatis.
.LEGTiONES VARIANTES.
modaiios videtnr adtextum Evangelii c«m, quam quo, B
Joannis v, 95: Ameii, amen dico vobis^ quia venit
Aora, et nunc e<l, quando nkoriui audient vocem Filii
Det: el in versione antiqiia, ex ms. Gantabr., apiid
Saliatieriom : Quoniam venit hora^ et nnnc e$t, cum
m^riui Mudient^ etc. Nnn tamen inepturo est quo :
simili enim modo nonnnlli Patres eum locum exbi-
bent.
€57. Rom., Genitw sibi vUam pcaidet : alii, Geni-
tor vitam eibi poMiidet.
659. Reg-, Rom., Poelmann., prod. s., InterraSy
qood edidit Reoscbiiis, qnia Joaniies indicare vull
reom, non locnm jadicii. Ott. cum plerisqne edilis,
Jn terris^ qtiod retinuit Gallantltns. Nonnulli sic in-
terpungunt ;ifs dicere juttit, — In terrat hominit, vel
Inierri$ hominie. Ald., Daventr., B>s., Torn., Gal-
landius, cum corpore. Mss. nostri com Hadamar., et
mnliis aliis edilis, de corpore. Senteniia eadem est.
66i. Hi doo versos Justorumque, Judicioqae omissi
cranl in Otl., sed soppleti sonl eadem veteri mano p
in fine Mgin». ^
663. Torn., Judicioque gravi: eovri^e Jiidicioque.
664« Tom., com mss. Reg., Rom., tribuit: Olt.,
(ri6iiat : editi pliires, Irt^K^I. Reg., volnntan alli,
potesias. Uiraqoe lcciio siistineri poiest. Joannis v,
30 : Hon possum ego a me ipso facere quidquam. Sicut
audio* judico : etjudieium meumjustum e$t : quia non
quaro voluntatem •meam, sed voluntatem ejus qui misit
me. M^is placet tribmt, qiiam tribuet; rejiciendum
vero e!)i tribuat.
668. Reg., Otl., Davenlr., Ald., Falsa loquar,
aliusque itidem quia. Sic Rom.. sed inde minas bene
pro itidem. Hadam., Poelm., F;ibr. : Falsa loqui poS'
sem : ast alius quia, Sic Torn., sed est pro ast, Saba-
lierius edidit Falsa ioqui possem : est alius, qui testis
habetur, nescio, an casu, an de iodustria : nam in
mss. et ediiis solum reperio ^iita tesiis. Verba apud
Joannem, v, 31, sunl : Si ego testimonium perhibeo
de meipso, Ustimonium meum non est verum. Iiaque
retineo Falsa toquar. Illico vers. seq. : Atiug est.gui
testimonium perhibet de me, et scio quia verum esite-
etimoninm quod perhibet de me. Fortasse legeiidum
est Falsa loquar, aiius itidem quia testis habetur
omissa conjunctione que post alius, qnae superflua
est. Raiione capsurae produci potest secunda in /o-
quar, el tertia in atius, qnod non advertentes librarii
leclionem veram corrupemnt.
669. Ald. , Pro vobis : emenda Pro nobis. In Bas
tum vero , meiidnin , pro temnere. Reg. , semper pro
reete, non male. Rom. , temnere taiia, sed corruptc
tenere pro temnere. Plerique mss. et editi , talia
temnere.
672. Ott. , tesUs , bene ibideni correctum Dcr
testis. ^
673. Rom. , Ald. , Fabr. , demisit : alii dimisit
eadem significatione. '
676. Rom. , poterai : Oll. cum plerisque poterit
pro d. s. , potuit. Bene est potuit : sed suspicabai-
potisest: quam phrasin nonnulfi librarii non intel-
ligentes in qiiibusdam mss. exemplaribus , aliam
lectionem invexerunt. Verba Joann. v, Z$, tempus
praesens innuunt : Et verbum ejus non habetis in vo-
bis manens.
679. Reg. , Perpetuam cuncti vita quam, et glnssa
in putatis: vobis^ quod aut obsourum, not corruptam
est. Rom. , Perpetuam cuncti viiam qua ferre pulatis
Id salis accedlt ad tcxtum Jo:mn. v , 59 : Scruta-
mini Scripturas , quia vos putatis in ipsis vilam mter-
nam habere. Goinmunis lectio eodem recidii : Perpe-
tuam cunctis vitam quam ferre putatis.
NOTiE.
656. Acnpient , .^iidient , intelligeut. Obvia liaec D
signiiicntio verbi aceipio apud Giceronem, et alios.
Tenebuntj as^scfiueiiiur. Usus verbi leneo ii)irumqiian-
toro patct. Ilic eMobiinebunt. Oblinebimt ergo vitam
aim voee^ cum diclo, iii ^upra, vers. 597.
659. Joannes, loi*. cit. : Et potestatem dedit eiju-
dicium facere^ quia Filius hominis est. Gbristiis Filius
est hominis, qnia ex Maria virgine natus cst, adeoque
bominia de corpore venii.
663. Miseros pravos: ut 1. iv, vers. 304 : ^ternum
miseri nxna fodtentur iniqui. Vide lect. var. ad vera.
357 1. h. : litseri (ugere superbi.
666. Joaiines : Quia non qwero voluntatem meam,
ud voluntatem ejus qui misil me.
669. Talia tenmere, calomnias Jodaeoromyet fal-
sUoqoia^» aeo falsa hoininoin de me jodicia.
Patrol. XIX.
671. Testatio, teslimonii diciio. Verbuin in jiiris-
consiillorum libris freqnens.
67i. Adhasret , pro me stat , mcas partes affit
Glegnnti^sitiia meiaphora , .lit Heiischius.
675. Joannes, loc. cit. : Nec speciem ejus vidisiis
Ver*io vetus in nonnnllis iiiss. , elajiqui SS. P.itre8
pnulo aliter , neque figuram ejus, vel neque formam
ejus, vel neque faciem ejus.
676. Pervestrasederepectora, vestris pectoribus
insidere, infigi.
677. Joannes : Quia quem misit iiie, hme vos non
ereditis. Varius est usus hujiis vocis subsiantia ^kpud
Juvencom. Vide I. i, vers. 416. Gyprianos, de Rono
palientiae, p. 216, paticntiam vocat suetinendi tote-
randique substantiam.
Q80 ]t39 H$^ eiiam uo«trum tesialur leoiio (kinum. A
Nec lamen audeiis propius consisiere vvotiis ,
Ne verac vobis contingat gratia tIi».
Non mihi capta^ur terrense gloria iaudis.
Namque ego quod sumini Geniloris nomine veni,
685 Respuor a vobis : veniet sed discolor ailcr,
Nomine quem fultum proprio gens vestra se-
[quetur.
AUern» vobis captatur gloria famse ,
Unius et solam fugiiis disquirere laudem.
Nec vos arguerim CQram Genitore , sed illic
690 Aecusaiorerit, quem spes roodo vesira cde-
[brat ,
227 Moses, quem Odei nullo servatls hoiiore.
Ejus enim scripiis vcs(er si crederet error,
Grederet et nobis, Mosei quem scripta rreiinen - Q
[tant.
Talia tum contra scribarum verba sequuuiur :
wvBNa m
605 Yocibiis indubitnia Ades caniiabiUir istia,
Si virlus certis firmei niiracula signis.
lUe debioc : PoUuia malis generatio qunrit
Signa sibi : rebu^ st.ibunt sed sigua fuiuris,
Namque propheia cavo quaiuum &ub pectore
ceti
700 Temporis abaumpsit, terr» in penelraLibuf aliis
Progenies hominis tautum demersa maaebit.
Adveniet tempus, cumsui|;eL reddiia viu*
Gens hominum, proprils In fletum dediia gesiis.
Ha:c istam digno damuabit crimine gemein,
705 228 O^iod maris e fundo surgeutls voce pro-
[pliclx
Commoniia, in lacryuias Dominum projecia re-
[flexit.
Ilic et Jonseis rooniiis poiiora jiil)eniur,
Conlcmiiitque feris animis gens inipia lucem.
£t regiua uoU viiales suigei iu oras.
LECTIONBS YARIANTES.
08S. Mss. Rom. » Reg. , OtU. , Qmtinnai graiia vi-
lOr. Editi t contingant gaudia »1«.
684. Reg. , Rom, , Ottobon. » Samau^ €ga quod
Mummi : hoc ip^um videtur vului&se Aluu« iu uexu
lilierarum. Alii Namque ego^ qm summi.
685. Mss. nosiri cuui Ald. , Raa. , ti«veuir., f2«<r-
puiturvobiSt et glussa iu Reg., iciUcet mea prmdica-
tio, Vel iiiiellige , respuiiur a vubis , (\Vkwl cj^o veui,
eic. Alii habent Respror a vohii : quod concmil ver-
bisioaiinis v , 45: Egoveni ia nom»4 Patris mei^ et
non accipitis me. Poelm. , Fitbr. , v€]ii<4 sed dgsjca-
iut alter : sic Ald. » Davenir. , Bas. , ISadittS , ila-
dam. , qyi scribuut diuolut^ No&tri codict^s
Rom. , Ott. , a sec. m. , vel pro d. s. , cuni Toru« ,
Reuscbio, tieuietsed4iscol€iraUer:i{\ioi\ magl» pla-
cet , quasi varius , diversus , dissimilis. C:tp. cit.
J(vann. vc^rs. cod. 43 : Si ali^s venerit in nwnine mo^ C
ilium accipieiis. Nullus liic esi locus vocalMiio dyiuo-
lus^ pravus^ difficilis ^ qnad ad lisirbitra a Forceiiino
re)ectum est. In luembraiiis vaiicanis Reg. et Oiiub^,
a pr. ui., veniet sed duolor alter^ qua&iturpi^. Sic.
Cant. unus*
687. Edili et mss. , AUefnce iu vobi$. Vera taiueii
mihi lectio est AUerm vohis captaiur^ ul veis« 6^
Non mihi captalur terrence gloria laudis. Sacer textu^ii:
Qttomodo vos poUs.ii^ credexe^ auiaiariam ak itmeem
accipHis^ et y/ortam» Quw a kolo Ueo esjt^ non quceri-^
ttsl Forte , Alleruxs «ofri«.
689. Rgjii. , Ald. ^ Hadamar. « Nec vos : Poelm«
cumaliis, ^evas, pro d. «., !>ii$ vas, Utruittvis
eligo.
69i. Alii, Moyses; «lii Mo$e$ serilNiiit. Aid.,
Pnelm., pro d. s., urva$ti$ : pieriqiw Hrvati$,
693. Keg., i/o«<ji; Oit., Moysei;\\im., Ifoyw ;alii,
Mom, qnod in a^litis luaxiiue afiiwirui.
61)7. Oit. Polluta »ia/f<, qiKHl a Fabrleio> post Dtp
vcutr. edilttiiic&i : cji*leri Pailuiamagis, ltiiih.'Fus:
Generaiia mala eiadmltera siguum quaarity ete. Kfliiii-
giii» conjicivbat euani PoUula mali$, ei I. iv, ver«.
56i ; PoUuta malis cauimrgm in v^as -- Relligio.
700. Reg. a^sumit : reciiie absumpM, Oii., peue'
trakiiifms : iin eii^im Ue^., scd in l*4*e »ciu corro-
ctiiiu p4Hetrulibusn
lOi.KU.^diversa^ qiie4 error videttir pio de-
mersa,
7(>i, Podiii., A<iveiM4 /miiiM c Hom. cmii pteriS'
iliie, Adveniet lempus, ((uod conseulaaettKi M verbis
Eviuigetii tfattU. iii, 41 : Vift Hmuitas atsrgctU in
judkio cum generatione^ elc. £x que> r^iei debetmr-
git in Rum., et legi iurgoi cuin eltis.
7Ui. Rom., iV^w fstaiA : itge Heto isimm,
705. lto4B.« Sed maris : ctMrrigd Qaati invri*.
70& B:ts., Commum^ meiKloaa, i>ru ^amtnomta.
707. Kaw.« Sic el : alii, /ik#l«
lOO. Iii Ou. %x surgii prtklM faeiiiiiii mcfei, ox
Evangelii senieiilia. In Uum.,ad mugM fMu oras
diversa lecMo, &ive corpeetio, exUibeiur mara$: leJ
aras alii prseieruiH*
NOTiE.
688. Sacer codes ; £i ghriam, qam a $ah Baa TOi. CrimkK, ftccusaa^iie : iia emm erimfn wm
est^ non qua^itis. Cantabr. , Et gloriam ab unico Deo raro accipiliir.
non quceritis. Ililarius , lib. x de Trinit. : Et ho 706. Q«i lacrymisaliquid obtinere vulunl, plcrum-
noremejus , qtii est solus Deits , non quoiriiis. Hoic quc projecli, seu prosiraii flenl. Caesar, I. vii Bell.
p^all. cap. 26 : Matresfamilias repente in publicum
ieclioni favel Jnvencus,
690. Jnftnne9 : Ja 9110 vm 9^ati$,
692. Si crederei error : si vos, qiii nmic erraUs»
Qttia iion ertiditiSyCrederctis, nobis ctiam cvederetis,
adeoque cessorel error.
694. CAPUT X&VI. Pkarisoiis, sigmm peientihus,
ianee et ^inimiamm vgnum iradU. Iknth. xii, 58
««qj^.; Lue. xi, 29; llare. viu, it.
6^5. Comiior cuni daiivo, iit Hbr. tv, vers. 219 :
fj $pau^ tamium comk^r fattia prudans. Conoiile
lcct. var. ad cum vcrsum.
Gdd^. Cms, eeii, in singuiort, ea$e ki pHmiJi.
705 Gens komfmum^^ NiMvti». I»ier geiHoe Uirtm
i\ Hsibb^ .Niitivitai» iiMnieriiri iibsetval Omeisiiie.
/11 fie$um dedita : ^ius, 11 Mei. SB4 : Dakfme mtN
^*um jn luctus»
pracurrerwa, flenteeque projectce ad pedes suortmi;
ei I. iif Bell. civiK cap 9S : Passisque patmis, pro-
jeeH adierram, fientes ab eo petierunt salutem. Iteus-
chtu.s cx Livio allegaf, Se in mnHebres fletus projicere:
ixpiicat verofi?/?^a5i«, animMm ad Doininuni revoca-
tIi, vei nieuie lh>mfiittm respexii. Heftecto prcprie
est iMCurvo.
707. Jonnnes : Et eece phsqnam Jonae Me. Hila-
rius, iii psalm. 11 : Et ecce major Jona hic. Scd ex
•eiitt Grxco eons««f, hic \n Latfnis ▼ersronibus non
e»se |>ri»nomen, sed advorbbtm, vicfelicet hoc in laco.
Recie ergo Juvencns per adverbiuin reddii, ol ci-
plieiit : Mie e$ Jenceis moniiis potiora jubentur .
709. Itala versio ei Vulgata constanter exhibcnt
rrgrm a*»#t. Idem ventns qwi Latinls auster dicilm-,
905
EVANaEUCjK HMTUUI.S LlB. II.
2W
710 llhus ad ip#€im«n diniMbiiar «11^1« plebe*,
FinilKis •liremii Liby» qood ven^rit illii,
Ut SalMDona pltim, prsec^ptls dedfta )ii»(is,
2S9 Aodlrei : potior nfine^st Saiomdni pMestas
Bi i*mM obtnuK oi^antur pecion plebis.
Expiilftde eiqaaitdo fugii de pectore daamoii,
Qttem iorbai senclas pargaio eorpore flalus,
llle f enenalis coUustrat pnssibus oras,
Qaa tinllft eioarrit nmtani gargiiis onde,
Nec reqalem ^eldft aedi^ tibi rpppcrti •nlcns.
7iO Iwm rtpetit aoeito sbiem babitecale Bieliiis,
715
Ai si ferte euis obMxi^ eorda venenis,
SS0^^n3^u<t^« l^vi rldentia llrMlna cernli,
Associat septem similes glomcrando furores
Vis inlmka liomini, peaetratqne in vlseera ser*
[pens.
7i3 8ic genut hoc vero •entu oam degener errai ,
Yinoula perpeiuis deflebit subdiia pcenis.
At(|ae 0« dom poptllt vltolla dldia frcqiiebtii,
Pro feribtis meier oom fretribiis astitit illic,
iLt mitcere fi^t semanem eoafiiRut orai.
730 Talia tam metflt mandatit diota reniltit :
LECTIOiNLS VARIANTCS.
710. Reg., et Ou. speciem, ))ro d. .s., tpecimen,
cum Rom. et edilis. Defendi poiesl speciem, sed pf!C-
(erendam est tjieciDw» proes«mpio. in Roiii., piebe»
corrigi vidoiur per preles, RelH|uif plebu,
712« Re§M Vi Salomona reffem ; nieiri lex id pro-
iiibety foriasse praratitaril legere l/i 5aio»ion rtjm.
Sed cum ideiu Reg., pro d« »., referat Ut SaJomoM
piiim» contoniientibuft arils ms«. ei editis, iii sane
ictiiieamus, acoipiJiniiHqae pium pro pa< ifico, iniii :
de qua aignificatiime bujus vecis plura drsi in notis
ad Dracoiitium, libr. i, vers. il. Nonnulli scriimNt
Solomom^ ei paolo poBl ^^oleinoot, qnod etiain arcci-
dit in quibo$<laui voteribus exeniplariinis Bibiioiuro,
Nimiryiii ea Grmo toxtu. <>»nfer var. lea. ad vert .
7ii« ]V«.»g.< Ei law^n obtuM CKcalar fecii^re fkboi.
Aliif Ei /oMtu abimm emcanif peetora plebia; sed in
Ou. acribiiar oblvkUEoSi q»od periiido c^t. Ncc mihi
d»plicenrt : £i kmi#n obiuM cmeantur peeiora plebU,
Virgiiioa , i. J£h« S7t : Ao» obtu^a adeo §eMmw pe-
etora Pmm*
7t&« la Oii. fttii expuleitt bene ioile iacium ex-
paleae^
7111. Reg., Ott., |Nir<|(i/o p<c/of6. OttM pro d. t.,
Davenir.. ^ Ald# » purfolo eorpore^ Ro«w» pur^to e
pectere^ Poetm.» ei alii edfti, purgato e corpore. Co-
dex Htt. Quem pmr§eti aameimt proieUo e corpore flafue^
ubi forto legeiidum pro/alo e eotpore^ ot con^ieit
neatebiut : qiii tamei» eoiiimodiim sensom inde erui
po»»o uegai s ui de pleonaamo ne qiiid dicamns*
717. Tora,, vtMeMelat ; Ua etiajn edidU Aldue,
sed ii> &iien(leiit reeie «orresii venenatiei id enin
ioage olegantiiM eal«
7il^« Aidu» «um ailis editis : Si requiem plaeuUe
eedu ttOH tefperit^ ardent. Mas. Reg^ , Ou., IWm««
Nec requiem piacidm tedit tibi repperit ardens ; std
cuN) plcrisi^ue
iu Reg., piacitoe pro placidce. Scripiora nosirorum
cndicdin tnagis congruii Evangelii verbis Maltb. xii,
4d ; Ambuiat per ioca arida, aumrent rquiem, et non
iuvenii. Keusoiiiut luavult St pro pottquam^ cum :
qui;i iovoncus numero oratorit) cunclusitv qua* di-
Gti«ine simplioi grammatlca Cbri8iu& piotuiil.
7iO. Reg. revetii tuetmqumrent habiiacula^ scd
corrupte liabicuia pro kabuacuia : alii oranes, repe--
It/ tuetm titient habitaeuia.
7'2I. In OiU videtur priii:» iuisse Ac si pro At ti.
\\om»4 Eiti,
Itis Focim.y Uad., timiii»» ftom.
vdiiis, timiiets
7i4. bldili, liomini. M>s. R(mii., i\eg., hominit :
il» cUani fertas&e fuit in Ottok, ubi nuiic e»t lio-
mini. Pra^feram /remiiii. Rotii., penetrul qui vitcera
terpent; retiue pcnetraique iniitcera terpent,
7i^« Olt« : Sic genut iwc vero nieutit cum degener
mrat ; aiii, tentu pro mentit. Suspicor hoc reri sentu
fMm. Reos»chiu8 in suis ms«. iiivcuiteiiaui vero men^
titf quam leciiooem uon iiiconcinnani liicit, iiempe
aeero, a veritale. Aiite buiic vcrsuin Sic qeme, in
Rom. Icgilur liic nlius abnorinis : Sic erit Iteec geue-
folio deteriorapriorum. Idem versu»^ ciiin hoc 9oio
discrimino Sic tiia generatio, etc., cxsuil m Reg.
piiei baiic versmu Sic genut. revuisse alltiuis vcr-
sus a poeta addiius fuit, ui expiicurei verba Maiili.
XII» 45 : Et ^nt n^vittitua hominit iHtut pejora prio^
ribut, N<>m qnai sequuntur, Sic eril et generaiioni
huic pettimmf eomprebeiiduDtur liis duobys versi-
bu>, Sic genue^ ei Vincuia.
7i7. Poelj*!., pi-od. s., Alque Ihbc; ii> tcxlu, il/-
^ue ea. Aid., Bas.» Rem., dirni ; alii cim.
7id. Oa., a pr. nu , mitceri : prebe faoium tMi-
tceroc
IfOTiC.
gratcJs ett aoiuti quo voeabulo poete Laiiui fro*
quemer uiujiiiir. Quod ii*veo€Us ait viioi^s sorf^l ia
orat, sacer textus refert eekrgei im judktei
7iO. Ad tpecimen, compar.iiione facta cum ca.
Oineibius comuieulatur, ad illius reapectum, proba-
lionem, exemplum.
71 1. M.itlb;GUS ait : QuiVi venil a finibut terrm.
lofeaeue Ubytin de^fignal. Kafm fegffeam, NkaHim
iioinine, ex ^ihiopia Rterotoiymam adrrsse muUi
aerr»iii. AiH eamr Arabi^e^ regiiram ftf^»e niimt, el
ab Arabibtts Ai^ftia mtnenpat.iin ifremoratU. Juvcnp^
ctts prleprefff ^pinlmrem lenel, et Libyic rrmmne itni-
Tertem Afrieam hteeHigii, m Virgitia*. f. i Creorg.
vers. W> : Mwfdm ftt ad Scgtlthrm, RMphmatque
miteut^arcet^CoHturifk.premifuf Ltiym devexnt in
auttrot. Ex Librie R(*g. StHmn etmsrat, fcgftinm 9aba
Mm* dictiriw.
715^ Rltfrt%^9 r Bt ecce ptmqnmn Salomen hfe^
ffW fci^-e^f sulvepWfiiii, of piwrfo nnte. yers. 707. AC
puiuit s aue &crii>sisse Jnvciicus : Attdtr^l : potior hie
ett Saiomone potestat. SeiKenlia fere eadem cuni
nunc. Sed si aiiomodi^^ quemdixi^ iaveucus scri*
p^lssei,BiUilomtHUt exseriptoiesejus rei igiiari ver-
»em €OrrHpia»e»t.
7ii>. TorlMil^ exiuvbat : veibwH siiMpieK procooi-
posiio. Sanctut flatut, (|uia Christiaiii in more ba-
beniio exorcismis insufflsre da;nionas : dc quo vide
D commeot. ad Prudentiiim liymn. iO, Perist. vers.
9W : Ineufflat, ifwt cenvid^ef dfemon^t
TfOf. Suefm mentit, il hbr. f, vers. fSO : Mox
etiam assuetam penelranl fpiracuia mentem,
72^. /lirfCTrtM.-iiorar, 8edel^g:iMS mciiiffiltora.
7€^. Giomerando : cortfev hoC. ad ifrrs. 579. Fu-
rorf»s, splriius nequiores sc, ui ailMattlr.ras, vef spi-
rWers fufenJc^, ot eceint pro seef^fo.
7Sr?. CAPDT XXVH. itatrem, H frmes e^e eos,
qui avdiunt, et faciuni verbum Dei. hUtHh. irir,' 46.
seq.; Marr. nf, M. ; Luc. vm, 40^. 728. Pr<f foribut :
consule lec. var. advers. 299 hujuslibri.
7iS. Et foris offfnl mi«;^re comfntts scrmortcni.
NiYiih vm : Sta^f fefh, ^timnmei loffeti en
207 C. V/AQUIL
Hic inecum gemlrii , mecum germana residiint \
Corpora. Nam p:(tria impletur cuicumque vo-
[Uintas.
231 lil^ ■n^o propriumconnectit sangninecor-
[pus,
Et matris, generisque mei sub noinine ha-
[lietur.
755 Progreditur lemplo terrarum lumen lesus,
Et mariseitrema, lerraeque resedit in ora,
Innumeraeque illuc plebis fluiere caterTae*
llle sed eicelsam scandens, quae proiima,
[puppim,
Litiora complenli depromil uUa plebi :
JUVENCl
90S
740 Ecce salor proprio commendat semina ruri ,
Illa cadunt diversa solo, sortemque locorum
Pro viriote feruni. Nam sicubi trita viarum
232^"^ l>edibo8 aolido densetur limite tellos,
Aeriis avibus nuda daot semina praedam.
745 Ast nbi pertenni velantor pulvere saia,
Farra qoidem viridem depromont genninis
[orlum;
Sed quia nolla subest siccb sobianila glebis,
Inserio arescunt radlcum Ala calore.
Cunciaquemoi apicom labunturacomina leiho,
750 Seminibusque aliis contingont aapera rora:
Senlibos bic, spinisque feris velocius eiit
LCCTIONES VARIANTCS.
75i. Ott., a sec. m,, raideni : vernm lei metri B eranf, seo diverso modoproveniebant. In Bas., tole
" ■ error est pro lo/o. Hadam., Poelm., in lextu, Fabr.,
sortetque, Mss. ei pterapque ediiiones, $ortemque.
74i. Daventr., Weslh.^ln leitu, Ald., elenim n
ttbitrita, Reg., Ott., namsic uki irita. Rom., Wes-
tliem., ad marg., et moltialii editi. nammuHtriia,
Rt)m., miims bene, lertmlpro ferwiU.
745. Godex Uiu, non incongrue, eolito pro wo-
lido,
74i. Hndam., Poelm., danttrilem semina. Ott., a
sec. m.^ avibui nudam dantsemina; Ald., ambus
dant nudam semina, Reg., aof^Ni dani nnda Mmtaa,
male ; nec melius Rom., avibusdant nuda^esemi'
na. Rcoschias ciim Aldo facit, et huiic verborum et
senfeiiiin; ordinem coMocat : Sicnbi lellos denaeior
sub pedibiis solito, vel solido limite, iriia viarum
dant, eipoMunt semina, praedam avibus. Vii dnbito
quin legendum sil avt^Ki dant nudam semina^ ant
avibus nudam dant semina aut potius avi^iis nuda
cinxere pro fluxere: fortasse, f7/«m q danttemina, sciliceta iii ttttifa productio raiione cas-
surae, quod frequens est christiani< poeiis. Seiiti^n-
lia li(|uet ei Maitli. iiii, 4 s^q : £l dum seminat^
qumdam eeeiderunt seeus viam, el venerunt volucres
C(bI% et eomederunt ea, Alia autem ceciderunt in fe^
trosa, ubi non habebant terram muliam^ eie. Seniina
ergo qu« ceciderunt secos viaiu, nodaeraiit, qnia
lerra non erant cooperia, ciim eo loco neque aratro
siibacta fuerit terra : adeoque facile voiucrea coeli ea
coniederuni. Hanc inierpreiationem conflrmat ver-
aus sequens, Ast ubi ffertenui velaniur pulvere saxa:
camdfmMue eodem vocabuio Prudentius eipressit
vers. I05i, tibr. ii, contra Simin. Et ne jactaviw
spargantur in aggere grana: — H(ec avibus quia nuda
patent, passimque vorantur,
74((. Conjiciat aiiqols viridis depromunt ger-
minis,
74'. Reg., itf6eil dttrti itt^ilanlta: cdili, subest
siccis Bubstantia, Rom., itt6eil succi substantia : qoae
lectio si vtTH non esi, certe acumioe non caret.
750. Mellos Seminibus aliis.
eiigil reiirfunl, a resido, residii. Virgilius, libr. viii,
vers. 467 : Congreiit junguut dextras, mediiTque re-
sidunt — jEdibus. Sic alii vulgo. in Reg. glossa, aot
diversa lectio esl iwecnm et germana, pro mecumger-
mana, ..
752. In Rom., ad marg., annoUitur lamqiiam oi-
Tcrsa scriplura propria, ei cujutcumque propatria,
et cuicumque : ulrumqnc Inppinm. Sentenli:i clara
est apud Matth. iii, 50 : Quicumque enim fecerit vo-
luntatem Patri$ mei, qui in cce.is e$t^ ipse meus [rater
et $oror. et mater est,
755. SchoBitKeiii»»s yolehni Eqreditur tecio ^ quia
MatthtMis ait : /» t//o die exiens iesus de domo, sede*
bat secus mare. Mulii co«licis mss. versionis llalica:
oniiltunt de domo. Nihilominns probatiilis esl con-
jectura Scha^itgenii, nisi dicamus, Jnvenciim verba
ill:i de domo exposnisse de doino Dei, seu templo.
756. Torn, retfdif : meliu ^rMcdil
757. Rom.
plebi$ einxere
758. Reg., Rom., scandens in proxima pupptm.
Oti., Hadam., Poelm.Jn leitu, $canden$, quoi pro-
xima, puvpim, Ald., Poelmann., prod. s., seandens
celert pede puppim. .
759. Torn., mendose, comp/«crfl pro compientt,
740. Otl., propna, alii, propno. Sciiptura pro-
pria conftrmalur ei Luc-e viii, 5 : Exiitqui seminat,
seminare semen suum, Acredit versio Iiala in ms. S.
Gcrmani \. apud Sabalierum: Ecce extit qui i«nt-
nat, seminare semen $uum. etin ms. Cantabr. Exivit
seminator seminnre $emen ittiim. et In Graeris exem-
pl»r'lMis: 'E5>i>6iv 6 (mtipray tou <nttipoLt tov (rnopw
c(UToO:'ei auctor operi» iinperlecti in Maith. honi.
25: A'j*fi?tl seminator seminare semen suum. Lectio
conimnnior est proprio. quae eliaui compr<»baiur ei
vers. 798, 8iC., ci Ambrosio in Psalin. xxivi: Ecce
exiit qui seminat, seminare agrum suum,
741. Diversa melius, quam divisa in nnnnullts
apud Reuschium : illa enini aemina non quidem in D
se, sed pro varia sorte, seu conditione soli diversa
NOTiE.
731. Germana corpora : sic l. iv, vers. 20 : Sep-
iem germana (ueruHt — Ctrpora, Vide nol. ad vers.
157. I. Ii.
735. Connectit de conjuurtione consanKninitatis.
Taciius, Annal. I. iv, cap. 66: Claris majoribus, et
Varo eonnexus.
755. C.\PUT XXVin. Sedens in navicula Jesus
iurbi$ pariibotas exponit, Mattli. iiii, i setiq. ; Marc
IV, i. Luc. 8, 5.
756. Recie liitus vocat extremam marti, terreeque
oram,
745. SeuHusest: Sicubi, vel ubi teilus irita via-
ruin solido limiie sub pedibus densetur, etc; vel
eiiain : tellus trita sub pedibus denseiur solido li-
miie viariim. Densetur hoc loco est a denso^ densas.
Diritiir eiiam denseo, denses.
747. Subiitantia hic accipiiur pro succo, in quo
arisiae viia consistii. Confer vers. 651 1. i.
748. Filum de re quapiani subtili et fllo simili di-
ciiur. Ovidius, I. i Fast. vers. 542 : fHec fuerant ru*
bri cognita fila croci. Martialis, libr. xk epigr. 55.:
Porris fila resecia suis. Columelh, libr. x, vers.
575 : Asparagi corruda simillima fito.
749. Labuntur letho^ moriuntiir : meiaphora iiota
de herbis, qua: arescunt. Aptcttm a^Kmiiia, acu-
mina. ari^tarum. Intelliguniur aristae ipsae» cul*
mis.
EVANGELICJ; HlSTORl^ UB. II.
!10
233 Hoboris angmeiitum, frugemque inierne-
[cat angens.
Uberibas vero quae dantor semina glebis,
Itla ferunt pulcbrain segetem, cui laeta frequen-^
[tat
755 Incremenla soi centeno copia^cetu.
Audiai haec, aures menlis qui geslat apertas.
Talia diacipuli mirantes dicia, requinint,
Implicitis populo cur clauderet omnia verbis,
llle sed, admota credenium plebe, profalur :
760 Tobis, qui flrmo rolHistam pectore nientem
S34 Ad capieada Dei penetralia constabili*
[stis ,
Goncessum est adytis penitas consislere regni.
augens : quod
dantur qum : alii ,
752. Bas.
ttngen$.
7;;3. Rom., Ald., Bas., Fabr
qute dantwr,
754. 1 1 Reg. el Otl. Tidelur, a pr. m. , fuisse /re-
tfutntant. Al sensus pnstulat frequentat. In Rom. sa-
tisclarefSt fregv^nfaii^cum hactamen distiiiciionecttt
te/a (reauetUant—Incrementa sui, cenleno copia fcetu.
755. Torn. , centena : lege centeno , ut raeiro sen-
SDique consulas.
759. Rom. , anmota credentum plebe profaiut, Su-
spieari aliqois iiossit, an legere oi»orie»l amola. Po-
stea qiiidem inler discipulos ei plebem in One para-
bolx hxc fit dislinciio vers. 796 : H(ec tum discipu-
lis piehtque hcec insuper addit; el clariiis libr. iii,
vers. 74 seqq. : lUe ubi credenium turbas in valle re-
mota — Convenisse videt,.., DiscipuU Chrisio sua-
denldimittere turbas. Revera Reuschius legil amota^
idqiie ex menle poeiae rectius esse judicat. Non la-
roen atisim mutare admota iii amota, pr:vsertini quia p
e», qiias in Evaiigelio et Juvenco sequuntnr, non ^
apte caduiit iii plebein credenlum , uWi credentes
dicanlur ii qiii, ver«. 77t , Auribus assistunt clausis ,
ocit/(s^ue gravatis. Juvencus plebem et populum de di-
scipiilia $a;pe dicit. Gonferl. ii, vers. 564; I. iii,
vem. 494; I. iv.vers. 52.
763. Reg. , Rom. , Poeliii., pro d. s., lumina men-
/M. Otiob., thmna mentis. Ald. cum plerisque edliis,
limina viice. Magis ex Evaiigelii senienti:i est lumina
mentis, llsuih. xiii, 14 : Vobis datumest noue myste-
riaregfti ra/orum : t//ta auttm non est datum. In aliis
veruonibus veieribus , Scire arcana Dei, sciremyste'
lllis pro merito clauduntur lumina mentis.
Si quis habet dignus, capiet poliora redundans.
765 Qui vero experies ccelestis muneris errant,
Amiiientetiam,proprlumquodcumqueretentant9
Idcirco obscuris cooperta ainbagibus, illnm
Praestringit populuin sermonis gratia nostri ,
Ut dictum lsai£ merita de plebe recurrat.
770 En populi mentes velantur ad omnia crassis
235 Objicibus, sensu iie tangant munera vitae.
Auribus assistunt clausis, oculisque gravalis,
Ne conversa bono saneior nosia plebes.
Quam vestrae nunc sunt aures, oculique beaii t
775 Nam inulti veteres justi, sanctique propheUe,
Qoae vobis clarent, orarunt cernere dona.
LKCTIONES VARIANTES.
emendandum esl per B rium regni ccelorum. Tcrtulllanus , libr. de Prae-
scripl., c»p. "i^: lUis daium est coguoscere arcana,
qttcepopulo inteUigere non /icml. Kwnigius prarrerl
limina vitae, quia praecessit consistere adytis , et I. iv,
vers. 445, Juvencus ait : Si numquam lerris tetigisset
Umina viice.
76 >. Mss. Reg , Rom. , Otl. cum Ald. , Daventr. ,
Si quis habet dignus. Hadam., aliique ediii, Siquid
habei dignus. Pra:fero Siquis, ex loc. cit. Maith. xii:
Qui enim habet , dabitur ei. In Reg. sic legllur hic
versiis : Si quis habet dignus meritis, potiora capesset :
corrccium videtur mentis pro nieri is.
76$. Ediii oiunes, Promitur in populum. Mss. no-
siri R**g. , Oti. , Prceslringit pnpubtm; Rnm., Per^
siringit populum. De diversa hac sciibendi raiione
prffsiringo, el prestriiigo, dixi ad Pnideiuium vers.
S07 Psychom. Hoc loco p^astringit est leviier langit,
veluii transeuiido attingit, in transcursu radit, qiiia
graiia ^ermonis non plene cum ptipiilo comninnica-
batur. Ilanc signiiicaiionem librarii ignoranies , e
suo iiigenio (^iscripseiunl Promiiur in populum.
Schneitgenius, ei Reiischiiis edunt Pmtrin^if , aut
Prwstringit, sedexsponuni hobetat,obiundit,exa»cat.
7ti9. Ott., recurrant : quod holum pusset busiineri,
si legeretiir dicta pro dictum.
lliK Ald., popuU meniis : rectius popuU mentes,
771. In inss. nosiris ei Ald. scribiiur Obicibus^ non
Objicibus,
775. Ald., Torn., Bas., ref^rum ; alii, vetercs. Rom.,
veteres sancU, justique propheice.
776. Ouieibio
esi in Had.
non dihplicet optarunt cemere^ utt
NOTiE.
75S. In Reg., glosa , angens — suffocans. Scilicet
aiigmeniuin spinarum angeiis , seu sulTocaiis, inier-
necat friigem. Idem accusalivus frugem regiiur a
yerbo intemecat , et a parlicipio angens : quod sxpe
in Juvenco observaiur. Barlhtus, libr. xvxv Advers.
ca|i. 19, col. 16ii , advertit , in hoc Juvenci versu
intemecare essc necare , aut enecare. Eodein verbo
nsusest Prudcntius, Apoth. prsef^l. 3, vers 49 : Ne
foru cutmum fibra inanis spiceum — Simul revulsa
iniernecet. De verbo angens pro tuffocans disserit
idem Bdrihius , 1. xxiv, cap. 19, col. 1!272 seq. Co-
lumeila, I. \, herbam angentem nominat. Proprie an"
gire eststraiigiilare , suffocare , sed iranslale sumi-
lur pro conirislari , vexare. Simile quid accidit in
tiiggiUo , qiiod est sirangulo , sulToco, ei traiislaie
niolesti.n ailicio , coiisiritigo. Ex qi.o intelligiiur,
quod nit Lucas , xviii , 5 : Tamen quia molesta est
mjhi hcsc vidua , vindicabo iUam, ne in novissimo ve-
niens suggillet me : Confer , si placet, Diicaiigiuin ,
verbo suggiUo, et not. ad I, iii, vers. 4i8.
754. Pulchram segetem : dicium dc co epilheto ad
Vers. 150.
7c6. Gestat , ejusdem ferc slgniflrationis nc getil.
761. Dei penetraUa : M'A{iUaRn& : myslerium regni
ccelorum, In nonniillis niss. aniiquae liulicae versio-
nis, arcana Dei^ aut arcana regni ccelorum.
j) 76t>. Retentant, rrequentativum a retineo, ejiisdem-
qiie signiricaiionis. Suiniiur eiiam pro retracto , rc-
sumo.
769. Recurrat^ verum esse ostendatur. \ide vers.
215, 1. 1,
770. Crassis objicibus , ex Matthaei lextu : Incrat-
taium ett enim cor popuU, etc. Apuleius , inii. 1. 1
Meiani. : 7u vero crassis aur.bus et obsiinato corda
respuis, quce forsitan vere perhibeantur.
771.Glossa Reg., Objicibvs — obstacuUt dubieiatit,
Mattha'us^: Pie quando videaut oculis, et auribus aii«
diauty et corde mleUigant^ et converiantur, et sanem
eos. fliiic munera vitce, vitam.
"776. Clarent, nianifesia sunt. Lib. iv, vers. 148 :
clarebunt. Nescio cur aiitiquum verbuni voretKoenl-
gius. Liicreiius, I. vi, vers. 937 : Quodinprimo quo^
que cormme claret, Claudinnus, de iv consul^t. llono-
rii 191 : Ventura potestas — Claruit Ascanio. Alio
sensu clareret%\, lucere, alio illustrem, celebrem, seit
clarum es8e«
211 C. V. AQUH,
AoeipiM «rgo animlB, ^m ftit da seium SMisus. A
Qiiteqiie iiMiim veriMini sumniM ^uniuil in Mres,
Nae aMisus reclpit M»bUi pnteepta vtgore^
*J9i^ Enpii illlut tolm» (l« pet*iet& tem*».
2S6 i^ *9**^ ^^^ >imiK«, dure qiii fenniiia
[cMle
Expeiill mpkKft avibus &me frtif e raptiiam.
Bnnt alii, Ittto qiil peclore nottrn recoptaul,
B%i brevis oal illii pereept» gralfe &iicl8.
785 Nam si dura premat mentei» sirkfiMti coercens
CoiHimio trepidl pn»d«nt eibi ci^ta leilio.
Hls saxosus ager simlN levilate vireseii.
At spinosoft agef cunirum mole gravalie
Respondel, pressant ifnoe pondera divlii%runi.
JBVmi
M
7M Semina aie nostri bermmiis pressa gramntttr,
Mce fructqs seijiiiiur spinarum horrore iiecaiiis.
PiufnM sio iiiilmn paribiit flaiit viribus arva.
Iliit, qui claie capiniii praoeepu saHilia,
Quae pciieiraiii animum sensu traciata tenaci,
795 237 CenmpliGemqiie feruirt irirMia robore
[Crugcm.
ll»e luncdiscipnlis, plebiq«e hm insoperaddit.
Agriooix simile oai regniim aubUmeToMnlis.
lile )acit proprio mandans boiia somlnt ruri :
8ed post sobffepeiia bominom Insiiliaa^ ^pnri
808 Tmx ininilena adil, lolium^ huporgit amruin.
£cce sed ad fructum culmis cum spiccus horror
Pmeeteit, lolio naeaeismnculnta rndiiMtoi.
LECTIOMGS VAKIANTE&
777. Reis^^h., Aid., qw$ sil : alli, ^ut iiL Ulteram
s in ruie, ct inirio vocum cortcnrrenlem exacriploree
interdum non dnpYicahnnt : quae tamen merilo dnpH*
candn, nl :iil UiMischiiis.
778. Mss. n'sii i, (/rm/7(r/: cdtti partim, iftmJlli(,
pariim demivit. Hadain., Fnbr., Foelm., in loxiu,
in auras. Mss. nostrt ciim Aldo. in auren. H^fcesl
gennina scriprnn. Shuh. xiti, i9 : Omnh, qtii audii
verbum rcgni, et non mteliigU^ tenit matuf, ete. Iloc
est verbum Donntn snmmas (finiithre in aure$. Nam,
ut sermo bc'ne intelliii.ntttr, &A)H intimas aurcs pene-
iraie, et n<m in cxterna parte residere. Hoe sensn
Seitec.1, lihr. i de Irn ca|). nli : Non ex aUo ^onire
nequiliam, sed swnmo, qnod aiunt, anime inkmfer^^
videlicet non pt*nolrare. Virgiliu-, libr. xif, vera.
454 : Summanue per galeam dMan$ o>cula^ fittnr,
Iline provcrhiiiin $ic//mtti tabrit atiqnid dtgusiare, In
endem pnralMtln cxplirandn IM-tidenlms, I. ii rontra
Symm. Yers. I(l'5 : Ju$ toehsfe Pafrisnon nrmma in-
teHigit anre^ — Sed simnl ei eonHs segeiem dhpenit^
et agri^ — Ne minns inierno niteant pracordi^ euHa.
Adt<its comnuMit. nd Intnc locum.
779. Hig., Necveloxrecipit:ei gMsn, deaiderh
fervens. Rmtcm l<7Ctto exsiat tn Rom. Kdiii cnm Ott :
Nee smsus recipit : intellignsfa^7i vr^or^ sensus, sivc
inlerni nuditns. :iut ctiam menlis, et inlelligOHtiae.
Matthseis : Omnis, qui andit verbum Deif ef um m-
telligit.
780. Reg. Hlius eripiet totum : Maitb8Ni> in prx-
scnti ramt.
781. Mss. cum plurihus editis, Uicayroest similit,
duro qui germina calle: (\nx leciio proba esl ; innni-
tur enlm semen, quodaecus viam neeidit. Ald., TnU$
agro est $imiH$ durCj qui gertnina fetrris. Aldo eond-
nit Basileensls editio, sed iti hac destderainr ^/.
785. Reg , mente^n tribulatio cordis^ «titod ah ali-
qno fortasse fnc^um, qui nescierii quid sit $trictntn
coercens, vel glossam in lexluin invexcrit. Favei la-
nien huic scrlpiitrae evangeliede texlns MatilMBt : facta
autem iribulatione ei persecutione propter vertwm^ «•n-
tinuo scandalizamr. Strietufa propr\e eB% masaa feiri
mdis, qu» maliee strit^ilur : hinc ponitnr a Prii-
B dentio, I. ii onntrn Symm. vera. 386, pro Ipsa tim-
sione m.i>s:R candeniis, et metaphorice ab afits prs
(fuavis ronstriciioae, seu compressione, ui n Ceeiio
Anreiiaite, I. i Acnior., ei althi. Vemm tN JuTenca
restiinondom puto tritura ex icKlu gr^tco Bli^^tf, tri-
bulatio, triHtra,
786. fteg., Oitob., Rom., Poeim., prod. «., erediUi
letho : lenium, et mors horhis passim iribiiltnr. Alli
cum Aldo el Daveolr., ifodita fwtra,
79i. In Rcg. nunc qi>i4lein e&t stanl vMbus arta:
sed alind app^ret ahrasiim.
7d3. Ott. ctare, pro 4I. «., ciara, In Rem. et AtJ.
eiiam scriptnm esi ckre, non ciarce, nt in plerisqne
edilis inveiiitur : ct meliiis certe e>l «/opf, vet ciar$.
"«91. Rom., «mfnia»N ; ulii, anmmm. Reg., Roir,
ireteiaia: ita etiam foit in Otl., sml liic fnctnin cmH
editis e^t traetarue.
T85. Rimt. , Centiplteemqm^ : ita eliam scrihitar
rvro Centupticem. Vide comment. ad Prndeniiuffl
p liymn. 7 Cailiem. veri». uU. Ditutque fruetu$ ftBnerantem
^ Qentufkex^ nbi pariter nonnulli scrihunt eemipies, '
798. P>»elm., inenitoae. j<*f «'f projn^i.
7U9. Rom., Quod post : alit, Sed peif. Ald., et
pieri(|ue ediii, subiipieus {hoiMm inMiatHh) tapfh
rem, Puelm., prod. s., Toni., kominum insidiando
Mporff. Otl., Hoin., bominum imidiandQ sopt^ri : quo
resplcii Heg., Aomtniim insti^mre $^p$fi. Sabaiierltis
edidit AeniiNi insidiando sopormn : tml fon»s»e vohdt
%dtre saporenh. Genuina lectio esl hominMm iiMtifNiHdl
fo^ri, ei Maitb. xiii, 25 : Cum mtem dormirent k»
mine$, venit inimicu$ eju$^ etc. Vcruin pro sii6r/piV»i
nialosu6r£penx,ex coiijectura. Renschius, in lectione
vuig;ita $uirripi$it$ tntelligit iKma semina, qnod ex
Evangetio non constal, aut in leciionts.t1ia $urripieM
saperem^ hoeesi, seiisum et inti^lHgeiiiiam.
80'J. Hadam., Fabr., Poelm. , scribunt inspargit :
mss. et ntii editi, in$pergU,
801. Hadam., Pabric. , Poelm. , cuimus cum iin-
ceu$ (horror) — Proeessii, Ihs. nostri, Aid., w-
Dvontr., Ras., recto, eutmis cum $piceu$ horror --'
PrMHii : el gioasa in Reg., korror — asperitae,
Vidoaupra, vera. 791.
NOTiB.
78t. Callis, ex Servlo ad iv n. vcrs. 405 : e$t $e-
mita tenuior, callo pecorum prcedurata, Snmltiir pro
qiiavis via.
78S. Sine fruge^ qnia antequam semcn in fi-ugem
evadnt, volncres illud comeduiit.
78G. Produnt lethot perdunt, quia a doctrina sus-
cep!a rccoduiil.
789. Prestant^ premunt. Gaiidel hujusroodl fre-
qnentniivis luverirns, ut receptant^ retentant,
791. Paulo posi, vcrs. aui : Cnimis cum $viceu$
horror, Horror est asperitas.
797. CAPUT XXIX. Parabola de tritico el ziiunia.
Matth. XIII, it seq. ; Marc. iv, 26. Ghrisitaim Doetfs
Tonans esi Dens. Confer not. ad Dracont. V J,
vers. i.
800. Lolium amarum est. Zixania , nit Gornelins a
Lipide, ad cap. xiii Maitli., eua amaritie et maligni'
tate terram, et conseqnenter tritieum ex ea germinaut^
inficiuni^ corrumpunt, strangutant.
M3
EVANeeLtCiK HTSYORlie Ltb. II.
M
Ttim Domino famuli, miranlcs lalia, faniur :
Noniie bonum terrx senien per tergft dediaii f
805 Unde igilurlolio lurpi tua rura gravanlur ?
Sed jam, si jubea-^, messem purgabimus omnem,
TrUleeutfttie nitor, relcct^ sotrde, mi^tel.
238 '^^^ Domtnus mitl eontr« lermone prd-
[ ftilur :
Hie tloltts e»f, inimiee, tuus, sed farr« sinamus
8iO Grese^ eum lolio : pieno nam temp6fe messis
Secreiiim loltum conneto f;isee Jubebo
IgnHmft esttri : at nostro de seminc messor
Ilorret nostr» deliine ptirgata fruge repleMt.
iiaud ^lUef simile e»i, eordls bI pandhlssnres,
815 Pifittftr^l frtino regnnm eoileMe slnftpl»^
Qnod proprto inshittans dlsponli collor ftgello.
Seminlbastitteillud mlnos omnibuiesse virontum
Creditur : at justi mox incremenia yiroris
^3$ Sdmpserii, erecto transcendit vertice
[cunctas
820 Agrorum fruges, ramis ut plumea lurba
Colladat, pn^sHque timbras habltar6 vlren^s.
Fermento par est munus coeleste salubri,
Qttod magna condit mulier sttb mole fftHli^.
Illa debhtc modlco fennetitl itiixta caldt-e
825 Gonducto, unlns cbaleseit eofpore massai.
Tali:( tiim papnlo perplekls ronditti verbis
Promebat, veieris ((uo possent dicts prophetae
Ordine seclontm jussls concurrere rebtts :
Os aperir6 nieum dignabor, condita mondi
S50 Convolvet ructans varii sermonis imago.
Inde domum repeiit s^rus, turbdsque reHtfliit.
LECTIONES VARIANTES.
804. Planius essei bonnm semen terrce per terga,
807. Reg., nitor, etecla sorde, nitebit; cl glossa,
teorsttm lecta. Oit., niior^ telecta sordi, feshttfi
Roin., nffor, selecta sorde^ nitebit. Sic edili, n^si quod
Hadam., Poelm., pro nilebit prxferunt nhttcet, Pro
telecta, vet elec(a^ bene eiiam esset srcretu sorde, ul
vers. 811 : Secretum loliim, vel co//^ffo, ex Matth.
XIII, 28 : 7ii, imt», et colUgimus ea ? neinpe zizania,
Non autem probo nilor nilebit, aat nitor nitescet. Ob-
scurum est trittcens nilor remtet : sed id nmgis pla-
cet, ac fortasse ideoab ignaris exseriptoribiis mula*
tum est, qiiia ab eis non iiUeliigei)a(iir. Resisto
signilicat inanerc, permanere. Ciceni, I. v Tu>cul.
0.^8 : Vfla beata .... virtutibus omnibtts sine uUo
onimi terrore ad cruciatnm profectis^ resistet extra fo*
res, ut ante dixi^ limenque carceis. Piaulus, Tiin. iv,
4 : Uic meo hero amicus solus firmus rcttitil , neque
demutavit animum de (irma fide.
810. Poetm.y >n textu me&sis, pro d. s , wessor^
minusbene.
812. Ald., Bas., meuis : alii, messor,
817. Konasic, Semimbus illud.
818. llom., Rej;.,Ou., at jutti mox ittcrementavi'
rorit: in Reg» vidi'tiir fiiis^e ac, et in Oli. eciibilur
ad pro ut. fiditi omnes , at justi wox ut crcmenta vi-
roris : qu iiii scripturain Bartliins approLat Iibr. iv,
cap. ^4, col. 205, siiiiililms exemplis Aratoris et
Slrabonis, Fuldcnsis poetre. Utitur cliam vocabulo
crcmentum Dracontiu-^, Sajisfacl. veis. 237. Confer.
noiani ad euin iociim. Sed cuin hiss. nobis exbibeaiil
ittcrementa^ id reiiiiere prwslat Rom., pro viroris,
ad marg., babet titiortt. Opportunius oerle esset vi-
B go¥is. Sdd 9kar vorbttM est lMn« Lstlnnil i Auod
o^^tendi in not. ad Dr^contiuni, Satisfact. vers. 231 :
Nufltquid rMx natat segetes viror armat aristis ? Koe-
nigiui aucioritaio Pailadii» I. lu, ttt. 24, ek Apuloii,
in Ploiidis, rejicil Bureruin, qui nimis liboraliier
asseriierftt, iiuiluiu «xempliim bujus vocabuU re-
periri.
821. Reg. , CatUudat; et glo^sa* t4i habitan§.
Coba^ret Roin., in qiid scribilur Colludat, Alli» Coa-
ndat.
8i2. Rom.| ad raarg.ypar erti.
825. Poetm., in textu,Itadam«,(2ttMicafu/tl»m|fiiii
mulier. Mss. et editi magno numero, Quod magna
condit mulier,
8'24. Ueg.« colorg; receuLi mftnu, calore,
8i6. Ald., Bjs., Poelm., prod. 8«, dumi reflquij,
tum,
827> Reg., Ott., posmt: Rom«cum tditift,p«ii#ii/.
In Reg., veteres crror est pro teterii : itamglossa^
p in prophet(B'-t>a\iid psalmegrapUi aperte^postuUl
^ veteris. Meiidum otlaiu est in Had., quo poiant.
830. Olt., Convolvitf ex quo videtur lacluns Cum
volvet. lii Rom. » vani termQnit^ corrige per iwrti
sermonis.
851. Ald., Torn.f Bas., sero : elogautius alii,
serus^ iKiui pottas adjeciiVa iiiterdiim koo adverblO'
runi liiiur^uit. LuOHinst lloratius, s^riis pro sero.
norn., reliquit : Reg., Oit., utramqiie leclionem re-
prseseiitnit, reliiiquit et reliauit : editioiies variaiit.
Senttniia eadem ei»4^ Rog.f Ott., E$pHcit libtr i«^Nn*
dut. tncipit Uber terliut.
NOTiB.
1.
804. Terrm pir ttrga : recolo net. od vers. ^71^
811. Secretum^ separatam a tritieo»
814. CaPUT XXX. Parub9la de grmo tinapit,
Mailh. XIII, 51 seqq.; Maic iv, 5i ; Lue. Jkiii» 19.
81$. Preeparvi : mm liiuei, alium snie iuveiicnm
boc focabuk) uauai. .Alii diciiiit perpetrvut : sed iu*
venciis alio modo solet biec mimiua formare^ ut
prigsolidut, eto«
816. IntinuanSf iiiserens, injicieiis, ac velut in »»•
Quii) terrue condeiiS. fiiefpinler tta poni iioc verbum,
ait Koenigios^
817. Virentumf gfib»iaiUivi more. Cwiikr nol. ad
1. 1, ver&< 6S2.
i 820. DraconiittS, i. h, vers. 2i0 : E»ilH indevt^kutt
D
getts plumea Itgtu pir attrat.
822. CAPUT XIXI. PaNtbala de fwm mti MaMli.
XIII, 55 s«|. ; Lae» iiii, M.
825. Qloftt» Reg., CandmKia-^mlxf timkU Reut-
cliii iiota haec est : Ex froantitaie farin» discrcta §i
paiiin qoaiititas cionfinuata.
828. Sapra^ vers^ 516, fojionTcra rMipaa.
850. Amrtoiit, e& saknrv codiea : Aparkim in ptira^
balit 09 fiMfim : truetabo abuandita a eantlituiiaa§
mundi. Ilaiie meiapboram e aaeris liiteris pMiiaas
indeeoram noA case in Laiiao idtotnate, probavt coA«
Ira r.ellariiiin iii comment. ad Prttdant. ters. 95,
Apotb. ! Pr9tutii impefium patrio ructata profUtido.
Eadem est ratao 4a phrasi tvamtre terN, (fuam iiitet
hebraismos nonnuiii rccensent.
UiS
C. T. AQUIL. JU?ENCI
«16
LIBER TERTIUS
240 Fuderat in terras roseam jabar ignico- '
[niu8 $ol.
Discipali rogilant, Loliiquid quaeslio Tellet ,
Et segetis : clarus quibus hxc depromit lesus;
Optima qui farris commendat semina glebis,
5 Fiiius est hominis : mundum sub nomine ruris
Accipite, atque homines puro pro semine justos.
At Lolium inrelix cooperti daemonis arte
Snnt homines : inimicus erit, vis horrida, dse-
[mon.
Extremus mundi finis pro tempore messis.
10 Messores pairii Tenient per rura ministri ,
Quos hominis natus proprii de oorpore regni
Colligere erroris laqueos, labemque jubebit,
241 Collectosquesimul,rapidi8exurere flammis.
LGCTIONES
Versu 1. Ott., Rom., m terrh: Reg. cum editis,
in terras.
2. Ott., veiit, factum, ut ▼idetur ex vellet. Lex
carminis poscit velUt.
5. Re^., Et iegeU$9 Chrittus quibu$ : c«teri , c/onM,
pro Cfnntus.
10. Mss. Rm., Ott., Rom. cum Torn., Poelmann.,
pro d. 8., et Gallandio, patrii. Ald., Daventi., Ha-
dam., patris, Pro vement Ald., Bas., vemunt. Relineo
vement.
12. Ott. , Corrigere : in Reg. fortasse etiam fuit
Carrigere^ nunc est Cotligere^ (|uod verbum ex re
ipsa et ex seuteotta Evangelii unice verum esse
ostenditur.
U. Rom., Reg., Ald., Poelm., pro d, s., fletusque
perennie. Alii cum Ott., tueiusque perennis. Tiim in
Yulgata, tum in Tersionibus antiquis hoc loco voca-
buliim fietut adhibetur. Puiabam Dentibus hic.
17. Reg., Rom., Servatar : alii cumOtt. Satvator.
In Rom. , primamque mendum videtur pro patriam-
que.
20. Rom., primas : lege patrias,
24. Ott«, Rom., sese musitanti voee volutant. Reg.»
sese mussanti voee susurrant. Ald., Hadam., Poelni. , in
NOTiE.
Vers. i. CAPUT L Interpretatur disciputis para-
botam de 2i»ania. Matthxi xiii, 56 senq. Primum hnnc
versum Juvencus de suo addidit. Maitlueus soliim
ait : Tunc dimissis turbis^ vemt in domum ; et accesse'
runt ad eum discipuU ejus dicentes : Edissere nobis
parabolam Mzaniorum agri. Lib. iv, vers. l51, stellae
dicuntur igmcomee. Yoce ignicomms Ausoiiius et Ne-
inesianus tm sunt, Avienus eiiam ignicomans dixit.
Comas soli, stellis, immo et igni passim tribuunt
poeta^. Ilinc eiiam sol auricomus.
7. Virgilius, cclog. 5, vers. 57 : Infelix lolium, et
steriles dominantur avenm. Isidorus , libr. xvii. Orig.
cap. 9, num. 152 : Zixania, quod poeta semper infeiix
Imum dicunt^ quod sitinutite, et infoscundum. Syiiiaxis
est: Homines cooperti arie dasmoiiis sunt lolium
infelix, inntile. Cooperti dmmonis arte ab Evangelista
dicuntur /i/tt nequam.
8. Sensiis est : Inimicus erit daemon, vis horrida.
^ Dentibua hic stridor semper, fletusque perennis:
15 Secretisqiie piis veniet lux aurea viia^
Sedibus ut cceli vibrantur lumina solis.
Hxcdocuit, patrlamque redit Sal vator in urbem,
Illic expediens populis (mirabile dictu)
Justitix leges, vitxque salubria jussa,
20 Virtutes pairias simui insinuando doeebat.
Tunc livore gravi plebes commota suorum,
Prv^entisque simul Domini miracuia volvens,
Et generis noti reputans ex ordine gentemy
Haec inter sese mussanti voee susurrant :
25 24S Nonne hic est rabri soboles, cui nomen
[loseph?
Non Ma ria est genitrix T non fratrum nota propago
[est?
VARIANTES.
B textu, Reusch., Tom., sese summissa voce votulant»
Fahric. , Poelmannus, pro d. s. , Gallandius se$e
mussanti voce volutant. Placet prse cnteris scriptura
Reg., sese mussanti voce susurrant. Mussare est clara
murmurare, apmi Virgilium et alios. Inde fit fre-
queniativum musMo, quod in Oti. et Rom. inale ex^.
primitur per musitanti : neque melrum patitur, ut
dicatur mussitanti. Su*urrare simili modo est oc-
culte sermones serere. Ovidius, Heroid. epist. ultim.
vers. 233 : Is auoque, nescio quam^ nunc ut vaga
famasusurrat, — Seglectamqueritur testis habere/idem.
linc susurrones ab scripioribus ohrislianis dicti, qni
occulte maledicunt, et dissensiones susurris interalios
moliuniur.
25. Rom., Nun h:c : fortisse librarlus scribere
voluit Numne hic. Ald., Bas. , soboles fabri ; Mii,
fabri soboles.
26. Oit. , Non Maria genetrix? sine est. Rom. ,
Ald., Nnm Maria est gemtrix? num fratrum nota pro-
p pago est? Aiii, Non Maria est genitrix? non frairum
^ nota propago est ? Oinilto Vallam, qiii Mariam in no-
minativo semper legendum putat, ut Adam^ Abra-
ham.
vers. 98 : Credutilas laqueis errantum preecipitetur.
15. Secretis, segregaiis. Mox. vers. 96 : Secretusque
dehinc Genitoris numen adorat. Vlrgilius, I. viii, vers.
670 : Secreiosque ptot, his dantemjura Catonem.
16. Sacer codex : Tunc justi fulgebunt, sicut sot
in regno Patris eorum. Pro fulgent poniiur vibrantur,
pro qiio alii dicnnt vibrant^ ubi ihtelligiiur accusa-
tivus flammas, aut aliqiiid simile. Vibrare proprie est
projicere, concoiere. Virgilius, vii Mn. vers. HA :
Vibratus ab athere fulgor.
17. CAPUT II. Prophetam m patria $ua sine ho-
nore esse. Maitb. xiii, 53 seq. ; Marc. vi, 1 ; Luc.
IV, 16; loann. vi, 42.
18. Expediensy explicans , exponens. Elegantia
noia.
20. luiinuare se est aditiim sibi faeere ad cao-
sam. luterduin usiirpatur insinuare neutroritm more
sine accusativo, qui facile subauditur. Hoc loco po-
Vis horrida casus apposiius. Libr. i« vers. 420, i) test ideni accusativus virtutes deservire pro inn-
daemon dicitur vis tioida. nuanJo, et docebat , ut sa^pe evenit apiid Juvenciim.
12. Hoc 1. vers. 38: Erroris labem, ct vers. 402, Insinuntio rhetorica quid sii, docet Cicero, 1. 1 de
Erroris taqueos; et I. iv, vers. 752, rursus Erroris Invent. cap. 15.
/ogueos. Sic exponit vocem scandala, ut I. i, vers. 21. Suorum^ civium scillcet. De simili loqiiendi
559: Si tt forte ocnti dextri taqimverit error ; et hir, ratione consule not* ad Dracont. !• ni, vttrs. 255.
217
EVANGELlGiE HBTORlufi LIB« IIL
218
Unde igilur legis doctor, Untaeqoe minister
Yirtotis, cedit cui labes ?icta laborum ?
Nmra sic plebes : cui talia reddii lesus :
30 TemDUotur propriis niiracula semper in oris,
Et sioe liODore maneDtpatriasubsedepropheta!.
Talibus indignans pressit sua munera Christus.
Interea adregem Tolitabat fiima superbum,
Quod mala cuncia illios virtus divina domaret.
35 S43 ^ I^iai Herodes, lethi quod lege re-
[missus
Tanta, ut Joannes, virtutis dona leneret.
Nam quondam cernens liventi pectore dapmon,
Erroris labem puris quod solveret undis
Justus Joannes» damnis accensa maiorum
40 Tuuc peiit Herodem pestis ssevissima regem ,
£t facile injusii penetrans habitacola cordls,
^ Accumulare feris subigit scelera impia gestis;
Arserat illiciio Herodes accensus amore
In tbalamos fratris, sancio qood jure yetabat"
45 Doctus Joannes. Feritas sed nescia recti
Sobjecit ieges pedibus, fruiturqoe nefandis
Connubiis, ipsumque super, qui^ prava ve-
[labaty
244 Carceris immersit tenebris, vinclisqiie gra-
[vavit.
Sangoine nam justi primo compressa timore
50 Abstinuit siiiens feriias, quia magna propbetam
Plebis Joannem vencraiio suspiciebat.
Natiili sed forte die cum laeia tyrannus
llerodes celsis strueret convivia tectis,
LECTIONES VARIANTES-
27. Reg. , Ottob. , Daventr. , tantaque minhter. R
Rom. et pleraecfiie ediiiones tantmque magister, Mat-
tbaeus solom ait : Vnde igitur huic omnia i$ta ? Com-
prebendit aoiem doctrinam, et niiroculorum pote-
stalem. Lego igiior mlniiter, qood Reuschius etiam
pnetutii.
28. Reg., Roro., labe$ ciincta : ediii cutn Ott., ia-
be$ rfcla.Reg.,Otlob., Hadam., Poelm., in lexlu, /a-
borum, Rom., Ald., alii, malorum, Reuschius lenel
hborum^ qoia labore$ pro malis , ipsisque morbis
saepe ponuntor. Confer infra, vers. 209, et I. iv,
vers. 282.
29. Reg., Gazara : lege Nazara. In Ott. fuit «fV,
supra factum sic,
31. Rom., patria, cum reliquis, sed ad marg., pro-
jfria,
54. Mss. nosiri cum editis, ilUc, el glossn in Reg.,
in regno ejn; Caniabr. , t7/t , quod prsetulil Reu-
schius; nempe quod virtus divinn Clirislo.vel in gra-
tiam Cliristi doniaret oinuia mala : de qua conslru- ^
ciione legendi grammattci Scioppiiis et Sanctins. ^
Pnestai legere t//fus, duabus posircmis syllabis per
synxresin cotttraclis, ul libr. ii, vers. 298, in eadem
vnce diclum esi. MailJuti verba sunl xiv, i : Audivit
Berodes tetrarcha famam Jesu; ei Marci vi, \A: Et
audixfit rex Uerode$ (manifestum enim factum est no-:
men eju$), et dicebat : et in vcrsione antiqua ex nis.
Colbert. : Cum audi$$el autem Herodes rex (manife-
stum etiim fuerat ei nomen ejits)^ et dicebat : ex alio
vefo ms. dorbei. : Et audivit rex Herode$ (manife-
statum enim fuerat illi nomen ejus), et^ dicebant» Sio
Sabatierius : fortasse scribendinn ruit et dicebat,
36. Crederem, legeodum Tanlceloanne^. Hoc luco
Maitliaeus ait : Hic e$t Joanne$ Baptieta : ip$e sur-
rexit a mortui$, et ideo virtute$ operantur in eo. Le-
ctio vulgaia hunc sensum reddere potest : Puiat
Herodes, quod tencret vinutis tania dona, ut Joan-
nes leihi lege remissu!;.
42. Ott., $ubegit, correctum per lu^t^fl, qood ha-
bent »lii. Rom., $ubiit^ minus bene.
44. Re{^.. Aid., Torn., Has.^Reuscb., ca$to. Ott.,
Rom. cum nliis editis, $ancio,
45. Reg., Torn. , Sanctu$ Joannes. Alii , Doetut
Joanne$ : ita etiam Oll., ubi , a pr. m. , scriptum
fuerat /)o(iis. Su^picnri Vicei $ancto quod jure vetabal
— Ca$lu$ Joanne$. C<w}ic\ebtLxn ne^cia/lecti : sed ubique
invenio ne$cia recii^ neque itl sane mihi displicet.
47. Mss., piuresque edili, ipsumque, Ald., Hadam.,
alii, ju$tumifue, ^ro quia legitor ^ui in Hadam., et
Poelm.. iniexln.
48. Oit., graiabit : lege gravopit.
49. Poelm., pro div. s., ju$ti promotio pre$$a li-
more, Lectio alioruni omniuui clarittr, ei verior est
ju$ti vrimo eompre$sa timore, Reiiscbius nliam lecllo-
neni mnuit, promoto pre$sa timore^ videlicet conii*
nuato limore : sic eiiim liariolatur.
5) .Ott.,Rom.cuni plerisque editis, stisc}pte6a/.Reg.,
$u$piciebat, qnod in Toi n. ediluin esl, et milii magis
prolialur.Facile h:vcduo $uscipere et suspicere inmss.
confunduntur. Il:aili£us, xiv, 5,sic babet : Et volen$
illum occidere^ timuit populum, quia $icut prophetam
illum habebant, Confer vcrs. 685 hiijus libri.
5.5. Reg., celsis instrueret convivia metuis , supra
tectis lam {uani diversa lectio : sed instrueret cum
nietro non coharel. . ^, ., t
NOTiE.
5i. Sub pro tti : non semel id notainm in Ju-
venco, et in Dracontio, ac sane notatione dignum
est.
52. PressfV, fuppressit : simplei pro composilo,
tti vertere pro everiere.
55. CAPUT HL Joanms caput in di$co po$itum.
Mattb. XIV, i seq.; M;irc. vi, 14; Luc ni, t9.
55. Lethi teqe, Albinovanus de morte Drusi ad
Liviam, vers. 3b0 : Omnia $ub tege$ mor$ vocat atra
$\ias, Sic iex tartari^ lege$ inferorum.
59. D«mon , pesiis ssvissima damnis accensa
roalorani, elc. Orcus Insatiabilis e.4. Draconlius, I.
II, vers. 551 : Tartafu$ infelix numquam $atiabili$
umbri$. Adisis notiim ad hunc locum.
42. Snbigit, adigil Herodem. Per $celera impia no-
tatur impudicitia, per fera ge$ta crudelitas. Rnrsus,
vers. 61 : Ilia $ed horrendm $ervan$ $celera impia
matri$, Seeins de venere n scripioribus seqnioris
leii freiiuentbr usurpdtUh
D
46. Virgilius, I. ii, Georg. vers. 491 : Atque twc-
fttf omne$ et inexorabile fatum — Subjedt pe-
dibu$,
47. Fortasse ex eodem Virgilio, libr. ii ifln. vers.
84 : Quia belia vetabat; ut passim multa alia ex prtu-
cipe poeiarum siimii, qnornm qua^dam, ut sese
nobisoffert occasio, indicamus, oiunia infinitum
esset persequi.
52. Natales dies olim magno apparaiu et pompa
celebrabiintur. Scrii)Sit Censorinns de die iiiitali :
scripsii etiam inier recentiores Martinus Roa, qui
peculiarem libruin inscripsit De die, natali sacro et
profano. . ..
65. Struere et instruere verlia propria de conviviis
et mensis. Sic $truere penum. men$am, altaria doni$.
Tacitns 1. xv Annal. c. 57, dixil eii.im $truere con-
vivia. Oonler commentar. ad Prudeni. hymn..v Ca-
them. vers. 140.
»19 G. ¥. AQIML
LuMuri^^ ^uoniam CDiijuticia superbla saiMiet, A
^ Iii iMe<iio jttvenmn regime ftlia Tirf o,
Alterno^ laiernm eelenins ainiiaiuine motus,
Conif)OMias Ittsii etfltu modttlance choreas.
Ipse sed io priinis, mirala virginis arte,
24B Aiiooilus Btupuii: iMne prsinia euncla pa-
[(ere
60 Juraius spondet, quaecumque puella petissei.
llla sed horrend» servans scelera impia malrlf)
Urget, Joannis capiii a cervice revelli,
Ei lance inrerri praesentia munera poaeil.
Prscsenium llerodes procerum subpondere tria-
[tl8,
jovfina m
65 Jurandi^ae menMT Jniti tamen, Imperai tegre,
Insonils eapnt inferrl, tradl^ue puell».
Illa (nefas 1) mairls seeleraia ad gaudla ponai.
M6 Corporis at laoerum flenies stne nomlne
[trtineiim
Dlsetpuli eondunt terr» ,€bristnmqae seqttuiitur.
70 llle ubi oofinovii }usii miserabile lcthnm,
Deserit Ineonti pollaiam sangulne terram,
Prondosaqtte latei aoereUB tallia in umbra.
Sed populi immensae virtuiis dona sequuntur.
II le obi eredentum turbaa in vatte reaaota
75 Gonveniaae vidett morbomn tabt reynlaa,
Corpora Mbjeeit miaaratiia mulia medote.
LECTIONES VARIANTES.
57. Mss. nostri Reg., Oiiobon., Rom., Cortfjpostras
Ittsit canttt modttlante choreat» Editi omnes, Coitipa-
stta^ ciharajvngit modtilante choreas,
58. iiog., miratus vir§inii ortem^ quod elefantlitf
e&l| quam uiiratu virginis art4 ; scd cnin id in aliis
mss., ci ediiis cnnsunier asseralur, nihil est causa),
cur leciionem coiiiinuneui boUiciiemu)», praKSeriim
ciiin apud antiquos,Varronem, e( Poinponinm, miro^
mira^ in usu fuerit, quid pabaiffl ac< idiiin eimitibns
verliis deponentibus. Infra, vers. ^5 : G<iit/ore pr««
eato,
59. Poelm., Fabr., itunc ; mclius alii cuin Rom.i
tuHc, Editi cnm lic^., palere, Ott., Rom., parare,
quod exbibenl tres codices apnd Reuschiuni, pro pa>
raittrum esse. Is lanieii a Vulgala tioii recedit. lia lo«
quiiur Cicero, pro Balbo, c. 9 : His prwmiis,.. qum
paleant slipendiarlis , paleant hostibMy paleani mtjm
serm^
60. Poelm., Iratns spondit ; lege /ara/tis sp9nd$i.
65. Rtg., Ott., poscens^ noii absnrde, si ii:i inier-
puiii^ns : Vr^ei, Joannis capui a eervice reveUi, — Et
lance inferrt prastutia munera poscens, Roro. rnin
edilis, pouit.
B 65. Poelm., pro d. s. asger : in textu cum reliquis
tegre, Nonnulli sic interpungunt : Jurandique memor
juris, tamen imperat cegre.
67. Fere omnes iia edunt hnnc teriaro : iAh nefas
matris scelerala ad gnudia pcriat. Fabrkins appnmia
di>tinxit : lUa {nejas) matris seelefala mi ffuudia per^
ffll, ei in secuudo indice animadvertit. hnc loco ntfun
pcr paretkibesin esse indignantis pnrticnlani. Ui ma-
lum, sic nefas iiUcrdnni serinoni inlerspritur more
inierjeeiiniiis. Vir^ilius, libr. vm, vers. 688 : Badra
vehit^ sequiturque ( nefas ! ) ^gyptia conju». In Oil.
nunc logiiur nrarrt, sed furtas»e fuit malrti. Senten*
ii:i eadeiu esi, sive matri, sivc matris legamus. Pn^
babilins i»nion esi, Juvencum scripsisae mafns, ut
I. 11, voi s. 409 : Surgere mox iutsitmiranda ad gaudiu
paiiti,
68. AM., ac, pro at.
71. Reg., Oit., Hadam., Poclmaiitt., in texiu,
Reuscbius, insonti, Rom., AI(l.,Tnrn. , Bas. ,t]i«
p sontis.
^ It. Rog., secreta^ ex quo factum serreiee. Jam enin
pr.TCcssil Fiondosa,
75* Ott., vidU; supra, recte, widH.
NOT/E.
55. Mallbncus \\tc broviler ; Die aulPm nnlatis He-
rodis sallavit ftlia Herodiadis iu medio, ei placuit He-
rodi. De vocc juvenum pro vironitn , liominum, di-
ctum e.^i ad vers. 312 1. ii. Ilic slguiflcire poiesi pro-
ceres, cx vers. 'Ji : Prwsentum Herodes procertim^
Lipsius, Elect. ii, i, nolat, eqniies iMrdmn juvenes
vociiri. Filia virgo e>t (ilia pnella, ul vocainr a
Bfarco.
56. Elegans dcscriptio pnellae scile saltaniis. Do-
cebanlur enim olim, iit nunc, puell^B snltare. Hora-
tins, I. 111, od. 6: Motus doceri gaudet louicos —
Matura virgo, et fingitur artnbus — Jam nunc, edn^
cestoi amores — De tenero meditatur ungtti. Confer
Juvenalem, sai. i I, vors. IO:iseqr|.; Siaiium, lib*i,
fiilv. uli. vers 71; eLMariialem, lunltis in locia de
puellis, prsbseitim Gadiianis.
6>). Petissel. Ct>nferri buc p ssunt, qu» Ovidius
cecinit dejuramenio,quo se Plimbiis Pliaei<Hi4i obli*
gavii Melain. liv. ii, vers. 44seqq.
61. Servans^ observaiis : scelera tinpta, supra»
vcrs. iii.
64. Sacer lextus Malibxi sic babel, Ei couirisiMus
est rex : propier iuramenlUm aafein, et eos^ qui simul
recumbebanl^ justil dari, Jnvencus innu^re videinr^
llerodein coniristaiutn proptiT iira^senies proeeres,
nisi ita verl);i disponas : Herodes tri^tiSt tamen suk
pottdere praisentum procerum^ memorque jnrhjuran'
di, ctc. liiieHigi eiiain poiest, llerodein coturisiaium
fui^se propier proceres, ci iurauientum, quta hls
ipsis cau&is se imp4;ili seniiebai ad caedem i^iaQnis
Baplisi» iinperandani.
67. lo Vulgaia sic pergil Maiibaeus : Jussii dari.
Misitque, et deeotlavit Joannem in carcere, Ei altatum
est eaput ejns in diwi, el datum esl puellce^ et aitulii
matri stto!. Coilcx Colberi. Italicie versionis sic nar-
raiioiicm coutrahii : Jussiidari puetlaf. Puetiaautem
altu'it tnatri suie. ilanc conlraeiain nnrraiioncm con-
ririn.it Juveiicus, uli ctiam Hilarius, qui ad hiinc
locnm solum ait : /!^( Herodes^ tristis licel,sacrtunento
fidem reddidit. Et mairi puelta tnunus exfiibuii. EtNi
enim postea Hilarius dicai : Jnler reliqua diuotuti
voputi gatidia in disco Joannis caput afferlur^ tamen
noc cx antecedeiilibos, vers. 8, petitum est : Atitla
prmtonita a maire sua , Da mihi, inquii, in disco
tx capui Joannis Baptist(e.
68. Glos»» Reg. , «ttie nemine-^cttpite, vel ceguitione.
Juvenrus Virgilium imitatur 1. ii ^a. vera. 557 :
Jacel ingens tiitore iruncus, — Avutsumqtte humeris
capui^ el Mte nonune corpus. Adisis noi. ad DraofMil.
I. 111. vers. 473. Reuschius puiaiHii, referri id i^osse
ad discipulos, qiiorum nomina noii iitiioilierunt.
^ 61). Condnnt ierrm : vide vers. t\ L ii.
70. CAPUT IV. Quinque puuibus et duobuv piscibus
quinqne hominum miUia Je^uiH suiiasse. Maitb. xiv,
13 scqq.; Marc. vi, oi ; Luc. ix, 10; Joann. vi, i.
7i. Secrela:, separaue« occulia*.
75. Dona fequutiiur^ videlicei ipsum aaciorem do»
noruni. Vel appetuni don4 : nam id eiiam significat
sequor,
76. Corpora mutia^ nempe nulios bominea. Pas-
sim enim corpus pro bomine usurpai. Stibjeeiimedetee
pro sanavii, aui coravii : neve boc et aliis locis a
Juvenco dicium videatur, cwn de Bainta divinitus
concessa sermo sii.^
fi\
EVANGSlAtCJE UUTOttl JS UB III.
«2
i;tiiitt|iiti nwkk eilMiM UlMAiii htmilie A
DisetfMili Cliritto saadeni «limittere iurbM, ^
Ut8iUitiili(|«e|Hirelqiftcreiis^reeoipiia\ie(um.
80 247 lU^iiibei ottiiciit ibidem eeDvivia poni.
DiieipiiU oaieBdiHii, oibil tiinplius omo ciberom
Ni piscesgeminosetfarrisrragniina quinque.
Hoe»iiiqM't, BftUaest. Tum mox diseumbere
[ plebem,
GromiMOisqiio turis jQssit componere membra. t^5
85 Sospiciemiqoedebine ccaioHK Geuitore precaio,
lps% diioa pif^ees et quiiique ex ordine panos
Bifidit, et dapibus mensas oneravil opimi^i.
Jam^iie expiela jaeet (diotii mtrobile) piebes,
lieiliquiaeque dobiue atmu$ lcgerO (Hiidsiri,
fiiseofioaqtto siouo oopbuioram fragminio im'-
{pleot.
24S CosnalMm oumerus (um miilia qoloque
[virorom,
Praatereo populuo mounim fuit el poerorum.
Diseipults tooc indo jobrt conseendero oavem«
£t iranoire fretom, donec dimiilerel cmnes,
la 000 quemqoe, viroa. Tunc moniii eelsa pe-
[livil,
Seerotoaqiio debinc Geiiilorb numen adorat. '
iamqoe aoperato lorpobiint omoia uocte,
Gom puppis modio aoicabat io sequoro Soeiot»
LECTIONiLS
79. Reg., Ott., competa, Rom., compUa.
80.Ald., Daventr., Torn., Bas., Reusch cum nn-
stris mas., ibidem : editi alli, illff, dnqiia varia lc-
ciione vide ootata ad libr. n, vers. 604. Conferen*
diis Vossiiis, de ari. Gramm. i. ii, p. 249, c. 20 ,
qui noimullos legere itidem alfirmat.
bl. Reg., Oti., ot/ ; Rom., «Kti, quodediti refe-
runu In Rom., OMsndose, conduntt pro oHendnni,
8i. AUI., B.1S., Quam piscet : rcliqui Ni»
^3. iV^m., iK^ain: ad marg., tni^ot^ cumcsle-
ris. AIK, iwio; ali», 9um scribuot.
tl5. Cu., &Hmfnens(fney benecoircctum, sec.ins.,
}iu%^on$que.
90. Ald.. Bi$ unotqtie mnu$ eopimornm fragminn
compUnl, Alii, coipkinorum (ragmitti* impleni. Fa*
liriciiis it:t etiom edidit, et in comuif nt. nolai, fra-
ymimi esae gr»»eismiim, ui lioc ipso libro.vers.TOO,
cumiheo iiiveiiilur cum geniiivo : Coiiip/«»/oi' men^
t«mixl^e iine nomino plebu. Mouet taincn Faliri-
cius, utroroqoe locnm in editione Roioiuagensi c>se
miiiatum. Crediderim, Uoioiuageiisein ediiionem
cum Aldiiia faciere. impleo ciiin gejiiiivo iisuriiavit
Yifgilius lii). I ^n. vei-s. 219 ; Impleniur veicm
bacchi^ pingui$iue (erinm, Sic etiiim compleo cum
genilivo noii semel occurrit a))Ud Piautim, e( &i«
VARIANTES.
B mililer comptetns npud Juvencum, h. 1. vers, 255
seq. : Sporiasffue referH — fidi$th mr$n$ completa$
rellufniarmm, Poiaisetiam eoiijicere lopAtitorum fra-
gmine complent,
95. Reg., tunc ip$e jubet ; et glossa, t/js^ — CAri-
«/11«. Alii omues, tr.nc inde jubet» Kom. cum non-
iiiiilis ediiis scribil navim,
05. Oit., In iua qua^Jiuemos : sed videtur cor-
recium per In sua quemqne viros, qiiod cleg.iiiiiiie
est Fnistra alios id muiareconaios e^s«>hoc modo:
In sua quceque viro$, obseivatum fiiit a Kocnigio
Sunm est res sua cnvusque; sic $na in plurali.
Joann. mx, 27 : AccepU eam di$cipulu$ in sna, Tex<
lii^ Grdecus, ittpropria. Vide iiotam Vulpii, ad carm.
63 Gatulli. vers 277. Eleganier eiiaiu dicilur om-
nes viros^ qufmque in $ua, Ovidius, iii, Trist. el. 4,
vers Gi : uicere quo$cupio nomine quemqne suo. In
Ri'{( , monti$; cmeiida pcr monta.
96. Reg., Ou., Daveutr.. Ald., Toru., B.is., no-
p men. Rom. cum li:idam., Poelm., Fabr., fmni«n ;
^ qtiod retineudiim ceiibeo, qiiainvis non milii displi-
ccal nomen, quasi orat nomen Genitorie; iiain adotat
|)ru orat poni potest, et Evaitgelisix, Mallbxus et
Joannes vcrl>Q orcire iiluiitur.
98. Ou., (luclum; «U|ira, (tuctus.
NOTiE.
77, Ubr. m, v<Ts. 50i : C^//fma tabends restabat
porfio Ineis.
79. Per compita : Mitthieusatt: Eunteiin casfetta.
Conipitum^ et STpiua in plnrali eompita, esl locus ubi
plures vtx conflutint, seu coinpenint. Sed cum in
pagis agresles coiiveiiireni ad compita, hnccina con-
vocatt, vel ut concllia stin habTcut , vel Indi, aui
sicriAcii eausa , iioii absurde id noinen ad cisicHa
dosigiiand.i trahttur. Virgiliiis, ii Georg. 582 : Pros-
miaqne wtfentes pagot, et compita circum — Tkeseidce
poenere. Koenigius siatuit, compita pro vicis et pagls
abnsive a Jiivenco pont.
^O.Convivia poni, hocest, apponi. Martialis, i. vm, D
eptgr. 2i : Invitae ad apmm : poni$ ntihi, Gatliee ,
pornmi. Slc hoc verbo Caio, Juvenatis , alii ulontnr.
I>e verbo nppono tali sensu plura exempla profcrt
Arttfzenius ad Sediilti proiogum, vers. i1, pag. 29.
82. Fragmina, Scbmttgenluft putat, Juvencum al-
ludere ad panesHebrseorum, qui ita prxparaii crant,
ut rieiHiis, qnam nostri, frangi possent.
84. Vlrgillns, I. vtii, vers. 476 : Bape$ jubet, et
$ubtata reponi — Pocula, gramineoque viros toeat
ipse $ediH,
85. Preeato, passtve, nt precantnr passivc apnd
Noninm, c. 7, n f04, ex ihimenid. Varnmis. Prt-
scianus etiam, 1. viii^ testatnr, veieres dixissepreco
pre preeor, Ausonius , in Ephetner. : I>eu$ precandue
e$t mihi.
8{>. Exordine : Matthscus ait : Et dedit discipnHs
panes, diseipnii mUem turbie,
87. Vir^ilios, 1. iv Georj;. vers. i53 : Dapibus
men$a$ onerabat inempiis; et I. iii iEncid. vers 224 :
Exstruimusque ioros, dapibneque eputanmr opinue.
88. Virgirms, l.ni ^iieid. veis. 650 : /Vom n-
mut expleius dan\bn$. Gfinter not. od Dracont. I. ih,
ver». 71 : Daptbuteonvi"areptetn$.
90. Fragminit, rragiikentorum, ut iegltnr in Evao-
gelio. Dn voce c<?pMn/a ?idiMiot. ad vers. 249 h. I.
9i. Poputns , niuUitudo ma^ua. Vide ool. a4
vers 3^ I. i : feminjr, et poeri numer.iri non so-
lcbant. Constile not. ad vers. 219 b. I. : Nee nunto*
ro qui$quam matree^ puero$que »oiat>il. Noinioe mo*
rrtf m FtMni nas qtifis vls a t)oeiis compreh«ndi,iiotum est .
93. CAPUT V. Je$n$ $upermare amhulat, et Pe^
trum mergentem mann apjtreftendii, Matth. Kiv, %t
scqq., Mafc. vi, 45 ; Joann. vi, 15.
96. Secreins : vtde iiot. ad vers. 15 h. I.
97. Melius cohterebit $oporatit cuin omnia^ quam
cuin nocfe : quamvis sic nporteat prmiueere ultimam
in $oporata ratione solins caesnrje, qood non olistaro
Koenigius censet. Oiuelsius ex Lucano I. ii. profeK
nox sopora : Virgiiius eitam I. vi ^it. vers. 390.
Vmbrarnm hic locns e$t, $omm, nociisqne $oporm,
Sed nli^id cs^et noxsoporaia,
98. Suteare apte tribuitur navi secanil fliiclos.
Medium est, quod aeqnaliier distat a duobns extre«
inis : sed acf ipi solet pro eo, quml esl iwier doo,
vef plura, qnamvis non aeqnaliter ab omnibus distcl.
Virgilius iii Mn. vers. 270 : Jffm niedio appajret
ftuctu nemorota Saeynthoe, n l. x, vers. 505 : Sa^"
pilur, ol^iie efrdt medHe esponit m ondw*
2i5 C. V. IQUIL
248 Jacuta adverso surgentis flamine venti. \
iOO Ast ubi jam Tigilom quaria statione premebat
Noctis iter, rapidos aitollens locifer orios,
Fluetibus in liquidis sicco vesligia gressu
Suspensus carpebat iier, mirabile visu !
Jamque propiiiquabat poppi, sed nescia nautae
105 Attoiiiti tremulo vibrabant corda pavore,
Clamoremqne simul confosa voce dederant.
Tnm pavidis Cbristus loquilur : Timor omnis
[abesio ,
Credeniumqueregatvegelansconstantiamentem.
En ego sum, vestr» doclorem noscite lucis.
110 250 ^^1> confldens respondet lalia Petrus :
Si tna nos vere dignaiur visere virius,
Me pariter permitte tuo super aequora jiissu
Fluciibus io iiquidis immersos figere gressus. B
Annuitbis Dominns :navem moilinqnere Peirus
115 Audei, ei innixus figit vestigia ponto.
101.
103.
VtStt.
m.
107
Ott., aUollU; leffendnm, aUollens.
Reg., mirabiU aictu : melius cxteri, mrabile
Ald., canfwa mente.
, Mss., Tum; ediii, Cum^ vel 7«m.
108. Reg., Credentum regat : metri lex exigit Cre-
dentumqueregat, Oti. eta pr. m. Reg. scribuiitvfgif ans.
110. Rom., Ald., respondit : alii, respondet.
113. Reg., non mersot; reiiqtii immersos : ciijiis
glossa, sive explicalio, esi non mersos, Ru vera imm^r-
sus apud plerosque scriplores idcm est, ac mersus,
Sed praepositio in in hnjiii^modi compositis interdum
negal : ex quo duplex contraria oriiur significaiio,
nt intecius accipilur pro tecto , ci pro non tecto. lii
Torn. meiidiiin erat vigere, quod Latmius in Biblio-
tbecn sun emeridavii per figere,
lli. Reg., post pro mox, Rom. scribit navim,
119. Rom., cequore : seiisiis postutat cequora,
121. Reg., Otl. cum multis editis deripe ; Rom.
cuni aliis diripe.
JUVENCI 2?4
Verum ubi tantarom mentem miracula rerum
Terrificaut, ventlque minas crebrescere cernit,
Pauiaiim ceduntdnbio liqoefaeta timore,
Qu» validum fidei gesubant sequora robor.
120 Jamqiie Simon, medlo summersoscorpore,cla-
[mat:
Froctibus horrendis pereuniem deripe, Christe.
Dextera confestim protenditur obvia Peiro,
Et dubitala fides verbis mulcetur amaris,
AscenssBque ratl contraria flamina cedunt.
125 251 Pncsenlemque dei sobolem stupuere ro-*
[gantes
Cuncti, navigio socios qoos casns babebat.
Transierat tandem sulcans freta fervida puppis,
OpUtumque gravis comprenderat aiichora por«
[luni.
Conveniunt populi rapido per liuora cursu,
150 PorUntes SDgros, vestisque attingere fila
LECTIONES WRIANTES.
122. In Ottob. videlor fuissea pr. m. prcetenditur :
quod sane non displicet. Communis scriptura est
protenditur,
124. Ott., et Rom. scribunt Ascenseque^ non As*
censmque : foriasse legendiim Ascensaque rtUi in au-
ferenui casu. In Reg. glossa est Ascensceque — a Chri-
sto, Maitb. XIV, 32 : Etcum ascendissfint in navfVtt/am,
cessavit ventus, in anliqua vero versione ex ms.
Colb., Ei cum ascendisset m naviculam^ cessavil V6n«
tus, Sic etiam, aiit simili modo alii veteres c<>dices :
seil Cinialir., Et ascendentikus in navi^ qwevit ventus,
Sabalieriiis pro d. s. in Juvenco exliibet flamina^ et
ipse praefert flumina, quod, nescio, nbinam inveiie-
rit : nam inss., et editi, quos vidi, liabent flannna,
et textiis Gvangelii requirit flandna,
126. Ald., Ctt»c(i nnpt^io socit, quos : melius nlii
socios, sed in plerisque ininus opporiune disttngui-
tur rogantes, — Cuneti navigio sacios quos casus ha"
bebat,
130. Rom., adjungere : lege attingere.
NOTiE.
100. MaitbaBus : Quarta autem vigilia noctis. Qua-
tuoreranl vigiliie noclis, quarum siiigulaQ tribus ho-
ris consialiant : hae autem ircs hor» xsiivo tenipore
brcviores eranl, hiem:ili iQngiores. Stalio est locus,
nbi inilitesstanipraesi(liicaiisa,ei sumiturpro ipsis ini -
litibus, pro cnstodia, et vigilia. Hinc origo iioniinis
stationum ecclesiasttcarum, ilequibusmagna doctriiisB
copia axii V.C. D. Caspar BerUlazone Can. Reg.Lai»
Abbas perpeiuus in Dissert. de Festis parl. u, cap. 5.,
ac rorsus in opere De jejunio.
117. Terrificant : verbuin Lucretii, Virgilii, Statii,
et aliorum poeiarum. Probum pariter verljum est
crebrescere, sive, ul alii scribuut, crebescere,
118. Liquefacta, quia Petrum anlea sustinuerdnl,
periude qua>i solida essent.
119. Vaiidum fidei robur ^ fidem , cum robiisla
erat, ot valida. Similis phrasis occurrit h. 1. vers.
191, 277. Vide not. ad I. i vers. 478.
122. Maiihaeus : Extendens nianttm, apprehendit
eum. Juvencus dexteram noniinat, qiia saspius auxi-
105. Suspensus, 8ublatu<«, non mersus. Yirgilius n lium praestatur; qux etiam fidei, ei poteiitiae sigiium
I. VII, vers 810 : Vel mare per medium fluctu suspensa est.
tumenti — Ferret iter, Plinius I. viii, ep. 20 : Radix
aqua pariter suspensa^ et mersa.
105. Nauim vibrabani corda pavore videtur figurate
dictuni pro pavor vibrabat eorda nautarum. Claiidia-
ntis I. 111 de Rapl. Pros. v. 152 : Imis vibrat tremor
ossa tnedtdUs, Ovidius Heroid. episit. 11, vers. 77 :
Sic mea vibrari pallentia membra videres.
107. Ttwor omnis abesto ex Virgilio I. xi. Vide
eiiaui Priidenlium 1. u conlra Syinm, v. 756.
108. Matlli;cus : Habele fidnciam : ego sum : noUte
timere. Juvencus aliam versionem vidcrat, quae ex-
siat in mss. Sangerm. i, Corb. i et 2, Clarom.,
CoMlantes estote : nolite timere : ego sum; sed in
Corb. i solum est : Constantes estote^ et nolite timere.
Hilarius ad hunc locuin : Quibus mox Dominus loeU'
ttu est^ et constanles esse jussii ; et postea : Dicet :
Eqo sum, Vegetans constantia est lides, quae vera.
077 I. II dicia est credendt subsmtiai
123. Dubitata, dubia. Non dissimili signilicatu alii
hoc parti ipio usi sunt. Albinovanus ad Liviani eleg.
I, vers. 84 : Et concors pieias^ nec dubitatus amor,,
Conlraria aiiiem inter se videnlur mulcelurf ei verbis
amaris. Juveiicus in ipsa objurgatioiie clenieniiain
Salvaloris collaiidat.
125. Stupuere, admiraii sunt, ut alibidiclum. Sed
quid sibi \ii\irogantesf Nam Matihaeus solum ait :
Qui autem in navicula erant, veneruntf et adoraveruut
ettm, dicentes : Vere filius Dei es. Sumit ergo Jiiven-
cus rogantes pro adoranies. De hoc verbo rogare
sitiipiiciier posito pro rogare Deum vide not. ad 1. 1
vers.. 48.
127. Fervida epitheton propriiim freii, quod a fer-
vendo dicilur, ui docei Varro 1. vi num. 15 ling.
Lat.,cap. 5.
130. Veitis fita exirema, Timbriam , ut loquitur
Maiihxusi Vidc 1« ii| veiSi 593 et seq*
m
EVAI^IGELICiE HISTORIiE MB. III.
m
Estrema cxopiant, miroque hoc muncre cuncii A
Gredentes referuni plenam per roembrasalutem.
Ecce Pharissi, Scribaeque hinc inde dolosi
Capianies Christum, promunt fallacia dicta :
135 SS^CQr >tt^ discipulos patitur doctrina labare
Prxceplisveterum ? manibus quos cnra laTandis
Praeterit, assamuniquesimulcumsordibus escas.
I!le sub Iiaec fatur
Magis hoc est quacrere
[dignum,
Trangressi praecepta Dei quod proditis omnes.
i40 Namque Deus mortem deflxa lege minatur,
Si genitor cuiquam verbo Ixdatur amaro,
Vel geniirix nati yerbis pnlsetur acerbis.
253 li^^ ^'08 isihaec faciUs penrersa docendo.
LECTIONES VARIANTES.
151. Mss., nuroque^ cum multls editis. Ald., cum
aliis, mirumque, Fabricius iia, sed , ut adveriit in
Coniroent., per parenthesin exoptant (mirumque) ^
koc munere , ac similia profert ei Tertulliano , et
Paulino. Reoschius propier que adjectum mavult
mroque,
132. Badam., plena : corrige plenam,
155; Poelm. in textu cum aliis , patitur doctrina
labare, pro d. s., laptare ferunt documenta. lia legit
Biidius, et sic explicat, laptare^ id est, frequenter
labare. Ferunt, patiunliir. Eam lectiuneni iiou ma-
lam esse, purae antiquiiatis servantem vestigia, ait
Rc.iischius : qui observat, neque de documento, ne«
iiie de doctriiia quidquain legi apud Evangelislas.
]ibi Juvencus priiiiam producit in labat^ ut diciim
ad ver». 573 h. I.
156. Rum., tabaref — Prcecepti veteri$ manibtte»
Reliqui, labare — Prasceptit veterum f manibue , vel
tabare? — Prmceptit veterum manibue, Reg., ^hos
B
cura : sed fortasse fuit uam cura^ ut habent alii. Cla-
rlus est quos,
139. Ald., Poelm. pro d. s. , mandata. Mss. , et
alii editi, prwcepta. Oit. quod , sed correctum per
aaid^ quod in nexu lliierarum Rom. innuere vldetur.
Plerique quod,
140. Hadam., Poelm., defixa morte ; alii editi cuin
mss.» defixa tege. Maith. xv, 4 : Honora patrem, et
matrem : et qui maledixerit patri^ vet matri , morte
niqriatur : ex Exodixx,li» el Deuter. v, 16.
Ilinc fortasse aliqui cominenti sunl : Namque Deu$
mortem defixa morte minaturf sed melius est defixa
tege.
141. Reg., cujusquam : corrige cuiquam : hac
phrasi non semelusus est Juvencus, ut cuiquam pro
a quoquam usurpet.
145. Rom., i$ta hcee; Reg., Ott., Ald., i$ta pro
istkcec, qiiod h»beut plerique ediii. in i$ta produce-
retur ultima ratione caesurae.
NOTiE.
dicitls : Quicumque dixerit patri , vel matri, Munus
quodcumque est ex me, tibi proderit ; et nou honorifi''
cabit patrem suum , aut matrem suam : et irritum
ecistis mandatum Dei propter traditionem vestram,
arcus VII, 11, 12, 15 : Vos autem dicitis : Si dixe*
rit homo patri, aut matri , corban (quod est donum )
quodcumque ex me tibi profuerit. Et ult)a non dimit»
titis, eum quidquam facere patri $uo, aut matri : re^
ecindentes verbum Dei per traditionem vestram^ guam
tradiditti$ : et timilia httju$modi mutta facitit, Putat
Sabalierius, Juvencum versum SMaltbaei, et 11 ac
133. CAPUT Vi. Lavanda$ e$$e manu$. Item qum p 12 Murci non ceddidisse. Sed Juvencus toiam sen-
131. Omeisiiisnequemandatum Deihabere, neque
prnmissinnem ait , quod reliqui» sanctorum po$t
moTtem ip$orttm prosiiit ad pellendos morbos. Sed
ciim Dei» aiictor sii miraculorum, quid prohibei fa
teri, rell|uias sanctorum eliam p05t inortem ipso-
rum prodesse? Immo sanctos iii ccelo existentes
recte, et utiliter invocari a mhU, eoruinque reti-
qiiias relixioso cultu colere maxinie houesiuin esse,
exsacrislitieris, iraditione apostolica, etcommuni
Ecclesi» usu exploratum est. Adisis Pichlerum
Tbetdog. Poletn. purt. ii, coiitrovers. ±
purt
ex ore exeant^ non qwe intrant, hominem coinquinare,
Matih. XV, 1 seqq. ; Marc. vii, 1, e(c. Prima pars
nielius exponeiur : Accu$atos discipulos, quod manus
non tavarent^ Christut defendit,
154. Captantet Christum, conantes captiosis verbis
illaqueare. Plauius Amph. i, 1, 269 : Quid me captas,
carnufexJ Vide not. ad vers. 684 h. I.
136. Matlhxi verba sutit : Quare di$cipuU tui
tran$grediuntur traditionem $emorum ! Non enim la-
tant manu$ ncns, cum panem manducant, Kcenigius
expimil, Cura prceterit^ scilicet eos, vel proBterit po-
situro pro negligitur, oroittiiur. Senientia a Juvenco
nou satis ciare exponitur: sed fortasse locus in
roendo cubat.
139. Transgressi proditis praK^epta Dei. Idem ac-
cusaiivus regiiur a duobus verbis. Prodere pro dese-
rere. Gioero iv Acad. c. 8 : Vir bonu$, qui $tatuit
omnem crueiatum preferre, intoterabiti dolore laeerari
potiue^quamaut offiemmprodat^ aut fidem. Matthacus
tentiam coinpreheiidii hnc versu , Irrita vo$ i$thme
faciti$ perverta doeenio, Deus dixerat in Exodo xx,
|d : Eonora patrem , et matrem , etc. Hoc Dei prae-
ceptttin Scribae et Pharisxi perversa sua doctrina
irritiim faciebant. Quaenain autem erat illa perversa
doctrina? Slatuebani, Filium, qui Deo ea boua
vovisset, ex quibus parentes alere tenebatur, neque
ulira teneri , iieque ponse parentes exejusmodi cnn«
secratis boiiis alere. Exsiant adhuc in Talmude sa-
crilegi hnjus dogmatis non obscura vesiigia. Maldo-
natus, qtii plures alias interprelationes refert, cum
Strabo, Hugone, et Lyrano aliier exponlt : Quod-
cumqueex me^ h. e., quodcumque obtuleroDeo,
tibi proderit , perinde erit ac si ilbi dedissem. Nam
ii, pro qiiibus sacriHcium offerebalur, sacriflcio«
nisi holocaustum esset , vescebaniur. Is ergo, qui
ita dicat, et ultra parentibus non aliis modis bene
fccerit, culpa v.icabii, niiniruni ex.perversa do-
cirina Pharisaeorum. Peciiliaris est lectio in Evan-
aii : Trantgredimini mandatum Dei. Irenaeus I. iv, D geliario velusiisslmo Tridenlino apud Matihaeiim
cap. 9 : Fruttrajwni preeceptum Domim. Hieronymus
in Uaiam cap. xsix : Prteteritit mandatum Dei. Au«
Kiisiiuus in Galai., tom. iii : Dittolventet mandatum
Dei. Siricius Papa ep. 10 : Rejecitiit mandatum
Dei.
14i. Puttetur^ vexetur, ei quasi incusetur. Seneca
Hercui. Oct. v.l 671 : Superot, et ipsum vocibus put-
$ant Jovem. Claudianus iii prologo t. i in Euirop.
V. 51 : Improbe, quid put$a$ muiiebribu$ attra que-
relit f Vide nqt. ai 1. 1, vers301, et vers. 17i h. I.
143. Explicandus nunc est locus Evangelii, quem
Coatrabil Juvenciis. Maithxus xv, 5, 6 : Vo$ autem
hoc loco : Vo$ autem dicitie : Quicumque dixerit
pjatri , aut matri : Donum meum profUiet tibi , nou
honoravit patrem tuum, Et evacua$ti$ verbutn Dei
propm traditionem veetram. Apographum htijus
Evangeliarii exemplar mecum perhunianiter com-
muiiicavit cl. praesul Simon de Magisiris, eplscopus
Cyreneiisis : cujus mihi in posierum iionnullus erit
usus. Codicem aulograpliunt describit in praefaiione
ms. Boiietlus a Cavalesio Rerormatas provinciae S.
Yigilii, qui subscribil Tridenti ad S. Bernardinum
11 Maii 1762. Codex igilur esl membraneus ab aliis
mcinbranets codicibus vel ob subtiliiatem diversus.
%i1 G. ¥. AQUiU. JUVENCI «8
254Quam inanifesta vigent de vobis dicta pro- ^ 255 Decidei infoveam, |»ariieff deiiiertusuier-
[pheisc!
145 Me populus summis labiis sublimat bouore,
Sed diversa procul cordis secreia pererrani.
Accipite ergo onnes, auresqne advertite cordis :
NoQ illata bomiui» fuerini quaecumque, pti-
[deudis
Sordibus aspergeni, vii3e\e, animove sedebimt:
150 Eruinpunt hominum sed quae penetralibus orls,
InicimNi mlsere macttlabODf edica mentem.
Discipuli Gbristo memorant, quod verha lo-
[queulis
Oeculio carpsBl Scnbaranl peciera niao.
II le debinc : Geniior planiarum scmiiia nosler,
1S5 Qux non ipse sui consevit in aequore ruris,
Abjiciet penitus radicibus eroia longe.
CaBcns forte docem caecam si nacins oberret,
B
[que.
TiiBc peiii abeolvi Pelrus, qoid quaestio vellei,
i60 Ipse PbariaaHS qoam mox, aeribisqoa dedlsset.
Tum sator sieriife respoiidii laiia vittf s
Vos eiiam duro discloditia OAoia e^rde
Jusaa^ nec admiiili mentie dobiiaiie locem?
Nam quaecumque bominuni veuiunt exlriiisecus
[ori,
495 In venirem cedont, aoimoqne ineognita cur-
[ ruQl .
Qux vero inierno eoncepla e pectore promwic
Ora bominoni, menlem possttoi aspergfne laUs
Polluere, immundoque bomincm macttlare pia*
Seireto cordis promunlttr iioxia \iiai [clo.
170 Consiliii, et cttdes, ei forta nefanda loromni,
Etrraude$,rallaxqaehominomprotestiboserTor,
LECTIONES VARIANTES.
1^4. Iii Reg. videiur fnisse ur^ent pro vigeni,
146. Rom., pererrat, retine pererrunl. •
448. Poelni. pro jji. a , homiues, <iciUcet. lHala
non aspergent iordibui homiHei, eic. Mss», cum abis
ediiis, homini.
iSO. Reg., Ou., penelrabilibus : qui error alibi
eiiani in nostris niss. oceuriii pro penetralibus,
153. Reg., Occvilo carpant^ et glossa» detiahmit.
Alii, Oecuilo traherent. Pru rt<a, quod babent omiies,
re^^titno ex coirjectura iit<M ex diciis ail I. ii, vors.
S53. Mattliacns ail : Audito verho hoc, scandalizali
9unt,
154. In Reg. fult ptantatarum, sed correcium per
plttntamm.
f55. Reg., sno, ex quofacium sui,
156. Rom., Penitus objiciet : emenda Abjiciet pe-
fii/oa. Wesib., ionga; ad marg., longe^ quud meliUi G
est.
457. Reg. scribit nanctus, qnod hi Otl. videfar
scripittm a ^k*. m. Pro oberret^ Ald., Ba»., obimm,
158. Reg. eta pr. ni. Oii., Deeidtt. Bom. , c»m
edilis, Decidet. Leg«; deinefsu$, cnni mss., potios
quam dimersus, cuiii noimullis editionilius.
ibd. Ou., velii , sftd videtur \u\sse vetlet, quod
unice veriim esi«
lt5. Alii inierrogationift uotdm post lucem appo-
nunr, afii secus. Matibaeus : Adhucetvossineiaiel'
iectn estis ?
iiii. In Reg. a pr. m. videtur fuisse oris pro ori.
160. Rom., concepta pectore; le^, eoucepta e
pectore, iit versiis coustei. Aldua imerpungit prO'
muHly—Ora hominum mentem; oiellua aUit promaN^
— Ora hominum mentenu
170. Reg., Cotunlia; caeieri, Comitia.
NOTiE.
/
aine iegumento» »c modo serieo umimm veie iovo-
iiiitts, ei quo raelaiiu tti Evangetio» Maiiliaei, quocl
eai pruMum, el Bvangeliuii» Marei , qood esi uiit-
wutt, nkinca sint, aique imfierteeta. Feffmam ha-
bei inier obiongam, ae quadraiam loediain, 4ttaboa
coittmuia ttihioqae digeaiua, foaniui ooiaes iniiijftea
Cttbiiales ftttiit. Coiorem eibiliei pnrporeum^ ei
moilo ex vetuslate bi pteriaque ieeia aubobseuram,
afgeaieis cbAraeteribtts» qoorttiii speefanen Bonelloa
i|6e doderai vttt. IL operis Notbsk iiionco^^ritiche
pag. 62, uonottiiis etiain attreta. Ordo EvangeliorttOi
peraaiiqttHe» seiAkei secttndom Maubmin, so-
conduin JoaiMem, seettudiJMn Locam» (sio eni«i
scribiittr) secuodttm Maretttt. YeioaAam qooque
Offibograpbiam perpeitto cu&io(iii. NaRa ^ aiti rara
autti verba coatraeia. Boutfilos exempltim ad nor-
niam auiograpbi ea« qoa par eroir liMilate, dili*-
gealia , ac reiigiooe quam oiaciii^inMHn exlibort :
oeias vero qoasdam marf^ioi adieeiaa seeond:! mauUy,
ae«i non po^i loillesnuttm eiaffotaa, pr«terinisit. D
145. Suhtimait : verboiife &iioii, elCatonJB, qoo4
eadeiiiift L ttitialis seffiptnres » iaaprobaole felntaino,
reduaerttttt, Apttkios, Mamertiiiod^ MacffobiuSf l^ru*
dooiiuSi aiiique.
146. Cordu seereUi : iibr. ii«. veffs. 40<X
147. Aam co^^di$ : MauliaffUa; Audtte^ et iiitefti'
lite. i^attUnuLS tu P;%Q«gyr. i^eksi : Erga oeuto^nutUiM
~ ri§to- teoeremm , et tmes .
i^l. 1^4ko, fAr.ia eoiMO, divttlgafta.
logi^ ^iktmvm pedma^ k. c. &efibstt. Ita aoioi
loiltti suiiai ioveoetto.;
g
1$5. i€quor planitiem dettignai. Adf^ls eommeirt.
ad Iijmn. If Perist. Pnideniii vers. 185. Yrrgiffns
I. vii, vor.<. 781 : Filiue ttrdenteo h(tvd seciiti eeogore
eampi — Exercebat eefnos : et slne aMrto remp», vel
rmris 1. i Georg. vers. Tl : Et ^tsi pr&eeisso ffwg m^
citat wquore terga^-^Rufms inoWqtttm veneper*
rumpU aratro.
159. Absohi, deffoiri, «emofiatrari. Sollmia eap.
H, al. 8 : Bocchueaboatvtt Gttttonm veterum pnpn^*
nem «m^ai esse. Harnabas Bneeonios ex leg. I^,
I 1, de maooio. teslam. observai, ahsotmetait
TeHMoi juna pro saiisfaeere qaa^siionl pr«)posit«.
Verba Digest. loc. cil. sunt : yidetwr tmatrhfe et
id, de quo qumritur.
IM. tiot^ pro pauh aMe rafttffi eaf. Goltfmelfa 1.
tD, c. 2il: De atter^, quod moat prowfsueram, nihit
dubito.
164. Disetudkis , eireMli»s. Macrobliff» h n Sa<
tank. e:ip. 4 afirmat, rerbom boe dtatlmto ferire
aore^ ut attvunt ? oed iMod ii^ Tlrfflto isetor an-
eKiffitate Liicretii. Adde Cee^arei», Ciceffooeiiv, alioff.
Fcircefclinus larauce Macrobio afaiif ii, qoocl In ver-*
buio dtscludo novum essa assoruerlr.
1159. Secreto cordis, ut alibi in phirali, Cordxs je*
ereta,
♦7a. F«rr«, cnocobiios rtHciil apad poeM paesFm.
Pffttdentius hymn. 1# Peffiai. yera. IWV: fnctM
fervent^ fiKrla nmWam calem,
171. Fattax ertor kominum pr» testitms, blsu le-
ailawuko^ oi loqBftur Mottham.
f58 ^ rabidae eolwn pulsans hiunta vocis. A
Bae ^«Di, qo» maenbni bominem, qnx sordU
( Ims iinpteiit.
iUolia Jiiiiem manibus non polhiii umQHuni
175 Corpnris nrbilrie lerrenum enmere vieium.
Haee ubi 4iou dedil, palolierrinui rura Syro-
[nim
Sidonemqtte» Tyruinque petii: cum femina
[flisis
Crinibuft, el precibus, lulam causaU jaceniem,
YolviiQr, ei tacitnm non deainil aiuttaCbri-
[aium
180 257 Owe f ut mentem vexaiam daemone
[sxvo
EVAlMHCLtCie niStORfilS LIB. lU. f§0
Redderei , el misofft liindem re^lpisse licerci :
Tono eliam preeibns sectaniiim disciptttorum
Respendil , proprias geniloris malle bidentes
Cogere , qnas vaniis laie disperserai error.
185 Grebriua insianii liim lalia faiur lesus :
Nuiis quisque suis panein non detrabei um-
[quam .
El canibus j:ieiet. Tum Ulla femina falur :
Micanim saltem eanibus sua ponio roens2c
l>eeidit, ol nihilo dominoriim coenii gravniiir.
liN^ M8 T<*i^ Dominus loqurUir : Veniani libi
[digna lalulis
Pnmia, qiiae lidei meruorunt robora (anlx.
Talta Salvator verbis , et voce locutus ,
LECTIOMES VAIUaNTES.
i7i. R^. » Roin. , eum pluribua ediiis, St vMpdw B
mlwu paiMHS iHMnia Mcia. Oil. a iht. m., Bt r&Hda
c^um puls4ui$ tMMnia voce, a sec^ m., tt tabidm
caium fiU$un$ uwmia vocU, quod Ald., Bas.. Torn.,
Poelm. prod. 8. exprimunl. ht E^nngnlH^ blusphe-
muB dicuntur, quae boc versu eapiicaaivr : iuqne
ra^(d« vocU aptius videtur, quam rupidm v^ia.
173. F;kbr., iiukrii/eiti; corrige, maeuiunt.
174. Reg, Oliobon. scribunt, iutHu. Darentr.,
meudose, puUuit pro pulluH. -
177. Aldus cdidii cum plerisque Sidonemy Tjf-
rmque petU^ iii Crrali& vero emendavit Stdonemque,
TyTttinque petit, quod secutus estOiiieisius, plan*
deoie Gailandi». U»c iveiio c«mlirmaiur nnalr*» co-
dice Reg.« ubi acriUliur SydoNemfti^ Revera sic
melius iiieiro cuiuuUtur : nam (urima iu Tfru» eor-
ri|>iiur ab Avieoo, i^risciauo, ei Pnidooiio v. 496
llamart.: iVoft illum regina Tyri, Posael su^iinerf
leclio, qu» coinmuiuor eai, Sidomm, Tyrumque pe-
lit : nam in buju^inttdi nomiuibus propriis diverso ^
imervallo quaniiUiiaefferttiidisndqiie Juveiicus, ue- ^
que alil poeia^ Cbrlsli;)ui, iwmo ncqne alii profairi
Urliiianorum poetarum ttquales, nimiumreligioBi
fuerunt. Sed boc ioco Juvettoui videtur corripere
voluisieprimam iu Tjirum; alioi)iiind»xis8oi7i^Hy
Sidoncmque petit^ seculiis ordiiMm i^vangcliHi» :
Sic<sM(in purte* Tyri^^t Sideni*. Rom., Ald., Bas.,
tum (emina; alii, cum femina.
17a. Rom., SaiDilur; reiiiie» eum alits, Yoloitur,
nisi forte iutcliigaim-, fn%i$ crinibus , et precibussol''
titur, ui h. I. V. 554, FUiuqne aolaltta, elc. Roin. ,
Reg. , Oitob. , ifesm/l , quod edilum est a Fabricio.
Plerxque cditiones, deterit,
181. Olt., Resipire ; supra , pro d. s. , resimise,
In Rom. et)am puio fUlsse , a pr. m., resipire. Com-
munis scrlplara est resipisse ^ mngi^quc probaii<[:i.
Resipio el resipisco inieriium sigiiiricinl ad prlovem
mentis staium redire : sed resipio fioc sensu fcrc iu
prsRieritis adbiheiur, in aliis temporibus rret^uenlius
adbibefur resipitco, Vide not. ad vers. li I. ii : //i-
M?i8m verojuvenem postquam resimse,
184. Rom. , Corrigere , quas , repugiMnlc roetro.
OU. , quos ; pro d. s, , quas : sen^^us quas poslulal.
485. Otl. , rifm Jesus talia fatur: rnsura indicai ,
iU fuisse in Reg. , a pr. iii. EJiii cuui Raui. , lum
tatia fatur lesus , i|iiod tei<cii(iuin e^t. l^lsi cniiH
seriplura O tob. siisrineri possit , lamen ca siylniu
Juvftuci iioii redolei , cuiii Juvcucus iioiueu Jesus tri-
sjfffalMim semper faciat.
186. Rom. , panes pro panem. \ld, , B ts. > dc"
trakit : pierique , dettahet.
187. Reg. , Et canibus jaciat : mclius Rom., AiJ.,
Bas. , Ut canibutjaciat. Lectio Ott. cuin uliis cditis
reeie pnyve4\\,6t canibusjaciet.
489. Oit,, Poelra. , fn texiu , Torn. , Hadam. ,
Decidei , et nihilo doimtorum cma gravalur. Ald. ,
B.ts. , Deeidit, atque nihit dominorum coena gravaiur.
Poelm.,pro d. s. , Dccidit , et nihilo dominorum
catna gravetur: sic RtHn. , sed gravatur. Ueg. : Oe*
erifii, et nihit dominorum cosna ^ravaior , supra gra"
9atttr. Rensehius Deciitit , et vihtto dominorum cosna
gravaiur hoc seiisu : Cuiellis portiones de lueusis
l»rojiciuulur , iiec sutnpiiRs ideo inajor esi iinp«ii'-
dendus, neque daprdus iitensa inagis oner.miia. Non
Umen Improbal Badii fertioneni : Decidat , aique
mihi dominorum cxna gruvetur. Quusi dicat inuiier :
Caiiis instar luicas de lueiisis doniinoruiii decideu-
ies colliffere gestio.
492. lieg», verbis coslestibus Ulit, qutid edilum
exsut iu Toru, Reliqui, verbis^ et voce iocutus*
NOTifi.
472. Pulckra descvipiio blaspbemi«. De verbo
pulsans eonfer not. ad v. 44i bujus l>i)ri.
17b. CAPUT VII. Filiam mulieris Syr^musm a
diemiuo cnratam. Uaiibmi xt, 2i soqq.; Marc.
177. Fusi« crirubus^ el precibus: venusle duo ^'
Inec diveraa e«d6!n verbo »pplic;iiitttr. 0\'idins ii
ller. V. 25: Demopboou, ventis et verba et veia dedi*
tti^— Vela ^ueros rediiu^ urbtt carm fida.
1«S. CoiiMiii, Ui caiisam aft^rens. Ccnsoresl ai^
lerre laiuquaiu causaiii ; qiHHi :iefhiere p<>tesi, sive
ver.i sit causa , sive hU^. Aolmn jaceuttm , xgn>-
Uuieaii nam jac^re b:ic siguiticalimie ^aepe usurpai
ittveucus. Mori)us aulem fMtelim erai, (pi«d a dsr*
monio tenebalur, sihi vex«^baiur, utaii fiv.nK^eiisia»
et ptisiea expUc;»i Juveneus. Qua^iiatti iMterdum
>d4ii Juvencus, qtti»»iHiilia vero mii, sed ab luvaii-
geliNiis non clai e eaarraiitur.
170. YolvHur, prolerailur kuai^ ani agiiaiur.
MaUba^us solumait : A finibus illis egressa, ctamavil
cieaut^ eic- Postea : Disdpnli ejus rogabant eumj
dkmuev : Dimitte eam, quia clamat post nos.
I83. Bbdentes .* sic Juvencuh aliM , sic alli oves
appellani.
484. Cogere: verimri» propritrm pastoriim con-
^egantiiim oves ^ispers.ts. Virgilius. CiTl m, veia.
20 : Tityre , coge pecns : et vers, 98 : Cogiie oces ,
pueri. Juveitiiis siNiili modo rdem vocnbnfmu s:cpe
adhibet.
487. lu SQcro codice esl miUerc canibm. Siguifi-
cautius esl jacerepanem canibus. i.e>np« projiccre »
eSfoasi jaclaram faeere. Terliilli:iNus , r. de Prx-
soripl., cap. 8 : Nondum canibus jactubat pauem fiUo-
rum. Apaleius . 7 Meiam , pou mcif. : Intestina
c uuik n s uaslris facta. Fbx^Jnii , iibr. in « (ab. 7 :
Bt «MiiM sntf— DtMl oMa dotiiinns , frusta jacTa [(nni'
iae. Sia 1»^ iMre pocuniMm, opes, pro eflPiiiidorc.
491* Sttpra, vora. 411^: f alidwm fidei fohtr .
Kl C. V. AQUIL.
Virgiais et mentem » deensso d»mone , virtus A
JUVENGI M
Discipulos Gbristos cogens iu rertice moDtis ,
195
Gomplexam implevit donis fGecunda salntis.
Iiidej[2alilxas repedat Servaior inoras,
PraK^Uique procul moniis cooscendil in arcem.
Haud mora , conveniunl populi , secumque tra-
[hebant
Pars captos oculis, et crurom debile vulgus ,
Elinguesque alii , morbique Vocabula mille.
200 Omnibus ille umen languores dempsii amaros ,
Viribos et validis venerando monere donat.
Tuin populi pariter miracula unta frequeniant,
259 i£iernoque Patri laudeB , graiesque ce-
[lebrant.
205 Secreto alloquitor : Plebis miseratio molta esi;
Teriia nam lerris remeant jam lumina solis,
Ex quo nuUa sibi somunt alimenta ciboruin.
Jejunam nollm tsntam dimitlere plebem,
Ne labor afficiat popolos per longa vianies.
210 Discipuli Ghristo ostendunt septem sibi psDCS
Esse, et pisciculos alimenta ad proxima paucot.
Tum populum jussit terrs per lerga cubare,
Quodqiiefoit, totum propriisdiscerperepaliois,
200 ^' cnncue corat mensatim dedere plebi.
215 Discipull ponunt epulas, populusque repleiur
Ad satlem dapibus : relegunt mox fragmina panis
LEGTIONES VARIANTES.
195. Reg., Ott. , decHsso dcmone^ quod magls
placet quam duca%$o in Rom. et editis. Sic Proden-
tius, praef. libr. i contra Symm. vers. 57 : Excui-
sumque procul deeutil asfndem. Eodem vcrbo uiiin-
tur auliquiores Livius , Propertius , Ovidius , Pii- n
nius. Reuscliius edidit discluso ; quod Oineisio pla-
cebat, quia lioc verbo saepius uiitur Juvencus. Vide
1. II , vers 65.
491. Reg. , secunda; et glnssa, prospera. At me-
trum postulat facuuda , quod congrueniius eiiam
sensni esi.
195- Reg., GaliletB repedat Salvator: Ott. , Go/t-
leas repedat Servator. Alii etiam variant in Salvator
et Servator.
196. Ald. , Bas. , Reusch. , consedit in arce^ quod
opinor etiam fai&se a pr. m. in Reg. Contrain Rum.,
a pr. m., esi conscendit in arce; a scc. m.^consedit
in arce, Plerique, conscendit in arcem. Malthaeus
ait : Et ascendens in montem ,. sedebat ibi,
198. MsiS. ntistri, et crurum debile vulgus : ex edi-
lis partiiii sic , parlim et vulaus debile crwa , quod
amplexusei Reiischius cum ^oenigio. Mihi a Juvenci
maiiu videlur esse et crurum debite vulgus eo modo ,
qtio diciliir , Integer vilce , scelerisque purut , et alia
suntsimilia adjectiva, qiiae geniiivo gaiidenl prac- Q
sertiin apud poeias. Fabricius id eliam secutus est
ex mss. Mersburgico et Gandavensi, ut lesutur in
commcnt. verbo Debilis.
199. Rom. , Hadam. , Poelm. , in textu , alios,
Reg. , Olt. , Ald. , Ras. , alii , scilicel alii trahebant
elingues. Sic infra, vers. 267 : Jeremiam dixere alii,
pars esse prophetam.
200. Reg. , acerbos : alii , amaros.
201. Reg. , mtraiiifo, sed fortasse fuil tenerando.
204. Ott., Discipulos Christus agens; supra, Diid"
pulos tunc Christus agens : iu eiiim lex metri posiulat ,
satisque id senteniiae conveuit. Vide vers. 4^0 h. I.
205. Reg. , Secretoalloquitur. Editi cum ahis ms.,
Secrete alloquitur. Laiinum utruinqiieesi, sed magis
secreio, qiiain secrete, quod a Tertulliano, aliisqiie
sequioris »vi adhibetor. Secreto a melioribns scri-
pioribus usurpalur.
206. Rom. , remeantia lumina : lege remeant jm
lumina.
207. Reg., a pr. m., sumant; a sec. m. reciets'
mniil.
213. Reg,, Ott., discerpere : Rom. cuni ediiis, (/^
cerpere. Huic loco magis coiisenianeom esi ditcerpe-
re, hoc esi, in diver->as partes carpere : nam decerpo
proprie significai car|)eiido detrahere, ut puniaei
arbore decerpuiilur.
214. Reg., curam : quod sustineri poiest , si sui>*
pleatiir cctpit , quod vers. prsecedenti nd discerpere
sopplehat Gailandius. Rpff., Ottob., Rom., dedere
plebi. Editi, tradere plebi.ln omnibus mss. et editis
mvenio mensatim ; et in Roid. , ex moiido, menMii'
tim factum mensatim. Posset conjici per mensas : sed
retinendum esl mensatim, a Forcellino inler verba
Latina Juvenci nosiri aiicioriiaie coUocaiuin. Plura
similiasunt adverbia, nivicatim, ostiatim, tributim,
properatim.
216. Nonnolli scribunt Ad saciem : plerique, Ad
satiem. Vetus edilio apud Omeisium, Ad faciem,
quod mendosum est.
miM.
195. iCAPUT VIII. Secus mare GalHww cascos ,
elaudos , mutos sanatos^ septemque panibus ac paucis
piuibus quatuor hominum mHiia saturata. Matlh. xv ,
5o seqq. ; Marc. viii, 1 seq.
199. Vocabula, iioroina. Virgilius, 1. 7 , vers 357.
205. Tacitus conjungit eliam taudes , et grates ,
oi 1. 1 Annal. cap. 69 : laudes et grates alicui habe-
re; et I. xii Aniial. cap. 57 : Laudibus gratibusque
venerari aliquem. Novum certe videtur celebrare gra-
tes alicui^ sed laudes gratesque celebrare conjunclim
faciliiis defeniti poierit. Latini usitaiius dicnnt cele»
hrare aliquem laudibus.
204. Cogens^ ea significatione quae exposita est ad
vers. 184
205. Multa est, magna est. Vide nol. ad Dracont.
yers. 651. ii.
207. Sibi superfluum est, sed elegantiae causa
additur.
209. Viantes : confer not. ad 1. 1, vers. 161.
211. Verba Matth:ei sunt : Et aitiUisJesus : Quot
panes habeUs? At Uli dixerunt : Septem^ et paucos
pisdculos. Juvencus interpreutur , sepiem sibi esse
paneSyOt pisclculos pancos a se praeparatos ad ali-
menta proxima, qui etiam sibi, vel suis p^roximis
aliinentis paiici erant. Sic accipit Reiischins, qui
it6i significanter additum ait. Saltem Juvencun in-
nuit, septem illos panes, ei paucos pisciculos ab xV-
postolis fuisse comportatos, ut alereniur. Nonnulii
enim putant, eos panes et pisces apud aliqueni e
turba fuisse venales.
212. Terras per terga. Vide not. ad 1. 1, vei*s. 671.
Cubare, moreveieruin, qui discumbentes cibum su*
mebant.
215. Textus Matlhaei sic refert : Fregit, et dedit
discipulls sws. et discipuli dederunt populo. Juvencus
I) ha^c oiiinia distincte exponit. Chi istus curai pro'
priis discerpore manihns , et dedere mensatim cun-
ctai plebi per discipulos, qui ponunt epulas. Potest
etiam intelligi, dedere positum esse pro dedi, hoc est,
dari , vel iradi. Schceiigeniiis exponit curat ditcer-
pere, h.e., discerpit. Reuschiiis ita, vel per enalla-
gen discerpere, h. e., discerpebat.
215. Ponunt, verbum in conviviis iisitatuin, ut
dictum ad vers. 80 h. I. De verbo rep/€l»r dictoin
pariter ad vers. 88 h. I.
216. Ad satietn confer vers. <i75 1. 1.
S35 EVANGELICiE HISTORIiC: L1B. 111. 954
El sportas referunt cumulato pondere septem. A ^30 Yentorum rabicm, tempestatumque furores.
Quaituor ex omni fuerant lum millia plebe,
Nec numero quisquam matres, puerosque nota-
[vit.
220 Inde Magedarum nayi transcurrit in oras.
Ecce Pharisxi, Saddncaeique dolosi
Poscere tentantes insiant coBlesiia signa.
Sed Gliristos, cernens faliacia pectora, fatur :
Gonvexum quolles claudit nox humida coBlum ,
225 261 ^i ^^^^^ astrifero procedit vesper olympo.
Dicitis : Adveniel ventora luce serenum.
Jamque sub exortu solis si iristia rubro
Nubila miscentur confusa luce colori,
Diciiis, agricolis, naulisque venire fragosam
Fallaces, nostis faciem discernere coeli,
Sseclorum vero nesci(is lempora signis
Explorare suis? Sed vobis signa dabuntur,
QujB maris immenso quondam venere profundo,
235 Beliua cum tenuit ventris sub carcere vatem.
Haic ait, et propere piippis retinacula solvens,
Trans freta contendit rapido comprendere cursu
268 ^'^ Philipporum, sociisque haec talia
[falur :
Sollicite vobis vitentur noxia farra,
240 Fermenlumque ferox vestris averlilc mcnsis.
Ilia Pharisxi, Sadducaeique dolosi
Admiscent escis, falluntque in nomine panis.
Cur vobis tacitas volvii cunctatio inentes?
LEGTIONES YARIANTES.
217. Ott. scribit, comulato ;. supra iactum cumu-
Ulo,
2i8. Reg., plebe ; Ott., vlebi; Rom. cum plerisqne
editis, plebis. Fabricius edttlit plebe : vel id, vel pfe-
biin aufereiidi casu retinendum est. Non enim pla-
cet quod Reuschius exponit ^opomni scilicei regione,
Juerant » aderant. In tom. mendum est fuerat, pro
fuerant,
220. Reg., Rom.', Torn., Ald., Ma^edarum. Ha-
dam., Poelm., Mageddarum. Ott., Magtdarum, Bas.,
Magedorum, Pracstat iegere Magedarum, quia in
Vulgata et in plt*risque versionibus antiquis Mage-
dan hic locos appellaiur.
224. Rom., Ald. , Bas., Connexum : vix dubium
B quin legendum sii Cont>exum, Hinc eonvexa eceli; qua
de re vide not. ad Dracont. libr. i , vers. 136.
225. Reg., a sec. m.,el, ut videtur, Oit., proce"
dei* Editi cum Rom., procedit,
227. ReR. , $olis ubi triitiat non male, 4)roducia ul
lima in solis ratione caesurae.
229. Oit., fragoia : iege fragosam,
253. Alli, iuis, sine interrog^tione.
241. Ott., lUud Pharisei : alii, lUa Pharisa^, quod
melius est, nt vers. 224 : Ecce Pharisai,
245. Reg., tacitam votvit cunctalio mentem : Olt.,
tacita vohit cunctatio mentes : Rom. cum editis , taci'
las volvii cunetatio mentes, Pro cunctatio alii scribunt
conctatiOf alii contatio.
NOTiE.
219. Moris erat femiuas et pueros non numerare.
HieronYmus, ad h. 1. : Mulieres autem , et parvuU ,
sexus fragilis, et cetas minor numero indigni sunt,
IJnde et in Sumerorum tibro quoties sacerdotes, atque
Levita:, et exercitus, vel turbm pu^nantium describun-
(ur, servif ei muliereSy et parvuti, et vulgus ignobUe G
absque numero pnEtermitiitur,
210. GAPUT IX. De signo Jonce prophetce. Maltb.
XVI, 1 seqq. ; Marc. vni, 11 ; Luc. xn, 54.
221. Sadduccei : produciiur prima, quai corripi-
tor 1. IV, vers. 14, apud aliquos.
224. Convexum coelum^ nox humida, Epitheton
utrumque aptnm , et ex Virgilio desumptum. Con-
texum esl rotundum , aliis cavum. Advertendum
est, versum secundum, et lertium Matthaei, quos
Juvencus exponit a versu Convexum ad vers.
FaUaces , deesse in aliquibus exemplaribus. Immo
Hieronyrous in comment. ad hunc locum, relatis
Quaiuor primis versibus cap. xvi Matlliaei , subdit :
Hoc in plerisque codicibus non habetur, sensusque
manife*tus est, quod ex elementorum ordine atque
constanlia possint et serem , et pluvim dies prcenosci.
Ea aiiieni legebat Hiiarius iu h. 1. : Mulla eos de non
tura eali conjicere solere respondit^ cum rubicundo
aut ortu , aut vesperc, serenum tumbosumve pronuu" r^
tient,
225. Astrifer, verbum Statii, Martialis; astriger^
Slaiii, Glauihani,Sollai. Procedit vesper olympo^ ex
Virgilio eclog. 6, vcrs. ultim : Et invito processit vesper
olympo,
2i6. Ventura tuce : Auctor Moreti , vers. 4 : Tris-
tia ventura metuens jejunia lucis. Serenum pro se-
reniiaie. Vide not. ad Dracont. 1. 1, vers. 586.
227. Tristia, etc. Matthseus aii : Rutilat enim
triste coelum.
229. Fragosam, fragoris, slrepitusque plenam,
vel etiam pernicios.tm agrlcolis, naulisque. Koenigius
vocem raram esse ail : sed praeier Valerium Flac-
cuffl, ei Quintilianum. quos allcgat, eautuntur Vlr-
Patrol. XIX.
gilius, Glaudianus, Ovidius, Graiitis, et alii veleres.
251. Facies tribuitur coelo , mari et monli, aliis-
qiie rebus inanimis.
234. Profundo, substantive. Draconlius, 1. 1, vers.
151 : Eruitur tellus vasto demersa profundo.
255. Nomine beUutjB intelligitur balaena, ul expo-
sui in uot. ad Draconiium, I. ii, vers. 159 : Horrida
monsira natenit et beliua gestiai ingens,
238. Qu:eriiur cur Juveucus vocet arva PhiUp-
porum, cum Malthaeus in singulari proferat cap. xvi,
vers. 15 : Venit autem Jesus tn partes Ceesarasa: Phi-
Uppi, EtMarcus, viii, 27 : Et egressus est Jesus, et
discipuU ejus in casieUa Casarcew Philippi, Hanc ur-
bem prope Jordanls funtes Philippus lelrarcha vel
condidit, vel ornavit, el a Tiberii Gsesaris nomine
Cmaratam vocavit. Posiea Juvencus sic earadem ci-
vltaiem memorat vers. 258 : Clara PhiUppceo quoe
poUentnominerura, Hoc ioco piurale PhiUpporum
pro singiilari PhiUppi posuit, nisi inalis emendare
Arva PhiUppcea, sociisque. Solemne erat poelis hujus
temporis vocalem brevem producere rniione solius
caesur» : quod magisnunc iii ipsis deprebendereiur,
nisi librarii audaces, hujus consuetudinis ignari,
plures versus corrupissent.
259. Vobis, a vobis : quod famiiiare esi Jiivenco.
242. Audinmus evangelisiam Matthxum : Quidixit
iUis : Intuemini, et cavete a fermento Pharisosorum et
Sadducceorum. Ai ilU cogiiabant intra se dicentcs :
Quia panes non accepimus. In ms. Gorb. 1 : Al iiU
cogitabant inira se dicenies : Ideo hoc dicit, quia panes
non atiulimus. Evangeliarium veius Tridentinum :
Tunc repuiabanl apud se dicentes : Quia punes non
emimus. Juvencus, ulexplicel fermenli PhariSj£orum
nomine discipulos inteltexisse panem, quein exhibe-
bani, aui fortasse vendebaniPharisaei, addit, lUa...
admiscent escis, faUuntque in nomine panis. Idem est
autem in nomne panis ac in pane. iiadius reponit :
Diceret sub nomine^ nisi versus vetarei. Sed Juven-
cus promiscue usurpat in pro sub^ et sub pro tif.
8
W C ¥. AQUIl
Pr^b I ^uam parv9 A4^s , 9en«u torpeiue, fa- ^^
[liscil!
2i5 Diciiis adversi, naviqgod toUere panes
9S8 ')<>') fMerii Tobi« f acuum, farrisque ca-
[vendas
Insidias jube^m : meminiMe ot »pire puiabam,
Quod pane^ quinqi^ plebis mibi niillia quinque
Inipl^rint dapibus, copbinisque auperflua untis
450 Fragmenla ad cumulum fuerint coilectpoiborum
Quaituor et rursum cnenanium millia panes
Quod fucile impl^rinl seplem, sporlasqiie rcferri
Yidigtis luisus eoro(det.is relliquiarum.
204 Sed moneo isiorum scmper femieuta ca-
[vere.
255 Piscipuli tsmdem, viialia vcrh:) secuti,
Doctrinara cernunl fermenti nominc dictaro.
Inde ubipervcnluni liqiiidi per terp profundi
Glara, Phillppaeo qux pollent nomine, nira,
Gogit eoncllfum sectantum disclpniontm,
260 Et quflirit quem ee pop^iidrum fania potaret.
Respotideni, multaa plebia miie esce loqueias :
Grebrius attdisie, et luullos firmare, qnod esset
L^GTIONES VARIANTES.
%U* Beg., OUob.,Rom., Pro (jua ; ei glossa Ucg., 249. Rom., Otiob., ei, a pr. m., Rfg., ImpUreni:
pro qufi cunr(a(io/ie. Sie eliam lladam. edidit. A)d. , editi, /f»p/erm<. Sensui roiigruentius est Implewit.
Daventr. , Pro qno. Fnbr., Poelm,, Proh quam pnr- Vii. ttom. Quod faeile implerent quhique ip-rtas-
va. 9to torpenie, mendose, Otu lorpenti. Idem Ou. que refevri, Vera lectio est sepiem^nmi quiuque :
scribil fatescit, pro fatiscit. In Rom., face$sit ; eiTor i^ meoiio eiiim iiunc fii de seplem panihus, >;ui in qui-
Yideliir pro futescit^ vel fatiieii, ^ (uor inillia hominum sufteeeruut. hnpleritU aiain
245. lieg., Roin., Tor»., odmfii. Ott. runi Aid., hoc loco retinendum cum plerisque.
IladasQ., Poelio., D.iveutr., aversi. Reuscbiuf, aveni,
sed euindem sensiim agnoscii in adtersi» Uente, ac
c#gitaUone aversi* adversi , vel alieni eraut a navi-
gio. Quod si cuin Parisin^ disiinguatur averiii , navi,
tuiic quidem navi toUere pune$ ent p^nee in nai\'m in-
ferre. Badius interpretatiatur adveni rnoi, apiiliciti
ad navetn : ScboB i|;enius admu^ ad vos inviceoi.
Matib:eus ait : At iUi eogitabani inlra §e dicenies :
Quia panes non aecepimu$, l^oia^l eKplicari Diciiis
adversif hoe eiii, Dicitis advefsis animis.
248. M^s. noftlri Reg., R(Hn.,Oitob., Quod panee
quinque plebis mihi millia quinQue- Usvc esl geiiuiiia
leciio, pnHliicia uitimaiu ^utM^icevel rationecxsiirap,
yel potius quia mui.i et [iquida iu diclioue proxime
seiueiiii Tim habeut produceiidi, aui cominuuem
cniciendi vocalem brcveui diciionis pr:c4 edoniis. Id
non iiiielligenteslihrarii aiii alitcr inularuiit. Poelin-,
iu textu, Torn., iladjni., P.ibr., Quod paiies quini C
fitebis mihi miUta quinque. poelm.p pro d. s., Ald.,
>aventr., Bas. : Panes quinque mihiplebis quod twl'
lia quiuque.
ftfi5. Rom., compfeta : emenda eompletas.
i54. iioin., rat^^ri; Reg., Oit., cuvere; editi, ca-
venda.
i^l. Reg., Olt., pervenium iiquidi, Rom. cuui cdi«
lis, perventum e$i liquidi ,
-258. Reg , Oti.,a pr. m., Kmn.\qu(B : vidciieet
perveNtiioi esl rtira pro ad rura. Vide I. i, vits. S91,
et h. i. vers. 381. Ek ediiis Aid., Bas., Daveuir.,
<7ifo; HadaiN., Fabr., PAeiiu., qua^ quod eiiam in
Oi|., a S4.'c. lu., exsiat, et Badius explic^t qua pirie.
Idciii Oti., ptllenl, quod mciiduiii recie ewendaium
ibi fsi per polleni,
S59. Torii., niinus bene, consilium, pro coiici-
(ium.
^O. Rom., q»em dUcipulorum fnma pulanni : re*
li<|ui, quctn sepopuloiuui famO' putqret, quud probuoi
ebl.
^61. Toni.. niale, Respondens, lieg. ei Oi(., Re-
spandeut miiUi ; et glos&a Rcg., wulti — discipulo.uai,
Seil apiius buic iuco esi mulias cum Rpin. el eiliiis.
Iii Oli. ex piebes rccie factum plebis.
NOTiE.
r %ie. Yacuum fuerii, v->pav^it. Tacitus, ii liisi., c.
58 : Subacto orbe, el a^mulis urbibus, regibusve exci'
iti, securas opes concupiscere vacuum fuii. S>>llusiiiis,
apud Gfllium. L u, c. \% : Poitquam, remolo meiu
P^nico^ simultates exercere vacnum fuit. Mariiaiius
Gapeiia, libr. i : 4^ picescire deis vacuum fuit. Eie-
g^iiti:! iion proiriia , aii Koenigius.
247. l>c rermeuto, seu paue Phuri^xorum, dic^)
bani inlra se discipuli : Locuiusest Uoiniuus quia
panes nouduiu aitulituus, ui sciiicel puiu eos eiuo
luus, caveamus ab insidiis Ph^iisae truiu. Jcaus vcro
eos reprebeudit, quod animuui iu pancs iniciidcr4;i)t,
iiiueque vcrbaeJMd inul igcrcnt. uequcinemiui^seut,
pauio anle <|uiiiquc pjiies miili^ 4iiiiu(|ue plcliis
implevisse, etc. Non crj^o dc pauil>MS laniopcre soi-
iiciii e^se dobebaul.
:249. Copkiaus, vas magaiiiii vimineuin, videtiir
iu magtio u>u fuisse apud Judxos, de quibus Juve-
Uaiis, s:U. 3, vers. 14 : Quorum cophiuus, fenumque
lupW/^x; el sat. 6, vci>. 542': Cop/tiuo [euofue re-
Ucto. Omeisius .idveriii, in priori ii^iraculn, a Mai-
iba^o et Marpp cophii^ noiuiimfi, |n iiuc sci undo
sportas.
i55. Cowpleo ctim geniiivo. Vide lect. var., ad
vcrs. OO b. I. Ubi boc veriui suut ciiin geuitivo Ci-
cero et Lncreiius.
:;54. Maiibxus, Ioi.. cii. : Quare noa inteUiaitis,
quia non dc pauc dixi vobis : Cavete n [crmenio Pha'
risoeorun^ $t ^^^tiuca^rum ?
255.Secii//.assecuii: verbunuimpiex pi-^eonposilo.
^57. CAPUT X. Pitrumpou caufessionem , (tuia
Christus Dei e&set Fiiius^ bealum appella^ Jesus. Uinc
dicto, ue vellet sua membra cruciutibus aflici, dure
iiicrepat, diceni^ Vade reiro^ Saiuna, Matlb. xvi, \'\
seq.|.; Marc. viii, ^7;Luc. ix, l8;Joauu. vi, 69.
Ul alit)i S3;pe dicil ierrce per ter^a, sic tmtc rer tergs
p;-o/itn^/t, sive flnari&. Gunler coinuiem. ad IViidtn'
iiiim, pr;cfai. libr. ii, cciilra Symmadi., vors. 45 :
T^rqumper tumidum freti. luielJigit autem Ju^ciicns
Ctirisiuiu ad regiom^m (/.i'sai.T.c Pbiiippi pervciiisse
p-r Ji>nJaucm ci lacoiu Semecbon, et idii>ii^Hi!> pro-
I) priollebr^porum mare, sive profuiKium, vocati]iiain«
liliel paulo ui^ijorem colieciioncin aqtiaruiu.
i6i. Gur Juveuciis aii, Crebrius audisie . . • q»<^<^
esiel Joanues Baptista? Maltb:i^us aii : At iili diU'
runt : Aiii Joanncm Baplislam, aln auiem Eliam, etc.
Verom iu Udnnullis exemplaribus versiiuiis \\aU\
l'giiur : At iUi dixerunt : Joannem Baptlslam, alii
auiem FJiain, clc. Kvangeliariiim Tridciiiinnui : liU
antem dixerunt : Joanuem Baptistam, alii Eliam, elc
Siiuili modii id efferiiia Marcus ci Lucas. qui prO|i-
lerea videiilur signiiicare, coinmunioreui iiaiic inva-
luisse opiuionem, Oliri^iuiu i^ssc Joaiineiu Bapiis-
inm. Vigeitai (|uippc apud Jiidxos doclrina de mc-
leinpsycbosi. Firmave liic posiium Cbt pro afflnuiirc :
verbum iimplex pro coinposiio, ui verto pro cverto.
h^aiudemgigniOcaiionem verbo firmo iribuuni iiirlius,
PaliadiMS, T^citus, ui aiios omitum.
W EVANGELlGiE UWTWiM LIB. III. 25«
iu^ltti iaaniM, iMpnlM 401 flttroioe lavil. k 2<^ HiinvaniM iaogui». v«J, terrie porUo« eorpus
IJnud umquam poteiit. Geniioris oiunera ftola
Ptfssuiutnm validiim fideicoiHedere robur.
Tu nomeo PeUi digoa nriute iuerig.
liac in mole mihi, saxiquein robore ponam
280 Sjsmper man«ura« «iernis moenibus xde^.
lnkru\6 dimu9 baee no» exsui>«rdbile poriis
GlauMfiim perpeiuo nuoibiro robore babebii ;
G(Bi««lUque iibicUvoa cowmiilera regoi
Fsl auimus, ierrlsqua tuo qu^ oexa rciiuqu( s
285 fHffJ Aibiirio mlo pariier OiHlata mai^bunt ;
lM>lTeril et rursus tiia qusc sentcnlia lerris,
Uaud alii^r veoiaoi a^Ii sub aede aolma,
Sed voa discipuli Christum me dicere cunctis
I Para roeinorai volueria lnm» %M 4>*gaiia
{verba,
2C$, EiiaiB veiiiase ilerun^ quero prc|)i*id ciirru
Turbine coelesti quondam siniulaia quadrigis
Aatrli inseruii rapid« vi§ rervida flanmue.
ioreioi'tm dixere alii, pnrs esse proplietam.
Tum Cbri^^ius, cttoctia iirrid«06 pcciore biando,
270 Gooqttiril, qiiie sit «eoienlia dificlpulorttiii.
Sed alabiJis Porm^ : Tu Sancii Piliiis, io^iiit,
266CJ)riaius,magniilcQ tmas qui luminecoii!-
[ple$.
Tttfn DoioinQ« forii respoodii ialia Peiro :
Poiro, b^iii» erifi : oam lalia pandere eerie
LECTIONES YARIAMTES.
264. Ald., B:is., Pars irepidai memori servan$ ora-
cttla menle. 5lss. noslri cum Had:ini. , Poclui. ei
aliis, Pars memoral volucris famce sibi cognila verba.
Torn. iitrumque versum conjunxit, prins Pars me-
wora/, tum Pars irepidat. Badins ornisit Piin mcmo-
rat^ piaudentibus Omeislo et Schoetigenio. Ueus-
cliius uiruti:que versum Juvenci es^e arhitraiur.
265. in Roin.r^rtim, iiic.duin pro iternm: U\ ejiim
n inetro e\igilur. R^^g., Oti., p:mpcfe fwyrti, quod
placel. Kdtticiim Uom,, pr(ppcte cursv,
268. Otl., ieremam dix^re aiii apparuifse prophe-
lum. li^g-t (l'iiii., cuin ediiis, Jeremiam dixere aiii :
pars ew v^ophetam. Possct susiineri scripiura Olt.,
ciiniraclis in apparpisse terlia et qu:irta vocali per
svnxresln. \erum leciio conununl^ comprobatur
llatth. ivi, 44: AliHi dijerunt: Alii Joannem Bapti-
stam, atU autem Eliam^ aliivero Jeremiam^ aui unum
expropketis.
269. In Aldo Tu Christus error esl, in Basilcensi
eliam edilione exscripius, aucm tamcn ip^c Aldus in
Erntis Jam einenilaverat. Rcg ^curtctosaffaius: alii,
cHHClis arridens.
273. Mss., responditf cum pluribus editis. liad im,
Puefm., respondet. Iii Rc^g. (orie bei)e correctuin est
f er forti.
B 276. Oti.y poterint; rortasse librarius voluit pote-
rnul, quod non male esset pro poteril.
279.Ueg,,^acmo/^,apier<irreciumperHr/ct^{tno/^.
281. Omcisius rcjicit inferni, quia infernum snb-
slantive j»ro carcere dainnaturum minus recie dici>
iur. KabriciusetSabatierius ediderunt Inferni: quod
v«icabiikim substantive reperilur in Lutinx vetcris
versionis mss, Corb. 2, et Germ. 2, el apud Itiiarium
in Iniiic locum.Observandum ex Cell^irid verbo infer*
nus, tutiiis esse infernum substantive neuiro more,
<\\mn in[ernus masculino, quamvis hoc eliam Chris-
ti:ini veteres passim usifuerint.
28^. Reg., Rom., robur habebit, sod iu Rom. fuit
robor a pr. m. Rcliqui, robore habebit. Probabilis esi
leciio robur habetit^ si iia inierpungas,/nfiernt9 domus
kwc non exsuperabile portis — Claustrum, perpetuo
muniium robur, habebit.
285. Ald., permittere pro rommtnere.
284. Ott.,r£/in47ttti; melius Reg. cuin nnillis edi-
(^ tis rclinques. Rom. cum Ald., qtiw ncxa manebunt.
285. OiU coeli : lege coBio cmn Reg., Rjin., Da-
venir., ^ld., 'Mi\coilis cumi lladain., Poelm., Fabr.
In Roiu., nudaia; erratum est pro nodata.
286. Reg., at : alii mss. ei ediii, et.
287. Ott. co^estisede ; caeteii costi sub sede.
NOTiE.
2li3» Lavk dllqHando esi in prtesenti a lavo, tavis,
'H iiine ^nrripiiur prima, aliqaando Im f«r}riftri(o per-
ieeio a /av#, invas, vel etiam a iai^o, tavis, et tunc
prtidttciiitr. E%«mpla utrinqHe «djvia sunt.
1fe6#. Simutaia, assimid^tta. Vide not. ad I. 11 vers.
U8,eil. 1 vers. 394.
26T. Vi* /toiMiM^ pre flamma. Vide noi. ad 1. 1
vers. 478, eiGiran. iMdic. Lucret. vcrbo Vis morbi,
269* Arridens, placidum vulium osicnden^. Chris-
Miui aliqttaudo mU^a noo li^gitur , aii Kfiauigiui«
Sed neqiie ei Juvencii colilgjtur risisse.
271. SiMiis Vetrus ; innuii eaiiiolicam expniiiio-
tteo) vcfb^ruCB D«»mlni: Tii e$ Peirm, et supfr hanc
piijfm mdi^cuiiO £cclesiam tueain, ui super Peiruiii
wdilieaia Ecciosia es^a iutelligatur. isi^iangcliarium
Tiideuiioiim aitenius : Tu es Petrus , et supsr istam
petram a'dificabo Ecclesiam meam, el porius inferoruw
aeo aiiifiiiii mu» Po^i;i addit (orti P0ir§ « ot cla-
rius, cuin ad reiu ipsnn aggroditur; Ttt nom^ii Pe^ri
digna virtute tueriSt '^Hoi' iu moU wihi^ saxiqu£ in
robare fQnam — Semp:r luuHSHrat aHitnis nmuibui
ced^s. SM^^iiatiijibr.i, ver^- 453: Pra^sotidumque Si-
moii, (litfui^m fujuaMue P$tri, Oifkmm^ cxponit:
Svper fidemx ^t fuHfessioueiu pauamt i^tc. Juvencus
chire m\ i.crsonaiii IMri r/^fi^r^ j^t ur;»iionibus Kc*-
clesix ac precibus liturgicis liujus inierpretaiionis
vcrllatem demonstravi in Commeni. ad Prudentium
hyinu. 1 Cath., vers. 63. Idein argttmentum egregie
pertrftciat erainentissimus cardinalis Gerdil in Opere
Confuiazione di due lihetli diretti conlro il breve, Su-
per soliditate, ctc, quo novHiorum cavillos iuviclis
argutueniis ac inirabili thcoiogica graviiaie refellil,
ponitusque di.jicil.
275. Koenigius docet Rab!)inicaiu hanc esse de-
scripiioncm homiiiis, Caro et sanguis.
277. Supr.1 vers. il9 : Q««r validum fHei gestabant
ce^uora rcbur. Goufer notaoi.
279. Robur saxi pru saxo, iit robur /S<:e/, ei libr. i
D vers. 478, Hlembrorum roboya. Confer nolaiu.
28i. Perpetuo robtre, quia portce infeii non pra^va-
Itbntii fi Iveisus eam. Pori.e ronoreo: iiriii:u lenseb:!!)-
tur. Ovidiu-» 1. 11 Amor., cl. 1 : Canninibus cesscre [0-
res: insertaque posli ^ — Quutnvis robur e:at, carminc
«ir.tt sera est.
2^5. i^odata, ligain in o/mIais. IIoc vci)>o Virgi-
lius, Ovidiu*;, plures<iiie alii anii iiii u^i siini-
i»7. KdMi«M(.so/ttia, erunisohna. Loculio poeiici
Prnperii » ramiliuiis ui noi:ii Sc:iliger l 11. el. 1, vers.
2^: Viidemeui veMimollit in ore liber. Mariiis Viclor
Pr.i fal. carui. io Genes. : i^ec tam.n arbitrii Holura,
itt tttrMN^ftta v^idMiis, -^ A^^^^unpid.i venH Htfbif.
259 C. V. AQOIL,
Parcite, quo soli cognoscant talia digni. A
290 Jam liix adveniet properis mihi cursibus in-
[ stans,
Moenibus in Solymis rabies cum prona Tu-
[rorc
Eximios vaium salurabit sanguiiie nostro.
Ast ubi lucifluum reddet sol lertius oriuin,
' Consurget radiis pariter redimita salutis
205 Vita mihi, cunctisque dabit sua munera terris.
Tum Petrus, magno perculsus corda dolore :
Absint, Christe, tuis, inquit , tam trisiia san-
[ciis
Monstra procol raembris ; nec fas est cre-
[ dere tantum,
Nec tibi tam durus polcrit contingere casus.
500 Christusad haec : Procul hinc, inquit, procul ^
[effuge, daemon,
JUVENCI
m
Nil divina tibi mentem pnidentia tangit ,
Sed terrena sapis, molliqne limore tremiscis.
Sed si quis vestrum vestigia noslra sequetur,
Abnegetipse sibi, corpusque animamque recu-
[sans,
305 Atque crucem propriam comiiatibus addere
[ nostris
Gaudeat, amissam redimet-cuigioria viiam.
Nam servata perit terris possessio lucis.
269 ^ quid proficient saecli mortalia lucra ,
Si damnum pariant vit», lucisqoe perennis?
310 Vel quae digna queunl animae commercia poni?
Filius huc hominis veniet sub nomine Patris],
Coelesiesque illum fremitu comitante minisiri
Siipabunt , reddetque hominum sua debita
[vitx.
Vera loquor : cerios isthic sub limine lucis
LECTIONES VARIANTES.
' 289. Ott., Had., Poelm. in texlu quod : plerique
quo. Rom. digna, corrige digni.
29t.Rom. iii iextu,Oiiob.,Hadam.,PoeIm.,promi,
quod a Heg. ei Daventr. indicalur iii nexu litlerarum.
Ald., Bas., Hom., ad marg. prod. s., plena, quod Ko&-
nigio niagis arridebat. Badius prona exponii percita,
293. Non dubiuin , qoin legendum sit lucifluum^
iion Luctifluum, quod videlur fuisse a pr. m. iii Heg.,
el ab Hadam. ei Poclm. edttum esi, uti etiain a Heu-
scbio. Sic l- IV. vers. 419 : Te$tem luci/luo sanctce
sermone saluiis. Fabricius vcrsum hiinc iia deprava-
tuni excudii : Ast ubi sol reddct tertius iucifluum
ortum,
296. Rom., Reg. a sec. m., AM., Poelm., percul-
sus. Oit., percussus, quod foriasse fuii in Heg. a pr.
m. M«nduin videlur iii TiiTtt.,perpuLu$. Hoin., Oit.,
Hadam., Poeliii.,cord«,iiuod in Heg. eiiam a pr. m. q
opinor fuisse. Nunc iii Heg. esl corda, et gio^sa per
corda. Ald., Falir., Toni., Daveulr. , Has., corda.
Reuschius pr«ilulii perculsus corda, Oti., pavore, et
'pro d. 8. dolore^ quod reliqui nobis eshibeut.
298. Roin. , ne{as est : lege, ne metrum cor-
rumpas, nec fas est.
300. Mss., cum pr.tsiantissimiseditionibus, Cltris-
tusad hcBc : Procul hiuc^ inquit, proculeffuge, dcBmon.
Sed in Roin. esl inquam iu texiu, ad maVg., inquit.
Hadam., Poelin., Christus ad hmc iuquit : Procul^ o,
proculeffuge, dmmon,
301. Mss. ei plerique editi , Nil divina tibi, sed in
Heg. Non pro Nil. Ald., Bas., Nil divina tuam.
Poelin. in texlu, /Vi/ divina tibi^ pro d. s., iVi7 tua
divinam, Heiischius luetur Nii divina tibi : qux syn-
taxis alibi occurrit apud Juvencum.
502.
miscis.
Reg., Ott., tremescts; Rom. oum aliis, tr€'
503. Rom., Ald., Bas., At siquis ; alii, Sed siquisy
quod duriusest, sed lenendum.
304. Editi , Abneget hic sese, Mss. noslri Roiu. ,
Reg., Oit., Abneget ipsesibi, Id leneo, quamvis me-
lius fortasse essel, Se neget ipsesibi, Matlh. cap. xvi
in versione Ilala ex ms. Coib. : Siquis vult venire
post me^ abneget se sibi; sic alii mss. veteres et Pa-
tres, abneget seipsnm sibi, abneget semetipsum sfM,
neget »e sibi. Evangetiarium Tridentinum : Deneget
se sibi, in Juvenco corpusque, animamque poniliir pro
seipsumy elesi accusativus pro verbo abneget, et par-
ticipio praesenti recusansy nt vers. 425 ocuirrit si-
niilis locuiio. Videetiam libr. i, vers. 65, 341; 1. u,
vcrs. 238, 752; I. iii, vers. 79, 139.
307. Torn., locis : eiiiciida, lucis,
308. Heg. R<iin., Ouob., cuin mullis editis, proft-
cieni, Hadam. , Poelm. in texlu, proficiunt. Poelm.
pro d. 8. , Daventr., Commoda sed quid erunt,
30!). Oit., Rom., Ald., subeant, pro pariantm
Heg. et aliis. Heuschius, si legatur subeantt exppni
vult, subire faciant possessores suos. Oit., Rom., lucis
vitceque perennis : cxleri vita lucisque perennis.
310. In Rom. videtur factum queant ex queunt ;
alii oiniies, queunt,
313. Mss. et pluresediti, hominum; in Reg. a pr.
m. fuit hominem, mendose.Hadam., Poelni., homini.
314. Ott., isihinc pro isthic, Rom., Heg., sufr lundne
lucis,0{i.,sub limine tucis, sed a pr. m.foriass«;scripiuin
fuit su6 lunune,Ed\iUiub nominelucis; Fabriciusvero,
subliminelucis, VerbaMatthxi xvi, 28,sunt: Suntqm-
dam de hic Uantibus , qui non gustabunt mmtem^ elc.
NOTiE.
»
292. Texlus sacer habet, Multa pali aseniori- quosdam, donec videant Fitium hominis. JAMh. xvi,
bus, et scribis, et prindpibus sacerdotum. Ad vers. 24 seqq.; Marc. viii, 39; Luc. ix, 25, etc.
S9, 1. i, observavi sacerdoies a Juvenco vates appel- 306. Propriam, suam, ui veieres freqnentius dice-
lari. bant. Nam proprius est periinens ad aliquem solum,
297. Malthaeus : Absit a (e, Domine : non erit tibi jj peculiaris. Sextus Rufus , Ammianus Marcellinos,
hoc. Arabica xersjo : Absit tibi^ Domine^ "L/^^* ''^' aiiique ejusdem temporis proprium pro suo u^urpa-
hoc : cui accedil Juvenrus. lilvangeliarium Tridenti-
num : Propitius esio, Domine : non erit libi istud.
Praeposilio a plerunique expriinilur, ul absint a tuis
membris ; sed nonnumquam omiltitur, cum insit
vcrbo ipsi absum.
298. Nee fas est credere tantum. Virgilius I. iii
Get>rK., vers. 591 : Si credere dignum est.
300- Vide Prudenlium hyinn. 6 Calhem., vers. 137 :
Proculy 0, procul vagantum, etc.
503. CAPUTXI. Uebere unumauemque tollere cru*
cem suaniy et sequi Dominum. Item non morituros
runt, poetae eiiam boni, Horaiius, Lucretius, Ovi-
dius.
310. Matlhxus : Aut quam dabit homo commutatio-
neni pro anima sua ?
311. Sub nomine pro in nomine,
512. Fremo , ct fremttus in plansu et laetitia non«
nuniqiiam usurpamnr. Virgiliiis I. viii, vers. 717:
LcBtiiia , ludisque vicB, plausuque fremebant ; et I. v
vers. 148 : Tum piausu, fremituque virum^ studiisque
faventum — Consonat omnenemus.
Ui EVANGELICiE fflSTORIiE LIB. III. m
315 Inveniam , coeli fulgens cum regna capessam. A Au isthic laniae spectacula cernere molis
Irina tamen hic lentoria vobis ,
Haec ubi dicla dedit, passus,bi5 terna dierum
Luroina con?exo terras iranscurrere ccelo ,
Tum secum jubet abruptum conscendere mon-
[lem
Petrum , Zebedeique duos per devia natos.
320 270 ^^^^ tibi pervenlum secreti montis in
[arcem ,
Continuo Christus faciem fulgore corusco
Mutatur, vestisque nivis candore nitescit.
Respiciunt comiies , mediumque assistere f^an-
[ctis
Eliae , Mosique vident. Tum talia Petrus :
525 Respice , num nobis potius discedere ionge ,
Conveniat :
Si jubeas, frondis faciam diversa paratu ,
Singula sub noctcm quas vos aulaea receptent.
350 Talia dum ioquitur, coelo prxfulgida nubes
271 Circumjecta oculis vcstibai lumine mon-
[lem,
Et voz e medio lucis manifesia cucurrit :
Uuicus hic meus est Natus, mea sola voluntas;
Hujiis justitiam justo comprendite corde.
555 Discipuli pavido presserunt corpore terram,
Nec prius e prono vultus sustoUere casu
Audebant, sancto Christi nisi dextera tactu
Demulcens blandis Ormasset pectora verbis :
LECTIONES VARIANTES.
Itaque vera lectio videtur stt6 limiM lucis^ ut libr. ii, B etinm in Reg., sed in hoc emendaium fuit per di^
ver^. 654 : Lucisque vigens ad limina. Et poiest id
intelligi de line ipso vit:e, utapud Apuleium libr. xi
Meiani., post roed. : Transactis vita^ temporibus jam
in ipso finitce lucis timine constitutos, Matih.-ei lex-
lum alii de exortu Eviingelii, alii de gloria ascen-
sionis : ilem alii de Joanne Evangelisia, alii de un-
decim aposiolis exponunt : nonnuili de Transfigura-
tione, qure paulo post secuta est.
317. PIerii|ue converso : Olt. prod.s., Fabr., con-
vexOf quod ex codice Helmsi. niagis arrisii Reuschio.
In Roiii. niendiim connexo indicat eiiam convexo.
Vide snpra v. 2i4.
5i0. Reg., Ott., perventum secreti: ut v. 257 h. L:
Inde ubi perventum liquidi. Rom., ciim edilis, per-
ventum secreti est, In Ott. et, ut videlur, in Reg.
scripiumfuitS6cre/immon/)<, sed postea delelum in,
521. Iii Otiob. a pr. m., nisi fallof, exaralum
fiiit facie, a sec. m., faciem: quse est vera lectio per
Grapcismum usitalum.
522. Rom., vestis niveo; reliqni, veslisque nivis.
52i. Oii., Moseique;Rom., Moysique; SiWljMosique.
526. Mss. ei pierique editi, An isthic. Torn.,
Poeim., Hadam., Anne istkic, quod fortasse ab ali-
quo factum, ne an producatur: posse autern an, et
simitia monosyll?ba, qux brevia censeriiur, ali-
quando produci, osiendi ad libr. ii, vers.517.
527. Reg., trino tamen hic tentoria vobis, et glos-
sator iiidical trino apparatu. Olt., haventr., Ald.,
Bas., Westh. in textu, trina tamen hic tentoria vobis,
producto scilicet a in /nna raiione c:csur9C. Iladiim.,
Poelm., Fnbr., Westh. ad m.trg., Toru., trina alta-
men hic tentoria vobis. Rom., tamen hic vobis tentoria
trina.
528. Reg., frondeSj bene correctum per frondis.
h\ Oti. mendosey, diverso paratu, quod menduin erat
versa paraiu. Error quoMue videtur esse in Ott.
fronde faciam pro frondis (aciam.
529. In Oitob., sub nocte, e( in Rom. receptant
lorrige per sub nociem, et receptent.
551. Reg., vestiebat^ quod ita fortasse scriptum
fuit inOit. Ediii plerique cum Olt. a sec. m., Rom«,
vestibat. Davenir., Poelm. pro d. s., condebat. Pro-
biiin est vestibat pro vestiebat. Virgiiius : Tum mihi
prima genas vestibat flore juventa.
555. Ald., Bis, Westh.in texiu, Vivens kic meus
est, Alii. editi, Wesih. ad marg. cnm mss. nostris,
Unicus hic meus est. Ald., Bis. , Poelm. pro d. s.,
Torn., voluptas. Mss. nostri ciimaliis cdhis^ volunias;
ei glossa iii Reg., in quo mihx bene complacui. Elsi
voiuptas videalur magis proprium, t:imen aucloriia-
tem mss. exemplarium seqiiamur, prxsertim quia
ad voluntatem perlinet, quod dicitur, in quo mihi
bene complaeui, In primo hemislichio sine dubio
p potior e^t scriptura codicum mss., nam verbum
^ CTmctts expriinit, (|Uod in Evaiigelio dicitur, Hic e$t
Fitius meus diiectus^ aul dHectissinius , iil in versione
antiqua ex codice Colbert., vel charissimus ex codice
Corb. I. Evangeliarium Tridentinum : Hic est filiui
meus dileclibsimus^ in qno bene sensi,
557. Roin., ni; Reg., Oit. cuni nonnullis editis,
nisi. Poelm. pro d. s., Ald., Fabr.,B>s., Torn.,
quam. Equidem bene L:iiin:im existimo hanc loquen-
di raiionein, Nec prius audebant, nisi dextera firmas-
set, etc. Non suni cene oinnino siniilia, sed tameu
non sunt valde di>similia hsec : Csesar libr. i Boll.
Gallic, cap. 51 : Non posse ejus imperia diuiius susti-
tieri, nisi quid in Ccesaresit auxiiii. Alii alio niodo in-
terpungunt. Horaiius lib. i, sai. 5, vers. 79 : Num*
quam erepsemusj nisi nos vicina Trivici — Villa rece-
pisset.
NOTiE.
516. CAPUT XH. Transfigurasse se Jesum in
monte, Matth. xvii, i seqq. ; .Mfarc. ix , i : Luc. ix ,
28.
517. Lnmina bis terna dierum , positum id est pro
sex die>^
525. Assistere , adesse : eodem modo libr. i ,
vers. 617 : Et precibus gaudii gaudent assistere tur- ]
bas.
525. Matthaeus : Respondens autem Petrus, dixit
ad Jesum : Domine , bonum est nos hic esse : si vis,
faciamus hic tria tabernacula, tibiunumy Moysi unum^
et Elias unum. Jiivencns id nmplificat : scd cur ail ,
Respice, numnobis potius, elc. ? Fortnsse interroga-
tive legehat, Domine, bonumest noshicesse?
528. Pavntu, appiiralu. Val. Flaccus 1. ii , vers.
652. Mensceque paratu — Regifico.
530. Pr(efu/<;i(/«sso!iusJuvenci nuctoriialc a For-
cellitio inter verba Latina collocatur. Omeisiug eam
vooem tribuit eliam Julio Firmico. Latini prcefulgens
potius dicunt.
551. Vestibat lumine montem : elegans metaphora.
Virgilius I. vi, vers. 640 : Largior hic campos wther
et lumine vestit — ^ Purpnreo , solemque suum sua si-
dera norunt. Adde Lucrelium I. ii, vers 142 : Conves^
tire sua perfundens omnia luce.
552. Libr. I, vers. 596 : Tum vox missa Dei ion ■
gum per inane cucurrit.
555. VuieuSf unigenitus,adeoqne impcnse, er (rnrce
dilectus.
556. Prono , quo proni ceciderant in faclem
suam.
358.
sativus
mnSi
Demukens firmasset pectora : idem accti-
a duplici verbo regitur , ui fa»pe \idi-
245 C. ?. AQUIt. IDVBNet M
Surgitc, et abjccium fbrlcs catcale tliiiorein, a Ciir scriptia ve?c>»m Scril>artim raciio certet»
340 Nec cutquam prxsens panchitttr visio vobis,
272 Ni prhis hoe homints sobote» §t>eciosa
f reporiet
273 ^^ lucrmrePerens moHis rfe sede (ropfea.
Consurgunt, solumqne vident, el voce requi-
[runi,
LECTIONES
540. Ou., velus codex post vcrs. Surgile illico ex-
primii huiic Nec cmquam, «misso qnovi» alio versu :
sic eliani eilidU Alti., el Bas, Alii iukw w&uin Sicr-
gite cl Sec cuiqiMm Itiscruiit uliuni versiin», qiio
liaRC eaden.i senieiilia contineinr, Nec cuiquami)r<B'
sens pandatur visiovobU. Variant anteHi mss. ee«lices,
el ediiiones in hoc verra Mitnideu4(». Reg.« Rom.,
Horomati$hujus expertes facite cunctos, In Ucg. esi
glossa : Horomatis — oraculi, vel visionis; \\\ Rvhii«
scribilnr Uorromiuis. Versiis ila exposiiiis nbsonus
e!<l, «t ex^ex, mli'0 {ue Juvi^nco itidigaus. Alii ergu
alio mo(Jo rt»forM»aruiit. Poelni. prod. scripi., Ora-
muisque hujnsce expefiesreddUt cuncios, Torn., Mo-
ramatis hfijus expertes vos reddiU eunetos : oiniUi
del>ei vos , ui versus coiisiel. Fabricius , Da*
venl., Poelm. fn lexlu, ILtdain., Glorice «I hujusce
expefks vos reddite cunctos. Beda Ketract. iii Acl.
Apost. cap. tx, vers. H el H: Ecce enim or(H : H
vidit virum Ananiam^ sie ait : iu Gracm ka^tur iia :
Et vidit i:i visn virum, hoe eal, i^ 4^«fMrrc, ^uod iHt-
men et Juvencus pr^sb^ter in evan^lica coimUie posnit
dicens : Hwwmatis tsujus exjnrteSi reddUe cunctos.
Laliheus l)o scnpi. cectes. ttbi do iiiveuca agit, t»b«
servait biine le^^iionoro a vtilf^nta veraintke abesse,
seilicet a plf^risque vnlg.ais cdiil>»ikMis Javenci»
qiiia imperit»»» liUrario>, aut temerariiis correeior,
eani dictioueoi /i >ramatisenak ignorarel, iu gloriam
verlere miluii, qunfii i»i luio bu^rer^. SeiiMl^eiiiua
etiain pn};tt iiiv(>ikeiMii retiiiiti$<ie hornmakis verbunt ^
px lexlu Gr.ico. CnHlraUmmiii» el Joacb. Kuhuiiia
iii lilieris Mi Kod »igtutfi daiis b»i»c ve^&iftm I.uih|imiiii
.spuriuni ri^jitMUtii, quem in suacoilice n>'it «xMr^
afftriHatKuliMiHs. Quml auieiA ia a^seril, eUiUonem
Anlomi NelH^is^ieiisis, qwad priina eum eiiariaiumibus
siiis dedit Juvf^neniHy e margine in lexlum tiuiM
vcrsuni reeepisse, id falsiim omiiino es»e, ostendi
inProleg«>m. n. 71, ciim Quiia quidcin exsiiieril
ediiio Jnvenei obir eaarralionibu-i Nei>ri^sensi».
MagjHiin profeclo pondiucx auclQrilale Ued« acce^
dii huic versm Uoromaiis hujusi exp^iesrcddiU cuH-
ctos. Nihilnniinus cenaeo, euni 8|>urium esso, ei auie
Bcdae ienipi>ra iti aliqiK» eodices irrepaisse. Cuqsi
euim hsec vox korama bonis Laiinitaiia aueloribus
ignota sii, et seqttiorl a;vo apud neoacboa fre^i^eii-
34$ filtam primum coBii de sede reveHi
In terras, Chrisiique dehinc consurgere lucem.
Chrlstiis ad hiRe : Yeniel cerle sub lempore
[justus
EHas, reddens mex omnia Miiu ssecle.
Sed si qois credii, jam venerat anle feva^ceBS,
YARIANTES.
ler usurp:itaappare:it, xqnum e^t conjfcere, aiiquem
glossaii^rem versiMn Juvenci, ffec cuiquam p^sens
fHuadatur visio ro^, iia explicui«se : Uoxatuatu hujus
exfierles reddite cunctos^ aut, si versum nolnil coni-
ponere, (acite cfinctos, Proccdenle lempnrc hic ver-
sus siHinl euin ahero gtwiuine i»> texiuui Inlrusus est;
et cuu» e^) dictio ^orem miuu^ Dostea fui^et uiitala,
aiiqui clarins rescripserunt : Gloria: et hujutce ex*
B perles reddite cunctos : ex qua miitalione ctiam (it,
ulexpressa menlio visionis io uiroqiie versn nou oc*
currai. Horama, \^ palius eram.i siue aspiraiione
ab seripioribus iuHmi sevi diverso qnaniitatia inter*
valio efTeriiir. Aldbeimus de L^ude virg., ca». ^d:
Orama per nockm cernelnH rite superuMm. Cualde
nio»aeiius C(»rikeiensis in Vita S. Auscliarii, cap. 16:
Pi»:ia n*ati vindex iuii hufus oiomotis iKdcx. Nuuiiulli
.scribQbantorooia. Uehiijus vi>c:ii)nli usu apiid scri-
piorea medii, <m inliini ;cvi Ducaivgius plura profcrt
ex p:issione SS. Perpetu.v. ei Frliciiniis, ex Vita
S. Willebrodi, ex S. GiKrardo, cx llndoiplio Torlario,
ex Uguiiene, ex Olb^rio AliUite Ceutld:ic., cx FuU
cuino, ex Fridegi»do, et ti^ruieiiricu, De xcrsii vero,
qnivere Jnvcnci cst, hoc notaisduiu, miriticc eocx-
picari vcrliaM.»tili. xvii, ^* : Xemiui dixeriiis miAuem.
Hjdc eadeni dictio v<«io, aut vi niu iu alii:» v^teribus
versioiiibus sncrse Scripiura; repcriinr, m uuUa au-
teui earuiu oram»^
5i5. Mss,, cuni plerisque «^itis, sotwuque vident^
€i voce requiruni. Hadam., Poelnu in tcxtu soUdunh
^u^ v}r/<!)i{. Poelinanii. pro d. 8., Weslh. in icxtn,
solum^e videnles voce reiiuivuut. Wesih. ad marg.,
fWi^uiH^iie videntesvoce requiruut, Rcuschiu9 caii)icit
tolitumt]He videiii, hocesi, ^olita specie, suda ligura.
Sed aacer texiu^ aiud su^dct M;iUh. xvii, 8: ta^ai»-
tes oiulos nemmem viderunt^ uisi solum Jesum : quoil
paulo antc dictuni, scd a Juvcucu hoc loco oppoituue
refertur.
544. Rom.. iai«;lto ;. legc [actia^ ut s.T()e flibi boc
vocabulum occurrit.
547. Oti., certe ;\\\ii, certo.
548. Westh. in textu cce/o , ad niarg. smcio, Reu-
schius cmlo cum Badio reciperet, si quidem codices
hauc lectiouero hrmarent : nam proidus ca accc<|it
ad tcxium Graecum.
NOTiB.
559. Abjeetum^ ab efTectu; qui eos abjecerat. j) est^ donec adveniens Elias itlum unxerit et manifestum
540. Vobi^ pro a vobis : phrasis Juvenco valde f:u omnibus reddiderit. Pulahant eliam Eli:im an!e Cliri-
roiiiaris.
541. Huc, inGaiii»;un, expoaii Sehoaiticnius ex
M:irc. xTt, 7 : Quia ^rmedit vos in Gatiheam : m eum
videbitis. Melius lainen interpreiabimur AiK^, Ui urUem
lerrirum, in lerr«is, ul to ab iuferi» diiiiugiimilur.
54i. Itieiu aecttsalivus trapma cuin duokiui verbis
reporiel refereng^ ul nuper obsiervabam,
544. Mauh:t^us : Et iuieiff^averunt enm diwijyuti^
dicentci : Quid ergo Scri^ dicwii, qHod Eiiam o^por-
ieat priniumveuire? Marcus ; £i iutexro^abant eum,
dicentes : Quid ergo dicunt Pharisfiii ei Scribw^ ^^ia
Etiam oporiei venire primum 2 ilaec nemp9 erai se-
nioruin tndiiio , quaiu Juvencus voeu scripila
veterum , ut h, L vers. i5(i pracep^ veterum.
Hinc iradilionem Jud;Koriim sic exponit Try-
pho in Dialogo cum JuuiiioMuriyre : Ckristus siqui-
dem Hatu$ eei^ et aiiculfi e.xstai, Ignotus est^ ac ue ipse
quidem seipsum scil, neque potestate aliqua prceiitui
stuiu omnia restituinrum iu meliorem slaiuni. Hinc
^iscipuii» cumvidi$seut Gliam protmiis evauuiise,
interrogabani, cur Scribaa ex traditiono seuiaruui
adveniuiu Messiae posl Cli:c adventnm djccrcnt.
546. Chrisii lucem^ Cbristum in carne manifesta-
tnm, qui vcra tux est mundi. Libr. iv, vcrs. ult :
Ber P^ominum tucis Christum.
547. Auie sccunduui Damiui advenlum G|ias re-
stiiiiet omni:i : quo speciat prophetia Mrtlaciiix <Y,
8 ; Ecce ego mitiam vobis Eiiam propihetam, antequom
veniat dia DQniiiii n\agnus ei horribitis» Reuschius
sfff/o accipit pro bujns vitae condiliune, vel (iro h^
ininiUus iu s:l'Cu!o viveatibus.
549, iienasceus : Qineisius vcl pro .slinplici noi*
cens accipit, vel meietnpsychoseos seuiiua aguo;icil«
quaiii cerle u( in Juve.i5C0 agnoscamu^', iiufU iio'}
cogii raiio. Nihii euim aliud eitpriuut, uisi veumu
4 »aunein iu virluie E^Wx ex cap. \ Lucg^, vers, 17,
565
M5 EVANGeLWJK IINTOHIJ) LIB.
^^^ S74 Ign<)tuni Teloii rabies quein cu'ca fitroris A
Demersit lelho ; iiiox saevior altern sodes
En boiniiiis na(o trucibus lanialibus iiistai.
liaRc aii, et populum repeiily monlemqoe re-
[liQ^Qil.
Ecce sed inflexis genibus» fleiuque solutus
555 Yir senior» preeibus Gbristum Yener«ltisadorat :
Davidis soboles, bominum lumenque saliisque,
Te preeor, borribilem naii de c^rpore m^rbum
Proturbes« redd^sque seni solalia vilae.
Nam curstts lunae natum miUi daBmouis arte
360 Torquet» et in liquidas dejeclum projicit undas,
Aut miserum raedio projectam voUit in igni.
Nain tua discipuli sectantes jussa, frequeuter
Connixi, nulla in solidum mihi dona dederuut.
551. Variant mss. et ediii
merut^ quam dimersH. Conjiciebam Demi$it letko^ ut
vers, 489, letho demittere, Yernm IIor.iiius I. iii,
od. 16, dixit. Demersaexcidio,
o5i. OU., 1)19»« kominis : relineEn kominis, Ald.,
Ra-^., taniantibus , retine laniatibu», WtfSlb. in lexlii,
instat; ad niarg., instar, nescioquo seitsti.
o5ti. Reg., sobolis pro so6o/es, ut in alits veteribas
codicibus (amis pro famea, et siniitia.
5r>7. Rouu, natum, supra nato; alri, nati.
558. Mss. cum Torn., Protnrbes, ut kostem pro-
Ittrlrareapud Livium, ot Virgilium. Aldus. cumaliis
editis, Perturbes.
559. Rom., iVain hsntB ennus natum; alii, /Vem
cursut Innw.
560. Rom., profrahit; cneierl, projicit ; Reg. et
Ott. scribunt proicit,
504. Rom., Uadnm., Poelm. in let tu, cord«; Oi*
tob., Rog. a sec. m., Ald., Torn., Bas., corda ; et
glossa Reg., p.T corda, p
566. Rom., An etiam patiar ; melius alii , En ^
etiam,
567. Oll., prtrferre . qund fortasse fuil eiiam tn
Reg. AUi , perferre.
568. Rom., pondere magno; reliqui, poudere multo.
569. Reg. , mntique hinn ; ei glossa , id est, a
corde , et |M>slea alia glossa in caHtulsa , scilicet
ejecta.
575. Mss. omnes nostri cum Oaventr., Ald.,Bas.,
labal. Iladanu , T»rii., roelm., Fabr., tiiubat. Alibi
etiam ex Qde nonnulliiruui codicum iofral uccurrit
priiua producia , utl. u, vers. 457. Genuina igitur
ni. 916
S75 'f «>» Gbrisltts , msgno commotui corda
[ilolore:
gens ntiUios fidci, gens eflSere semper«
Eh etiam petiar, vobiscum me fore terris ?
Sicaift, el puerum maudat perlerre parenti
Ante suos ▼ullus. Tilm vecis pondere multo
Incobuit, raentisqiie siroul eouvulsa YfQeiia
570 Daemouis borrendi, purgato corde , ftjgavit.
Diseipnii rogitant cur oon successerit illis
Ejiisdem pueri toiies tenlate medela.
Respondii Doininiis : Labat quia pectore vestro
Instabilis Odei nutans per lubrica gressos.
575 Nam si certa foret credendi portio vobis,
2761<^^'n<taBmiiiimi posset praestare siMpis,
Istius biuc montis pos>etis veliere verbo,
LECTIONKS TARIANTGS.
sed meliuft est de- B lectio videtur esse labat, non itmto, qoamvis ad ra-
tionem metri propios accedat Hhtkai , a«i eilnm
lap^^at.
575. Rom., Jam •<; Torn. , Sed u ; alii , Nam sl,
Ott., Rum. , certa foret ; relt<fui , Umta fomt. Reus-
chins pr?pfcrl certa , quia prareessit /tliidar^ , vel /a«
bare, instabilis, nutans. Uadam., etPoclm. pred.s.,
nobis, uiiitus lieno. pro vobis.
576. Ald., Bas. , Poelm«inu. iiro d. s., Qwb ni*
nimi posset granum prmsiare sinapis, Reg., Rom.,Oil.,
cum pleris(|ue ediiis, Instar qua minimi passel pree^
sta-e sinapis. in Rom. esl. Instar quad; iti Otloboii.,
possit ; iii Reg. glossa , pr«iiar« — sdticei koe vokis^
In vuigaia lectione inieiiigi poiest. Si lanla vobis
esset fides, quie insiar luinimi sinapisposset preeebare^
lioc est, eniinere, vel etiam prodesse : naiu prmUare
pro prodesse aiiquando siinpliciter ponitor, ui doeui
ad Dracoiitium vers. 607, carm. de Deo, libr. ii, el
vers. 64. Satisfact. Kmuigius melius explieat , quio
possel praesiare insiar (simililudinem) minimi siiia*
pis : nam instar occurrit in nominalivo , ci accusa*
livo. Pro stnapis fortasse legendum stiMipi : nam ih
nopi.neutru gencre indeclinal>ile est, Maui|KS , stiie^
cuui declinator, feminei geiieris est, adetMfttedebet^et
repoiii minimeB. Verum <ma|M,smapis ueuiro geuera
declinMbile uiulti ndinittunt ex Fetronio , et Apioio,
nonuiUli eiiam ex Columella. Adisis Ferceliinum
verb. Sinapi.
577. Ott. a pr. m. kic, a sec. m. hine cum c«leris«,
Mss. iiostri cum Ald., Torn., Bas., posseits. H»dam.,
Poelin., Fabr., poteritie^ sic poterimus ocoorrit apud
Juvencuiu, lertia producUi.
NOTiE.
(le Joanne B;ipiista : Et ipse prcecedet ante itlum in
spirilUf et vntute EUcb.
550. Maiibseus : Dico autem vobis^ quia Elias jam
venit, et non cognovemnt e^m, sed feceruut in eo t^ua:-
cumaue voluerunt. Sic ct Ftlii/Ls hominis passurus est
ab ets. Est igiiur conip.nralio vWii^t rcfcienda :id al-
leram ccedem , e tc.
555. ('APOT XIII. Pttcittw lunaticum curaum
esso-: montemque e loco movere posse^ qui taniam ha^
beat fidemy mmilum esi sinapis granum. Mttlb. xmi,
41 -eqq. ; Marc. ix, «6; Luc. n, 56.
555. Luca» ail r Vir deturbacxclamavit.H\t\\c\is
seitiorem vocai, fovtsisse quia et vir er:'t, ei paifr.
Ileriim vers. 558 : Heddasque seni solatia viiff. Iloc
eii MU loco idoiu .'iccus-.uivus Deum rouji^n^iiur duo-
biis verbis veneratns adorat,
556. Libr. i, vcrs. 7Ai : Terris hmenqu^ iatus"
qnc.
559. Llbr. i, vers. 482 : Nam luna^ ctirsum comi-
tata insatiia mentis.
565. In sotidum pro solide, plane, integre, vere.
Apnteius advcrbii more dixit SGtidnm l. v Netam*
Yirgilius 1, ii Georg., vers. 78: Aut rursutn euodes trun-
ci resecattlur, et atte — Finditurin solidumeuncisvia^
iibi suhauditur %ntim, vel robur. Cx usu foreusi m
so/idMm suinitur pio iu loium, aut oumiuo. Omei-
siiis expticai: Miiii sotide saiisfacexe Mon potu^unt*
7M. MaltlKTus : Et increpatit illtm Jesus, et e^l
D ab eo dcemonium. bvangeliarimu Trideittiiium : Et
corripuit ittttm Jesus, ei exivit ab eo dwnioniutu. Hi*
larius in liunc loc. : Objurgalts his, ei increpato dw-
mone, sanus puer facttis est.
569. 31entis convutsa venetta dcemosus hortendi : duo
geniiivi ab eodeni sul>sianiivo reguutur in comittuiu
hac scriptiira, ui observatum eliaiii fuit a lie>)S€bio
1. I, ver.^. 195. Vide eiiam libr. ii, vers. 515, 45U.
370. D(emonis horrendi : alibi dapinon difiiur ater^
ut 1. II, vers. ^59.
571 Illts pru ipsis purdtum , ul advertit Omc\-
sins.
574. Lubricum sub^^iaqlivi niore accipiuut Pliuiut
Juoior, M:icrobius, Ulpiauus, Papinianus, ul veieres
scriptores Christiauos omiltum.
^7 C* V. AQ131L
loque alias sedes canctam iransvolveremolem. A
Nam genu& hoc morbi pr ecibus sine fine fidesque,
580 Moltaque robosii jejiinia pectoris arcent.
Inde Gapbarnaum gradlens pervenerat 'oras.
Convenere Petrum, quibus insiat cura tributi,
Solvere poscentes solitum pro nomine Chrisii.
277 ^^^^ ^^ ^^ Pelrum conversus, talia fatur :
585 Dic, inquit, reges, quorum dependere natos,
Exlernos, propriosne sibi jussere tribuU ?
Respondit Petrus : Alienos solvere certum est.
Cernis, aii Christus, natum non solvere regis 7
Sed ne quem Ixdam , prseceplum suscipe no-
[strum :
390 £n maris undisoni rupes qusB prodit in altum,
578. Reg., Hittcifue alias sedes
579. Tom.,Poelm. pro d. s., Fabr., Nam genus
hoc morbi dumtaxat vota, precesque. Ott., cum Ald. ei
plerisque edilis, Nam genus hoc morbi precibus sine
fine, fideque, Vera scriptura exstat in Rom. ei Reg.,
Nam genus hoc mwhi preeibus sine /ine, fidesqueyquoA
explicat giossa in Reg., El fides cum precibuSfet
muUajejunia arcenL
581. Fabr., Capharmtum pro Capharnaum, Mss..
pervenerat oras, Sic eliam nonnuilae edilioiies. Aldus
cum Torn., Bas„ Poelm. pro d. s., pervenit ad oras.
Sed pervenio inventtur etiam cum accusalivo sine
pnepositione. Qvidias iii Met., vers. 462: Verba re-
fers aures non pervenientia nostras.
585. Mss. , et plerique edili , soiitum, Ott. ciiam
ad marg., solitum , in textu verbum abrasum esi.
fladam. , Poel., Fabr., solidum, intelligunt bi edi-
tores nummum aureum iniegrum, ei justi ponderis,
qui posteriore aevo io/t<<t4s dicebatur, et cujns valor
non idem quovis tempore fuit. In Evaugelio fit men- G cumqve sxpe adhibetur, ul osiendi in Cominenl. ad
Prudoniiuni hymn. 7 Cntli. vers. 216, et in nul. ad
Dracontium libr. ii, vers. 719.
401. Reg., Rom. ad mnrg., En hujus pueri simi-
lem sefingere certei. Ald., Davenir., Torn., Hadam.,
Bas., kn hujus similem pueri se reddere certet, Roni.
in texlu , tstius en pueri siwilem se moribus uptet,
quod videlur voluisse Otl., ubi est sermonibus pro se
moribus, In Olt. pro d. s. indicatum esl Istius en
pueri similem se fingere certet. Ita ediiiit Fabricins,
sed fingere niuiavil in reddere. Omeisio non disprue-
bat lectio quorunidam codicum suorum pueri simi-
lem se moribus aptet^ nempe aiiimo , qualis pueris
esse solet, simpUcissimo. In nosira leciione fingere
cstformare, quod non intellecUim variciatem scri-
ptur» peperit.
. JUYENCI 248
Scand^^r tibi suinma, Simon , hamusque pro-
[fundo
Siamine setarum connexus prxcipitetur.
' Haeserit et curvo qui primus acumine piscis,
Hujus pandanlur scissi peneiralia venlris.
595 lllic inventum duplex dissolve tributum.
278 i>i8<^ipQl't POS( in<Ie rogant, quis maxl-
[mus alto
In coeli regno meritis pro qualibus esset.
Tum Cbristus medio puerum consislere cffilu
Prsecipit , et plaeido docior sermone profaiur:
400 Quisqne cupit celsam coeii cousceudere sedem,
£n hujus pueri similem se fingere certet:
Erroris laqueos saeclis increscere certum est.
LECTIONES VARIANTE5.
lege Inque atias, B quw prodit in tequa , sed factum in aUum eadem ve-
teri manu. Poelm. in texlu t» altum : pro d. s., in
wquor,
594. Ott., pandatur; supra, pandantur,
595. Ald., Poelm. pro d. s., Torn., Bas., invento,
nimirum solve iribuium ea re, quani illic invencris.
Plerique, cum niss., inventum.
597. Olt., In coeUs regno; lege, In caU regno. Bns.
conica metrum meritisque pro ex Aldo scilicel, qui
ita edidit, sed Aldus errorem in Erratis animadver-
tit, et eniendavii.
599. Reg., PrcBcepit et placido, resistente metro.
400. Reg. , Ott. bunc ordinem .«ervant , primum
Quisque cupit, tnm En hujus. Rom., cnm ediiis, priori
loco, Enhttjus; postcriori, Quisque cupit, Aldusedi-
dit , Quisque cupit celsam cceU conscendert* sedem ;
in Erratls reposuit, Qui cupit exrelsam coeU conscen-
dere sedem, Sed genuina leclio est Quisque cupit :
nam a Juvcnco , et scqualihus ejus quisque pro qui-
tio didrachmae, non solidi : didracbroa autem , ut
suppnial Calmetus in Diction. Bibl., solidis decem,
etdenariis duobusre^pondebai. Praestatigitur legere
soUtum^ videlicei tiibuium.
585. Ott., rependere; alii, dependere, (fuod meiro
magis conffruit. Alioquio re in eomposiiis nonnum*
quam producitur.
586. Ald., Bas., propriosve;^\\\, propriosne. Westh.
In texlu, sive; ad marg., recte, sibi, Rom. in textu,
jussere;2id marg., tnisere, aut mendose tni «sere, quod
non ita clarum est. Mutari non debet jussere.
587. Poelm. pro d. s., Petrus his : aUenos. Deest
his in plerisque, et necessariom quidem non est.
590. Mss., cum Ald. et aliis, En maris. Hadam.,
Poelm., Fabr., Et maris. Rom. ad marg., undosum
pro undisoni^ videlicet undosum in aUum, Ott., rupis
Sed coH"
578. Transvolvere, Prudentius
vers. i9 : Donee rotata annaUum-
swcula»
580. RobusU pectorin, ut I. i, vers. 407
texla simul firmi iejunia cordis,
581. CAPUT XIV. Petrum in piscis ore nummnm
invenisse, quo tributum solveret. Mattli. xvii, 95. Ba-
dius notiit, Capharnaum^ penullima producta , poiii,
ut Menelaus.
586. Ordo hic est: Dic, reges quorum naios jus-
sere sibi dependere tributa, externos, propriosnc?
Sententia clara est.
589. Malthseus: Ut autem non scandaUzemus eos,
Ambrosius in psalmum xlviii : Vt aulem non facia-
mus iUis offendiculum . . . mitte hamum^ elc. Eodem
sensu Jiivencus, Sed ne quem tcedam.
590. Undisoni: hac voce nsi sunl Propcrtius, Sta-
tlus, Val. Fiaccus, Draconiius. Amplincat Juvencus
verba Mattlijoi, qui ila soliim ait ; Vade ad mare, et
NOTiE.
hymn. Calhem. D mitte hamum : et eum piscem^ qui primus ascenderit,
•Transvolverentur toUe, et^ aperto ore ejus, invenies staterem: iUum su-
mensy da eis pro tiie, et te,
594. Ciir penetraUa ventris^ cum sermo tantum sil
de ore ? Sic enim Vulgaia : Et aperto ore ejus, inve-
nies staterem. Intelligit Juvencus os aperiendum, ut
e penetralibus veniris stater extraliatur. Quod for-
lasse innuil llala in EvangeliarioTridentino: Etas-
cendentem primum pi$cem affer, etaperi os ejus, et
inveniens in iUo staterem, sume iUum, etc.
595. Dissolvere pertinet ad xs alienum , ut dissol'
vere pecuniam, tes aUenum, et siniilia.
596. CAPUT XV. Qui in coslum ascendere veUt,
hnmilem, ^ualis puer est^ esie oportere, ac ue unum
qmdem deciplendum puerulum^ et qui deceperit, diynas
poenas daturum. Mattli. xviii, 1 , etc. ; Marc. ix, 55;
Luc. IX, 46, XVII, 2.
402. Erroris laqueos: vide nol. ad h. I. vcrs. li,
ScecUs pru hoC mundo. Vm mundo a scandaUs, elC*
249
CVANGELICiG HlSTORIiE LIB. III.
Sed taroen infelix, per quem generabicur error. A
Qui vero e parvis istis deceperit unum»
405 Si sapiat, neciat aaxo sua colla molart»
279 Prxcipiiemque maris sese jaculctur in
[undas.
Nec quisquam fastu parvos conteropserit islos.
Horum custodes coelesii in sede tuentur
Altitbroni vultum genitoris sidera supra.
410 Sed siquis pastor, cui pascua credita tondent
Centum balantes, unam cum forte seorsum
Nescius error babet, quaesitor deserit omnes,
Unius et totis lusirat vestigia siivis ;
Illam si magno possit reperire labore ,
415 Laelitia inventse major tum nascitur agnac,
250
Quam pro cunctaram numero quod nulla
[ resedit :
Es istis parvis Genilor sic perdere quemquam i
Non palitur, gaudetque suis increscere regnis.
Si fralrem proprinm delicto commaculatum
420 Cemis» secreio mox dictis corripe solus.
Si tua verborum patiens moderamina laudat,
Labentis mentem frater lucrabere fratris.
Sin tua solius contemnet verba relinquena,
Tunc alius raonitor pariter pia jussa frequeniet.
425 Sed si decutiet docforum frena duoruro,
881 Tuno ad concilium referantur crimina
[plenum,
Ut populi saltem saneiur pondere victus.
LECTIONES YARIANTES.
405. Reg., coUo ; lege colla.
410. Ott., Et siqms ; AId.,^Bas., Sed siquas ; Reg.,
CQm aliis, Sed $iqui$ ; in Reg! tamen mendose scrip-
tum est Set. Ald., tondant ; plerique, tondent ; iii
Rom. error est tondet, Sabatierius edidit, Sed $iqui$
pa$tor : cui pa$cua credita^ tondens — Centum balaute$,
quod, opinor, cx ingenio cjus est.
416. Ald., Quod pro, postea obscure quod nulla^
vel quam nulta, Aiii Quam pro cunctarum numero
quod. Ald., Bas., Poelm. pro d. s., rece$$it ; caeteri
Te$edit : quod ampleclilur Reuschius. Ovos enim a
grege rnro, aul numquam soleni, recedere. Reg. dis-
tinguit, numero, quod nuUaresedit — Ex isti$ : parm
cum glossa in parvi$ — ex putiUis. Parum commoda
est haec distinciio.
418. Oit., concre$cere ; alii, increscere^ ut vers.
402; pro cre$ctre/
419. Reg., Ott., proprium, qnod magis place!,
qunm proprio cmn Rom., eteditis. Re&poiidei aulcm
verbiim proprium veibo tuum, Mallh. xviir, 15: Si
aulem peccaverit in te frater tuu$.,. lucratu$ eri$ fra-
trem tuum ; et vers. 21 : Si peccaverit in m.e frater
meus.
B 420. Rom., $ecreti$^ quo foriasse respicit Reg.
secretim : quamquam boc ipsum adverbium secretim
a Tertulliiino et Ammiano usurpatum est. De adver-
bio $ecreto noniiihil dixi ad vers. 205 libri biijus.
425. Reg. asee. m., coutemnit ; videtur prius fuisse
contemnet. Oltobon., Reg., Rom., Daventr., el Ald.,
relinquen$ ; alii editi, reluctan$, Reiineo reUuquens^ ut
idem accusalivus veiba pro verbo contemnet, et par-
licipio prxsenli relinquen$ deserviat, ut ia pbrasi si-
mili diclum vers. 504 h. 1. Abnegetip$e$ibif corpu$que
animamque recusans,
424. Mss. Rcg., Rom., Oit., Tunc alius monitor
pariter ; in Ott. est jftfm, quod meiro non congruit,
et fuita/toi, exquo raclum aUus. Fabr., Tunc aUu$pa--
riter monilor ; plerique cditi, Tunc aUi$ pariter moni"
tor. Torn., frequentes; emenda, frequentet.
425. Rom., di$cu tiat ; 0\i.^ dicutiet ; sed foriasse
fuit di$cutiet. Reg., de$cutiet. Ediii, decutiet, quod
verbum in discrepaniia codicum mss. pr.Trcrenclum
r videinr : siquidem occurriteiiam lihro hoc vers. 195.
426. West. iii texlu , Tunc ad con$iUum ; nd
marg., reclius, Tunc ad conciUum. Rom. in texlu,
concilium; ad marg.,;tt<itdum.
NOTiE,
Certum e$t poni solct pro definitum\ deUberatnm e$t.
Uic significat nece$$e e$t. Obscrvandum, Juvcncum
sentenii^ig trajicere : nam apud Matlliaeum itrios re-
perilur , Qui $candaUzaverii nnmn de vu$iUis istis^
eic., quod postea refert Juvencus v. 404.
405. Generabitur: Quintilianus libr. vii, cnp. 5:
Verba quce Utem generant.
404. Parvis^ pueris. Vide nol. ad Draconl., I, ii,
vers. 513.
405. Saxo moiari. Sic Pnidentius, de S. Quirino.
bymn. 7 Peristeph., vers. 24 : Summo ponti$ ab ardui
— SanctcB plebi$ epi$copu$ — In prcecep$ fluvio da-
«ttr, — Su$pensum laqueo geren$ — lngenti$ lapidem
mo/ff.El Laciantiusc. 15 de Morlib. Persecut. : /)o-
w$\ici, alUgati$ ad coUum molaribu$ lapidibm , mart
Viergebaniur. Lucas vocat lapidem molarem, Mai-
Ihajiis el Marcus molam a$inariam, quia Ia[)is supe-
rior mol,!» ovo^ Graice, hoc est, asinu$ appellabaiur.
Calo de Re rust. c. 10, Holas a$imria$ una$, et tru-
Wiki una$\ al., duas. Quod altinet ad senteiitiain,
Juvencus ail, Si rapiat , nectat^ eic, $e$ejaciUetur,
ctc. Malihaeus ait: Expedit ei, ut snspenaatur mola
a^inaria in coUo ejns , et demergatur in profundum
naris. Marcus: Bonum est ei magis, si circumdarelur
^ola asinaria coUo ejus , et in mare mitteretur. Sen-
8USCSI: Qui scandaiizaverit umim ex his pusillis,
majores poenas dabit, quam si mola asinarla suspen-
dereiur collo ejus. etc. Jiivencus videtur sic inter-
preiari: Potius eligerc deberes demergi in profun-
dum maris j ^ic. , qiiam nhnm oX bis pusillis scan-
mt^re. Favct buic Inierpreiaiioni Marrus , qui ita
pergit : Et si scandaUznverit te manus tua , absclde
iUam. Bonum e$t tibi debilem introire in vVam, quam
dua$ manu$ habenttm ire in gehennam: et Lucas apcr-
liiif : UtiUus est iUi, si lapis molaris imponatur circa
coUum cjus , et projtciatur in mare^ quam vt scanda-
Uzet umm de pusiUis isiis. Quod in Evaiigeliario Tri-
denlino sic referiur : Exvedit , ut lapis molce eir-
cumjecius sit circa coUum ejus, et projectus sit in marc,
quam ut scandaUzet unum ex puiiUi$ istis,
406. Sese jaculetur : vide I. i veis. 424.
409. AUithroni, ut I. i, vers. 52. Sidera $upra,
D prsepositio postposita. Virgilius l. xi, vers. 509 : Est
omnia quando — l$te animu$ svpra.
411. Balantes proovibus poelicum est. Centum pro
numero indefinilo accipii Omei?iu«. Idem nuincrus
iu Evangelio referiur.
415. AgncB, nempe ovis.
416. Ablaiivus cum parliculis quam pro clcgnntor
poniUir post comparaiivum. Livins libr. x, c. 14,
Minor cosdes quam pro tanta victoria fnit.
419. CAPUT xVl. Quonam modo aUena vitia corri-
qere oporteat. Mailh. xviii. 15 scqq. ; Luc xvii, r>.
Fratres ei sorores se invicem apiuilabaniChrisiiani
veteres. Consnle Commeni. ad Prudent. bymn. 2 Per.
vers. 73. .
425. Sin tua soUuSy etc, ?i coniemnel tua verba,
cum solus, et secreio enm corripis.
424. AUus monitor : Mattba-us ail : Adhtbe adhuc
tecum tiMttw, vel duos, quod versu .scq. explicai Ju-
vencus.
427. PopnU, ncmpd muUitudinis.
951 C. y. AQUIL. JUVBMI 151
S>n et mulioroin C(»Mteiiipserli elfor«$ <»t«. A Tam «finriit domiBiim prosiralo corpore adorm,
Sii tibi dmsoi rnulclalus nomine giMitis.
430 Nami|iie in conciliuin seroper prffi|eniia nostra
Adveniei, mediumqtte dimm uie Blere iiecesse
[est,
Sive irinm fuerit ooBCns sub nomiiie nosiro.
Tnm Fetms quaBrit, quot fratri errata re-
[ mittat,
Vel septem lapsus hominum si ferre liceret.
45> (^hristus proseqoitur : Non septem crimina tan-
[lum,
Sed decoplals super doneniur vulnera ffitri.
282 ^^"* ^^'i regniiin Domini praediviiis aul»
Gofisimile esl, nummt rationem qui sibl poni
Jusserit, ei scrvuii), dt bentem mulla laleiita,
i40 Prxcipit ubroptum cudi conjuge, progenioque, n
Atrfue opibus eunctis venali nomine sisii.
Et spondet, apatii sibi ai foret «lla facuUas,
Omuem nummorum domino dissoivere sunv
[man.
445 Commovit dominum famuli miseratio fleniis,
CuQctaque trans meritvm concessii debiiaservo.
llle aed egrediens conservum limine in ipso
NactMS eonstriagit : iiim debiia (ortior urgct
288 P^vaokvi» precibusQtte loeum trHculeutus
[abegil.
430 Careeris et mersum tenebria » pmnisqoe pre-
[mebat.
Quae potiqnam deminiia famulorom noicere
[verbii
Incipil, addocto ingcssit justissima servo
Dicia dolens, iramque movet, jusslsque severis
In tormenla ferum detrusit , cuncta revolvens
LECTIONES VARIANTES.
4^.0tt., Rom. ad marg., diverue: melins dm$(e.
Ott., Reg., a pr. ni., mHtatn$, Rom. cumeditis pr«w
be, muUatu$t vel muUtatuM,
455. Bas., rorrupie, Tum Petru* quieril^ qimi fra*
tri pwmittat.
454. Mss. noslri omiie^, Vel $eptem lap$u$ komi-
num$i ferreliceret : ei glossa Reg., f€rre—$u$tiuere.
Editi, An $eptem tap$u$ homiM iudulgere liceret Ri-
runt quideoi est $i pro an cun» qwvrOy et hujusmodi
verbis, »ed iaveniiur tanieu a bonisscriptoribus uaur-
patuii). Livius tibr. xxxi, cap. 9 : Ad calkgium
pontificum referre con$ul ju$$u$^ $i p9$S€t recte votum
incertoi pecuuue $u$cipi ; ei libr. xi\i\, cap. 5U : Ac-
cepto poculoy mhll aliud locutum feruul, quam qum'
$isie, §i iucolumi$ Lycorta$.„. equite$que eratisieiU.
Restituenda ergo est iuveiico sua scriptur.i ex codd.
mss., eoque eliain magis, quia eadem plirasi usas
esl b. I. vers. 593 : Tifm quarit Chri$tu$. culiccm ti
$Hmere possent,
457. Mss. omnes nosiri, domini; et glossa Reg.,
pra domiuo. Editi, domino, non inalo ; sed reiinera
prasiiat eodicain inss. leclionem.
44i. Rom., Ald., Ras., persolvere; alii, di$$Qlmi,
ul supra V. 595, dissolve,
447. Bas., Hmite tn ipso mnm bene, et fortasso
iueihiose.
44H. tladam., Poelm. Iii tcxtu, Fabr.^forttics.Mss.,
cl )>lerique ediii, foriior.
450. Reg,, Carceris immersum tenekris ; alii , C«f-
ceriset mer$um tenebri$, Roui., incnddse , Careeris
et emer$um.
NOTiK.
429. Juvetirus pro excommunicaio accipit, ut ei« C $erms ille, adorabat enm^ d\cen$.
44'j. Trans meritum^ uUra, pnpler mcrilnm. S.Tpc
ImtM accusalivum loci rogil. Trajislnlo anctor Dcrla-
ma!i*>niuii i^ub Quiiilillani iioinine dccl. (i, c. 10 :
Son nisi ab ulltmo pairicidio exigitur poena trans ko-
minem^ itcinpe ultra vilam liominis, seu postqunnt
boino esse dosiit. K<rnigius iuicrprelatur trans mr*
ritum^ h. e., graiis, prxter, vel supri meriiiim.
448. Mailh:t:us : Et tenens su/focabat eum, quii ad
ponii K(fin'gius
451. Dnum \m)duorum, Priscianusl. vii doc«*l, in
neutris soluin dici duuin, iii iha9C'ulinis</\6rMm. S>'d
apudaniiquos reperiluretdMortim in neulris, el duum
in mascaJinis.Coiirer tharisiuin 1. 1, elCicenmem in
Orai., cap. 46. ^
4.^5. CAPUT XVIi. Veniam dandam erranti
septiiugies sepliee. Muiih. xviii, 21, etc. ; Luc.
XVII, 4.
456. Decuplata^ decupla, dccies in se coutinens
nuinerum sepiem, adroque sepinagics sepiies, ut
in Evangelio legiuir. Apiid Juvenco antiqwiores iion
invoniiur dccuplatus. Kcenigiusex AugnstiHo proCert
ttumerusdecupiatus. Liviiis lib. xxxix, c. 4i, dixil:
Vti ea qnoque decnplo tunto p/tiWs, quam quanli es-
$ent^ w>tiaiarentur. Uuatu scri|)turaiii, a M;ftnuuo et
Scheflero prob.iiam, a Grutcro ct Gronovio .M>llici-
iai:)m, hic locus Juvenci lueiur. Alii apud Liviun^
solvendiini adigebat. Ilinc constringity quodsigmftrJl
ellun sufTocare, suggiilnre, ut diii in nol. ad libr.
II, vers. 754. Mctaphoricc aniem hoec dicuniur, ut
llisj»:«nicc Mesofocn, So me deja rcspirar. Apulejws
Met:>m. I. IX : Phitebwu, cceierosque comites ejns rn-
votant avidi, colioque constricto,.. identide.n urg»ti
seruione comprunuut, etc. (iUi loco niratjuc signirt-
caii) congrnil. De h« c verho suggillo i\Y\:\ legi p<'S-
kiuiil apiid Mazochiuin tom. i Spicil. Bihlic, c. xxyfi,
Gonrs. vers. 58, 59. In Kvangelinrio TridrniiMO
lcgunt rfgfem tanto^ aliiallier. Supei\ ui alihidlcimn, |v hlc locus ita exhibelur : Et detinens tW«m,$K^ocflM
csl insuper, pr.neterc:). Donentw, condouentur : de
quo viih* nol. ad I. ii,vers. 81. SahaiitTiu*^ cnnjun-
gii snperdonentur. De voce vulnus pro injuria, ca-
sibus advorsis, etc, vidc Comiue»!. ad Prudcot.
Psychoin. vers. G95. el hyinn. 9. Peristeph. v. 7.
Suinilur etiam pro sctilere, et criniine. ut prubaV
Arnlzenius ad Scduruim lilir. iv, v«ts. 77.
437. CAPUT XVIII. Parabola, Cuinam simile $it
reqnum calorum, Maithxi c xviii, vers. ^5, seqq.
411. Sisti: vertmin forcusc.
442. Adorat : sacer lcxuis : Ordbat eum. Versiones
veieres vel sic. vd Roaabal eum. E\?ngcliariuiu.
Trideiiilnum : Et obsecrnvit dominum suum , diceiif,
In Cantahr. invcnio verlmiu Juvenri : Co en$ aut^m
iUum, dicens : Redde mihi^ quod debes.
449. Abigo cuni dilivo, Siiiu* libr. viit, vers. ii*-
Qua^ dum abigo menti. Reuschius aii : Rcni durani
dnro, ci inusitato verLo expros>it.
4r>:2. Ingessit dicta, ut apud tloratium I. i. sal. ^i
vcrs. il , ingerere convicia, apud Livruni I. 2, c. 4',
ingerere probra,
455. t)icta a!iqnai«da sunt cnnvicia. Planlus Pscwd.
I, 5, 125 : Hm ego te differam dictis meis^ ifffpndire.
Iramque movet , scilicet aciiir, attoilit, sihi coriciiat
iram.
454. Debiiores oliin a creditorlbus tradetenwr
DOii soiuin in carccrem, sed etiam in tormenta.
953
EVANGtLIOiE aiSTORlA LIB. HL
m
ijo Dobiia , dum iHgnia luerei per tincuh ^oeitis.
Sic Tobb faciQi Genitor , qui culinin» tttU
IV)ssi(lel, immites srevo si pcctore frairum
Peccaia oraiiluia.<lore puoire voletis.
Talia dicla de4ii,Galibaiaquearva reliqmt :
460 JudseaiDque peiit , qua pinguia rura silenier
Sg4AffnineJerd«msviri<llsperrumpitamoeno.
Nee minus in straiis argros donnre salute ,
$ub}imis«|iie Patria concedere munera pcrstai.
Ecce Phnrisaet tentantes qu-ererc pergunt,
i65 Goniugis an lieeat rejectum scindere viiidum ,
Quidquid eril , la*si tnngit quod cord.i mariti.
L H»cubl percepii, deiw«mik lalia CHrU^ns :
Friacipio Detts iu terri» pav dispare sexu
Conatiiuit, jnssiiqiie uno de eorpore neetl ,
470 Amboruuique ammas junetis inalesceFe mem-
[brii.
Qued Deus ergo jubet proprio coRcrfscero
(verbo,
295 liiit^ittinn est hominum foedo seceriiere
[luio.
Mose& prgecepit, quod peclora d«ra viderei ,
Scribere discidium, quo saxea corda revinci
i75. Per proprios apices possini sub judice flammae.
LECTIONES VAIUANTLS.
iSo. Ald*, Bas., Reu^ch., qwe nro dum* Plerique,
dignU lucrel per vincula poenU^ Fabrieiu • luulavil
scribcns , dum dignas luerctper vincuifi paeids : quixl
minus placuit Reuscbio. Melius euim UiiilMr (ucre
peccata, quam Inere pcenas^
benter admitlorem : sed aUera clarior est,
470. Rog., Roin., ei a pr, in. Oit., animas. fldUi.
animos. Rom. cuiu aliis in texdi» inotescere; sed aa
marg., incre^ccre.
47i. Req., Ollob., hominum , quod edilum est
458. Rom. tnendose volentis : qiii error in Aidi B %h Aldo. Rom,, cum plensque editis, homini
tcxtinn irrepsit, el inde in Basiieensi edilione tran-
sr.ripius esl. Aldus in Erraiis menduin correxil, $ed
imv(» err>re scri|isii durte pnuire voleiis pro dure,
459. ^e^.^Gaidea^qne an^a; Ol\.^Galileaquc arva
seJvidetur fui-ise QatHeccquearm. Uoiu., Ald., Da-
veiitr., T«> n., B»s., Galnceaqm rura ^ quod verl-und
V. scq. occurni. Reuscliius cdidii , Gatita^aque arva
(*um biaui, Quieisius Baribio trilmii Gatitcpiaqve arvu
qiiod mdius est. Radani., Fabr., Vnehw, ,Calitai(vque
ffn'rt. Rpuscbiiis rum C.inl.-^br. ritinquit; .alil, retiquU.
460. RH^chiii'; «ciibcndum monet petil pro p.'/i/l,
.si V. s<.ii>criurl &c>ibatur r^^f^lNH. Sod p^irum sibi
roiihl:!! ; U4IU?, bu*). >cr>bit letinquit^ noque obslare
:*ii , qiind pr.ccessit dedit , ({Uod inille e\em])!is
prabari po^se ait. Cur orgo scribi non poterit peiU
iii pnpsenti, quamvjs pr:vc«'Ss»Tit retiquit In praMo-
rim? Rom., silentis . fortiisisc librarius voinii sitenti ^
niWm agminc^ Non vido^» f*-\m , nrq e indiraut
lexicogriplii, quisuain Juvcnc'i iiiuiqni »r adverhitim
^ileater usurpavrrit«
461. NU». , perrumpil ; Abl. , Fabr. , Ren>cb. ,
Poeim. pro d. s. , pror^mpit. lindam., 1'ocUn. In
icxui, porupit. Rcg., amcenos^ .«ted gl»ss,T iiidiiMi^
conjun^i cum agmine, adeoque l(*gendiim amoeno.
462. Otl., (sgros, sed correctum est aujris : sic le-
(i^nduiu poslea salutem. Rom., Ald , cegris donare
iaiutem. Reg., llad., Poelm., wgros donare satute.
465. Rom.» Davenlr., Renscli., Wesih. .id m:irg,,
pentat : Reg., Oltob., cum aliis editis, pra^stat.
46o. Torn., xetccium : corri^e, rejecium.
400. lu Qtlob,, et Reg. vidotur rnisse, Quidquid
er/i lale it taugit ; cprrectum deinde, Quidquid erit
l(Sii tangit quod. In Ott. ficium, tanget ex tavgit.
I^')nil-, Quidquid erit^ (aisi tangit quoe. Had., D.i-
venir., Poeim., Quidquid erit^ t(esi langel quod. Ald..
l^as., Siquid m(, tceii tangat quod. Ald., Bas., Siquid
^'^it, /oii tangat quod^ Evaiigelio ni;igis congrnit
Quidquid erit. Primain scriplnrjm Oil., el Reg. II-
473. Keg., Ott., Moysespra^cepit. Ald., etalit editi,
3hses prcecepit^ Rom., Mogse prcecepit. Possei scribi,
Moseus prcecepit. Pro prcecepit liene esset permisit :
boc euim vrrbo sacra Scripiura niilur M:atii. xix, 7
so(|. : Dicunt i/(t ; Quit ergo Moyses mandavit dare
tibettnm rcpudti , et dimittere ? Ait ittis : Quoniam
Moyses ad duri^iam cordis vestri permisit vobis di-
mttere uxores vestras : ab ihilio autem non [uit sic.
In Evangeliario Trideniino : Aiunt itli : Quare ergo
Moyses prcec'pii dare libettum repudii, et dimittere ?
Oicit ittis : Vrcpter duriiiam cordis vestri permisit
vobis 31(>yse$ remillere vxores vestrcvi : ab initio enim
non itu facmm est. Oiscrime» niriusi{u<i vrrbi noi.wit
auctor operi^ imperfecti in Matth. homii. 5i : Bene
di.tit : Quia Moyses lioc pernusit^ non prcecepit. Nihilo-
iiiinus reiineo vcrbum prcecepit quo eli:iin Tertul-
iianus libr. iv adv»*r«;. Miirciim. usus est : Moyses
propter duritiam cordis vesiri prcecepit Hbellum r«-
pudii dari ; a primcrdio autem non (uit sie. Accedit ,
.Mircum aliis V(Mbi< rem hanc expt niTc : At Vle rc-
spondens, di.xit eis : Quid vobis prwcepii Moyses ! Qui
dixcrunl : Moyses pcrviisit tibellum repudii scriberiy
et dimittere. Quibns rcspondens Jesus aii : Ad duritiam
cordis vestri scripsit vobis prceceplum istud. Moyses
igitur prjccepii , scribi disculium , si vir repudi ire
vellei uxorem, uon vero prxcepit repudium ipsum.
474. Mss., cnm plerisque editis, dt«trftt«m ; non-
iiulli ediii, dissidium. Vide I. i, vers. 568.
475. Rom., Ald , Bas. , possent ; alii, possint,
Rom., cnm multis editis, (lamma. Heg., Olt.. fiatn-
ma*; et glossa in Beg., flammre — irce utriufqne, viri^
et uxoris. \\h\ glossa iii lleg., flpices— rfptidtt. Wesih.
iii textn, ftamnm { adinarg.,/]frt»Mtna«,quod mcnduin
videiur pro //amrna. Locus obscuni», siqulsalius. Di-
vinabam sub judice pammei. Erai enim fiammenmve*
lumcroceum, seu UUcum, quod novae nuplie gestal)ant
in signum indissdtubilis cimjngii. Judex ergo (tammei
eritj(tuide matrimoniilegitiniusoluone cognoscebal.
NOTiE
ISD. CAPUT XIX. Vxorem non dimittendam nisi D usitatum esta Silio, etaliis.
<>tf [ornicationen^. Item non arccndos esse a benedi
ciione infantes. Matth. xix, 1, seqq. ; M;irc. x, i, etr.;
L'ic. xvni, 45.
4(>0. Sitenter : similia adverbia a lexicographis
omissa colligit K(Biiigius, ut uramtcr ex Cypriano,
proficienter ex Augustino , accidenter, et consenlien-
'er ex Boetbia. •
*6r. Agmen aquce poetae vocant perennis fluvli vi-
^^n\; (\\UH imitantur Chri-.tiani, Jnvencns, Cypri.i-
'"»s, Viclor, et Auctor de Laudlbijj Doinini, ni o)>-
Serv:u Barthiiis l. xxxv Adver8. cap. 16, pag. i(.!7.
165 Perstat pro pergit, perseverut cum infinitivo
465. lii rejectum priniam produeil eiemplo Vir-
gilii, et aliorum, quod in similibus eoinpositis 8»pe
accidit.
466. Cordamariti, h. e., manium. Persiiissal. 6,
vers. iO : Cor jubet hoc Enni. Sio Mariialis, et alii.
470. inotescere^ adoleseere, coalescere, copulart,
adbarere, apud Virgilinm,.Columellam, Sibum, Pr»i-
dontium. Vers. seq. concrescere Idem signiKcat.
475. Innuit Jiiveiicna, repudium solmr. fttisse per-
missum Judaeis in foro polilico e; fivili, noii i» l*>ni
conscientia. Non ergo Moyses abiisum bnnc pie-
bavit, sed potius ceriis »imitibus circujnscriptii,|iie
%IK G. V. AQUIL.
JIMNam lemere exsolvet casii qni jura cubilis, A
Alteraque illius tbalarois sociabiiur uior,
Crimen adutlerii populo sub teste subibit.
Discipuli referunt : Urget lex ista virorum,
480 Servitiique premit non aequo pondere pariem «
Ut melius fuerit ilialamis caruisse perosis.
287 Respondit Dominus : Non omnes pondere
[tanto
Subjicient bumeros : lectae sunt Ulia dona
Virtutis. Trino truncanlur corpora more,
485 Qu» nulla gaudent genitali lege tororum.
JUYCNGI m
Namqne alios (ales progigni in luminis oras
Gomperimus : plerosqtie bominum vis ferrea
[sexu
Exuii : ast aliosipsos sibi demere constat
Pro coeli regnis pronum de pectore amoretn.
490 Quisque capax fuerit, celsa virtulc cipessat,
Quod paucis, lectisque Deus vult pandere roo-'
[nus.
Hacc ait , ei pneros, quos gandens cura parentam
Gum prccibns laelis ceriatim hinc inde ferebai,
Suscipll, et plebem sectantum, quod prohiberel,
LEGTIONES VARIANTES.
476. Ott., exsolvit, inde factum exiotvet.
481. Ald., et Bas. cum interrogationis nola pe-
roiis? Alibi deest ea nota.
483. Poclm., fl/ta, mendose pro talia. Plerique,
lect<B; Poelm. prod. s. cum Ott. a pr. m., lcetm,
Rom., leclis : quod etiam vuU Rcg., ubi est lecli^
sed glossa perfectis viri» indical lectis. Dislinguiint
vero Rom. et Reg., lectis sunt talia dona, — Virtu-
tis trino truncanlur corpora more : quae disliiiclio
inepta est.
484. Hic versus ita corruptus legitur in Rom. :
Yir tuus trino truncatur corpore amore, Reg., Virtu-
tis trino truncantur corpora amore, Lege, cum aliis,
VirtuUs. Trino truncanlur corpora more.
485. Koenigius suspicatur , geniali lege.
486. Poelm. pro d. s., luminis aNrai : communis
leclio, luminis oras.
488. Rom., Ald., Torn., atque atios, plerique, <ut
alios. Ald., Torn., Bas., ipsis sibi. Mss. cum aliis
editis, ipsos sibi.
491. Westb. in textu i(etisque Deus, in marg.,
B tmique Deus. Neulruni quidem ferri potest.
492. Rom.y Ald., Bas., gaudens quos; alii qnot
gaudens.
493. Mss. cum plerisqui; edilis, /(Pfts ; nnnnulll
editi, tmti. Reg., Tnrn., Fabr., Poelm. in teilu,
lladam.. ferebant; Rom., Oti., cum aliis, ferebai.^i
legas liBti certatim hinc inde ferebantt intellige esse
mutaiionem generis et numeri.
494. Sabalierius edidit sectantem, et pro d. s. nd-
dit sectanium, quod imice in nostris mss., et editis
invenitur. Vide v. 564 1. ii. Rom. non ms^leprohibereni.
NOTiE.
liceniius vagaretur. Gonstiiuit enim, libeiium repudii
necessario s^cribendum ab iis esse, qui uxores repu-
diarent, ut res sub judice posset cognosci. Uuc per-
tinet, quod Juvenciis 1. 1, vers. 567, ait : Pracipiunt
veteres , siquis connubia rumpit , — Scribere aisci^
dium, juris feratia verba. Lex rt*pndii Dculer. xxiv,
autem ne dimissis quidem fas est nubere , nisi pmrit
viri permissu. Gum ergo pro viris lex repudii daia
esset, quo magis iicentia repudiandi coerceuir, co
graviusesi viris vinculum mairimonii. Glirisliis ergo
uxnrum cnusam relinquebat in eo staiu, iii quo eral,
quantum quidcm ad libertatem repudiiindi i^peclal ;
1, etc. , liaec eral : Si acceperit homo uxorem , ei non G al virorum causnm difnciiiorem reddebat. Puiabant
invenerit gratiam anle ocutos ejus propter atiquam fas
ditatem , scribit libellum repudii , et dabit in manu
illius , et dimittet eam de domo sua. i^umque egressa
alterum maritum duxerit , et ille quoque oderit eam ,
dederitque libellum repudii.., vel certe morluus fuerit,
non poterit prior marilus recipere eam in uxorem^ elc.
In hujus legis interpretatione Judaei inier se discre-
pabant. Alii tcneb.int , repudium solum pcrmitii ex
aliquo gravi criminc contra boiiesiatem. Alii defen-
debanl, qiiainvis levioreni miiioremque causam suf-
ficere, vel eam eiiam , quod uxor minus gr:ita viro
videreiur. Ghristus legem de causa fornicationis
inielligi docuit, ac simul ex interpretatione Juveiici
ostendit, eam causam uon vnlere ad perfectam ma>
trimonii dissolntionem in foro conscientiae. Aliud
cst de divoriio, seu scparalione tori.
476. L»br. i, vers. 570 : Nam casti jura pudoris^ elc.
Sensus est : Qui sine libello repudii dimiitii uxoreni,
aliamque ducii, aduller palam judicabitur.
479. Sensus est : Lex isla conjugii perpelul urget
partem virorum, eamqiie preinit non »qno pondere
servitii. Maithseus ait : Dicunt ei discipuli ejus : Si
ita est causa hominis cum uxore, non expedu nubere,
Nubere propriuni cst feminne : sed reperilur a Ghri-
stianis usurpatum de viro. Groece cst ya/xwai, uxo-
reni dncere. Hieronymns epist. ad Amand. torn. iv :
Si ita est, non expedit homini uxorem accipere. Au-
guslinus in psalm. ciii : Si talisesl causa cum uxore,
non expedit ducere. Gur anlem hsec lex viro , et fe-
minae non aequa dicetur? Num sicut viro non licet a
matrimonio resilire , ita neque uxori. Advertendum
6ftt, non iicnisse fcminis repudiare viros, ut testatur
Josephus Antiquit. I. xv, c. 1 1 : Salomelibellumrepudii
marito mittit prceter legilimum morem patriie. Lex
enim nostra soiia niiritis lioc Jus permiitit, mHtieribHy
autem Judaei , hac in re magis concedendum esse
viro, qui capui est feminse, c|uam femin» , qu» viro
subjecia esse dehei : adeoque aegre ferebant, ipsis
repudium , et polygnmiam prohiberi. Alia: eli^im
genles viris divortium pcrmittebant , non uxoribus.
Hinc Mcdea apud Euripidcmv. 230quereb.nlur: Otffl?-
cumque suut animalia mente prcedita^ — Miserrimum
horum mutierum genus summ. — Grandi pecunia ante
omnia namque adigimur — Eniere mariium, hoc est ,
dominum emere corporis, — Tum gravius istud, ac
pericutosius, — Quod jacitur ancipiti exitu semel alen^
— Bonone nubas, an mato : nam repudia — Inhonesta
nobis^ nec nostrum est divertere, Lege Ghristiana sepa-
raiio tori aeque uxori ac viro permitiiiur certis ile
causis. Gornelius a Lnpide ex veterum dictis osien-
dit, ob feminarum ineptias roairimonii onus gravius
esse viris quam mulieribus.
481. Perosis^ odio dignis. Perosus esi, qui odio
1% habci : sed hic passive sumitur, ut a Tertulliano nun
scmel.
482. Pondere, b. e. , sub pondere. Omeisius e\
Virgilio l. vi, vers. 46o proferl : Teque aspectu ne
subirahe nostro^ ei ex Ennio : Esmiente teone excvl'
pere prcedam, Sed haec alio perlinent.
484. Vcrbum tmncare Gellarius contra nonnullos
nure% Latinitaii resiiiuit.
487. Vis ferrea hominum, ncmpe homines ferro,
etc. sive acies ferri aui cuiier.
489. Pron t(m,«cilicet ad venercni.
490. Ovidius I. VIII Met., vers. 243 : Animi ad
prmcepta capacis. Yerba Matlhaei sunl, Qui poieil
capere, capiat* Jiivencus exponil , Qui potest acci-
pere, nccipiat. Mazochius ad h. I. capere accipitpro
gtutire, concoquere, qiiod de durioribus dicitur, qua
non possunt concoqiii, sive facile credi.
257 EVANGELICi£ IIISTORIJ! LIB. III. m
495 2881"^^'^?^^ ac lales affirmat regna meferi A ^IO Illc deliinc : Guncla hflec 8empcr mibi perpcto
Aulx coelesiis. S.iiicta8 ht& ordinc palmas
Imponit, rcdditque bomcris portarc parentum.
Ecce sed e popuio juvenis, cui rura, doinusquey
Etgaza stabat, rerum possessio fulgena,
I Accedii» Chrisiomquc palam summlssus adorat :
bone praeccptor, dic nunc quae facta sequa-
[raur,
Ul mihi perpetuam liceat comprendere vitam?
Hoic auctor vit;£ tnm talia reddil lesus :
288 ^^^^ demum quaeris, veteri quae lege
[ lenenttir ?
I Non hominis perlmes vitam, non furta tororum
Invadcs, quaestumve alienis noxia rebus
Mens, ^nt dextra leget, non testis falsa loqueris.
Sit genitor, genlirixque luo sublimis honore,
Proximus et puro pro te tibi cedat amore.
[cura
Observala reor , sed nequid forle telictum
Desit, praescnti liceat me voce moneri.
Tom Ghristus fatur : Nunc si perfccta requiris
Prendere praecelsis merilis fastigia vitae,
515 Omnia, quae proprio retines solus dominatu, *
Distrahc, et ad miseros confer securus cgentes.
290 "^um ihesaurus'eritcaeli libi condilus arce,
Yirtutisque tenax vestigia nostra sequerts.
Haec adolescentis vcuiunt ubi dicta per aurcs,
520 Dejecit vultum, tristisque in tecta refugit,
Tum sic discipulis vitae Spes uuica falur :
Difflcile est terris affixos divite gaza
Aveiil, coeliqne leves in regna venire.
Nam citius tenuls per acus transirc foramcn
525 Deformis polerunt immania membra cameli»
LEGTIONES VARIANTES.
;; 496. Fabr., hinc; alil, /its. * B
497. Deest hic vcrsus in Torn. Putabat Gallan-
duiN eum desiderari in editioiiibus, quae editionem
Reaschii praeccsserant : sed adest in Ald., Fabr.,
fladam., Pocljn., Davcntr., etaliis. E mss. nosiris
{}H.,Keg., redditque humeru; Roni., cum editis,
reddiiqHe ulnis. Yeram Cfnseo lectionem, reddiique
humeris poriare : naiii humerus proprie esi laccrlus,
sive os superius bracbii ab scapula ad cubitum.
Pr.iierea alio sensu communiori humcris possunt
Glii porlari.
498. Reg., fura ; melius, rura.
499. Ou., Hom., Bas., Et gaxa di$labat rerumpoi'
itino fulgens, Torn., Etgaxte^ et rerum siabat pos-
tesiio fttlgens. Reg., Et gazee astabant rerum possetsio
futgens. Uadam., Fabric, Poeimann., Et gam sta-
bai rerum possessio fulgens. Ald., Reuscli., Et gaza
itabai rerum possessio fulgens, producla videlicct ul-
tima iii gaxa ob st dictionis scquciitis. Beda de Arte
mcir. ait, Juvencum corripuisse primam in gaza : ^
videral aliquem codicem, iii quo hic versus legeba- ^
tur, iit in Oit., ei Rom., Et gaza distabat. Sed cum
Juvencus paiilo post primani in gaxa producat, ne-
que iiuic loco saiis congruat verbum disiabat^ in eam
descendo seiiientiam,'ut creduin, corruptam eam
esse lecuotiem. Bedae verba sunt cap. de Oommun.
syllab. : Octavus modut est^ cum correptam vocalem
in eadem parte orationis sequilur z consonans Grteca
dupLex. Est enim longa in hoc Juvenci : Diflicile est
terris affixos divite ga%a. Est brevis in hoc ejusdetn :
Ei ga%a distabat rerum possessio futgens. Cap. prae-
ced. de Syllaba dixerat : Nametzquotiesin eadeni
parte orationis brevem sequitur vocalem, potest eam
producere, si ita voluerit poela, ut GkZL. Verum, dis-
sentientibus inter sese codicibus mss., et libris editis,
aniplector scripturani Aldi, Et gaxa stabat^ quam
fortassc librarii mutarunt, quia absardum ipsis vide-
baiur, quod ultima in gaza producereiur.
505. Mss. nostri, Hic auetor. Edili, Huic auctor.
504. Rom., Tunc demum ; lege, Pfunc demum.
Bas., Torn., qua, etTorn. cuin interrogationis nota,
tenentur ? Retuie qucelege tenentur? Iiiterrogatio ab
aliisomiUitur,sedrecteexEvangelii tcxtuadhibetur.
507. Reg., Rom., Ott., a pr. m. , liget, quod ab
Ald., et Bas. editum cst. Alii ediii, ieget. Rom., men-
dose, Mens haud dextra^ pro Mens^ aut dextra. Idem
Roin., loquaris, pro loqueris,
510. Reg., isthic; Rom., ista hmc, Ott., cuncia
htec, scd videiur luissc cuncta tx/toc.quod metro ad^
versaretur. In Reg. ctiam videiur abrasum cuncta»
Editi, istahaic, aututtec.Magisacceditad verbaMat-
tbaei cuneta hmc : sic enim habet cap. xix, vers. 20.
Omniahmc custodivi , tic Evangciiarium Tridenti-
num : Omnia ista observavi a juventute mea.
5U. Rom., mendose, Prcetendere, pro Prendere,
Poelm. prod. s., pro celsis : leciio cominunis prw"
celsis. Et Juvencus quidem ita solet loqui, ut prce"
stupidus, frceputcher. Mss. nostri cum Ald., Diiventr.
fastiqia vitai. Hadaroar., Fabr., Poelm., vestigiavitw.
Ilud magisplacet ex Matlh. xix, 21 : Si vis perfectus
essCy elc.
516. In Fabr. mendumest Distrahcy et miseros.
NOTiE.
! 495. Mereri ; Koenigius probare vnlt, hoc verbum
pro iropetrare sine ulio respectu ad meritum proprie
dicium a scriptoribus ecciesiasiicis usurpari. Et
aliqiiando quidem ita accidit : saepe tameii operibus
justorum verum meriium tribuittir.
498. GAPUT XX. Divitem difficiie introire in
regnum cmtorum. Maitb. xix, lOseqq. ; Marc. x, 17; S
Luc. xviii, 18.
505. Furta torarum : vide v. 170 h. 1. cum nola.
506. Invades : confer not. ad Dracont., I. iii» vers.
519, invasor tlialami.
508. Praeceptum de honorandisparentibus Juven'
cuseleganier iu transtulit , ut ait Cellarius Latiiiit.
Grapciss., et poet. in posierior. cur. , ubi cum Yalla
observat, genitor, et genitrix poetis quam oraioribus
frequentioia esse.
509. Prommus substantivum soli ecclesiastici scri*-
ptores babent ex iniitaiione Grsecismi sacri, ut notat
Celtarius Poster. cur. Latin. ecclesiast. At Forcelli-
nus eadem significatione proximus usurpari a Val.
Maximo I. vi, c. 9» et a Quintiliano dcclam. 259 ob-
servat.Matthaeus ait: Diiigesjn-oximtimtuum.sicut te
ipsum, quod non satls clare a Juvenco hoc versu ex-
primiiur.
516. Distrahe, vende, Yide not. ad Dracont. v,
510, 1. II.
519. Notanda phrasis, veniunt per aures, pro ve^-
niunt ad aures.
522. Inierpretalur Evangelium de divitibus» qui
lerris divitiisqiieaffixi sunt.
5i3. Glossa Reg., ieves — volentes, fortasse vo-
lantes.
hU. Sic Sedulius l. iv, vers. 9 : Namque foramen
acus sicut penetrare cameius *- Membrorum prm mole
nequit : sic dives, opima — Fertiliiate tumens^ tenuem
non possit adire — Cceiestis regni duceniem ad iimina
eaitem. Nonnulli evangelicum proverbium accipluiit
de fune nautico : nam proverbium Taknudicum est ;
Qum queai ut div^fi ccrieslia regim videre. a
Talibus ationiti comiles, sHipidique sileb:int,
YolventeSf quse mnia forat sub pectore virius
Humano, tjilain posslt qiue preuiier^ viieir-
630 fte^picit «i^niai jin»l4>rum CloriA v(|#,
Aique^iit: Uue bopjinj rorittn vide^Qiuracciba,
891 ^^ P^"^ elecii» facjiem pra*p«n4it in
[oLtbra,
Possibilemque viiira, viriasqoaiii cel^ eaptssat.
Tum Pe(ru», lidei muni(ui mo^ibiis, inHt :
555 Omnia nostroriun projecta reliquimus omnes,
Et tua jussa aequi oobis spes uiiica resUi.
Q4iid eosirU auitnis^ ^up^rest? dic, Ciiriste,
[precemur.
Taiibu» ed P^trufPjerbia reHMHulit ieeus :
JVVEMCi M
Vos quicvmque meaiii mentis peeelratlbus sUii
540 (>edeii(ee eerveiis iter, cum aederit aite
Prosenies btfmiBis, eelso quem cinget boiiore
Majesui, Ins eei Ulie pulelierrima virtus
Coiietituei vobie subliini in veriiee ledes,
Judieiumque bominum pariier iractaM liceMi.
5i5 SSS Hic quicumnue m iioquet geiieriM|iie,
[donmsque
Gaz^s, afleeiMeque omnee pro uounue ttosiro,
GentupUcaia 4«liiiie espiet, viiamque pereiniem,
Priinoriim inerimm postremi iranif r^lieattir,
Uitima praeteriti capient vix praemia primi.
£50 gedulos ut ruris domimie. cui 4uida rttndu*
Pinguibus in eampia ipte vineie eoroNajit,
Hic, ubi pragreieus primo cum lumioe lolis,
LECTIUNES YARlANTfcS.
526. Hadani., mendose., Quam queat divei. Ald.
cum aiii^ Quum vaieat dives. Mss. ciiin Poelm. in
lexiN, QuMm qneai Hi dhes, Weslb. iii textu, Qwm
dives Talt^at; »d marg., Qurnn queat dhes.
5!29. Reg., Humanum; cerrige , Humano. Rom. ,
Reg., Otl. a pr. m., Toni., Ald., Bas., possil; aill,
posgei. Rom., Quapof.tit ; reliqui, pos$it qucs.
.^34. forte prsestjiret iegere aihram,
555. Rom., capesset, Reg , Oll., Davenlr., Torn.,
Ald., eapessat. H»dam., Poelm., capessil.
554. Ott , moniius, beiie emendaium per munitns.
Rom. in ie\lu, Ald., inquit : Roni., ad loarg., cuiri
aliis, Ih/I/.
555. Poelm. pro d. s., Fabr., Ald,, nostra ofim.
Aiii e«m mss., nostrorum, Kom., reiinquimus : cor-
rige, reUquimus,
B 5.^8. Mss., r^5|7on</tr ;^ediii, respondei.
r>41. Helmsi., quam; alii, quem, qodem sonsup
synUiesiii seu utui:i<iouem geiterls, ui si pro^c^-s^is-
set, Filius hoi)nnis. Hom., Ott. a pr. m., civgU;u](i-
iius, cinaat, inOit. a sec. m. ct :i)iis.
54"). Torn., corrupie, stMmis in v^rtice. flrg.,
sublimi vertice. \n Otl. ex snblinie vertice raclmii ly-
bllmi in vertice.
54:;. Roin., Ald., SJc; alii, Hic; Ott., HnquH^to
Ihiquet,
5')2. Rom., Sicubi progressus, fjund rcdius vtde-
tur, quam Hic ubi progressus iii aliis. Id aulcui reii-
iieri potcsi coiuuioda InierpuiiClione. In I3a>il*,(^''^i-
suSf nro progressus ; ei in Toru., «o/|i), (iro^olii,
nienclum.
NOTJE.
Crravfi esi exiim auim^B ex corpore, ut rudentis perfo-
rmen angusium. 8ed cum funis nanlicns, sive ni-
deus apud Suidam dicatur xcitiCkog, camilos per iot4,
uon xafA)]Xoc, camelos |)er e longum, et aliunde i^ro-
verbiuiii eiiani Talmudicum sit, iVoii esi Elephas,
qui iiitiet per forameu acus, de camel» bestia cum
pieri»qud veieribus receaiibut»qtte interpretibus i^ro-
verbium evangelicum aeuuum esiexptioare. EKSiaiii
dijse de lioc proverbiu disseriatioiies , attera joann.
Pliiiippi Pieiflfer, aliera Joanuis BomuK^rui. Evan-
geii^rium Tridoatiuum sic nolus exhihet bunc Ioouhi ;
Facilius esl eameio per cavernaacusperlransire.quam
divUem introire iu regna ccetorum, Correctio veteri
m:iMii cavermm. Proprie auieiu caverna esl lociis ca-
vus, et pro foramine aliqu:indo accipilur.
n5i. Prapundit : doleciatur Juvencus vcrlds com-
posiiis prxpositioue prw, ui dixi ad vers. 514 b. i,
Atioquin prvpando v^jbum est Ciceroiiis, Lucr< lii«
Plinii. Mthra cst iiccu^ativus per syicopen aba?(A<i',
eelheris, ceihera Graeio more. Libr, iv, vers. 68. disit
similiier inceihra, ut ex nostris mss. legiuius.
555. Qutntilianus l. iij, c, 3 : JSoslri pa/tsibtle uo-
minant; qu(p ut dura videatur appellaiio, tafuen soln
est. Jurisperiii velcres frequeuier e:i vore usi suni.
Pro eadcm vucc allcgalur Pomponius I. C* Omitto
Cbrisiianos Laciainium, Prudeutium, Sedulium,
alios. Duriu"^ verhuin rsi pos^i^i/i/ai, qtiod lamen
iipud Ammianutn, p.iiiadiuuii Mariiatium Capellam,
Arnoi)inm reperirc licei, yirimquam cvlsa cap^ssat,
repetitum ex y. 490, Cel&a virtute capessat,
55i. CVPUT \XI. Jesus promitlit ceniuplum rece-
pturum, (lui bomi omnia reliquerit propler Ueum ; el
primos Heri novi^ihimos, Maltb» |ix, ?7, elp. ; Marc,
X, 3i , Luc. xiii, 50 : Petrus pdci munituf mmuil^us,
ut v. 271, Sett ^ubifi^ PQliUh
C 557. Quid nostris animis superest ? vidctirel Quid
ergoerit nobis? ut ait Malthaens.
.S44. Tractare pricter alia sij^niflcat ettam exer-
cere, admiuisirare.
546. Servius .id v. 765 1. ii iCneid. affirmat, ga-
zam stngularis lantutn numeri essc. At in plurati
ga%as dixeniut Lucretius, Haratius bis, Senec:) Trv
giciis ter, etc, Affectus omnes vocat fraires, aul so-
rores, aut p9(rem. aut matrem, aut fllios. Apuieius
1. 11 de Dogmat. Plai. : Charissimis orbatusaffectibtu,
Capiiolinus in Autonino Ptiiio«. c, 24 : Non est faih
motus iefeciione Cassli, nec in ejus afectus saviitt
et !n Maximino cap 25 '• Mitites quor^m affectus ii
Aibano monte erant. Hieronymus libr. iii in Mniili.,
c. X : Qui ergo propler fidem Christi, el profdicatiouem
Evangdii omnes affectus contmpserintj atque divilias^
el saieuli volupiaieM, isti ceniuplum reeipieal , iic
Plures alios aliegitit Keenigiua, et Sdiepiiigeiii«i.
547. Ceulupticaia : vex Pulgeniit Mytkolegi, ^-
|.^ deniii, etsimiliuHi. l^liniMs libr. m, cap. 25, adver-
^ biuni centuplicato usurpevil.
548. Reuschius obseuritaiem in Juvence iioui :
^ed ciariora uon suiA VDriia Mauli;ui : MuUi autem
erunt primi novissimi, et novissimi primi,
550. CAPUT Xlli. Fa^aboladeoperm
conducHs. Maub. xx, 4, eu*.
551. Coronant, cingunl. Liicreiiuii. ii feri. G.'^^:
Lacum mgrleiH ^ronattl. Virgdius I. ik vers. 5lk :
Aditum cusicde cor^nant, Foriis^ie apud JuvencuRi
€ormant poniiur pro impleiit, ui I. u vf iv. U5 : Vn-
dasque coronani. Viuetum veroiu boc a vif ea difftri,
ijuod plures vineas coulineal, ui tuiusi • tiario. t-*
fra vers. 7i:^ : Cnt iugera nmUa ukienAs^ kimii tepes
eircum d^suia caeroeiB
i cpermrik m muca
lat EYANCBUejl mfOMM UB. 111. Kl
£ofMl«ii4 joYeniun HoriWtoioi» rolMNPa, ps^s x S04Tunce(i«mjiissii. g^d vespereproUmis ot lo,
570 PraBcipil, ul cuncti capcreni iiiercedis Iionorcm ,
Uaias ia lucis cerui mercede laiiorem,
5)5 fli fiva idra juftftit cultn vineift poiira»
2881|Mo^^f^i«n(^»ulii (erii^ v«a«rJiMiora,
i«v«Miii #ece aJios » operiauft ftocroftiierii josbit ,
Pro meritis operuin proroitlens prxmia digna ,
Uli »011 dliier \»U praiicepid sequuiaVur,
5t>0 Asl ubi aexia debinc iuci^i trdnsfluxerai J)pr|i«
llatiU^ecufi liinc alios juveues coDduiH^ra per-
Jloraqiia nofia dabinc ubi soli» cursibus aeia est,
Ttuic alioB piritar conducioa juftail adire*
Uitima labentja re$ial)a( porMo lucia }
565 i)|$ressus cernit juvenes, causasquc requirii ,
Cur pigris manibus torperent otia leoUl*
Aiunl, conducioris quod praecepia fuisscnt
Nuila ailii. Domjaus mo( bos juj^jsi^re ruri
i£qualique omaei parlareiu pnemia numino.
Tum manusiila viruip, prjwii qw luca laborcm
iiu^tulerat, ractisque diem toleraverat n*i]tjuin ,
iHdigoauai sci^um lali cum murmure raiur :
575 Injuauin es( , isio^ aimiiem • ut nos, qqsKrere
[liummum,
Uliima quos aperrserQCoudui^rai bora.
Tum xIoimIuus ruri^i sedalo peciore Aiiur :
lilibala tjbi mercedis poriio salv^
Redditur, el pacti servanlur jura fideiis.
580 Jsiis dc nosirp iipeat ponced^ro ianipm,
Eitima quos operis glumcravit poriio ruri.
r^am inultos homines dignatio sancia vocavit ,
j|9$ ^ ({U^is perniiuimam digiium est seccr-
[pere par^m.
iM^. Rofp., p(ic/>; emenda, pac/v<.
;>54. Koin., tabotum^ ma beue, pro laborem'
o55. Ald., polm.
556. Iladamur., venmt, proveneraL Pocliu.uiram-
que leciioiuem indjcaL vencrat, aiveneril,
557. Ms». nostri cum Cantubr. .ipqd (leu!»cliiuii) ,
operique accrm^e jussil. Toin., Poeliu. pro d. s.,
operiqueadoUsc^re fuuii. }l<|dam*, P<^elmM i" tf^xlUi
ad opusquo$ ire juiebat Aid. Davei^r», Poelm. pro
d. s. ad opns quibus irejuhbal. Ueuscliio non displtce-
bat iu Parisiua» othlescerfi^ pro (iccrewrCt eailem si*-
giiilicatione.
5a8. Reg., Promriiu opms promitlens, quiid rcti-
neri pussei : sed melius 4.'Si cum aJiis, Pro mmiis
operum, ut apud Draconiiuin 1. 1, vers. 11 : Pro m^-
ritii morum.
. 564t. Ottob., labentesy correcium per labentis.
566. Reg., torpere; cerrige, torperenl,
5li7. Reg , Ott., Tora., Aiunt^ couductoris quod
pnecepia fuisscnt — Nullii sibi, Dominm. Roiu., cou-
ira meiri regulam, Conductoris aiunt quod non p.CB-
cepi^ fuissent — Ullasibi : Pominus. Poeim. in temi,
Hadam., Ald., et Daveuir., Conductor^ reddunt^ ipsis
quod nuUa dedisset, Poelm» pro d. s., Aiunt quod
conductoris frwcepla fuissenl — Kuila sibi Donmus^
Fabricius, tonduclor reddunt ip$i, quod nuUa dediss^t
— Jussa sibi. Dominus et in cumment. observal,
6umi rediiHHt pro respondent, e| buiic locum in prio-
NOTiE.
o^. Juvenum rofrorrr, juvcQCS robusios. Yide noi.
ad 1. I vers. 478.
555, PoUre, excolere, verbum ni rubticae pro-
prium. Noniu^ cap. 2, n. 359 : Poliiigne^, figrorum
cuUus diligentes, ut pjlita omnia dicimus excuUa et
ad nilore;n deducla, h^iinius Salir. iibr. iii : UiH
campi^ quos gerit Africa timi politos. Jdem Annalium
1. viii : Rastros dmte faber capsit cau&a poUcndi agri ;
al., fabres capiit, llinc polilQr qgri ^pui) CaiO'i(im de
Re rusiica,i^p.5.
^O.Transfluxerut : Claudianus cpisi. 4, vers 5,
Transjluxere dies. E*»dc.u verba proprie utjlur Pii-
nius pro transive flueudo.
562. Acta est : Virgiiiui |. lu 4^i|i:id., v|irs. 5)9 :
^ecilurn ofbem medium nox horis ucia subibat.
v64. i*rudeiuius iiyran. ^ Cailiemp»'. y^vs. U :
Quana d^vexo supctest in gxe — Purtiu lucis.
569. y^hpereono vnper /le^perui, ^lella Yei-uscsi,
quap niatuiiiio lompire luciior diciiiu*. 11 ^raiius
libr. II oj. 9, vcr^. lO ; Plec libi lespero — Suraente
decedunt aniores. Yirgiliui l. i Giiorg. vpr^- ^51 :
lUic seru rubens accendit luminn vespfr,
573. Sustulerat a suffero. Di^m Oiquumt diem JU-
LECTIONES YAKIANTES,
B ribns ediiirmibii^ corrupium esse.
5r8. r|(TJque , si^i Dominus. AU., Hi^i., Jus$n.
Suo domiHHs.
575. lieg., aquist npnila bene, pro ccquum.
675. Reg., OiU a prt m.f similem nos qua^rere. Oii,
>upra, ei edili, simiiem ut nos, quwrere, Rom., jioii
i|a bcne , Inju^tum cum ii»iis similem nos qmrere
uummum^ foriasse librariu^ oniisH esi |)0^t lujuitmn,
Suspicari liliel, Injustum e&t istis similcm nos quii^icre
nuiumum. Mutdiaius aii : PayesiUos nobis facisti.
576. Mss, Reg., Roin., OU., op^ris, H«g , ^ri ,
sed videlur fuis.se a pr. lu., sero. i|om.,el alji co-
dices apud Reuscbium, conjunxerat ; rtline coudn-
xeraf, AdJMUCtum temporis jioiiilur pro e^i, quod
paterfamilias in illa hi>ra peiegi;ra(> ut eiponit
tleuscbius.
579. Reg., etOll., pactis, sed in Reg.,g|ossa, pro-
mis9ionU meas inouit pacti, qpod sensqs eliam iios-
(ulat.
riSl. Rom., Extrema quos : lcgo, Extima qttos.
585. Rum., Quis p^r minimam. lii Rog. fuji Ec-
quis, u( pulo, nuuc Cbt e quis, ei glossa ex quibus.
Torii., Poelm., iladam., Paventr. dividunt per mi-
nimam. Ald., ei Ras. leguul, p(ir nimiam. Reg-,Oit.,
perminimam, quod edidil Fai;ticiws; qui in(^oiiimeiit.
addil, bunc esse inso|i(am composiiiunem. Y^^ra b$c
esi scriptura E queis perminimam, et l.vaagelio cou-
senliens; MuUi sunt vocati^ pauci vero cUcti. |i;tsi
tegriiiii (o(um, cui uulla pars dees$e(. CoiumelU
dixii operqs justas.
575. Quf^rere, lucrari. Cicero ParaJox. vi, c. 2 :
Qui honeste rm qu(erunt mercaturis faciendis, jlinc
qumstus liicrum.
578. lUibala, inlegra. Cicero pro Sext. c. 43 : Vt
eorun v^teres, iUibatasque divitiu^ in prolundissimum
tibidinum suarum gnrgitcm profnndat.
580. Tantum^ lantiiiudem, tanlum.quaiitiim vobis.
581. Extima, extreiiia. Sx eniui boc vacabulum
optimi scriptores usurpuiii. Glomerare verbuin a
Jiiveiico aiibi adliibi(Mm. Vidc uot. jid 1. u vcrs.
579 725,
582- Dignatio plerguiquc est bonn cxi^iimntio ,
qiia aliquis ex aliurum opinioue gaiiilei. Noniium-
f|iiaui aclive est opinio, qun :ili(|ui.N aliuui boiiore
dignuir. cense|. Suclonius In Cplip. cap. 24 : HeU-^
quas sororesnec cupidilate tanta^ nec dignatione dticxit,
I^Jii.siinus siib (iii. i. xxvin : In su»nma dignationere-
^ gis vixit, Alii dig.utate minus licni^ AjiuJ Juvcnnim
digtaiio sancia c4 Pei boniias , qua bomincs ad
qeluin vpcarc dii^n^iiK»
M5
Hxc ait , et Solymos repeiit
G. V. AQUIL. JUVENCI M4
comitesque A 2960^«^ sibi praeceptis instsret sumerePstris
[seursum
585 Alloquitur, Solymisque iterum regionibus, infit,
Ingredimur gnari, truculentaque moenia adi-
[mus.
Filius hic hominis prodetur ad ullima morlis,
Scribarum, procerumque ferens ludibria mem-
[bris,
Affliusque crnci post tertia lumina surget.
590 Hinc tum Zebedei conjux summissa rogabat,
Ut Ghristo medio coeli sublimis in arce
Felices nati dextra, laeyaque sederent,
Tum qujerit Gbristus, calicem si sumere pos-
[sent,
595 Respondent se posse simul. Tum taliaGhrisius:
Vos nostrum calicem fas est potare, sed aitls
Sedibus aequali mecum considere honore»
Non hoc nostra dabit cuiquam pro munere vir-
[tQS.
Haec certis Genitor sublimia dona reservat.
600 Exhinc discipulos, diciis pro lalibus omnes
Gommotos, lali sermonis mulcet honore :
Gentibus infidis celsa ditione potesus
Impontt quoscumque super dominantur eorum,
Exercentque irucem subjeciis urbibus iram.
605 297 Vos binc sed longe: tranquillior xquora
[viiae
LEGTIONES VARIANTES.
aulem exempla compositionis perminimam in anti- B minantur eorum, el possunt haec diio yerba conjungi
$uperdominantur ut superingererej iuperadderet tuper-
ducere^ et similia. Eorum, non earum habent Vul-
gaia, et veteres aiiae versiones Matih. xx, 25: Prin-
cipes gentium dominantur eorum per synesin : perinde
quasi dixisset: Principes gentilium dominantur eorum,
605, 606. Reg., Vos hic sed longe : tranquilli&r
a:quora vHee — Concordi iternit mitis moderatio pace;
ei glossae hic — m prcesenti sceculo ; longe — estis ab
iUi$; iEQDORA — planities; sternit — vobis, Scilicet
moderaiio sternit acquora. Ad lianc leclionem respi-
cii Rom., sed admixtis erroribus , Vos hic $ed longe
tranquillior cequore vitce — Concordi stcmet milis mj*
seratio pace, Eamdem scripturam Iteg. expressit
Reuschius, sed edidit cequore, Koenigius reiiuebal
(equora, sed restiluere voiebat Volfii sed longe. Ottob.
sic habel, Nos iuter longe tranquilliora mquora txlca
— Concordes cernit mitis moderatio pacis, quod cor-
rnptum sane est. Quod attinei nd priorem versum,
quioribus Juvenco fortasse non occorrant, tamen
similia passim occurrunt, ut permirus.
585. Reg., iteriiy sed videiur Ciiisse iterum, quod
certe mutandum non erat. Reuschius lamen cum
Koenigio legit lo/ttis^ue iteris, non Solymisqueiterum,
Matth^us nominatim ait : Et ascendens Jesus Hiero-
iolymam, assumpsit duodecim discipulos secrelo, et
ait illts: Ecce ascendfimus Hierosolymam , elc. Hoc
ergo est : Soiymis regionibus ingredimur. Additur
iterum ex Marco : Et aisumtm iterum duodecim,
ccepit illis dicere, etc.
587. Mss. nostri prodelur : edili tradetur, quae est
glossa in Reg.
590. Mss. nostri, Hinc tum ; editi, Hic tune,
591. Ald., Chrisli media.
593. Oti., posiint pro poisent :
59i. Badius, Quem ii ; melius alii, Quem iibi.
596. Rog., portare: dubilo, an iia eiiam a pr. m.
scriptuni fuerit in Ott., sed non dubium quin iegen- p cohxrenl Ganiabr., et Fuld., sed hic scriiut iranqnil'
dum sii potare.
597. Otlob., consedere ; correctum per considere.
598. Rom., Reg. a sec. m., Torn., Ald., Bas.,
pro munere. Ott. el alii, pro nomine.
599. Ald., Bas., paucis; plerique, ceriis. Rom.,
His certis; tatWus, Hasc certts. Gerti homines ali*
quando sunt bomines fideles.
600. Mss. nostri, Exhinc ; alii, Exin.
601. Msis. nostri, iaiiy quod in Torn., et Fabr. edi-
tum video. Plerique editi, stabiti, quod a pr. m. in
nonnullis mss. fuisse suspicor ex rasura.
605. Mss. nostri, quotcumque super dominantur
eorum^ sed in Reg. eonim mutatum est in earum cum
glossa quibus principantur . Hadam., Poelm. iu texiu,
Imponit^ quemcumque super dominantur eorum. Ald.,
Poelm. pro d. s., Reuscb., Imponit quoscumque velit
dominentur eorum. Sic Fabr., sed dominantur pro
dominentur. Lego, cum ross., quoscumque super do-
miJE
/tora, uterquc Vosinter. Aldus, Voi hic sed longa
iranquiUior rnquora vito! — Concordi sternil mitis mo-
deratio pace. Daveiilr., Had., Torn. ita, sedscribunt
longCj ui accedant nd codicom Reg., nisiquod sine
interpuiiciione exhibeni tonge iranquiUior^ Poelm.,
Fabr. sic eiiam, sed inchoaiit versum Vos inter bnge
tranquiUior. Recitemus verba Maith. xx, i6: Non
ita erit inter vos : sed quicumque voluerit inler vos ma-
jor fieri, sit vester minister. Amplector igitur scrip-
turam cod. Reg., mutato hic in hinc, scilicet, Vos
hinc sed longe : IranquiUior osquora viice — Concordi
sternU mitis moderatio pace. Iiiielligo longe hinc poni
|)ro procul hinc. Gicero pro Qiiintio, cap. 25 : Quam
longe est hinc in saUum GalUcanum-f Sic longe abesse,
longe abire. Pro slernit non inepta est lectio Rom.
iternet ex Evangellario Tridentino: Erit teiter mi-
nisler.... Erit vesier servus: quo spectat Vulgata: Sit
vester minister Eritvester tervui,...
584. GAPUT XXUI. Jetut prcedicit discipuUs pas' D frequenter sublt
iionem suam. Matth. xx, 17, etc. ; Marc x, 31 ; Luc.
xvni, 31. . , . , . . .
587. UUima substantivi more, ut uUtma patt, ul-
tima exsperiri, expectare, etc. Aurelius Yictor deGae-
sarib. cap. 40 : Constaniium patrem ultima vitce age*
bant. Galpiirnius eclog. 3, vers. 91 : Lycidas habet
ultima rerum. Hocsensu Juvencus ait uUima mortis.
Horaiius I. i, cp. 16, vers. ult., mors uUima Hnea
rerum ett. Gonsule not. Burmanni ad Galpurnium.
590. GAPUT XXIY. Petitio uxoris Zebedcei pro /f-
liii. Matih. XX, 20 ; Marc. 10, 32.
593. CaUx pro tormentis , mortc, passione vox
ecdesiastica e sacris liiteris pelita, quae occurrit I.
IV, vers. 491 : Qucsro cum si pro an rarum est, ut
dixi in lect. var. ad vers. 434 h. 1. Grxcoruni imi-
(atione idfit, qiiibusct vicem particulae interrogandi
597. Considere a conshdd, considis.
600. Pro talibus dictis^ ut vers. 416 h. I. pro nu-
mero. Seiisus est : discipulos vehementius c<>mnio-
los, quam hts diclis commoveri oportuisset. Ex
Evangelio autem intelligendum est, discipulos non
verbis Ghrisii commolos fuisse, sed verbis matris
filiorum Zebedaei pro filiis suis.
602. Ditionis vocabiilum recte pro imperio, seu
jiirisdiclione usurpat. Potesias meionymice pro ma-
gistratu ponitur, ut apud Salvianum, et alios.
604. Subjectisurbibus/inieWig^in subjectisurbibut.
Recte enini dicitnr exercere odium^ iram in aliquo,
vel in aliquem. Yulgala Maithaei : potestatem exercent
in eos. Itala in plerisque exemplaribus mss., et Hie-
ronymus epist. ad Damasum lom. iv, pag. 159, Po-
testatem exercent in eis.
265 EVANGELICiE HISTORIiE LIB. m.
CoQCordi stertiit mitis moderatio pace: A Et sic c summis lapsi comprenditis imds
Magnus et obsequiis crescit super alu minister.
Nec primus quisquam, nisi cunctis serviat «
[unus
Esse potest. Homlnis natus sic vestra minister
610 Obsequio solus proprio pia munera gestat,
298 ^o multisque animam pretioso sanguine
[poDit.
At vos ex minimis opibus transcendere vuliis,
m
Si vos quisque vocat coenx convivia ponens,
615 Cornibus in summis devitet ponere membra,
290Quisque sapit. Veniet forsan si nobilis alter,
Turpiter eximio cogetur cedere comu ,
Quem tumor inflaii cordis per suroma locarat.
Sin contentus erit mediocria prendere ccen» »
620 Inferiorque dehinc si mox convjva sublbit ,
Ad potlora pudens transibit strata tororum.
LECTIONES VARIANTES.
607. Rom., crescet pro cre$cit, '*'►' * *"
609. Mss., w m^ra mmstral: editi, ttccuncta;
Westh. in textu, nate sic euncta; ad marg., nattu $ie
cuncta. Rom. codex sic habet, tic veitra mini$ter —
Ohuquio $otu$ proprio pia munera §eslat, quae scri-
piura prxferenda videtur, ct contirmatur lectione
mss. Reg., et Olt., vers. seqq., et pro d. s. indica-
tura Poelm.
610. Rom.,Poelm. prod. s., Reg., Ou., gestat;
alii ge$tan$.
6H. Hic versus in Reg. omissus fueral, sed inser-
tus postea fuit inter lineas. Ejus loco a pr. m. hic
versus adest in Reg. : Et muttos redimens pretioso
tanguine $a(vat, In mss. Roro. etOtt. prius ponitur
jPro multi$que^ lum addiiur Et mutio$, eic, sed ser-
vat pro salvat. In edilis deest hic versus Et multo$,
neque certe necessarius esi, nlsi prior Pro muhi$
expungatur. Uter autem eorum magis Juvencum re-
doleat, non ausim dijudicarc. Reiineo vero Pro mul-
tiMue, quia pluribns testlmoniis comprobaiur. Reus-
chiusait, in aliis libris legl non pessimum versum
g Et mutto$ redimens pretioso sanguine servat^ ubi in
servire, quod prpecessit, et $ervare aucior lusit ; auos
lusus sseculum xi sapere afflrmat.
612. Rom.y Etvo$; melius, Ai vo$.
615. Olt., e$t $ummi$; foriasse librarius voluit. ex
$ummi$. Editi, et mss., e $ummi$.
616. Rom., Qm$aui$$apit , quod metrum non pa-
litur. Vera leciio, Qui$que $apit, quam Aldus etiam
in textu exhibuit; sed in Erraiis importune correxit
Qut $apit , advemet , quia scilicet ignorabat qmsqne
siimi pro qm$tiui$ , ut In poeiis christianis passim
observatur, et in Jiivenco animadversum jarafuit ad
libr. ni , vers. 400.
NOTiE.
606. Reuschius totum bunc locum sic ferme ex- ^fo $uo drcentibus ludi$ intere$$emu$. Prinm lace-
ponii : Poteslas celsa editlone, h. e,, Deus imponit, ^a' ^omu $imstro eonsul ordinarius Severinue... Juxta
seu prapponit ^entibus infidelibus quoscumque eo- ««»• Magnut^ olim ex progfecto, nuper ex consule
rum, sive, ex iis ipsis pcpulis incredulis, velil ut do- C recumbente post se CamHlo, filio fratris. Pceonius hinc
mineDlur in gentes illas iiifidas, vel dominentur ur- propter. Atque hinc Athenius. Hunc sequebatur Gratia
bibus subjectis: et hi principes exercent in eas ur-
bes iram vehemcnlem Patris mei. At vos non irae
minisiri, sed clementinR estis. Moderatio miti$, re-
gimen betoignuin. Tranquillior eoncordi aquore vitw,
tranquillior qualibet vita placide traducta. Sternit,
iflsternity iroplei, vos^ qui mei discipuli estis, /itc, lioc
sermone jam, hac in vita, pace^ quam miindus dare
neqiiit.
608. Quisquam unus, h. e., unus quisquam.
611. Ponit animam, impendit, dat. Phrasis eccle-
siaslica. Auguslinus in Joann.lSi : SicutFilius homi-
nis non verut ministrari, $ed mini^trare^ et animam
suam ponere nro muttis.
612. Dehis versibus peculiarem dissertationem
conjeci in proleg., c. 5. Cum nuper viderim apogra-
phum Cvangeiiarii Tridentini nondum^editi, oper»
preiium duco scripturam versionis Itala, quam sccu- o™ » — if— ^
tus cst Juvencus, denuo confirmare verbis ejus |v <ilat Fabricius, Bibliograph. Antiq.^
Evangeliariiexscriptis:Stctt(Ft/tii« Aomtmfnonventi^ 618. Tumor inftatt cor(/ts, sup
mntstrari^ sed ministrare, et dare animam suam pro
multis redemptionem. Vos enim quteritis de pustlio
cre$cere^ et de majore minorari. Intrantes autem, ro-
galiad ceenam, nolite recumbere in eminentioribus io*
CM, ne forte honoratior te euperveniat, et accedetUj qui
ad cmnam te voeavit^ dicat tibi : Accede deorsum, et
confundarie. Si autem in loco inferiore recubueri$, et
supervenerit hnmilior te,tuncdicettibi,qui te adcoenam
voeavit ; Accede superius. Ettunc erit tibi gloriacoram
discumbentibus. Ei cum egredereturJesus abHierico,eic.
614. CAPUT XXV. /n novissimo toco recuniben-
dum. Matth. xx in Itala, et Luc. xiv, 7 , etc. Vocat, et
convivia ponens verba propria in ccenis. Yide not. ad
1.1» vcrs. 795, et I. iii, vers. 80.
GI5. Cornua sxpe dicuntur de extremis cujosque
rei pariibus, ui corntia aciei, cla$si$, etc. Livius libr.
XXV, cap. 3, ad fln. : Et forte in cornu primus sedebat
Casca. Apoiiinaris Sidonius I. i, epist. il, siveult.
Sic convivium describit: Postridie ju$$it Augu$tu$f ut
Patrol. XIX.
nen$is omni ab infamia vir sequestrandus, qui Severi-
num sicut honore poslibat, ita favore prwcesserat. Ulti'
tnus egojacebam, qua p«rpiirarf (imperatoris) iwvum
latusin dextra margine porrigebaiur. Sirmondiis liunc
locum illustrat, ex quo haec colligo: In sigmaie, seu
stibadio, hoc esty lecto semirotundo, duo erant exirewa
velut comua. Hi primi aecubitus censebantur. Honora-
tissimus stibadU locus erat comu dextmm, proximtis
mistrum. Id novum videriqueat, et ab usu nostro rc-
motius^ quod tertitu, quartue, ac reliqui ddnceps itiutn
ordine subseqtiantur, qui primus est in cornu $ini$iro.
G. Fabricius nove a Juvenco dictum putabat cornua
itimma pro primo accubitti. Vide ejus Commenr.
Poeiar. chrisl., verbo comua. Consule etiam Pe-
trum Chacon, de Triclin. Rom., cum appendlce Ful-
vii Ursini, Hieronvmi Mercurialisdisseriationem de
accubitus in cosiia Origine, et plures alio^quos lau-
A^. ^^u^:^'.^. oru.s . - • .. c. i9,n. 3.
-.- --;.- ",---. -^.-...,.,jperbia. Sic Pru-
deniius, aliique chnsiiani scriptores loqnuntur. Per
$umma, ut vers. 615 , Comibu$in $ummit.
619. Mediocria , nempe loca inferiora. Mediocrit
saepe pro exigoo ponitur.
620. Ex hoc versu colligo , Juvencum parabolam
sumpsisse ex Matthaei Itala versione, non ex Luca
cap. XIV. Nam, nt vidimus , in Evangeliario Triden-
tino id exprimitur apud Matthacum : St autem in ioco
inferiorerecubuerit.et supervenerit humiiior le, tunc
dicet tibi ^quitead ccenam vocavit : Accede $uperiu$.
Lucas solum ait: S^d cumvocatti$ fueri$, vadeyrecumbe
in tiovietimo toco^ ut eum venerit qui te invitaiit ,
dicat tibi: Amice, ascende supeHus. Paulo aliler Evan-
geliarium Tridentinum : In novi$$imumlocum recumbe^
ut cum venerit qui te et iitum invitavit^ dicat tibi.
691. Ptuien$, verecundus: transibit ad potiorem
strati et tori locnm , quia pudenter inreriorem elegit.
Boni virl est pudore suffundi cum gloria ei quasi
invito tribuitur.
9
ProxiflM Cum Solymis C4iiiscendii colmina A
[montis ,
Oi-dinibtt« lucem quae gUadconiaalis olivx.
300 HiiiC leelis ia»sU tectaium discaiwlorum,
625 Obvia caslelli mon64rans babilacuia Cbrisius ,
Inde asiiiam pariier fcBlu oomiiaoie repeilam
J>«icere : vel si quis caasam disquirere vellet ,
Cur sua tam subiu> quoquam jameotalraiianliir»
Dicere , tunc operam I>ominum sibi sumere
[velle.
630 Discipali celeri complent pracepia paratii.
Adducant » moliique super ▼eiamine vesUs
JUYENCI »08
Inslernuul piaclduni pulium , pr»ben(qoe sc-
[defidum.
301 Hinc veieris quondaw fliixit voi numia
[vaiis:
Ecce Tcnit placidus tibi rei, quem lerga se-
[deniein
^)^ Praemilis f esunt asin», puiii4|ue si>qMatis.
Tum populi stralas prxieiiiiil vesiibus omncs,
QuaqueiierestClirisio, subnesa froudecoronani.
Proxiroa tunc alii spolianl palmeia virore,
Conclamanique oinnes : Davidis origiiie creio
640 Hosaniia excelsts sit gloria Ixla tropiivis !
LECTIONES VARIANTES.
6%5 Reg., ^Mo; el glo^sa, qno monte. Sensus
exigit qwB. Roni., corruple : Ordinibus lucent glauci
eomantii olivte.
626. i^om. , Unde , lege Inde.
6i8. Oll. , trahuntur; Roin. , trahatur : legc
irahantttr,
619. Mss. Reg., Ott. , Roin., Dicere ^ tunc operam
Dominum sibi sumere velle. Sic eliam Ald. , Toni. ,
Das., Poolm. , pro d. s. , sed nonnulli interpDMgiiHi
Dicere tunc : operam, llaMc leclionein e\star<; in
qtiinqno iinprt*ssis ei quatuor codicibus condrinal
Rcnschitis , qiiam poctico inai^is liabiiu inceijcre
pntat. ILidam. , We^tb. , ad marj^. : Hnic reddas ,
Hosiro nnvc iis opus esse magistro. Ita Daveiitr. , sed
Huic reddant, qtiod Wesibcinerus in lextu expressil.
Ita eiiam t^rlm., in (cxtn, et Fabr. , 8C<1 aterqiie
R^dAere kuic. Hatic scripluram tn«iur Fjibrkins , in
Cofflfn., verbo reddo, pro respondeo, et locum linnc
ante depravaium fnisse afflrmat : eamdem secnins
est Scoehl^enitts , et Renschins , qni observ;it ,
l»'genduin Reddere non reddunt : jprircessit eniiu
copiilaiiva veL Vcruni cuin lcctio codicuin niss. hooa
sii, niilla esi cansa cur eaui iloererc debeainiis.
1)31. Roin. , Ald., moHique super velamtue testit.
g Hadam.. Poelni. el atii, moUisque super velnminum'
tis, Prior leclionielior csi, et confirmatur qiianivis
obscure a niss. Reg., Oti. Elegautiuseiiam esi moUi
vdamine, quain mottis vestis Super vei esl insuper,
vel per Imesin sufieri/f sfernn/if , vel ad pulhim refer.ur.
657). A1p.| Bts., Uuic noii ila beiie, ac Hinc.
6.77 . Roni . , A 1 1 1 . , subn ixa : a 1 1 i , sub nexa . Kau. i-
gui^ susui^ atur subjecta : Rcuscbius leiicl subniia,
noc esi, futcieiit<\ ei qnabi gesianie.
640. R*'g.. Olt-, a pr. in., Osanna in excdiis.
Rom. ciitn cilitis, Osanna excelsis \'e\ Hosannaexcel-
sky vci OickaHna excelsii, ut edit Fabriciiis. Scti-
)it«ra Osawui in txcclsismt^ro advcrsa4ur,nisi scri-
berc veliraiis Osama ^ ui daclytus inde lial. Sed
vers. 647, Rcg. et Ottob. exiiibent Osanna.excdse.
Vulgaia scribil Hoianna.
NOTiB.
62i. CAPUT XIVI. Christo putto asinw insidente,
poputos stravisu riam, qua ibat , svis vestibus. Malt.
\ii, iseqq.; Marc. xi, i; Luc. u, 29;Jo»nn. xxii,ir>.
6i5. Oido de disposUione arlxiruiu scile dicitur.
Cicero , pro C^ccina , cap. 8. Ejus fnndi extremam
partem otete directo ordine de^niunt. (ionfer iiot:im
Passeratii. Virgilius, ii Georg., vers. 276 : Sin
tumutis acclive solum, cottesque supinos : — Indutge
ordinibiu. Lucent , b. e. , conspicui .sunt , nitenl.
Campi bene culti , el ips£ eliam arbores nitere
dicuntiir. Plinius, 1. xvii, cap. 4 : Nen utiaue tcetum
solum est , in quo procerai arbores niteni. Sic campi
nitidi^ nitentes, terra herba^ nitens; et Juvencus ,
infra, vers. 7 12, nitentis viueli, Gtaucicomans , vox
a Juvenco formaia , ut 1. iv, v. 201 : fiammico-
mans.
624. Lectis ctisdpntorum , b. e., ex diiicipulis, vel
positivum est pro superlativo ouasi ieciissimis diui-
putorum , ut b. 1. vers. 21)5 : iRxmios vatum. Vir-
gilius, I. IX, vers. 17 : Turnus^ ut emtevotuns tardum
priecesseratagmen, — Viginii ieclis equitum comitatus ,
et urbi •— Improvisus adest.
625. Obuia, qu» ex adver^o , scu coutra erant.
Ila^c enim est propria siguilicatio biiju.^^ vncabuli.
Matth.eus :iit : Ite in caslettum quod contra vos est.
627. \el si, pro et si. Yet pro et ab idouei^ aucto-
ribus aliquando adbilieliir.
652. Maithaeus ait : Et adduxerunt asinam , et
pullum : et imposuerunt super eos vestimenta sua , et
eum desup^r sedere (eceruut. Versio antiqua in ms.
Coiberiino : Et adduxcruni asinam, et putlum ejns ,
el impotuerwu super eos veslimenia sua , ei sedebat
super eum Jesus. Plerique alii mss. cum EvaiigeUarii)
Tf identloo legunt , Et imposuerunt super ewn vesii-
C menta , et sedebat super eum. llanc leciioneni te-
nuerunt Auclor oper. impcrf. iu Mattli., et Ariiob iis
Afer Annot. in Gvaugel. Atii Ev.iugelislx ^uper
pullum asiuae sedissc Jefuiii disertis vcrbis nar-
r:inl. Postea Juvencus, Isnia! vaticinium reddctis.
sic ait : Qnem terga sedentem — Prccmitis geMi
asinoe puttique sequenlis. Probabitis inierprctatin csi,
Jesum priususuin fuisse asiua , scquentc pullo :
dciude in civiiafcin ingressuiti .«^upcr piil!um ,
seqiiente asina. Mysterii hnjus ptures cnusns
assignant veteres , recentestiue inteiprete^. I'i
veierum chrisiianorum iiionumeniis snpe expressa
nppjret irnago Salvatoris asiuo vol nsinas insidenlis ;
eaque sic exstat in quodnm cochleari aniii|uissinio ,
ferrumiuaio argenlo insculptn,apud v. c. Ciovcuaz-
ziain, quiejus uiodicoclileaicad sacram synaxin po-
pnk) vpieri more impertiendam olim adhibituni fulssc
pnidentissimc conjiciebat. lia eniin fldeles ad m-
lum mysterium aocedcntes in mcmoriam revocai-e
po craul verba Matih:ei : Ecce rex tuus venit tibi
I^ mansuetuSf sedens super nsinam^ et puttum fiiivm
snbjugatis.
0.55. Prcemitis : sic haec nomina foruiare nmat
Juvencus, utnon semel notatuin.
6"6. Stratas, vins, ui alitn dictum.
637. De t»0'* irinmpho Salvaioris, de more veie-
nitu pra^ie.xendi vins florib.is, ci de acclainannne
puei-Driim Uosannn icgcndus est Maninus Roa,(ibr.
II Sinj^ulir. cap., l.n
658. Jucl;ea palmeiis abuiidahat. Iloratiiis, i. ii,
cp. 2, vers. 184: Ungi -^ Pra*feraf Uerodis pnlme-
tin pingnibus. Pliuius, libr. v, cap. 14: Hiericun'
tem patmeiis consitam. De voce nror dicium I. ii|
vcrs. 818.
tct
EVANGKUGie HKTORIiC UB. III.
tn
Sic sdeoittfreditur ftoljrmonim in<Bnl«<^l)rhtus.
Ingressooccurrif, primo §ub limine (emplf,
S02 Cruribus aique oculii renatim dcbile
[▼ttlgUS.
Qfioi ttbt lam subito greMu, Ttsuque vfgenles
U^ Guneia sacerdoium cognoTit factio mirans,
Et pueros (cinpli complenles (ecla canore -
llosanaa cgregia Da?idi8 s(irpe creato,
IpsttBi pereunciaAt cuucU, <|u« causa conoiis
Impttbera laflta toUat per gAudia pleliem.
650 Qirislttt ad h.%e, Legis, inquii, sm BcripU tcneie
CriMlitie, infaolum qusc dicit abore ?enire,
I LacteHittm el Ifngufs lustl consurgere iau-
[dein.
, Ifsceaii, ingraiom limiuens cum clvibus ur-
[bem,
Beihaniamque petil, rediensque, \n margine cer-
[nit
C55 Sira(ae, leiidenlem diffusa umbiaciila, ficum.
Illic ft»rte eibi pertentans corda volunias,
Arboris a((rectat ramos : scd nuHa facultas
Port:orum sterilis frondis coiicreverat umbrae.
Olii Cbrislns afi : Non sil tibi fruciibus uin-
[quam
(UO Copla promendia. Tum proiinus aruit arbos.
Di«eipuli celerein miranlur fii aiboremorieiii.
Sed Giiriattts siupidis assistens tatia fatiir :
Wunc lignl isli««no«iro siupuisiis honore
LIXTIONES VARIANnS.
641. Ald., Poeim., pro d s., Sic tunc: c»ieri Sic B ratiane cnsurae produci posse, \)rx crtim ex con-
sueludine poetarum iiiferioris itvi.
650. Roin., Oti. eHin Hftdam., Poelm., in textu,
Legis, inquH, voi. Reg. cuin Ald., Toin., legis sanita^
voi.
651. Rog. ciim Torn.. Poetm., prod, .«., Creditii.
RiMn.,Oll. cum Ald., Creditur, Rom. cum Ald. et
aliis iia ioierptingii : venire ^ Lactentum , et linguis,
Sed aliter Scriplura distinguit, Ex oreinfantium.et
iactentiuni.
65i. Rej?., lactantum : Rom., Ort. cum editig,
lactentnm. Versiones veteres apud Sabatierinm om-
nes bab<>ni Utefantium, quod pari(er legitnr in Evan-
geliario Trideniino, ex quo confirmainr tactantum
in Riig. Sed inuiti Palres auliqui cuin Vulgata exfii-
bent (actentum, ei pro eo, qni lac su},ni, ceriius vo-
calHilutii esi lactens^ quam iactans : nam de iiec ali-
qni dnbilant. Nonunlli apnd Reuschlum justis : re-
linejus^i, videlicei Giirisii.
adeo,
lii^. Roin. Ingresso primo occurrit: sk\\\, Imjresto
occurrit prima. f orii., lumine : lege timine.
644. B;i6., fVifii pro tam. Reg., in lextu , enm
aliis, gresiu mnque; supra, manfi veteri, visuque et
roce.
046. Il!»s. emnes nosiri, codex ms. Divionensis,
eiiltu^ P. Pith^i a Juroio coil>i(is, tecta ci.tmore:
ediii, tecUi canore. Prima in q^mor ionga esi, ei a
Jttveiico otiam prodncitnr lihr. ii. ver?:. 410; 1. 4,
Ters. 590, 70i. R<*tifiendiiiH ergo esl canore, quod
verbiim esi Virgilii, Lncretii, Ovidii , ei aliorum
pr.f^sertim poetarnm. Vitle n<H. »d vers. 648.
647. De voee Hosanna^ vcl Osanna, vide varias
ieeiiones vers. 640. Ald., Bas., creaie, pro creafo,
648. Ro^'. .Oit. , Rofn . ; Ipsum percunctant cuncti q«ee
causa clamoris. Lcgain cuin cditis qua! causa canoris^
Ht vers. 646, {«craeAnore, et I. iv, vers. 59^ : Restitit
admio complens ca^a saxa canore. luretns, lil>r. iv ^ 6:>.>. Poelm., pro d. s., Stare txtendentem. Vera
iii Petrocorii de Vita S. Marliiii, vcrs. 172, ex ^ lectio Strata:, reiidenfem. Nescio an aliud voluerit
l^iulim I
ms. codlce S. Betii^ni Divionensis, his io iocia l^^gil
ciamorii ei clamore , e.w fu^vet CaHtabrig. , e( alio-
rum iioetarum aucioritas, qui primam ejus vncis
syltabam eorripittnl. Pauliiitts Peirocorius, loc. cit. :
^Viiftera cmfiefiiHm retonabant, verba ciamantum. Ter-
(ttdiniHis, de looa et Ninive, vers. 4i. NatUicus in-
terta gminus ciamor omnia tentat, Pleriqne ediii :
Tunc pereunclmtnr cuncii ; liadaui. pnBcontantur^
quod nou beiie Luiinum *»64. Poelm., pro d. s., co-
tiex Bxrlliii : ^psiim pcrconiant euneti, Alii .«criimiii
percunclor, ahi perconctor. Verbnni aciivum per^
cuHciOy ei passivuin percundor, non ndmoiiiiin nsi-
1:441411 est : «ilHlomiiHis Jton dutiito quin luvenei sii,
cum iieruni percunctata passive occwrrai vers. 079.
Idem veriMHH nsurpaiU N«riu«, GeHius , et Apu-
leitts.
^9. Rem. citm editis tanlam ; Reg., lantvm ;
(Hi., tama, Id pras cseteris ptacet, quod ab sciolisii-
lirariismuianim, qma.neaciebaiit, ultimain in tania J) «^nram, optimum videiur
AiJns Sirate tendentem. Alibi eiidm apud luvencum
occurrit strata, stratof pro tia, ut pauio aule vers
056.
656. Rom. supra corda indicai corde, quod non
admiserim. Reiischius pro votuntas conjicitro/ripf/z^,
boc est, appetentia.
6r)8. Reg., Otl., Daventr., Ald., steritis frondit
concreverat umbree, Sic Rom., serf fterili, Had.,
Poelin., in (extu, Fabr., steriii frondis concreveral
umbra, fn Reg., ^los^sa hsce estvnBRiE — in umbra.
660. Reg., Oit., arbos :Rom., arbor.
6G5. Omeisins suspicaiur Nunc iigni stirpem ,
ReHscbitts Nunc iifinumisiim, iienipe arboris. Alio-
quin supplendnm arftorem ; Munc stupnii^tis, arbo-
rem ligni isiius nucioritale noatra desisso ad vires
diifcre ierrenos siiccos. Putabain Nnnc tigni istius
nosiro stupuistii honore — Desisse vires terrenoi du-
cereauccoi, quod, producta uliimn in denisse ob rac-
NOTiE
644. Quoi, synesls, sive miitatio nnineri ei gene-
ris: qiiasi non prjeresslssct debile rutgus , sed honii'
uei debiies e vuigo,
t47, Creato, gcnllo. !I;er. est enini propria bnjns
verbi ^igniflcaiin : nuamvis non qnidfinid genitum est,
creaiuin qnoqun d»ci possit.
6:C>. CAPUT XXVII. Christum mnledixisse /i-
rMm, ijuia foret Heritis, atque iitam confestim exa'
miisg. M;uifi. XM, 17 seqq.; ttarjc. \i. 13.
6.")4. tnrnartjine strntw, Texlns aacer, secusviam,
Ms. C:inlabrig.i suncr viam. Margo ptoprle esl cx-
ireraa ora cujuslmet rei, ui margo fluvii, agri^
Wa% iibri, eic.
(jrM. Li"b M, vers. 116 : Cum tediffusm tegerent um»
bracuta flcus,
657. Facvtias, iiiilla vis proiliicciiiii pouin coii-
crovrrat froiidis stcrilid uinbrx.
658. Pomum de quovis fructn. Vide nnt. ad Drac.
lib. 1, versl86.
661. Desenio et morte arborum vide noi. ad lib.
ii,vers. 719, <( Gruneruni, ad ScduJiuni., Ilb. i,
veis. lo.
66^. Slupidis, valde mir.intibus, ni vers. ^^^^..(11-
puisiis.
871 C. T. AQUIL
304 Desisse ad vires (errenos dacere succos. A
€65 Sed veris Terbis iiernmque iterumque monebo :
Nanique Odes si ceria animi consislet in arce,
Nec dubiis nulans yitiis tremebunda jacebit,
Arboris istius vobis substanlia cedet.
Nec tantum Istius, sed montis celsa revelli
670 Gredentum verbo poterunt, nndisque profundi
Gum silvis pariter, saxisque, ferisqne recondi.
Et quaecumque fides robusto pectore poscet
Gredentumy semper digna virtute tenebit.
• Hxc ubi dicta dedii, templi se moenibus infert.
675 Gonfestim proceres populi, miracula rerum,
Gollecti inquirunt, virius quae tanta dedisset.
OUis Gbristns ait : Quserentibus omnia vobis
305 I^icerc i^^ facile est » si nobis vestra vi-
[cissim
JOVENCl
57«
Percuncuta prius~paiicis sententia solvat.
680 Nuper Joannes , puro qui gnrgite lavit
Sordeniis populi maculas, dinna potesias,
An hominis potius vobis fallacia visa cst?
Haec ait , ancipiti verborum pondere claudens
Gaptantum procerum mentem : nam magna pro*
[phetam
685 Piebis Joannem veneratio suscipiebat ,
Nec poterant ejus fallacem dicere vitam.
Rursus sublimem dixissent esse propbetam,
306 Occidisseiilum traheret confessio colpam.
Se nescire tamen respondit factio fallai.
690 TumChristus: Nonestinjustumclaoderevocem,
Cnm mihi daudantur procerum responsa sq-
[perba.
Nam geminae prolis genitor msyoris in aures
LEGTiONES VARIANTES.
665. Reg.» iterum iterumque : rescribe iierumque B vem diciionis praecedentls.
iterumque,
666. Reg., animmt pro animi. Daventr. cum.
mss. Reg., Ottob., consisiit. AM., Ras. cum Rom.,
consistat. Had., Fabr., Poelm. consistet.
667. Wchtb., iii texlu, muians; ad marg., nu-
tans, quod unum probandum est.
670. Ald. verbis : alii, verbo. Ald., Ras.» profun-
dis : rtielius, profundi^ nempe maris.
675. Rora., Credendum : lege Credentum, ac
foriasse praestiterit inierpnngere poic^i, — Creden-
tum semper digna virtute ienmt, Paulo anie, Creden-
tum veroo.
676. Poelra., pro d. s., Miranles rogitant^ qua vtr-
tute ejficis isfa; in textu, cum mss. et aliis editis,
CoUecii inquirunt, virtus quoe tanta dedisset.
678. Ald. , nobis si.
679. Rom. , Prcecunctata : lege Percunctata, aut
Percontata, tn dictis ad vers. 648. Mss. cum plerisque
editis , solvat : Had. , Poelm., solvet.
680. Torn. , Joannis pro Joannes.
681. Reg. , Ott. , Roiu. , Sordenlis : editi , Sor-
dentes.
68i. Reg. , Ott. , Ald. , Ras. » An hominis. Rom.,
An Joannis. Hadam. , Fabr. , Poelin. , Anne homi-
n». Probum est An hominis : quod enim an produci
possit, dixi adiibr. 2, vers. 5i7. Hoc auiem loco
peculiaris esi ratio ob aspirationem dictionis se-
quenlis quse vim hal>et producendi aliquando bre-
685. Ott. f ludens , pro elaudeM , et fortasse a pr.
m. fuit laudens , vel elaudens. Facile in mss. inter se
confunduntur tudens et claudens , et, quod idem
est, cludens. Neque hoc loco mihi displ icerei lu-
dens. Sed multo magis placet elaudens. Sic I. it,
vers. 8 : Cur tentatis, ait, nunc me concludere verbis?
685. Reg. , Olt. , a pr. m., Torn., susfnciebat:
Rom. , cum plerisque edltis, susciplebat. Baritiins,
libr. XXVI Advers., c^p. 7, col. i265, pro suscipiebat
correxit etiam suspiciebat : quod verbiim , inquil,
corruptum et in Lignit viUe apud Gyprianum , sive
aliuni poetam chrislianum : Circum spatianies gra-
mine molli — Sueeipiunt alta pendentes arbore (ru-
cius. Legendum Suspiciunt. Vide libr. iii, vers. 51,
ubi idem legitur versus.
687. Reg. , contra meiri rationem , sublimem »
dixissent esse. Ott. , a pr. m., Rursus sublimem dixis'
sent esse prophetam, quod genuinum videiur : neces-
p saria enim non est particula si. In Ott. , ut in editis,
^ apponilur supra si inter dixissent, et etse. Particiila
si eleganler saepe omittilur non solum a poetis, sed
etiam ab aliis. Virgilius, I. vi, vers. 51 : Partem
opere in tanto , sinerei dolor, lcare, haberes. Ovidius,
VI Fast.,vers. 115 : Huic aliquis juvenum dimsel
amantia verba, ^ Reddebat tales protinus illa sonos.
Gicero, Philipp. xiu , c. 11 : Recesseris , undique om-
nes insequentur : manseriSj harebis.
689. Torn., Poelm., pro d. s., igitur , pro iamen.
NOTiE.'»
665. Virgilius, m iEneid., vers456: Preedicam, et
repetens iterumque iterumque monebo.
666. Animiin arce, quasi in fastigio et apice ani-
mi. Staltus, lib. ii , silv. % vers. 151. Celsa tu mentis
ab arce — Despicis errantes, humanaque gaudia rides.
6()8. Arboris substanliay arbor. Vide not. ad lib.
1 , vers. 416, 651»
669. Celsamontis. De vocabulo cefsa substantive
dixiad Dracont.. lib. ii, vers. 5.
674. GAPUT XXVIIl. Jesum intetrogatum, qua
h. l. vers. 154. Interdum captare conatum indicat,
capere effectum*
688. Gonfesslo occisionis prophel» argueret cal"
pam. Sed quxnam culpa seniorum fuit , quod Joan-
nes ab Herode occisus fuerit ? Satis ex Evangelistis
hoc loco constat, Siribas et Pharisaeos Joanni non
credidisse. Ait enim Lucas : At illi cogiiabant intra
se dicentes : Quia si dixerimus, De coUo, dicet : Quare
ergo non credidisiis iUi ? Si autem dixerimus , Ex
hominibus, plebs universa lapidabit nos. Cerii suni
potestate heec faceret, respondisse : Facile erii, quw ^ enim Joannem prophetam esse. Probablle ergo esl
qu(eriiis, dicere, si prius, qucenos intenogabimus, sot' -^eos moriem Joaniiis, quoqiio poierant modo, pro-
veritis de Joannis baplismate. Malth. xxi, 25 seqq
Marc. XI, 21 ; Luc. xx, 2; Joann. xiv, 15 ; xvi. 25i
675. Ordo est : Gontinuo proceres, sive seiiiores
popuii collecti inquirunt, quae tanta virtus dedisset
iniracula reriira, vel quae virtus dedisset tanta mira-
eula rerum.
680, Supra , vers. 265 : Juslus loanneSf populos
qui fiumine iavit. Gonfer noiam.
685. Ancipiti^ qui in utramque partem premebat.
Yide not. ad I. ii , vers. 255.
684. Captantum , capere volentium. Adisis not. ad
ciirasse. Lamjus hiiic suam senientiam coiifirmat,
Joannem bis in carcerem fuisse conjectum, primiim
a Scribis et Pharis.'£is, tum ab llerode, cum Scribx
et Pharisaei illum dimisissent , quia timebant ple-
bem.
691. Responsa superba , quia ipsi superbi sant,
et aut non re^^j^ondent , aut superbe resp<indent.
692. CAPUT XXIX. De eo , qui fitios habens.in
vineam ire eos jussit. lum publicanos et meretriees
credituros in Chrisium^ Judeeos vero obstinatos fore.
Matth. XXI , 28 seq.
275
EVANGBUCiE UISTORIiE LIB. 111.
m
Talia dicla dedit : Vitis mihi portio major
Semiputaia jacet. Sed perge, etrobore forti
695 Nuoc scrobibuSy nunc faice premens, vineta re-
[tonde.
Tum juvenis sese tam sordida vincla laboris
Nolle paii memorat. Poslomiiia jussa parentis
307 Ezsequitur» damnansque sibi responsa
[coercet.
Post alium natum simili sermone jobebat
700 Ad Yineta sui dependere jussa laboris.
Annuit his juvenis , nec dictis facta repensat.
Dicite, quis potius genitoris jussa sequaiur ?
llli collaudant responsum.posterioris.
306 ProseqttiturCbristus : Nunc vera adver*
[tiie dicta.
705 Jam magis hinc cosli sedem comprendere cer«
[tum est
Gorpnris e vitiis qoaereoles sordida lucra ,
Quamvestrumquemquam.Vobisnamveneratante
Jusius Joannes : sed oon est credere vestroni.
LECTIONES VARIANTES.
695. Rom«, retmide; Helmst., reconde; alii re- busque aliis recentioribus, necnon e\ versione Co-
tunde, Reoscbio magis arridet retmde pro toiide. Id pta, Armena , Saxonica, Arabica, ac praeierea ex
verbom tribaitur Plaoio, et reionsu» a Plinio usur- Damasceno, Pseudo-Athanasio conira Arium , Vic-
patur libr. xviii , cap. 17, de segeie. Vitis londetur, B torino et Hippolyto , in Genesin. Accedit nunc
cumputalur. Columella, libr. iv, cap. 21 : VHh in Evangeliarium Tridenlinum, sa?pe a me laudatum.
poUicem tondeatur. Plinius , libr. xv, cap. 1 : Olete
tottdenlur^ cum et vites. Sic tonsa ilex , lonsa myrtui ,
et simitia. In scriptura communi et vulgata euindem
Eensum babet retunde : et quantum quidem ad scro-
bes attinet , dici potest vltem retundi , cum pro-
siernilur. Ci)lumella, libr. iv, cap. 4 : Facto in pasti-
nato scrobe , (ofa viiis a media fere parte sulci pro-
sternatur, Serobibui vineta premere est fodere, ac
pastiiiare, seo vertere terrain.
698. Mss. nostri omnes cum Torn. : Exsequitur^
damnanufue sibi responsa coercet, nimiruui cnrrigit a
se responsa. Pleriaue editi , Extequitur , durce dam"
nans respitnsa loquelce. Coi^jiciebam : Exseqvitur^ dam-
natque suce responsa loquelce.
702. Poelm. , pro d. s., Fabr. ,. titer potius; in
lextu cum caeteris , quit potius. Rora. , corrupte , ge-
nitoris gloriamque sequatur
Thomas Marescallus animadvertit, in vcrsione An-
glo-Sax. Icgi : Tum dicebant itli : Posterior. Omitto
versiones, Arabicam in nonnuliis exemplaribus ,
et i£gyptiacam, in quibus uniiis et alterius filii la-
vcrtitur responslo , adeoquemirum non est, laudari
responsum posterioris. Mss. Latiiiis plerisque , in
qnibus sine ulla perturbatione versiculorum 29 et
50, constanter subditur , Dicunt ei , Novissimus , et
non Primus, Sabatierius adjungit S. Aiigusilnum ,
libr. V Locul. , lom. 5, part. i, col. 368 ; et clarius
Hilarium, in Comment. , col. 716. S. Hieronymus
agnoverat etiam Iiaiic lectionem , quamvis in aliis
exemplaribus , qu9e ipse vera vocat , aliter legi as-
seratComment. in M:Utb., tom. IV, col. 101 : Quod
dicitur : Quis ex duobus fecit voluntatem patris , et
ilti dicunt : Novissimus ; sciendum est , tn veris exem^
ptaribus non haberi novissimcii , sed primuii , ut pro^
703. Reg. , OtU conlavdant responsum posterioris ; C pno judieio condemnentur. Si autem novissimum vo-
sic Ott. , sed responsa contra metrum. Rom., sinii
liter : i//i co/ia«dan/ responsa posterioris, Poelm. ,
inlextu, Daventr., Ald., Hadam : Illicoliaudantnatire'
tponsaprioris.Poelm,^ in lextu, Daventr.,AId.,Hadam:
wicollaudanlnatiresponsaprioris, Poelm.,prodiv. s. :
Olii noiiittudant responsumposterioris. Restiiuenda et
Jovenco sua lectioex nostris msj. : llii coilaudant re-
tponsum potterioris, Librarii veteres , aut prinii edi-
tores Juvenci , qui sacrae Scripturas vulgatam versio-
nemnoverant.nonaliam, liunc versum corruperunt.
Verba in Vulgata sunl Mattb. xxi, 31 : Quis ex duo-
bus fecit voluntatem patris ? Dicunt ei. Pnmus, Con-
sentit versioantiqua ex codice Colbtirt. , et S. Ger-
man. 2; atex ms. Corbeiens. 1 et 2, el S. German.
1 , ex Claroin. , ex Cant»br. , ex cod. S. Aiidreae
Aven. , pro Dicunt », Prtm«.s , exhibetur Dicunt et,
Notissimus. Ita etiam legitur iii codice Verceliensi
ab IriCiO edito, el in Veronensi a Blancbinio typis
eicuso. Bircbius , in opere Quatuor Evangeiia , etc
pro eadeiu scriptura laudat celeberrimiini codicem ^ vocati essent.
tuerimus tegere , manifesta esl inierpretatio^ ut dica*^
mus inteiiigere quidem veritatem Judaios » sed tergi-
versari , et noile dicere , quod sentiunt : sicut et bap»
lismum Joannis scientes esse de cccio, dicere noiuerunt.
Sabaiierius Juvencum adduxitpro lectione Vulgatae,
3uia scilicet exemplaria cod. mss. Jiivenci non vi-
erat : ex his autem constat , eum lc^^isse , Dicunt
ei : Novissimus. Ueuscbius vulgatam Juvenci scrl-
pturam ' retinuit , quamvis non dubiiaverit, ui ait»
quin genuinus sit versus Jnvenci a nobis exhibitus.
Sic auiem interpretatur : Responsum vldelicet , et
verba posterioris collaudarunt , sed non factum. Eo
ipso autem factuni prioris probant. Cbristianus Fri-
dericus Maitbsens in iiovo Tesiamento Gracco et
Latino afflrmat , In nonnullis suis mss. responsio-
nem liliorum inverti , et banc transpositionem or-
tam esse ex Commentariis interpretum , qui hunc
locum de populo Israelitico , et de gentilibus acci-
piunt. Quo posilo, exoriebatur quaestio, ulri prius
Vaticanum Graecuin 1^09 , qui opiimus esl omnium
Quotquot exstant , Vind. Lamb. 31, et versionem
oyram Hierosolymitanam. Wetstenius , in Tesla-
mento novograeco, eamdem lectionem commemorat
ex codicibus Graecis Cantabrigiensi aniiquo, duo-
705. Ott. , Reg. , comprendere possunt , Rom.
cum editis , comprendere certum est,
707. Olt. , Reg. , quisquam : alii , quemquamf ut
hlc versus versui 705 respondeat. In Oit. foriasse
fuit quemquam.
NOTiE.
694. Virgiliiis, eclog. 2 , vers. 70 : Semiputata tibi
frondosa vitis in ulmo est.
695. Premens vineta retonde : idem accusativus
cum duobus verbis.
696. Sordida non snnt vincla laboris rostici , si
SordMtia accipiatur pro infami , turpi, foedo. Alio
sensu rura dicuntur sordida , aralra sordida , otia
sordida ncm, tordida tecia viiice , cascs^ etc. , quia
nQltus ruri munditiarum cultus. \incia iaboHs peti-
tum videtur t\ Horatio, 1. 1 , epist. 7, vers. 67 : Ex-
cvsare laborem , ei mercenaria vincla,
700. Notauda locuiio : Jubebat ad vineta deptn"
dere jussa sui laboris: nempe jubebat ire in vine-
tum, ut laboraret. Dependere significat eiiam insu-
mere , ui dependere operam, Fortasse hoc sibi vult
dependere jussa iaboris.
701. Repensat, frequentativum a rependo eadem
fere significatione. Nec facit , ut dictis facta respon-
deant, aut paria sint.
706. Quastus de professione mereiricia frequeii-
ter dicilur. Plautus , Pcen. v, 3 , 20 : Facerentque
indignum genere quaestum corpore,
708. Non est vestrum. Terentius j Ueautont. lii ;
2t Nonestmentiri fnentu
m
G. y. h^VU^
Niiinqiie fid«m potiu» mefelricimi pecUira cer* A
[Um
7iO llauserttBi » »ordes(|iie ai)iini posuere pudendas.
Ai ves laDiornniseeleruni ail pcEnitet mnqHam.
Sic quidam dives , cui jugera uuilia nitciuis
Vineii sepes circun densaia coercei ,
30B 1n medio iurrem , prulnmque , et dolia
[ fccil ,
715 CuUoresque dcdit, fruciusquc locaviihubeudos.
Imposiiani sutuens raercedLs solvere legem.
Tum longinqua petii, sed rruclus tempore cerlo
Aclores famulos millit , qucis portio, salva
CuUorum ceru ruris mercede , dureiur.
7i0 Ecce coionorum rabies bos verbere saevo,
Ast alios lapidum proterrent Qudiquc telis.
Dcnique leilinli prosiernunl vulnere muUos. ]}
Tum dominus riiris piiires incedere servos
JOVBfiCr «76
Prseeipii» ei rursum mereedis pacta rop<i$cit.
725 310 Mdjor ai io plures aud«x injuria surgii.
UUima jam domino n^ium dimittere m^s esi,
Quod sobulein, partemque sui vis digna pudoris
Cultorum cordi venerandam poscerei esse.
Sed contra illorum jam meus oueulau erHore,
730 Progeuie exsiincta doroini, sibi posi demivsium
Cedere credenies, crudeli vulnere (ixum
Obtruncant , jaciunique fiu-as trans sepu ca-
[daver.
Posi tiaec jam dominus venict, poenasque re-
[ poscel
Taniorum scelerum. Scd voUis iradiU quouilam
?.*>$ Fuigeiiiis ref »i sedes iranslata feretur
Ad gentem , dignos possit qtiar reddere fructns.
Ut rex, qui naio ibalamorum vincula nccions,
Pra^cepii, proceres coiivivia ia*ta freiiueuteHt ,
LECIIONES VARIANTES.
710. Reg. et Oit. scribuni Atts^rtiiii. Reg. , anima,
pro animL
715. Rom. , ccherei : Uge coercet, Nonnnlli con-
jungunt circum'len$ala. S<td cfrciim pofius adverbii
more posiium videtur.
718. Pkrlque scribmii qui$; nonnnlli, ifuei».
7*20. Reg., wbere $ervo$, Rom., Ott., ciim edltis,
verhere $(rro.
7il. Iteg. , Oiiobt. , lladam. , Poelin , Fabr. , pra-
lerrent : quo fi>rt.'isse pertitici inondum iii Itoni. ,
pro$ternil, iiisi legenduiii s\{ proslernutu^ quod ti-
inon minus r»l.-ir<>l, cuiit v. seq occtirrai. Ald., Bas.,
diverherai Pro snbm>>vere, exitellere |ioi»ihir pro*
trrrent, Teroi-tiiis llenut. 5 , i : Prelerrui$ti hinc^ tl-
11 nm scilic<ii.
725. Piibr. , mi*nilosG, (!om'tno$ , pro domlnu$.
7ii. Rom., 0:t.« Ald., runu^; ahi, rurtwn, Oii.,
Prce.epit, b*»ne correciuin per Pmcipit.
7i0. Rc);. , demutere, foriasse int^lius qnam dimii"
lere. Aroizehiiis ad Sednliom v , <^95 , vix ullum di-
versii<)tciii in bis verbis agnosoit.
750. Kom., Progeniem ex$tinctam ; alii Progenie e»-
stincta.
75i. Mss. nosirl, Cedere (rre(/^nliem; editi, Cedere
cr$dente$. Esi flgura synlbesls Credentex , qu.iKi pri?-
ccssissei iion mens illorum , sed i7/t hahentes menim
maculatam , elc.
755. Rom. , refertur; melins raplerl feretnr; id.
coiiii poscit senlentia Evangelii.
756. lieg., Rom., Torn., Atd., Ad ptaeidam (/«n-
tem , po%sit qncB reddere fructus, Ott. , cuni aliia eiiilis
Ad gfntem, dtgnos possit qum reddere fructUM.
7«>7. Rom., Hadain., F.»br., roelnt. in lextu, Al
rex, Reg., OjI., Ald., T«>p.i., Bas., Vi rex. Sic prjR-
siai lcgere. P«>>ie:i (^nidein non a.ldiiur stV, anl sl-
mile aliquid, qiio pars seciin.la < oiHpariiiionis ex-
plicelur:8ed jam inloltigihir, bic coniparari re-
gnum roeloruin regi qui fecit nupiias flli(isno,ul
V. 712 h. I.. Sie quidam dive$ noii dissimili inodo
exponitur p:irabol« vineii*.
758. Obsciira cst constrnciio biijoi Vfrsiis ei scq.
Cogitabam, Prcecpit.ul proceres eonvivia tteta fre-
Q quentent^ — Acctto» famutis, eic, vel Pnecepit, pro-
ceres convivia ioita jrefpietttes, — Accitos famtilos, ml
fumnlis. h\ scriixnra vtiigata vnri.ini lenipora : Pret'
eepitfVroeeres frefiuentent, privcepitqMe accito$ famute*
concelebrare. Sciioell^entus repetenduin aii l^tecipU
concetebrare^ non Prwct.pit.
. 7iO. Sordes amn^ , culpas , crimina , scelera ,
avariiiam. Hoc loco recic de corporis ei aiiimi im-
purtiatibiis dicilur.
712. CAPUT XXX. Parabola de viniioribu$ , qui
inierficiunt ad $e mis$o$ ad poscendam locati ruris
mercedem. Mailh.xxi, 55 seiq. ; Marc. xii, 1 : Liic.
XX, 9. Niteniis vineii, vide nol. ad vers. ():25 h. I.
715. Supr.i, vers. 550 ; Cui dutcia fundum — Piii-
gmbn$ in campis late vinetn coronant.
717. Fruclus tempore cerio, iienipe tompore suo,
seu vindiMui.r. Ovidins de Remed., v. \H{) ; TempQ-
ribus certis maturam rusticus uvmn — ColUgii, etc.
718. Aetore$, verbum niaximc proprium doservis,
5»i pecnnlis ei fuiidi rediiiis administraut. Yide
tigestor, I. xxiiiii, tit. 7, leg. 20, nbi apcrte Scsevola
neiorcm a villico disiinguit, qu:imvis aciorem eiiam
iiumercl inier inslrucli rundi officia. Ptiaiis Eiclesiaei
s.'eculis multi (^brisliani scriptores iu forn vors^ili
fuerant , jnsque dixcranl, aut dcfendernnl, In Pru-
deniio, Drnconlio, et Juvenco sanpe verba ct plir.i-
ses e. legum intima cogniiione peiiias observavi.
711). Scnsus, ei ordn cst : Quois porli» ruris dare-
iur , saiva, sive cxcepla certa nierciHle culiorum , |i.
e., debiia cultoribus. Pignorius de Servis, pag. 118
seq., proiiat, in rei doininice procuratione prioias
NOTiE.
sibi vindicasse servum aciorero , ac recte Jnveitcnm
inierpretatum ruisse actores scrvos a pairefainilius
niissos ad coionos agricolas , ut vincti fruciu:» peni-
pereni.
72i. Lnpidum tetis. Noniusc. 6, n. 5 : Tela etittm
tapidesdici po$$e au€torita$ docuit , et ottirim, qu(eja-
ciuntur. Sisenn. liistor. l, iv : Manualestapides diipar-
tit, propierea auod is ager omnis ejusmodi teli$ indi'
gebat. tiaius lib. nlt. l>igesl. lit. 16, de Yerb. signi-
llcat., icg. 255 : Telum vulgo quidem id appeUatur,
quod ab areu mitlilur. Sed nunc omne sgnilicatnr ,
^ quod miltitur manu. Ita ^equitur, ut et lapi$, etligitum,
•^ et ferrum hoc nomine contincatur.
7i7. Filius pna diciiur patri^. Yi$ digna pudorii
poniiiir pro purfor, aui virtus pudoris. Conreriiol. ad
I. I, vcr.i 420.
7:28. Fe;feranrfam passivc, ui v,28l I. ii. Yidcvar.
lect. ibi.
7.52. Septa, sepes. Yarro d(5 Re rusl. I. i, cap. ii ;
Nunc de septis^ quce tutandi fundx cmsa^ aut pariis
fiant dicam,
757. CAPUT XXXI. Parabota de invitatis . qui
contemnunt venire ad nuptias. Matih. xxu, i, elc. ;
Luc. XIV , 10 : Thalamorum vincuia nectens; dc liis
mairiinonii vjnculis confer noi. ad v. 278, libr. n.
ri RVANenjCii n nmM ub. iii. ^ki
311 Aeoiios famiilM voii rag»iU hoHorM A 755 lu iiUvr yirof>m P6f iMibli^i^ ^jfi^ viiU^uw ,
740 Concelebrare siinul : cuncti sed adiie recusanl
Regales tbalamos, regalis pocula mensx.
Post .ilios miiiii, sese hrgissima euncia ,
Magnificasqiie dapes, convivia laela pamsse.
llli, itegleclis dnpibus, diversa pelebant.
745 llic aedes proprias, bic ruris (ecta propinqui,
Asi aiius potius mcrccs ac lucra revisit.
Hulti praeterea inissos, qui ad lanta vocarcnt,
liisontes famulos rapiunt, et corpora ferro
In mortcm cruciant. Tuin rcx , ubi comperit
[acla ,
750 Millibus armalis cives cum moenibus ipsis
SQbrnii, effbai famiitoram gangainis oltor.
Tum servis faiur : Nanc fe&la jugalia €<Bii»i
Praslargis opibiis (luffcomqiie in8traximu8 illis, ^
SIS Contempscre meis proceres coniingere
[mensis.
Et quoscumque illic casus glomeraverii, omnes
Hiic Isetis naii ilialamis adbil)eie vocantes.
Progressi fautali per compit^ eunctd vi^rqai
Inventos duxere simiil. iam denique cuacl»
760 Complenlur mensae mixiae sine nomine plebis.
Hic justi injuslicjue simul cubuere vocali.
At rex ingressus convivia Iseta rcvisit.
Hic videt indutum poUutae vesiis amictu,
Lsetitise ibalami fuerat quje dissona longe.
765 liqqe ubi regalis sermonis pondere causas
Reddere pro vestis macnlis, et labe jubetur,
313 Oppresso tacuit non puripecioris ore.
fii lum conversus famulis rex praacipit illum
r.oniiexis manibus, pedibusque, e( cofpore
[ toto
770 In tesebras raptum mox praecipitare profundas.
Ulic stridor eril va^ti sine Om^ doloris.
LECTIONES VARIANTES.
759. Reg., Rom., AcctiM /amuJit ; et glossa in edxxucmpUa cunm
Reg., accUoi '—vocai09 a famulj$, Placel hiXc lectio,
quia similis loqucnili raliu famiriaris es| Juvenco, et
senlentia sicphiiior procedil. Conmiunis scriplura
est, AccUos famulos; in Olt. ex AccUvt faclutn
Acdtis,
740. Hic , et scquens versiis deeranl in Reg., sed
addili sunt.
745. Koenigiiis conjiciebai convivla lauta; Main
cottvivia lieta iiLin praecessil.
744. Ilss. nosiri, Poeliiiann., pro d. s. , opibui;
pleriqiie ediii, <lnpibu$, quod sententi;c magis coi^*
gruil.
74G. AlJ. , merces potiut,
7l7. Oll. cum coiieris , vocareut ; scd, a sec. n).,
vocarant.
751. Reg., Oit., et futi: luuc disliiiguendnm eril ,
et futi famulorum sanguinis itUor ^ — func scrvis fa-
tur, Meliiis lanien est ejlKsi oum Uom., et editis.
755. Ibs. naslri, opibus; editi, dapibus. \\(K Iqco
lilieuiiusanipleciar opibus. Ou. , Ald. , i^siru.rimus^
iUi — Coutemp^ere. Alii plcrique ius}i. , cl ediii , iu»
slruximus iUis^ — * Coutempsere.
754. Reg., praceris^ pro proceres.
756. Ollob., glomeraverat ; supra recie, ghmera-
verii.
758. Rom. , Torn. , Ald. , B^is., compita lata^ ui 1.
IV, vcrs. i06 , per compita lata viarum; »lii mss. , et
760. Rom., Oli., a pr. m., Fabr., Had., Poelm. in
lextu, Comptentur menta mixia iine nomino ptebis ;
sic eiiam Rfg., et Oti. a sec. hi., sed plekss ^tq pie-
6ii*, boc foriasse seiibU : Mixtce erant sine nomine
ptebes. Ald., Bas., Poeini., pro d. s., Comptentur
m^ns(e mixta sine nomine ptebe. Displicet b«c leclio
Fabricio, qui in Cominent., aflirmat, verbum com-
pieo siare lioc loco cum genitivo plebis, Vide a no-
bis noiaia in varia leciioue vers. »0 hiiju<> libri, et
vers. i55 in hoi.
761.011. , Hucjusti^ injnstique simut viu$r$: ei,
pro d. s., cubuere. Rom., Ald., Bas., Sicjusti. Reg.,
Had., Poelm. , Uic ju$ti. Pleriquo inss., ct edi|i, cu-
buere.
763. Rom., Et rex; alii, At rex.
765. Roni., R^g., Oit., a pr. m., vidU : recle 9 sec.
m. Ott., videt.
764. Reg. , Lcetitiis, pro Lastitice. Oll. a sec. \^. ,
llad., roelin. iii textu, Westhein. ad niarg., fabr. ,
quce dissona. hva. , Rom. , et, ut videiur , Oll. a pi.
m. ciiiii Ald. , vVcstb. in textu , Bas. , cui ditsona ,
Rig. , Rom. cum plerisque ediiis ionge: in Oit. a
pr. in. fuit iingua^ pro d. s., vel tamquam correclio
est longe. Ald., dissona valde.
767. Oli., puro ; supra, puri , cum aliis.
768. lii Otiob. praxepit bene cmendatum per pr<^-
eipit.
7.>9. Yotumde niiptiis solenine verbum,iil iiotavi
ad 1. II, vers. 36S.
740. Adire : Sedullus in prolog. v. 5 : Adi so-
lemnia memm. Plura ibi Arnizflnius.
744. Divena^ opposita, vel ali.iomHia.
717. Yocarenty ei vers. 7r>7 , vocantes , et v. 764 ,
vocati, elc. , verbum proprium ronviviorum, iii no- D
laiiiiii esi ad libr. 1. vers. 795, Revocare, de iis dic-
luiit, *iui prandii vic^sin redduiU, ex Cicerooe, Pb.ne-
dro , el L:ictantio observat MazucUius Spiiil. loiu.
111, ad c. 14, vers. ii, Luc.l'.
75i. Festa jugalia , nuptialia. CauiHus Carm. 65
ik iSupt. Pel. tti Tuet., v. 50:2 : Toidas celebiure
jugalu. Frequens esi msus luijus sigiiiiicaiionis apud
poetas.
V.M. Prmiargue prius a PcTsio iisurpuuim fiierat.
Instfuere verbum de conviviis passiiii atibiliitum, iit
dixi ad I. 11, vers. 55.
7:i6. GtomeraverU, verbuin familiare Juvenco.Vide
noi. ad V. 579, 1. 2.
760. Libr. 1 , vers. 485. Mixtm sectantur turbce.
Sedulius Juvencum imiiatur 1. 4, vers, 2. Sine nomine
vutgut — Mixtum^ eic.
NOTiE.
765. Yetiis amtclii, bendiadys.
764. Distona , discrepans. Claudianus de oonsuL
Mallii, vers. 249 : Jlt(» distona barbariee.
785. Sermonit piind«re, ul 1. 11, vers. 483 : Cioero
pro Ligario c. 7 : Verbarum tameu i|Uorirai pomhu
snstinere non posset.
769. Libr. iv, v. 595: Cont^i^ manibus, pedibutque,
770. Tenebras cxteriores inierpretalur Mazochius
1. iii Spic. ad b. I. comparate ad lucernarum jubar,
qiiod noctu cceniintibiis afTulgebat, ut qui foras eji-
cereniur, eos in lehebris vers.tri.oporteret. Alia e^(
ejusdem Mazocbii explicatio , exposita I. i, v. 797,
in nola« cui favol Juvencus utroqiie loco. Inicrpre-
latio vero, quain b. I. adhibet, propria ejus nou est ,
sed cominunis cum Maldonalo , aliisque. Hahebai
hoc MizocUius , ut inicrduni «quaAdam exposiliones
taniqu im ab Aih pratermibsao sibi adjudicarel ,
ignorans, vel dissimulaus se scire, eas iii celebci ri-
inis interpretibus obvins esse. Ei lanieii is erai Mi-
zocliiiis, qui alioruin peuois oriiari miniinc iudi-
gerei.
771. Yasti, magui. Sic plerique alii loquunlur.
179 C. T. AQDIL. JDVENCl m
Et MOiper flatiif • M allis inm saepe vocaiis , 773 Pauooram feliz homiiittm ielecUo flei.
LCGTIONES YARIANTCS.
774. Toro. , jam ; retcribe , ««lii. rum Uber tertiu$. Inci]^ Hber quartui. Ouob. EjpK-
773. Posl hunc versum Rcg. , ExplUit etangelio' dt tiber iii. Incipit ejuidem tiber it.
NOTiE.
773. Seteetio coQtreria est rejectiani. Utroque boc vocabulo utitur Gicero.
UBER QUARTUS.
S14 T^^^ dicentem conresiim factio freudens
Tentare aggreditur Terbis cum fraude malignis :
Certom esi , Teridicum te nunc venisse magis-
[trum.
Nec quemqoam meluens , Domini Testigia ser-
[vas.
ff Dic ergo, an liceat nostras dissolvere genti
Cssaris urgentis sempersub lege tributum?
Ille sed inspiciens sasvi penetralia cordis,
Gor teniatis, ait, nunc me concludere Terbis ,
Fallaees ? mentis prodit fallacia fructum.
^^ S15 inspiciie en nummum, sculpiique nomis-
' ; rmalis aera.
Cjesarls exprassum prompium est ibi cernere
[vulium.
Solviie nunc illi propria sub lege triboium,
Atque Deo proprium legis servetis bonorem*
Post Sadducasi tali cinxere latraiu :
LEGTIONES VARIANTCS.
B
Versu 3. Ott., veridicum^ ex quo non recte factum
veredieum.
4. Rom. Olt., m^ltits , Damini testipa tervane.
Poelm., pro d. s., iiims , Domtnt vetttgia servans.
Plerique editi , cum Reg., mauen$ Dommt vestigia
$erva$.
6. Reg., non male, $emper ex tege.
9. Edili cum Reg., Oti. Fattacie menti$. Putabam
PettacU mentie : nam postea est laltacia. Sed inRom.
vera vidctur esse lectio Faltace$ f msnii^ prodit fat-
tacia fructum. Nimirum ciir, fallaces, tentatis, elc. in
Aldo est perdit pro prodit.
10. Reg., Olt., iMpteilemfmmmum. Ald., Fab.,
Hadam., Poelm., Aspidte ennummum. Davenlr. in*
terpungil, Aspidte : en nummum. Rom., A$pidte in
nummum. A mano Juvenci fortasse est A$pjcite
ffnmmtim, vel In$piciie uummum; producto e raiione
caesurae. Kevera Gant. legit In$pieite nummum, et
Reuschio etiam, qui edidit A$pidie en nummum^ su-
perfluum en videtur. Rom., $cu(ptinu$mi$mati$; lege,
ecutptigue numi$mati$^ vel nomi$mati$. Pro wra le-
gerem libenter, si per mss. liceret, ora. Plerique
scribunt numi$mati$^ sed Ald., Bas., scribuni nomi^^
inefis, quod exstit etiaro in ms. Ou. Eamdem scri-
bendi raiionem tenui, et defendi lu Commeni. ad n
Prudentium bymn. 2 Perist. v. 50 et 96, Nomisma
nummU tndiiiim, ubi de hac voce, ei re ipsa dis-
serui.
11. Rom., laette e$t ubt; Ald., facite e$t ibi; Fabr.,
proprium e$t ibi; pleriqiie prompmm esl ibi. Reu-'
schius iribus bis versibus 11, li, 13, vocem banc
propnum reiinendam ait. Nam hujusinodi repeiiiio«
nes frequentes sunt apud Juveiicum, flomeramci
allos, et venostatem habent.
li. Rom., Fabr., Had. , Poelm. in lextu pro-
prium. Reg., Ou. cum plerisque editis, propria, faoc
est, peculiari, aut eiiam sua : nam bac signilicaiione
saepe Juvencus vocabulum propriue adhibet.
13. Fabr., Poelm., Had., $erveti$. Mss. cum Ald.,
Daventr., Torn., Ras., et aliis, $ervemu$.
14.*Reg., Otiob., Torn., Po$t Saducen hincinde
tatratibu$ urgent. Sic etlam Rom., et Poelm. pro
d. s., sed Rom. scribit, Saducd. Poelm., Sadduciei.
Ald., Ras.y Inde Sadticed tati cinxere tairatu. Sic
etiam Hadam. Poelm. in textu, Fabr. Daveiilr. ; sed
Hadam., inchoat, Inde SadduoBit quod susliiieri ne-
ouil; Poelm., elFabr., Po$t Sadduean; Davenlr. ,
Inde Saducd. lii Vulgata, et in aliis plerisque veteri-
bus versionibus scribilur Sadduced : sed melius
scribeiur Saducan, vel Saducd, qui sic dicli sunl n
Sadoe, coruin aticiore. Reuschius mavuli , Inde Sa-
ducwi tati dnxere latralu. Libro iii, vers. ni : E(ce
Pliari${Bit SadduccBique doto$i. Sed fortasse Juveiicus
alia quaniilate syllabarum id nomen proprium nuuc
eflferi. Cingere verbum proprium venaiorum esi, ei
tatfattt$ pro incondito sonOy vel impudenti ciaiuore
poni solet.
NOTiE.
Versu 1. CAPUT 1. Interrogatur Clin$tta, an ticeat
reddere tributum Ccrsori. Matth. xxii, 15, eic. ; Marc.
XII, 13; Luc. XX, iO.
5. Libr. iii, vers. 395: Di$$olve tributum. Euslhat.
Swartius Aiialect. I. u,c. 15, coiitendit scribendum
esse hoc,et innumerisaliis locis dieotve^ non di$$olve, .
ut dinumerare, dituere. Opinionem hanc suatn hon-
dum plerisque aiiis persuasit.
7. Penelratia cordi$. Vidc. 1. 1, vers. 541, Damasus
carm. i posir. edit. Roro. : Sedibue depo$iti$ purgant
penetratia cordi$; et carm. 13: Kir(tts tenuit penetra-
iia cordie. Prirous versus in epigrammaie S. Hiero-
nyroi nomine legitur correctior, Sordibu$ expodti$^ «^
eic. Aul le^endum Sordibu$ hcec positis^ scilicet
monita : prTcedil eiilin in Damasi carminu : Nunc
Damasi moniti$ aure$ proebeie benignae. In Hieronymi
vero epigrammate pnecedil : Qui$que dtit, veniat : cu-
pien$ haurirejtuenta — Inveniet taticee, servant qui
dutcia metta. Praesiabil ergo bic legere: Sordibus hi
positis purgant penetrabitia cordis, niniirum lallces.
8. Malthaeus ait : Quid me tentatis, hypocriue? Su-
pra vers. 2: Tentare aggreditur. Conctudere verbis esi
verbis cnpere, constringere, ac velui ad indias re-
digere. Libr. iii, v. 683 : Andpiti verborum pondere
ctaudens. Terentius Hecyr. iv, 4, 80: 7o( me nunc
rebus mi$erum conctudit pater.
14. CAPUT II. De mutiere^ quce eeptem fratribus
nup$it. Maiih. XXII, 23, elc; Marc. xii, 19; Luc.
XX) 28.
S81
15
£VANGELlCiE mSTORLB UB. IV.
m
Mosea, qui legum posult pnecepta, jubere» A
S16Si quis conjugium properata morte relin-
[quei,
Pignoribus mediis DODdum de germine creiis,
Hujus germano rursus sociabile vinclum
Ikberi, generis pereat ne portio lapsi.
Finibus in nostris seplem germana fuenint
Corpora ; sed major primus mox vincula nupt»
Sumpsit, praeceleri cecidit sub acumine mortis.
Post alius frater ttialamis sine fructibus isdem
S17 Concidit, et cunoti jaciiere ez ordlne fra«
[tres.
25 Unius et cunctos fletus gemuere roaritae :
Post ipsam rapuit gelidx indementia mortis.
Si venient igitur cuncti sub lumina vittt,
Cujus connubiis mulier reddenda resurget?
Ijlis Christns ait : Errori obooxia pravo,
30 Legibus et jussis Domini mens dura resislit.
Namque sequenda dehinc laetse reparaiio vlta
Non ihaiamos novit, non terrae gaudia vana :
LECTIONES VARIANTES.
i5.Reg., Jfoyten; Rom., Jfoffieia minus bene;
Poelm. pro d. s., Mosen; \n texiu cum codice Ott.,
et plerisqiie editis : Mosea qui legum poiuit prceeepta
jubere. Si intelligat Moeea esse adjectivum cohxrens
cum prceeepta^ rejiciendus hicsensus est. Nam Sad-
dttcxi dicebanty Matih. xxn , ^ : MagisUr^ Moy$es
dixit.
16. Rom. Ald., Bas., Connnbium, Alii, conjugium,
47. Reg. scribit, Pigneribus.
18. Rom., mendose, Cujus pro Hnjus, et sociabere
pro sociabile,
. 21. Mss. nosiri Corpora : sed major primus mox
vincuta; et glosi^a in Re<;., mox — u/. Editi, Sed
major natu eum rincuta nuptce.
z5, Reg., Poelm. pro d. s., thalami sine fruetibus
isdem. Ald., Poelm.in (extu, Davciur., Ilad., Fabr.,
thatami sine fructibus (eque. Veram lectioncm eruo ex
Ott., et Rom., tkalamissine fruciibus udew, videlicet
concidit i>dem thalamis sine fructibus*
25. Poelm. pr. d. s., Weslh. in lexlu, Vtque ma-
rita uni fletus omnes getnuissent, Poelm. in lextucum
cxteris, unius et cunctos fteius gemnere marUa^ ut ge-
mere malum, stttim, ct siinilia. Weslh. ad inarg.,
unius cunctos sine et. Ulrolibetmododici polest sive
cum e/, sive sine et.
!n eo V. multi legunt lumina vitw, et pariter iumina
vitcB dixit Juvencus v. 755 et 757.|h, I.
28. Reg. Cujus conjugio ; alii, Ctittts conjiN^its.
29. Alii, 0//ti ; alii, lllis.
30. Pleriqiie niss. et editi, L,egibus et jussis Do»
mini mens dura resistit; Olt. , repugnat pro renstiu
B Poelm. prod. s., /Veseia vtrttttttm, et legum mens
decoior errat. Ald., Das., Torn. conjungunt hos duos
versus, prius Legibus, tum Nescia, Rom., post vers.
Legibus, etjussis, addit bunc, Legibuset virtute Dei
mens decolor errat. Ku^nigius in versn omisso Nescia
commentatur decotor, i. e., turpis, foeda. Eusihatius
Swarlius Anaiect. ii. l^, in eodem versu pro mens
decolor legere jubebai gens decotor. Reuschius eum
omisii cum codd. Helinst., et Cantabr. Si legascum
Swartio qens decotor, sensiis erit qens abominabitis :
nam decotor convicii loco aliquando ponitur, ut I. ii,
vers. 685, ex quorumdam mss. lectioiie, Fetitei %ed
decolor atler, qiiod de .\niichristo intelligilur.
31. Rom., Namque secuuda^ qiiod fortasse melius
est quam sequenda, hoc est, secutura, ut Omeisius
inlerpretatur. Swartius loc. cit. repiuiebat Namque
secuta dehinc. Omiiino vero rejicii in aliis Namque
secunda, qiiia nulla est reparaiio, qiiae prior dioi
Al Wassiiis inediiione Sallustii per Haver-
ex niembranis
27. Rom., sub tumine vitce ; Ott., sub limina vitw ; p cainpum cap. 100 de Rello Jiigiirth
Reg., cam editis, sub lununa vitce. Gallandius cum ^ Collegii Corporis Ciiristi legi jubei secunda pro se
Koenigio, et codd. prxsiantioribus Omeisii prsetulit quenda.
llmina vitee , quod occurrit etiain v. 443. Sed etiam
NOTiE.
45. Posuit preecepta, slatuit.Sic leges potiere pro
condere apud Homiiuin, ei alios.
46. Conjugium reiinquet, conjuffem relinqiiet. Pro-
pertiusy libr.3, eleg. il, vers. 18: Vxorum positis
stat pia turba comis. -—Ei certamen habent tethi^ quee
nta sequalur — Conjugium; scilicel virnm. Taciius
r XII Annal. c. 63 : Quod conjugium principis devo-
tionibus petimsset; videiicet uxorem. Conjux super-
sies diciiur re/tN^tti, vel destitui. Libr. i, vers. 251 :
Quam in flore juventce — Destituit viduam mors im^
matura mariti.
17. Pignora de liberis frequetiter dictnm. Pignora ^
media sunt communia utrique conjugi. Properiius *^
I. IV, leg. il, vers. 69 : Nune tibi commendo eoni-
muniapignora natos.
18. SoeiabHe vincium^ nuptias. S;£pius eo voci-
bulo utiiur ad conjugium sigoiflcandum. Sociablle
vox est Livil, Senecas et aliorum.
19. Lapsi. Matthaeus ait : Et suscitet semen (ralri
suo. In versione vero Italica veteri ex nis. Colb.,
semen fratris sui ; et in Deui. xxv, 5 : Et suscitabit
umen fratris sui, quod inagis ad Juvencum accedit.
Labi pro depcere, obire a Virgilo usurpatum. Generis
iapsi^ h. e., exsiincii.
ti, Corpora germana seplem pro germani septem.
Notatum id saepe, ut I. ii, vers. 7dl : Jfecttm ger^
manaresidunt — Corpora, Major primus^ Mailhxus
ait : Bt primtti, eic. Ita ciiain Marcus, et Lucas.
Badius, qui cuin edilis legil major natu^ reponil : La-
itiiitts dixisset^ Maximus natu: nam demuttis loquitnr.
Verum boiu alii auclores Lntiniiaiis, etiam cnm de
pluribus loquuntur, major natu dicunt. Hoc eiiam
loco syiitheais adverienda est, major primus , quasi
prxcessisset septem fratres, ei iion septem corpora.
^. Prwceleri : sic eiiam anie Juvencum Plinins,
etSiatius. Morli telum tribuitur : liinc acumen, ct
aculeusmortis, ut in hyrono 7e Deum laudamus\: Ttt,
devicto mortis aculeo , aperuisli credentibus regna
ccetorum. Ep. 1 ad Cor. c. xv, vers. 55 : I76t est,
mors^ stimulus tuus? Teriullianus de Kesurrect.
carn., cap. 54. Vbi est^ mors, aculeus tnus?
23. A/ttfs, utvers. 175, /^iiorttsgtte a/itt<. Optiini
auctores pro atter nonnumqiiamadhibent atius. Dis-
crimen hoc est inter alius^ ct alter, quod atius de
multis dicitur, alter dcduobus lautfim. Sed, ntdixi,
alius pro atter aliquando poniiur, et conira alter pro
alius.
24. Jacuere, obiere. Ita enim jacere Inierduni su-
miiur pro obire.
45. Marita:, uxoris. Horalius epod. viii, vers. 13:
Nec sil mariia , quce rotundioribus — Onusia baccis
ambulet. Ovidius I. ii Fast., vers. 159 : Turapis, hic
castas duce te jubet esse maritas; el Heroid. «p. 4,
vers. 134, de Juiione : Ei fasomne facit fratre mor
Hia soror. Piura similia in antiquis inscnpiio-
nibus.
M3 0. V. AOUIL.
S18 Se^Jgftifnlles levibiis Geniioris ]ii!>r4 minis- A
[iris
Gonsliiuf l regni virlus ftubiiinis in aula.
55 Nec Deu» iiieruin doioifium se poiiere ina-
Qui lerrMR priHii memerunl snmere luorlem,
Sed potiua vittt poseont qui prendere luccm.
Ec€e nlii rosikinl, qu» sint irniMlma legis.
llle indefesstts nuHi responsa negabal :
40 Subliinem ceeli Doininum devoiio cordi^
Diligat ; esl ista hxc virlus finnissiina legis.
Consimile est isti : Magno teneanlur amore
Ad jus rraieriium justjc pciieiralia mentis :
His ctenini geminis dependent omnia junsis.
45 319 Sed Tobls cujns soboles veniura videtur
Ghristus, quem cuiicti spondent in sa^cla pro- D
[phetae !
Respondeni, ilhim Davidis germine nasri.
. JUYCNCl %U
Proae<|uitur Gbnstus : Gur liluu dicere Dafi4
DivinikflatuscriplumestDominumquePeuiiique:
[iO Quod proprio pairein non »quum esi dicere
[ uatoT
Talia Salvator ; coocti obstupuere ^ilentes.
llle sed, accita credentum plebe, profatHr :
Aspiciie scribas sublimi sede luperbos.
Hi quascumque docent, justuui esi comprendere
[cordis
55 Obsequio, maculas ipsorum temnile vi^.
Abrupta imponunt hnmeris nam poiidera vestris,
Ipal quae digito saltem contingere nolunt.
Accubitu primo coena", fasiuque superbo,
Aiqiie saluiantum vano tolhintiir lionore,
GO 320 £( nomen sublime volum gestare ma-
[gistri.
Sed ?os noluerim prxcelsi nominis arcem
Affectare lamen : vobisestuna magistri
LEGTIOiNES VARIANTES.
35. in Reg., et Oit., a pr. m., prn justa videlur
scripiiim hiisse juneia. Wassius loc. cit:it. ex eud.
cod. legit jNxia, h. e., »que.
55. AUI., Poehn , pro d. s., potcit ; alli, niavutt.
36. Mss. nostri ciim Ald., Poelmaiin., Qui terram
proni; in ms. Oit. iii proMt ahrasuin est ro. Torn.,
et alii eiliii , Qui teirum proni. Gogiiaham, Qui in
terram pronif vel Qui proni in terram , vel Qui fer-
ras proni in casu dmiWierrw. Dubiuui aiiieiP seiiiper
erit, quid sit proni, nisi co sensu accipiamus, quo
projia die$ diciliir, quu} prope occasum e^t. Oiiiei-
.sius expiicat terram proni voUiptatihus lerreiiis dc-
dill.
58. Editi, et inss. pleriqne, qu<e tint prmissima
legis. Iladam., Pnelin., qua: sit firmisslma legis. h\
seciitns est Fahricius, sed addidii vcr!^iim, (|ni in
c:cleri-i non appniel, el meriio expiinj^endus est,
qua sit firmistiima legis — Reifula quod summum com-
pren !at cwlera icrbum GMnjirf p'»sS(U :;\uv sH jirmis-
sima legum^ vcl qute vis firmisaima legis, ut v. 4t,
est islaliaec virlus firmssimu legis. Ycrba Maitiia)!
xxu, 56, hxc snnt : Magisler^ quod est mandaium
magnum in tege?
.59. Rom., indeficiens ; mclius alii, indefessus Otr«,
nullis, pro nntti,
41. Ald. cum Reg., Rom., ista h<ec ;»\i\, tstheec.
Ree., Rom., (ortissima ; plerique, firmissima.
45. Olt. scribit subotis pro scbotes.
47. Rom.. a pr. m., cum aliis, Davidis gennine;
a sec. m., Davidis de germine^ quod noii est «'^hsur*
diiiii, corre|iii< duahus priinis in Datndis. Vernm
Jiivencus utr:ifnqiic sulet produccre, ac polius
dixisset David de germine.
^O. Riim., AM., proprmm ; aliU proprio. OHob.,
w.iwnu liicere; caJleri, a!(juumest dicere.
hTu Poelm.y pro d. s., Aspice nunc seribas; in tex-
lu ciim aliis vMt ^ Aspicite scrihas; nam exirema
in Axpf ci/e produci debet, ui inniti affirmant. cerie
potest, iit neino negai, oh sc dirtionis sei]uentis. In
codom Poelm. error esi subtime pro subtimi,
54. Reg., quodeumque ; alil, qucecumque.
5'). Roin., Obrupta; alii, Abrupla.
-j7. Reg., contigere; emenda, contingere. Svar-
tius loc. cit. reponehai saltem uno prendere notint^
C quia scilicet veram scripturam conixngere ignorabnt,
et alicuhi \<^%tv^{jfdiem comprendere nolint,
61. Rom. (^«00 minus l)ene \no Sed. Bis. men-
doso nos pro vos.
Gi. Reg., Ou. disliiiguuiit Affectare lamen : vo-
bis esi una magistri. Nescio tnmrn an a pr. manu.
- Barttiiiis quidem Advers. libr. xix, cap. 5, col. 976,
ita hos versim disiiiigiienilos ait, qui vulgo male
hahili. Ediii enim cum Rom. inlerpungUDt Affeeia-
re : tamen vobis esi una magisiri. Vide variam le-
cltonem h. I. vers 130, nhi similis loqiiendi ratio
aniinadvertitiir.
NOTiE.
54. Justa sublimis virtus : duo epithela uni nomini
aUribnta. Vide Gomm. ad Prudentium, ver8i69, 1. 1
contra Symmach. Vcl intelitge, inaula regni subtimis.
55. Glossa coil. Reg., ittorum — mortuornm : quod
V. scq. declaralnr.
58. GAPUT III. Dno esse preeccpta^ quibus omnia
dtpendent : et Christus cujus fitius sit. Matih. xxii,
55seq'f. ; Marc. xii, S8; Liic. x, 25.
40. Devotio cordis, nt 1. 1 vo.rs. 44-2 : ut justut coeti
Dominum devotus adoret . Gonfer nolam.
43. Ad jus fraternnm : sacerlexlus: Ditiges pro-
icimum tuum, sicul teipsum.
46. Lihr. i, ver«. 230 : Omnia quem ratum spon-
denl oracula Chtistnm.
51. GAPUT IV. Qnce Phariscei dicunt, faeien a
fsse, et non, quce faciunl. Hinc increpantur Scribu».
et Phnriswi. Matih. xxii, 46, el xxiii, i seqq.; Lue.
XI, 46. '
52. Gonfer I. ii yers. 759 : itle sed admota m-
dentum plebe.
56. Maiih.TUS : Alligant enim onera gravia , et im-
portabilia, et imponunt in humeros hominum, Badios
D expoiiii ubrupta — gravia , quasi a monle rupia,
Barihiiis ad Giaudian. png. i366 att, ahrnptnm poii'
diis puichre a Juvenco dici, qtiod in ahrtiptum 9gil
onore suo rerenlem.
riO. Freniienles erant apud volercs soliit.itioncs,
quihus procereshonorih:»niur. Pliniiis I. vii. epis».
3 : Sntuia poulixper^ quo sit tibi jncnudius sntutari.
He saiiitationihii«i veterurti p!ures srripseruni, mii^>-
riiin nomina, ei opcra indicat Fabricius Biblio-
graph. nniiqiiar. ap. , 22.
6i. Nominitarcem^ apicem, ut I. |H, vers. OTiOi
animt arce.
2Br
liiiposiia acleriium tmi de lege pdtesia»,
Vo$ eadem frairmB parili eonjuiiiti amore.
G5 UnttS lii^iuPaier esi/,C€Bli qui id culiniue regnai.
lo vobis si quis 9ublimia eolla levahii»
Decidel, ei barathri mergeiur ad uliima cocno.
Asi liumilis clarum consceudei iibcr in aeihra.
Deflendi «^emper scrib;i^, ei lacrymabiits 9cvi
70 Ciecii Pbari^a^» cuociis faliacia plebis.
Nam vubis iiiner clausum qui:i jure negauir,
3S1 ^^^ sinilis, quemqii:nn penelrare per ar-
[ dua lucis ,
£i cuucios trabiiis saiv» ad con&oriia flammsc.
LGCTIONGS
64. In Rcg. deeranthi duo versus Vos eadem,
et iiiitts item, sed inserii siint iiiter lineas.
65. Reg., <|ftti culmin& : quiin vertice; Oil., cuni
ediiis, qui in cuimine,
61. Apud Koenigium nonnulli, ad m/ima c<bho,
68. Reg., cum editis, eiaram conseendei tiher in
athram. Otlob., Roni., ciarum comeendei liber in
aihra : quse scripttira vera niilii esse vidciur. Ni-
iiiirum accnsativus Grxcns mherj cciheris, esi ceihe-
ra, ei per contrnciionem (Bihra : ex quo cethra^
o^ihriBf iioniiulli faclum puiant. Vide., 1. iii, v. 552
i'tiin iioia.
G'.). Uoin., /flCi jf iwflW/f I ejus; alii, lacrymnbilis
wvi.
7i. Poelm., pro d. s., caliis clausus ; in textu cum
arii<, Uiner ctuusum,
74. Woui., i}\t., splendere ; in On. diversa lcclio,
vcl corjeciio cst spiendore ^ qu«»d soiisus ip-^e po-
Siiltat.
75. Ilom., His; alii, Qnein. vel 0«/». Pleriipie
so dida basiis, lladain., Fabr , Poolm., cuiii Olt., :\
pr. m.. tHrpiabnsiin. Hom., sordida busti; st*d inen*
dniM videnir busti pro bmtis.
76. Rom., Ald , ba-»., Hicvox. Roiii n^/fllfT pro
rd/ilttr. Oit:cisius el lleiiscliiAs i'.x coiijeriiirA Sw;ir-*
lii, Sic nox veititySy li. e., oliscura viiia Ui\ lulgDro
qtiodnni inend:i<;ii n^guiitur.
77. Si;vartius loc. cit. roscribebat, Aiqne adyti mc-
riih ceiuntur turpia corda, i. e. , liminis i|>sius nien*
tiiis viriuiibiis cord:! viliis obsiia cel:)ntur. Mcrita
iMtiin aliqutiido pro virtuiibus accipiinilur. Ald.,
B.is., Roni., sordida lucra : Cfletcri sordida corda : in
Oit. pro d. s., iurpiacorda, In Ev.ii>$ieliario Triden-
tino sic invenio : lia et vos aforis (fuidem paretis ho^
minibus qua^i justi ; inlrinsecus autem pteui esiis la-
pina, ei iuiquitate. Sic ergo iegeiidiim opinorrAltc cor
velatur justce sub imagine vitce, — Aique adytis mentis
ceiantur sordida lucra.
EVANGELIC.€ IIISTORIiC LIB. IV. ^
A Vos siMlles ^Heam teeiis spiendere sepulerls.
75 Queis f jcies nitida esi, internaque sordida buslis».
Sic voi velatur jiist» sub imagino vii»,
Atque adyiis mentisceianiur sordida corda.
Soiymi, Solymi, ferro qui s»pe propbetas
Ad vestram misses vilam sine fine neeastis,
80 Quani voiui ^ostramgeniein, popuIuRii|u« lucri,
Aie« ui luokli solita esl sub corpore puWos
Ol^iee pennarum cireuro eomplexa foTere !
MfS ^^ ^^^^^ senper eoslostia munera sor-
I 4ent.
Deseritur jam nuae domns barc vasiaia rninls»
VARIANTES.
B 78. Rcg., Solymi, o Soiymi,
liK Oil., Rom., Ald., Bas., «crfl(f«:Reg. cum t>a-
vcnlr., cl al>i$, necastis, quod usiiauint est.
82. Alii Obice, aiii Objice scribunt ; qurc varieias
a!il)i etiam occurrit. Barthius iibr. xix Advers.,cap.
14. col. 958, bunc versnm Juvenci laudal, ei in bac
dictiune rtdicuios ait iionnultos esse, qui ubiqiieutia
liitera t scribendani dicant; ciim omnino quoties pro-
ductim a poetis ponitur, dnpiic! sii notanda : argu*
menlo ejus, quod ciiin correplam voluiii, eidem aj-
terum iota lollereconsuevenini, iiidein ut iii adicii^
obicii, et aliis talis noix. Unde et objex, cum produ-
ciiur, iinminandi qnrfqiic casii s(TiL>eiuliim puiai
B:irtiiius, cui lacile asseiiiior. Pro circum compiexa
in Roin. inenduin esi circomplexa, qiiod Bas. expres-
sii. Koenigins conjunctini legil cfrcumromp/e.ra, Rou-
scbius circum ndverbialiter po<itiiin ait.
84. Mss., el eiliii oinnoy, vnslnta. S«m1 B-utliiilS
libr. XIII, Advors. cap. 19, col. 74i : Menduni e«/,
Q iiiqiiii, apud Juvencum auctorem piissimuin cum in
concionti Satvatoris vastata tehpla dicit. Alfinnat
igitor scribeniJiim vastanda. Cuiii eniin a Domino
dcsererelur, iion vasuiiuni erai teuipUim, sed abipso
el prsedicebatur lalis v.isiaiio, iil iicc l:ipis aiiiplius
l'ipidicoh£-.iiriis esset. Giueiitlalionoin liaitbii Koe-
iiigius, el RcMNcliius seculi siint. Ncuidum laincn :ul-
ducor UL, r(^(iugtiaii;ibus iiiss., el cditis onmilHis,
rescriliaiu vaslauda pr > vastata. Juveiicus cniin Sul-
vatorerii indiicit pr;cdiceiiiem qiiid m fulurani vastu-
ti(»nem teiiipU, sed narnintem eam veluii prjcsen-
tcm : Deseritury clc. Malih. xxui, 58 : Ecce relinqite-
iur vobis domus vestra deserta, Cuni Juvenco tainen
iii pra;>eiiti riciunt quicdam exem,d:iria Gricca
'l5ou afUrvi, el Ireitxiis libr. iv, cap. .'G : Ecce re-
mittitur vobis domus vesira deserta, F;wei versio velus
cx ms. 2 Coriieieiisi apud S:ib:iticriuin : Ecce reiin-
quitur vobis domus vestrat absque seq. deserta.
NOTiE.
64. Glossa Reg., eadem — lex, vel eharitas. Me^ D
lius eadem potestas.
66. Levabit, attollet, efTeret. Cervix elata signnm
esi siiperbiaB, demissa ammi buinilis, aulaiijccii.
67. Mergetur coeuo bar-aihri usquc ad infimuin lo-
ciim. Consule not. ad. v. 5H7 libr: lu, Ad uitima
mortis.
68. De voce ecclesiastica humiiis conferi Com-
ment. iu IVudeniii Psych., v. 199.
69. Infr I vers, 127 : Defiendo! jam sunt^ etc.
Reuschius observat, binos generandi casiis cevi, et
piebis ab nno substantivo regi.
70. Phariseew piebis^ facliuiii^ coeuis. Aliiii piebs
credentum vocaniur di>ci,>uli.
72. Ardutt iucisy ui libr. iii, vers. 6(9, ceisa mon*
liSy et h. 1. v. 115, 8u6/tmja iucis,
74. Teetis splendore sepulcris, Codex sueer : Simi-
ies estii sepulcris deaibatisj qum aforis pareni homini-
bns speciosa. NounuHi puiaiit, apud Hebrxos vela
candida sepulcris praetendi consuevisse ; ex quo se-
pulcra dealbata iu Evangolio dicuiitur. Disserni hac
de re nd Prndent. bymn, 10. Cathem vers. 45.
75. Texins evangelicus : Intus vero ptena sunt os-
sibus moriuorum, ei omni spurcitia. Kvangeliariuin
Trideniinum, immunditia pro spurcitia. Bustum pro-
prie esi locifs, in qno iiiortiit comburiiniur, et non-
nuinquam accipilur pro ipsa combusiioiits, et pro
corpore combusto. Slatius I. xif, vers. 247 : Et ege^
na sepulcri — Bustajticerereor, Juvencus lalius usur-
p.a pro qiiovi^ corpore defuncto.
76. Glossa Reg., vox — hypocrlice vcrba,
8il. Objice penuarum pro fotu, et »|uftsi luiela nove
dicinm ait Fabrictus in Comiueni. Ilericns, laudains
a Barlhio loc. cil., in allocutione lihelll siii : Tanti
nominis objieem protervce non ausini sprevisse phn-
kinges,
85. Ex Virgilio eclog. i, v. 4i. Et factet : quQ^
niam sQrdeni iibi muneia nostra.
887
C. V. AQUIL. JDVENCl
288
85 Nee nofttnmi Yobis hB altra esi ceraere vuUam. A
Egreditar lemplo, cujas praecelM notaQles
Mcenia disclpalos lall sermoiie doeebat :
Haec operam vobis miracola digna videntur 100
Obtttta stupldo; veris sed discile dictis,
00 Qiiod mox euncla solo passiro disjecta jacebunt.
SS3 H«c ad Oliveii dicens pervenerat arcero. ;
' Disctpuli soluro postquam videre, rogabant,
Ut Sibi venluri lempus disiingueret aevi,
Promissa ipsias quo poscant prendere finero,
05 Ejus et adventus terras consumerel orbem. 105
Qusrentum verbis respondil talia Cbristus :
Observate dolam, falso ne nomine capta
Credulitas, laqueis errantum prasclpitetur.
Discttrrent conclis bellorum incendia terris.
324 ^^ ^09 praevalido consistite robore cor-
[dis.
Me mens.ad coepfos jaceal turbata tumuUas.
Non etenim prima iinponent moz praelia flnem,
Geniibus et gentes, et regibus obvia reges
Signa ferenl » nec (uro morbi corrumpere inic«
[iQm
Aeris, aut pesies prosternere corpora parcent.
Fixa edam solido per inania pondere lellas
LEGTIONES VARIANTES.
85. Reg., Ott«, Rom., Nec noHrum vobis fa$ uUrn
e$t. Editi, Nec vobi$ noitrum fa$ uUra e9t,
00. Poelm. pro d. s., Quam mox ; in lexlu cum
aliis, (tuod mox. Reuschi» fere convenientior videtur
Rarlbiiinl codicis ledio dejecia pro disjecta.
05. Barlhius libr. xiii Advers., cap. 00, col. 745,
observat, pro di$tingueret ^ quod vulgo scribilur,
membranas Golonienses praeferre di$€inqeret, scilicet
expediret : quod ipse reducendum puiai. Addit, non
exstare aiictores corruptiores istis poetis Chrbtianis,
qui ubique omnibus eraut in manibus. Verum ho-
Jusce emendalionis obliius erat, dum libr. uii, cap.
II Advers., honc Juvenci verbum relulit, ut proba-
ret, di$tinguere esse docere,iuterpretari. Ex hoc
etiam Juvenci loco putal, ita esse capiendum Gui-
lieimum Brilonem libr. 5 : Se quoque pa$$ttrum
womittit mente benigtia , — Quidquid ei$ $uper hi$
rrancorum curia dicet^ — Quce regm procere$ di$'
lin^uere dehet^ et ip$um, Hoc est, inier eos liieiii
fluire, verum eos jus docere, ut odia animis de«
ponani. Adde , dMnguere proprie essc discrimeu
apponere, rem disiiucle exponere : qux sigiuflcatio
huic loco maxime congruit. Lucanus libr. v, vers.
500 : M€n$lruu$ in fa$to$ di$tinguit $cBcula con$uL
04. Reg., Oiu, quo. Otlob., pro d. s., Rom. cum
edilis, quem,
05. Reg., Rom., Ott. Eju$ et adventue. AIJ.,
Bas., Torn. Eju$ ut adventu$. Uadam., Fabr., Poelin.
Cuju$ et adventu$. Mss. noslri et edili, con$unieret.
Bartliius I. xiu Advers. cap. 10, col. 745, cum mem-
branis Coioniensibus praerert Eiu$ ut adventue terrce
confuneret orbem : quia id ordo Latiniiatis poscit ,
illud respuli. Nam quis iia loquatur, Velim $eire,
promiua tua quem finem po$cant^ ut eon$umere$ ad-
veniu tuo orbem terrarum? Dicendum esset, ut con»
$umas, Addii Bartbius , eonfunerei verbum esse uon
insuper habendum. Profecio ex iiac Barlhii emen-
diitione Forcellinus verbuin confunero inter Lalina
reposuil, el sententia sic clare procedit. Sed Bar-
D thius ipse alibi non semel observat, muuiionem
leinporum scriptoribus cadeulis aevi familiarem
esse.
OB. Plerique mss. , el edili re$pondU : nonnalU
reepondet.
07. Rom* mendose capto pro faUo,
08. Reg. errorttffi pro errantum^ quod foriasse
exaraium fuii a pr. m.
iOO. Otl. scrihit robure pro robore*
101. Olt., Rom.. cum plerisque edilis, Ne ment
aceepto iaceat turbata tumuUu. Reg., el Torn., Ne
men$ ad c€epto$ jaeeat turbata tumuUu$; quod magis
,e re videtur esse.
104. R('g., Oll., nec morbi tunc. Rom., cum edi-
tis, nec tunc morbi. Rom., tractu$ ; slii traetum.
106. Hadam., Poelm., Fabric, Fi$$a : alii cum
mss. nostris Fixa, quod indicat ctiam Poelm. pro
d. s., Fi$$a a findo esi, fixa a figo. Bariliius lihr.
xui Advers., cap. 10, ait, iibique legi Fi$$a etimn
$olido per inania pondere teUue, el cum inembraiiis
C Coloniensibus prxfert Fi$$a eliam $oUdo per ftanuna
pondere, In qiia scriplura optimam senlentiam dc-
prehendebal , in vuli^ari , quomodo solido pondere
per inania tellus Ondatur, assequi non poierat.
Barihio adhaerei Sclioetlgenius. Al sli legalur Fixa,
ut multi etiatn anle Bartbium legerant , ciara red-
ditur sentciilia. Pro pondere Ald. cum Rom. l<'gii
pondera, sed nullo sensu. Alii recte, iolidover inania
pondere^ et glossa iu Rcg. inania — toca. Ovidiiis I.
II Mei. vers. 506 : Et celeri raptoe per inania vento
— Impoeuit coslo.
NOTJS.
06« CAPUT Y. De templi etructura^ cuju$ $ubver$io
proidicUur. Matth. c. 24, v. 1 seqq. ; Marc, cap. xiii,
T. 1 ; Liic. cap. 21, vers. 5.
80. Forlftsse ex Virgilio 1. 1, JEn. v. 400 : Dum
$tupet , obtutuque lueret defixu$ in uno. Aiiclor de
Bebiani baptismo apud Fabricium Poei. Ghrist. col.
792 : Et calum $tupide $u$picien$ ait. Barthius I. xui,
Advers. c. 10 observal., obtutum $tupidum Juveiico
esse admiratione in siuporem datuin, quo pacto non
sine eleganlia locuti inulii Latinorum. Vlde eunidem
Barlhiiim 1. xlvi, c. 10.
07. GAPDT VL Signa, qu<e in die judieH futura
$unt, prwdieuntur, Mailh. xxiv, 4, eic; Luc. xxi,
12 et 20; Murc. xiu, li : Ob$ervare dolum, scilicei
ul caveatis. Obeervare pro cavere sspe adbibei Ju-
vencus.
08. Laqueie errantum : scindala laqueos erroris
Juvencussoletvocarc. Videiiotamadvers. 12libr.iii.
00. BeUorum incendia : pulchra' metaphora ab
aliis eliam adhiiiita. Gicero pro Marcello, cap. :
BeUi eiviiie incMiUm. Vlrgilius i. i JEn. vers. 570 :
Virtute$que, viro^^ue, et tmti incendia belU, Antor
ex Juvenco, ul videtur, 1. 1, vers. 25, sive vers. I,
praefal. 2 : Meenibue undi$oni$ beilorum incendia
eernene,
103. Obvia, contraria. Vide not. ad libr. lu, vers.
625. Lucanus inilio libr. i : In[e$ti$que obvia signi$
D — Signa^ pare$ aquUa$, et piia mnantia pili$, Similis
scnientia apud Virgiliuin I. iv. iEn. v, 028 : Uttora
iittoribu$ contraria, fluetibus unda$ — Imprecor, anna
armi$, pugnent ip$ique nepote$»
104. Mattlixus : Et erunt peetilentio!, et famet, et
terrwmotue per loca. In nonnullis mss. antiquse Ver-
sionis : Et erunt fame$, et terrmiolue per loca. In
Evangeliario Tridentino : Et erunt famee^ et terra:-
motu$ per eingula loca, Juveiicus xmulaiur Virgilium
llbr. ui iEneid. vers. 137 : Subito cum tabida meai'
bri$, — Corrupto eceli tractu^ mi$erandaque venit^
Arboribit$que $ati$que lue$, et pe$tifer annu$,
105. Pestes in plurali nuiuero non debet rejici a
grammaiicis, cum repcrialur apud Giceronemj Vir^
gilium, et Columcllani»
m
EVANGELICiB HISTORIiG LtB. IV.
«90
Per diversa loci, molu quassante, tremiscet.
SS9 ^^^^ in primitiis tenUmina pam mane-
[bont.
Prodentur mulii vestnim, lelboqne dabuntary
110 Proqae meo vobis incombere nomine gentes
Tormentis, poenisqoe feris, odiisqne necesse
[est.
Livor enlm terris » erroribas omnla plena ,
Et falsi surgent popalonim labe propbet».
Hxc inter si qois protectnm a vulnere pectus
115 Ad linem servare qaeat, sublimia lucis
i£ternis vit« sertis redlmitus adibit.
Regnorum coeli celebratio pervolitabit
In cunctas terrae metas ; gens omnis babebit
A Testem lucifluo sanctae sermone salutis :
120 Et tunc flnis erit , curreniia saecula solvens.
Adveniet jamtom tristis defectio terrae ,
SM Qtt^in Danielis babent jussa verissima
** |[vooem.
Haec dignustantom poterit cognoscere lector.
Judaea longe fugiant, montesque capessant,
125 Nec quisquam domibus repetat sosioliere se-
[com,
Quae fttga consociet, vestemve, aut mobile quld*
[quam.
Deflendae jam sunt uteri cum pondere matres,
Et niiseros foetus dolci quae lacte rigabunt.
Poscite jam precibus , tristis ne frigore brumae
LECHONES VARIANTES.
107. Westb. in textu, loeii; in marg., loci, cum
cvieris ediiis, et mss. Ego legerem ioca, quiahic est
stylus poetarum inieriuris aevi, ut saepe ratione
aolius caesurae brevem prodncant. Phrasis scripturx
est, Terrwmoius per loea, et in muliis veieribus
versiontbus et Patribus antiquioribns per $ingula
loca, Mss. nostri scribunt, trenmcel; alii, tremiieei,
Goiijiciebam etiam, molu guassata.
1U8. Poelm. iii textu, Hadam. , Bqsc in primitias,
Plerique, Oae in primitiis, Ald. , Bas. , Rom. ad
Diarg. , Hcec in principiii, Matibxus ait: Hasc autem
omnia initia sunl dotorum.
lo9. Ald., Poelm. pro d. s., Tradeniur, plerique,
Prodentur. Scriptores ecclesiastici frequenter trado
Dsurpanl pro prodo: inde traditores dicii.
11 i. Ald., prolectum vulnere.
116. In Ott. videiur fuisse abibit pro adibit, Rom.
scribit adhibit.
117. Reg., male, pervolutabit,
130. Rom., Ottob. cum multis edilis s(ecula sol-
vens, Ald. , Bas. , sascla resotvens, Reg. , scecula
tolvens; et glossa, abbrevians, vel eomplens. Mat-
Ihaeus ait : tt tunc erit consummatio.
121.; Olt., Adveniatf sed aliud fuerat prius scrl-
ptuni. Plerique defectio terrm, Ald., Bas. , defectio
terris, Puelm. pro d. s. , deflectio terree, quod etiam
Caiit. , ei Rom. a pr. m. exhibent. In Reg. fuit de^
fleciiOy correctum per defectio. In Rom. ex de/letio
facium deflcctio, Schoettgenius retinebat defletiOf
Bscd suspicabatur deletio; Reuschius edidit defectio
terriB, sed conjiciebat dejectio, Mattliaeusait: Cum
ergo videritis abominationem desoiationis, etc. Malo
ergo defectio, quam deftectio, quamvis vers. 154 le-
gam defietio.
l!22. Toelm. in textu, Ald. , Hadam. , Fabr. , Da-
venir. , Torn. , Quce Danieiis habetjussam veritsima
vocem, Poelm. pru d. s. , Quce Danieiis habetjussa
verissima voce: sic Otl. in princlpio paginae recen-
liori manu, nam suo loco deerat hic versus . Sic
eiiam Rom., sed habeni pro fmbet. Reg., Quam Da-
nielis habent jussa veriseima vocem, producto a in
jussa ratione caesurae. Uaec lectio placet prae cae-
teris.
l!24. Rom., Judasa; alii, Judcei. Hadam., Poelm.,
fugient, montesque capessent, Pierique, fugiant, mon-^
tesque capessani, quod prsferendom est. Sed et Ju-
dcea malo, cum solo Rom., quam Judrni cum cabte-
ris. Sic enini melins eiplicantur verba Doniini apud
p Matth. XXIV, 16: Tunc qui in Judm iunt/fugiani
^ ad montes. h\ veieri versione ex ms. 2 S. Germ.,
Fvgient ad montes , ex quo defendi aliquo pacto
posset fugient, montesque capessent,
li5. Reg., Nec quicquaiH ; lege , Nee quisquam.
Poelm . , repetei, ut vers . sup. fugient ; plerique, repeiat,
li7. Fabr. , Deflendce tunc gunt ; reliqui , De/ten^
dcB jam sunt. Reg., ventris pro uteri^ et videtur prius
fuisse ventres.W
m. Reg., iriiti; alii, iristU,
NOTiE.
110. Incumbere pro premere,' nrgere,' vexare.
Summam vim hoc verbum coniinet.
113. Labe, damno, in perniciem populorum. Pru*
dentiusin praefat.ad carmina,vers. 41 : Labem, Ro-
ma, tuii inferat idolii, Confer Comment.
lU. A vulnere , a scelere. Vide uot. ad v. 456,
libr. III. 1
115. Sitbiimiaiucii: pauio ante v. 72, arduaiucii.
116. Bartbius libr. n Advers. cap. 2, observat,
coromre apud Cliristianos esse vita aeterna donare,
et coronam designare ipsam aeternam felicitatem :
qood hoc Juvenci versu, aliorumque verbis probat.
119. Libr. III, vers. 293: An ubi iudfluum reddeX
iol teniui ofbem, Drepaniiis psal. xxii : LucifluMsque
cutix pieno me proiuat hauitu. Apud Prudeniium
Psych. vers. 625 nonnulli le^unt: QucBriie iucifluum
ccelesti dogmate ^faitum. Miiii inelius visuin fuit iuci-
fervm. ElqEantissimam hanc Evangelii descriptio-
ncin vocat Omeisius.
122. Danieiii : nonnulli Danielis nomen apud Mat*
thxum omittendum esse Inepte censent. Versio veius
in omnibus mss. Danielis nomen exprimlt. In Evan-
geliario .Trideiitlno Quce diela ht per Danikel »ro«
phetam.
125. Barthius I. 13. Advers. cap. 19, pntat hoc
loco repetere positum esse stngulari quodam modo
ut apud Gratium Cynegctico , et apud Virgilium in
Culice, ubi ail : Ima iusurrantis repetebant ad vada
> iymphcB. Koenigius a Barthio dissentit, et inierpre-
taiur: Domibus repetat, h. e. , afferat cdomibiis.
quod secum in fugam sumat. Hacc verior esi expli-
catio. ^
126. Mobiie, verbum proprium jurisconsultorum,
qiii mobiliabona vocsnt ea, quae solo non coniinen-
tur. Disiinguunt vero mobilia se moventia, ut ser-
vos, jumenta, etc, et non se moveniia, ut pecuniam,
vestem, vasa, etc. Adisis Digest. libr. vi tit. 1, libr.
XXI, tit. 1, leg. 1.
127. Supra vers. 69 : Deflendi semper Scribw.
Pondui uteri, ut 1. 1 vcrs. 169 : Manifeita uieri quod
pondera vidit.
129. Vlrgilius libr. iii iEn., vers.'261 : Sed votii
predbuique jubeni eaepoieere pacem. '
»9i Cs Y. AQUIL
i30 327 Advenial ftiga vestra lunen, neu sabbat» j^
{fesui.
Anceps pra>cipiU lurbet irepidatio cursu.
Nam cuiKais veHieot ssvissiina pMidm (erris.
Tale malum non saecia prius, necposiera nonir>t.
£t ni subluuis G«iiiti»r decerpere tempus,
i35 Ct uumeruin naserajis veliei breviare dieruni,
Nulia dehioe trepidat f^ttperarent corpora vita;.
Sed propier lectos veniet miseraii ^ justos.
Nouiine Callenles Gbristi, falsique propbetae
Exsurgent (erris, etmonstra potentia fingent.
. iuveNCi m
liO Qaap forsan iectos caplent iniracuta jitstos.
En pra^icla palMit instnnlia sscuio vobis.
Occultisi]|a< procui ptsetraiibus esse rf-postuniy
Longe craduUta« abaii vaai*6tma vobif •
145 Sicui enim fulgur ceeium traiMurrti apertumy
Et ccrni facile est cunctis, nrientls ab oris
Ufique sttl» occtdiuiin oobU vergeBttt in •rbein,
Sic rapido advettio ciafebuni iuittiMa Ciirtftii.
3S9 Abscondet /urvis nitilos umbra radios sol,
iTiO Amitiet euriuiu iunarit gratia liieia.
LEITIONES VARIANTES.
i5t). 1n Rom. desideralur unum verbum : Adve-
fiffff fnga, iamen veu sabbala fetta, Reg., Oit., Adve-
niat fuga vesira lamen neu tabbala festa; el in l^eg.
indicalur, iiiiclligendum esse poscite in lameif. Eain-
dem scriplaram refenini Ha<tam. et Poclm., in texlu,
scd ne pro neu, Atd., Torn., Has., Fahr., Adveniat
fnga veslra, aut ne lunc sabbaia fesla, Cuin u\ niss.
nosirt!^ sil tamm, id reiiticbo, et dislinguam, cinu
Rctbchio, Advemal fuga veslra lamen^ neu sabbala
feata : niiitirum pos<'iie t»mei), ne adveniatfuga vei-
tra frigorc briuna;. li;ec disttnctio innuilur etiam in
glossa Reg., ct sitnilis tr.iiisposiliH p»rticulx lamen
ohserx atur vers. 61 seq. hiijus lihri : Sed vos nolue-
rim prwcetsi uominis arcem — Affectare lamen : vobis
est una mayistri^ elc.
iTA. At(i., perpeiaoi, turbce, pru turbet,
\7}T), Weslh., in textu, Aid., nec postea uorunt.
M$s. cnm pleri^que edilis ct Weslh., ad luarg., »<?£
poitera norunt.
1.14. Atd., Bas., Roni., Et nisi ;alii, Etni,
159. Pro fingent codcx Barthii exhibet fient^ ut
testatur Koeirigius.
f40. Roin., justos capient miracula hctos : alii,
lectos ctipie*U miracula justos,
I4t. AUI., Ba<., Toru. : En pvmdicta docenl instan-
iiasmcula vo6is, sclUct-t, cii vohis pnedicia doceiU &x-
cula iiisiantia, vc) eii inslantia doceiii siecula vohis
t)r.i!(licta. Mss.cum plurii)us eJitis : En proidicta patent
instanlia swcula vobis; seil nunnuiU edili mule ilis-
iTnguiti:! : En p:oEdicta patent, instanlia scecula vobis.
Rcnscbius cie^it docentj quia ro^i^ coinponendum
est cum instantia.
142. Ald. , Davenlr., Bas. , Fahr. , Dcsertum.
l\om., mendose, Diserius. Pieriquc Deseriis, Ego
iiialiom Desertum, vel Deserto, qiian vox magis pro-
pria est sacra; Scriptune ot poetnriim cliiisti.tiioiuiii.
li) aufcrendi casu desertOj vel desertis rarior esl oon-
struciio.Barlhius, libr.l5 Adv.rs., cap. 19, cum no-
lasset, verbo peragrandi Juvencum uli ahsoluie ,
adklidfct, eoniemnewdam non e^se ms. lihri, puto
NOTifi.
153. Maithaeus liabet : Eril enim tunc Iribulaiio D a"i")i cl iiiconslauiia ijidicatur. Sic OmeiMS.
mfli^nfl. Evangeliariuui Tridenliiium : £n*i enim /tt«c
Colrmiensis, lectiojiem Deserti, quaai id ;id ro peue^
tralibus esset Iraheiidum, cui ego neuiiquam assen-
tior. Nam et implic ti essct hxc symaxis, el Ev.nn-
((«'(ium ap''rto distinguii desertum a penetralibus.
n M itlli. XXIV, 26 : Si ergo dixerint vobis^ Ecce in de^
serio est^ nolite exire; Ecce iu penetralibfu, noiitc
credere, Ctmsonint veteres verBiooes, sed pro pene-
tralibus nonnulla^ hai>ent in cubiculis^ uui in cnbicuio^
aui in hospitio^ et ICvaugeliariitm Tridcutiniun : Ec^e
in deserto esty uolite exire : scce iu promiuariis, nolife
credere; cic enim scjihiiurpro promptuariis, iliia-
ri;is in hoc rap. Matth. : Nunc in desertis esse di-
cenles, ut errore depravent; nunc in penetraiibus
as&er.ntes : quud facit , ut Desertis nou ita aegre
retineain.
145. Ott., Occullisve^ pru OccuUisque ; ei eorruple,
penetrabilibus pro penelralibus.
\ih. Oitob. et, a pr. m., Reg., miuus benc, fulyor^
pro fnlgur.
l4(i.'R>m., Ut cerui : Irge Et cerni. Reuschius
b;cc vcrha Et cerni facile est cunctis apic per pareii-
the.^in elsiguilicauicr iuierseri posse aifiruiai.
147. Aid., Bas. : Occidunm dicto cilius voiilaresub
orbeni. Commuitis leciio mss.. et cditonioi : VsqUe
G sub occiduum coeli vergentis in orhem, Reusciiius in-
ter coeli, et vergentis pfrstiicuilati^ gratia corama
posuil. Vergere iu orbem diciuir coeluui deccptioAe
(icuUuMim, quasi c^elura terraiu ipsam coniingerel.
Ghissaior aliquis hiua pracpositione sub, et in offeii-
sus, de hac deceptioiie non cogitavit, et alium ver-
sum supposiiit.
149. Ms!;:. nositi cum Torn., Poeiin., pro d. s« :
Abscondei furvis ruUlos umbris radios sol. Ald., ii:ui.,
Fahr., P%>elm., in textu, Soi rutilus furvis radios
abcondet in umbris. Poci;« veferes, nim solis lueii-
tioiicm faciunt, ejus nomen in fluem versusconjiccrc
soU iii, quod ohservavii eitam Juvencus, 1. in, vers.
1 ; I. IV, vers. 587. Notavit id Koeuigius post iiar-
ihium, in iiot. adClaudian., pag. 206.
pressura magna. Hilarius iu bunc locuju : Gravis vexa-
tio fncumbet, et intolerabilis cunctis. Ti anslate pondus^
qua onus siirniflcat, calaioiiatihus applicaiur. Seneca,
in Herc. OEt. vers. 250 : Fires pepuiu — Pondusque
mali^ easus animo — Qui tuUt oiquo,
l^ri. Vcrbo frreriare usi su >t Maoilius, Ouintihanus,
ac posteriores ; lii Vfgeiius, Lact.miius, Oro.-ius, qui
eiiam frreiuflfor dixii. Vide Cellarium, Posl. cur. La-
tin. cad.
150. Sup^rnrnil, snpere.vseiit, supervivcrenl. Vir-
gilius, I. it /Eu. ^crs. Oii : Satis una, superque —
Vidimu^ excidia, el captae superavimus urbi.
{7S. Monsira pjteniia, emcacia ad seduceoduuj.
Ovidius, I. lu Aiuor., rJeg. 11, vcrs. 5i : Besine
MandiHnSy et verba potentia quondam — Perdere.
144. i^afitMima, aptissimom epilhelon, quo ieviias
141). Syntaxis esi« Ei facik est cerm cunctis, lioc
est, a cunctis. Nam Juvencus frequenter cum vorbis
|)assivis daiivum pro abtaiivo eoiijungii. iMlverte iu-
terpretatiouem quam Julianii« Toletaiiua seciitusest
1. III Progoosl. cap. 5, ex Chrysosiomo, liowii. i de
Cruceel Lalrone : Quemadmodum eaim ^iina fulguT
emicucritj non egemut mquirere ai picta ul coruicalio :
ila cuui revelatio prcesentice ejus effulserit^ mn indige^
mus interrogure an veuerit C7iri«(tM. Sk inaatiquis*
^iuiO col. uis., qiiein iu notis ad Draycouiliuui non
semel laudavi. Kdili paulo aliier.
148. Uaiebunt, mauifesta erunt. BacoIc not. ad
I. 11, vers. 770. Paulo post, h. I. iv, ver*. 154 : Cla*
reat, alio sensu, iilustris appareat.
ioO. Lux a Draconiio, i. i, vers. liO, diciiur ^rtf/ta
solis, Prudeiiiius, byoin. 11 Calb. vers* 5 : Heu
quam fugacem graliam — Fesiim oolvdwt dics I Mai*
m
EVANGEUCiE lliSTORIiB LIB. IV.
Ml
lgiikn«KH|tt6ru«iit BtaWsi, u^Blumque reiiiiquent.
Oaais item ?irtus cosli coaimota superni
Stf la dabit, proles bominis queis vcriice coeli
Clareal : oiiinigenasque (ribus dcllelio jugi»
155 Urgfbii; veniet toiic nubibus ignicoluris
330 Majestale poteiis homiiii« per sidera natus.
TuHC tufaa terrifico siiidtfiis ciaitgore vocaios
JftBtos quadrifido mundi glumerabii ab aK«.
Pr«ieriet nec enim praesens generntio sfficli,
i60 Dooee c«ncta saqnenB daudat sibi debita iinis.
Haec lellua, ccalumque ftuper solventHr in ignes,
LECTJONES VARIANT£S.
15i. Rom., Ifnicomas ruent : corrige IfmcQmtBque leruoi sacr^ Scripturae, im mo el plurium antiquio-
ruenL rum auctorliaiem, qiii in coinposilis verbi eo, in (11-
153. Reg., qtd : lege gueis^ vel eodem scnsu quii, luro pro ibo interdum jam usurpaham, ut inietur,
15^. Reg., defleclio jugis. Olt., deflectio vulgi^ pro trausiet.rediet, ei siimli:i. Etsi enii» diibia pierui»-
d. s. ; vel tnmquam correctio, deflectio lucit^ cuin £ que leclio est, Ininen cuni Tertullianus, advcrs.Jud.
Daveiitnensi. Roin. cuni pleris(|ue ediiis, diffcr/o /m- cap. 15, iia locuius fuerit, ei in \(>leribus itiscri*
m. Restiiuo ifc/2d/io jttgis^t% Evaiii^cUii ilauh. xxiv, ptionibus qu.i'dan) bujus geiiens exempia appare:ini,
7A : Ei iume farebit ugMum Filii homitus in c»lo : et ti^nenduni oinnino esi, onui con^uetiuliiiern bojiis au
Sed mea non umquam solventur ab ordinedicia.
Quis erit ille dies, nescire est omuibus a^quuui,
Ni soii rerum Domino, qui sidera torquct.
165 331 Ut quondam terras undx involverc i'u-
[reiitfts,
Et diversa sibi tractantes inunera cunctos
Diluvii rapuit subiio violentia tractu,
Sic subitus flammas voivens dcscendet ab xtbra
Advenius noster : nec cunctos ille sub una
170 Conditioue premet. Nam tunc ubi jngera hcta
Infindeiu gemini depresso vomere sulcis,
lunc piangent omnes tribus tetra, et videbunt Filium
hominie veniimtem in nubibus ceUi cum virtule mtUia
et mnjesiate, A depee e^t defieiio, aique iinuc vocem
ex Juvenco, vers. 121 liujus libri iaier Latiiia For-
cellinas reposuii : sed cliirius boc loco legendum est
defleiio, quain cit. vers. tii, Bariliii codex, to^te
ILcenigio, simiit modo piaifert defletio,
155. DaveiKr., Aid., Bas., Poeimanu., pro d. s. :
Vrgehii, quandovenieinulieiguicotori, sed Daveuir.,
quonium pro quando, Mss. nosiri cuui aliis cdiUs :
brgebii; vemiei lunc uubibus ignicoloris : in Torii-,
t^ni cotoris. Bliitaius, corruptusqueest liic versus a
iiounullis librariis, qu(Hi uesdrent, recte dici ignico-
lorus^ et noH soltun ignicolor, Sic unicolorut, versico-
torus^ decolarus, tripeclonts, de quibus coiiJei- Coiu-
ment. ad Prudentii Hamartigeniam , vers. 819. Pro
iunc Oit. et editi babent £«1». Sed amplector tune ^
oim mss. Rom. et Reg., quia id seuteiitix Evaiigelii
magis congruit. Id eiiam expressit Tidionius, reg.
l,es ms. B. M. Rem., apnd Sabaiierium : Plangnii
se ofnues tribus ierra*^ ei lunc videbunl Filium hominis
venientem in nubibus ceeii»
159. Mss. nostri Rfg., 011., Rom. cnm Toni., Nec
priBleribit enim, quod magis Lutinum estqnam Prce-
leriel nec enim \n plerisque ediiis, sed me:ro uoo con-
gruii. liaqiie pra^fero Proetexiet^ eoque ciiam magis
quia in cod. ms. Lantabr. legiiur, Codim ei terra
tranMient, verbaautetn meanon transient : iii EvaUj^e-
iiaro veteri Tridentino, Co^luxn et lerra Imnsiei^ ser-
mones autem mei non iransient: el apud S. Milariuin,
iii Psalm. cxxili : Coilum et terra pra^terient, verba
autem mea non transient. Missale Goihicuin, Dom. 4
Adventus, Quoniam non transiet generatio hcec. Ita
etiam sap. 1, 8 : ^ec prceieriet itlum corripiens judi-
cium, ei Eccle. xxxix, 57 : Non pr(eterieni verbum.
Secutus ergo Juvencus est leciionem versionum ve-
ct<«ribus inniti. VideTibuIlum, I.i,eleg.4,cnmiioiis.
1G5. Mss. uoslri : Quis erit itle dles : ediii : Quis
sii nt itte dies. Moiiosyiiat)a, qua: brcvia rsse dicuii-
iiir, mihi commiiuia videri, alibi osien<ir, ucc vidco
cur quis prodiici non possil. In ms. tamen Oii. \\-
deiur prius (uisse aliud, ubi nunc esi Quis erit itle
dies. Juvencus forlassc scripsit more suo nesciri cst
omnibus tequum, h. e.. a*quu:n (Sl iiesciri ah oiuiii-
bus. Ilanc conjeciuram vcr^is seq. connrmai.
IGi'. Mss., Ni soli rernm : Roiu., mcudose, ///
soli, Editi plerique, Ni soluni. Fahricins lanioii e<ii-
dit Ni soli. Keg./fecit, pro torquat , q\iOi\ cnin c;c-
teris pricfero, ex Virgiiio, l. ix, vcrs. 93 : Torquet
qui sidera niunili,
IGG. Mss. cuiu noiiuullis editis, munera. Alii ediii,
munia.
1G7. Roni., fractu : enienda Iraciu.
1G8. Rcg. , Otiob., subitus. Ediii cum Jloiu., «u-
bitas^ quod etiam fuii io Oltob., a pr. m. , ut puio.
Rcuscliius , ex Banhio proferi , sed non apj)robat
Sic subitus, flammas vobtans, h. e., instnr uauimai
volilans.
169. Rom., ne : lege nec.
170. R<*f., I^om. , el loriasse Otlob., a pr. m.,
ItBia. Ediii cum Oii., a sec. m., Inia. Melins est
lala^ ui lih. 1, vers. i9i, pahcua Iwta; I. 11, vers. i25,
ilerum pascua lceta; ci ihid., vers. 428, Iw^m tegetes.
171; Oit. : Infindent gemini depreiso vomere sulcis.
Rou). , Rog., InfinLcm liuo depresso sub vomtre sut^
cis. Editi. : Infindenl duo depressis sub tomere sul-
cis : s<'d AU1., ei Bas., (ucis, pro.jM/ris. riacet scri-
piura Ott. Sic Virgilius 1. 1 Georg., vers, 4;) : />g-
presso incipiatjam tum viihi taurus aratro — Ingemere,
et snico aitritus sptendescere vemer. Alia syntaxi \
eclog. 4x, Ter?, ^^ : Qvis cingere muris — Vppida]
quce jnbeant teiluri infindere sutcos.
thxus solQin nit
NOTifi.
Et tuna non dabil lumen <fi«m. D Virgilil. Val. Fhtcci, Claudiani.
Lnctaiiiias, lib. vii, cap. 16 : Luna sanguine offasa
meatus exiraordinanos peraget.
151. Relege noi. ad 1. iii, vers. 1, ubi bo\ ignico-
mus dicltur.
ir»2. Malihopus : Et virtutes coeli cmnmorehvnlur.
154. Snpra, vers. 148 : Ctarebunt tumina Chrisli,
I06. Ordo est : Hominis natas majestate potens
veniet per sidera, «tc.
157. Tuba siridor et clungor iribnHnr. Lucanus,
1. 1, vers. 451 : Quoscere recvrvo — Siridentes acuere
tubce. De clangore dixi ad 1. 11, vers. 400. Utrumque
Juvcncus boc versn conrprebendil, et asperiiatem
so«ittus aptissimis verbis expressit.
158. Quadrifido : vox bac poetlca est, nimiruin
100. MatihcTus : Donec omnia hwc fanf. Baitliii)s,
I. XXII, cap. 19, liuc afTert illHd floratii : Debemur
morii no8, nostroque.
161. Fortasse sensus c>« Super heec, fwarter linw,
nxii super est insuper, aiitscribendnm svpersolventur .
De bac phrasi, sotvi in r^^tes, consule iiot. :id f>ra-
eom., I. ni, vcrs. 445.
166. Diversa sOfi tractanie» : videlor snperflniim
sibi, Mattbnus : Sicut erant enim tn diebus ante diiH-
vium eomedenles el bibentes, nubentes el mtphii iradm" .
tes, otc. Fortasse luvencus tnntiit , homiHes imic
aliud, vel atiasres egisse^ ul loijuuniur Lalini. Oinci-
sins ex|40iiit conlraria eibi.
198 . C.V
Unu8 correpto lolietor corpore araior»
IgDanisqoe alius vasto liaqoetor in agro.
Uno quin eliam recobantca stramine lecti
178 Dispar judicium diversa sorte subibunt.
Unua enim socium quaeret per strata relictus.
Idcirco famuli vigilent, quia nescius illis
832 Adventus Domini subitas descendet in
[horas.
Si sciret'certum foris insisiere tempos
180 Quisque domus custos, vigilaret, et obvia ferret
Armaprocul, ruptas nequis penetraret in «des.
Sed vos intentis animis assistitc semper.
Namque repentinus vobis subitusque recurret
Filius hac hominis, justis sua prsmia servans.
188 Hle fidelis erit servus, cui credere cuncias
AQtJIt. JCV6NC1 m
A iEdes, ei famulos voloit per longa profectos
Vir pater ipse domus : sapiens, nimiumqnc
[beatos,
Quem veniens Dominus servantem jossa vide-
[bil.
Ulom majori famulum redimibit bonore.
190 Ast ille tnfelix, qui sordida luxuriatus,
3S3 Tardantem contemnit berum, famulosque
[fatigat
YerberibuSy segnique indulgens ebrielati,
Luxuriosorum convlvia conoelebrabai,
Adveniei dominus, servumque incauta furentein
195 Praecipitem dignis poenarum cladibus ahdet.
Illum perpetttus fletus, slridorque manebit.
Gonferri possunt coelestia regna poellis
LEGTIONES VARIANTES.
I7i. Ald., Bas», aratro^ Westh., in textu, arato;
ad marg., arator^ cnm plerisque.
178. Pro deicendel , Re(;. , a pr. m., deieendit.
Mss. nostri, in oras ; editt m /iroras, quod praestat
reiinere.
179. Mss. nostri, Si eciret certum furie insistere
tempus; sM Rom., Si scirent. Tom.» Si seiret eer^
Ittffi (uris si indstere lempust ubi superfluum est al-
lenim sif et in furis ullima recle producitur raiione
cxsurae. Editi plerique : Pnmnonitum furis tempus
si intistere seiret ; ita eiiam Wesih. ; sed in lextu
Per moittitfm, ad marg. Preemonitum,
180. Rom. , Quisqms : corrige Quisque^ pro quili-
bet^ ot non semel jam occurrit. Mendum eiiam est in
eodem Rom., Ohviam^ pro oMa,
182. Ald., perperam, asustere,
189. Ald., Fabr., Poelm., pro d. s., cumulabit.
Poel., in texto, com mss. et aliis editis , redimibit,
quod pro redimiet positum est. Sic Virgilius, 1. x»
\ers. 558 : InfUta eui sacra redimibat tempora vitta ;
ei Ausonius, epigr. 94 : Pumea turgentes redimibal
xona papillas,
190. Reg., Rom., ^ttt sordida luxuriatus : Otl., qui
sordide tuxoriatus, sed correciom sordida tuxuriatus,
Editi qui obscene luxuriatus. Ex mss. restitucnduro
cst sordida. Glossa in Reg. est sordida convivia cele-
brabat^ ut sordida cohxreat cum convivia vers. 193.
Verum haec constructio nimis implicata e.^set. Sor^
dsda ergo more adverbi ponilur pro sordide, ut ap-
prima pro apprime^ sera pro sero apod Virgiliura
Georg. lib. iv, vers 122; eilcrebra pro crebro ib. iib.
iDy vers. 500. Sic torva tuens, acerba sonans^ muita
NOTiE.
175. Ignarusque alius : cum sermo e&t de duobus, qui nimios et insolentes in cibum et cultum sirmpnis
aber dici solet pro a/ttts. Vide vers. 25 h. I. faciunt. Pignorius, de Servis, pag. 161, excmplis
177. Nescius^ passive pro ignoratus, incoguiuis. confirniat, apud veteres servos dispensaiores impe-
Tactius, Annal. libr. i, c. 59 : Aliis gentibus^ igno- gisse aiiquando in scopulos merelricios non sinc
rantia imperii Romani, inexperta esse supplicia^ nesda q magna rei dominicj» jactura.
B gemens» Nonnolli apprime scribunt , ellam cum ul-
lima corripitur, ut inferne a Lucretio, superne a La«
cretio et Horaiio corripiuniur. Han; ratione non
inepte rescribi posset cum Ott. a pr. m. qui sorttide
luxuriatus, correpia scilicet ultima in sordide. Quae
lectio in Gantabr. Schoeitgenio se probabat, quia in
hoc bonis poetis usilatum est, ut adverbia in e corri-
piani. Confer v. 194 et 547, h. I.
191. Rom., conteumat herum, famulosque fatigal;
Reg. , conlemnet . . . latigans; Otl. , contemnat . . .
fatiget^ pro div. s. contemmt . . . fatigat: sic edili.
192. nss., segnique, sed in Reg. fortasse fuit m-
gnisaue , quod ediii praeferuni. Reuschius restituit
segmque per melonymiam effeclus.
195. Poelm., Ald., aliique ediii, com mss. nosiri.s
concelebrabat, Ott. pro d. s., eoncelebrari. Hadam.,
concelebrando, Westh., in lexlu , concelebrabat; 9n\
marg., concetebrando, Sensus videtur poslulare con-
celebrabitf prxsertim cum contemnet,
p 194. Reg., Fabr., Otl., a sec. m., Adveniet Domi-
^ fitfs, servumque incauta furentem cum glossa in Reg-,
ineauta adverbium est, In Torn. mendoso incavia pro
incauta, Rfim.,etOlt., a pr. m., incaute pvo incauta,
Poelm., Hadam., Adveniet Dominus subito^ servunt'
que fUrentem, Ald., Advemet Dominus, stottde ser-
vumque furentem : sic Davenlr. , sed non clare, an
stoUaum , an siotide, an stolido, Vera leclio ex rass.
petitur; ei ponitur incauta pro incaute , nisi aliqnis
velit etiam incaute reponere. De utraque hac vocc
dici poicst, quod de sordida et sordide dixi ad
V. 190.
Irt^ttto. Plautus, Capt. ii, 2, 15 : St ^ttid neidvt, id '
uescium tradam tibi>
180. Obvia ut vers. 105 , Obvia signa. De servis
ciistodiDus publicis urbium, ei privaiis domorum vi-
dendus Pisnorius in opere de Servis, pag. 145 seq.,
qui totum hoc argumenium diligenter exponii.
182. Assistite^ adeste. Vide noi. ad 1. 1, vers. 617.
186. Per longa^ per longuin tenipus. Silius, 1. ii,
vers. 465 : Per tongum celata fames : et l. xii, vers.
294 : At consueta graves per longum audire suorum —
Eventus Roma. Rursus, 1. xv, vers. 787 : Rabid] eeu
bellua ponti — Perlongum sterili ad pastusjactatapro-
llindo.
187. Pater ipse, energice/.uli in illo Marouis : Ftr
pateripse greais*
190. Luxurto et luxurior^ frequens verbum de iis
192. Indulgens, licenter inserviens. Ita enini di-
citiir induigere somno t vinO^ ckoreis, elc.
195. Koenigius noiat, hunc versum gravitaieni
auamdam prae se ferre. Imitari conatur Stdoniu^ :
Innumerabilibus legionibus imperilabat. Rutilius in
Itincr. Belterophonteis soliicitudinibus, Roli.^lao Lob-
kowizio iribuilur dislichum quaiuor his verhis; Con-
turbabantur ConslanUnopolitani — Innumerabilibus
solUciludinibus,
195. Cladibus abdet , quia in inferos detrudel , el
quasi abscondel. Sic Tacitus ii AnnaL 85 dixit : Ea-
que in insutam Seriphon abdita esi, Prudentios Apoth.
v. 771 : Abde negaiores Chrisli^ nemo invidety abde,
— Utere sorte tua^ blasphemis nocte tenendis — P^^'
petua. Sic roortem eo ioco alloquitur.
197. CAPUT Vn. De decemvirginibus. Hatlh.xsv,
297
EVANGELICit: HISTORIiE LIB. lY.
m
3S4 B>> Quinis, qnaram pars est sapieniior una, \
Aliera praestupido pars est stolidissima corde.
SOO Occurrere illae voiis sponsaiibus omnes,
Omalu accinclae taedarum flammicoroantum.
S35 Sed sapiens pars illa, sibi quo lumina
[flammae
Sascipereti portare simul curabat olivum.
Stoltarum vero non est prudeutia talis»
205 Cumque morareiursponsus, tummembrasopore
SoIvuDtur conctae per compita lata viarum.
Jam nociis medio clamor crebrescere magnus
Exoritur, Isetoque dehinc occurrere voto
Admonuit, txdisque vias ornare coruscis :
210 Surgere virginibus properatum, et lumina taedis
336 Instruere, cl flammas pingui componere
[olivo.
Tunc stolidae rogitant olei sibi cedere partem,
Prudenies secum quod lunc geslare videbant.
Sed quoniam sapiens pavilai chorus, omnibus
[seque
LECTIOiNES VARIANTES.
108. Ald., pars est qmrum.
199. Weslh. in textu, prw stupido ; ad marg., praS'
9lumdo. Badius cum Ald. , prce itudio^ quia segni-
liei, et vitiis studebani: neque enim per naiuram
erani inMpientes.
200. Mss., cum Ald., HUb; alii edili, tiii, quod ex
Gneco praeferendum ait Galiandius. Sed nielius est
iU(v^ quod tenuit etiam Reuschius. Malth. xxv, 1:
Exierunt obviam $ponsOt et sponste. Pro sponto, et
MponstB ait Juvencus votis sponsalibus, ut v.i08, LiB-
toque dehinc occurrere volo. In versionibus antiquis
pariter legitur sponso^ et sponsw. Cxemphria Graeca
variant : pleraque babent tantum sponso , sed alia
addunt et sponsiB. Certe in Juvenco cum non prx-
ceaserit Sponsi vocabulum , non potest inleiligi iV/t
de sponso, adeoque legere oporiebii ilUe,
203 
