Full text of "Patrologiae cursus completus"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at |http : //books . qooqle . com/

I^arbarti Bibinits Sciiool

ANDOVER-HARVARD THEOLOOICAL
LIBRARY

MDCCCCX

CAMBRIDGE, MASSACHUSETTS

&ift Of

Dr« Charles Plckerlng
Dec» 20, 1879

Digitized by

Google

Digitized by

Google

Digitized by

Google

CURSUS COMPLETUS

8ITE

BIBLIOTHEGA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OeCONOMICA,

OMNni SS. fATRH, DOCTORUM SOaPTORIlQUE
ECCIESUSTIGORUM

qui ab jevo apostolico ad usque innocentn ih tempora

floruerunt;

RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUJE

EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOUCiE TRADITIONIS PER DUODECIM

PRIORA ECCLESLE SiECULA ;

JUXTA EDITIONES ACCURATISS11IA8, INTCR SE CUMQOE NONNULLIS CODICIBCS MANUSCIUPTIS COLLATAS, PERQUAM

DILIGENTER CASTIGATA ;

DISSERTAT10NIBU8, C0MMENTARII8 LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;
0MN1BU8 OPERIBUS NON NISl POST AMPLISSIMA8 EDITIONES QUiE TRIBUS NOVISSIMIS SiECUUS DEBENTUR ABSOLUTASt

DETECTIS, AUCTA;
IMDICIBUS PARTICULARIBUS ANALTTICIS, 81NGUL0S SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES AUCUJUS MOMENTl

8UB8EQUENT1BUS, DONATA ;

CAP1TUL18 INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM
DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICAJITIBUS, ADORNATA ;

0PERIBU8 CUM DUBIIS TUM APOCRTPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM
ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;

DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA '. ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID
UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO

SCRIPTURiE SACRi£ , ex quo lectori cohperirb sit obvium quinam patres et in

QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURiE
TEXTUS COMMENTATl SINT.

EDITIO ACCURATIS81MA, CiETERISQUE OMNiBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR : CHARACTERUM N1T1DITA8,

CBART£ QUALITAS , INTEGRITAS TEXTUS , PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS

TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER

SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRiESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA,

8EXCENT0RUM FRAGMENTORUH OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM , PRIMUM

AUTEM IN NOSTBA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES £TATE8 , LOCOS, LINGUA8

FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES PRIMA,

IN OUA PRODEUNT PATHES, DOCTORES SCRIPTORESQUK ECCLESLE LATINiE
A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGMUM.

ACCDRANTE J.-P. MIGNE, ^ViV$min ^OmpUtOtWn IN SINGULOS SGIENTIiG
ECCLESIASTICS RAMOS, EDITORE.

PATROLOGUS TOMUS IV. — S. CYPRIANI TOMUS UMCUS,

PARISUS, EXCDDEBAT SIROD,

/J\r VI A DICTA D'AMBOISE, PR£S LA BARRI£RE D^ENFER,

00 PBTI1HM0NTR0C6B.

im.

l^ o

/ •• CVv

Soocarsale , au Petit-Monlroage , de 1'imprimerie de Sinw ,
nie des Noyers, XI , k Paris.

Digitized by

Google

mm THASCII CKIIIII

CYPRIANI

EPISCOPI CARTHAGINEIVSIS ET RIARTYRIS

OPERA OMNIA,

AD INTEGRAM STEPHANI BALUZII EDITIONEM EXPRESSA ,

ET PRiEClPUIS FELLI, PAMELII, RIGALTII LECTIONIBUS ET NOTIS INSTRUCTA,

VARIISQUE AUGTA OPUSCULIS DUBIIS ,

AUT NOVISSIME TROMBELLII ET MINGARELLI, DURANDI ET

MARTENII GURA EDITIS.

NEC NON ET ACGEDUNT IN QUOSDAM LIBROS TUM REGENTES J0SEPH1 MARTINI

ROUTHII NOT^, TUM D. NICOLAI LE NOURRY DISSERTATIO.

>MM«^

TOMUS UNICUS.

PARISIIS

EXCUDEBAT SIROU,
IN VIA DICTA D'AMBOISE, PRt:S LA BARRltlRE D'ENFER,
OD PBTIT>M0NTit0D6E.

im.

Digitized by VjOOQIC

ELENGHUS RERUM
qVJE IN HOC VOLUMEVE CONTINENTUR.

PRiBFATIO th EDtTlOftBM BALtfllANAM. «^ TltA §i CT^klAHt EX BJUl SClllPTld BXPRSS8A.
^OBt>0 BERUll Ift HAC n CJBTBRll EDtTlOHlBUS <^0LLATUS.

S. TIIASCD GJiClLlt GTPllIANI QP^Km
PARS PRIMA. — EPISTOLiE.

•VvlAv

EPlSTOLiE I LXXXIII.
EPISTOLiE SUBLESTiE FIDEI 111.

Liber de Habitu Virgin)^.

Liber de Lapsis. ^

Liber de Unitaie Ecclesiae.

Ad Demetrianum.

De idolorum Vanilale*

De Morlalitate.

De Opere et Eleemosynis.

PARS IL^PUSCULA.

De Bono t^atieiilix.

De Zelo et Livore.

Ad Forlunatum, de Exbortatione Mar-

lyrii.
Ad Qulrinum, Testimoniorum contra Ju«

dftoi libri iu.

APPENDIGES.

App. I. De Disciplina et bono pudicitiae.
OPUSCOLA Exbortatio ad poeniteniiam.
DUBU. (LibeUw iil» n^viMiifte BBfnnia edHm$i
terius enixa opera repertus , ad calceni
appendkumrejfonendm fuU»)
App. II. Liber deAleatoribus.
OPUSCULA De Smgularitaie clerieorum.
suppOsiTA. De xii AbusionibUssjeculi.
De dupiiei Mariyrio.
Oraiio CypHaiii Amiochehi pfo itiartyri-

bus.
Ejusdem oratio quam sub di^ p&s^iOnU

suaedixil.
De monilbas iSitiii et Sioti, advefsiis Ju-

daeos.
Tractatus adver$U& Jbd^bs qul iit^ecbtl

sunt Dominum nostrum Jesum Cbri«

siiim, iiicerto anctore.
Oosna, Gvpriano falto adscripta.
be revelatione capitis beati Joliannis

Baptistae traelatust
be Pascba computus.
App. III. Disseriatio de Cypriani libris ad Deme-

trianum etdeldulorum vaiiitatefauctore

D. Nie. Le Noiirry, monacho 0. S. B.
Carineo iid Pciiceili, e t^terum scriptor.

et monument. ampl. Gollect. D. Ed.

Martenii, inon. ejusd. ord.
App. IY. Oxoniensiseditionisselect^inCyprianum

nbtie.
Selectae Jos. Mart. Roulbii in quosdam

Gypriaui iibros hot;».

SIGLIORUM EXPLICATIO.

Qui plura de ringulit ittit rigliit^ de varia codicum librorumve indole, origine ac forluna volueril, relro abeal , ti
vacat^ ad prcefationem tertio tomo intcriptamf tingula nimirum tive manutcripta, tive typit expretta , quantum
/ictttl, tedulo detcripta eo loci reperturtu,

Ar. Cod. Bibl. Arundelianae.

Becc. God. Becceiisis.

Ben. Godices Beneventani.

Bod. Godd. Bodleiani.

Canl. God. Caniabrigiensis.

Carn. God. Garnolensis.

Cellar. Gcllarii nott*.

Colb. Codd. Golbertini.

Cofnp. Cod. Compcndiensis.

Corb. Codd. Corbeienses.

Cott. CoJ. Bibl. Goitonianae.

Drttf. God. Drurianus.

Ebor.' Cod. Eboracensis.

Er. Ed. Erasmii.

Fab. Cod. Nicol. Fabri.

Flor. Cod. Floriaceiisis.

Fott. God. S. Maim Fossatensls.

Fux. God. Goll^ii Fuxensis.

Cold. Edit. Lipsiensis Goldhorni.

Goul. Editio Goulartii.

Grat. God. Graiianopolitaniis.

Grav. Edii. Gravio adscripta.

Grofi. Gorrect. Oroiiovli.

Innom. Ediiio innominau.

Laifi. Cod. Lamonianus.

Lamb. Cod. Bibl. Lambethanae.

Lat. Gorreciiones Latini Latinii.

Linc. God. Gollegii Lincoloiensis.

Lindu. Ed. Lindneri.

Lipt.

Edit. Lipsiensis.

Lond.

God. Loiidinensis.

Mun.

Edit. Manutii.

Meerm.

Cod. Bibl. Meermanii.

Mei.

God. S. Arnulphi Metensis.

Hlck.

Cod. S. Michaelis in periculo i

niaris.

Mor.

Ed. Morelli.

kt. Re§

. Cod. Blblloth. Regls.

NC.

God. Novi Gollegii Oxoniensis.

Oxon.

Edit. Oxoniensis.

Pam.

Edit. Pamelii.

Parit.

Edit. Parisiensis 1666.

Pemb.

Cod. Bibl. Pembrochianae.

Pith.

Godd. Pithoeani.

Remb.

Editio Rembolt.

Rem.

Godd. Remigiani.

Rig.

Editio Rigallii.

RoUlh.

Routhii Dotae, leciiones.

iar.

God. Sarisburiensis.

Seg.
Spif.

Cod. Seguieranus.

Edit. Spirensis.
Godd. Tewerani.

Tew.

thu.

Codd. Thttant.

Vat. .

Godd. Vaticani.

Vir.

God. Veronensis.

Vict.

Cod. S. Victoris Paris.

Vott.

Godd. Vossii.

Weu.

God. Wetsmonasleriensis.

DigitizedbyVjO

^vxiMio^

IN QUA, POST ENDMERATAS SANCTI CYPRIANI OPERUM EDITIONES,
DE S. MARTYRIS DOCTRINA PLURIBUS DISSERITUR.
AUGTORE D. PRUDENTIO MARAN, 0. S. B.

Ad lianc praefationem nggredienti nec S. Cypriani laudes persequi necessarium videtur, nec Baluzii lalH)'
rem commendare. Conspirans omnium in Cypriani admiratione consensus, favoris aucupia non desidcrat :
edilori suflfragatur eruditionis famael plurima in anliquis scriptoribus edendis et emendandis indusiria. Muiia
quidcm cxslant Baluzii laborum moiiumenta, nec cuiquam fere conccdit, qui rem litlerariam auciius ditavc-
ril; scd, pra'lerquam quod ad hoe exlremum opus longo usu exerciialus accesslt, numquam alias videtur opc-
nc et labori minus pepercisse in veiusiis codicibus undique comportandis et evolvcndis. Jussus bac urbe abs-
cedereanno 1710, consilium edendi Cypriani non abjecit, nec intermisit laborem*, quem tamen, redux sub fi-
uem anni 1713, novo conatu repeiiit, ac tandem (ypis coepit mandare anno 1717. Jam prelum absoivcrat ge-
nuina Cypriani opera ac maximam pariem Baluzii annotationum, cum eum utiliter laborantem vita defecit dio
28 roensis Julii, anno xtatis 88, Chrisli 1718. Mortuo Baluzio, non sine litteratorum omnium desiderio, novae
bojiis edilionis opus diu inierruptum pependit, sed, anno 17i4, rev. admodum paier domnus Dionysius de
SainteMarthe, supcrior gcneralis congregationis Sancti-Mauri, pluribus rogante typographia: regix pra>feclo,
rem uni ex suis commisit, qui libenter oneri successit, et ab alio adjutus telam a doclissimo viro nondum ab-
solutam periexerc couatus est, cum iis edendis et emendandis quse Baluzius inlacta reliquerat, lum vcro, ut
in pluribus aliis Patribus percommode faclum est, uberius de rebu$ geslis Cypriani deque illius doctrina disse-
rendo. Ut promissis saiisfiai, nonnullac S. Martyris sententiae in hac praefalione, quam vita Cypriani proxime
sequelur , xquis ponderibus examinandx sunt : sed antea variae illius operum ediiiones recensendoc vi*
deotur.

YariaeoperumCypriani editiones qux in ipsis typographiae incunabulis adornatse ac postea pluribus in lo-
cts repeiii» sunt, qnanta fuerint hujus scriptoris legendi studia declarant. Tres antiquissimjc memoranlur :
Romana, an. 1471, perConradum Sweinheim et ArnoMum Pannarlz; Yeneta^an. 1471 , per Vindclinum Spi-
renseni ; tum quae dicilur innominata, quia nec urbis nec typograplii nomen adscriptum. Testatur cditor Oxo^
nicnsis nsum se esse tribus editionibus : c Ad manum habui, > inquit, c ediiiones yetusiissimas, Spirenscm
anni 1171; innominatam,culnecpatrianecsetasa(figitur,necnonillam Remboldi annil512.i Scdtamcji edilio
illa qu» Spireniii vulgo diciiur, non Spirx, sed Veneliis excusa, ut jam observarunl erudilorum nounulli; et
eorum errori, qui illam Spirae attribuuut, locum dedit nomen Vindelini Spirensis, a quo perfecta fuit anno
1471. Nam Joannes Spirensis mortuus est Venetiis anno 1470, ejusque officio et laboribus in eadem urbe
socoessit frater Vindelinus, cui proinde debelur haec ediiio. Id patet ex Ins versibus, qui ad calcem editionis
Ubrovmde Civiiate Delabeodem Vindelino adornat» leguniur :

Qui doeuit Venetos exscribi posse Joannes
Mense fere trioo centena voliunina Plini,
Et totidem roagni Ciceronis Spira Ubellos,
Coeperat Anrelii; sui)ita sed morte peremptus
Non potnit coeptum Venetisfinirelaborem.
Vindelinus adest ejosdem lirater et arte
Non minor; Uadriacaque morabitur urbe.

H. GCCC. LXX.

Ex his maxime dubium videtur quod ait , post nonnullos alios, eruditus aucior Anmi/iiim Typograph, tom. r,
Yindelinum in Germaniam abiisse et anno 1571 Bartholdi opera ibi edidisse. Recenset Idem scriplor libros a
Vindelino Venctiis ann. 157i ct 1577 edilos.

Prodiit Parisiis, anito 1512, alia ediiio operum Cypriani ex typographia Bertoldi Rcmbolti et Joannis Wa-
terloes. Accesseruut inhac cditioneCordi/ia/iaC/iriia' Opera^ Expoiitio in iymbolum Apoitotorum et Paisio
S- Cypriani; libro sive cpistola de Alealorlbus, et aliis nonnullis quac ad Robertum Fortunatum missa/fireipjit^ T

S. CVPRIAM. IV. Digitf ed by V^OOglL

il PRiEPAm H

in aliud tcmpus rejectis. Is enim Roberlus Forlunatus provinclam recognoscendorum Cypriani operum suscc
pit ; vel poliuSf ut ipse tesiatur in epistola nuilcupatori%tul Ruricium Weitosem, virum senaiorium, eo aut
lectionibusautrebus familiaribus occupa(0, OtfllldlirtttS ^6tttS f Optis llMigne rclegit, emaculavit , et anno-
tationibus quibusdam non negligendis, Ucofuntqug Sibti£ et altOrUm CiUKiOnibus, vel, ut aiunt, quotaiionibus
ad marginem perpulchre multoque cum laborc donavit : > post epistolam nuncupatoriam, alia ab codem For-
lunato apposila e»i« quffide ulilitaVe librorum Cypriani, ac de ejus eloquentia pcrlractat, cum hac inscriplionc :
G. DE P. Jacobo Grasolario, civi Veneto, salutem DiciT.^Cselerum, hxc edilio siiti^ a^curata est, ac iti multis,
qu X perperam in scqueniibus cditionibus mutata fuerant, cum codicibus mss. consentil. Dicit Erasmus usum
seesse c prscsidio irium editiottum, Rom&nae, qua nibii tidi.i inqult, i depfatfltiod,eti6metihaecnlicubi profuit;
cujusdam altcrius, cujus liiulus excidil, ct Badianae. > Editio illa, quam Erasmus celeiierrimo Badio aiiribuit ,
cadem videtur esse ac Rembolti ; observiit efiim Emsmtis llbrum de eafdinaUbu$ Christi operibu$ t in cdilio-
nc Badiana scparatum haberi a reliquo volumine : > id quod vidcre est in Remboli^i editione,qua jam absoluia
hoc opusseparatim additum fuit. Alia editio, ci^us tituUis eiciderat , forte eadem fuit ac innominaia. Quod
spectai ad Romanam, lestatur Fridericus Rheinartususum se esse c ambabus iliis ei inclytac reipublic» No«
ribergensis bibliotheca benevolentissime communicatis opcrum Cypriani edilionibus, anno jam tum n. cccc.
Lixi, anle typographica vix adulta publici juris tbctls, Romiina, hnud dubte divcfsa ab ilLl qna tlenr. Gfa-
vius in cdit. Colon. anno 15ii, prafler Badianam quamdam et atiam, (isum se esse , nilii! aiaem depravatius
vidisse scribit, et Spirensi. cujusartircx Vlndelitlus quidam laudaluf. • Gravlum cum £rnsmo confundit Rei-
nartus; nec cuiquam facile probabit RomaAam editioncm anni 1471, qud iisum se esse dtcit, diversam cssc
ab ea quam Erasmus commemorat.

Erasmus, qui tot sanctorum Patfiim ediltorttbUs prsedare de fe e(ic1csiastica et litteraria meritus est, suam
in Cypriano operam noii passtls est desidcrari. Prodlit, eo accuraate, Cyprinnu^an. 1520, Basiteae, fol. ex of-
ficina Frobeniann,sedmultoqudm tit superiofibuS edilionlbus locuplelior. Primus enlm in lucem edidit Eras-
mus litteras de hxreiicis baptizandiS ad Quintuint ad Jubaianum et ad Pompeium, lib. tertium Tatimoniarnnt ,
ac sententias episcOporum in concitto Garthaginensl tenio : ejtisdem diligcntinc debentur ires tr.ictaiiis, d^
Laude Martyrii, de Di$ciplina ti Bono PudieiticBy et ad Novatianum hasrelicnm, quos et si Cypriano abjtidicant
plerique critici, nemo tamen anttqulsslmos et Cyprtatio dignos negavorit. Ilis adjunctx fuerunt dusc orationes
Cypriano afBctae. SensitErasfnus, vir cmunctse tiaris, haec opera non esse Cyprianl; sed, quod saiis mh^r^
non possum, aliod opus, cujus aucior Diocletlani et belti adversus Turcas meminii, inter ccrtissimos Cypriahl
foetus ascribit; librum dico de Dupliei Martyrio ad Fottunatum ; qtio Invento visus est sibl, si ci credimus, ma-
gnum quemdam thesaurum ihvedisse : c Hunc fn vetdstisslma, > inquit, c bibliotheca repertum adjecimus ; o(i«
nam el Hceat csetera hujus vlri salutirera scripta pervestigare ! > Sed hujus fibri artlficcm esse Erasmnm, m!
ingeniisui opus Cypriano subdidisse pronuntiat Henricus Gravius, cui videtur liac in rc Pamclius assehtlri,
Gerte hacientts nec blbliotheca, ex qua hiinc librum eruil Brasmus, cognita Cufquam fuit ; nec codox qtto se
usum esse indicat, cujusquam iti manus pervenit. Et res et verba stylam Erasmi redolent ; ei^ quod suspicio^
ncol auget, nonnuUa Scrfpturse lestimonia, ut obsertat Pamelius, Ita prorsus iii hoc fibro, nt in aliis Ernsmf
clucubrationibus reddantar. HiecedilioS:epe repetita varils In locis, ot Basilet» apud eitmdem Frofocnlum anno
1545, 1568, fol., addit Pabricins iSiO.fol., ut Coloni» 1S25, 1544; ut Lugduni 152S, 1537, 1514, 1554, Pa-
risils ISil. Sed de his rebus tdm parum convenlt Inier eos qirf scriptores eccldsiasticos recensuere, aiit fibro^
rum lexuerecatalogos, nlhlt ntcerto statuere possit, nisl qui has omneseditioncs oculis suis viderit, qood mihi
fateor uso non venlsse. Inter has aotem edillones inslgnis ilfa est ac pncclpue memoranda, qoam Hefiricns
Gravios doctissimus Dominicanos anOo 1544 Cofoni(t dicitur accurasse ; sed monet Balnxios Irt nmis (p. 981)
hanc editionem non ab ipso Cravlo adomatam faisse, Sed ab alid, qoi osus est qnodam cXempfarf edito, 6ra«
vii partim conjecturas, partim excodice mss. varias lcctiones ad marginem codiinente. Recenset FaMehia
cditiones Cyprianh operum Coloniae anno 15i0f apud Hera-icuro Alopecium ; Venetiis auno 1547, Anluerpia!
nnno 1541 : addere potuissct 1542, apud Joannem Grinitum^ Tliomce ^aroesii Gyprianum redivivum Londini,
1600, numerat idem Fabricius, qui et de his febds •! do iia a qalbos GypHanus vcrnacuiis linguis illustratus ,
nut nonnulla illius opera separatim edUft Miit,eOdSOli pOIOBf*

Quidquid ex Gypriani opcribus adhnc hi tlflfllmheefs lAtebdi, id Paoltis Manotius et Guilielmus Morelius tam
accurate colIegerunt,ut niliil posteos repertom fuertt quod Cypriano posset adscribi : Psuli Manuiii opera
lucem viderunt liber de SpeeiaculiB et Epi$(ol(B in Ordine Pamelil, 5,17,19,83,26,27,29,30,38,39,60,78,80,
8'2,83. Adhibiti sunt*codices vetustissimi ad haM ciitioncm, qua} Rom.x prodiii apud Paulum Mannlium anno
1563. Nuncupata estS. Carolo Borromeo qui, ui ibidem tesiatur Manutius, toius in eam curam incubucrat ,
c ui omnia Cypriant scripta, mcndisantea dcformala, in vetcrem illam iniegritatcm ac specicm, accersito etiadi
Ycrona mirx vetustatis exemplari, accuraia doclorum virorum industria reslituerentur. > Trnnstulit MorelinS
in suam ediiionem quxcumque Paulus Manutius e tenebris eruerat; hisque addidit epl$tol|is Firmillani ad Cy-
prianum, Cclcrini ad Lucianum ctLuciani responsionem, epistolam Celsi ad Tigillom, fibros de Aleatoribut
adversut Juda:os qui insecuti suut Chrislum, de duodecim Abusionibus saculi, Ccenam Cypriam, ct carmina S.
Martyri adscripta. Prodiii-cdiiio anno 156-4 ; sed, antequam abso!uta csset, inmiortuos e^huie latK)ri doc"

«5 PniJEFATIO. U

tissimus lypographus, de re ocdesiaslica ei liucraria opiinie meiKus. Nuncupaioriani epistolnm Carolo IX
iiiscripsii Adrianus Tumebus. In ea regem christianissimum precntur ul lilieros et uxorcm Morclii, quos iile
Innpes reliqucrat, beneficienlia sua juvet, aliquldquo elargiatur ad ars alienum, sludio de republiea benemc-
rendl contracturot iuendum atque dissolveudum, ac annua Morelio ab Henrtco rege constiiuta,sed qnibus per-
fmi temporom iulquitasac xrarii angustiao non permiserant, liberaliter rcstitui jubeaiaiquc persolvi.

Cypriantim non auxit Pamelius, sed pluribus locis ope codicum mss. emcndavit, novo Epistolarum et
alinrum operum ordinc, eruditis nolis, vita ex ipsius operibus collccla, indicilMis copiosis iilustrnvil. An-
tequam Manutii et Morclii editiones prodirent, jnm Pamelius statuerat hunc laborcm suscipero; sed ejus
consilium interpellaront studia iheologica ac prorcciio in Gallias. At ubi vidit duas illas editlones , spernns
se illamm et aliaruro velustioruro ct codicum mss. prxsidlo aliquid accuratius et suis numeris absoluiius
elaborare posse, tanio animi ardore in opus incubuit, ut omnia typis matura essent anno 1566; sed BeU
giei moltts moram attulenmt« Prodiit tandem hsec editio Antuerpiae anno 1568; ibidem repetiia est aniio
15M,GolonKC 1617, Parisiisautem 157ii, 1603, 1616, 16U. Addit bibliolheca Barberina Paris. 1607 et
1632» FabrkiusParis. 1655, et Colon. 1617« 1632; sed haec, ut jam dixi, non valde ceria. In catalogo libro-
rom blbliothec» Lugduni-Balavorum recensetur editio Colon. Agrip. 1575. Anievertit Pnmelius Joannem
llarrisiuro Anglom, Thom» Bioro quondam a secretis, qui idem consiliiim intendebat edendonim Cyprinni
operum. Is libenter Panelium javit variis sui exemplaris lectionibus ; operam eidem nnvarunt Joannes
Qemens, medicus, etiam Anglus, necnon Antonius et Valerius Cauchii , jureconsulti Ultrnjectini frntrcs »
cofnmunicatis pairis sai castigationibos et conjecturis. Haec discimus et Pnmelio in epistola nuncupatoria ,
qsae lascripta est Viglio Zuichemo Frisio, S. Bavonis apud Gandavenscs pr;i^posito.

Simon Goulartiiis edidit GenevaD» anno 1505, opera Cypriani, ordinem Pamelii et eontextnm sccutus, scd
de sao addens longas ei operosas ad legendum observationes, qulbus Pamelium rerdlere et S. Cyprinnum
ealvinistaro facere conntus est. Prodiit Parisiis« anno 1648, edllio Rlgaltil, aiicia libro de Rebaptismate, quam
seefMa est in eadem arbe, an. 1666, oditio Priorii cnm notis Rigaltii et allorum, adjunclis Cyprinno scriptis
Mioaeii Feiicis, Arnobii, Commodiani, necnon Julii Firmici de Errore profanarum Helighnum, Nova edillo
epistolaraai Cypriani , imctwrroissis aliis periraciatlonibus , prodiit nnno 1681; cujus tllulus sic habet:
I S. Gftcilii Cypriani, Carthaginensis ^isoopi ac tnndem raartyri», ac aliorum qitorumdnm nd ipsum vel
in tlmili caosa seriplaa opistol» lxxxui, ordine Pameliano locata*, et editione Goulartiann in sectionos
dftto, et ciim S. Angustini ad Cypriani argumenia de baptismo hxreticorum responsionibus suo loco sub-
jnndis, varilsetiamPnmelii, Bigaltil atioromqaelectionibuset conjecturis, utetGratiani in decreto Lom-
bardi in libris Sententianim» ac Thomai Aquinatis lu Summa theologiac, allegaiionibas in margine notnlis,
•I aliqtiot deniqae olilibus indieibui^ seorsum editse, stiidio Friedcrici Rcinharti thcol. in universit.
AUdorfina P. P. et ecclesiae ibid. ministri. Altdorfl typis el impensis llenrici Meyeri , universitntis*
lypograpbi. i

Proxiroe secuta est, anno 1682, Oxontensis cdilio e theatro Setdoninno, ciim codicibns mss. collnia, noiis
Pamelii, Rigaltii nc ipsius etinm ediioris illuslrntn, pluribus aucta pertraciationibus Arnoldi Donx-Vallis
abbaiis, Cypriani Antiocbeni Conressione, et antiquo pascbali computo. In hac adornnnda cditione duorum
protestantium episcoporum enituil industria , Joannis FcIIi, Oxonicnsis cpiscopi, ct Joannis Pearsoiiii Ccs-
triensis; quornm primus edilionis summnm in se suscepit , atter annales Cyprianicos, qui sancii Martyris
operibus praefiguntur, non sine mulla erudilionis laude elucubravit. Hxc ediiio rccusa est Bremx anno
l6tM), Amste1odamil699.ItnFabricius; sed alitet visum Cnsimiro Oudins , qui tres editiones commemorat
p<»t primam Oxoniensem.
Nec tot Cypriani operum ediliones, nec honorifica non paucorum hominum de novissimn Oxoniensi judicia
' fialu2luro' deterruerunt, quominus novam suscipcret. Nam, cum videret singulis editioiiibus sua inesse vilia»
dom aut vitiosi codices mss. adblbentur, aut superiores editiones, ubi opus non ernt, emendantiir, ubi opiis
eraty incastlgat^ relinquuntur, non despcravii S. Martyris contextum sic emcndari posse, ui purus et inia-
niinatas tandem allqunndo prodiret. In hoc potissiraum pcnso elaborandum sibi esse intelligens, prxter
COdicesmss. quiPamelio, RlgaltioetAnglis usui fucrnnt, alios circiler triginta in siibsidium sibi adhibuit*
Iloraro notitiam infra subjiciam , qualem ex Baluzii noiis colligere Iicui4: nnm, cum varins lectiones vir
^odHos, e codlcibus mss. excerptas, in exemplaribus editis inseruisset, distracin suni bxc exemplaria aim
M% bibliotbecse Baluxlanae libris, neque ex lllis nisi perpauca rcperire potui. Addidit etiam Baluzius obscr-
Tatlones et notas , In quibus plerumqiie ralionem eorumreddit, qua! in conicxiu immuianda judicaverar,
inierduro eiiam, ut abiindabat eruditione, in antiquis rebus illustrnndis siylum cxncuit. Perinique faccrem ,
si, cuffl illhis elucubratlo prxier pauclssimas pnginas ipso adhuc vivente cxciisa fuerit, cx deJ)iia illius
FaboH laode aliquid in mederivnrem; quin eliam cum mihi illius notas cxpendere, et cum ipso S. Cypriani
eoniexlucontenderepertemposnon licuerit, judicium nieum non interponam, sed publico asseniiar. Noa
tBmeo ^ssimulare possim me sdepeanimadvcriisseconlextum Cypriani, utab homine dociissimo in tanla
irodlcoin mss. copia fleri pnr ernf, percommodc emcndari. C^OOalp

Quods|iectatndo,CiaCypriano udscrijj-a, jnm bona pars lyiiis mnJnta rr.ciat,Di^ifif^J?^2TliSHoi)®*^^

15 PRiEFATIO. 16

morsabslulil. Prncier Ires illaS perlractalioues, de Speclacnlis,de Laiide Marhjrii, et de RebapiismaUy quaj
Daluzius cuni genuiiiis Cypriani opcribus conjunxit, absotuij cranl libri de Bono Pudiciitce^ de Alcatoribus,
ad Novatianum Hwrelicum^ de Blontibus Sina et Sion^ dua: Orationes Cy\)r\ikno afOclx, iractalus Ariioldi,
Bonx-Vallis abbalis, de novissimis Verbis Dominiin cruce^ e\\isdem liber de cardinalibus Christi Operibns ,
duobusaul tribusroliiscxcepiis. In bis quac supererant emehdandis ct edendis elaborandum fuit. Atquc
cquidem, si novam Cypriani operuro editionem suscepisf^m, fateor mc non pauca cx lam gravi sarciiia
dconcraturum fuisse. Sed, cum intelligcrem vicariam me operam ad banc editlonem absolvendam afferre,
cautius niihi agendum fuit. Itaque rctinui quidquid hnbuit edilio Pamelii, quia sic visum Batuzio fueral.
Sed cx iis quibus Angli Cyprianum oncrarunt , neccssarium esse duxi clucubrationes Arnoldi Bonx-Vallis
de Operibus sex dierum, et de Laudibus beatw Virginis, ejusdemque Bieditationes expungerc; tum ne volumen .
niniiam in molem cresceret ( auctum cnim fuissei decem foliis), turo quia alia exstani in bil^lioihecis no-
siris cjusdem ArnolJi opera, quo: pari jurc ac tres illae elucubrationes, in hanc edilionem recipi debuissent.
riacuii eruditis virls, quos in consilium adhibuimus, ut ncutris aditus daretur. Coinputum pascliale, quod
idcm Angli ediderant, eliminarc staiucrat Baluzius; clcum opcra Cypriano adscripla ex editione Oxoniensi
cxcerpsissei, isiud de indusiria omiserai. Eo libcntius illius Yoluntaii obseculi sumiis, quod hic libellus
Dcc Cypriano tribui possit, nec cuiquam valde prodesse, ac prxterca variarum lectionum sylva ci longio-
ribus notis luxuriet, quae ad instiluiaro hujus editionis rationem accommodari non poterani. Ilaud equidcm
numeraverim inter meliora anliquitatis monumenta Confessionem Cypriani , quain editor Oxoniensis latine
vulgavii; sed tamen, quia eam Baluzius omiitendam non csse jiidicavit, ac pra^terea in prclio fuil apud
Gregorium Nazianzenuro, Eudociam et Pliotium, noii inodo illam in hac ediiiouc desidcmri non passus
sum, sed etiam in locum hitina! interpretaiionis, quam pluribus locis hiulcam, innumcris aliis corruplam
Angli dederant , grxcum ipsum coniexlum ex bibliotheca illustrissimi comitis de Seignelay liberaliier sup«
peditalum, acnovam inlerpretationem subsiiiuere non dubiiavi. Spuria opcra sic ederc instiluerat Baiu-
ziiis, ut hahentur in Oxoiiiensi ediiione: id quod perspici poiest ex his qu» typis , eo adhuc vivenie ,
inandaia diximus. Sed, cum yiderem ex his monumentis nonnulla esse magni pretii, eaque quo saepius cum
Cypriano edita fueranl , eo pluresnoivos traxisse, vetustas editiones et autiqiios codiccs mss. quotquotin
hac urbcreperiri poiuenint, in subsidium vocavi , eorumque ope etprxsidio plurima majorrm in roodum
deformaia , prxsertim in libro de Singularilale Wencortciii, Exposilione symboli^ et Epistola Celsiae/ Vigilium
in pristiuum niiorem restitui. In hoc eiiam Baluzii vestigia premere non poiui , quod cum suas ille nolas
post contexium rejecisset, ego varias lectiones margiiii apposuerim. Scd nec Baluzio notis inierdum abe-
rioribus induigchli, nec mihi in sola contexius emendationc immoranti aliier facere integruin fuit. Ad hanc
cmcndandi contexlus operam alia accessit, quam pro facultatis mediocritatc , in explananda S. Cypriaui
doclrina, in rebus illius gesiis ad criticx normam expeudendis, navavimus.

I. — CmiAMl SERTENTIA DE CNlTATE ET INFALLIBILITATE ECCLESlifi .

^ Qux exCypriani scriptis ad vcrilaiis defensionem eruere aggredimur, ea quo inagis perspicua sunt et
ad omnium capium accommodata, eo minus cavillando eludi possunt; ct quomajorem tertio Ecclesix sx-
culo admirationcm habueriint , eo aptiora videnlur ad eos pcrmovendo; qui tria Ecclesiae priora saecula
rcjicere non audent. Scribebai Cyprianus doctis pariier et iiidociis, ejusque docirina non tantum in Africae
iuce vcrsabatur, sed in Italiam navigabat ei ad remoiissimas Occidcntis Orientisque ecclesias perferebatur*
Ilaque illiiis de Ecclesia , de sacrameniis , excepU de bapiismo hxrcticorum qiiu^siione , de Cbrisii divini*
late ejusqiie gralia testimonia, nnn uiiius episcopi , nec ecclesiae unius , sed omnium illius aelalis Catholi-
comm lcslimonia cxisiimari debent. Quemadmodum auicm unitatis amor inter virtuies Cypriani prxcipue
cnituii, sic in ejus scripiis nihil vehcmcniius commendatur, nihil accuratius defendiiur , quam uiiitas
Ecclesix. Facileprofecto exejtisdictis tria potissimum perspiciet quisquis non oninem amorem veritaiis
animo ejecit : l"" Ecclesiaro qua". a Chrisio per Apostolos fuiidala esi, omnibus conspicuam ac visibilem csse ;
i'' nec perire, ncc ullo errore aui scbismaie corrumpi possc ; 3"^ ita unam csse , ut quseciimquc ab ea secla^
discesserunt, ui a vera Ecclesia , iia aba:lerna saluie alieiijB sint.

Noia non eraut sanclo Martyri invisibilis ccclcsix commenla, qox longc recenliorc memoria excogilaia
sunt; scd eam Ecdesiam inteliigii in qtia zizania cutn frumcnto, vasa Qciilia cum aureis et argenteis usque
addicm judicii permista ceriientur (pp, 65 et 74), quoc super Peirum Domini voce fundata c una est el in
multitiidinem latius incremcnto fecundilatis extcndiiur, ac Domini luce perfusa, per orbem toium radios suos
porrigit; in qiia episcopatus unus csl, cujus a singulis in solidum pars tcnciur (de Unit. Eccles.^ pag. )95),
in qua per temporum et succcssionum vices episcoporum ordinaiio et Ecclesix raiio decurrit, ui Ecclesia su-
per episcopos consiituaiur , ci umnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernciur (Episi. xxvn). > In
liis ct aliis ejusmodi locis nulla residet suspicio ecclesis invisibilis; nequc enim lapsos hortaretur Cyprianus
ul Ecclcsioe invisibilis decreiis obsequantur , aut confessores ut ad Ecclesiam invisibilem ned^nt ; neC|epis€o-
1 prum successionem habet ccclcdiainvisibiiis, nec per totom orbem radios suos diffundily vrrOOQlC

17 . . PRiEFATIO. 18

Scil, ne quisdical Ecclesiam primis saeculis lios titiilos meruisse, at posfea renim faciem fuisse mntatam,
occurril biscalumniisCyprianus« ac visibilem illam Ecciesiam nuilis hominum virilms everii, nullo orroro
Bupeniri, nullo scliismaie dividi posse contendil. Quid dc persecuiionibus imperatorum senserii, perspici po-
lest ex libro de Lapsls, ubi borrendam iliam persecutionem, quam Decius accendit, divino consilio permissam
fuisse docel, ut pieiatis studium, longa pace rcfrigeratiim, cxsusciuretur ; sic etiam perseculionem Galli ct
Yolusiani Romae prorupisse obser\*al, < ut ad confundendos baereiicos et reiitndendos ostenderet Dominus
qnac esse*. Ecclesia..., qui esstntquos inimiciis lacesscret, qui contra quibus diabolus utsuis parccret (Epist.
LYin).» Sic de perpetuitaie Ecclesi;e sentientem nec haereses iiccscbismata lerrebanl : pnedicta hxc scicbain
Chrislo cl Apostolis, nec quemqtiam mirari debere cum eveniunt (Epist. lv). NuIIo autem crrore Ecclesiani
inflci, nnilo scbismate corrumpi posse plnribus locis declarat, imprimis in libro de Umtale Ecclesm^ ubi sic
loquitnr (pag, 195) : < Aduiterari non potesi sponsa Christi; incorrupta estetpudica ; unam domum novii,unius
cubiculi sanctitateiii castopudorccustodlt...; dicit Dominus : Ego et Pater unum sumus : et iterum dcPatrc
ei Fiiio ei Spiritu sancto scriptuin est : Et hi tres unum suut. Kt quisquam credit: hanc uniiatem de diviiia fir -
mitate venieutem, sacramenlis coelcslibus cobxrentem, sciudi iii Ecclcsia posse, el volunlatum collideniiiini
divortio sepnrari ! » Et paulo post : < Quia Christi populus non potest sciiidi, tunica ejus per totum tcxtilis
et cohaerens difisaa possidentibus non esl: individua, copulala, conncxa, oslendit populi nostri, qui Cbrisiuni
induimud, concordiam cohxrentem ; sacramenie vestis et signo declaravit Ecclesi» uniiaiem. Quis ergo sic
ftceleratus et perfidus, quis sic discordix furore vesanus, ui aul credal scindi posse, aut audeat scindere uni-
tatem Dei, vestem Doniini, Ecclesiam Cbrisii? » Erat ergo perspectum S. Mariyri, quamvis hxreses Eccle-
siam oppugncnl, quumvis ^cbismata noniiullas illius paries avellant, Ecclesiain lamen suo semper robore
stare, nec vcriiatem, quain Cbristiis illi commisil, ulla bxresi infuscari, aui unitatem scbismale conuinpi
posse. Iliuc inter scctas qux ab Ecclesia disccdiint, el Ecclesiam ipsam tanluin ponit discriuiinis , quantuui
iiiter hoininum el Dei optis: ac Novaiianum stuIUtix arguit, < quod ciim sii a Cbristo una Ecclcsia pcr totum
mundum in iniilta incmbra divisa, itcm cpiscopatns unus inulioruin episcoporum concordi numeiosiiatc dilTu-
sus, ille post Dci tradilioncni, post coniicxain et ubique conjunctam catholicx Ecclesia) unitalcm, bumanain
conclur fzcere Ecclesiam (Episl. lii). >

Quod ex bis principiis necessario sequitur, nuinquam acciderc posseut justa sil causa ab Ecclesia disce*
dendi, id etiam sxpe a Cypriano docelur : quosciimque enim videbat ab Ecclesia discedere, eos propria scn-
lentia damnalos dicebal, ila ui necesse non esscl aliud de illis judicium instiiui- Sic ait (Epist. xlix) Nova-
inm, « qiii ejici dc Ecclesia ct excludi babcbai, judicium saccrdotiim vuluntiiria discessione > prxce&sisse, < quasi
evasisse sit poenruii, praevcnisse senlemiani : > cl in libro de Unit, Eccles., p. 200. < Avcrsandus est talis, i
inquii, < atque fiigicndus quisquis fucrlt ab Ecclesia separatus. Pervcrsus csi biijiismodi, cl peccat etesl a se-
melipso dainnatus (Yid. Epist. xl). » Ex bis facile perspicilur uiiain prorsus ct indiviiltiain csse Cbrisii Ec-
desiam, quamvis pliires sectae veraih se Ecclesinm Christi esse intendant. Nam plus iina csse non potest qu;c
errore el scbismale non possii cverii, el a qua sine scelcre disccdi non possil. lU autem inirifice confirmanl
omnes Cypriani sententix. Ecclesiam < qurc et vivit in xtcrnum et vivificat Dci populum (p. 127), > ita unam
esse contendil, ut, si apud Novaliaiium fuii, apud Cornelium noii fuissc docluret (p. 152). Ilinc loiies Eccle-
sia borlus conclusus, fons «^ignatus dicitur, ut in cndem pagina ; sponsa Cbrisli, qiine sola filios generare po-
test, quxqtic cum Cbrislo individuis ncxibus cohnerel(pp. 65, lOS, 140, 147, 195). < Hanc EccIesi;B catbolica:
unilatem dedivinaidispositionis dignalione venientem (p. 128), i comparare non dubitat Cyprianus cumuni^
lale Chrisli (p. 132), cuin unitateDei (p. 202), cum unilate Triniiatis (p, 196).

Alque bic fuit cardo omnium controversiarum quae sancto Cypriano supervenerunt. Cum Felicissimus ct
quinque presbyteri nonuuUos cx iapsis a Cypriani communione abstraxissent, ac speclosis causis scelus suuin
pnclexcrcnt, quantus dolor exsiilit Cypriani in bac animarum sibi creditarum pernicie ! quanto charitalis siu«
dio borlaiur ut vitcnt lupos qui salulem promiilunt, < ne qui deliqiiit veniat ad salutem ; i qui Ecclesiam spon-
deni, dum id agiiut, ut qui illiscredit < in tolum ab Ecciesia pereat (Epp. xxxvni et xl). i Niliii aulem ap-
lius videbatur Cypriano ad eos qui decepti fueranl deierrendos, quam ut eos^lemonstraret in Ecclesia cum
episcopis ct plcbe Ciirisii communicare non posse, sl schistnatis duces sequantur. Revera sic impressa erat ct
insculpta etinm plebecula^ animis Iixc doclrinn, unam prorsus esse Ecclesiam, ncc ab ea discedendi justani
causam incidere posse, ut schismatis signifcri spe redeuiidi in Ecclesiam ducereni et lactareni quos decepc«
rant; sed fraudem nudavii ordinaiio Fortunaii quem pseudoepiscopum Carlbaginensem constiluerunL < Nam-
quc ii quibus in pra^lcriium, i inquii Cyprianus (Ep. lv, p, 87), < praestigia obtendebantur et dabantur verba
fallacia, quod simul ad Iicclesiam regrcssuri dicerentur, postcaquam viderunt illic pseudoepiscopum faclum,
fruslraioset dcccptos se esse didicerunt, et remeant quolidie aique ad Ecclesiam pulsani. i Novatiani faciio,
ut pietaiis pelie niiidior crat quam Felicissimi, ila majorem perniciem traxii : ipsorum etiam confessorum
oculos perstrinxit fucatus color ; gravavil Cyprianum et conlristavit, ui ejus verbis ular (Ep. xuv), et into-
lerabilis perculsi pene prostraii pcctoris moestitia perstrinxit , quod semelipsi a Chrisii grege et ab ejus pace
et concordia separasscnt; quod cos dc carcere prodeuntes scbismaticus et baereticus error cxcepisset (Epist.
li). Non parum profuit h'8 confessoribus Cypriani adhorlatio, ut illalum uniiati <l^n^i>gfRj^*|ysi rcdiia repara- 1^

rent : mm t eogpilofiooftrrorte, > ii( ftit sanetus Ck>rneliu6 (Epist. ilvi), c ad Ecclesiam unde exieraat, simplici
volunuilo venerunt, »Confes6i 6unt errorem coram Comelio et quinque allis episcopts» et Romano presbytero
etipsa piel)e» cujus magnus concursus factus (uerat» declararuut sinceram suam mentem semper in Ecdcsia
fuisse; neque cnim se ignorare c uuum Deum esse, et unum Cbrislum esse Dominum, unum 8piri(um sane-
luni, unum cpi$copum in Ecclesia cailiolica esse debere, > Si qua tamen secta scliismatis notam effugere, et
ycTX Ecclcsisu pars vidcri po^set, id sibi in priuiis Novatiani secia vindicaret , ut quse necEcclesise dofmata
sallem in prinwdiis, ncc exlerioram religioois formam violaret. Scd Cyprianus eonlendit parvi referre qukl
Novaiianus doceat, i ciim foris doceal. Quisquis ille est,» iuquit (Epist. lu, p. 73), c qualiscumque est, Chri-
siianus nonest qui in Ecclesia Cliristi non esi. » Idem docel pluribus aiiis in locii, prd^seriim in, epistola ad
Nagmm^ ubi sic loquilur (p. i£)l) ; c Nequc eaim Dominus noster Jesus Ciiristus , » imiuit, c cuui in Evafi-
gclio suo lestarciur advcrsarios suos csse eos qui secum non essent, aliquam speeiem liocroseos deslgnavi!,
scd onincsomuino qui secum non essont, et secum non colligentes gregemsuum spargereiit, adversarios suos
essc oslendit , dicens ; Qui non e$l mecum, adversum m§ esi; et qui meeum non coUigit, ttitpergit. Item beatus
Joannes apostolus, nec ipseuliam bxresim autscbisiua di$crevit,autaliquos speciaiim separes posult, sed uni-
vcrsos qui de Eccle&ia exiissent, quique contra Ecciesiam facerent , aniicbrisios appellavit, eic. i Quamobrem
dccIai-aiS.Mariyr ne nmriyrium quidemeitraEcclesiam a damnatione iiberare.c Ardeant licet flammis, > inqult
in libro de Unit. Eccles. p. 199, c et ignibus li^diti velobjecti bestiis animas suas ponant, non erit llla fldei
corona, scd pcena porfidia} , nec religiosae virtutis cxilus gloriosus , sed desperationis interiius. Occidi talis
poiest, coronari non potest. i Eadem sentenUa saipc alias occurrit, ut in eodem libro de Vnit., p. 198, et la
Epist. ui, p. li, etin lvii, p. 95.

Si quis autem susplcetur Cyprianum amore unitaiis longius quam par est elTerri, is admonendus est ca^teras
omnes ccclesias cum Cypriano de bis principiis consensisse, quamvis noii easdem ac illc couseculioncs dedu-
cerenl, nccbaptisma rejicerent hxrcticorum.lloc enlm argumenio adversarios suosrcfellebalCyprianu$» quod
Spiriium sanctum extra Ecclesiam ncc baberi ncc dari posse faterentur : c Qui quainquam pertinaces aiias et
indociles, > inquit (Epist. lxxyi, p. 155), c vel boc tamcn conQienlur, quod univcrsi sivc scbismatici sivo
Laereiipi , nou babeant Spirituin sanclum ; ct ideo bapiizare quidem possunt , dare auteni Spiritum sanotum
non possunt, in boc ipso a nobis tencntur ui osiendamus iiec bapiizare eos omnino posse qui non habeaot
Spiritum sanclum. » Eodem argumcntocum ipse Cyprianus passim uiitur, tum eiiam Firinilianus (p. 147).
Pcrspicnum ergo est et Cypriani tesiimonio ei omuium qui lunc crant Clirisiianorum conseiisu, inter varias
societatcs quie sibi chrisliana^ religiouis professioncni arrogant, uiiam aliquam ^se extra quam salus xierna
comparnrt non polesi, sive levitererreiur, sivc eliam scbismati nulluscrror addatur; neduin ipsa cum seclU
ab ea avulsis in unius communis Ecclcsia) coniposiiioncm venire possit. Sl quo: enim scctae ub Ecclesia ab-
scisssc notas et jura vcrx» Ecclesion retincant; frustra veieribus sectis objecta fuit cpiscoporum successio, et
cpiscupatus per totum orbem imilas;fruslra veius Gcclesia unicam seesse sponsam, numquam errare possc,
iiumqunni a scdisccdendi causam lcgitimain iiicidero posse, ac ne mariyrium quid^ni discedentibus ad salulcm
piodcsscconicndit. AUhigcndus crgo iuipius ei crudelis crror tuti aniiqu;u EccIcsiXy vel potius ApostoUs , a
quibus sutis conflari poluit mirificus ille consensus, qucm de vcrae Ecclcsio: notis iutcr omnes Cluisiiimoi
consplrassc ceraiimus.

Biira sunt qwe Dodwello S. Cypriani de unitate senientiam examinanti placuerunt. Statuit eiiim in lils
S. Mariyris disputationibus c non agi de iilius Ecclesia unitate quaui catliolieam hudie dicimus, qnic nimirum
omnes anibilu suo pcr lerrarum orbem ecdesias particubires complectittir, sed de ipsis dumlaxut ceclesiis
particularibus (fiissert. Cypr., 7). i Veri<simum qnidem illud est quod probat Dodweilus unuinquemque epi-
scopuin in sua ecclesia principium esse unitatis, eiqua ab omuibus obtemperari opartere, sod ita tamen , sl
c^m aliis episeopis communicei ; secus vero si ab universa Ecclesia discedat : tanc enim prlncipium polius
discordla ct scbismatis foret quam unitatis. Atque, ut iu Cypriaiio immoremur, faeile demonsiratur sic Ec-
clciiiae unitatem iii his disputaiionibus a S. Marlyre defendi, utEcdeslas universalis notio illius aiilmosemper
obverselur. Id perspicitur ex ipso leslimonio quod Dodwellus ad causx su» defensioiiem ex libro de Vnitaie
EecleeiiB excerpsit: c Quomodo solis multi radii, sed lumen unum > inquit, pag. 195, c et raml arboris
multi, sed robur unum tenaci radicc fundatuni, cl ciim de fonte uno rivi plurimi defluunt , numerositas licct
difliisa videatur exundantis copiffi l.irgitate, uniias tamen servaiur in origine. Avelle radium solis a corpore ,
divlslonem lucis unitas non capit. Ab arborc rrange ramum, fraetus germinare non poicrlt. A foni^e proicide
rivum, pnecisus arescit. Sic et Ecclesia Domini lucc perfusa perorbem totum radios suos porrigit. Unum ta-
incn lumeu esi, quod ubtque diff^unditur, nec unitas corporis separaiur. Hamos suoi in nniversam terram co-
pia ubertatis extendit, proflucntes largtter rivos laiius expsndit. Unum tainen caput est, et origo una ,£t una
inatcr fecuiiditatis successibus copiosa. > llis verbis, c Ecciesia Domini luce perflisa per orbem lotum radlos
suoa porrigit, ramos suos in universam terram copia uberiatis exlendit, > non eeclesisB partlcularis , sed uiii«
ver^alis, sive catholiett, miiias deseribitur. Idem conHrmaot quae praecedunt, quaeque sequuntur. Ante ailata
verbasie loquebatur Cypriaous; c Quam uuiutem firsiiter toacra etvindiearo dob^musj moximoepiseopi qui

41 PRJEPATIO. Stt

in Ecelesla prttsidemud , iit eplsoopatuin quoqoe ipfiam unum oique mdivUum prubcmus. Ncmo rraUraiialein
mcndaeio failal, iiemo ftdei veriialem perfida prjevaricalionc corrumpai, Episcopatus unus C6f, ciijus a siu-
f uljs in solidum pars teneiur. £cclesia quoque una osi, qua> in raulliludincm laiiua incremento reouiidilaiis
exiendiiur. > Post tesiimooium a Dodwello proUium, addii Cyprianus : i Illius fcalu nascimur, iliius lacte
nutrimur, aplrilu ejus animamur. Adulterari non potest sponsa Ghrlsii; inoorrupu esietpudica... QuUquis
ab Ecelesla segregatusadulterae jungUur, a promlssis Ecdesitt separatnr t nec porvenict ad Gliristi ppa>mia
qui relinquit Ecclesiam Chriati. Allenus est, profanus est, hostis est. Uabere jam non poteslDeum patrem qui
Eccleslam non babct matrem. 8i potuit evadere quisquam qui exira arcam Noe fiiil, et qui exira Ecclcsiam
foris Aierit evadit. i Lepidus ergo Gypriani interpres Dodwellus, qui sibi particularem ccclesiam riugii, ubi
8. Martyr unum toto orbo episcopatum commendat. Quidi cum lapsis declarat In Episl. xl, si quis cum Fc*
iieissimo se eonjunxerit , eum c postea ad Ecdeslam redire , et cum episcopis et plebe Cbristi communicare
flOQ posso ; I cum conressores bortaiur in Epist. xuv, ut ad Ecclesiain redeant ; eisque post reditum graiu-

' latuf io Episi. u i c Quod Ecclesia) veritas et evangelici sacrafnenii uniias, qujc a iiubis tciiebaiur • > iuquil*
eorum c etiam conseusu ae vineulo nectcrctur; > uum de ecciesiis particularibus , nulla babiia unitatis inl^r
Ofnnes eecleslas eonstiialtt ratione, videtur disseruisse ?

Nihil magis adversarium Dodweilo, quam Cypriani do episcopi singularitate principium, quod tamcn si|)i
maxlme fiivere, existimat. Numquam.enlm caibolicfflEcclesiaiMnitaiamaecuratius defendit Gyprianus, quam
eom unum in slngnlis ecciesiis episcopum esse debere contendlt. Cum Novatlanus Rom» episcopatum iuva-
Bisset, ac per emissarios suos idem facinus in aliis civiiatibns teniasset, hpc arguinento iliius fautores rerellit
Gyprianus, quod eum b solus episcopus sit, ciuus episcopatus ab aliis collegis oonllrmatur et agnoscitur, si
quls inejusjoeum irruere audeat , nuilam eum episcopis Eccleslae caihoitcffi eommuniouom habere possit»
ut proinde foris reiiotus pereat. c Faetus ost antem Gornelius , > inquit in Epist. ui, pag. 68, c episcopiis
de Dei et GhriBii ejus Judioio, de elericorum pene omnlum teslimonio , de plebis qu» luno aflbit suffragio, et
de sacerdotura antiquoruni et bonorum virorom coUeglo, eum ncmo ante ae faetus esset,cum Fabiani locus,ld est,
cum loeus Petri et gradus eathedr» sacerdotalis vacarot ; quo occopato de Dei volunlaie, aiquo omninm no-
Btrum eoosensiono Ormaio, qulsquis jam episcopus fieri voluerlt, foris Oat neeesse est, iiec haboit eeclcsias-
tieam ordinatiooem qui Eeclesi» non lenet unitaiem.i Eodem modo demonitrat episeopos a Novatiano in ali<s

^ctvfitatibas eonstitutos, non Ghristi EecleslsB episcopos esse, sed humanas Ecclesiae : c Nisi si cpiscopns libi
videtur, > inquit in eadem epistola, p. 73, c qui episcopo in Ecclesia a sedeeim coepiscopisfacto, adultcr atquo
exiraneus episcopus tteria desertoribus per ambltum nititur, et oum sit aGhrisiounaEcciesia per totum imin-
dum in muiia membra divisa, item episeopatus unus episeoporuin multorum coucordi numerosiiate diffusui ,
flle post Dei traditlonem, post eonnexam et ubique coujunetam cailiolics Eeclesia) unitaiem bumaiiam couo-
tur Eeclesiam faeere, et per plurimas civiutes novos apostoiossuosmiltat,utqu»damrecentiainsiiiutlouis
sosfundamenueonsiitiiat; cumque jampridem per oinnes provincias et per urbes singulas ordinaii sint
episeopiin siaieantiqui, in Ode Integri, in pressura probati, in perseeutloneproscripii,ille8uper eos creare
alio6 pecudoeplscopos audeat. > llinc coiitendit, etiamsi legitime fuissent ordinati, eos tamen pro iegitiinis
eplseopfis agnosci non posse, quia ab Ecclesia eatholica discesserunt i c Episeopatum autem, i inqiiir,
c tenero non posset, eiiamsi episeopiis prius factus a coeplscopomm suorum oorpore et ab Ecelcsl:]^
unitatodeseiscerei. i

IL— 'REFBLLimTOR QOl BPISCOPOS APUD CTPRIANUM KJRB mVlNO k PRBS8TTBR16 OISTIIIGin NBGANT.

Qqarovis e|iiscopatus Jura non possint accuraiius defcndl , quam a Cypriano defenduniur, non dcfucra:it
tainen qui ex nonnullis ejiis verbis ansam arriperent calumniandi. Quod enim S. Martyr clerum biterduiii iii
duos ordiiics dlvidcrc vldeiur, nempe insacerdotes ctmiuislros, skcsacerdo^s ac prceposHi nomlna cum ipsis
presbyicris cominuuicat, velut In Episi* lxv, lxvui, lxxii ei In libro c/e Lapm, inde Salmasius ctDlon-
dciluscoiicluduuipresbyicrosubepiscopis nonjuredivino, non diverso sacerdoiii gradu esse disiinctos. Si
cjusmodi ratiuncula vaicret , pari Jnre concludi posset ne diaconos quidem et allos minores clericos a
presbytcris ct cpiscopis Jure divino disiiiigui ; saipe cnim Ecclesia dividilur Ui cterum et plcbcm. Quod
si diaconi ct minores clericl cum prcsbyleris et episcopis clero comprehenduuiur , quid miruni
si prcsbyteris, qui Eucbarisiiam consccrantei potesiatem babent ligandi et solveudi, iacerdotis eiprwpoilti
nomiua cum episcopis commuiiia suiii? Prcsbylcris quidcm Cyprianus plurlmufn semper babult bonoris, et
cum niliilagere solerjsi sine consilio clcri, ui ipse testatur in Eplst. vi» non dubium quin presbyteris, ui«
poie cumipso sedeuiibos, magHam auetoritatem aliribuerit. At saeerdotii gradum a presbyteris disiiucium
sibi viudicat. Queriiur in Episi. xi, quod quidam de presbyieris, nec Evangelii memores, c nec episcopo
honofom saotrdotii sai et catbedrs reservantes, • jam cum lapsis commonicare ccBpisaeBt. AUoa ergo in cpi-
seopis ac \a presbyteria sacerdoiii gradua, acproinde episeopia preshyieris distiogmintor non solojn auciori<»
taie ot fiRiliodra, sed otiam ordino ot eharaetere. Ilanc autem saeerdotii diatlQCtionoai ab ipio Christo instiiUf
lam fuisse ei pluribus Cypriani iocis perspicitur : c Dominus nosier, i inquit in EpisU xvm • p. 57, c cujus
proMiepla et monita observaro debemua, episcopi booorem §t Ecclesko su» ratiooom dispQoaos in Gvaiigolio
loquitur ot dioii Potro : Ego die^ libit qnia lu m Petrut^ 9t iniNr isim peifam wdificabQ Etckskm P^f^^^Q

£5 1^Ri£FAT10. 21

porlte inferorumnon vincenleam: el tibi dabo claves regni ecelormi; ei ^^ ligaveris iuper terram erunt ligata ei
in coeliSf el quxcumque sotveris super terram erunt soiuta et m. ciBlis. Indc per temporuin el successionum vi-
ccsepiscoporum ordinaiio el EccIesiaB raiio decurrii, ui Ecclesia supcr cpiscopos constituatur et oronis ^clus
Ecclesi;e per eosdem praDpositos gobernelur. Cum hoc itaque divina legc fundatum sit, i eic.

Multa liic obscrvanda ex quibus S. Mariyris senieniia mirilice enitcscit : l*" declaral episcopos successissc
Apostolis. Sic etinm in Epist. xui, t uniutem a Domino et per Apostolos nobis, i inquit, t successorihus
iradium i docct. Vid. Epist. lxix. Idcm docet Firmilianus in Cpist. ad Cyprianum, pag. 148, cpiscopos
Aposiolis € vicaria ordinatione i successisse. Sic etiam in concilio Caribagiiicnsi , cui praecrat Cyprianns,
Clarus a Mascula, t Apostolis, i inquil (pag. 537). t nos successlmus cadcm polestate Ecclesiam Domini gu-
bernantes ei credenlium fldem baptizantes. i 2® Ordinationem episcopalem aClirislo inslituum et divina lege
fundaum pronunliat Cyprianus. Quamvis enim ordinatus presbylcr in boc gradu aliquamdiu ministrassei,
probe Uiiicn scicbat sibi ad episco;)alem gradum vocato aliam ordinalionem opus fuisse. Nemo bis tempori-
bus meniinerai quod Salmasius eiBIondellus primis ssBCulis usurpaium ruisse fitixerunt, ut, mortuo episcopo;
sine nova ordinaiione succederet antiquiorpresbyter, vel forte qui dignior videbalur, ut placet Blondello. No
ipsi quidem schismatici, elsi ad omne racinus paralissimi, presbyleros ad episcopatum sine ordinationc ausi
sunt promovere. Probe sciebai Novatianus presbyter ne simulacriim quidem epi^copatus sine nova ordina-
tione occupari posse, cum tres episcopos quos cx vilissima Ecclesisc parte per dolum acciverat, inclusos
bora decima, temulcnios et crapula oppressos , adumbrata quadam et inani manuum impositione episc0|)a-
tum sibi tradere per vim cogeret (Cuseb., Hist.^ lib. vi» c. 45). 5^ Ex his eliam perspicitur episcopos a solo
Cbrislo potesUiem Ecclesiae gubernandie accepisse. Hinc toiies apud Cyprianum t Dominus sacerdotes sibi
in Ccclesia sua cligcre et consliluere i dicilur, p. 59 : hac raiione Cyprianus Cornelfi episcopatum c de Dci,
qui saccrdotes facit, volunUle susceplum i defendit (Cpist. lii, p. 63et69). Vid. Ep. lv, p. 82, ci Ep.
Lxv, p. 115, Ep. Lxix, p. 121. £x hac episcopalus notione oriebatur suinma Cypriani consUutia in giibcr-
nanda et defendenda ecclesia sua , cui cum se judicem ad tempus a Dco daium esse sciret (pag. 122), c com-
missa diviniius casira fideli virtute i scrvabat (p. 141). Impressa erat aliorum Africae episcoporum aniiiiis
lixc senientia : c Si marilus peregre proficiscens , i inquit Yenaniius a Timisa , in concilio Carlhag. , p. 555,
c amicosuocommendassetuxoremsuamcuslodiendam, commendaumsibi illequanu posset diligentia conser-
varct, nc ab aliquo castiias ejus et sanctius adulieraretur. Cbrislus Dominus et Deus noster ad Palrem pro-
ficiscens sponsam suam nobis commendavit. i

Nescio quod sacerdotium Rigaltius el Baluzius diaconis affingunt in suis observalionibus ad hsc Cyprlani
vcrba : t Item presbyteris ct diaconibus noii defuit sacerdotii vigor (Cpisi. xv). i Cyprianus hoc loco sa-
ccrdolii vigorcm nequaqnam presbyteris illis et diaconibiis aitribuit, scd potius a se in illis objurgandis ad-
liibitum demonslrat; idque ex his qux sequuntur atque cx toiius epistolas serie perspicitur. Neque huic Bi-
galiii et Baluzii opinioni favei quod Cyprianus abscnsin Episl. xni dcccrnit, i ut qui libellos a martyribtis
acceperuiit, et prxrogativa eorum apudDeuin adjuvari possunt, si incommodo aliquo et infirmiutis periculo
occupti fuerini, non exspecUU prxsenlia nostra, inquii, apud presbylerum quemcumque pransentem, vel si
presby ter repertus non fuerii, et urgere exitus cocpcrit, apud diaconum quoque exomologesin delictisui facere
possint ; ul, manu eis in poenitentiam imposiu, veoiant ad Dominum cum pace quam dari martyres litteris
ad nos fuctis desideraverunt. i Non immorabor in hac explicanda difficuluie, qux nimium arcte cum sequcn-
tibiis sxculis coiijuncla est, quam ut hoc loco exaftoinari possit. Sed ut a Cypriano non discedam, unum est
quod obscrvatum velim, nequaquam ab illo banc provinciam diaconis commiiii, ut peccatorum confessionem
excipuint et poenitentiam imponani. Hxc enim fuit illis temporibus disoiplina, ut nemo ad pacem admilterc-
tur ne in cxiremo quidcm discrimine, nisi qui anlc morbum peccaia confessus fuissct, ac p(rniteniiam postu-
lasset, ui lcsUtur Cyprianus in Epist. lii. Quamobrcm pncscripta apud diaconum cxomologesis in morlis
articulo, non emt peccaiorum confessio, qux apud sacerdotes antca Hcri debucrat, ncc proindc cuni diaconis
cummunicntum fuit poDnitenlisc imponcndoc munns. Quod aulem ab erudiiis viris jamdudum observatum est ,
dupliccm esic exomologesin, id confirmatur cx Cypriani epislolis in lapsornm causa scriplis;in primis ex
Ep. xn, ubi aii exomologesin fi^ri c inspccta viia ejusquiagit poeniteutiam. i Ex quo patet exomologesin,
quam absolutio proxime scqucbalur jam probau ct satis spccUU lapsi poeniientia, distingui deberc a con-
essionc peccatorum pocniteniiam ipsam pra.'cedcnie.

III.— PRI1IATCSECCLESI« ROMANiE A S. CTPRIANO 8EMPER AGMITDS.

Sic episcoporum jnra defendit Cyprianus, ut legitimum Uomanac Sedis primatum agnoscat. In dissensione
quam habuit cum Stephano. sacpe questus cst quod Stephanus primatn soo nimium confideret, sed de ipsios
auctoriute litem non movit. Sic eniin Ucito nomine Stephanum perstriiigit in Episi. lxxi : i Sed nec Petrus, in-
quit,quem primum Dominuselegitetsuperquemfutidavit Ecclesiam suam, cum secum Paulnsdecircnmcisione
postroodom diseepUrei, vindicavit sibi aliquid insolenter aut arrogantor assnmpsii, ut diceret sc primaium
leimre et obtemperari a novellis et postcrii sibi potius op^rterc : i sic etiam ^^n^|^*^QH?J^ indignari sa

l", PBiEFATlO. ^

dicit tn Sieplianam (pag. 148) quod qui i sic de episcopalus sui loco glorialor, etse snecessionem Petri te-
nere contendit» super qucm ruiidnmenia Ecdesiic coUocaia sunt, multas aUa$ petras inducat, et ecclesiarum
inaliarum nova xdificia constiluat, dum csse UUc fiaptisma sua auctoritate deTendit. > Et paiilopost : « Sfe-
plianus, qui per snccessionem cathedram Petri liabere sc pranlicat, niiUo adversus haereticos zelo excitatur. »
Agooscit ergo Firmilianas in Siephano alliorcm qyemdam diguitatis gradum, et dum in eo congruens digni-
uti studium fidei desiderat. Petri primatum fateiur succcssioiie ad illum pcrvenisse. Petri ejusque suecesso-
ruro primatum sxpe alias commendavit Gypriauus : i Petrus tamen, i inquit pag. 123, c super qucm aedifi*
eat:i %b eodem Domino fuerat Ecclesia, unns pro omnibus Io]uens et Ecclesix voce respondens ait ; Domine^
ad quem ibimtts? > Vid. pag. Ii5. < Una Ecclesia a DoiniiiosuperPeiruin origine unitatisetrationefundaia, >
p. 125. € Nam Petro superquem xdificavit Ecclesiam, et uiide unitaiis originem instituit et ostendit, potesta-
lem istam dedit ut id solverelur in coBlis quod ille solvisset in lerris. Et post resurrectionem quoque ad Apo-
stolos loquitur, dicens : Sicttt misiime Pater, el ego mitio vo$, > etc. (Epist. Lxiiii, pag. 151 : vid. pag. 148 et 250).
Sed praecipoe considerandus nobis est insignls locus ex libro de Unitate Ecctesitef pag. 195 : i Loquitur Dominus
ad Petniro : Ego tibi dico, inquil, qvia /n es Petrus, el super hanc pelram asdificabo Ecclesiam meamy et portce
inferorum non vincent eam ; et tibi dabo claves regm coslorum ; et qum ligaveris sttper terram, entnt Ugata et in
eesiiSf et qnmcumqtte solveris sttper terram, emnt soiuta et in cwlis, Et iterum eidem post resurrectionem suam
dicit : Pasce oves meas; super illum unum sedificatEcclcsiam suam, et ilU pascendas mandatoves suas, quam-
Tis Apostolispost resurrectionem soam parein potesfatcm tribuat et dicat : Sicut nusit me Pater, et ego mitto
vas;acdpile Spiritttmsanctum; si cttjtts remiseritis peccata, remittentttr illi; si cttjtts tentteritist tenebnntttr: tamen,
ui unitatem manifestaret, unitatis ejusdem originem ab uno incipieniem sua auctoritate disposiiit. Hoc erant
uiiqiie et cxteri Apostoli quod fuit Petrus, pari consortio praediti et honoris el potestatis ; sed exordium ab
.unitaie proficiscitur, ut Ecclesia Ghristi una monstrelur. >

llo«! lestimonium ita proiuii ut habelur in hac Baluzii editione, sed Cypriani verba aliter leguntur in
cditionibiis MnnntuacPamelii,inquibusposthaecverba, i ut unitatem manifestarct, > additur, t unam ca-
Ihedram constiiuit : > sic etiam post hxc verba, c exordiumab unitateproficiscilur ; > Iiahent editiones ilife,
c Ct priinalus Petro daiur, ut uua Christi Ecclesia et cathedra una monsiretur. Et pastores sunt omnes et
grcx unus gstenditur qui ab Apostolis omnibus unanimi consensione pascatur, ui Ecclesia Christi una mon«
ilretur... : qui cathedram Peiri, super quem fundata est Ecclesia, deserif , in Ecclesia se esse confidit! > llaH: in
contextum irrepsissc Baluzius existimavit,ciijii8 desenteniia ac rationihiis eruditorum erit judicium; sed
observatum vclim, si ea retineantur qu» Oxoniensis editoret Baluzius expunxerunt, nihU affuturam qiiod
noii cumCypriani doctrina optiine quadret; sin autem recidantur, rcliquas testimonii hujusparles satis per
Ec hahiluras momenli ad primatum Ecclesix Romanse. Hospes sane et peregrinus sit in Cypriani doctrina, si
quU mirctur Pctro primaium ab eo attribui, et unum gregem ac unain cathedram adstrui, cum tot locis
euuidem primaium defendat, ac unum gregem, unuro e|)iscop'jtiim et, nominaiim in Epist. xl, unam caihc-
drnm cominendet. Non magis mirandum quod in Ecclesia noii esse pronuntiet nefarios illos schismaticos, qiii
liocuiio episcopatuconculcato,hacuna caibedra,.qux super Pclruro fundata est, dcserta, humaiiam prorsus
ecclesiam insiituere tenlabant. Non eratergo cur Cypriani tcstimoniuin nb his verbiseditor Oxoniensis, velut
a quodam, ul ipse &ppellat, veiieno purgassesibi viderelur. Quinetiam, quo! abillo editore in hoc testimonio
et abomnibus admiiiiiiitur, satis per se valent ad primatuni demonstrandum. Illud r perspiciturin hoc Cy-
priani loco et in plurihus aliis, principium unitatis sine primatu esse non posse; Quis enim el priinatiim dene-
gel, a quo incipit unitas, ei per quem Ecclesia una monstratur ? V Quemadmodum post Petriim non desiit
unitas, i(a nec primatus et principiiim unitalis, quod Christus auctoritate sua disposuit, quod eo consilio
instituit, ut Ecclesia una nionstretur. Nccesse est igitur ut unitatem, ita principium et .vinculum unitaiis in
Ecclesia perseverare ; unde exisiiinari potest quanU feccril Ecclesiam Uomanam €yprianus, quam arcic af-
fixus racrit principio anitalis, qui tanto unitatis amore accensus eral. ninc illiusiiidignaiio (pag. 86) quod
scliismatici nusifuissent c ad Petri cathedram atque ad Ecclesiam principalem, unde uniias sacerdotalis cxorta
cst, navignre. > Dictitant advcrsnrii nostri primatum Ecclesia; Uomanoe defcndi a Cypriano, non qiiod juris
qiiid<|uani in alias ecclesias haberet, sed quia sedes erat et domicilium Imperii. Sed nihil absurdius hoc com<
nicnto, ncc quisqiiam sibi persuadebit Cyprianuin, cujus in omnibus scripUs et factis spirat unitalis ainor,
autprimntum illiecclesix* denegasse, ex qua sacerdotalem unitaiein ortam falebatur,autpropter urbis poten-
Uam ct magnitudinem detulisse, non propter unitnUs principium, Hunc primatum sibi Ecclesia Romana, rcpti-
gnante nemine, vindicabat : quamvis Clerus Romanas, Sede vacante, non omnem sibi auctoritatem sumerel,
sed difficiliora quseque, in his lapsorum causam, ad electroiicm episcopi integra servaret, iion tamen idcirco
intcrmissiis emt primatus. t Salutant vos fratres >, inquit illc clerus ( Episi. iii, inter Cyprianicas), i qui
sunt invinculis, et preshyteri et tota Ecclcsia, quai et ipsa cum summa sollicitudine excubat pro omnibus
qui invocant nomen Domint. > Ilinc litteras ejusdcm cleri, quic delapsis agebant, in totum orliem terraram
inissx fuerunt, ut tcsiaiurCyprianus Ep. lii.

Sed in hoc Cypriani loco Fcllus et Siinon CoularUus contendunt par consorUum honoris ei pMestaUs inter
Apostolos eorumque successorcs peniius pugoare cum primatu; obscrvat Fellus in "^^-^^J^Pi^I^^^^VtIp

17 PR.cmio. M

bealo hlo maHype jodico pro dcspcratis ot pordids h&bendos csse qiiibos minor videliir auoloriiasepl«coporum
In Afrlca, quam vci Cornelii ipsius in Pelri callicdra domnQ scdcnlis. >

Si qua lierei prsDJudioalarum opinionnm iniermissio, nihil rncilius forot, qu.iro Cypriani Bcnsum caiiero et
primatum curo ptrl eonsortio lionoris ct iK)l6slniis coneiliaro. Nemo nescit Cyprianum AfrieaQ elNumidue nc
Blauritaniae prxfuisse : parem lamen poiestatem episcofii illarum provinciaruma Gbristo nccepemnt, lioc
erant uliqoe quod Cyprianus, pnri consortio prnedlii et lionoris et potestalis ; sed his praeerat Cartliaginonsls
episeopus. Que4 siCyprianqs, dum par consortium lionoiis et polcslalisiiiier episcopos agnoscit, non idoirco
delatam sibl jure eeelesiastico auctorilatem al>jeoU , our Pctrum ejusquo sucoessores auctoritate ab ipso Ciirislo
tradita Bpollass6videatur?Luceclariorest ejus scnionlia; demonsirat iiniiaicm tanti visam esse Cliristo, ut
quarovis Aposiolis parero potesiatem atlribuerel, unum tamcnalils prscesse vellot ; itaquelioc erani Apostoli
qiiod (u\l Pelrus, sed excepto primaiu. Jacobus et Joannes parein poicsiaiem acceporant acPetrus^sed Cbrl*
sius unitatem neca Jacobo nec a Joanne incipere vuluit; soli Petro bunc detulit bonoreni.

Ex hisetiam illustrari potost aiius Cypriani locus ab iisdem advorsariis decantaius. i Episcopatus unus est
eujus a siiigulis In solidum para tanetur, i inquil ibidem Cypriatius In libro 4e Unii. EceUi. 8nepe alias de*-
darat Cyprianos, elBi i singulis puioribus poriio gregis ndscripta est, etsi pastores multi i suiii, c uniim
tamen gregem i eos pascere, i et oves uBiversas quas Cbristus sanguiue suo et passiono quoesivU eolligere
ct fovcra » debere, c et idcireo copiosum oorpus i esse c saecrduium ooneordi;e mutujs glutiuo atque uniia*
tis vineulo copolatum, ut ai quis ex eoilegio eorum baercsim laeerc et gregem Clirisli laeerare et vasuro tcn*
taverii, subvenlant Oflsteri, el quasi pastores utiles et misericordes ovcs Doniinicas iii gregem eolligaia
(pp. 86 et 116).» Sed copiosus iile sacerdotum numerusin pasceiidisovibus conspirans non modo nihil dotra-
bit priinatui, sed eiiam ducem etauotorem neoessario postuiai; alioqul summaesset futura omnium reriiiQ
perturbatio. Dcbent episcopi pro suo unitaiis sludio iii rebus majoris moma^ti mutuas sibi operas tradcro,
debent in daronaudis bxresibus aueioritaiem o( consiUa oonsooiare; sed quis negcl in ejusmodi rebus pra^-
cipuas iliius partes esse debere a quo c iucipieiitem unitaiis origiiiem i Cbrisius c sua auetoritate disposuii.i

lY. ^ nS PISSENSIONB 8. CTPEIAlfl CtJM 8. dTCPUJlNO.^—KDLLOM BAPTISHA PEOBATUll STBPBiNO, B1181 QUOO EX

P1LE8CBIPTA A CHRI8T0 FOBIIA DATUM BSSET.

Cum S. Cyprianus in liiterisqusc de baptismo baereticorum scripto) suiii, mulla de adversariis siiis dicat,
aut ab eis dicta refcrat, non parvi interest ad ejus illustranda iesiimonia, quid S. Siepbanus et alii Cypriani
adversarii senscrinl, exponere. Stepbanum erreris acousarunt etiam e Catiiolicis plurimi, eumque oiunliim
basrelicoruui baptisma comprobasse volunt, etiam eorum qui formam a Cliristo prxscriptam non aervabnnt.
Quin eiiam Launolus Cyprianum sio defendil, ut ipsi antiquitatcm roagis quam adversariis favere esisUmet,
c rein istaro i. ut ullius verbis utar, c iion esse iiJel, sed disciplln» i pronuntiaiis ( tom. viu, p. 656). 4)o-
inonstrareeonaborStepbaiiuiii uibil aliud ducuis&e, quam quod posteaomnium consensu slabilitum est, at|uo
iianc illius doctrinam non aiuiquituti contrariatn c^se, sed e niedia Apostolorum tradiiione ditnaoasse.

Amisimus scriptas a Stepbano papa episiolas de bapiisino hasreticorum ; sed qm Cyprianus exepisloia ad
80 eeripta refert, ea omnciii sancii pontincis accusandi ansaro prseciduniw Sicenim loquebatur Slepbanus Ui
episiola ad Cyprianum : c gi quis ergo a quacumque bxresi veneritad nos, NimL ibnovbtub, misiquoi>tr4-
DiTOii EST, ut manus illi ihiponatur in pcenileuiiam ; cum ipsi lijsretici proprie alterutrum ad so venientes
nou bapiiBeni, sed communicenl tantuin. i Perabsurde Higaltius detorquet illud proprie ad eos < qui proprie
obpropriam aliquam eausam dicuntur b^retici.i Liquet haiie vocein rcferri ad ea quae sequuntur, ita ut b c-
retici dicanlur proprie noii baptiiare, sive proprio baptismo non imbuere altcrutrum ad se venientes; qualo
cslillud Horatii, «difXioileest propricoominunia dicere. I Verborum aulein Siepbani du» tanlum vidontur
afrcrri posso seiiteniiaD. Yel enim ail h;preiicos suum qtiemque propriuin liabero bapiisina, sed tamen eo
noii imbuere aiterulrum ad se venicnles : vel lioc staiuit, litLTCticos proprium sibi non arrogare baplisiua,
quo venientes ad sobapiizent , sed cummune et in sua ei iii aliis sectis revcrcri. Prima inierprotaiio staro
non potcsl, allcra explorata et perspicua. {'' Ucpugnaret omnino illa bo^reiicorum iu bapiliando varieias, et
iii aliorum probando ac retiiieiidu bapiismale conscnsus. Cur cniin uiiaquxque secia proprium sibi et ab alii^
discrcpantem baptlsinuin insiiiuissei, nisi quia ct Ecclesiai ot scclarum bapiismus parum ad saluiem fdoneus
vidcrciur ? Quamobrem novum bapiismum Insiituentibus conseniaiioum erat oliorum baptisma rejircre.
S" H.creticos buc loco Slephanus Cypriano ad imitaiiduin pro|>onit. Eisi Quiiu uterque de baptismo magnifice
senticbai, uierque Limcn exiliter seniiro alteri videbatur. Dc Baptismi sanctiiale el roaiestate detrabi cxisti-
mabat Cypriiiiius, si datus al) bGereticis valeret; Bapiismo injuriam Siepbanus Geri putabat, si vel in ipsis lio!-
reticis rejicereiur. Cimi ergo baeretieos ad imitandam proponit, necesse est iit in eis aliquid laiidet, quod ad
Baptismi commendalioiiem valeat. Al, si basreiici pnescriptani a Ciiristo formam in baptiiando violasseni, nec
lamen dubitassi..t dissimilo aliorum baptisma comprobare, bxe agendi ralio bominuui fuissel Baptisma, ul
Inutilemet exilem ea!remoniain,flocc!faciontitmi. V Ad illustratidam Siephani senteiiiiam accedunt Firmiliani
etCypriani teslimonia. < Stepbanus in cpistola suu di\ii, iiiquit Firmilianus, bsDrelicos quoque ipsos inBa*
ptismo^convenire. i Cyprianus, posiquam verba Stepbani retulil, bsccadditiu Ep. lxxiv. c Et eum singvlx
iucrcses ^singuia baptismata et diversa pecciila babeaot; bic cum orouium Baptismo commuaicimSy lUUVcrM^

^O PBiBPATIO. SO

fum dalieU Id Aum mm CMcemla eongesiiu > OpponHGypriinas Siephiiii prinoipie aliud priooipium, (|t
fiUigoiM liamMi tiiiguU babero iMtpliimau couienilii » qoia Sloplunus unum el oooimutto bapiisnia apud buy
Mieas e«e euiuorol. Mee Umen Cyprianue idcireo toi bepUitnaU numerai quoi sunt b;ere»06, qum] »ingU'
iK bmeseft fiapiiani formam immuusscnl; nomo enim id suspicabiiur ; sed quia singuia^ suot uuum vekiU
cof^ ab aliti seelis et ab Eeelesia separatum»

Launoaiis ei posi eum auctor DibUoUi$cm Senipiorum $celeM$iiearum objiciuul perpattcos iiino exsUlisS0
baereticos qui in nomine trium Pcrsouarum bapUtarent; quamobrem omnes omnino b«reiicos Supbano pra»
bari, iu bis Mareioniias, ul ei exprobrani Firniiiianus ac Cyprianus. Sed veterum bsreticorum instituia Sto-
pbaao, Cfpriano ei Firmiliano noUora erant, quain recenUbus scripioribus. Ai iiiier Stepbanum, ac Cypria-
niun ei Firmilianum generaUm convenii» ui modo vidimus, bsreiieos proprium sibi baplisnium uon liabore.
4Srge perpauci exeipi possuni , qut communem bapiixandi formam pcrverUrini. Tesus ejusdem sentantisc ci«
Url possuntClemensAlexandrinus ei Teriuliianus ; quoruin primus (Strdtii. i, pag. 3i7) baireiioorum ba-
pUifltts in Scripiitris aquam aliciiam uppellari observai, nec Umen banc causam afl^eri quod BapUsmi admi-
nislrandi Dormam cmrruperint, sed qiiod alienl sini ab Ecclesia. SimiliUr Tertulliauus (librt de Baplitmo, cap.
15) lareUcorum bapiismum iiou eo nomine rejieit, quod iiiius admiuisirandi riium a Cbrisio proiscripium
immutas&eni, sed quia c nullum babent coiisorlium disciplinx noslrae, quos extmneos uUquo iesUiur ipsa
adcmpiio communicalioiiis. > Ad lixc ctiam accedii Augustini tcsUinonium, qui in librovi de Bapt.t c. 25,
sie loquitur : c Quis nesciai non esse BapUsmum ClirisU, sl verba evangeiiea quibus symbolum cousUi i|ii
defueriiil? Sed facilius inveniuutur bxreUci quiomnino noo bapiueni, quam qui iUisverbis non baptizent. i

Fruslra Lauiioius Augustiui iesUmonium de xquaiibus S. Doctoris bacreUcis accipiendum csse, de anUquio-
rlbus autem aliier Judicanduiu puUi. Nam quod quariu ei quinto Ecclesias ssculo animadverUt Augusiinus,
id poilori Jure de seeundo oi teriio asseverari potesi. Neque enim defuerunt h»reses qu», euin iii sect^ pri*
mordiis eomnmnein bapUxandi normam secuix esseni, eani postea iinmutareni, ul suorum od Bcclesiam ca»-
ihoiicam redilum majori difGeulUU obstruereiii. Id de Encraiitis noininatim lestatur Basilius can. i. Quam-
quani ne illi quidem pracscripUm a Cbrisio formam perveriebant, scd cxremotiias qoasdam aui adjeelise
videiiUr aul detraxisse. Sic enlm de iUis Basilius can 47 : i Ncdicani : In Patrem et FUium ei Spiritum
saiieium baplizati sumus. i Quineiiam corum baptismum non improbai ratum baberi, si qua inde major uti-
lilas acecdai. Aique ipsc, can. i, testaiur fraires Zoin et Saturiiiiium sutceplos a se fuisse iti catbedra episccv-
porum, eum ab hae baeresl redirent. Sed si Encratiii; communes ritus initio secuU fuerant et cuin novi aliquid
Inducere volucrunt, non umen prflcscriptam a Cbristo formam violare ausi suiii; an dubiuni quiu llareioiiitm
ei alii ejusmodi, quibuscuin erat cuiii EiicraUtis finiUina viciiiitas, bapiisinum in Ecclcsia catbolica usur|mf-
lum retiiiueriut. Porro Marcionem id uomine triuiu Personaruin bnpiizasse (esiis esi locuples Cyprlanus, qiii
ejns liapiismum boc argumeuto rejicit, quod iion camdem Triiiiiatem ngnoicat ac Citnolici : i Numquid bane
Triniuiem Marcion lenei? i inquit In Epiit. ad Jubai.j pag. 131. cNumquid eunidem asserii quemet nos IV
Irem creatoreiii? Numquid oiimdcm novit Filium Cliristum de Maria virgine natum? i Fatebaiur crgo Cyprin*
nus tres Personas ab hxreiicis iii Bapii»iuo nominari, ac co redacius orai , ul Triniiaiem ba^reticos n. n
eudem modo ac CaUioIicos lutcrpreiari diccret. Simili ratioiie Firinilianus GiiosUcorum et Moiitaiiistatusii
baptisma rrjicit, qula priiiii non euiiidcm Pairem ac Catbollci, Monianistm non euiudom Spiritum sancluiu
.ngiioscehani. Mareionein sic premit Tortulliaiius argumenUs ex bapiismo peUiis, ut facile pateat communcm
bapiizandi ritum ab hoc lucreiico muuitim non fuiise. QuoDrii enim lib, i, c. 28, quomodo regonerct dciii
Marcionisqui uon gcneravit; quomodo Spirilum attribuat in baptismo, qui aniiuam uoii prius conliilit;
cur lavei bouiinem nuinquuin npud se inquinatuin, ct in boc totum salutis sacramcnluin cariiein nicrgat
exortem saluiis. Narral Epipbanius pag. 230, t iioii unuin bapUsma (apud Marciouitas) sed tria post dcli-
ctum concedi , pro moriuis iliorutn caiccliumenis alios bapUzari, ae mulieribus baptisnii coiifcrendi faculta-
lcm commiiti ; i sed violaisc ba)>lismi furma) Marcionem iion aecusat. YalenUni quoque ei Apeilis bapiisniuiu
Siephanus ralum habuissu dicitur. Sed id ex ejus principiis sequebatur. Nam, cum ccrto lenercl, ut ci expio-
brat Firmilianus, Baplisinum admiiiistrari i invocau triiiilaie nominuin Pauis et Filii et Spiritus sancti, i
ncmincm prorsus excludero debuit, quem ab bac bapiizandi noriiia non disecdere coiiblarei. Quod si ipso
Harcion, qui ImpieUto omiios supcrovil, in nomitie Irium Porsonurum baptizabat, non video cur uou idcin
de Apelle el YalentihO credaiur. Cyprianus hoc uuum ejusmodi liaToticis objicit , quod non eumdem Paireiu
ac Catholici, eumdem Filiuin, euindem Spiritum sanctum eaindenique Ecclesiam counicaiitur ; ac Pairipas*
sianos, Anthropiauos, Yalentinianos, ApeUeUanos, Opbiias MareioaiUs adjungit, Lp. ad Jubai,, p. 150. Mar«
cus iiiier Yaienliiii seciaiores celeberrimtis iu cqnsccraudo pane ei viuo oinnia iuvocationis verba pronuti*
tiabal, al lesUlur IrenaDus lib. i, cap. i% ; cxieri ejusdetn generis bJcreUci EucharisUam ex more Ecclcsim
celebrabani. Hine eos provoeat Ircna^us iib. iv, cop. 18 , ui c aut seiiieniiam mulont, aut absUneani offcren
do quae pnttdieU sunt. i Non verisimile est quibus reiigio eruia consueU Eucharistiat celubrandii formadisce«
dcre, ^os iu BapUsmi riUbus ne id quidem reUniiisse quod Chrisius nominatim pirxscripserat. Muiu sane iq
Bapiisml cieremonias iinpia el absurda induxeruiH piorique GnOaUci. Sed, ui observai AugusUnus (lib. vi
deBaptUmQt n. 47), < eeru iUa evaiigeUea verba siao. quibus non potesi BapUsmus CQiisecrari t ^^'^WsY^qIp

ol PRiEFATIO. 52

lcnt ul pcr illa sic cvacuentur quxcumque in prece viiiosa conlra rcgulam fidei ^dicuniur ; et si roalus aique
perversus in aliquibus pcrversam precem affcrat, adest Deus evangeliois vcrbis suis, sine quibus Baptismus
Chrisli consecrari non poiest , et ipse sanctificat sacramentum suum. i Gum Augusiino consentit Stephanus,
qul, ut refert Firmilianus, dicebat i ils qui apud hxreticos baptizaniur adesse prxsentiam et sanetimoniani
Ghristi. > Quod autem siiectat ad cos qui aut aquam iion adliibcbant , aiit non ul Ghristus prsscripsit , bapti-
zabant (quales exstitisse iionnulli videniur inter Gnosiicos ethnici mngis quain haBretici), non dubium quin eos
sine Baptismo Siephanus in Gcclesiam non admisisset. Noiiniilli autein sic Baptismi verba Iromutabant, ut ta-
men reiincre et exprimere vellent, qiinies erant qui baptizabant c in nomen incogniti patris omnium, in
veritatem mairem omniuin , in descendeiitem in Jcsum > (Iren. lib. i, cap. 21, n. 5). Sed de ejusmodi hxrett-
cis adeo nulla fuit controversia, ut Gyprianus et Fimulinnus intcrrogationes ipsas, qiiales in Ecclesia fieri
solcbant, ab hoereticis servari tesientur, pag. 131, 145, i5i. Ad lixc Cyprianict Firmillani icstimonia accc«
dit auctoritas nou soliim Augustini, Vinceiiiii Lirineiisls ei Facundi, qiii iniiiime dubiiarunt quin communcm
Ecclcsiae senieiiiiam Stephanus defendissct; sed etiam Dionysii Alcxandrini et Eusebii, quorum primussic
ad Slcplianum et de Slephano scripsit, ut in eo leniorein lantuminodo senientiam, et quaindam, ut in re non-
dum oinnium consensu decisa, accommodationcm desidcrarei; aller veroantiquam iraditionem ab eo dc-
fcnsam fuisse testatur, Hisi» lib. vii, c. 3.

Y.— S. CTPAIANUS SEItTBNTIAII APVERSABIORDH HINUS INTELLEXIT. ^ DE BAPTISHO IN CHRISTI NOIIIKE.--STEPHANI

SENTENTIA OETA AB APOSTOLIS.

Sed duo nobis supersunt explicanda, utrum Stephanus hxreticorum bapiismo non solum characierem im-
primi, sed etiam peccata dimitli existimaverit;uiruin satis esse duxerit in Ghristi nomiiic baplizare, nulla
Palris ci Spiriius sancti facta menlione. Gyprianus et Firmilianus sic semper adversarios rcfellunt, quasi
isii pcccata ab hxrcticis baptizautibus dimitti conlcadcrenl. i Dai honorem Deo, inqult Gy prianus (Ep.
Lxxiv) qui apud eos qqi in Deum blasphemani, remissioncm pcccatorum dari judicat? > Et Firmiliaiius
(Ep. Lxxv) : f Stephanus, inquit, et qui illi consentiunt, contciidunt dimissionem pcccatoruin, et secundam
nativitalcm in hxreiicorum baptisma posse procedcre, apud quos ctiani ipsi confilentur Spiritum sanctuin
non esse. i Et infra , c dicunl eum qui quomodocumque furis bapiizatur menie ei fide sua gratiam consc*
qui posse. > Iii Episiola a Jubaiano ad Cyprianum niissa, quam Stcphani esse Pamclius el Baronius exis-
liinant, scriptum eral, i quod quanrendum iion sit quis bapiizaverit, quando is qui bapiizaius sit, accipcre
rcinissain peccatorum potuerit sccundum qiiod credidit. > Difficilc non fuit Gypriano et Firmiliano iu
ea opinione, quam adversariis suis affingunt, nianifesiam pugnam dcmonslrarc. Perabsurduin cnim csi
ut rcinissioncin pcccaiorum consecutus esse dicatur qui nonduro accepit Spiritum sanctum , ct Ghristuiii
in Diiptismo induisse in quo nondum habUat Spiritus saacius. Sed videnlur sumini illi viri Cypriaiius ct
Firniiliaiius miuus accurate inlcrpreiari sentcniiam advcrsariorum, quos vcrisimiie non est tnm absunle
paiiocinatos , ut remissionem peccatorum siiie Siiiriiu sando comparari posse credereiit. Existimat crudi-
lus ediior Atl/erariim «ttmmorjmt Pojt/i/icum Stcphanum, dum rcroissionem peccaiorum in baptismo cxira
hacrcsim dato .ignoscit , vcl de infiantibus loqui, vcl du adultis boiia fidc bapiismum ab occulto hxrctico
acci|tieniibus, aut ab apcrto in exiremo vitx periculo. Quaiuvis autem doctissimo scriplori plurimuro iri-
biiani, aliam lamen viani inibo cxplicandoi Siephani senienii;e, quoc inihi videtur illustrari posse cx his
illius verbis a Firmiliano citatis :< ilaeresis quidcm, aiebat, parii et cxponit; cxpositos autem Ecclcsia
suscipit. >

Pcrspicitur ex liis verbis haeresim non sibi sed Eccleiioi parerc, vcl poiiiis Ecclesiam per haeresiin vcl-
uti per ancillam parerc, itn ut quos parit ha^rcsis, filii sponsx ficri possuiit si ad Ecclesiam acccdant ;
ab Ecclcsia aulem non suscepti inleritum efi^iigere non possint. Siephani doclrinx simillima csl h;cc
Augustini senientia : c Ecclesia quippe, > itiquit iib. 1 de Bapt.-, n. 12, < omnes per Bapiismum parit, sive
apud se, id estex utero siio, sive extra se de seinine viri siii. Sod et E>au de uxore nalui, proplcr fra-
tcrnam discordiain separatus est a populo Dei, et Aser per uxoris quidem potestatem » scd cx ancilla
natus, propter fratcmam concordiam tcrram promissionis accepit. Unde et Ismacii ut separareiur a populo
Dei non obfuit inater ancilla, sed obfuit fraterna discordia; et non profuit potcstas uxoris, cujus rongi^
filius erat, quia pcr ipsiiis jura conjugalia et in ancilla seroinaius erat ct ex ancilla susceplus. Sic ci apud
isios Ecclcsiae jure, quod est in Baptisroo, nascuaiur quicuinque nascumur; sed si concordent cum frairibus,
per uniiatem pacis, veniunt ad terram promissionts; non de roaterao utero rursus jejiciendi, sed in paicr-
no seroine agnoscendi : si aulem in dlscurdia pcrsevereni, ad Ismaelis funiculum periinebuni. > Iromerito
crgo Gypriauiis et Firmiiianus exisiiroarunt Siephanum haercsi voluii sponsx filios attribuere, curo haerc*
sim veluli anclHam parere dixerit, utquosipsa pepcrit, hi abEcclesia, quae sola cst' sponsa, su.^ci*
pianiur. Non absimili senientia videtur peccatoruro reroissioiiero inbaptisnio hnereticorum agnovisse. Qucm-
admodum eaim ejusmodi baptismus haiic vim habet, ut quos peperit ancilla ad sponsam pcrlineani ,

cuni ab Ecdcsia suscipiuntur ; slc, qtiamvis peccata non dimiiiat in lisrcsi manentibus,/{<r lanien vaiet« ut

Digitized by v30'

53 PIL£EATIO. U

redeonlibus ad Ecclesuim dimiliaiitur. Id cgrcgie Augusiinus eiplicat in libro I de Bnplimo: t Inlelligant

( DoDaiisuc ), inquil (n. 48), in commuiiionibus ab Ecciesia separatis posse homincs baplizari, ubi Chrisii

Baiaisnius cadem sacramenli celebratione datur et sumitur : qui tamen tunc prosii ad rcmissionem pccca-

toruin, cum quis reconciiialus unitati sacrilcgio dissensionis exuitur, quo ejus pcccata lenebantur et di- *

mitli non sinebantur. > Auctor anonymus libri de RebapUtmate nihil fere aliud probat, nisi lianc Baptis-

mi foris accepti uiilitatem ad remissioncm peccaiorum in Ccclesia consequendam. Statuit p. 357/ c invo-

eaiiooem illam pristinam nominis Jesu, nuda et singularis si in errore sit constitula, non posse ad salu-

tcm praestandamsiuffiGere; ne hac ratione, inquit, eiiam elbnicos et hsereticos abutentes nomen Jesu

credamos ad salatem sine vera re atque integra posse pervenire. Quam tainen iiivocaiionem nominis

Jesa eorrectione erroris et agnltione fidei veritalis, et abscissa omni iabe pra^teritx conversaiionis, mysterio

Dei eirca ejosmodi homines rite perpetratam , locum quem habitura non erai obtinere, et postremo in hde

recU el ad integritatem signi praestandam non obesse, suppleinento ejus quod deerat accedente, perquam

mile est credere. > Yidentur ergo Cyprianus et Firmilianus, cum adversariorum sententiam non ex paci-

fids colloquiis ac dispulationibus, sed ex scriplis tantum iisque valde obscuris cogniiam haberent, minus

inteUexisse quid isti sentirent , et credidisse fidem illos et peccati dimissionem in faxreticis ab hxrcsi

noii discedentibus admitiere, quamvis de fide errori succedente loquereniur , ac peccatum ita dimiiti

dic^ent, ut haec. dimissio tunc valeat cum ab haeresi disceditur.

Nmic alius error a sancto pontiUce propulsandus, cui verisimile non est Baptismum in solius Christi

nomine probatum fuisse : i^ Immerito in Slephano ejusque sociis viiuperaretur ejusmodi loquendi raiio

qiKe et Scripturae auctoritate el ecclesiastici sermonis usu firmata est, ut demonstrai modo laudatus

editor Epi$t. $wnm. Pont. V Quod spectat ad Stephanum, non eum hac in re erroris accusat Cypria-

nus, quamvis prima specie accusare videatiir. c Non csi autem quod aliquis, > inquit in Epi$t, lxxui,

c ad cireumveniendam christianam veriiatcm Chrisli nomen opponal, ut dicat : Iii nomine Jesu Clirist

«hiciimque est quomodocumque bapiizali gratiam Bapiismi sunt conseculi. i Ct paulo posl : c Quomodo

crgo quidam dicunt foris extra Ecclesiam iinmo ei conira Ecclesiam, modo iii nominc Jesn Christi nhU

cumque et quomodocumque baptizatum gentilem remissionem peccatorum conseqiii posse , quando ipse

Gbrtstus Gentes baptizari jul)eat in plena et adunaia Trinitaie? > Sed, uthxc intelligantur , obscrvaodum

est Gypriahum boc ioco non id in adver^ariis culpare, quod trium Personarum aiiquam in Bdpiismo omit-

ti posse dicerenl, sed quod fidem in tres Personas necessariam negarent. Nam, cum Marcionitx ct alii

ejusmodi' hxretici horrendas blasphcmias in Patrem cvomerent , coniendit Cyprianus iiihil illis prodcssc

nomen Christi, quia c sine Patre aut contra Patrem prodesse cuiquam solus Filius non potesl. Qiiomodo,

inquit, non cognito, immo et hlasphcmalo Deo Patre, qui apud basreticos ChriNti nomine haplizati dicun-

Uir, peccatorum remissam consecuti judicantur? > Rejicitergo Cyprianus bapiisma ab haereticis in Chrisri

nomine datum, non oh Patris pra:termissionem, qme res iii eontroversiam non veiiiebat, sed ob blas^

phemias in Patrem. Ilinc illud idcm baptisma probal, si in Christi veritaie administretur : c Undc appa-

rei, inqiiit, non ea statiin suscipienda et assumenda quae jactantur in nomiiie Christi, sed qux gerunlur

in Ghristi veritate. > Idem ergo est Baptisma in Christi nomine, ac Baptisma a Christo institutum. Fir«

milianns qoi hanc Cypriani epistolam legerat, atque hunc iocum qui nunc in manibus est, ut pleraque

alia, observationibus suis conGrmat , Baptisma in Chrisii nomiiie dari existimal, cum in nomme trium

Personarum datur, neque in adversariis culpat quod Baptisma in Christi solius nomine ratum habeant,

sed c quod non putant quasrendum esse qui» sit ille qui baptizaverit, eo quod qui haptizalus sil, gratiam

conseqoi potuerit invocata trinitate nominum Patris et Filii et Spiritus sJincti, quasi invocatio hjcc nuda

nomumin sufficiat ad remissionem peccatorum ;et Baptismi sanctificationem. >

Quinetiam non modo Slcphanus, sedneipsoquidem auctor anonymus libri de Rebapiimale^qui Cyprianum
vehementi aceto perftidit, Bapiisma in solo Christi nomine videtur probasse; hoc tamen errore illum Tille*
montius laborasse contendit, scd prorsus immerito. Is enim Baptisma in Christi nomine interpreUiiur illud,
quod ex forma a Christo prxscripla confertur. Locus ipse quem objicit Tillemontius rem aperte demonstrat :
f Multum inierest >, inquit anonymus scripior pag. 558 , < ntrum in totom quis non sit baptizatus in nomino
Dommi nostri Jesu Christi, an vero in aliquo clandicet cum baplizatnr baptismate aqux, quod miiius cst,
dummodo postca constet in veritate sincera fides in baptismate spiritus , quod non dubie majus es}t. Ncc
xstimes buic tractatui conlrarium esse quod dixit Dominus : Ite, doeete gentes^ tinguite eo$ in nomine Patris
ei FilH ei Spiriiui sancti; quia, cum lioc verum et rectum et omnibus modis in Ecclesia observandum sit, el
observari quoque solitum sit , tamen considerare oportet quod invocatio nominis Jesu non debeta nobis
futilis videri propter veneratioiiem et virtutem ipsius nominis , in quo nomlne virtutes omnes solent fieri et
nonnomquam etiam ariqux ab hominibus extraneis. > Exquibus concludit Tillemontius hunc scriptorcm, etsi
fntetur trcs personas nominari solere in Ecclesia, non tamcn irritum baplismum putare , si in solo Jesu no-
mine conferatur. Scd noster ille scriptor non id sibi objicit ez Christi verbis : /n nomine Patris et FilH et Spi*
ritns sancti; sed illud, Docete gentes : neque illud defendit baptisma eui desit trium Pcrsooarum appeliatiOy
3ed cui desit < smcera fides, > et quod ait , < In Ecclesia observandum et d>$ervari solitum, > jofertur adt

Digitized by VjOOQIC

hxt vcrba : Ile, doeele gintei. Hinc ApoMoto^ contendit, tm bdptizati snnt ladtformn mor^, de ChHstl, im-
mortalitate sensl^se, nec ipslus mortem et rcsurrcctlonem crcdidisse : nnde slc eonclndlt (p. 560) : c Itaque
quod ad Ipsos discipnlos pertlnct, tieqoe integfam tieqiic perfectam fldem habuisse , his ftiodls quibus relo^
irmtis inveniiJntnr, et quod multo gravius cs(, slcul in Evangelio cata Jonnnem scHptum est , eiiam aliosbap^
ifzabant. i Non ergo agitnr hoc loco dc appcllaiione trium Pcrsonarnm, scd rCft o( cdria tit tninlme contro*
vcrsa pohilur, nec fiaptlsma In nomlnc Jcsu nptid hunc scrlptorem aliud sonat, ut tidere est ei terbis moda
cilnlis, ac BaptismSI aqiue , Bapilsma in nomiiic Patris et Filii ct Spiritus sanctl.

Jam vero non longa disputailonc opus cst ut propugtiatum a Siephano papa hisiittliflm et hraditioAi!) a|MH
siolicrc fontlbus profluxis^e demonsircmug. Vigcbai utique hire consoetiido, exceptla ilDs ecclesils t|ua§ sy*
nodorum decreia In aliam scntentiam dctorscfnnt. Ifiillum iri Occidente vestiginm iterati Baptlsml prseterqtiani
inAfdca. In Oriente testatur Eusebins {Oht. L vit, e. 2) aniiqtmm consuciudinem invalulsse^ m inrcci-
ptcndls faa^eticis sola manbum Imposliio cum prccaiionlbns adhiberetur. Morem iEgyptl perspicimus ex tesr
timoniis DiOnysii AlexandHnl apud llluscbium in eodem librd cXstantlbus. Mlnatus fuerai Atepbanus s^
cum Gdppadoeia , CHiCia , Galatla et (Imtimis regionibuS non communicaturum ; at itullx proTsus de ^gjrpto
querelac; quincilam Dlonysliis AletandHnns, mngno EccleMdC commodo, interposuit Sein paciAcationem dissi-
dli. Qnod autem Xystum, Romanum pontlflcem, Consotendum essc duxii de bomhie Jnmdudum in Eoolesiani
reverso, sed qui se impio et pleno blasphemia! bnptlsmo Initlatum fuisse memlherat ^ id iMm ^otllm Dionyst^
consensiohem cuni Ecclesla Homana, et alienum ab iterando Bapiismo anlmum declarat, sed etlam argomcntc
cst ah Ipsius decessoHbus Reracla aui Demetrio qui hunc homlnem recepcrnnt, soliios non fuisse retleuntd
hsereticos baptlzari. fluc accedit Basllil iestimonlum , qul bnptismum Montnnistarum Dlonjrslo Alejtnndrino
probatum fulsse asseverat can i. Quod cx Clemente Alesnndrlno objicttur (Strom. 1, p.517), aquam hdereiieo^
''Um esse aquam alienam, id fton expidH probat sed contaminari qui Bnpiismum in hscreal jnm adulti nccfpiunl;
at Baptismum irritum sabcto Clementl et nullum Visum csse non probat. Difficillor Hd expllcandum Hierony-*
mus, qui In libro de Scriptoribu$ eccteshHicls testatur Dionysium AlcxandHntim Idelii ac Cypriinum de hap^
tismo haeretlcorum sensisse, ac plures ea de re iltieras Ecripsisse; acd hac in re pugnai Hiefonjmos adverta
fronte cum Basitio.

Ipsa etiam AfHca testls CitaH potest lllibs tradiiionis q\tm acerrimo impugnHvit. Neqno eolffl Aiirl nnie
AgHpplni decreta bnpiismum ab hdereiieis datum Iterabant; idque ipsos csse confessos perspieliar et hls
Firmlliani verbls : f Quod quidem adversns Stephanum vos dicere, AfH, potcstis , cognlta veHtaie, errorem vos
consuetodinis reliqursse. i Ipse eiiam Cyprlanus , dum ait in Epist. ad JubaL hon novam aut repentinam rom
esse ut baptlzeniur qui ab bscreticls In Ecclesiam Vcniunt , sed multos annos essc ex quo Sub Agrippino id
episcopi lii concilio Statuerant, non obsctire de noviiate oplnlonls suae confiietuf, illlusque foniem et eaput
Agri|)plntnii agnosclt. Exlsihnavlt Augtistluus inductum ab Agrlpphio morem, cum paulo po^t exarnisset) a
CypHano revocatom ftiisse. Sed id omnlno pAgnat, nt observavlt Tillemontlus , cum his CypHanl vcrbis ex
Eplst ad iubai. : i Quando exinde (nempc ab Agrlpplno) usqne in hodtcmum tot millia hxreticorom in pro-
vlncils nosiHs ad Ecclcsiam conversi , non aspernnti sint , neqoe cunctatl , Imo et rationabiliter et libenier
amplexl slnt,utlavacrl viialis ei saluiarls Bnpilsmi gratiam consequcrcntur. i Sed siCyprlanus consnctudinem
jam stabilitamdefendit, novam certe AgHppinus induxii, ut tot locis observat Augustinusin librlsde Bapiismo.
His testlmoniis plurimum addit pondcrls seciarum conseiiSns , quas acceptum in aliis sectis Baptisroum
iterare non audebant. Quis non videt tot ecclcsiarum totque secinrum consensum non ab alio caplte el fonte
quam ab Apostolls fluxisse, In rc prxsertlm quae maxlmls obstrucia difficnltatibus , nec ScHptoHs aperte in^
dicata, necalloEcclesisedecretoconfirmata, Ita lamen Catbolicls et haeretrcls explorata erat, tit contrarla
opinio gravis error videretur. Numquam satie post Apostnlos iam flrma persnasio inscolpi animls potuisse
liullo interveniente nnivers» Ecclesias decreto ; sed potins hscrcsis oifhim et Justissima cauilo, ne aui homlni-
lius hon baptizatis EoehaHstla daretur , aut Infantes In ha&resi bapiizati sinc vero Baptismo fnorerentor,
neeessitatem iterandi Baptlsmi plurlmls attulissent.

\L «-^QuiitfS ponssuioii mioHibm sbsr s. cmiAinjs DEFmuir.^NBo S40iu«iiiTA k luut m iGctcii^

AOMtHISnUITA, IttQ TBAMTIOlini BRIECIT.

Quamvis suam Ecclesk de lixrelicorum baplismo doctHnam ex ipso Apostolorum 6re acceperit, fatcndum
lamon est mon fuisse banc traditionem ex iilo genere quod omniuin aiiribusquotidiana pnBdlcalio incukaret.
Nemo umquam Ecclesiae sententiam de ChHsti et Spiritus sancii diviniiate, de mutationc donorum in corpus
ot SBnguiDem Chnsli et aliis ejusmodi rebus, sine summa negligentia Ignorare poiuii, aut sine summo scekro
impugnare « qma his dogflaalibus Cbristlaoornin aures in omnibus eccl&ils circumsonabant. Utrum auiem
b»reiieorum baptisma ratum Recnebahendam essct, id obscurari et die obsolescere potuiiin multis r^giooi^
hte^ ia qttlbos recipleBdorum hareticorum aut nullus erat usus aut adiaodum rarus. Quare mirari iion de«
hemos cmr hac ui re prsDSUnlissimi viri crraveHnt. Ac veritas quidtMU tskcik invcsiican pomissetf si con<
wgtm kkmm aBtiqiilssim» eec^si»! quA miuiquam horeticis carucrant quos oppugMrent ,^ rcdcttnios ia

Digitized by VjOOQIC

57 PRiEPATIO. 5S

Ecdcsiani reciperent ; qiialiB erat in primis Ecclcsia Romana, cum yetu$ilisslmo8 qaoMfne hmticos eonstct in
bane orbem sesc contnlisse. Sed hujus cantionis pnclermissnc lcvisMimam ciilpam susiinet Cyprianus » qul
coASoetttdinera rebopciiandi non indaxit in ecclesinm snam-, sed deccssorum suorum auetortlate constitu-
u« feperit*

Ratioamn momends qdibus utelmtur Cyprianns, tantum inest splendoris, nt se Aogustinus sohi EcdeAi»
aoctorHtte in contrariam senfentiam addnci fateatur : c Nec nos ipsi i, inquit I. n 4e BapL^ n. 5, c lale aliqaid
Mtomns asserere , nisi nniversse Ecclesias concordissima anctoritate firmali ; coi et ipse (Cyprianns) sine
dobio cederet, si jam illo temporc quxstionis hujus veriias eliqnata el declarata per plenariuro tonelliaHi 80<
lidareitir. I nocantem potlssimumargnmento nitebatnr Cyprianus: hsereses, cnm ab Ecdesi» nnitate ab*
sdssae slniet ex mortuis constcnt hominibus, non posse sanctiftcare^ remissionem peccatorutti et Spiritam
sanctom dare. c Quis aolem polesl dare, > inqnit in Ep. lxx, c quod ipse non habcnt? Aut quomodo potcst
spirilalia agere, qui ipse amiserit Spiritum sni)ctuin. i Et in Epi lxxi : c Noquo enim flodpiaRl itiie ali()uid
abl nihil esu i Et paulo post : i Bfnnifbslum e&t nutem eos qui non sunt In Eeclesia Christi inier mortuos com-
patari, nec posseab eo vivificnri niteium qni ipsc non vivnt. i Ex his et nliis ejusmodi testimoniis nequaquam
id sialnit Cyprianus, quod cx ejus verbis consequi cxisiimarunt cruditorum nonnulii, necessarlam Osae singnli^
mtnisiHs sanctliatem, iii sacramenta vatide administrent. Loquitur de univeraa soeieiate, non do privalia ; el
quoroadmodttm Eccleeiie catholics sacramenta, dum a malis admtnistrnntur, vim suam el eifoeUm colinoBl
preesbtie sanctoram d gemiiibus colombne , sic apud li^reiicos, ubi omnes moriiii aonl» sacramenla suo
efleeltt derraodari ac nalla prorsas esse cxistimabat, cum sibi persaadere non posaet colnmbaro, ut per maios
miiilstrea in Ecclesia catholica, ita pffr b^reticos ei scbismaticosin haeresi etscliismaie iiaptizare. Sio expli-
caftdiin Cypriani menlem ex plnribus locis perspicitar : c Qaomodo anteni mundare i , inquit in £p« lxx ,
c.et sanetiflcare aquam poieat apud quem Spiritus sanctus non est?.... Aut qoomodo bapliaans dare altori re«
missani peccatoram potesi, qoi ipse peccata sua deponerc extra Ecclesiam non potesi? i Ei in Ep. lxxiii,
p^ 499 1 c Numqiiid de ficeleaia! fontibus rigare potest , qni intas in Ecclesia non esl* > Faielur paulo post
baereticos, c si Ecclesisc devoli ct i» Ecclesia constitoti sunt , posso el Baptismo ejos el cffiteris salutaribus
bonltali. I Denique in eadem opisto)a(p. i53)conceptis vcrbismalos qui in Ecclesia sonl distinguitab hxre"*
lieis : c Porro aliud esl, inqaiii eos qui inlus in Ecclesia sunt de nomine Christi loqui; aliud est eos qai foris
smil eiconira Ecelesiam raeionl, in nomine Christi bapiixnre. Quare qui baereticls patrocinantur non id pro-
feramqood Pauias de rnartbos posuit, sod osicndanl si bscretico aliquid concedenduro puuvit, aul si Odem
cl baplisma ooram probavit , aut si perfldos et blasphemos remissionem peccatorum accipere exira Ecdesinm
poaee eonstliaiu i Eadem habet Firmilianus p. 149. ilinc observat Augustinns (I. iv d$ Bapu) Cyprianum
dislingaere c imer eos qoi mali foris sunl, et cos qui intus maii sunl ; i ac pluribus demonstrai minimc
acqui ex liac distinctione , ul Ecclcsia foris per bserelicos non baptizet , qucmadmodum per malos in*
tos baptixau —

Si pelUa a Gypriano e Scripturis argumenta non omni verisimililodinis colore desiiliita sant, ai quae ob-
jeelaeabadversariistnidltioni rcspondel, eataniiingcniiluce prorsusindigna. Humnnam tradiiionem appcllal
qood, nullius condlii auetoritate constitutum, in mnximis quibusque ecdesiis summo consensa observabatur,
nec in ipsa AfHca anle Agrippinum observari desierai. Gum autem ei objiceretur : c Quid ergo fict de bis qui
in pReleritam de boiresi ad Ecclcsiam venientea sine Baptismo admissi siml ? i sic respondet in EpisU ad Ju-
taL : c Potens esl Dominusmisericordia sua iBdulgcnliam dare,eieos qui ad Ecclesiam simpliciter admissi in
Ecclesia dormieruot, ab Fxclesia: $\ix muneribus non scpnmre. i lu hac responsione charilalem Cypriani et
nniroi inoderationcm fadle agnoscas ; sedqiiod ei objiciebaiur, cum et adultos et infantes complectcrctur , ipse
de adultis sese, at potest, expcdit, atde infaniibus in hasresi baptizatis , et in Ecclesia sine novo Baptiscno
anteasam raiionis morientibus, ne verbum quidem proloquitur.

Quaravis autem objcclx tradiiioni minus beile responderit Cyprianus, non idcirco tamen Iraditionis aucio*
ritatera flocdfeciu Nusquam exprimit aui dicit quod ei Simon Goulartius iu noiis ad EpisU lxxiv, et multi
alii proleslantes affinxerunl, i°omnem evangclicam et apostolicam traditionem csse quaerendam in Evangcliis,
Aetis aal Epistolis ; T omnia illa quae non possunt in his libris reperiri rejicicnda et contemnenda csso.

Non videtar coehim terra longius distare, qiiam Cyprinni senteniia ejasmodi commentis. i** Ex ejus de
^cclesiae inlallibilitato testimoniis qucc supra reiulimus, perspici polcst nn aliam fidci regulam non admiserit,
quara Scripturx conlextum a traditioue separatum ; V Cyprianus ci Firmiliauus nusquam querunlur quod
traditionem Stephanus, ut fidei regularo, opponat. Falenlur lianc traditionem dc Bapiismo haereticorum non
ilerando ol>servandam esse, si ab Apostolisorta sil; scd oriam negantab Apostolis, quia hxTCiici qni sub
Apostplis rediere, jnm in Ecctesia baptizaii fuerant (Epp. lixiv et lxxv). Addit Firmilinnus c cos qui
Itomae sunt non ea in omnibiis obsprvare quac sint ab origine tradita, vcluti circa celebrandos dies Paschae; i
cx quo (acile intelligitur quid dc traditionibus non scriptis scnserit Firniilianus. 5" Objectoe ab advorsariis lra<-
dirioni aliam opponit Cyprianus dequa cx utraqncparle conveniebal: c Necquisqnnm dicnt, i Inqnit in EpisU
ad Jubtti, (pag. 155), cquod nccepimns nb AposloIis hoc scqnimnr, qnnndo Apostoli non nisi unam Ecclcsiam

Ifadideruoi et Baptisma unum, qnod non uisi in cadcm Ecclcsia sit consiitulum ; ct nemiocro inveniamus ob ]r>

Digit^zed* A^

30 PRiEFATIO. 40

Aposlolis, cum apnd liscreiicos bnpiizalns essei, in eodcm Bapiismo admissum essc cl communicasfte, ol videan^
lur Apostoli baplisma hjrreiicorum probasse. » El in Episl. lxxiy, p. lil : i Quod el nunc faccrc oporlel Dei
sacerdotes pnccepta diTina senranles, ut si in aliquo nuiaveril et vaciliaveril veriias, ad originem Dominicam
ct ad evangelicnm alquo apostolicnm iradilioncm rcverfnniur, ct iiide surgat actus noslri ralio unde et ordo
etorigo surrexiu Traditum est enim nobis quod sil unus Dcus et Chrishis unus, et una ^pcs et fides una»
el una Ecclesia et Baptisma unum, i etc. 4' Adeo Cypriauus ei Firmilianus Iraditionem a Scripluris non divel-
lunt, adeonefasesseducuniab Ecclesiaeauctoritaie in inlerprclandis Scripluris discedere, ut lixreticoruni
bnptisma irritumesse lioc eiiain argumenlo pugnent, quod hxretici iiomen Palris et Filii ct Spiriius saiicli
aique eliam Ipsns interrogationes, c Credis remissionem peccaiorum cC vilam aplcrnnm per sanclam Ecclcsiam, »
aliter ac Ecclesia interpretarenlur (p. 131, U5, 154).

Tn.— CONnBllATlONEII NON COKPONDIT 8. CtPEUNUS CUIl IIIPOSITIONE HANVCIU IN UJIRETICOS REDEUNTES. -^

CONmHATlONEII INTER SACRAMENTA NUMERAT.

Non levis hic quaestio excniienda, ntrum Cyprianus eo crrore laboraverit, quem ei a inultls afOngi video, ul
impositionem illam mannum quam hxreiici redeuntes acciporc solcbanl, Conflrmaiionis sacramenlum csso
crederet. Eruditi viri Natalis Alexandcr {Disseri. u san!.) ctauctor novx ediiionis Lif^^^rorum summomn Ponl.
scite illl quidem demonstranl imposiiionem manuuin in hicrclicos redeuntes longe dist.ire sacrameiito Confir.
mationis; nec Slejihanum papam Confirmaiionem iterare voluisse, cum satis esse coiucnderet manum hxre-
licis redeunlibus imponere, ut acciperent Spiritum sancium. Sed iidem Cyprianum existimant adversariorum
sententiam minus intellexisse, sicqiie cum illis pugnasse, qunsi Confirmationem in haeresi acceptain iicrarent. .
Proferuntur adversus Cyprianum h»c ipsius testimonia : t Quod si secundum pravam fidem, i inquit in Episl.
ad Jn^iitafiiim, pag. 131, < baptizari aliquis foris ct remissam peccatorum consequi potuit, secundum eamdem
iidem consequi Spiritum sanctum potuii : et non est necessc venicnti roanum imponi, ui Spiritum snnctum
coqsequatur el signetur. Aut utrumque enim fidcs foris potuit, aut neuirum eorum qui foris fuerat accepit ; i
el pag. 136 : t Baptizari eos oportet qui de hoeresi ad Ecclesiain veniunt, ut qui legitimo et unico sanctae
Ecclesiae Baplismo ad regnum Dei regenerationc divina procparaiitur, sacramento utroque nascauiiir, quia
scriptum esl : Nisi qnis renalus fuerit ex aqua el Spirilu^ non poiesl iiUroire in regnum Dei ; i et in EpisU ad
Stephanum, pag. 128 : < Tunc enim demiim plene sanctiflcari ei esse filii Dei possunt, st sacramcnlo uiroque
nascnntur, cum scriptum sit: iVtit quis rcnalus, etc. i In camdcin scntcntinm loquitiir Ncinesiaiius a Tubulis
in concilio Carlhaginensl : t Male ergo sibi quidani interprclaniur, inqiiit, ut dicant quod per manus iinposi*
lionem Spiritum sanctum accipiant et sic recipiantur, cuin mnnifestum sit ulroque sncramento debere eos
renasci in Ecclesia catholica. i

Sed haec testimonia videntur explicari posse, nec mihi persuadent Cyprianum in re ante ocolos posita
oscitantem errasse, ac res nalura et usu Ecclesiae adeo distinctas opinione confudisse. lilius autem senieniiain
certissimis vestigiis indagare licet in Epist. ad Qmnium (p. Ii7), ubi sic loquitur : c Et dicunt se in lioc veic-
rem consuetudinem sequi , quando apud veteres hxreseos prima adhuc fuerint Initia, ut hi illic essent qiii
de Ecclesia reccdebant et bic bnptizati prius fuerant ; quos taroen ad Ecclesiam reverlentes et poenitentiani
agentes necesse iion eratbaptiznre. Quod nos quoque hodie observarous, ut quos conslet hic baptizatos esse,
el a nobis ad hxreticos transisse, si postmodum, peccaio suo cognito et errore digesto, ad vcritatem et ina-
Iricem redeant, satis sit in pceniteniiam ronnum imponere; ut, qoia ovis fuerat, hanc ovem abalienaiam ci
errabundam in ovile suum pastor recipiat. i Non id ngitur quam recte Cyprianus adversariis respondcai, scd
quid respondeal. Cum isti contenderent traditum ab Apostolis, ac semper in Ecclesia observattmi foisse, ut
acceptum in hacresi Baptlsma non iieretur, sed redeuntibus cum Iioc Baptismate haercticis mnnus tantum in
pcenitentiam imponatur ; respondel Cyprianus non immeriio olim haereticos sine Baptismo susceptos fuisse,
quia prins baptizati in Ecclesia fuerant ; scque idem facere profitetur, ut, si quos ex haereticis in Ecclesia bapti«
zatis susciplat, manuro tanturo in poeniientiaro imponat. Uno V^rbo, conccdit adversariis hanc haereticorum
recipiendorum consuetudinem, quam tanto studio defendebant, et olim usurpataro fuisse, et*a seipso, ubi
quid simile inciderit, asurpari. At nemo dixerit Cyprianum confirroationem aut in Ecclesiae primordiis itc-
ratam credidisse, aul iterar^ voluisse, quoties hxrciicis in Ecclesia ante hscresim baptizatis manus in poeni-
lcntiam esset imponenda. Immerito ergo manuuro in haercticos redeuntcs impositionem cum sacramento Con«
flrmationis confudisse accusatur. Sentenliain Cypriani Confirroat in concilio Carihnginensi Crescens a Cirtha ,
qui baptizaiidosccnsetoronesabhxresi.etschismateredeuntes, c exceptis his sane qui in Ecclesia cntholica
fueriiit ante baptizati, ita tamen ut per manus impositionem in poenitentiam Ecclesiac reconcilientur. i •

SedcurCyprianos postulat utquiinhxresi bnptizati sunt, rcdeuntesad Ecclesiam, c ulroquc sacramcnto nns«
Cnntor? i Quid alitid esse polest utruroque illud sncraroentum, nisiBaplismus et Confirmatio? Ilxcdiflicultas
solvi potesl : nequo enim repiignat ut Cyprianus, ansa ab adversariis accepia, sncramentum Confirmationis
ilerandum esse coiicluderet, quamvis illud ab adversariis ilerari minime suspicaretur. Sanctus Slephanus ei
qui ab illo stabant, etsi baptisma haerctiicorum ratum habebant, fatebantur lainen Spiritui^ snnclum in cjt 8%

A\ PRiEFATIO. 42

inodi bapiismo non conferri; ac proiode redeaniibus ab haeresi necessariam esse aliad saeramenturo, ut Spi-

riiom sanctum acciperent, quem in hxresi consequi non potuerant. Hoc autem sacramenlum erat manus

imposiiio in poenitenliam, sive sacramenlum Poenitentioc, quod, tesie Gypriano, Spiritum sanctum poeniientibus

confert. Nam inler alias causas quibus adductus Cyprianus paccm pocnitentibus concesserat, hanc recenset ;

quod nccesse esse duxerit poenitentes ad persecutionere suslinendam prxparare, et Spiritus sancti donis .

iostruere. t Quando autem (Dominus) dicat, inquit, in tradilis aique in confessione nominis constitutis spi*

ritum Pairis loqui, quomodo potcst ad confessionem paratus aut idonens inveniri qui non prius, pace accepta,

reccperit Spiritum Patris, qui, corroborans servos suos, ipse loquitur et conGletur in nobis(Ep. liv).> Quam-

obrem Cyprianus , cum vidcret adversarios negare opus esse Baptismo hxrcUcis redeuntibus, sed tantum

manus impositione, ut acciperent Spiritum sancium , inde ansam arripiebat ut duples sacramenti genus

baereticis redeuntibus opus esse statueret , alterum ad peccatorum remissionem, alterum ad accipiendum

Spiritum sanctum. In quo quidem generatim Cyprianum inter et adversarios conveniebat neeessarium esse

lixreticis redeuntibus aliquod sacramentum , ut acciperent Spiritum sanctum ; sed necQSse non erat boc

sacramentum nominatim designare. Non absimili modo Vhicenlius a Thiburi, in concilio Carthaginensi, assen-

litur adversariis necessariam esse manuum impositionem ; sed eam aliter ac ilii interpretatur : < Haereticos scimus

inquii, pejores esse quam ethnicos... Ergo primo per manus impositionem in exorcismo, secundo per Bap-

lisnii regenerationem tunc posstintad Cbristi poUicitationem venire. i Assentitur adversariis Yincentius de

manus impositione ; sed illi manus impositionem in poenitentiam intelJigebant, iste in exorcismo. Minime

ergo niirum si Cypriano cum advcrsariis convenit de sacramento ad Spiritum sanctum conferendum necessario ,

quamvis utrique illud sacramentum aliter interpretenlur.

Ex his aulem perspicitur Confirmationem semper in Ecxlesia distinctum a Baptismo sacramehtum fuisse.
Uinimque vocatur sacramentum et diversos sortitur effectus: etsi enim in Baptismo accipitur Spiritus sanctus^
ul tot locis Cyprianus observat, lamen praecipue Confirmationi altribuitur, quae novis praesidiis et Spiritu
sancti donis corroboral eosqui jam in Bapiismo Christum induerunt. Hinc idem Cyprianus, cum ei objiceretur
leis qui in Samaria baptizati fuerant, adveuientibus Apostolis Petro et Joanne, tanttim manum impositam
esse, ut aciperent Spiritum sanctum ; i sic respondet in Epistola ad Jubaianum : c Et idcirco, inquii (pag. i52),
quia legitimum et ecclesiasticum Bapiismum consecuti fucrant, baptizari eos ultra non oportebat, sed tantum-
jnodo quod deerat id a Petro et Joanne factum est, ut oratione pro eis habita et manu imposita invocaretur
et infunderetur super eos Spiritus sanctus. Quod nunc quoque in Ecclesia geritur , ut qui in Eccle-
sia baptizantur» praepositis Ecclesias Offerantur et per nostram orationem ac manus impositionem Spi-
ritum sanctum consequantur, et signaculo Dominico consuromentur. i Quis ex his non perspiciat ConGr-
mationem non esse appendiculam quamdam Baptismi, sed verum et distinctum a Bapttsmo sacramentum»
quod a diaconis omnino adminisirari non possit, quodque non ad exteriora tantum dona pertineat, sed maxime
ad augendam et intentius roborandam Baptismi gratiam, ita ut utroque sacramento renasci dicamur. Atque
id quidem miriOce coufirmant Cyprianus et alii Afric;e episcopi in epistola ad Numidas : i Ungi quoque necesse
est, inquiunt, eum qui baptizatus sit, ut, accepto chrismate, id est unctione, esse unctus Dei et habere in se
gratiam Chrisii possit. i Quse sequuntur obiter explicare conabor. t Porro autem Eucharislia esi, i inquiunt
iidem episcopi, c unde baptizati unguntur oleo in aliari sanciificato. Sanetificare autem non potui^ olei creatu-
ram qui nec altare habuit nec ecclesiam. Unde nec unctio spiritalis apud haereticos polesl esse, quando con-
stet oleom sanctificari et Eucharistiam fieri apud illos omnino non posse. i Optime hunc locum emendavit
Baluzius, pro eo quod legcbatur in antiquis editionibu8,c oleum in altari sanctificatum ; i velapud Erasmum et
Paroelium liberiori conjectura, t Eucharistia et unde baplizaii ungunlur^oleum in aliari sanciiflcalur. i Porro
non id dicit Cyprianus quod ab eo per metaphoram diclum existimanl Rigaltius et Feilus, Eucharistiam esse
oleum quo ungimur, sed potius Eucharisiiam esse id unile oleum quo baptizali unguntur, sanctificaiionem
deducit; quia videlicet oleum in altari sanclificabatur inier ipsas sacrificii preces.

^UI. — PCENITBNTI^ SACRAMENTCM EX 8. CVPRIANI TESTIMONIIS DEFENDnUR.— QUAM NECESSARIUM JUDICAVERIT,
QUAM SANCTE ADMINISTRARI VOLUERIT OSTENDITOR. — NONNOLLA ILLIUS DICTA EXPLICANTUR.

IUud cUam ex testimoniis allaiis facile pcrspicitur Poenitentiam inler Ecclesi» sacramenla numeratam
fuisse, siquidem generaiim, ul dixirous, inter Cyprianum ejusque adversarios conveniebat Poenilentiam et
Confirmationem esse sacramenta : unde conccplis verbis declarat Cyprianus, ut modo vidimus. Spupitum Pairis
in Pcenitentiae sacramenlo donari. Ut Bapiismum caiechumenis, siclapsis absolutionem etpacem necessariam
jodicabat Cyprianus : nam, cum latens in secessu videret se non tam cilo rediHurum et jam aestaiem coipisse,
quod lempus infirmiiatibus assiduls et gravibus infestatur, tam audientibus quam lapsis providendum
exisiimavil ut necprimi sine Baplismo, nec lapsi sine pace morerentur. Tanii faciebat Cyprianus hanc
remissionera delicii per sacerdoies faciam ( sic eniih ipse appellat lib. de Laps. pag. 191 ), ut grandc piacu-
lum a Marciano Arelatensi admissum putarei, quod ipsius culpa et crudeliute muUi ex fratribus sine pace anms
superioribus obiisscnt (Ep. lxvii). Aique hsec causa sanctum Martyrem adduxil ut, insunte pecs^uliono ,

S. Cypriam. IV. ^ ^ O

45 PRJlPAm U

Gaili el Yol«titiii« iaipBOt siib D«cio, qoi pceniteiiUain agere a priflio lapsos die non desUlerant, ad paccni
adnitUeret. Euro enkn idonenni ad oonreisiouem CiirisU futnniffl non potaliat qui iion prius, paoe a sacerdo-
liliuft aeoepta, Spiritnin Patris rocopisset ; lum vero meluebatne, si quis, reiicUs omuibiit, fof tcnt et in leiicbris
ntqno iu toiiludine eontUtutiis in ktronea forte incurrissei, aut in febribus et iu iangnore doccssisset, sibi
impuiaretur qnod lam bonus miies sine pace et sine commnnicatione decessisset ( Ep. liv ). F.x liis patet
qnam parum eos salotcs cnra noUidtet qui boc sacrameotum floccifuciunt, et ex sacramcntonim aUM) cxpungout,
qno si qtiia ex lapsis olim caruissec, noii ex iis solum quorum adbuc indrma yirlus erat, sed ex iis etiam
quorum pcrfeda cbaritas omnibus rebus pro Cbnsto abjiciendis eiuceliat, damiium grando Tisnm fuissct.

Confessu) peceatomm a Cypriano yeodicatur ut pars sacramenii oinuiuo neoessarta et a Doo pncs€ri|ila ;
bortatur lapsos ut c iioguU confiteantur delicinm suum, dum adbncqui deliquit in saeculo est, dom admiiii
confessio^us polest, dum saUsfactio et reini6sio £acta per sacerdotes apud Deura grau est > ( tib. de Lap$.^
p, 191 )• Narraiin eodem Ubro ulUonis divin« miracula in eos nuper ediu qai peccau ooculta sacerdoCom co*
fnttionl sukraxerant; eUanai soelus cogitaUone sola susceptum sit, id sacerdtilibus dedarandum et coiift-
leodumdocel* < Denique quaiito etfidemajoi^, iuquil (p. 190), et limore metiores santqui, quamvis nullo sa-
crificii aui UI»elU laeiuore constrieti, quoniam umen dc lioc vel oogiuverunt, boc ipsom apod sacerdotc^ Dei
dolenler et simpliciler oonfiientur, exoMKdogesin co«scieniiac faciunt, animi sui pofidus exponuni, salutarem
medelam parris lieei et modicis YnUioribus exquirunt, scieutes scriptum esse : D€m$ non irrid^iur. > Miror auc-
torem editiools OxoMcnsis negasse ex boc locO eoiifcssioiiem auricuiarem eonsequi. <}uinetiam senteiiiix snas
testem ciut Lombertnm : f ErudiUssinuis Lomberius > iiu|uit iu iiota ad bune locum, crecte Innc coUigit crimina
secreia confessione et poenileiiUaapud Deuin expianda, i>cc auricularem coniessionem. qaod Toluii Pame!iu«,
exittde confici.t At profecto Paroel««m inter ei Lomberium miririce convenii, ac diserUs terbis Lomberins
secreurum oo|^atioDnm eonfessionem sacerdolibns facinin fuisse declarat. Nec sane ex verbis Cypriani
alind erai poiesi. Nam, cnm coMost confessionem oeculiorum criminum publice ei omnibus audicntibus
£MStam ani saUea praescripiam mom Aitsse, luoe ciarius est oos qui cogitationes malas apud sacerdotes con*
fitd»niar, q«i cxomologesio eonse&cnU«i facidMnt, qni animi sni pondus exponebant, et vulueribus mcdelain
exquirebant, peocau sna a«ribiis alienins sacerdotis deposyisso. Prsterea ocgari non potcsi circomsuntias
omnes in pamiicniia imponenda, Umqnam aurifiois sUtera, exaroinaus ftitsse ; id diseno iesiatur Cyprianus
n Eptst. UL At qnooiodo sacerdoies conrenientem cnique pmnitentiam ob occuiia peec:Ua potnisseut tuiponcrei
ntsi ilis lapsi oonseienUc soae ittspiciciidx eopiam feeisseHi f lu quo qaidcm observaiiduui csi banc eogiu*
tieinim eanfessionem tton eximto qnodam et iion priescriplo pietaUs ardore, scd adimplendi pra^cepU di^^tiii
necesskaieconiioeri; c seientes acriplaia ossc, mfL Cypriaans: Deui n»n irridHur. >

Qnosanciior eral Cyf riamM, eo veliemenUos caTit ne saeramentum quoil ad homiomn salutem fnsUtntom
esi, in eonim pemiciem cofirertereiur. Quod atilem illlus bac in re studium excitavit, ei cximia doctrin» pos-
leris prodend» oeeasionem dedit, nequiUa fuii nonnnnomm pre^teroroni qui, lum ni Cy^iriano motcstiam
exbibere«i,ium«igraiiamaptidlMmWic6iH)voaac«pioinirem, lapsosonerepa^mtentix^^^^ lii ejusflHHfi
liomines stndio veritaiis aecensus sle imebiioT S. Mariyr in lib. de Lafms : t Paeem ^Kant essc, iiif]uii (p.l88),
qnam quidam verbis faUactbns vondiiaiu. Non csi pax ifla scd bellum, nec eccleeiai jtiHgitur qni ab Evange-
Ko separator. Qokl tn§uriam beneficimn voeani? quid impleiaieni vocatMilo piciatis appeHantt quid cis qni
flcre jttgiier et regare Poa i n u m «oum debcnt, iutercepu poeuiientix lamentatioBe communieare se oinMilani?
Hoc suiii ejnmnodi la^isquod grando frugibus, qnod turiMduin sidus arboribus, qnod armenils pesUtens vas-
Uias, qood navigiis sttva iempesus : solaiimn aetern» spei adtmunt, arlKncm a radiec sulrvertunt, scrmone
morbido ac letliak coniagtum serpunt, n&vcm scopnUs, ue in portmn perveniat, itfHJkiBi. Non eoneedii pacem
facifitas isU, aed tollii, nec commmiicatiottem tribuit, scd impedit ad salalem. Persecuito est bxc afia ti atia
tentatio, perttnamsubUKs tiiTfnicns imptigiiandis adbtic lapdis occuita populaUone grassatitr ut lamentaiio con-
quiescal, ut dolor bileal, ul deHcii memoria evanescat, ui comprfnialitr pecionmi gemitns, stntoatur Aotns oco-
lorum,nec Dominum graviter ofiensum longa ot plcnapoeniiciitiadcprccelur, ciiiii scripium sit : Memenio unde
ceeideris, ei age pemtentiam. > Piura non referam, comctmjue liceal €y|>riam sementtam ochIis c e rn c re in-prac-
claris illis Irrtcris qnas de cansa lapBorum ad elcrom, ad ^ilebem, ud eonfessares aique ad ipsos eiiam lapsos
scripsit. Nec minor Evangelii vigor eniiescit in lilteris confessoriim Romanorun), iiipriinis vcro in cximiaClcri
Homani Epistola (inler Cyprhnicas xxxi) quam pertotom orbcm terrarimi mtssaui fuisse discimtts ex fipist.
Lii Cypriani. < Absit entm alx Ecdesia Romana, inquiuni, vigorem snum tam profana facilitate ^imittere, et
nervos sevcrfiatis eveisa tidci majesiate dissolvere, ui cum adbuc iion Untum jaeeanl, scd ei cadatit everso-
rum fratrum ruinaj, properata nimis remcdia oomiminicaUdnum titiqne iion profutura prxstentur, ci nova pcr
misericordiam falsain vUlnera velcribus transgressionis vulneribus imprimantur, nt miseris ad cvcrstonem
majorem eripiatur et pa^nitentia. Ubi enim poierit iitdulg<:nUa! modicina proficere, si eUain ipse medicus, in*
lcrcepU poenitenUa, tiidulget periculis, si Untummodo opcrit vuhius, noc .siiiit necessarid temports remcdta
obducere cicatriccm ? Iloc non est curare, sed, si dicerc veruni volumus occidcre. > Tanla fuit bac in re Cy-
priani constanUa, ui nibileum iuflcciere pntuerit: non mnrtyrum libelli qurbiistamen non pamm trtbucbat»
non immlnens a ncfariis prcsbytcris periculuii), nou dxcitatac ab ipsis sedrUon^. cum^ir/nQimuUis provtnciso

io fR.EFATlO. 46

Cnrtiiagincnsis civitalibus impclus in prxposilos pcr muliiuidincm fjclus csscl, ac Cr<rlltnginc quidum turbtH
lciiU pcr cpistolam confesjorum velul quibusdam facibus acccusi, plus exardescere el paccni sibi dalam cx-
lorquerc coepisscnt. In co perstilil S. Martyr quod anie dccrcverat, ul rcs ad conciliura inlcgra scrvarclur;
ei arcerc a communione sua non dubilavit, si quis antc iHud tempus cum lapsis ausus csset commu-
olcarc.

Nec lamen Cypriauum cxistimandum est juslo severiorem fuisse. Nihil co Icnius fuit , niliil ad indulgen-
linn) proclivius. Operam dabat ut nec acerbus nut durus aut in frntribus fovendis inhuuinnus viderctur, ncc
itcrum solulus essel ac facilis ad communicationim lemere iaxandum. Lapsis qui ad eum oranlcs scripserant
c s€ delictum suum cognoscere ct poenitenliatn veram agcre , nec ad pacem tcmcre aut imporlune propc-
rare, > summ.an) humanilaiem exhibuit. c Quibus quantum gralulatus sim, inquit (Ep. xxvu), Domiuus tcs«
its e&t, qui dignatus est ostcndere quid ejusmodi ct tales servi de cjus benignitale mercuntur.» Prxcipuc vcro
Ciuluit ienitas Cypriani cum, instanle Galli ei Yolusiani pcrsecutione, omnes omnino militesChristi, qui arma
desideral>anl et praelium ilagitabant, inlra castra Dominica collegit, et cum aliis episcopis censuit cis qui de
£cdesia Domini non reccsseranr, sed poeniieniian) agere et iamentari ac Domiuum deprecari a primo iapsus
6tti die uon desliierant , pacem dandam csse- Lenitaiem suam sic ipse dcscribii in Epist. lv : c Opto omncs,
laquit, in Ecclesiam regredi , opto universos commiliiones nostros inira Chi ihti castra ei Dei Patiis do^
ioictlia concludi : rcmiito omnia , multa dissimulo studio ct voto colligcndui fratcrnilaiis ; eliara qu;c iii
Dcuin commissa suni , non pieno judicio religionis examino , deiictis plusquam oportet remiticndis peuo
ipse dclinquo : ampieotor prompta et plena diieciione cum poBniieDtia reverlenies pcccuium suura saiisfac-
Uone humiii ei simpiici confltcntes. >

Tota Cypriani el ngendi ei disserendi ratio commissam a Christo cpiscopis fuisse ligandi ct solvcndi po«
tcslaiem lesiatur, et in hoc judicio quanta siladbibenda cantio et aniuii provisio demonslrat : sed, nc iilius
dicta nonnuila in dcteriorem pariem rapiantur, ea brevitcr explicarc conabor. Ajt S. Miriyria Ubro do
Hab, Virg. (p. i75) c quod nulia sit venia ultra delinquere postquara Dcum uosse coepisti ; > in iibro iu
Tetiim. (c. 18, p. 514) : c Non possc in Ecclcsia rcmitli ci qui in Dcum deiittucrit, > idqtie probatex his vcr«
bis i Reg,, c. ii : c Si deUnquendo peccet vir adversus virum, orabunl pro eo Doniinum, Si autem in Deuni
peccel homo, quit orabit pro eof > Sed suam ipsc senlcntiam nilidc exponit in libro de Exltort. MarL^
(p. 164, c. 4), ubi idem testimonium ciiat; neque ex eo probat peccata in Deum comniissa dimiiii non posse,
6ed lanium c non faciie iguoscerc Deum idololatris. > Nihil ergo de ligandi elsoivendi potcstate, nihil dcjudi-
cio sacerdoium deirahit; sed ccrtis quibusdam legibus judices adstringit, ita ut non facile dimiitant quos
non facile a Deo dimillunlur. Hinc, cnm schismalici pcenitcniiac onus lapsis eximerent» sic cos refeilit in
Itbro de LapsiSy (p. 186) : c Nemo se faiiai, neu)o se decipiat, solus Dominus misereri potcst : veniam pec«
catis quac iu ipsum commissa sunt, solus potest ilie iargiri qui peccata nostra porlavil, qui pro nobis doluit»
quem Deus tradidit pro peccatis nosiris. Homo Deo esse non potest major : nec remittere aut douaro indul-
gentia sua servas poiesi , quod in Dominum deiicto graviore commissum est , ne adhuc lapso et hoc accedai
ad crimen , si ncsciftl esse pracdicttmi : Maledictus homo qui spem liabet in homiae, Dominus orandus est ,
'Doininus nostra satisfactione placandus esl, qui neganiem negare se dixit , qui omac judicium de Paire so*
•kis accepit. > Quemadmodum iioc in loco Cyprianus martyres plurimum possc apud Dcum non negat , seil
ia libetiis qnos dare soiebant , modum quomdam ct deiectum requirit ; iia eam tantum potesialcm cxagitai:
qiKim sibi nefarii preshytcri pcr fas ct ncfas arrogabant. At ubi pr£cscri|Ux a Clmsio et Ecclesia leges ser«
vantfir, tnm vero Cypriauus raium apud Deum licri docet sacerdoiis judicium. Ilinc lapsos horlatur in libro
4eiAipms(p. 491), ulpcccata confitcantur cdum satisfactio et remissio facta pcr sacerdotes apud Deuin
•f raia esl. i Docei sub Hnem cjusdem libri Deum c poenitenti, operanii , roganii, > posse c clemcntcr
ignoscere, et in acceptum referre quidquid pro taiibus et i>etierint martyres et fecarinlsacerdoics. > Hac spe
cofl&sus, cum lapsi instanie nova persecutionc plurimum ardoris ad pugnam prx se (crrcnt, prvxscriptum
iltis poeniieniise tempus imminuit, ac nefas esse duxit (Epist. liv, p. 77) c Ecciesiam pulsautibus claudi,
quando perniiscrit ipse qui i^em dedii ut ligala in terris ctiam iu coelis iigala esscitt, solvi auleui posscnt
iiric qoac hic prius in Ecdesia solverentur. >

In eamdcm sententtam accipi debet quod ait Firmilianus(p. 144), conciiia singulis anuis haberi, ut da
reibus majoris momenti inter se episcopi delibcrcnl, ac c iapsis quoqne fralribus ci post lavacrnm saiutarc a
diabolo Tubieniiis per poenitentiam medela quaeratur; non quasi a nobis , inquil, remissionem peccatoruia
consequantiir , sed utpcrnos ad inteligentiam delictorum suorum convertanlur, ct Domino plcnius saiis-
facere cogaoiur. > Non iicgat sancius Praesul poiestatem dimittcndi peccata, quam in hac ipsa .Epistola
(p. li8)soii Ecciesiae cathoiic» vindicat; sed vcrbis modo allalis videtur incsse quidam aculeus in Stepha-
«iiun, quem Firmilianus credebai pius sequo et miuisiris et riius exterioris observationi iribuere, quusi sa-
eraiDcntofum elTccium lOe hsresi quidem iiiterpcliiiri st.itucrci. Qaod cum secus viderelur Firmiliano , negat
boninibus conce&sam esse ut poccvta ad arbiirium suum dimitiant. Non absimili scnteniia Origcncs in
iibr<i de Qmtime cooiendii non on>nia pcccaui csse dimiiicnda , aui sola oratione ct sacrincio cxpLinda,
•cd quaedjun rctineii, id cit poeuilcuiiic sul)jici dcborc ; ac os rcfcliii qui sc idylohurias condouarc, aduiic* lc

47 PniEFATlO. J^

rin cl fornicationcs possc diniiUcrc glorialaulur ; qunsi pcr ipsornm prcccm pro iis qsii linec pcrpciraruni ,
pcccaium ad inoricin dimiltalur.

IX. — OTBUH IN AFRICA ANTE S. CTPRIANUM GRATISSIMIS CRIMINIBUS NEGATA FUERIT COMMUNIO POST IHKMTENTIAM.

Scd, ul faciiius de Cypriani ejusquc collegarum dccrctis judiccttir, paulo aiiius rcpelciida ecclcsi:e Africnnx
disciplina, ac breviicr examinandum ulrum anie xMaten Cypriani gravissimis criminibus, u( ido'oIalricc et
liomicidio, concessa necne pax post poenitentidm fiierit.

Qui poenitentiam, quam sani contempserant, in extrcmo pcriculo pclebant, ii, snltcm in Africa, primis sx-
cnlis rcjiciebantur, ut patet ex Cpist. lii Cypriani (p. 73) : < t)i idcirco, inqiiii , frater cbarissimc, poenitcn-
tiam nou agentes, nec dolorcm delictorum suorum lolo corde et maniresta lamentationis suae professione
tcsiantcs, probibcndos omnino ccnsuimus a spc commnnicaiionis ctpacis, si in infirmitnte atque in pcriculo
coeperint deprecari, quia rogare iiios non dclicti pocnilentia, scd mnrtis urgeniis admoniiio compellil; nec
dignus est in morle capere solalium qni se non cogitnvit esse moriiurum. i Quod antcm spectut ad eos qui
niature poenilentiam petebant, nemini dubinm esl quin pncein adulleris in Africa nonnuili nntc Cyprianum
episcopi negandam dccrevcrinl. Id discrle (eslatnr ipsc Cyprinnus in Cp. lii (p. 72) : < Ct quidcm apud an-
tecessorcs nosiros, inquit, quidam de episcopis isiic in provlncia nostra daiidam pacem nioecliis non puta-
verunt, et in totum poenileniite iocum conira aduUcria clauscrunt. i Factum videtur boc dccrciuin intra
iliud spatium quod a Terlnliiano ad Cyprianum ellluxii. Nnm Terlnllianus in libro de Pudicitia pncis aduitc-
ris post poeniteniiam dandse consneludinein , ut cominuncm Ccclesio', cailiolicas morem exagiiat, seqne oliin
falciur iia sensisse dum in Ccclesia versaretur : < Crit igitur et bic adversus Psychicos titulus, inqurt cap. 2,
advcrsus incae quoque sentenlias retro penes illos societatem , quo magis ht)c niihi in notam lcviuiiis objec*
tciii. I Quod autem opinati sunt eruditi viri severo illo decreto quod comineiiiorat Cyprianus, idololatras cl
bomicidas, quorum scelus adulierio gravius csi, comprebensos fuisse, non vahle probabilis videtur bu;c
conjectura. Fieri enim potuit ut nimiam adulterii licenlium nonnullis in locis episcopi gravioribus poenis
rcfrxnandam judicarent, ncc tamen de idololatria ct bomicidio idem statiierent , cum prxsertim cnvendum
cssct nc Montanisiarum instituta in Ccclcsiam induci vidcrentur. Quo autem odio flagrabat apud omiics
biijus hxrcsis severiias, conjici posset episcopos hoc saliem sohitii adulteris poeniieniibus reliquisse, ut pa-
cein in articulo inorlis acciperenl. Sed bxc Cypriani verba , < et in totum poeniieiitix locum contra adulteria
clauscrunt, i ui pcenitentiam , ila etiam spein pacis omnlno pncclusaiu fuisse indicant. Cur eniin poeniteniia
iis iinposiu non fuisset quibus post annum aut forte etiam citius danda pax erat, si in mortis periculum
ncidissent; quique, si e morbo evasissent , pacem semel acceptaro retentiiri erant, et eodem jnre futuri
ac alii fideles ? Nam qni bis temporibus pacem urgente periculo .icceperant, hoc benericlum resiituta in inte-
grum vaietudine scrvabant , nec poenitenliae cursuin explere cogebantur, nt palet ex Cypriani Cpist. lii.

Sed de adulteriis aUisque gravissimis peccaiis antc hnresim Monlanistarum , ac de idololniriaet homicidio
post ipsos Montanisias, multx magna^que occurrulitdifOcuUales, qux v.iriis sententiis locum dedcrunt. Cxi-
siimavit Peiavius in iwt. ad Epiphan, (p. 251) priniis sxculis gravissimorum criminum reos communione pro-
hibiios fuisse, nec umqnaro, sive incolumcs, sive moribundos, Ccclesix restitutos ; atque hanc severissimam
discipliiiam sub Apostolorum (empora et ad Tertulliani fere saeculum obiinuisse, sed a Zephirino pontilice,
quod ad inoecbiam spectat , paululum relaxntam , Cypriani temporibus majores ad lcnitalem progressus ha-
buisse. Morinus lib. IX, dePcsniC, cap. 20,et Natalis Alexander, dis$erl. vu in Uist. \u iosc,, in aiiam
prorsus sententiam ivere , et primis illis saeculis pacem lapsls peracln poenitentia concessam fuisse conten-
dunl, nec morientibus in decursu poenileniiac negatam. Quod magis mirere in bac senlentiarum varietalc»
insigncm TerUiUiani hicum , qni toilus controversiac cardo cst , utriquo in eamdero scnlenliam accipiunt.
Inier utrosqiie convenit Tertullianum, cum ait l b. de Pudtcf/m, cap. 5 : < Idololatram quidem et homiculatn
semel daninas, moechum vero dc mcdio cxcipis? i et cap. 12 : < Hinc estquod neque idololalrix, neque san-
gaini pix ab ccclesiis redditur ; > diserlc docarc pacem idololatriae et bomicidio apud Catholicos negari. Scd
Tertnlliunum Peuivius in rc oninium oeulis exposita nieniiri non siispicntur; nefariae iUum calumniae el
putidi mendncii Morinus et Alcxandcr accusare non dubitant. Neutris omnino assentiri possum, necPetavio
iiimiam severitateni priinis sxculis arfingonii, ncc Morino et Alexandro mendacii noum TerluUiano inuren-
tibus. Qunmobrem dcmonstrnrc aggrediar tria illa gravissima peccata idololatriam , homicidium et adul-
terium a poenitcniia ct pacc exclusa in antiqna Ccclesia non fuisse, nec Tertullianuro aUam Caihoiicis doc-
trinam adscribere.

Primum rationis momeiUum , illudquc noii lcve, suppeditat ipse Teriullianus , cujus bacc vcrba in libro
tf6P(emltffi(ia legunlur, cap. 4 : < Omnibuscrgo delictis, inquit, seu carne seu spiritu , scu facto seu
Toluntatc cominissis , qui poenain per judicium desUnavit , idem et veniam per pcenitentiam spopondit. i
Nominatim idololntras boc bencficio non excludi dcclarat cap. 7 : < Iiaque (hostis) observat, inquit, oppu*
gnat, obsidet,si qna possit aut oculos concupisceniia carnaU ferire, aut animuro illecebris saecularibu^
jrretire, aui lldero terrenx potesUUs forroidine evertere, aut a via ceria pervcrsis iraditionibus detorquci^c ;
iion scandUis, non tenuitiouibus deficU. Uxc igitur venena ejus providens Deus. xlaus^Ucet ignoscenti»

^^ . rRyEFATIO. 60

janua et iiitinciionis sera ohslructa , aliqnid adliuc permisii patere. Collocavil in vcslibiilo pocnitentiam se-
cundam, qux pulsantibus paicfaciai. > Ita Terlulliauus dum adhuc inler Calholicos versaretur. Monlantsta
faciusaiiud docuit, sed repugiiantibus Calholicis, quos sic loquentesinduc.il lib.rf^ Pudic, cap. 2: i Cajierum
Deos , inquiuut, bouus et optimus , et misericors et miserator el misericordiae plurimus, quam omni sacri-
ficio aniepouil, non laniiducens peccatoiismorlem, qnam poeniienliam , salvificalor omniuin ct maxime
iidelium. Iiaque el rdios Dei misericardcs esse oportebil , doiiantcs iuvicem siciil et Chrisius donavii iiobis;
non judicanies, nejudicemur. > Idem Teriullianus peccaia dividit c iu duosexitus, ac alia rcmissibilia ,
alia irrcmissihiiia » essestaiuit; sed faleiur Caiholicos fcibi hac in re adversari , eosque nuUum prorsus
peccatum irremissibile agnoscere ; i sedprius decidam, inqult cap. 5, iniercedeuiem cx adverso rc-
sponsioiiem ad cam poDnitentix speciem fiuam cum maxime definimus venia carere. Si euim , iuqttiuut ,
aliqua imeniieniia caret venia^ jaiu nec in totum ageiida libi esi; nihileuim agendum estfrusira: porro
ihtstra ageiur poenitentia si caret venia. Omnis autem pceniientia agcuda cst : ergo omnis veuiam conse
qaalor, nefrustra agalur,quia uon erit ageiida si frustra agaiur. Porro frustra agetur , si venia carebit. »
fljceaulcm Teriulliani tcslimonia iion desola Africa accipi debeni, sed de omnibus ecclesiis, quas Mon-
tanbtarum defensor oppugnal. Ubique cnim vigehat hac disciplina , ac duobtis primis sxculis vigueral , iit
perspici poiestex Herin.ne libro seciiiido, Mandat. 4, inprimis ex his qux Clemens apud Euseb. lib. in,
cap. 25, desancto Joanne £vaugelista narrai. Nec omillenda Dionysii Corinthiorum episcopi ad Amastria-
Donim et alias Ponli ccclesias epistola, in qua pracipiebat ut a quovis lapsu sive deiicio, siveetiam hxretica
pravitale redeuntes henigne susciperentur, tcste ^usebio, lib. iv, c. i3.

2** hnprobahilepiorsusestqiiodaitPetavius, Zephirinum , quod spcctiit ad moechiam, de anliqu.-c dis** *
eipliuae sevcriiaie :iliquid reiiiisisse, ac poatea temporihus Cypriani majores ad lenitatem facios esse pro-
grcssiis. Non quadrat Ikcc lem|>orum.dislribuiio; iiam muichia, ut inodo vidiiiius, qux Teriulliani lcmpo-
ribus, omnium Caihoiicoruin conccssu, pncem iinpetrabat, hoc heucficio apud nouuulias ecclesias snb
Cypriani aniecessorihus exclusa fuit. Uuomodo ergo discipliua lunc ditniiigaia-dicitur fuissc, cuiu novns
acccssiones hahuit severiiniis ? 5" Si ex TertuIIiani verhis concludere iicercl quod Felavius conclusit, sc-
quereiur iion homicidis solum et idololatris, sed iis etiam qui post fidein ad haercsim defeceranl, aut inicr
crnciaius vicli cesserani, pacem imroisericordiier negatam fuisse in Ccclesia c^itholica : sic enim loquiiur
dc hxreiicis Terluliianus, c. 15 : i llymeim aulcm , inquit, et Alexnndri crimcn, si ct in isto et in fuiuro
acvo irrcmtssibile esi, blasphemia scilicet, utique Apostolus non adversus terminum Doniiiii sub spe veniic
iledisset Salana;, jam afide in hlasphemiam mersos, imde et naufragos cos juxta fidem pronunliavit , non
lialeilcs solatiuni navis Ccclesi». Illis eiiim vcnia negalur qut de fide in blasphemiatn negaverunt. i Et
eap. ult. de iis qni lormemis superaniur : c Quaiciimque auctoriias, inqnit, quxcum(jue ratio mxcho et
foniicatori pacein eccle^iasiicam reddit, eadem debebit ct homicidx et idololatris pocuitcnlibus subvenire,
certe uegatori , et ulique illi quem io prxlio confessionis tormcntis colluctatum saiviiia dejecit. Cxteruui
indlgnum Deoet illius misericordia, qui p€P.nitentiam peccatoris inorii prxvertit, ut faciliiis in Ecclesiani
redeant qui subando, qiiam qui dimicando ceciderunt. Urget nos diccrc indignitas : contaminata polius
corpora revocabis quam crueutata ? Quae poenitenlia miserabiliicr liiillatam prosterneus carnein an vero
laniaiam ? i His in locis Torluilianus prima spccie sic videtur argumentari, qiiasi ipsi cum Catholicis coii-
TCDiat, nec eisqui a fide in ha^resim dcfeceruni, ncc tisquicum lormentis colluctaii cesserunt, poeniientiani
concedi oportere; sed hxc sevcrilas sic abliorret ah anliqtiie Ecclesi;e moribus, ul ei a iicmine affingi
possit. Faietur Cypi ianus in Episiola ad Quinlum , redeuntibus hxrelicis qui in Ecclesia haplizati fuerant,
maiium in pcenitentiam impoui debere, atque hiijus consuctudinis origuicm ab ipsis Ecclesix. incunabulis
repclere iiou duhiial : iis autem quorum non anrnius sed corpus iii dolore defccerat , qui(]ue vcniain noii
bcrymis, sed cruore et vulneribus petebant, quanta humanttas exhiberi solerct in Ecclesia, tum ex libro
Cypriaiii</e Lapm^ p. i^5, tuin ex ejusdem Epistola liii, persptci potest.

Quid igitur siatuemus deTertulIiano? Issanetotus errat in Montani caslris ac secum pugnat, sed tameii
Dumquam siiie allqna ingenii luce delirat ; nec eum adeo crediderim desipuisse, ut omnibus hominihus ri-
dendumse in aperio mendacio propinarel. Quamobrem illud elfaluin , i neque idololalrix neque sangiiiui
pax ab ecclesiis reddiiur, i iion de catholicis, sed de Montanist.irum ccclesiis inierpretandum. Nomen
ecdesise TcriuItianusMoniaui secix proprio quodam juresoiet vindicare; velut cum cam vocai Ecciesiam
Spiriius, Ecclesiam in iribus posiiam, cap. 2l,aut cum ait cap. iO: < Cedcrem tibi si scriplura Pastoris,
quxsoia moechos amat, diviuo inslrumento merulssct incidi ; si nou abomni concilio ecclesiarum, etiam
veslrarum, inler apocrypha et falsa judicaretur. i Yidciur sibi multuin honoris Cailiolicis habere, si eorutn
eoclesiis, post Moniani seciam, secundas aitribuat. Aliud proferam exemplum ex c. 7 , ubi probat ovis ct
dracbnum parabolas non convenii e in mcechiim aut fornicaiorem , quia c simnl apparuit , slatim bomo de
Ecclesia pellitur, nec illi manet, nec gaudium coufert repcrtrici Ecclesia*, sed luctuni, nec congratulationein
advocat vicinarum, sed coiilrisiationem proximnrum fruternitatum. i Cave putes Ecclesiae morero describi,
quamvis generatim loquatur Teriulliunus ; ncque enim hax Ecclesis charitatem redolent , sed iuhumanilatcm
Monlanistarnm, qui digainos foris sistebnnt» ac i cumdem limilcm liminis nHBcIiis quoque et roriHCMprilms t

Digitized by V^OOy lC

81 " PRiCFATIO. 52

figebanl ; jejunas pacis lacrymas profusuris, nec amplius ab Ecclesia quam publicationem dedecoris rela«
luris. I Liqnet iii ejusmodi locis non Christi Ecclesiam , sed Montani iDlelligendam esse. Tesiis est ipse
Tertullinnus quonta hamanilatc in Ecclesia catholica excipi solerent qni poenitentiam petebant : c Et ta
quidem, inqnit cap. 13, poenitentiam mcechi ad exorandam fraternitatem in Ecclesiam inducens, concili-
ciatum et conciiicraium , cum dedecore et horrore coniposiium prosternis in medium ante viduas, anCe
presbytcros , omnium Incinias inTndenicm , omniiim vcstigia lainbentem, omnimn genna delinentem ; inque
eum hcminis cxitum quantis potes misericordia: inlecebris bonus paslor et benedictas Papa concionaris ,
ciin parnbola ovis capras tuas qutrris, tua ovis nc rursus de Ecclesia exsiliat, quasi non exinde jam
liceat quod nec semel licuit. i Quemadmodum ergo Teriullianus de Moniani ecclesia loqoitnr, cum ail
nioechuinel fornicaiorem, simuiapparuit, de Ecclesia pelll, sic etiam ad Montanislarum synagogas refe^
renduin qiiod ait, neque idololatrise neque sanguini pacem ab ecclesiis reddi. Eodem modo inierpretaiNl«im
illud exc. 15, < Illis enim veiiia negntur qui de lide in blaspliemiam negaverunt. i Montani&tarom baee
sevcrilas, non Calhoncorum quos ipse Tertullianus impugnat cap. 19, quod iis qui c post Hdem vifam p
in bacresim lapsi fuerant, veniam conccderenl.

Sed alia supcrest solvenda diriicultas, cur Terluliianus In hnc controvcrsia sic piignet, qiiasi ipshis
adver^arit spem omnem veniae idololatris el homicidis praecludant; idqne argumenli loco arripiat, ol eum
niocchis ct Fornlcatoribns eodem modo probot esse agendum. c Quidagit, inquit cap. 5, moUissima et
bumanissimn disciplina? Automiiibus eis hoc esse dcbebis; btaix enim pacifici; aui si non omnibus, nostra
cssc. Idololatram quidem et homicidium semel damnas, moechum vero de medio excipis, idololatiiai sno-
cossorcrn, homicida; anteccssorem , utriusque collegam? Personae acceptatk) est, miserabiliorcs poenllentias
reliquisti. i Etcap. 6: t Dabis ergo ct idoiolatriae ci omni aposlatse veniam...,communicabi8et homicidse; >
citat cap. 19, verba Joannis : Siconfiiemur delicia no$lraf fidelis etjuslus est, ut diniittal ea nobiSy el emun^t
nos ab omni injustitia ; lum addit : < Numquid ab immuuditia? Aiit si iia est, ergo et ab idololairia. >
His addcquodex cnp. iiltimo Bupra retulimus: < QuaDCumqtie aucioritas, quxcumque ratio moecboetlbr*
nicatori pacem ccclesiasilcain reddii, eadem debebit et idololatrac et hoinicidis poeniteniibus subvenire. $

Sed quibus noium et pcriractalumest Terlulliani ingenium, his facilis erit in illius seiitenliaro introitus.
Dercndcndum susccperat quod In Monianistariim causa maxime nudnm. et adversariorum lelis exposilnm
cral. Nlliil enim huicsectic majorem invidiara creabat, quam quOd adnlteros, fornicatores et digamos foris
sistercnl, nulla spe pacis iie in extreino quidem spiritu reliota. Quam igitur viam insistct TertuHianus ut
se ex moleslo et difGcili looo expediai? Siatuit duplex esse peccaiorum genus. t Alia erunt remissibitia »
inquil cap. 2, alia irrcmissibilia. Sccundum qtiod nemini dubium est alia castigationem mereri, aliadain-
nationcm. Omne delictum aut vcnia expungit aut poena : veiiia ex castigationc , poena ex damnatione. t
Ulittir dcinde auctorilaie Joannis qu^Tdam pcccutd non ad mortem ei quaedam ad roortcm dislingoentis^
< Sccundum Iinnc dilTcrentiam dclictorum , inqiiit, poenitentiae quoque conditio discritninatar. Alia erit
qux vciiiam consequi possit, iii delicto scilicel rcmissibili; alia quaBConseqiiinullomodopossit, in delicto
Kciiicct irrcinissibili. I lloc posito principio, declarat sibi propositum esse < specialiler do moechia; et for^
nicatiiinis stalu oxaminnre in quam delictornm pnriem debcant rcdigi. > Scd qtita sciebai h:inc peccniifrvm
disrinciionem a C^ubolicis rcjici, breviler eos refcllendos putat, antcqiiam moechiam iii peccatis mim*
qunm dimiitcndis hnbrndnm esse pngnet : < Sed prius decidam, inquil, ititercedeniem ex divcrso to*
sponsionem ad cam pocnitenli» spcciem, quam cum mnxime dofinivimus venia carere. Si eniin, inquiunt ,
aliqua |;ocnitcni.ia cnret venia, jam nec in totum agenda libi esf. Nihil eniin agendum cst frtisir». Porni
frnsir.') ngctur pocnitcntiit, sicaret venia. Omnisautem poenitcntia agenda esi. Ergo oinnis veniam conse*
qnatur, nc frusirn agatur, f|uianon erit agenda, si frusira agatur. Porro frnslra agetur, si venia carebil. >
lloc Catbolicorum argumentum non belle rerellit Tertullianiis; sed tamen, postqnam illud sibi visus cst
optimisrationibuscvcrtisse, tiim vero quasi instnrcertisslmi principii constaret qumilain peccata esse irrc-
missibilia, in id unum incumbit ut moecbiam ct rornicationem ex eo genere esse demonstrct. Qunre cnm
ait : < Idololatriam quidem et bomicidium semel damnas, > non Catbolicos argui( , quasi pacem bis pecratis
vere denegenl et cum adultcris libcrnlins agant; sed urget adversarium, qucin sibi visus csl Ircgisse et
coegisse ut peccala quaidam graviorn, ui Idololalrinm , homicidium , haeresim post sutceptam fidcm, dimlnl
non deberc fatcreiur. Unde Tcrlnllinnin .iccommodate ad instilutam peccatorum divislonem , contendit
ftdultcHiim, iil homicidio et idololnirix finitinic vicinum, a spe venioc excludendum ; aut si lenins agatur ctim
mcecbis, bomicidns cl Idololalras codcm jnrc cssc debcre. Ex his elucere arbitror poenileniibus in Africa
camdem ac in aliis ccclcsiis hnmnnilnlcm pntniFse ; nedum ex his Tertulliani tcsliinoniis colligere licoat ,
ui dociisshni viri fecere, alins eliam ccclcsinsscveiius cum lapsis cgisse.

X.— tTRLM NOVA SlB S. CVPRIANO INDICTA SIT DISCIPLINA, AC PR1STI5A SEVERITAS IN SOLOS AP0STATA8 ET DESIRTO^

RES RETENTA?

Illiislraiis, ut poluimus, TerluHinni testiraoniis, faciliorerit et solutiorinvesiigatio spntentia» Cypriani : fu-

cnra enim pluribus fecerat TcriuHinnus, ut el Cyprinni sensum non belle accipereni. Tria autcm cxaminanda

occurrunt ; l** an dlsciplina sub Cypriano demitigata ftlerit, prisiioa severitate in solos apostatas et dcscrtores

53 PRifiFATIO. 64

refentfl ; V %n IspsU in dfcnr>n poeniicnliiti morieniibus ncgaia pax fiicrit, nisi libcliug a nndriyribttB acccpis*
seni ; 5" an non saUcni pceiiitcnlia his qui sacriiicaverani usque ad raorlem imposiia fberit, nec communio
utsi iti mortis arliculo concessa.

Quocl spcctat ad dlsciplinae immntationem, exisiimat Albnspinxtis, lib. II Oburvai,, idolo)atr!9cei aliis graTis*
ftlmts criniinibtispacemsabCyprlanoconcedicoepisse, ita tamen ut adYersus apostatas et desertores antlqua
seTcriias vigeret. Non solum TertuUiani testimoniis liitiiur doctissimiis episcopus» verum etiam argunienti
loco sumii quod nec Cyprianusnec Clerus Bomanus de lapsis quidqnam slatuere ausi sint, sedconcilii auclo-
ritatem exspeclaYcrint ; tum etiam quod Cyprianus dicat se c necessitaii tcmporum succubuisse, > ei nimias
remissionts snspicionem rerormidei, quia < his qui libeliis conscicntinm suam maculavcrint, vel nefandu sa-
eri(icia commiscrinl, laxandain pacem putavcrat ( Epist. ur, pag. 67 ). > Unde coniendit Albaspinscus noii
tam anxiam hujus rei deliberaiionem fuluram fnisse, si concess.x pacis in superioribus pcrsecuiionibus excm"
pUi praecessissent ; nec commissurum fuisse Cyprianum, ui qaod majorum auctoritate finnareiur, id a se
laxaCiiro diceret. Non absimilis PeiaTii senienlia, nt supra vidimus. Sed erudilum scriptorem prsejudicala cx
Tertullianl iestimoniis opinioin errorem induxit : nullum enim hnc in re vostigium noviiaiis apuU Cypria«
noni, qao nemo veteris disciplinae exsiitit retinentior. Observat S. Martyr in Ep. lii (p. 62) quosdam ex suis
anfecessoribus pacem adulleris denegasse, ct ♦ in lotuni pcenilenti® locum > clausisse ; sed satls indicat bnno
legem ei a paucis episcopis fixam fuisse, ante quos nulla exsijterai, ei sua sciale jam refixam et abrogaiam
«se. Nec ipse ncc qnisquam alius in Africa meminerat spem pacis liis qui in superioribus persecuiionibus
cedderant, prscclusam omnino fuisse. Cum quidam presbyicri lapsis communionem ante actam pcBnitentiam
dedisseni, eorum faclnus aTcrsatnscst Cyprianus, eosquo conira Evangelitim venisse declaravit : sed in lioo
iantiim eos Tituperai quod id c ante actain poenitentiam i concessissent , c qnando oporteat ad hxc pcror-
dinem perveniro In omnibus episiolis quas scripsit in causa Inpsorum el in libro de Lapm nihil prorsus ro«
perias quo lapsi de pacc in dubium Tocentur, modo parcm pcccatls poenitenliam agant; sed Cypriftnus instar
princlpii certissimi ponit, Deum < poenitenti, operanti, rognnli posseclementer ignosccre, posse in accepium
referre qtiidquid pro talibus et peiierinl marlyres ei fecerinl sncerdotes (p. i95). > Ilorlalur in eodem lihro
(p. 190) < ut confileantur siiiguli dcliclum suiimdum sntlsfnctio et remissio facta per sacerdoies graia est. >
Sic etiam Clerus Uomanns (in Epist. intcr Cyprianicas xxxi) tit mcrito casiigat < propcraia nimis reincdia
commDnionum utique non profuiura , > ita in lapsis dcsidcrium pacis non Improbat, modo pulsent sane forcs,
sed non uiiqne confringant, et adeantad limen Eccleslx sed non uliqtie transiliant. Notanda etiam hxo
Terba : < MuUnm illis proficict peiilio modesti, postulatio Tcrecunda, liumilitas necessaria, patientia non
oiiosa. > Mos erat in Ecclesia pcrantiquus, iit martyrum cummcndatio ad contrnhendum poeniteniiae lapsii
impositx iempus valeret : testem hujus rei habemus Tcrtollianum in lihro ad Blartyret ei in libro de Pudm*
tia. Ilinc eliam Cyprianus : < In prscterilum semper, Inqull Ep. xi, sub antecessorihus nostris faetum cst ,
ui diaconi ad carcerem commeantes martyrum dcsideria consiliis suis ei Scripturarum prsecepiis guberiia-i
rcnt. > His addi potesi memoratus a Cypriuno in Epp. lii, Livn , Lxviri, omnium ecclestarum consensus
in refellendo Novatiano, quem pravoc novitatis propria manus arguebat: scripserat enimy ui tesiatur
Cyprianus Eplsl. lh, et voce sua recilavcrat liiteras Cleri Romani, in quibus erai < ui lapsis infirmis et
In exitu constituiis pax daretiir : > ecclcsiarum cohsensus in rejicieiidis Montanistis pariter eniiuerat.

Quod ergo Cypriniuim ei Clcrum Ronianum ndduxit utrem ad concilium integram serTarent; non ea fnii
opiuio qu<e illis aitribuitur, sed quod viribus suis dirfidereni In ejusmodi causa, qujc, ut ait Cyprianus Ep.
XIV , < non paucorum, ncc ccclesioi unius aut tinius provincix, scd tolius orbis causa crat. > Examinand;G
eranicausj£Ct Yoluniatessingtilorum, et varii peccatorum gradus suis quiquc modulis pondcrandi; quod
exanicii prorsus inuiile ruissci, si quoiquoi sacrificavcrant, nullo discrimine exclusi a spe vcniae fuisseiit.
Dclndc vcro in pcrsccuiionc Decti lanlus cxstitit lapsoruni ntimerus, ac tantum dedecus nomini chrisiianj
inusscre, qui, utait Cypri.mus in libro de Lapm (p. 185) ad prima siatim vcrba minantis inimici fidem suatr.
prodidcriint, ac ultro ad forum cucurrcrc, scque hortamentis mutuis in exitiuin impuleruni, ut nou immcrllo
dcliberari poluerit an non severius aliquid quam in prioribus persccutionibus, In ejusmodi homiucs statuc-
rciiir. Scd lamen vidcntur in concilio Curihaginensi lenitatis potius quam severitaiis cxempla conslituta.
Nam, utmodo videbimus, Libcllntici qui jam poenilentiam egerant, in ipso concilio admisslsuni; sacrificaits
auiem plena poenitcnlia imposita, sic lanien ui pace nou dcfraudarenlur si ante cxactum poenilcntix tcmpus
in periculosum morbum incidcrcni. Niliil polerai lcnius liis temporibus constitui. Itaque fieri potuit utcon*
cilii Icnilatem reprehcnsam ab Antoniano dcrciKlcret Cyprianus, quamvis nova in hoc concilio disciplina
inducta non fuissel. Uirumque auiem a seCyprianusnon sine librala diu et ponderata ratione factum declarai
ut et vigentc persecutionc scvei itatcm, ct pace reddiia indulgentiam adhiberet. Al seTeritaiem in eo cniluisso
nou didt, quod pacem omnino lapsis negnndam dccrevissct, sed quod cam per fas ct ncfas pctcntibus re-
stitisset, atque excoinmunicationem inienlasset, si quiscum illisiujussu suo communicaret : sic etiam in Icni-
latc quoc subsecuta est, ncgat ecclesiasticas Icges fuisse violatas, sed provisum fnisse contendit nt nec lapsi
dcsperatiouedcficereni, < nec rursus ccnsura cvangclica solvcrctur, ut ad commuiiicntionem lcmcrcpro-
siiirent. > Uno Tcrbo negat a se aut a Cornclio quidquam factum essc prselcr cxempla majoij^g^ m @!^^q{^

8S PRiEFATIO. 56

aniecessores nosiri saepe fecerunt, inquil (p. 69) coiligendis fratribus nosiris cbarissimus frater noster(Gorne'
iius) necessilati succubuit. i

Pristinam severiUteminterdumaCyprianoretenlamAlbaspin9CusetposteumGotofredus(lib. xvi Cod.Theod.
p. 210) ex his Epistol» ui verbis colligunt : t Apostata^ vero et desertores vel adversarii ct hostes et
Christi Ecclesiam dissipantes, nec.si occisi pronomine Toris fuerint, admitii secunduro Apostolum possuut
ad Ecclesise pacem, quando nec Spiritus nec Ecclesiae unitaiem tcnuerunt. >

• Ut hocCyprinni testimoninm explicetur, observandum est i" aposutas etdesertorcs non eosdici, ut Al-
Laspinaeus et Gotofredus puunt, qui ex Judaeis ethnici autChristiani (iebant, sed qui nomen dabant Felicis-
simi schismaii. T Revocandum est in memoriam quod supra diximus, pacem illis negaUm in mortis discri*
inine qui poenilentiam sani contempserant, quia videlicet dubium merito videbatur an sincero animi affcciu
resipiscerent. Quod auiem de ejusmodi hominibus sututum erat, id in pluribus aliis par erat observari, quo*
ruin aut insanabiiis videbatur aut caeteris ovibus periculosa improbius. Hinc cum multi, perspecta Fclicissimi
nequiiia, remearent et ad Ecclesiam pulsarenl, Cyprianus anxie ponderabat et sollicite exaroinabat c qul
recipi et admiiti ad Ecclesiam deberent. Quibusdam enim, i inquit Epist. lv, p. 87, c ita aut crimina sua
obsisiunt, aut fratres obstinate et firmiter renituntur, ui recipi oronino non possint nisi curo scandalo et peri-
culo plurimorum. > Ad hos videntur specure Cypriani minae in Epist. xxxviii » ubi sic loquitur : c Sed et
quisquis se conspirationi et factioni ejus adjunxerit, sciat se in Ecclesia nobiscum non esse comrounicniu-
rum, qui sponie maluil ab Ccclesia separari. i Etin Epist. xl : c Si quis auiem poenitentiam agere et Dco sa-
tisfacere detrecUns ad Felicissimi et satellitum ejus pnrtes concesserit , et se haereiicae factioni conjunxcrit,
sciat se poslea ad Ecclesiam redire, et cum episcopis et plebe Chrisii comipunrcare non posse. i Has minas
non omnino in rem contulit Cyprianus. Ipse enim tesutur in Epist. lv , milltos a se e schismate redeuntes
esse susceplos, acplebem gaiidere et IxUri soliuro curo c tolerabilcset minus culpabiies i redirent. Quin-
etiam plebi interdum persuadebat, imo extorquebai, ut ex iis qui inemendabiles et protervi erant, nonnulli
susciperentur ; et unus atque alius, obnitente plebe et contradicente, Cypriani tamen faciliUle suscepii, pe-
jores extiterunt quam prius fuerant. Non absimili senteniia Cyprianus curo pluribus aliis episcopis de virgi-
nibus quae cum masculis in eodero leclo deprehensae fuerant, sic decernit. c Quod si obsiinate perseverant »
nec se ab invicem separant, sciant se cum hac sua impudica obstinatione numquaro a nobis adroiui in Eccle-
siam posse» ne exemplum caeleris ad ruinam delictis suis facere incipianl. i Merito obstinatis ejusmodi pec-
caloribus, itidem ut pertinacibus schisroaticis, non roodo venia, sed ciiaro inlroitus in ecclesiam iiegabatur.
Scd si curo debitis conversi cordis significationibus rediissenl, ac diu rouUumque fores Ecclesiae pulsassent,
non dubium quin cos paterno sinuiexcepisset Cyprianus et ad pcenitentiani admisissel. Igitur Felicissinnus
ejusque praecipui sectaiores cuin horoines cssent ad orone sccius parati, non discessisset ab Ecdesiae regu-
lis Cyprianus, si omnero illisin Ecclesiam reditum praeclusisset ; nequeid videri deberet vestigium quoddam
disciplinx ante Cypriauum in omnes graviorum criminum reos observaiae. 3"* Objectus ab Albaspinaeo locus
Cypriani non dicit aposuus et desertores, ctiamsi relicto schismate sanguinem pro Chrislo fiindant, ad
Ecclesiae pacero admitti non posse, sed Uuturo nihil illis roarlyrium extra Ecclesiaro ad pacem prodesse
posse, quia c nec Spiriius nec Ecclesiae uniutem tenuerunt; i idquodsaepe alias Cyprianus inculcat. Oppo*
nit ejusmodi desertores aliis lapsis p<)enitentiam in Ecclesia agentibus, ct quos Dominus intus inveniet cum
mundum judicaturus apparebit.

XI. — UTROX S. CVPRIAlfUS LAPSIS IN DECURSU POBNITENTlJE MORIENTIBUS PACEIf NEGAVBRIT, HIS TANTUM EXGEPTIS

QUI LIBELLOS A M ARTYRIBUS ACCEPBRANT.

Postquam probavimus Cyprianum nihil novifecisse cum bpsis po&nitentibus pacem concessit, sequitur ut
inquiramus an iisdem ante exacUm p<jenilentiam periculosc gcgrotanlibus conroiunionem negaverit» nisi li*
bellos a roartyribus accepissent. Cyprianum coniendit Peuvius iis lanlum paccin indulsisse, qui libellos a
marlyribus accepissent, caeteris vero ue in praesenti quidem mortis discrimine id concessisse ; alioqui nihil
discriminis fulurum fuisse inter istos et priorcs, quos Umen mcliori aliqua condilionc uti oportuit. Scd ipsa
S. Martyris verba proferenda sunl : c Quoniara Umen video, inquit in Epist. xii, facultalem venicndi ad vos
nondum esse et jam aesUtem coepisse, quod tempus infirmitatibus nssiduis et gravibus infesutur, occurren-
dum puto fratribus nosiris ; ui qui libellos a martyribus acccpcrunt, ct prxrogativa oorum apud Deum adju-
vari possunt, si incommodo aliquo ct infirmiiatis pericDlo occupati fuerint, non exspecuu praesenlia nostra ,
apud presbyterum qucmcumque pr.xsentem, vel si prcsbyier repertus non fucrit, et ui^ere exitus coeperit ,
apud diaconum quoque exomologesin facere dclicti sui possint, ul, manu eis in poenitenliam imposiu, veniant
ad Dominum cum pace, quam dari mariyrcs litleris ad nos faclis desidcraverunt. i

Immeriio Pcuvius ex hoc lestimonio colligit pncem iis qui libellos non Iiabebant, denegatam fuisse. Nam
V quis Cyprianum pulct adeo aequiUlis oblitum fuisse , ut iis qul pGenitcniiam subtcrfugiebaut, c et audaci
flagiutione ac violenlo impetu paccm exlorquerc i nitebantur, tam benigne prnvi deret, c ad illorum violen-
liam interim quoquo genere mitigandam i (Ep. xv) ; fcrvidos auiem poenitentes, qni sccpiscopi sui judicio
committcre quam poenitentinm dcclinarc roalucrant, sinc pacc ct communlonc mori D^^*p^J'J^?,^^^cros

Digitized by^

57 PRiEFATIO. S8

Romanus Carihaginenscm, absenlc Cypriano monuerai i ul iis qui posl lapsum inflrmilale appreliensl
cssciit ci poeniccnlcs communioneiw desiderarenl. subveiiiretur (Episi. ni ei xv), » Alque hoc consilhim non
iDodonon iroprobavil Cyprianus, sod eliam in Episl. xv declaralse c slandura » putasse • ci cum > eorum
• senlcnUa, nc aclus nosler, inquit, qui adunaius essecl conscniire circa omnia debel , iu aliquo discrepa-
rcK > At immanequantum inier Cypriani el Romanorum agendi ralionem disiarel, si cum isU pacem omni-
bus\ercp<Bnitentibusdandamesseadmonui8senl,Cyprianus indulgeiilia cl liumaniiate iu eos solos usus
rulsset qui peccaio suo poeniteniise fugam et Ecclesl-e perturbaUonem adjcceranl ? 3" Non obscure indicat
CyprianusinEpisLxni, quibus non libelli sed poeniteniiae opera suffragabaiilur , cis pcriculose aegroUniibus
pacein mulio poUori jure esse dandam. c Cateram quoque pariein plebis qu» lapsa esi, inquil, prxsenlia ves-
ira fovete, ct ut a (Ide ct misericordia Domini non dettciani, vestro solaiio focillate. Ne(|ue eniin desercntur
^ ope et auxilio Domini qui miieset humiles et poenitcnliam vere agentes in boiiis operibus pcrseveraverint, .
qDoininus illis quoque divino remedio consuiatur. > Persuasum crgo esse vult cjusmodi poeniienlibus fore ut
€ iUisquoquediviiiorcmcdioconsulatur; > aique hociUis conccdit ut solaUum Ecclesias legibus consenla-
neuro, quodque nova decreui non desideraret. Neque enim daia opera scribebat Epistolam xiii ut ejusmodi
lapsis providerel quibus ci Ecclcsia» consuetudo ct Romnni Cleri monila saUs providerant, sed ut eorum lu-
inuhum comprimcrcl qui qucrelis suis Carthagiucnscm ccclesiam inceiidebant. Atque id causas esse arbitror
car Cyprianus in Epist. xiv conQrmans qux in decima tertia dccreverat, nihil nomiiiaUm dicat dc pace vcris
poeuitenUbus in cxtremo periculo concedenda. Postquani enim locutus cst de iis qui libellos a mariyribus ac-
ceperani, hxc addit : c Caeieri vero qui, nullo iibcllo a roartyribus acccpio, invidiam faciunt, quoniam non
paucoruin nec ecclesix unius aut unius provincix, sed toUus orbis h:i:c causaest, exspectentde Dominipro-
tectione Ecclesia; ipsius publicam pacem. > Non id profccto sancit Cypriauus, ut veris pceniteniibus pax iu
exiiu negetur (neque eniin retexitqiiae in superiore epistola conslitucrat, sed ea poUus confirmat, dum ait
se c plene scripsisse ad hanc rem proxiinis litieris), i sed nonnuilorum fesUnaUonem comprimit, qui couimu-
bioiicm pciebanl anie redditam Ecclcsiac pacem, antequam gravi inorbo lenlarentur ; hos jubet exspectare
duiii pax Ecclesise rcddatur . at pacem in cxitu iioii negat; neque eos reprehcndit quod a communione arceri
se in exitu nollent , sed quod eam ante cxulum reditum peterent , ac c confessorcs ipsos praevenire >
vcllent.

Sed objictl Pclavius meliori conditione uU debuisse qui libellos acceperant, quam qui non ncceperaiit ; qtiod si
oinlbus conccssa pax, nullum prorsus inter utrosque discrimen exsUtisse. ExisUinat TillemonUus Cyprianum
ingeniosa quadam chariiale fecisse, ut cum prxcipue aliquid in honorem mariyrum concedere videretur, nihil
lainen praecipuc concedcrel ; et cum paccm iis tantum qtii libellos habebanl poliiccretur, neminem prorsus ab
hac indiilgcniia cxcluderet, quippe cum martyres adeo libellorum prodigi essent, ut omnibus eorum liberalitas
ptieret. Scd si ea accommodalione usus fuisset qua yiuiu TillemonUus usum esse existimat, ac tacite lapsos
orones fuissci hortatus ut se libellorum pnesidio niunirent , an paulo post tanta arsisset indignatione in Luciu-
niim, qui univcrsis lapsis id concedcre ausus esl quod jam aniea plurimis concesserat. Deiiide vero periniqtie
Cyprinnus veros pcenitentcs ejusmodi pcriculo exposuisset, ut pace defraudaU morcrentur ; neque euim veri-
siniile erat eos qui hactenus tain Umidi ac pudentes fueraiit, audaciores deinceps iii libellis petendis futuros ;
aut ipsos etiaro confessores in concedendis cauUores nou fore postquam eorum nimiam facilitatem castiga-
verat Cyprianus.

Cyprianum sic inter|irctatur Morinus : Cum lex esset ut pacem moribundi non Jmpetrarent qui poeniten*
liam sani non egcrant, cxistimat cruditus scripior deGcmere Cyprianum ut in iis qui libellos a martyribus
acceperant, legis scveritas non servetur , ac illis in honorem martyrum pax conccdatur , quam frustra hoc
prxsidio destituU peiiisseni. Sed liaec inierprctaUo iicccum verbis neccum incnte Cypriani congriiit. 1° No-
minalim rcquirit Cyprianus ut qui libellos a mfirtyribus acceperunt, c prserogativa et auxilio eorum adjuvari
apiid Dominum in delictis suis > possint. Porro in his episiolis et in libro de Lapm illud arcie tenet accu-
raiequedefendii, non prodesse lapsis commeiidaUonem martyrum si pceniientiam agere detrectcnt, quare, si
bpsi, post tot Cypriani et presbyierorum moiiita, in obsUnato poenitenU:^ non agend» cousilio perseverassent,
an Cypriano visi esseiit idonei qiii martyrum auxilio apud Domiuum juvarcnlur ? Deinde vero, si Qinnibus
libcllos habenUbus pacem decernebat, sivc pcenitentiam egissent, sive iion egissent , quid nccesse crat delec-
tnni liabere, ac in conditionis loco requirere, ut marlyrum .iiuxilio adjuvari possent? Lapsis ergo Cyprianus
nnn pocnitenUx onus eximit , sed potius ad poenitcntiam blande et leuiter hortatur, dum pacem oflert ino-
rienUbus, modo martyrummeritisjuvari possint. Iliuc in Epist. xiv laudat presby teros et diaconos tiuud lap*
50S ad pcetiitentiam et patienUam hortaU essent, ac pa;niteiitiam ab illo agi declarat qiii divinis praeceptis miiis
ci paiiens et sacerdotibus Dei obteniperans, obsequiis suiset operibus justis Dominum promeretur. Id autem
deferre vidctur martyrum incriUs ut lapsis nondum ea poenitentia expiatis quae pacem per se ipsa iii inortis
discrimine impetrel, innrtyruin commendatio suCTragctur. Nec levis videri debet hxc indulgcntia , si tenipo-
nim iHorum fcveriias aUciidaiur. Etsi eniin pmnitentibus periculose aegroUniibus pax dari solebat , non ta«
men id sine delectii et judicio concedebatur. Hiiic Clcrus Romaous, re cum pluribus episcopis dcliberata, ^
caisuit c eorum quorum vitx sux iincm urgcns exitus dilationcro non polcst fcrre, acta f.oenitentia ct pd^LC

fiD PRiWATfO. €0

fcssn freqnciKcr Sfioram dciesifliione faeioniin, si lacrymis,»! gcmiiibtis, sj Oelibus dolcnUs acvere pcenilcnrts
aiiimi^igna prodiderint, camspes viveitdi secundiira hommcin nulia subsiiicrii, ita demim) cauleet sollieiic
subvcriiri, i clc. (Epist. xxxi ). I|>se Cyprinmis , in Gpist. xiii, pacem iis solis promillit t qui inilcs el iiu-
miies el poenitentiam vere ogcnics iii boiiis operibits perseveraTeriiit. i Ex bis pcrspici poicsi quo lenitaicm
et indulgentiam perducat Cyprianus. Quibiis cnim consulium voluit in Ei>isiolis xui et xiv, bi vcl poenitcn«
tiam segniter egerant, vcl eiiam gravissiino dclicto iilud addiderani, ut poenilentiam declinareni, ac disscn*
sionibus el querelis Ecclesiam permisccrent ; qiiibus factis nicrucrant ut pax morieniibus negareliir, etiamsi
pociiiienciam paulo an(e morbum incoopisscnt. Quamobrem primis coiicedit S. Marlyr ut qiM)d eorum poeiiilcn-*
tia; ad pacem inipelmndain deerat, id marlyrum mcritis expleatiir. Poslromii paiiler consulil, atquc ut tu*
mnltum comprimal, indulgontia iii eos ntitur; ct modoaversumpoenilentiiu reinediis animum deponnnt^ quod
sua sponte mancum et iuclioatum videretur, id mariyrum roohtis compensatum, a presbyieris ratmn ba-
bcri jiibet.

XIK ^ UTRUIf GONCIUU)! CAETEiGINEIISE PCENITBNTIAII SAGRiriCATIS ?t% TOTCM VIT£ TEMPUS IIIPO UERIT.

Nunc aliud examinandum sequitury an non saltem xiate Cypriani gravioribus pcccaiis poenitcnlia pcr louim
vitx lempus imposita fuerit, et commiinio ad ipsum mortis articulum dilaia. Rcs dijudicari polcsi cx consuc-
tudine quse lunc vigebat, ut qui pacem in gravi morbo acccpisseni, ii, valcludinc rcsiituta, rcliquum pOGni(en«
i\x temptis non explercnt, sed eodem jurc essent ac aiii ndcles. Id perspiciiur cx his Cypriani vcrbis in Epist.
Lii (pag. 69) : c Si qui enim, inquii, iiiGrmitatibus occupanliir, illis, sicul placuit, subventtur. Postca tamcn
quaiM subvenlum cstel periclitantibus pax dala cst, olTocari a nobis nou possuiit aul oppriini, aut vi cl manii
nostraio exitum morlis urgcri, ut, quoiiiam moricniibus pax datur, ncccsse sit mori eos qui acciperii»t pacem ;
Gum inagis in boc iudiciumdivinoi pictatis ct piterno} Icnitatis appateat, quod qui pignus viUb in daia pacc
percipiunt,bi quoque ad vitam data pace teneantur. Et idcirco st, acccpin pace, commeaius a Deo datur, iicino
boG debet in saccrdotibus criminari, cum $cmel placuerit rralribusin cxiiu subveniri. > Non quadrai tanla le-
niias cum ircogala per totum vitx lempus posnitenlia ; alioquin sxpe usu cvcnissct, ut qui post unum aut al-
tcrum poenitenlix annum communionem in gravi ntorbo acccpissent, iis e morbo evadentibus jam emerilus
esset poanitenlia) cursus, cum inierim aliis in cadam c;tusa ac forte etiam in lcviore cu!pa triginta aui (^un-
draginla aiiiti superessent decurrendi. Nimia sane erat episcoporum in judicando animailvcrsio ei reruin om-
nium considcratio ct provisio, quam ul tam grave incommodum non eilugerent. Sed lamen videndum no-
bis est quid ea de rc dccreverit conCilium Cartbagincnse, in quo lapsorum causa paulo posl redilum Cyprlani
dijudicata cst.

Decretum hiijus concilii sic exponii S. Martyr iii Ep. lii (p.7i): c Et ideo, inquit, placuit, examinatis causis,
singulorum Libeliaticos inlerim admitti, sacriiicatis inexitu subveniri. > Non una fuiteruditorumdeboc canoiie
scntcntia. Auctor Observaiiomim criiicarum in Bibliothecam scriplorum EeeUiiasticomm negat Lil>eI|aticos in
in ipso concilio ad pacem protinus admissos fttissc ; ac intcr eos et sacrificatos id ponit disoriminii', quod is;i
pcr totum viisQ lempus poeniicntiie addicti fucrint, priuii vero inierim admissi, id est postcertum poBuiteiiti:e
lcm|>us oxnctum. Auctor ipsc Bibliolheca: idein dc Sitcriilcalis ccnsei, quamvis pacem Lil)eilatici6 in ip o
concilio concessam exislimel fuisse. Asscntitur ci Tiileniontius dc Libcllaticis ac illiits ccnsorem impognrt .
so(i pluribiis refollitqnod utj&rqiie pro certo posuerat, iis qui Bacrificaveranl non alios poenilentiaj quam \\ix
iUiCii prspscriptos fuisse. Hibc Tillemoniii senteniia multis nominibus videiur anteponcnda. Itlud autem in pri»
niis observaitdum est duas illas dc Libeliiiicis cl de sacrificatis qiircstiones sic inier se nexas essc, ut qux dc
allcrittra dicantur, de utraqite diitia videri debcaut. Nam si Libellutici statim in ipso concilto perbumanitcr
rcsiituii siint coinmunioni, probubilo noii est sacrificaios in extrcmuiii vit£ dii^crimcn rcjcctos futsse. Rurstis
si bis verbis, c placuit sacrificaiis in exitu subveniri, » non pruhibclur ite pax anto exilutu dctur, scd poiius
dccernitiir ut pcriculose intra pra^scriptum tempus (sgrotaiitibus conccdatur ; perspicuum eril Libellalicis»
qiiorum multo leviorcrat culpa, noit poenitentiam iiiconcilio iiupoiitam fuisse, scdconccssam comraunionein ;
alioquiu sialutum fuissct, ut isiis quoque in exitii subveniretur.

Qiiod spectat ad Libellaticos Ii(|uet liorum verborum, • plucuit Libellaticos inlcrim admitli, » banc cssc
sentcntiom, Libclhticosiuierim admissos ad pacetn ftiisse, dum sacrificati poQniicntiam agercnt, id cst, eodcm
decreto ct paccnt Libellaiicis et poenitcntiam sacrillcaiis decreiam fuissc. ilinc Cyprianus in Epist. liv sia-
tutuin ftiisse ait iu boc concilio do iis qui sacrificavcrant, ut agcrent diu poeiiitentiam plcnam: at Libellaiicos
eodem decreto minime coniprcbendil. Anno scquenti cumjsiatuisset insiante persccutione iis qiti a prinio lapsus
die poehllontiam egerant, commuitionem conccdcre, hac indulgciitia ad cos tantum speclabat qui sacrificave-
raiil, quibusqiie iinposita fuctatplcna poBititeulia. At do Libellaticis nulia menlio, quos tamcn maximc opor-
tebal indiilgcntiai pariicipes ficri, si eam prius in concirto consccuti non fiiisscnt. Quineiiam Cyprtanum cum
Libellalicis post concilium communicassc perspicinius ex Epist. Lti. Quod cnim ait Cypriauusso c neminiqui-
dom ex lapsis prius commnnicasse, i quamdiu s^eviit pcrsccutio, c postca lamen iicccssiLtti tcniporum succu-
buissc; i id refcrri non potesi ad sacrificatos ( his cuini poeoitenlia imposit;i fucr«a ) , scd tanlum ad Libella-

6l PBiEFATIO. te

licos. El com hacc cotimiifnicaiio in invidiam a Novatiano vocarclur, «ic cwn refeflil Cypriantis in cadcnl
cpislo!a : i Aut si se cordis, inqiiil, el renis scrutaiorem consliinitet judicem, per omnla ajqunliier jadicci, cl
com scial scriplom esse : Ecce iamts factu$ «, jam noli peccarc, ne qttid tibi delerhs fiat, fraudatorcs ct moy
chos a latere ai(pie comitatn suo sepnrcl, quando mtrlio et grnTior et pejor sll mojchl quam Libellatici causa.
cnm hic nccessitnie, illc Toluntiie pcccaverit. i Exagital)al crgo Novaiianus catholicos cpiscopos quod cum
L.ibenaiids conimunicarcnt. Nec inmcu omnibus Libeflaticis concessa pax in concilio, scd iis tantum qiri poc* .
nitentiam egerant. Quaniobrem fruslra auctor Observationum in Bibiiotliecam pluribus probai, quod a nerinne
ncgator, libein crimen sine pcenitcntia diuiissum non fuisse.

AJtera pars decreli facife illusiratur. Ac i°quidem illud, c sacriOcniis in cxiiu subvenlri,» non poenitentlam
ad extremum spiritum producendam, scd in gravi morbo finiendnm indicut, nec in poense sed in bcncficiiloco
dtrcrcium fuit, siquidem Cyprianus in Epi>i. Lii itimi;c remis^ionis sa<;picionem ab boc decreto removel, ac
raiionem rcddit cur cpiscopi ad banclcnilalem et indulgenliam desceudcriut. V Idem decrctum refert iu Epist.
L\T,sed paulo clarius : c Statucraniusjampridem, in(|uit,rratercbarissime, parlicipato inviccm nobiscum consi-
Tio, ut qui in persecutionis infcsiationc supplantati ab advcrsario et lapsi fuissent, et sacrificiis sc illicitis ma-
culasseut, agcrcnl diu poenilculinm pleuam, et si periculum iufirmitatis urgeret, pacem sub ictu morlis acci-
percnt. > Toti rcs crgo in co verliiur ut quid sit poenitentia plcna, ulrum totuui vitae lcmpirs complexa, aii
certo quodam spalio delinila fueril, expcndalur. Al id facile perspicitur ex Cpist. lix, ubl querilur Cjprianus
quod Victori, quondam prcsbytero, paccm conciBSsissei Thcrapius € anlcquam poenitcntiam pIcDam egisscl,
ante Icgiiimum et plcnum satisfactionis tctnpus, sine petitu ct conscientia plebis, nulla innrmitalc ac necessi-
tale cogente. > Eratergo prajfinitum aliquod poeniicntiae tcmpus, cujus imminuendi poteslas erat pcnes epi-
seopum, modo causa aliqua gravis incidisscl. Eamdcm pcenitcnlix plenx notionem suppeditat Epist. lxii ,
in qiia Cyprlanus el alii cum co episcopi dc virginibus qux ctun masculis deprebensx in eodem lecto fuernnt,
deccrnuni ul, i si poenilentiam hujus illiciti coucubitus sui cgerint et a sc invicem rccesscrint, inspicianiur
interim virgincs ab obstetricibus diligenter, ct si virgines iiivent.Ti fuerint, acccpia commuiiicalionc ad Ecclosiani
adiuittantur....; si autein de eis aliquu corrupta fucril depreljcnsa, agat poBnilenliani plcnani, quia qtirc Iioc
crimen admisit, noii mariti sedChristi adulicra cst ; ct ideo xslimato juslo lemporc, posiea exomologcsi facla,
ad Ecclcsiam redeat.» Brevis ergo poenitentia inlcgris virgiuibus imponitur, corruplis auicm plena < ct jiislo
lemporc xslimato : >cl qucmadmodum in conctlio Carlhaginiciisi saiicitum ut lapsi interim admitterentur, sn-
crlGoitt fcenitcnliam plcnam agerent , ila ctiain boc loco dcccrnuiil cpi^cojji ut virgiiics iiilcrim iiispiciantur,
ei iol^ris in Ecclcsiam admissis, corruptae poeiiitentiam plcnam agaiit. S^Si sncrificnii per lolum vitajlempiis
addicli piEuilcnlix fuibscnt, nccessc non fuisset < ul examinarenlur causaj et volunlatcs el ncccssilatcs singiilo •
nini; > scd, ut obscrvat Tillemoniius, nullum prorsus discrimcn , nullus dclectus cxsiilissct.

inL — DE CHniSTI IN EUCHARISTIA pn^ESENTIA.

Ecclcsix dortrina de corporo el sanguiiic Domiiii apcriis Cypriani tcstimonUs conlincliir. Quidquid dc Eu-
charialia prxdicalS. Marlyr, co speciut ul iiolio illa coiinrmctiir quam prima audilioncCIiristi vcrba aiiin.is
afifcrunl. Perspici polesi illius senteiilia e\ liis qiio! dc sacramcutis lucrclicorum disscril. Cur cniiii iii tljii&l.
L\x , < Eucbarisliam fieriapud illos omiiiiio iiou possei cciiscbat, nisi quia Clirisli verba abillis fruslra pro-
niiriiiari exislimabai, fruslia iiivocaii Spiriluin saiictum, ui pancin el vinum faciat corpiis ct sanguiiKin
Christi ? Sic eliam Firmilianus ut probct non satis esse ad eficciiis sacraineiitorum ul Eccic^i;^ prcces ct riiiis
servcntur , exemplo uljtur iiis:iiuu ciijusdam muliercul.i; qiisc frcqucnter ausa fuerat, ul < ctiiivocaiione n<»ii
contcinptibili sacrificaresc panem et Eiicbarisiiam facere simularet, cl sacrificium Domino noiisiucsac-raiiiciiio
solitx pnedicalionis oflcrrct. > Illiid crgo discrimiuis FirinilianusetCyprianus intcr Cathi^Iicorumcl haiiciico-
rum Eucliaristiam poncbant, quod ba;reiicis Spiritum sanclum iiivocaniibus nulla ficict donorum inulaiio,
Catholicorum autein preces numqiiam boc mirabili cflcclu carereiit.

Adeo persuasum et cxploratum eratCypriano dc mirabili illo ecclesiaslica3 iiivocaliouis eflectu, ut de lapsi;
ante purgatam consciculiain commuuicaiiiibus dicere non dubitel lib. de Laps. (p. 180): < Yis iiiferlur corpori
ejits ct sanguiiii, et pliismodo in Dominum manihtis atque orc dcIiiKiunnt, qiiam cum Dominum ncgavciun(.>
Non crgosola fidecorpus Cliristi in Eucharisiia sumilur, sed vere clah iiidignis ipsls pcrcipilur; ncc corpus
ab anima ci dlvinilatc scparatum csi, sed ipse Domiuus adcst, ac iu cum manibus el orc deliuquunt qiii indi'
gne communicani. llinc ipsnm Domiiii majcslalcm ailessc declarat iii codcm Lhro . sic cnim loquilur de piiclta
qiix, a nutricc ad idolum, deinde a parciitibus ad cccicsiam dclata, sanguincni Domiiii, qucm diaconus rcliic-
tanli infuderat, noii sine singullu rejecil. < In corporc alque ore violalo, iii(|uit, Eiicbaristia periuancrc nori
potuit. Sanctificalus iii Domini sangiiinc polus de polhilis visceribus erupil. Tania esi potestas Doinini, tanta
majestas! > (Pag. i89. ) Narrat ibidcm Cyprianiis aliud miraculuin : < El qiiidem alius, inquit, quia et ipse
maculatns sacrificioa sacerdote celebralo pariein cum Citicris ausiis esl laienicr accipcrc, saiictum Doinini
edere et conlrcclare non potuit, cinerem fcrre sc npertis manihus invenit. Documento uniiis ostensum esi Do-
mioaiu recedere cum negaiur. > Non ergopanis ex manibus bujus bominis evanuerat, sed ipse Doniii|t(S)i0(j[^

«3 PRiEFATIO- 64

cesserat. Uxc autem Cyprianus ea mcntc disserir, ut hominibus paro^^ Cauie communicantibus, quid dc hoc
myslerio sentiendum sitexplanet. Quamobrem facile perspicitur quo scim primis soccuh's haec Chri&ti vcrba,
B0€ EST coRPDS MEUii, nic EST SAN6CIS, ctc, cpiscopi accipcreiit, cum cx liis concludant Chrisii corpus et
sanguinem sumi, in ipsum Dominum ore et manibus delinqucre qui indigne communicant, potcstatem 00-
mini et m.ijcstaiem adcsse, ac ipsum Dominum non sine miraculo c manibus contaminatis recessisse. Si credita
tuncnon fuisset mutatio vini in sanguinem Cliristi, num, qurcso, posi cas preccs quibus Deus rogatur utvi-
n\m faciat sanguinem Christi, niliil aiiud jam nisi sanguis Chrisii in caiicc ngnosceretur ? Nihil aliud profceto
agnoscit Cyprianus sexcentis locis. SiatuH adversus cos qui aquam tantum in matuiinis sacrificiis oflerebant,
indignum csse Cliristiano vcrcri # ne pcr saporem vini redoleat sanguinem Christi. Sic crgo, inquit, incipit
eta passione Christi in persecutionibus fratemit^is retardari, dum in oblaiionibus discit de sanguine ejiis et

cruore confundi Quomodo autem possumus propler Cbristum sanguiiiem fuiidere, qui sanguinem Chrisii

erubescimus bibcre ( p. 109 ) ? » Non suium sanguinem vocai, sed etiam cruorcm, ci cum eo sanguine com-
pararc non dubitat qui in veiiis nostris fitiit. Ait ciiain, png. 106 : i Qiiomodo ad potandum vinum vcniri
noii potest iiisi botrus calceiur ante et preinatur, sic nos ncc sanguinem Christi possemus bibere, nisi Chrl-
stus cnlcatus prius fuisset ct prcssus, et cnlicem prior bibe^et, in quo credcntibus propinaret? »

Quemadmodum Cyprianus communiones indignas doiestatur, quia c sanctum Domini corpus > profanatur
(p. 20), quia c vis inferlur corpori et sanguini Domini, ct iii Dominum manibus et ore i delinquilur (p. ISG),
quemadmodiim Firmiliantis insiar piaculi ducebat quod homines , ut ipsi vidcbatur, non baptizati c usurpnta
tcmere communicatione contingant corpus et snnguincm Domini (p. 149), > sic gratix dona qtisc ex Eucha-
ristia percipi solent, ex corporc et sanguine Christi praeseniibus repetunlur. Docct Cyprianus militcs Christi
considerare debere f idcirco se quotidie calicem sanguinis Chrisii bibcre, ut poasint et ipsi propier Christum
sanguinem fundere. i ilinc, cuin, instanie Galli erVolusiani persecutionc, communionem iis qui sub Decio lapsi
fucrani, concedere dccrevisset, injdulgeniius hancrationem rcddit in Ep. uv (p. 78): c Namquomodo, in-
quit, docemusaut p^ovocnmus eos in confessionc nominis snnguinem suum fundere, si eis militaturis Chiisii
sanguinem denegamus? Aut quomodo ad inartyrii poculum idoneos facimus, si non cos prius ad bibendum io
ecclesia poculum Domini jure communicationis adiniltimus ? i Et iu £p. lxiii (p. 107) : c Calix Doroinicus
sic bibentes iucbriut ut sobrios faciat, ut mentes ad spiritalcm sapientiam dirigat , ut a sapore isto sxculari
ad intellecium Dci unusquisque resipiscat : et qucmadmodum vino isto communi mens solvitur et aniina re«
laxatur, et iristitin omnis exponiiur , iia epotato snngiiinc Domini e poculo salutari, exponntur memoria
vcteris hoininis, ei fiat oblivio conversationis pristinc sxciilaris, et moestum pectus ac triste, quod prius
peccatis aogentibus premebatur, divinse induigcntise Ixtilia rcsolvatur. i Quidquid ergo docet Ecclcsia
cnthoiica de mutatione panis et vini in corpus ei snnguinem Christi, quidquid animo hac fide imbuto obscr-
vari potest, id Cypriani menli impressum et insculptum fuissc perspicimus.

Objicit nobis editor Oxonieiisis hunc locum cx Epist. lxiii : c Sic aulem in sanctificando cnlicc Domiiii, i
inquit (p. i08) Cyprianus, cofferri aqua soli non |)0lest, quomodo nec vinuin solum potest? Nam si vinum
taiitum quisoffernt, sanguis Chrisli incipit csse sine nobis. Si vero aqua sit sola, plebs incipit essc sinc
Christo. Quando autem utruuiqiie miscelur, tuncsacramentum spiritale et coeleste pcrficitur. i Ex his colligit
sanguinem Chrisii esse in calice, quemndmodum ipsn plcbs eodcm calice contineri dicitur. Scd
adco manifestum est discrimcn, ut niirer hominem ' eriidilum in liis oaviilationibus immorari. Quis
enim umquain dixit populum in calice bibi, ore et manibus conlingi, p(*pulum reccdcre cum species imiiiu-
lat:i: sunl, et alia cjiismodi qu£ de Christi sanguine dicta modo retulimusTQiiamobrom, cum dicilur plebs esse
incalice, manifesta est figura qiucneminem laterc, neinincm incrroris periculum conjicere possit. Alpost
Chiisti vcrba , hk eit sanguh, etc, quntidic commeinornta et inciilcatn, posl qnoiidianas iii sacrificio prcces,
ut viiium fial sanguis Chrisli,quisfiguramsuspicnri potuissct nitiil alind audicns nisi Chrisli sanguinem csse in
calicc, offorri in calicc, et bibi, ac animas nostras corroborare ut nos^trum sanguincm pro ChrisioT rundamns V

Sed brcvitcr nobis cxaniinandum quid inlersit iiiicr ea<: rationes quibiis nquam Cyprianus cnlici infundcn-
dam, etea quibus vinuni omnino necessnrium esse pcrsuadcl. Sic cniin et Doniinici snnguiiiis veritas patebit,
et obiter refellcntur qui aquain a Cypriano, ut jure divino, non solum ecclesiastico, praescriptam commendnri
volnnt. S. Martyr cverlere stitnerat pessimam consuetudincin, qiirc npiid noiinullos obrepserat. utaqua sola in
matuliiio sacrificio offerretur. Qunmobrem demonstrat aquain non iu Eucliaristia , sed laiitum iu Uaptismo nd
proprium sacrnmenti cffcctnm csscntiaicm e.se maicriam,et c quoticscuinque aqua sola in Scripturis nominn»
tur, Baptisma pncdicari , et appcllatione aqiiap Baptisma significatiim semper esse ; i ai vero in Eucharisiin
c calicem mixtum fuisse qiiem Dominus oblulil, etvinum fuisscqiiod sanguinem suiiin dixit, eumque docuisse
excmplo magistcrii sui calicem vini et aquae conjunctione misccri. > Hinc aquam nd mysticas tantum sigiiifi-
caiiones adhiberi demonstrat : c Aquas namque populos, inquh (p. 108), significare in Apocalypsi Scriptni-a
diviiia declarat dicens : Aqua quas vidisli^ super quas sedet merelrix itla , populi el turhm et gentes ethnicorum
sunt et lingua. Quod scilicet pcrspicimus et in sncramento calicis contineri. Nain, quia nos omnes port^bat
Christiis, qiii ct peccaia nostra poriabat, videmus in aqua |H)puIum intelligi , in vino vero ostcndi sanguincm
Chi isti. > llactcnus Cypriynus ncccssitalem aqii» clevat polius quom comincndat. Scd lamctt postca aU aqiiam

Digitized by VjOOQIC

56 PRiBFATIO C6

solam offtfrri non posse c quomodo nec vinum solum poiesi, i et copulaiionem et conjunctionem aqus et vini
sic misccri in calice Domiui, c ut coromixiio illa uon possit ab iiiTicem separari.» Animadverlendum esi Cy-
priani consilium. Disserens cum hominibus aquam solam adbibentibus, utitur principio quod facile concessuri
erant, nc vinom quidem solum adhibcri debere. NuUa sane illis obstabat anticipata opinio quomious id fate-
rentur ; quamobrem Cyprianus siaiuil aquam solam adhiberi non debcre, quomodo nec ^inum soliim ; non
qood metueret ne ejusmodi homines vinum^lum ofTerrent; non quod aquam xque ac vinum a Cbristo prac-
scnptam et ad esseniiam sacramenti peninere duceret, saiis enim declaravit eam ad mysticas signiflcationes
adliiberi ; sed quia haec comparatio ad vini necessitatem demonstrandam apposila erat , et ex incommodis quas
Tiiio solo adhibito consequerentur» multo graviora consequi paiebat si, aqua sola adhibeatiir. Uinc quoties in
faac epistola calicem mixtum esse debere statuit» non id proprie refert ad aquam, sed ad vinum , quod hi
quos refellebat, omittebant.

Necessitatem vini longe aliier defendit Cyprianus. Demonstrat l^* Scripturx testimoniis , ut aquam in

Baptismo , ita vinum in Eucharistia designari ; 2® prxceplum Christi longe gravissimum violari, si viiium

omituiur. c Cum ergo, inquit(p. 107), neque ipse Apostolus neque Angelus de coelo annuntiare possit alitcr

>ui docere pr»terquam quodsemel Christusdocuitet Apostoli ejus annuniiaverunt, miror saiis unde hoc

itsarpalum sit, ut, contra evangelicam ei apostolicam disciplinam, quibusdam in locisaqua offeratur iii Domi-

nico calice, quxsola Cbristi sanguinein non possit exprimere. i Et p. 109 : c Quod si ncc minima de man-

daUs Dofliiiiicb licet sol\ere, quaoto magis tam magna, tam grandia, tam ad ipsum Dominicie passionis et

DostraD redemptionis sacramentum pertinentia fas non est infringere , aut in aliud quam quod divinitus in-

sitlotum sii,humana traditioiie mulare? i 5' Ex hac diviiii instituti temeraria immutatione quaenam incom-

nioda consequi existimatCyprianus ? cCalicem eteniin, inquit (p. i06), sub die passiouis accipieiis, betiedixit ct

deditdiscipulis suis dicens : Bibiieex Itoc omnet, Hic eit enim sangmi iioet TatamenU, eic. Qua in parte iu-

Tenimus calicem mixtum fuisiie qiicm Domiuus obtulil, et vinum fuisse qiiod sanguinein suum dixit. Unde

apparet sangiiiaem Chrisii non offeiri, si desit vinum'caltci; nec sacrilicium Dominicum legitima sanctiflca-

tione celebrari, nisi oblatio et sacriricium noslrum responderit passioni. Passio est enim Domini, i tit ait

(p. 109), c sacriflcium quod offerinius. i Idcirco ergo ex Cypriano vinumadhibendum in calice, quia cum Ciiri-

sius accepto vino dixcrit: Hic etl sanguii, etc, si aqua sula adhibeaiur, aqua remanebit, ncc jam offcretur

Christi sangnis , non erit possio Domuii sacrificiiim nostrum , nec Idein offeretur quod iii passione oblatum

est. 4^ Commemorat eliam Cypriaiius quot et quania beneficia c epotato sanguine Domini et |iocuIo salukiri i

percipiamos, ut demonslret quain damiiosum sitaquam solam adbibere. Addit grande delictum esse de Chrisli

c ^angoine et cruore confundi, i nec jam eos posse c propter Cliristum sanguioem fundere qui sanguinem

Christi erubescunt bibere. i Jam vero facile perspicitur quo scnsu plebem, quo sensu sanguiiiem Cliristi

in caltce esse exisiiinet Cyprianiis. Plebis cum Christo conjunctionem aquo: cum viiio conjunciione

signiflcari docct; et, aqiia omissa, Christi qiiidcm sanguinem offerri et passionem commeroomri ratctur,sed

lanien nou leveincommodum foresi desitplebis cum Christo conjuncUo. At vero sanguiiiem Christi in caliceesso

dcclaral, qoia Christus dixit : Hic est sangnis , elc, nec jani , si sanguis desit, sacriflcium offerri possit et passio

Domiiil celebrari ; quinetiam donis, qudcsa^nguiuem Christi polantibus promissa sunt, penitus defraudabimur,

XIV. — DE COMMUNIONB SUB UTRAQUE SFBCIB.

Qoaoivis Cyprianus sacrificium sub utraqoe specle offerendum esse , idque a Christo mstitutum et prx*
scriptom csse contcndal, non tainen communionem sub utraque specie necessariam judicabat, ut ex ejus priii-
eipiisetex consuetudine illius a^tatisperspici potcst. Neque enim quaecumqiie Christus fecit in instituiione sacra-
ioenri,ea omnia instar iegis oliservanda ducebat, sed ea tantum quae adessentiam sacrameiiii pertin«il. Nain,
eum ci objiceretur Dominum poit coenam obtulisse, sic respondet (Ep. lxiii, p. 109) : c Numquid ergo doini-
utcom postcceoam celebrare debenuis, ut sic mixtuin calicem frequenlandis dominicisofferamus? Chrisium

oflerre oportebai circa vcsperain diei, ut bora ipsa sacrificii ostenderet occasum et vesperam mundi Nos

aoiem resurrectioiiem Domini mane cclcbramus. i Cur ergo praescriptum esse negat ut idem hac in ro facia-
mns quod Christus fecit ; in oblartionc aulem paiiis ct vini eum sacerdoiem Cbristi vice vere fungi conicndit ,
« qui id qood Christus fecit imitatur, et offert secundum qiiod ipsum Christum videat obtulisse? i Ratio hu-
jus ret ante oculos posiu. Nihil refcrt ad naturam sacrilicii , utrum mane an post coenam offeralur. Sed, si
oqua pro vino offeratur, instiiutum a Christo sacrificium penitus evertitur, nec ejus passio colebraiur, nec san-
fuis in calice offeretur aut bibetur, scd aqua commuiiis. Ex his principiis perspici potesi quid de conimu-
nione sub utraque spccie senserit Cypriaiius. Necessariam et aChristopraeceptam credere non potuit , quippe
eura ad essentlam sacramenii non pertineat. Toium enim Christum sub ulraque specie agnoscit Cyprianus,
illios majesiaC^m iii calice reveretur, eumque recessisse decUirat e roaoibus homiiiis contaminati, In
qnibos loco Eucharistia^ cunis inventusesu

CooseDtinnt antiquae Ecclesix consuetudines cum ipsius fide et doctrina, jam vidimos ex Cypriano exem-»
flum poelhe cx soio caUce communicantis, quam consuetudinem nemo nescit io Occkiente usque ad

67 PR^FATIO. 68

duod^ciniufn saBCuii» perseverasse. Lnec eiarius est bafic pudlam siil> spede panU non conHnunieasse;
iianc enim liisioriain refert Cyprianiis ui paient in corpore aiquc ore violau) CfticJiarisiiaa) pcrmaoere
DOfipoUiisse: tt, si speciem patis antca suinj^sissei , uulium prorsiis iMiraculum, nuJia Cypriani raiio ex-
siiiisset. AitiMlimus eiiam exempiuw iilius ^ui tii manibus l*;ucbaristiai ioco cinerem invenit : aliud cistat
eimilliiamR iit eodem de Lapsis lii>ro nuilicris cujusdam quse, cum c arcam suam, in 4|aa Domini sanc«
tum fuit, manibtts indignis ieiuassei apcrin^ igne iude surgenLe deierriia esi ne aiiderel aiiingere. >

XV. — S. CTWyANI 8ENTE!ITIA B£ SACRIFICIO, DE POftGATOiaO CT WOCATIOIIB SAHCTOWJM.

EticharistkMi yerum esse ac propric dictuin saeriGcium tesiimo»io suo coafifttai Cyprianus. c I^oml-
«icac liostiae vcritalem » scbisinaticos c pcr falsa sacrificia profanare > ait ia iibro de Vnit, Eccles, (p.ig.
^). Yera illa hosfia quam Cyprianus .oflerri coniendii in 8ol:i Ecciesia, ipse Chrisius esi i» aLiari
modo incruenlo immolaius. c Jesus Cbri>ius Dotiiinus ct Deus nosicr, inquii Ep. lkih (p. lOD), ipse csi
sumnuis sacerdos Dei Patris, et sacrliicium Pairi seipsuw primus obiulit, ei boc iieri iu sui comuiemo-
rationem praecepit. • Cum ergo eadem viaima quoe m eruce obluia cst , oiTdraiur iu aiuri, noa iui*
meriio aii CypriaiHis : cPassio esi Domiiii sacriiiciim) quod offorimus. * ^iegai in eadem episLola csacrifH
cium l>omiuicuni iegitima saoctifieaiioue ceicbrari, liisi oblaiio et sacriiicinu» nostnua responderit passioni. »
Saerificii a Cbrisio instiuiti veritalem inde etiam demoustrai, quod a saccrdoie Meicbiscdccb prxfigura-
tum fuerii. c Item in sacerdote Mekbisedccli, iiiquit (p. iO^), sacriHcii Dominki sacrimientuui prxfiguraium
videmus, secundum quod Scriptura divina testatur et ^kiiiEi Aieickisedech, rex JS^tmf piuMuUl panem ^
vinuoi. Fuit auicm saccrdos Dei summi, et benedixit Abrabam. Quod iiutem Molcbisedccli (ypum Cbriott
porlaret declarat in Psalnus SpurilMS aaocius es pcrsona Patris nd Ftlium dicens : AtUe Imfemn genni u,
Tu e» sacerdos in cslernum ucundum ordinem MeUiusedech. Qui ordo uiiquc bic cst dc sacrificio iJIo rc-
niens ei inde dcsceodens quod Melcbisedeoh sacerdos Dci suinHii fuit , quod pancm ei viuum obtulit, quod
Abraham iienedixii. Nam quis magis sacerdos Dei sumtui (|uam Doiuiiius noster lesus Cbristus, qui sa-
crificium Deo Palri obiulit; ol olHulii boc idem quod Melcbisedcc!) obliilcrai, id csi panem ct viuuiU)
suuin sciiiceit corpos et sangttioem. >

S.icrificium pro vivorara et moriuorum pcccatis olTertur. Hiuc queritur Cypriimus ia libro de Lapsis
(p. 180),quod lapsofum iKMmuLiis coiiuiiunio dala sit caute purgaiam conscientiam sacrificio et manusa-
cerdotis, anle offensam placalam iudiguaniis Doinini ct minaiitis. » Cyprianus, iii Cplsiola lx ad episcopos
NuHuduit lestatur se singolorum quiad redcinpiionem caplivorum proiupte ac libcraliter operati suiit, no*
miua sui>didi8se» ut eos episcopi in luenie babeani iu oraiionibus suls, cel cis vioem boai operis iu sacri-
ficiis et precibus repr^euteat. > Quod speciat ad moriuos, egregium testimonium babemiis iii Ep. lxvi »
ad cUrum el plebem Fwrnis coxmsUutem. Auteccssores Cypriaui 8i;auerant ne quis fraier exccdons ad tulelam
.vei curam clcricum aomiuaret ; ac si quis iioc fecisset , non olTcrrelur pro eo , ue sacrificium pro dor-
mitioiie. ejus celebraretur. ISeque enim apud altare Dei merctur nominari iu saccrdoimn prece, qui ab
aituri sacerdoics et mUiistros voluLt evocare. Quamobrem, cum Victor quidam Geminium Fausiiuum pres*
byterum ausus esset tuiorcm constiiucrc, vctat Cyprianus ne c pro dormitione ejus fiai oblatio, aut dcprc-
catio aliqua noinine ejus iii ecclesia frQquontetiin » Frustra coutendit atictor cdiiionis Oxonicnsis c h.xc in
fidei, spei ei cbaritatis tesscram, non autcm in animaruin subsidiuin, aut p'jrgatorii ignis ardoribus xs-
iueniium refrigeriuiu prsestilii fuisse , quia htjoc ad martyres iinpriinis speclabani. > ^iibil agii hoc jnarty-
rum exemplum.: nou oierebatur sacrificiuin propeccaiis martyrum, quippe cuin omaibus exploraium essci
.008 m c«lo Deum videre. Quamobrem non codcm loco nominabanlur ac alii iii Ecclosio! pace moriui ; et
,quad ftii €yprianus in Ep. xxxiv , sacrificia pro tilis ofEerri sOlita, id ipse Cypriauus exfrficai in Ep.
XXXVII ^ ubi aii obiaiioues et sacrificia < ob coinmemorationos eorum > ceiebrari. Alia /uii ratio mo*
lientium in Ccclesi;» paoe. I^ro coruin poccatis sacrificium oicrebatur , ut viderc est in litufgia qux exta^
lib. vni. Coitffim/. Apoi^, cap 41, ubi hxc ieguntur : c Pro fralribus noslris qui in Cbrisio requieveruiii
oremus, ui homiuum amans JDeus, qui aiiimam dofuncti suscepit, ei reiniUai •omue peccaiiiffl volun-
tarium ac non voiuutarium « ei propitius clemonsque faoius coliocci eum in regione piorum, etc. i

Nec niirum sane esi 8i veleces -Chriaiiaaj £delibus defunctis sacrificium profuturum sperabaat; quippc
cum persuasum omnibiis atque oKploratum esset justorum animas quae e corpore solviiniur aniequam
peccata omiiia expiaverioi, poenis affici In altera vito corumquc hcatiiudinem differri. lliiiciis luetucbai
Clorus Romanus qiii ante exaciaoi poenitentiain moriebaQtur, 4 Deo sciente, inquii Epist. xxxi» quid
de ialibus facuit, ei qualiier judicii «ui pondera cxaininet. > Cjusmodi bomines sic comparat Cypriaous
cum iis qui vita pro Christo poofusa aui saitem sancte exacta moriuniur. c Aiiud cst, inquii inCpist. li^
ip. 72), ad voniamatare, aiiud ad gioriam pervenire; aliud missum in carccrem iion exire inde donoc
solvat novissimum quadraut iii, a!iuJ staliin fidct et virtuiis accipiTC mcrce<lcin ; aliud pro peccatis longo
dulore ccttciaiiim emundai i tu pui-gari diu igne , aliud peccata omuia pussiooe .purgasse : aliud dcuique
feodere iu diem ^udicii ad seoieuliam tDomiiii , aiiud statim a Domino coronari. i Inuiilis prorsus Aigaliy

H «diloris Oxoniensis hbor ia hx>c leslimouio cludendo. Huiic carcerem el loiigi doioris cruciatum cl
ignem diu purganlem dclorquent ad poDnitenliam lapsis imponi soliiam a sncerdolibus. Sed 1* illuJ saliem
f.aeri dcbenlcx Cypriajii verbis conscqui , lcmporalcs pa^nus iis pcrsolvcndus supcicssc quibus rcmis-
sa: sunl aelernaB. 2° Si poenilcolia; iaiMN^ Cyi>rianu6 dcftCfibit, mullo id magis iis congruil qui anio
e3^acium poenileniix cursum moriuniur. Ncmo cnim hanc opinioncm affingel Cypriano, ejusmodi homines
fwm ad veniam stare, sed &d veniam pervenire ; non mitli in carcerem, donec solvaut novissimum qua-
dmilem, scd statim ildei el virtutis accipcre raercedem ; non pro peccaiis longo dolore cruciatos mundari
cl fmrgari dia igne, non pondere in diem judicii, sed sialim a Domino coronari. 3* Cyprianus non solum
martyres cum lapsis, scd ellam virgines cum adulteris comparal. Dubium non est quio de martyribusel virgi-
nHms mortois loquauir, cum coronam iUis statim donari pronuntiat. Gur ergo eum de poenitentium siatu
fn hac tanium vUa loculum credamus? Prxclara sane esset atquc egregia conparaii», martyres ei vii^ines
ciHii idololatriscl adulierisin lioc cmiferre, quod primi statim ia altera vi(a corouemur, posiremis vero
poeoilciittx lahor in bac vila suliciindtts sit. Scd si isii idololatrae et adultcri post iodioatam poeniteutiaia
monanttir, anstaiim, at manyrcs ct virgiius, raercedcm ei corouam accipicni, et peccata omnia poe-
tiHenlia purgasse vidcbunlur? Quis non vidct insiiiulam a Cypriano comparaiionem ad futuram polissiraum
vitani rcferri? quippe curti iii liac viia poenitcntium laborcm sacraj virgines, qiiarnin erat ausierum vivcndi
^ns , adajquarent, martyres vero longe superarcnl. 4** Wud t pendcre in dicm jiAdieii > valde adversariis
motesiiun. Putanl Nicolaus Faber et Rigaliius bcatiUidiiiem justorum a Cypriano io diem judicji, excentis
ii»rtyrib:is, dilTerri. ^ed hjec <*pinio afGngi Cypriaao noii polest, qui hoc loco, ui jam obscrvavi' nou so*
taiB dcniartyribus,sed etiam de virginibus ioquilur. Sxpe alias docet, pr.cci pue vero in lihro d^ Maria"
Btau, non solum martyres, sed alios etiam sanctos, cum ex hac viui decedooi, cum ChrisAo ijiciiMjro
regnare; virgines ct pncros ad c<mlinenlia ef innoceiiliae praemium feliciler |»ervenirc, justos ad rciiize-
rhnn vocarr. IHud ergo lestimonium de qoo nnHC agimus , ad eos referri debet qu»6 anteplenam pomi-
lemiam nioniios in dicffl jiHHcii generalis reservari exisiimat Cypwanus. Nec rairum si ^usmodi homiuum
lieaYitadiiieffl asque ad hoc lempus diffcrat; cum eaim instare crederet advenuim Domini, temporis spa-
iiom josU) longius non poterat videri. Porro Cypriani senientia inde etiam illusiralur , quod m die judicii
«^«nynMn mcriu pluribus in hunc diem pendcnlibub profulura decbirel : < Credimus <}uidem, * iflquil iu
fibr» de Laptu <pag. 1«7), cposfie apud iudicem pdurimum mariyrum merita eioi^era jusU)rum, sed cum
imdkui dies venerii, cum post occasum saeculi bujus ei mundi auic iribunal Christi populus ejus adsistcril. »
Aaq«e bxc qaidem de iis qui sese in Ecclcsia poeoileniiic submiitunl; qui aulem exU*a Ecclesiam raoriuu-
iw, eos€ypriaQii8 dedarai, etiamsi pro nomine occisi siiit, numquam ad indulgentiam aliis in sinu Ecclc-
«X iconeoabas promissam pervcnturos. c Etquia apud infcros confcssio non est. inquit in cadem Epist.
M, ncc exomologesis illic lieri potest, [qui ex toio corde poeuituerini ct rogaverini in Ecclesiain
4dbe»i interios soscipi et in ipsa Domino rescrvari, qui, ad Eccle.iam suam venlurus, de illis uiique quos
ia et tiitos invenerit, judicabjl. Aposlatae vcro et descrtores et adversarii ei hosios el Cliristi Ecclcsiaui
^tftipanies, nec ti oceisi pru nomme fuerinl, adoiitii secundum Apostolum possunt ad Ecclesio} paccm
qoatMio necSpiritvt nec Ecoiefiias tenueruut unitaiem. > Merito negat Cyprianus exomologcsin qua; iV
hac Tiia prascribiturf in altera perfici pt^sse. Scd perspicuum est nb co agnosci indulgentiam quamdam
ei pacem, quae schismaticis ct hxrelicis cxtra Ecclesiam mortuis, ciiarnsi. pro iiomine occisi fueiint
fncebsa et denegala, aliis iu Ecclesia inorlttis ct m adventum Doiuini reservatis concedetur.

£s liis ^tet cwBmumoaem illam quam Ecclesia catliolica cum sanciis ct martyribus ct cum iiisiis
aflleflettan poenitentiam mortuis fovct, non novum esse commenlum, scd dogma primis sncculis noium
ci credbau. fitec mkuin sihicc cammunio bis non placet qui ab uniiate Ecclcsijc disccsscrunt; scd Cy-
priaaos, eujos iiiier pr«cipuas virluies eaituit uniiaiis amor, pracier ea qua; ab illo in honorcm mariyrum
4eereta reliilinm , duobus aliis in locis lesiaiur quam arcu hitercedat Ecclesiac praisenti cum sanciis et
aB^nyi^Nis BeQeseiiiido. Primus exst:il in libro de Hab, Virg., quem sic concludit Cyprinius : c Taiituiu
aaenienwte lunc nostri cura incipiet in vobis virginitas honorari. > AUerum testimoniujii legiiur in Ep.
vmadCarm&m, qaem sic alloquilur Cyprianus : c Memores no&iri invicem simus, concordcs atque una-
ume% otrobiqoe pro nobis semper -oremus, pressuras et ^ngustias mutua chariiate rcleveiuus, ct si guis
W/6BC Boainrai prior divio» diguationis cderfclale pKecesseril, perseverct apud Dominum noslra dilccUo
pM firatRBNis el saroribus nosteris ^ud misericordiam Pairis non cessct oraiid. > Frustra h;cc cdiiop
QsMuensis «bidcre conatur. yirghiilalem ail inciperc Jionorari cnm ad cunfcssionis decus pervcnit ; sed
Cypuamis virginc* omnes generalim alloquitur. non solas mariyres , ncc proinde mariyrii sed virgini^
«iswoiamindicat. Alterumlocm»sicinicrprelatur Fcllus, quasi Cypriaiius cum Cornelio j5aciscatur
calb qui supcrsiofi fucdi, <iui in vivis diiuius esse contigerit, precari pergai. » At manifesia est caviila-
iJd; non cnun hoc precandi mimus ei commendai Cyprianus, qui supcrsics fuerit, scd qui c prior praj-
MtwriLt 8ed FelUis ex i.ostra julerprelaiione conscqui negat, ut sancios liccat prccari. Vcrum non
MMHdlvertit quam Uax arcle coh;crcant cum invocaiione sanctorum , quuB si priscis saculis insUu* simor-
nVw m f thdm iniuriosai habiia fuisscl , vcl poUus si non vi^^uisscl ia toia Ecclc^ia, ui fianf yiaui&sfl lo

Digitized byV ^*'***^ y.LV-

71 PRiEFATIO. 73

ceriissima monamenla teslantur, numquam Cypriano iii mentcm venissel virgiiies et maHyres inante-
ccssuin precari ct invocnrc.

XVI. — • DE CHRISTI DIVINITATE , EIUSQdE GRATIA.

Pra^fationis modum transgredcrcr si in aliis Cypriani senteiitiis accurate vestigandis immoraror. Nibil
cnim erroris excogiiatum cst his posterioribus sxculis, ut recte observat Pamelius, quod non cx Cypriaiii
tcstimoniis rcfellatur. De Cbristi divinitate sanclus Marlyr dala opera non pcrtraclavit , scd breves illiiis de
Deo incamato senlentiae noa ininus babent roboris et momenli , qiiam uberior periractaiio. Cbristum Domi-
num-et Deum nostrum appellare solet, velut cum ait in Ep. viii (p. 15) . f Habemus advocaium ct dcprcca-
torem pro peccaiis nostris Jcsum Cbristum Dominum ei Deum nostrum. i Elaborandum esse docct in Ep. lx
(p. 99), c ut Cbrislum judicem ct Dominum et Deum nostrum promerenmur obsequiis nosiris. > In Ep. lxui ,
(p. i04) : c iesusCbristus Dominus ei Dens noster sacrillcii liujus auctor ei doclor;i et p. 109 : Jcsus Cbristus
Dominus et Deus noster ipse est summus sncerdos Dei Patiis. > Iii Ep. xlvii (p. Gl), graiias agit < Deo palri
omnipotenti et Cliristo ejus Domino et Deo nosiro salvatori. > Vid. Ep. lvi , pp. 92 cl 91 ; Ep. lxv , p. 1 15 ;
Ep. Lxxiv, pp. 139 et iiO; Ep. lxxvii , pp. 158.

lu libro de Orat. Dom. (p. tOA) : t Oremus itaque , rralresdileciissimi, sicut magister Deus docuit; > et
(p. 206) : t Deus pacis elconcordiae magisicr qui docuit unilaicm, sic orare unum pro omnibus voluii,quomodo
in uno otnnes ipse portavit. > In libro de Vaniiate idolorum(p. 2i8) Cbristum simiiiier vocai Deum nostruin»
Deum cum hominemixtum : in libro ii Testim. bominem et Deum ex utroque genere concreium. Deum essect
Deum vocari probat in Scripturis veleris et novi Tcsiam., pp. 286, 287, 288, et ad cum refert prasclarissiiiia
quaeque testimonia. In libro de Exhorl. mart. (p. 267), postquam retulii illud Isai», Ego Dominus Deus tuus
sanctus Israel qui le salvumfacio, addit: c Qiii ct iii Evangelio promiltit auxiliuin divinum Dei servis, in persccu-
iionibus non defuturum dicens : Cum autem vos Iradiderini , eic > In libro de Bono palientim docci Cbrisium
in coelis adorari, ac praecepisse Patrem ut Filius adoretur ; ad eum refert liaec Scriptura;' tesiiroonia : Deus
mamfalus veniet, Deus nosler et non silebit, Dominus Deus virtutum prodibil, ei alia ejusmodi ; tum addit :
c Quisautem est qui tacuisse se prius dicii et non (acebit? Uiique llle.qui sicut ovis ad victimam ductus
cst.... Bic est Deus noster^ id est , non omnium sed fidelium et credentium Deus, qiii cum in secundo
adveniu manifesius venerii, non silebit. > Non omiiiendiis insignis locus ex Episi. ad Jubmanum (p. 133),
iibi docet Cyprianiis conceptis verbis (res persoiias Palrcin ci Filiuni ci Spiriium sancium unum essc Deum :
c Nam si , inquit, baptizari quis apud bxreiicos poiuii, utique et remissam peccatorum coiisequi potuii. Si
peccatorum remissam consecutus est, ei sanctifteaius est et lemplum Dei faclus est. Si sanciiGcatus est ct
tcmplum dei facius esi, quaero cujus dei?Si Crealoris, non poluit, quia in eum iion credidit : si Cbristi, iiec ^
bujtis fieri potuit templum, qui negat Deum Cbristum : si Spiritus sancii , cum tres unum sint, quomodo
Spiritiis sanctus placalus essc ei potest qui aut Patris aui Filii inimicus esi?> Vid. librum de Unit. Eccles.^
ubi cilai b^iec Scripiurx iestimonia : Ego et Pater unum sumus^ et hi Ires unum sunl. Vid. etiam Episl. lxxxvi
(p. 139), ubi perabsurdc dici contendit cos qui foris bapiizaii sunt c Cbristum quidein induissc, sed Spiriiuin
saQCium non potuisse percipere , quasi possit aut siiie Spiritu Cbristus indui , aut a Cliristo Spiriius
separari. >

Summa illa in Deum incarnatum pietas, quas in scripiis Cypriani minim in modum elucet, pariter calebat
in aliorum Africae episcoporum animis, ut perspicere possumus ex concilio Carlbagiuiensi, in quo adfueruni
87 episcopi ex Africa, Numidia ei Blauriiania, cum presbyteris ^t diaconis, pncsente etiam plebis maxima
parte. Nemesianus a Thubunis in hoc concilio sic loquiiur (p. 330) de Spiriiu sancto : c Quod natum est de
came caro esi, et quod natum esl de Spirilu Spiritus est, quia Deus Spiriius est , et de Deo natus est. > Mrnus
commode ediior Oxoniensis illud, c de Deo iiatus est, > sic explicat : c Naius de Spiritu de Deo iiatus est.> At
dicere debuisset Nemesianus c de Deo natum est. > Qui mediocriter attendei, hanc hujus loci videbit esse
sententiam, quod ex Spiriiu natiiin est Splritum esse, quia Spiritus sanctus, cum Deus sit et ex Deo naius
sit sive processerit (bsec enim interdum idem soiiani), pro summa sua potestaic Spiritus eos efScit quos re*
generat. Fortunatus a Tuchabori in eodem concilio sic loquitur (p. 332) : c Jesus Christus Dominus et Deus
noster, Dei Pairis et crciptoris filius, siiper petram a^dificavit Ecdesiam suam.> Euchratius a Thenis (p. 333) :
c Fidem nosiram et Baptismatis graiiam Deus et Dominus noster Jesus Chrisius stio ore Apostolos docens
perimplevit dipens : Ite et docete omnes genles, bapthanles eos in nomine Patris el FilH et Spiritus sancli. >
Ibidem Felix ab Uthina : c Nemini dubium est , sanciissimi consacerdotes, non tanium posse bumanam prje-
snmptionem , quantum Domini nostri Jesu Cbristi adorandam et venerabilem majestaiem. > Venantius a
Timisa (p. 335) : c Ghrisias Dominus et Deus nosler ad Patrem proficiscens sponsam suam nobis com-
mcndavii. >

t^emadmodum de Incamationis mysterio, sic etiam de acceplis ab incarnato Deo beneficiis mngnificc scn« \
tiebat Cyprianus. Jamdudum observarunt eruditi tlieologt Pelagianorum crrores multo anie a S. Martyro
confutatos fuisse, eumque Augusiino piurima ad hujus hoeresis eversionem suppeditasse, Probe sciebat Cy- ,

73 • VITA SANCTl CYPRIANI. 74

prianus Doniinum advenieniem sanasse i illa qux' Adam poriaverat vulnera , el venena serpetilis aniiqua i
curasse (p. 237). Hiiic Baptismum omnibus omnino nccessarium csse credebit : c Omnes quidem > inquii in
Ilbro de Uabil. virg, (p. 180), c qui mI divimim lavacnim Baplismi sanclificalionc perveniunt, homincm illic
relercm gralia lavacd salutariscxponunl, el innovali Spirilu sanclo a sordibus coiitagionis anliqux iterala
uaitvitate purgantur. • Iii primis aulcin catholicum dogma defenditur in Epislola, lii quam non solus Cypria-
niis, sed ct cicteri colicgx qui in concilio adruerunl numcro ()6 ad Fidum scripsere. Is nescio (juo opinionis
errore sibi finxcrat infantcs t inira sccuiidum vcl tcrtium diem quo iiaii sunl constilutos bapiizaii iion opor-
tere, ct considerandam esse legem circumcisionis antiquse, ui inlra oclavum diein cum qui nalus esi bapiizan-
dum el sanctificandum non pularcl. » Longe aliud in concilio omjibus visum est , ac univcrsi judicaverunt
c iiulli homini nato misericordiam Dci ct gratiam dencgandam. Porro aulein, inqiiiunt, si cliam gravissimis
dclictoribos et in Deum mullum ante peccantibus remissa peccaiorum dalur, et a Daptismo atque a gratia
nemo prohibetur, quanto magis prohibcri non debet inrans,qui recens natus niliil peccavit, nisi quod, secundum
Adam ornaliter nalus, coniagium mortis antiquae prima nalivitate conlraxit , qui ad reinissam peccatorum
accipiendam boc ipso facilius accedit quod illi remittunlur iion propria sed aliena peccaia. » Conira su-
perba Pclagianorum commenla, doceiCyprianus pluribus locis nos quotidie peccare, ut in librist/^ OraL Douu
p. 211 ; de Opere et EleemosyniSy pp. ^ et 345 , et I. iii. Testim, , p. 54.

Chrisii graiiam innumeris in locis mirifice cominendat Cyprianus, qui, cum adhuc in leiiebris et nocie cxca

Jaccrct , ncri non posse crcdebnt quod Christiani docebant , c ut quis rcnasci deiiuo p )sset, utque, in iiovani

▼iram lavacro aquae salutaris animatus, quod prius fuerat cxponerel, ct, corporis licel mancnte couipagc, ho-

miiiem animo ac mentc mutarei ( Ep. ad Donat. ). » Sed hunc errorem simul cuin aliis viiiis et erroribus

deposuit, et Christi graliam eo libcntius deinceps prxdicavil, quo pcrlinacius rejecerat. Videri possuutquje

in hanc sententiam disscrit in Epistola ad Donatum. Probat in Exhort. marl. (p. 167). ex pluribusScriptunc ics-

liinoiiiis c timcndas non essc iiijurias ei poenas perseculionum, quia major est Dominus ad prolegendum quam

diabolus ad impiignandum. i Vid. pp. 262, 268 , 273. lu Cp. ix martyres bortatur ad consUnliam, c quia

wajor est qui in nobii quam qui in /<oc mundo, nec plus ad dejiciendum potest terrena poeua quuin ad eri«

gendum tutela divina. > Plura vide in cadem epistola et in Ep. lv (p. 88). Huc referri possunt phirinia alia

Cypriaui priiicipia ; vclul cum docet vicloriam a Dco dari (p. 79); Deum viclores sua dignalionc facere (162,

2t85); Deum remunerare in nobis quidquid ipse prxstilit, honorare quod ipso recii(169); nosirum nihil esse

(305); neininem sibi quidquam assumcrc dcbere (21i); tolum Deo dandum (Ibid.). Evoiveiidus in primis libcr

de Orat, Dom., ubi docet orandum ul fial in nobis volnntas Dei, ut Dei voiunias fiat in coi*pore elspiriiu, ut

&ccre possimus quod Deus vult ; ul in illis non credentibus fiat volunias Dei , quemadinodum in nobis per

fidcm nostram voluntas Dei focta cst; opus enim esse Dei voluntate ut in nobis fiat vt)IunUs Dci ; ul qui in

Baptismo sanctificati sumus, in eo quod esse ccepimus perseveremus ; ut sanciificaiio et vivificalio qnx dc Dct

gratia sumitur, ipsius perfectione servelur.

VITA

SANCTI CYPRIANI,

CURA D. PRUDENTII MARAN O. S. B. ADORNATAt

»o^

MAGfuii christiamie religionis lunicn Cyprianus , proposilum sic de Cypriani rebus dissererc, sed

qoaradiu in Ecclesia micuit, magna pars fuit earum tantum eas ordine eiplicare , ac ipsa etiam scripta

rcmro quoe tunc gests fuerunt. Quamobrem suppedi- temporibus notare. Nam , cum baec elucubraiio con-

Ut cjns vita amplissimam disserendi scgetem, ac juiicte cum sancti Martyris scriptis prodeat, ncces-

loto voiumine opus esset si rerum ad eum pcrtinen- saria nonest Ibngiorum testimoniorum apposiiio,quse

liom et genus et modos persequi, si edita singularum quisque potest ex ipso fonte haurire; variisque su-

virtiitum exempla oculis subjiccrc, si eximios animi persedendum observationibus, quse forte non cssent

sensus ex cpistolis et aliis scriptis, in quibus illius omitiendse si S. Cypriani vita separatim afo ejus opc-

mores mirificc depingunlur eruere instituerem. Sed ribus in lucem ederetur.
OOQ csl bujus loci ejustnodi pertractaiio, nec mihi

s. cypriam. IV. Digitized b^iCjOOgle

75 VITA SANCTI

I. — Dt S. Cm!ANO«0!«WJll CBHISTIAJfO. — mSTIN-
GUENIXJS EST A CTPRUNO ANTIOCHENO.

Cyprianum in Africa naium esse nemo disseniit,
Cartliogine orlum PrUdenlius et Snidas existimarunt ;
sed cum S. Martyr hoc beneflcium Cariiiagini nccc
pinm non rereraf, scd tauium dicat Ep. ixxvi :
c Ubi enim mihi aul melius possit esse aul lu lins,
quam illic, ubi nie Deus crcdere voluit ct crcscerc, i
alia eum patria videlur in lucem cilulisse. Vocabaitir
ThasciusCyprianus.utpatetex senlenlia proconsnlis
et Epist. Lxix. Quineiiam adscivcrnt sil)i Cajcilii
nomen, lesie Hieronymo, ut gralum animum et amo.
rem iu presbyierum Coecilium, cujus opera ad-Chri-
stum conversus fueral, hoc monumeulo lestaretur.
Ponlius diaconus, qui Cypriaui YiUim scripsit, res nb
eo anle conversionem geslas minus dignas cssc judi-
cavil quas lilieris mandnret. Ilnque hicc illias vit:t5
parsin oblivione et tenebris jacet; nec quidquam
cerlo scimus. nisi eum rbeloricam summa celebritate
docuissc, nec iis caruisse viiiis qusecum simulacro-
rum cuUu ei Cbrisli ignoratione conjuncra esse so-
lent. € Mutati sunt piscalores , i inqnit Angusi.
Serm. cccxi (nov. cd.), i mutati sonf postea etiam
plurimi senaiores.mutatuscsiCypriJ^nus, cnjushodfe
mcmoriam frequenlamus.... !p$c scribit, fpse tesfa-
tur cujus vii3e fuerit aliquando, qunm nefarl», qnam
impiae, quam improbandac ac deleslandjc.f Neqwa-
quam tamen in Cypriamim nosinim convcniunt qnrti
apud Gregorium Nazianzenum dc Cyptiano magicis
ariibus anie conversionem dedito legimiis in Orat.
xviii : pcrspicuum esl hoccad Cyprianum Anliochentim
rcspicere, quem GregoriuscumCarthaginensi confon-
dit, unam ex duabus pcrsonam efnngens. Scd lamen,
quia crudiliis Oxoniensisedilorunum cxiiiisseCypria-
mim conlendit, elqu» de Antioclieno feruntur iu fa-
bulis numerat, et ad res Cartbaginensis ornandas
composiu fuissc pronuntiat, non inutile videtur rem
expiorare.

lllud 1* ncgari non potcst, res gestas Cypriani An-
liocbcni velustissimis monumentis prodiias fuisse.
lilum Eudocia imperirtrif exirtfts ferslffeos, ieWe PSo-
lio (Cod. 184), celcbravit.Optrs hr (rcfS frbros divfefmr
erat; quorum primus Justinse conversionem el invi-
clam a dxmonibus virginiiaiem , ac ipsius etiam Cy-
priani poSt artis magfcx fDCfnora mirabtletn cortver-
sionem, baplismum, osliarii munus , miracula ac
landem episcopalum coniinebat. In alioipse Cypria-
niis evenluum suorum sericm texebai, elmagicasar-
les quibus et sese ipse ei alros in varias Fftfnfnw vt\th
taverat, pcrrgrmaiioncs ac tandem nefarioe artis fa^-
tidium, et animum cx d^csperationc, quam cOT»strenira
scelerum injiciebaf, ad spcm misericordiae dhriit»
opera Ensebii revocatiim narrabat. In tcrlio dcnique
mariyrimn Justinaj et Cypriani descripinm craft. Hajc
auicm Endociffm non ad arlis ficeniiam, sed adhislo-
ii« ftdem scripsi^e pcr^pitnur, lum cx Gfegorio
Nazianzcno, qni scripinni a!)ip<o^Cypri.»no scelerum
C'»nfesbioncm cital, cl cadcin ac Eudocia dc illo con;-

CYPRUNI. '^^

memoral OraL xvni, tum cx triplici monumentoquod
cruditi antiquiialisindagaloicsD. Edmundus Marlcnc
et D. Ursiiius Durand iii suo Anecdotorum Thesauro
ediderunt, nempe Converswne Jusrtnw et Cyprtani,
Confessione ejnsdetn Cypriani, ac ufriusque Passione,
Sic cum Eudociac vcrsibus consentit triparlilum illud
opus, ut minime dubium sit quin illius manibus trw
tum fucrit. Quis ergo eum nuniquam extitissc sibi
persuadcal, de quo cxlant monumcnta illius leinpo-
ris quo vixissc dicilur pene aqualia ? Fabukc in rc-
molis rctalibiis lalcbras quacrunt, nec quisquam lam
inoplc menlilur, ul qnae ncmo vidisse se aut aiidivi<sG
mcminil, ca nuper in claiissiina luce el omniuni ocii-
liscvenissc fmgal. Porro falctur ipse Fcllus, cui la-
men hac in re non omnino assentior, Confessiouem
Cypriani antc Consiantini lempora scriplam fuissc , id
csl circa illud tcmpus quo perfuncliis marlyrlo crc-
diliir, nempe sub Dioclcliano el Maximiano, ul lesta-
tur Eudocia. Prxtcrea anlc hoc opus scripla fuoranl
acia Jusiinaj et Cypriani, ut discimns ex libclio dc
iitriusquc passionc. ^^ Credibile noii est ejusmodi
moniimcnla ad rcs Cypriani Carthagincnsis ornamlas
ficla fuissc, in quibus nihil erat omnino quod Cypria-
no Cariliaginensi aplari possel ; non tcmpus, non lo-
cus martyrii el episcopalns, non rcs ge9l.c ct pcregri-
naliones. 3* Si nullus cxliiissel Cyprianus ille Antio-
chenus , qui cum Juslina p:isnis Nicomedi.e dicilur,
quomodo de ulriusquc iiominc dies feslus sircule
quarto in loca Nicomcdiie vicina induci, quomodo
utriusque fama omniiim ore celebrari poluit? Illml
aulcm ex Oro/ionc xvni S. Gregorii Naz., quajhabiia
esl Constantinopoli , non obscure perspicitiir, Cypria-
num illum, ciijus dicsfeslus agcbatur, non Carlbagi-
nensem sed Anliocbenum csse. Nam magicas arles
et convcrsionem , ut pnvcipuos illlus viiae el nolissi-
mos eventw prsedie^v Gr^riiis, iia iH diiMel an
quisquam ex audienlibus rcs illius gesias ignorct
(p.277).Quinetiam,quodailCyprianunipostconvcrsio-
ncm factum esse a^ditiium, id sc cx aliquo audivisse
toslatnr(p. 281). ProbabilenonestCyprianumCartlia-
gincnsom adco notum his in regionibus fuisse , proe-
scrlirtex rebus i& eun* mV^WRc perlinentibus, iit
Gregorium incofic edocercfil; scd hxc faina cl dics
festus ad aliuin dcbenl rcferri.

Objicii FeU«& S. Gregorium tam oscrkwter errarc
non potuissc , nl cpiscopum Antioclicnum cum Car-
IbaginonNi conrunderei ; neqiie cnim si verc exli-
tis^el Cyprianns ille Anliocbia) cpiscopus, qui Nicomc-
dix passus dicitiir, nihil de illo ad Gregorii aures
pervcntnrum fuisse, qui et a pairc res tanr mtr^abilcs
mafnre discerc debnit , et per sc ipse Niconiedlam' e*
loca vicina pervadens cognoscerc. Scd , dum Grcgo-
rinm vir erndilus culpari non pariiur, qnod unum cx
duobus Cyprianis finxeril, in aliam illura reprchcn-
sionem non multo leviorem conjicit, qirod ad Cypria'
nirm Carthagineiisem retulerit monumenia illius ujtati
ei pairia^ ct rebus geslis repugnantia. Verisimilior
mihi videtur lixc ilfius excusand» railo : cum c? re-
ccns admodnm cum iis qnos alk^iitur intercedcrel
Digitized by VjOOQIC

»7 MTA SANCTI CYPRlANf.

consuctiido , et posl aliquot dierum seccssum nitem-
porate ad ipsum dlem fesliim rediisset , ut ipse lesla-
nir (p. 275), salis proclive fuit in lam nnguslisad res
accurate ediscendas spaliis labi ct crrarr. Quod au-
lein ait idem Fellus, nuilum inler Anliochiai episcopos
Cyprianum iiiYcniri, id facile expedilur. Non cnim
Aiiliochix magnnc episcf pus fuisse Cyprinnus dicilur,
scd nlterins, ut obscrval Tillemoniius, In Phoenicia
site, cx qua Damascum perduclus est , ui a judice in-
len-ogarelur.

Dtio ei^o dislinguendi sunl Cypriani, et in Oratione
XTiii Gregorii Nnz. qnid Anliocheno, quid Carlhnginen-
si conveniat cspendendum. Qadd ait Gregorlus, Cy-
prkiniim nobili et senatoria domo ortum csse, id Til •
lcmoniias Cypriano nosiro allribuit, ut allcri illi
ntagno non valde consenlancum ; sed (om. v, obi agit
dc Cyprinno Antiocheno, falclur id non possc disccr-
m- Non immorabor iri excutiendis aliis conjecluris
qaae de Cyi»riano flerl solent , velut quod Baronius et
posl cnm alii nonnnlFi exislimarunl Cyprianum jam
scTiem ad clirisiiannm religioncm acccssissc. NiUm-
tar qnodam loco cx Epistola ad Donatum^ ubi sic lo-
quitor Cyprianus : c Qui possibilis , aiebnm, est lanla
convcrsio, u( ropenfe ac pcrnicitcr cxuaiur quod vel
fenninnm siiu materisB nnturalis obduruit , vel usur-
patom diu senio velusUilis inolevii? i At Cyprinnus
non soos annos mimeral, sed de vitiis loquilnr, quae in
b<nn'ine eiiam non senc vctosiaicm hnbenl, cum
f aFta, I nf ihidem lcgimus, c ci profunda pduilus ra-
dice sedaruni. » Huc adde Cypriami.ra non de suls
lantmn rebos disserere, sed gencratim omnes jctaies
ac vita» conditiones comptecli , quarum nullam pror-
sos excfpiebant Chrisiiani , quam non Chrisii gValia
rcfiovari ct rcnasci posse diccrcni. Liquet id ex liis
qroe sequontur : t Quando, inquil, jiarcimoniam discit
qiff epohrribns coenis ei largisdapibns assucvii ? et qui
pretiosa veste conspicuus in auro ai(jue in purpura
feistt, ad plebeiam sc ac simpliccm culium quando
tfepoiift? Fascibns ille obleclntus clhonoribus, priva-
tfis et ingh)rins essc non potest. Flic slipaius clicn-
fitrtu tuneis, frcquentiorc comilalu ofnciosi agminis
bonestatas, pcenam pntat csse cum solu5 esi. Tena-
cihiis semper illerebTis necessc est , ni solebal, vino-
len^ invitel, inffet superbia, iracundia inflammei,
rapdciias inquietet, crudetitas stimulet , ambitio dc-
fectet, fibfdo pnccrpitet. > Hacc referenda duxi, ut
paffci^et rrtinns i^mperanter otio ahuli qui Cyprinnum
bac pfcturi morcs suos expressisse, et prrslincc con-
dttiofif» spfendorem el opes descripsisse opinantur.
Qtob conjectorac si valeant, dicendum eril eum fascl-
fctes Msisse , ef vinoleniiiC ac rapacitaiis vrtiis labo-
rasse, qfood nemlnem hncicnus video suspicaiam.

II.— DE S. CTPRUm CONVERSIONE. — CATECHOMENUS BONA
5CrADISTRIBUlT,SEQ0E VOTO CONTINENTIiE OBSTRINXIT.
— ntCERTUIf QOO ANNO ET TEMPORE BAPTIZATUS.

PHirlfniWit ssme christbnn^ rcllgion! accessii orna-
fnen^ eXptA^n cortfversibnc latHr Wrge^nlt; ac tuirt
iftaxlftfie verffas rrr6Tifp!mYo Vis^* cst cum cclebcn i-

miim mcndacii doctorein ac defensorcm cepil. Non
lamen prima aggressione victus esi Cyprinnus, scd,
(|Uod in bomiiie inanium rcrum cogiiitionc inflato
non valdc miriim esi, diu veriiatcm iutor ct crrorem
ancipiti senlenlia fluctuavit. Quod cniin docct chri-
sti:»na religio de nova in Cliristo crealionc, id somnii
insiar domeslico argmncnio refellebai, viiia sua ncc-
dum volens emendarc, nec cmendari posse exisil-
mans. Quos tum animi rcstus cxpertus sit, sic ipse in
Epistola ad Donatum edlsserit : i Ego, inquit, cum
in tenebris atque in nocte r^ca jacerem, cumque in
salo jaclantis sxcull nutabundus ac dubius vesligiis
oberrantibus fluctuarern, vitai meae nescius, verilaiis
ac lucis alienus, difficile prorsus ac durum pro illis
lunc moribus opinabar quod in salulcm milii diviua
indulgentia pollicebatur, ut quis renasci denuo pos-
sct, uti|ue in novam viiam lavacro aquai salularis
animalus quod prius fucrat exponeret, el, corporis
licet manente compage, hominem animo ac menlo
mutaret. Qul possibilis est, aiebam, lania conversio?
cic. I Sed lande^ illius animum Chrisius inflcxit, ac
docilem fecit Iiortalibus Cajcilii presbyieri, qui tam
prseclarrf opcris admfrrfslcr ct intcrprcs fuit; non illo
quidem, ut nonnulli opinali sunt, Diadumeni pr(ece- •
pior, sed idem potiirs qui fn dialogo Minucii Felicis
Christianam rcligioncm per fas ct ncfas oppugnat,
dcinde ab Ociavio strenuc dcfcnsnm libenler ample-
ctiiur. Amicitia quae Cypriano inlcrcedebal cum Cue-
cilio, tam arcfe beneOcii mngnitudine constricia est»
ut emn in parentis loco dingerct Cyprianus , ejusque
nomen ferrc voluerit, ac fn ipsh^ domo vixisse vi-
dealuv: i Eral snne illi de nobis, inquit Ponlius, con-
lubernium viri jusii et laudabilis memorix Caecilii,
et xlate lunc cl bonorc presbyieri, qui eum ad agni-
lionem vcric Divinitaiis a saeculi errorc correxcrat.
Ilunc toto honore alque omni observaniia diligebat,
obsequcnti veneraiFone suspiciens, non jam ut ami-
cum anlma; coaDqualem, scd lamtiuam novx viiixx
parentem. Denique ille, cTcinnlsus cjus obsequiis, iii
tantum dilectionis immensae merilo provocatus csfy
ui de stccolo excedens arcessitione jam proxima
commendarct illi conjugcm ac liberos suos, et quem
fecerat de sectoe communionc pariicipcm , postmo-
dum faceret pieiaiis hderedem. i Hoc contubernium»
qnod Cypiinnum in C;rcilii domo indicat vixisse, mi-
nus congruit cum homitmm cruditoruin conjecturis »
qui Cyprianum uxorcm ac fortc cliam liberos habuisse
volunt cum religioncm christianam amplcxus cst,
quamvis nullum prorsus hujus rci vestigium, ncc in
ejus scriptis nec in illius Vita quam scripsit PontiuSy
depreliendatur.

Yarii cogitaliommi ocstos Cypriani altcrnaotis con-
versionem demorati sunl ; sed siatim ai^ue veritali
ad oculos affulgcnli cessil, tolnm se in eo prorudit
pietas, ac Scripturamm oraculis exculta maturos
frucius in ipso primordio exlulit. i Inter fidei suoc
prima rudimenia , ait Ponlius , nihil aliud crcdidit
DCa dlgrtiim, qnam si conlincnliam luerclur; tunc
cnim p. ssc iiloiicum f.cri pectf^gfife^nsum ad plWlC

VITA SANCTI

iiaiii veri capAciiatcm pervcnirc , si coiicupisceiiiinm
cnriiis robusio altiuc inicgro sanciimonix vigore
calcarcl. Quis umquanilanli miraculi meminii? Non*
diim secunda nntiviias novum komiitem splcndoro
lolo divinx lucis oculaverat , et jam veteres ac pris*
linas tenebras sola lucis paraiura vinccbat. Deindej
riuod majusesl, cuin de lcctione divinn quxdam jnm
iion pro conditioiie noviiatis, sed pro Tidei fcstiiia-
lione didicisset, statim rapuit quod iiivcnit pronie-
rendo Domino profuiurum. Disiraciis rebus suis, nd
indigentiam pauperum susteniandam tota praedia
pretio dispensans, duo bona simuljunxii, ut elnni-
bilionem saiculi spcrneret, quo perniciosius niliil est
ct misericordiam , quam Dcus ciiam sacrificiis suis
prxUulit , quam nec ille qui legis omnia mandata
scrvnsse sc dixcrat, fccii , impleret : cl pro^propcra
vclocitate pietatis , pene anie coepil pcrrcctus esse ,
quam disccrcl. >

Non conveiiit inter eruditos utrum cbristianis sa-
cris rniiialus essct Gyprianus cum se continciuix
lege obstrinxit , ac boiia pauperibus disti-ibiiit , nn
adiiuc catecliumenus pra^clnra hsnc duo facinora edi-
dcrit. Sed, si Pontii verba considereniur att Mitius ,
vi.\ ambigendi locus supererit. Concepiis eniin verbis
declarat noiidum Baptismo regeneratum fuisse Cy-
priantim cum bxc designavit : i Noii secunda nali-
viuis euin oculaverat, sed sola lucis paratura vcteres
ac pristiiias lenebras viiicebal. > Paiilo post allata
verba , Gyprianus dicitur c adbuc rudis iidei liomo ,
et cui forsiian nondum crederetur. > Idcm efflciiur
ex his verbis : c Praevenit tritura semenicm , viiide-
mia palmiiem, poma rndicem.... > Et infra : c Quid
autcm cifca pauperes episcopus faceret , quos cate-
cbumcnus diligebat? > Sed Tiliemoniius, acuiissimi
judicii scripior, boc tcstimonium Pontii, qiiod quidem
fatetur in dubium rcvocari non debere, conciliari vix
posse cxistiinat cum Epiatola ad Donatum, in qiia
Cyprianus, ut modo vidimus, emendatimiem moruiu
ct vilx mutalionein iie cogititione qnidem in con-
versionis primordio assequi se poiuisse declarat, ne-
dum lam fcrvidis iniiiis exorsus sit : c Desperatione
melioruni, iiiquit, malis meis veluti jam propriis ac
veriinculis favebam. > Prxicrca Knptismo acccptnro
rcfcrl cmendationem morum suorum, et c posiqiiam
tindo! geniLdis auxilio supcrioris xvi labc detcrsa,
in expiatum pcctus ac purum desupcr sc lumcn infu-
dit , > lum vcro agnovisse sc dicit facile csse c qiiod
anlea difficilc videbaiur, gcri posse quod impossibilc
puiabatur. > Qiiomodt) ergo tot viriutum ornamcnia
anlo Bapiismiim conscqui potiiit ?

llt bxc difflculias cxpcdiatur , obscrvandum cst
i'' minus accurate Tillemontium ad itiiiia cbrislianx
profcssionis refcrre dubias illas cogitaiioncs qua^
Gyprianum ante conversionem Iiuc et illuc irahe-
baiit. Nondum cnini crcdebnt in Cbrislum cum sic
nnimo fliu!tuaret, scd, ut ipsc narrnt, c lu lencbris
atque in noctc cacca jacebnt ; in salo jactaniis sxcun
nutabuiidus ac dubiusvestigiisobcrraiiiibus > fluciua-
bat, c vitae sux iiesciuS) vcriiatis ac Iiicis allenus. >

CYPRIANI. 80

Facilc crga R^ntiui Cwm Cypriaiio conciliatur; ncc
mirum si primus Cyprinnum, postquam vcritati ma-
nus dedit, ad virlutis snmmum cvolasse tcstatur,
quamvis Cyprianus ipse moriim suoruin cmendatio-
nein anic accepltim fldei douum dcspcra^set. 2'' Non
immerito Cyprianus renovalioneiii aiiiinl sui ct no-
vam crcationcm Baplisino attribuit, qiiamvis muliis
jain virtutibus instructus nd Baplismtim acccssissct.
Sic eniin scmpcr lulit ccclesia4ici consuciudo ser-
mouiSp nt, cum ad Oaptismnm nemo admillerctur
nisi post mulia einendatnc vitx indlcia , ipsa lamcu
renovatio et nova creatio Baptismi fructus esse dice-
relur. Hinc illud Cyrilli llicrosolymllniti Catecheti iii
(|). 45) : c Morluiis In pcccntis dcsccndisti, viviQaitiis
nscendis in justiiia. > Non dubiumtamcn quin cx ca-
tcchumcnis quos Cyrillus erudiebnt, noii pauci jnm
magiios babcrent in virtute prbgressus; nc forte
eiiam contineniice voto sese nonnulli obligaverant,
ut observat doctissimus edilor in iioiis ad Ca<. iv,
(p. 62). Non est bujus institiiti usitatim sanciis Patri •
biis et iheologis disserendi rationcni cxplnnarc , scd
ccrte ex ea perspicuum cst Ponliuni ct Cyprianiim
iiiier se non pugnare dum alicr prxclare facla Gy-
priani sese ad Baptismum pr«Tparjiitis itai rat , altcr
Baplismo adjudicat quidquid et in ipsa Baptisini ad-
ministralione et in praevia mediiniione et cxcrcila-
lione consecutus fucrnt; addo etiam quidquid in
Gonflrmationis sacramenio ct in corporis et saiigui*
nis Chrisii communiolie , qux duo sacramenta simut
cum Bapiismo conferri solebant.

Qiio anno conversus fuerit et baptiznlus Cyprianus
ex cjiis episcopatus initio existimari debet. Nam , ut
ait Ponlius, c ad offlcium sacerdotii et cpiscopatus
gradum adhuc ncopbytus et, ut pulabatur, noveilus
elccius est. > Quarc, cum episcopus aiino 248 aut
249 crcatus fuerit ul, modo videbimus, Baptismus
iion incommode ad annuin 244 aut 245 referctur.
Alii ad aiinum 246 referuiit, sed dc bis rebus nibil
videlur certo posse constitui. Frustra aiiiem inquira-
tur quo annt tcmpore baptizatus sit. Uoc sacramento
iiiitiaium fuisse inter Pascha et Pentecoslcn existi-
mani Pearsonius ct alii nonnulli , c quia boc tempo-
ris spalium ordinandis lavacris in Africa deputatuni
erat. > Veium, ctsi bi dies prxcipue esseol Baptisino
consccrnii, nihil tnmen vciabat quomiuus Baptisma
aliis tcmporibus darelur, si qtiae causx incidercut
Bapiismi post solemnes dies diflerendi , vei etiam an-
licipaiidi. Probat TeriuHiaiius in libro de Bapiimo
nibil esse incoromodi si Bapiisma extra solemnes
dies justis de causis suscipintur. : c Diem BapJsmo

solemniorero, iitquit, Pasclia pra^stal Exinde

Pentecoste ordinandis lavacris latissimum spatium

cst Cxterum omnis dies Domini est, omnis ho-

ra , omne tempus habile Baptismo : si de solcinnitate
interest, de gratia nibii refert. > Ineries aulem
Baptismi dilatores pluribus castigat S. Grcgorius Na-
zianzenus io Oral. xl, nec probat quod diccre sol*:-
bant : c Luminuro festuro exspecto : Pascbatisfe&ium
pluris facio : Pcntecoslen exspectabo. Cum ChristQ

f I VITA SANCTI

baplizari prxslat, cum Cliristo in resurrcctionis dic
ad vitam redire , Spiritus advenlum honorarc. >
Ait Ponlius multa Cyprianum adlmc plebcium fe-
cisse ad veterum exempla justorum , et si quod co-
ruin prxclare factum Scripturx auctoritaie compro-
baium et laudalum viderct,id imilatioiie assequi
conatum essc. Proptietias doiio oriiatum fuissc Cy-
prianum multa ab eo ad Ecclesiae uiiiitatem prxco-
goita et prjcdicta testantur. Sed noii dcsunt qiii ex
Ept&tola ad Donatum, qiiam rcceiis a Bapiismo scri-
psil, jam tum ilium bujus doni et plurium aliorum
participcm fuisse colliganl. Sic eiiim dona iiia com*
Diemorat, sic aiios bortalur ad ea conscquenda, ut
ipse iilis caruisse non videalur ; i Nostrum tanium
siUat pectus , inquit , ct patent : quantiim illuc iiilei
capacas airerimiis , taiitum gruti;c inundantis bauri-
miis. liidc jam facultas datur, castitaic sobria, ineiitc
inlegra , tocc pura, virlutc sincera, in medelam do-
leiitiuro posse Ycnenorum virus cxlingucrc , anlmo-
rnm dcuipientium labes reddita saniiaiopurgnrc, in-
festis juberc pacem, violentis quietcm, ferocieniibiis
lenitatem, iinmundos el erraticos Fpiriius, qui se
expugiiaiidis bnminibus immcrserint, nd confessio-
iiem miuis incrcpaniibus cogere , eic. >

in. — DF STIDIIS ET fCRIPTIS S. CYPniANl A DAPTISMO
LSQUE AD ORDINATIONEM.

Non dubium e.^t quin quod ctfluxit (emporis a
Bapttsmo ad Ordinatioiicm, id omne Cyprianus in-
suiiipserit in Scripiuris logendis, in scriptoribus ec-
ck*<-i:isticis evolvendis,iisquc omnibus mcdiiandis et
eidligciidis qu£ ptislca in Itice ct in oculis lornis
Eecles»iae dcprompsit. Terlullianum inter scripiores
ecclesiasticos prxcipuc videtur adamasse. Notum cst
omnibus quod reicrt Hierpnymus in libro dc ScriplO'
TibMS eulwattidt vidisse se c quemdam PauluinCon-
cordlx, quod Italiae oppidum est, senem, qui sc
bcati Cypriani jam gratidis xtatis notarium , cum ipse
admodum esset adolescens, Romx vidissc dicerct,
referreifue sibi solitum numquam Cyprianum abstiuc
TertnUiani lectionc unain diem prxtcriissc, ac sibi
erebro dicere : Da magislrum; Terlulliaiium vidc-
licct significans. > Scd, si legcndi Tertulliniii adco
stndiosus fuit Cyprianus, non minus diligeniiae adlii-
batt in ejus erroribus cav^ndis vel poiius refellendis.
Nam, ntoinituiin iinitatcm Ecclesiae, quam, a Tertul-
liano violalam, strenue defendit Cyprianus, qiiot ex- '
lantsancti Mnrlyris scntentiaedejustninlapsos indul-
gentia, totidcm videniur csse in Terlullianum aculei.
Non mnlto post Bapiismum ud derensionein rcli-
gionis ct nd inorufn infohinationcm iiigenium exacuit
Cyprianus. Ad boc enim teinpus pertineni Epislola
ad Donalum^ ac liber de Idolorum VanitalcSmimdi
qaidein elucet eloqiicntia in aliis operibus Cypriani ,
inest gravitas sententiarum ac verborum splcndor;
sed Epistob ad Donaium lanto artificio composiia est
ac lot eleganiibus ornata pictiirls, ut ca lempora mi •
nime redoleat, cum Cyprianiis in maximis rcbus gc-
rcndis et disserendis occupatus non jam exquisitas vc-

CYPRIANL 82

nustates ebboraret, scd orationis dtvilias sine fuci,
sine pigmentis funderet. Hinc praeclare Aiigusiinus
lib. IV de Doctr. chriitiana, c. 14: c Est Inle aliquid,
iiiquit, in epistola beatissimi Cypriani. Quod idco
puio vel accidisse , vcl consulto factnm essc, nt sci-
relur a posieris quam linguam doctrinx cbrisiiana)
saniias ab ista redundantla ^evocavcrit, et adclo-
qiieiitiam gravlorem modestiorcmque restrinxeriC ,
qualis in ejus consequeniibus liiteris secure amatur ,
religiosc appetitur , diniciilinic implciur. > Uunc li-
brum Pontius inter opera Cypriani primum reccnset,
dum ait Cyprianum < emolumcntum gratiae pcr fideni
proficicntis > ostcndisse. Quamvis aulcm soliis lo-
quatur Cyprianus , perspicitur tamen quaedam fornia
dialogi. Promissum sermoneni , reposcentc Donalo ,
e\sequitur Cyprianus indulgentc vindeinia, iii borlo
amoenisbimo ; egregiedescribitqualisante Baptismum
fuissct ci quid in ipso operatus csscl Baptismiis;
atquc, ut beneficii a Cbristo accepti magnitudincm
comniendet, sicciili vitia et pericuia elegaiitcr dc-
pingit. Fincm diccndi facit iiiclinato jam solo : tum ,
ut reliquum diei in lactitia duccrcinr, Donatum, riii
memoria tenax eral et vox canora , borutur ui PsjiI-
mos ex raore nggrcdiatur in convivio sobrio. Videtur
ergo Donatus non amicus solum, scd etiam convictor
Cypriano fuissc. Sciebat quid Cypriano detraxissct
quidqiic ei conlulissel mors criminum, vita virtutuin ;
noincn suiim dederai coelestis militix castris, ct, cum
nihil cjus auribiis tam gratum esset quam quod Dco
gralum est , scrmonibus Cypriani mirum in niodum
ducebatur. Circa idein tempus scriptus videtur libcr
(/e Vam'/a(e i(/o/oruui , in qiio, niiilia imitatione ex -
pressa, iioniiulla etiam toiidem verbis translata oc-
currunt ex libris TertuIIiani advcrsus etbnicos el ex
dialogo Minucii Felicis. Redolcnt primordia conver-
sioiiis nonnulla pnrum accurate iu boc libro dicta ,
velut ciim ait Cyprianiis regna sorle variari , opor-
luisse Cbristum pati, et cum passus csset ad superos
dciiuo regredi.

lY.— CYPniANUS PRESBYTERICM ET SACERDOTIOM STATIM
ACCIPIT. — QOO ANSO ORDINATOS EPISCOPOS. — RES
GEST^E ET SCRIPTiE IN PRIMORDIIS EPISCOPATOS.

Observat Pontius in Cypriano ob cximiosin vlrtutc
progrcssus minime obscrvatum fuissc qiiod litier»
Apfvstoli prescripserant, ut neopbyli ad sacerdotium
iion evehereniur: I Presbyterium et saccrdolium sta-
tiiii accepit, inquit : quis cnim non omnes bonorum
gradus crederet tali mente credenti? > Addit mulia
illiim prcsbytcrum prrccbirc fecisse. sed ea rocinori:o
nosirac iion prodidit. Libenlcr assenlior Pcarsonio et
Fcllo tres libros re«niMoMtoriiiu a Cypriano presby-
tero scriptos esse, vel saliem in cpiscopatus primor-
diis srriptos crediderim. In Iiis enlni nullum extat
eorum vesligium quaj postea Cyprianus tanto aninii
ardore dcfendit, sivc ciim lapsos ncc siiie pcenitentia
recipiendos adversus Fdicissimum , nec a spe vcnuc
excludendos adversus Novatianum conicndcret; sive

cum uniiatcm Ecclesix adversiis utrumque tueretnr;

Digitized .v^

S3 VITA SANCTl

sivecum RapUsma ezlra Eeclesiam nuUum et irritum
csse pugnaret. In teriio libro nonnulla depromit
Scriplurse lestimonia adversus liaerelicos et scbisma-
ticos, sed multo fuisset uberior ei vehementior si. in
ipso inccndio atque inter motus ab hxrelicis excila-
10S scripsisset. Qiiincliam quod aii lib. 111 , cnp. 28 ,
c Non possc in Kcclesiit remilii ei qui in lieuu) dcli-
qncril, > id, etsi non incommodc explanalum fuisse
spero in prael;Uiooe cap. 9, animum inmen siguiOcat
minus aiicntum ad commoiam a Novatiano conlro-
vcrsiam. Observat Feiius nec Scriplurac tesiimonia
liis in libris eodcm modo cilari ac in aliis , iiec Scri-
plurx librQS iisdem nomiiiibus designari ; cx qno
scriptos esse coniirmai ante alia Cypriani opera. lii-
scripli sunt Quirhio, quem fiiium appellal Cyprianus ,
cujusqtie rogaiu Scriptune teslimonia ad certa qux-
dam capila revocnvit , nibil de suo apponens prae-
ter lilulos et pra:fationes prjmo ct lcrlio libro pric-
missas. ilos autem libros qui Cypriano abjudicant ,
aut snlicin lertium ab Erasmo in lucem edilum , bi
rcrcHuntur in prima Baluzii ad hos libros observa^
lione , qunm oper^ pretium est legere.

In pre^byteri gradu non diu mansitCyprianus , scd
paulo ) ost, ul ex Pontii tcstimonio perspicitur, mor-
tuo episcopo Caribagineiisi sufficiiur c judicio Dei
ct plebis iavore. i Non tamen facile ab eo iinpetratuni
est ut tantum onus subirei, sed < cum lu dilectionein
ejus ei bonorein totus populus aspirantu Doinino pro-
siiirei , bumiliter ille secessil, aniiquioribus cedens
el indignum se titulo taiiti honoris exislimans. > Sed,
cum populi studia illius necesse inngis accciidereniur,
ct forcs domus copiosa fratei nilas obsiderci , ac pcr
Dmnes aditus sollieiiacbariias ciicuiict, ccdcre co ic-
luse.^^t divin:v volunlali lot lelius ninnifostis signifi-
catoi. Quainvis autcm cpiscopatus iiiviio et fugietai
iinpo^ilus fueril, iion dcfucrunl qni illius elcctioni ,
f:icia coiijurationc, inicrcedereiit ; inler quos (luinque
poiissitnuin presbyleri iicquitiam suam nobiliiarunt.
Exnisii pleliis indignaliu in obliecialorcs Cypiiani,
iil iKitcl ex Ep. XL ; sed iiihil prxtcrmisii Cyprinnus
nl cxiiiccrnias nicnlcs ad snniialem rcvocnrel, < ami-
cissiiiios cos ct inlcr nccessarios computans, iiiiivn-
libus mullis, > ait Ponlius. At quinquc illi presbyleri
conccpiuni venenum medullis aluerunt, quod post
aliquot annos conflato scbismale violentcr crupit.
Augusiinus lib. 11» de BapL c. 7, Agrippinum Cypria-
iii pra;decessorcm vocat. Sed huic proxime non suc-
ccssit Cyprianus , tum quia in £p. lixiii aii niulios
jnm anuos esse et longam xtatcm cx (}uo sub A^rip-
pitio decretum in concilio fuerai dc rcjiciendo lia rc-
ticoniin baplismo; tum qiiia in Epi^l. ly nl Faiiin*
luiiuCornelii ita Doiiaidm c^ppellai anicccssorein suiini.
lluic ergo, ut vcribiniillimum cst, proxime succesbit.

CypriaiiusinEpistola lv, anno 25:2 scripia, < plubi
snai in cpiscopalu quudricniiio j:un probalnm > sc
esse dicii. Ex qiio cum ordinaiiim fiiisse concliidunt
aniio ^8, qui dc iilius rebus gcstis pci iractarunl. Scd
tamen , si rationes accuraiius s^bducamus , non lain
certa et explorata res esi, quam crudiiis illis viris

CYPHIANI. 84

videtur ; ae fieri optime potuit ut initio anni ii9
ordinatus , quatuor episcopalus annos numeraret in
liac Epistola lv, quae scribi vix potuit anle Juliutn
mcnscm anni 252. Sic enim solet Cyprianus inchoatos
aiiiios pro integris numerare : tempus elapsum a
incnse januaiio aut fcbruario anni 250 usque ad
Pasciia anni 251, biennium vocat in Ep. xl; simiiiler
tricniiium inierprelatur iii Episi. liii. Quare, st ordi-
uatus fuisset circa Pascha anni 249, quadriennium
iiuinerare poierat mcnse julio anni 252; sedeum jam
episcopum fuisse circa Pascba anni 2i9 perspicimus
cx Epistola xxiv in secessu scripta, in qua ait seSatu-
ro die Paschs lectionem semei atque ilerum dedisse.
IIoc enim Pascba cum referri non possit ad annum
250 , aberat enim lunc Cyprianus , referri debet ad
annum2i9:sed forte,cum leaionem Saturodaret, re-
censeratabOrdinatione, necquidquam vetal cur eum
ordinatum dicamus initio anni 249. Si lamen Ordina-
tionem suscepit anno 248, quod fieri optime poiuisse
non inficior, certe non multo ante mcnsem julium
suscepit. Quinquennium enim suo more, non qua-
drieniiiuin numerasset mense jiilio ineunte anni 252.
si mense maio ordinatus fuisset anno 248.

Elapsum teinpus ab initioepiscopntus usque ad pcr«
secutionem Decii insumpsil Cypriaiius in cmcndnndis
suorum nioribus et disciplinae legibus tuendis. Ait
enim in Epist. lv c in quiete disciplina: > serviisse.
Cum maximnm semper virginum curam gcsserit, nun
incommode nonnulli ad iiiiiia episcopatus referuntli-
bruiii de Habilu virginum. Alii haec verba , c bns ad-
boriamur afTectione mngis qiiam polesiate, i prcs-
bylerum mngis decere quatii cpiscopuin voliiut ; scd
Pearsoiiius bx*c \erbaCypriani niodcsliai niiribuit ;
cpiscopalem auctorilatem vigerealiis in locisobservai,
Aclul cuiii ait Cyprianus : c Audiie igi;ur, virgincs,
nl parentein; auditc, qtia^so, vos doccnlcin pariler :tc
inoncntein. > liunc libruiit rejicit liigaliius po^t Do< it
persecutionem, boc frcttis arguniento qiiod a Poiiiio
rccensealur inlcr «a Cyprtnni opcra quibus cirnisset
Ecclcsia , iiisi cliinicoruin itnpctum Cypiinniis pnt-
deuli &CCCSSU cfifugisyel. Scd non vidil liigaliius ip
suin ctiam libruin ad Douaium a i oiilio sic comino-
inorari, queiiilauien inilioconversiotiis scriptum nc-
mo negavcrii. Unde [taiet Poniium Cypriani upci^
data occasione enutnerare , non inodo qux post se •
cessum scripserat.

Circa idein tempus, id est anlc per^ecutionein,
scripln cxislimntur Episiola lxvi , quaiii Cypiinnus
scripsit c presbytcris cl diacoiiibus et plcbi Furni^
coitsisteniibus,} dc quodam Geininio Victore, qui Gc-
ininium Faustinum pre.^bytcrum tutorbm tcstamcatOL
suo nominavcrat. Jiibcl obscrvari Cyprinnus quod
ipsius anlecessores Ciiiscopi jampridcm statucraui,
c iie quis rraier cxccdens ad tuiclam vel curatn clcri-
ciim nominaret , ac si quis boc fecissct, nou offcrrc-
tur pro co, nec sacrilicium pro donuitione cjus celc-
brarctur. i Deliberavcrat ea de re Cyprinntis cuin
collegis qui prseseutes aderanl, el cotnpresbytoris qui
assidebant. Sxpe eninL^negotia episcppQS Africaiios

g5 VITA SANCTI

Cariliaginem irahcbani, qnibihcum cpi^copus Caiilia-

ginensis conliuuum veluii conciliym liabere poieral.

Saiis artiicni perspicitur, ulPearsonius el Tillemon-

lius obscrvanl, hanc episiolam in pace scripiam fuis-

se. Kequ^ cnim Geminius ille, saevicnlc perseculione,

filioruin inielara presbylcro commisissel, qnemdi-

giiras et munus quo fungebatur in medium discri-

meti conjecisscl. Verisimile esi Geminium illum

Fausiiuura, quem Viclor lutorem nominaverai, poslea

ejusdcm urbisfaclumesse episcopum. Adfuiienimcon-

cUio Cnribagincnsi, anno 456, Geminius Furnilanus.

Tres alias epislolas anic annum 250 scriplns pro-

nunliai Pearsonius. scxagesimam primam ad Euclira'

tlmm dc hislrione quodam qui, eisi a ibeairo cefsa-

veral, adhuclamen ariem suam docebal; scxagesi-

luam secundam ad Pomponium dc virginibus quoe

cum masculis, ex quibus unus eral diaconus, depre-

liensx ineodein Icclo fucranl; sexagesimam quinlam

ad Rogalianum de quodam diacono qui ei conlume-

lias el injurias fecerat, nec digniialis nec seneclulis

babita ralione. Si scriplx sunl ha liiiernc initio epis-

cop^tus, necesse esi ut jam tum summa fuerilCy-

priani sapienliiB cxistimalio , cum illius responsa

episcopi undique pelercnt : §ed faiendum nnllam

inessfe bis epistolis noiam cur ad boc lempus refe-

raolar. Crediderim polius I':pislolam ad Hogatirtnum

scnpiara esse posi molusa Novalo ejusque gregalibus

cxciiatos; ad hos enim videlur respicere Cyprianus

cnm ail: c Haecsunt eniin inilia haerelicorum et orlus

atqnc conalus scbismalicorum male cogilanlium, ul

stbi placcant , ul pracposilum snperbo tumore con-

Uwnnant. Sic de Hcclesia rccediiur, sic aUare profo-

nnm foris collocatnr, sie contra pacem Clirisli et or-

dinaiionem aique uniialcm Dei rebellaiur. i

Cypriani sapienlia clucet in his liilcris. Iii sexage-
sima prima declarat nec majeslaii diviiiac, nec evan-
gclicr disciplinaj congruerc ut hisirio coinmunicel.
Quod sienim peniiria lianc arteni excrcere cogai, Ec-
clc^iajsumplibns suslcnlari debere, modo lamcncon-
len!us sit frugalioribus cibis; aut si illic Ecclcsia Iios
f uinpius facere non possil , in suam cuin iiivilal. In
srxagesima secumla laudut Pompoi.ium quod absti-
nti:sscl diaconnm, qui cum virgiuc srrpe mniiscral,
scil cl cirlcros qui cum virginibus doriuirc consnc-
vcimit. Aucior csi ul iuspiciantur virgines diligcn-
ler :ib obslctricibns , cl si virgines invenlic fuerinl ,
accepla communicalione in Ecclesinin ailiniUan-
lur, si tamen liactenus poenilenliniu bujus illiciti
coiicubilus cgerinl, el a seiuviceni rcccsscriul. Ml-
nauir graviorem ccnsuram si ad cosdeui masculos
rcversx fuerint, aut si cum eisdcin iii una donip ct
Mib eodem (cclo simul babilavcrinl. Curruptis impo-
nii pceuilenliam plcnnm, ac eas, si obsliuale pcrsc-
\crent, nnmqnam in Ecclcsianiadmiiti posse declarat.
Jn scxagesima quinla laudat bumilitatem Rogatiani
qood, cnin pro cpiscopnlns vigorc el calbedr.-B auclo-
riUili; poenas dc diacono sumere pos>el, querelasnJ
se deiuleril. Stntnil oportere diaconum cngercauda-
ci» suae poenilentiam , ct lionorcm sacerdoiis ngno-

CYPRIANl. 86

sccrc, ict cplscopoiirnBposiio suo plcua bumiliiaic
salisfaccre. Hic facilc perspiciturauclorilasCypriani,
non lain consilium danlis quam prxcipienlis et ju-
k>nti.«, liim ob sedis dignitaicm, tum quia inilo cu.ii
cpiscopis ot presbyieris consiiio responsa dabat. Nam
EpistoljQ ad Pomponinmci ad Hogatianum scr\[i[x fuc-
runt non solum Cypriani nomine, scd ctiam episco-
porum qnibuscum dc proposilis rebus dcliberaveral.
Nec mirum sanc cst si de gravioribus rebus ctim
cpiscopis oonsiliabalur, qui siatucrat ab inilio cpis-
copalus sui niliil sine consilio clcri ol cousensu plebis
privaia scnleiUia gcrcrc. Ex bis qii:e deinccps« dico-
niu> facile quisque perspicict quaula fueril Cypriaui
in boc gcuerediligeulia eisedulilas , sive clcrici or-
dinandi esseut , scu quid aliuil mnjoris rei incipicn-
dum. Laudal Poiilius in illius cpiscopalu pieiafem et
vigorem, miscricordlam et ccn<urani, graveni viiU.nn
ct la)lum , ncc severitatem Irislem ncc comiialeui
niiniam, avcrsum n superbia 6:rculari animum , scd
lamen sinc affectatis pcnuridi sordibiis, summain do-
niqiic in pauperes charitalem, quos calecbumcnus di-
lcxcral.

V.— DE PERSECUTIONE DECII EJUSQUB INITIIS , AC DC
HAGNO LAPSORUH ET CONFE^^ORUM NUMERO.

Lleclus in pacc Cyprianus, ul ipse testntur Episf.
Lv, aiinum unuui cui forte acccduui aiiquot menscs,
in lioc rerum stalu tiaduxit. Circa initiiim bujus
anni 250, Novalus presbyter ob uxoris uicrum cubc
pcrcussum ct parlum abortione cxpressum , ct alia
seelera in judicium apud Cyprianum vocalus cst ;
jamque aderal cognitionis dies, sed perseculio supi-r-
vcnil (Ep. XLix). Jaciital sc Pearsouius boc presby-
teri conjugati excmplo : scd lamen uxorem non diixit
Novatus tum cum esset prcsbylcr, nec si presbyicr
retiiiuil, idcirco Ecclesiae vetitum ex conlincntiutn
iiumero prcsbyicros eligcrc.

Cypriani virtuiibus laiissimum campum aperuit
perseculioDecii, de qua nobis pauca diccndasunt, au-
tequam res a Cypriano his molcstissimis lemporibus
gestas persequamur. Decius, occisis crudeliier PliiliiJ-
pls et imperio occupato, nibil priiis sibi aul potiiis
facicndiim esse duxil, quain ulln cbrislinnam religlo-
ncm, qiiac sub Piiilippis ac supcrioribns impcralori •
bus mirum in modum croverat , omncs imperii sui
conatus coiivcrlcrcl. Coepit iiaque cl suo hi Philip-
pos odio, et Romanarum supcrslilionum,quarum ruinis
bnnc religionem superstrui videbat, desiderio in Cbris-
tianorum sanguinc parenlnri.

Persecuiioncm siinul cum impcrio Decii coeplam
fuissc discimus ex locuplclc icsie, Dionysio Alcxan-
drino, qui dcrcndendx et tuendsc in liac pcrsccutiono
Ecclcsi;\: plurimas partes su^linuit. c SeJ continuo, i
inquit apud Euseb. ( Hist, lib. vi, cap. 41) , impcrii
illius crga nos bcnignissimi mulalio nobis nun-
tinia cst, et gravissimus nobis minarum terror intcn-
labalur. Jamqiic adcrat cdictum imperatoii:;, ctc. i
Idem testanliir Lnctantius in libro de Morte persec,
c. i, et Orosius lib. vi,c.2i. Quarc, cum nullum cx-

stct vcsligium persecuiionis

igitrzei

usem januanuni

87 VITA SANCTl

nnni ^5() , cujtis mcnsis die vigcsimo Fabianum pa-
pam Romae pnssum csse conslat , non assenlitur Tii-
lemomius crudilo Annalium Cyprhuicarum auclori ,
ciui Pliilippum mcnse Auguslo anni 2^9 occisum esse,
nc Decium mcnsc julio exeunle purpuram sumpsisse
rxisiimnl. Non immcrilo quidem slaluilur Pliilippum
utrumque periissc nnle Gnem anni 249, ncc septem
annos impernsse, ul visum est Eusebio ; quippe cum
iii Codice Justininni(lib. iv, tit. 16), exict rcscriplum
sub Decii noiniiic dalum xiv kal. nov., iEmiliauo
ei Aquilinocoss., videniur ergo jam tum Pliilippi pc-
riisse ; sed id mcnsc nugusto contigisse non probalur :
quineliam citnl Tillemontius ex Cod, Jusliniani ( I. vi,
tit. 36) legem n Pbilippo datam idib. oclobr. eodcm
iEmiliano consulc , cui non siue errore collcga nssi-
gnnlur Pcregrinus.

Sed, quaecumquc Dccio tribuanlur imperii iniiia,

ncgari non potcbt pcrsecutioncm initio anni 250 sx-

viisse. Cnrticrunl primordia crudelitate lormento-

rum, non id quidem omnibus in locis, sed snllcm

Cartbagine, ubi primo confessoribus non alix iiifli-

ctnc suiit pa?nx, quain cnrcer, exilium ; scd, paucis

mciisibus elapsis, niillum nbfuit cruciatus geiius. Sic

Aurelius , ul nit Cyprinnus Ep. xxxiii, siib c oculi3

nnle pnucorum, quaiido cxtorris fiebal, congressus

est ; at postcn mcruit el in foro congredi clariore

virlutc, ut posl magisiratus etiam proconsulem vin-

ccret et posi exilium tormenia supcrarct.i Existi-

mni Tillemonlius perscculioncm cilius Roma) qiinm

in Africn sicviisse, ac Moysen ct Mnximum, presby-

tcros Romnnos, jam in carcerem conjectos fuidse

cum persecutio iii Africa incoepit, quamvis post Fa-

.biani pnpx ninrlyrium conjccli fuerint, ut habelur

in Rucberii Pontilicali. Non sane repugnat ut perse-

cutio citius Romx qunm in provinciis cruperit ; scd

inmen Cyprinni verlia quibus vir doctissimus nitilur,

iion id oinnino dcmonstraut, quod ipsi vidclur, con-

frssorcs Romanos antc iii carcerem conjectos fuisse

quam Cnrtlingineuses , sed lantum cruciaius et tor-

menta prius Romse incoepisse quam Carthagine. Sic

cnim loquitur Cypriaiiiis in Episiola xxv, ad

Moy$em ei Maximum el aliog confe9sore$ : c Vos

enim primores et duces ad nosiri temporis pra^Iium

fncti coBlesii^ mililiae signa movistis ; vos spirilalo

ccriamen, quod nunc geri Deus voluit, vcslris vir-

tuiibus imbuislis ; vos surgentis beili impetus pri-

mos immobili robore aiqiie inconcussa stabiliiate

fregistis : inde initia felicia pugnandi orta sunt ;

indc vincendi auspicia coeperunt. Contigit hic per

lorroenta consummari martyrin ; scd qui in con-

gressione prxcedens exemplum virtutis frntribus

fnctus est, cum martyribusin honorccommunisest.

Coronns vestrns mnnu sertas itide huc trndidistis

et de poculo saluiari fratribustradidistis.iNegat Til-

lemontius ex his vcrbis sequi Bioysen ct Maximuin

Roma^ oinnium primos confessos csse, quippc cum

Fabiniius antc marlyr obierit quam isti in carcercm

conjicerentur, sed tantum hanc eos laudcm ante Car«

tbnginenses retulisse. Sed tnmcn neminem excipit

CYPRIANI. 8^

Cyprianus, ac confcssores ad quos scribebnl, c pri-
mores ei dnces nd noslri lemporis prxlium > sigiia
movissc declaraL Miilio ergo satius esl hxc do
mnrtyriim constnniia in crucintibus perferendis, vt
totn verborum complexio posttdat, accipcrc.

Cniisam persecutionisrepetilCyprianus, inlibro de
LapsiSf cx Cbrisliaiiorum pcccntis, quorum anti(iunin
pieiatem longa pnx adeo corrupernt, ut in plcrisquc
peciinirc fame:>, dclicinrum amor, fraudcs ct rnpinnr!,
mntrimonia cuin infldcltbus, perjuria , inimiciiix ct
maledicta mcrilo culparentur. Pliirimos eiiain cpis-
copos infecernt corrupteln, in quibus Cyprianus, non
modo sxcularium rerum procurationes ei pcr alicnns
provincias negotiationis (|uestuosx nundinas , scd
etiam fraudes ei rnpiiias ct usuras caslignl. Usus c t
Deus ad tot malorum cmendationcm Decii persoctt-
tioiie, quni et bonorum pietatem et constanlinm mi-
riflce excrcuit, ci eortim qui nomiiie mngis qiinin
vita cliristiaui crant, ignaviam el intcriorcs nniaii
labes nudavit. lloc enim habuit singularc h^cc persc^
cutio, ut omnes oiunino Chrislianos coroprcliendcret,
sultem Carilmgine, nec quisquam cx ea nisi aut Chrisii
confessor egregius, aut simulacrorum perfidus cultor,
vcl libcllaticus discederet. Nam singulis expIorand:n
fidei prxflniebantur dies, ut aitCyprianus in libro de
LapsiSf (p. i8i), sicque nonsolum qui sese audactcr
sisiebat, sed eliamqui € professusintra diem non esi,
ct patrimonio dereliclo secessit, christianum se esse
confessus est. i Itnque nihii erat medium : vel vita
pro Christo profundenda erat aut saltem pntiinio-
nium projicienduiii, vel utrumqiie cum scelcre rcti-
ncndum. Idem evenissc Alexandriae perspicilur cx
DionysioAIcxaiidrino,aptidEuseb.Hist. (I. 6,cnp.4I).
Dcplornnt Roinani confcssores c multorum per loliiiu
pcne orbcm ruinns, et grande delictum pcr totuin
pcne orbem incredibili vnstntionc grassatum i (Kp.
xxvi). c Aspicc toium orbeui penc vastatum, iiiquit
Clertis Romanus (Ep. xxxi), et ubiquc jacere dejec-
toruni rcUquias et ruinas. Deflet etiam Cyprianus Cp.
VI, c infestam tempcstatcm , i quae ipsius plebcm,
maxima ex partc, c proslraverat, ac etiatn cleri por-
lionem perslrinxerat, quamvis serius clerici cecidc-
rinl. Non sine gravissiino dolore meminit in libro de
Lapsis (p. i83), c ad prima statim verba minantis bii*
mici, maximum fratruin nutuerum fldeui suain pro-
didisse, ncc prostratum csse pcrsecutionis impctu,
sed voluntario lapsu seipsum prostrnvisse. Non e\-
pectaverunt, inquit, saltem ut interrogati negarcul,
ut ascendcrent apprehensi ; ante aciem mulii victi,
sine congressione prostrali, nec hocsibi rcliquerunf,
utsacriflcare idolis viderenlitr invitl; uliro ad foruin

currcrc, nd mortem spoiiie properare Quid illi

qui a magistratibu^, vcspcra urgente, dilaii sunt, quod
iie eorum differretur intcritus etiam rognverunt?...
.\c mullis proprius intcritus satisnon fuit: bortamcn-
tis muluis in exitium suiim populus imptdsus cst,
mors 'mviccin leihali pociiio propinnta esi. • Nou
omnium latnen lapsoriim vitn ante pcrscculioncm

illaudala fuii, (eaalur cnim Cv|pf^tnuiJE.Bl J5^'"»
Digitized by*Vj(JVjy lC

SO VITA SANCTI CYPRIANI. 90

nonnuUos cxUlisse i de lapsis, Immiles, ci inilcs, el , frequend Communione. Mulli alii LibellaUcos ex daiiS|
iremenics el meloenies Deum , cl qui in Ecclesia j libcllis dicios exrslimanl, velut Basquclus (lib. iii
semper gloriose el grandiier opcrati sunt, et opus ■^"'" m^-h.^ - i-r^v. n. -.. • ..

sanm Domino imputavcrunt. > Magnum sane dodecus
iiius>it nomini chrbtiano toi hominum aCbristi sacris
ad da[^monum aras currentiuro ignavia ; sed alia ex
parte, plurimum splendoris accessit iion eorum so-
lum rortiuidinc et constamia qui horrcndos crucialiis
ei iuaodila snpplicia pro Cbrisio superarunt, scd
aUorum etiam innumerabilium prudenti fiiga qui,
caro opes snas projiccre maluerbit qiiam impiis jussis
parere, inter conressorcs, Cyprianojudice, numeran-
iBr. Quare, si numquam alias tanta lapsorum visa est
mnliitQdo, niiroqnain etiainiantus confessorum extiiic
nmiienis: deinde vero,etsipersccutioubiqucgrassata
csi, noo tamen ubique daemoni suai aries successe-
ronL Scribitenim ClerusRomanus Ep. iii, ad clerum
Caniiagiiiensem,RomanamEcclesiain stare fortem ia
fi*.'e, ei qaosdam untum terrore compulsos ruisse.
Illud etiand ad rcligionis laiidem observandlini est,
paaci^inios cccidisse episcopos, ac innumerabilcs
alios Ecclesire n<ivem intcr horribilcs procellas con-
staniergiiberiiasse,et,pace redditn, sic iapsorum vuU
sent curasse, ut qui ptrsecutioni Decii succubueraiit,
rediniegr.itoccrtaminc sub Gallo etVolusiano, vince-
rcjii, ut lestntur auctor libri ad NovaUanum hmrelkum.

Yl. — IS OiO POSITOll EOROII DELICTUM QUI LIBELLATICI
APPELLATI SUNT.

S:cvientc Decii persecutione, visum est in Africa
DOTnm qnoddam lapsorum genus qtii Libcllatici ap-
peliati snni, et mntcrinm ernditorum homiiium con-
j^cinris dedcrunl. Opinati sunt Rigallius (in notis ad
Kpp. XIV, XXXI Cypr.) et Natalis Alexandcr, (toni. ii,
p. 635) Libellaticos dici eos quj, numerafa judici
pecmii:!, Iil>cllnm sccuritatis accipiebanf, sicque a se
tx impositam sacriOcandi legem et inlentafas reluc-
laniibus poenas redimebant. Sed h:cc senienlin sic
sna sponte omnibus argumenlis nuda et incomitnia
»1, sic ab ernditis viris fracta et explosa, ut novam
refellendi operam non desideret. Quis enim sibi per-
fttadeat grande peccaium essc ei poenitentia expian-
dum, qaod Scripturx cxemplis ct Pelri Alexandrini
eanone 12 cnmprobatum esi, nccumquam inconces-
snni fiiil nisi apud Montanistas, qui persecutioncm
fD^erc instar sceleris dnmnabant ? Mult» alirc de
L'l)etbticis exstiterunt conjccturtc, de quibus non ila
fbc ilc sit diindicarc. Existimat aiicior Annalmn Cy^
pnmicorum (p. 17) Libellaticos c aciis publiccbabitis
cnram inagistratibns Christnm ni^gnsse. > S. Angns-
linns Libellaticos intcrproiatnr cos c qni lempore
persrcnlionis per libcllos se iburincaturos professi
crant > (lib. iv, de Bapt., n. 6). Negat Bnronins (nd
an. i55), Libellaticos indcdictos qiiod libcllos dcdis-
scfit, sal qtiod acccpis^enl ; al Cliristum ab illis nc-
g:iiam rnisse conlemiit. Dnbilnl Tillemoiitiiis (toiii. I,
nt»i. 5 in persccniiotiem Decii ) ntrum libcllos dede-
riiil an acccpcrint : dedisso ct acccpissc snspicntur,
idemqne seiisissc probat eruditum auciorcm libri de

Eccles. CaUic. p. 15^); nonnulli etiam in actis publi-
cis subscripsisse vobint. Cum hxc senlentiarum va-
ricias conjiciendi ct investigandi libcrtntemrelinqnat,
quid niihi vidcatur cxponere non vcrebor. Existimo
iiaque Libellaticos ncc voce nec scripto impie quid-
qunm aul facturos promisisse, aut a se facium decla-
rasse , scd idcirco vitnperatos ct jusuc posnitcntiac
addictos fuisse, quod securilaiis libellos a magisira-
tibus impelrasscnt ea lege ct conditione, ut in aciis
publicts scriberetur cos sacrificassc et Christum i:e«
gasse, quamvis neutrum commisissent.

In hoc posituni esse Libellaticorum crimeii indc
perspicitur quod eorum fraus cum ea comparetnr *
quam Eleazaro ministri regis proposuerant : c Ac nc
quis vel libelli, i iiiquit Cyprianus in libro deExhori.
mart. (p. i7i), c velalicujus reioblata sibi occ:isionc
qun fallat, amplecyitur dccipientium malum mnnus :
nec Eleaznrus Uiccndus est, ctc. > Illud crgo admi-
scrunt Libel!atici quod Elenzarus admittere noluii ,
consenserunt ut sacriticasse dicerentur, egregio seni
longc dissimiles. Ai,sivocepronuniiassent, vel scripto
declarassent se sacrificasse ct Chrisium negassc ,
ab ejusmodi facto dchortatu& essel Cyprianus, ut ab
apcrU impielate, non ut n callida simulaiione.

Idem perspicitur lum cx iis locis in quibus Libella-
licorum culpa lenitnr et quodammodo cxcusntnr, tiiin
eliam cx illis in quibus severius castigalur. Cum Li-
bellaticis concessa pax in synodo Carthagincnsi car-
peretnr a Novatiani sectatoribus, sic Tactnm synodi
defcndit Cyprianus Ep. lii , ad Antomannm : c Ciim
crgo inter ipsos qni sacrificaverunt , > inqnil (p. 70),
c multa sit diversitas, quae inclcmentia esl ct qu.im
acerba duritia Libellnticos cum iis qui sacrifica-
veruni juiigere, quando is cui libellos acceptus est,
dicai : Ego priiis legeram et episcopo iracianto
cognoveram non sacrificandum idolis , nec simnlacra
scrvum Dei adorarc debere; ei idcirco, nc boc Tncc-
rem quod non licebat, cum occisio Hbelli fuissei ob-
laia, qiiem nec ipsum accipcrem nisi o4ensa fuisset
occasio, ad magistrnium vel veni, vcl alio ciinte
mandavi, christianum mc esse, sacrificnrc inilii iioii
liccre, ad aras diaboli me venire non possc, darc iiie
ob hoc pr»mium ne qnod non licel facinm. Nunc tn-
men etiam iste qnilibello niaculaius cst, posienqunm
nobisadmonentibusdidicit ncchoc se fncere debuissc,
etsi manns pura sit et os ejus feralis cibi conlagia
nulla polluerint, conscienlinm lamen ejiis esse pollu-
tam, fletauditis nobis cl lamenlalur, et quod dcliqnc-
ril iiunc admonetur, rt non lam crimine qnain cr-
rorc dcceptus, quod jam de cactcro instructus et
paratus sit contesiatiir. > Ex his verbis perspicilnr
i** Libellaiicos non ex dalis sed ex acccplis libellis
nomcn traxisse*, V secreto confessosesse mngisiratni
cbrisiianos se esse, ac lotnm rem ita atlcmpcraie
traclatam, ut nec christianus impie qnidquam diccre
aiit faccre sibi videretur, ne^ judcx in pcricnluin ve-
nirel;5'non manum LibelInticorii^^d"!5V*^^€!>@^lC

$1 VITA SANCTI

pnlluUim, sed solnm conscienliam, qnia vidolicet iilis
conseiis ncuim scchis in nct:) publica relatum fueraU
Ai si vocc vcl scripio lesiati csseiii se sacnricassc ct
Ghri^lum negasse, an eorum liuguas cl mauus a scc-
lereimmuues clpurasexistimasstt Cypriiunrs ? 4* Dc-
nique , qni ex hac episiola concludunt duo Tuisse
Libellalicorum genera , quorum alii nliis multo gra-
vius pecpnssput, cx co refelluniur quod sibi maxime
Aucre pxjslimant. Tum cum enim observnt Cyprinnus
fl iuter ipsos qui sacriricaveruni i nuiliam esse di-
versila^em, non aliud iuter Libellalicos discrimcn
pouit nisi quod alii ad magisiratum vcnissent, nlii
ninndisscnl nlipeunie. Ulrosque a-que peccasse non
dubiir^l. Iliuc utrisque eodem t«mpore concessa pax
in rpucilio Cnrlbaginensi» quodanno ^\ post Pnscha
babiuiin esl. Quo quidem in coucilio cmn episcopi ra-
lio ics oiunes accuratissime subduxerint, ut in hac
Epislola Lii leslatur Cypriauus, non eodem niodo
cum omuibus Libellaiicis egis^ent si insignis inier
eus variefns fuisset. Qnid auiem uirique Libellnlici
peccnvcriut, ei qui per se ei qui per alios cum magis-
Iralu egerani, nmi exprimil Cypiianus; notissima
enim res erat Antouiaiio ; sed iilud saliem ex cjus
vcrbis conslal lale peccaium fuisse, ui ne peccnsse
quidein sibi viderentur. At iiicrcdibile prorsns cst
Clirisiinpos oplimis morum pro^ceplts iinbuios ndeo
ccculiisse, ut se siiie scclcre proniintiare, aut scri-
bore po.^se crpderci)t:Egodiis sacriricavi, ego Cbiis-
tum iiegavi ; iiec nii^i admoiiili a Cypriano discereut
Iiocso facerc im\ dcbuisse. Tam aperta est cjusiiioili
faciiiQiis impieUs ^^^ ncmiueniprorsus latere poiue-
lii, nisiqui oipnem rcligionis scusuui exujssei.

Cleriis Rontunus, Epist. iuicr Cypn^iuicas xxxi,
LibeII;tlicorum culpapi uon inolli bincbio casiignt,
ncc lamen aliud quidqonin iudicat. qunui quod nioih)
obervavimus : c lluc iios tion fai^o diccre, > iiiquil,
f supcriores nostro; iiucroi probaveruut; in quibtis
vubissenteniiam nostram dilucida expQ5iiionc prololi-
nius, et advcrsus eos qui Keipsus inlideles illiciia i>e«
f.)|iorum libelloiuro professiune prodjdecant, quasi
cv.'.sun iircticnles illos diaboli laqueos viderculur,
qud uon miuusquam si nd nefnrins pras qcccssissciit
boc ipso r|Uod ipsum con(c>laii fuernul, tcncreutuf;
sed ctinin advcisus iilo» qqi acin fecisseiil, licel pi^p-
scuics cum (iercui non adfuisscnt, cum pi\T.sculian>
suam ulique ui sic scribcreutur maniI;iqdo fccisseni.
Nun cniin iminuuis n scclcre qui ul ficrel iinpcravit,
ncc cst nlicnus a ci-iuiiiio cujus conscnsu licct non ^
se adiuissum crimcn, tamen publice lcgitur. Ct cun^
totum fidci sacrnuieiitum in coiifessione Cbrisli uo-:
niiiiis iniclligatur esse digestum , qui faliaccs in cxt
cusniioue prxsiigins quxril, negnvii, cl qui vuH
vidcri propositis adversus Evaiigelium vel ^diciis ve|
legibus sotisfcci:>sc, hoc jpso jam paruil qund videri
paruisse se voluit. > Gcmellus sane bic locus csi al-
tcri cx Cpistola ad AiUomamim dcpromplQ, quniuvis
alicr in summam leiiitalem, altcr iu suinmam sevcri-r
tntcm inclinet. Tcslniur Clerus Romanus Libcllaiicus
Eic nnimo aflfectos fuisse, ut diaboli laqueos cvasuii

CYPRIANL r2

sibi vidcrcntiir ; quod profecto Chrlslianis in meniem
nou venissct, si impie quidqiiam aut voce prnlocuti
fuisscni, aut scripto (estati. Clcrus Rnmanui duo di-
stioguit Libellaticorum genera, ut iii Episuila ad An-
tonjunumt corum qui in scFibeodo adfuerant , ei en-
run)qui peadcssequidamausi fuerant aiit potueraut.
Uu ii)iic pni iicr culpaiitur, quia postremi lieei i prx-
sciucs, cum act) nercul, non adfuisjicnt, prflcscutiam
sunin uiiqueuUicscribcreuMMmaudaudo fecissent. i
Porro de iis qui in scriliendp non nderani noiiio di-
xerii eos libcllum dedisse, ;^nt verbo impio quidquam
dcclaras^o. Iii hoc lantup) viluperantur quod jmpe-
rasscnt ut acU nerent, quqd enrum f con^ensu licct
nun a sc admissMm crimen tapien pubiia^ • logere-
lur; c rjuod fallaccs iqe^cusaiioue proiisligias p qux-
siisscul ; quod ytiluisseut « vidcri jirojioiilis adversus
Eva|igeliu|ii vwl cdictis vc| I^*gibu;» ^aiisfoijissc. » prgo
\jiii adriiernnty cuiu iq cadcm pporsus causi| sint,
niiiil aliud cQii]Uiisc)'e nisi n^ fieiun) scelus iq ficia
publica.ipsis viijcniibus rpfcfrfiUjr. Qu^mobrem, cum
ait Clerus Rpmanus eos f ijOp ipinus qijam si ad ne-
fnrias nras ;jccessisse|iL huc ipso qiiod ipsum cou-
lesiaii fuernul i lcneri; id non il? accipicndun? qiinsi
vuce pruiiuiitiasseni sc nd aras nccessissc, sed quod
conseusissciit ul sccleiis uou pommi.-^si publicuui la-
nicn tcsliiuoiiipui cxslarct. Siinili sepsu idcm Clcrus
eos ncia fecisse dicii qui « pra^sentes, cum acia ne^
rent, i non adfueraiit. Eodem inodo accipicndum
quod dc Marliali dicilur iii Ejiis:. Lxvni (pag. il9).
tumctiam illud px libro de Lapsh (p.i90), < iidc silii
quomiuus agqnt poBuitenliam blandiantur qui.eidi
ncfapdis sacrificiis ipaniis non contaminavcrunt, li-
bellis tnmon coqscjenliam poUucruuL Etilla pro
fessiu deneganiis contestatio esi ciiristiaiii quod riic-
ral abnegautis. Fecisse se dixit quidquid alius facieiul*!
couiuiisit. I Non (fi^crepai liic locus sentenii;e Cieii
Roiiiaiii advcrsus cos < qui scipsos iufideles illlciia
ncfjriorqm lihellorum profcssionQ prodidcrfirt. » l^i-
xit l^ibcllaticus fccisse sc quidqiiid ^lius facieutlo
couimisi^, iipn quod voce prouuuijqrei se ncgnssc il
sncriric^sse, nam dicebat judici cbrisiianum se e^sj
e( sacrilicaro, ad nras dinboli veuire non possc, la
legimus iu E|)ist. ui; sed quia illa libelli profpssio
humiuisesi quodmnmodo ucgaiiiis. Sic euini, antiquis
cditioiiibus el octo codicibus lu^s. inspcclis, hunc Io«
^um lcgcudum depreheudi : f et illa professio est de-
ncgautis, coutcstntiocsl chrisliani quod fucrnt ahue*
gaiilis, I cQdem videlicet sensii quo Clerus Romanus
nit cuni ncgnsse qui fallaccs in expqsatiouc prasii-
gias qurcpi , ei qui vmU yideri cdictis salisfccisse,
hoc ipso jam paruiise.

Quod aplem speclat ad libellos a judicibus datos «
ideiu in illis scriptum fuissc non vidotur ac in actis
publicij^. Gravius cnim fuisscl Libellaticorum pccca-
torum si, prxter leslimoniumaclispublicis consignn-
tum, cjusmodi lihellos servassent eloblata occasioue
0:>tcudisscat; quod (|uidem iHis nec a Cypriauo nec a
Clcro Romnno objecium fuii. Raliouum niomentis
hacienus adhibilig)|U)jfjgi^;di@y3(njtf?||2iou fuis-

55 VITA SANCTI

se ot qui fidcm negabant , idscriploconsignarent,
sed taniuHi in acla rd«rebatur. Aliler senliunt Ba-
ronios (ad an. 504) et Tillennontius (toin. v, p. 451),
ae loeoin profevuiu ex Aciis sanctarum niarlyrum
Afapes, CbiOi:i£ et Irencs , qux c jusso; Ciiristi ne-
eaiiouem 6cripiam proliivri » dicunlur. Scd scripta
iJla iiegatio, gr«ce Syyfofoe (sic cnim gra^cnm con-
lcxiiim babuisse existimo), uiliiiaHud est quam ne«
gaiio aclisconsignata. Sic apud Kiiuseb. (iib. xi llisl.,
tap. 5) muliercs rjuaedam coactx fuerunl a duce ^iyiiy
l/^cpoi; c dictis ad acla lestimoniis fateri > se Cbris-
tianas fuisse, el fl«igiiioruni qu.v a Cliristiauis gereren-
tur consdas esse. Messaliani apud Pbotium (Cod. 52)
diOKitiir convicti fuisse iyypkof»f,\dtisi, c diciisadacta
tesrimoniis, t quod ad crrores suos rcdiisseui. Hinc
Bjsi2ius (1. I <ie BQptumo, cap. 3) vocat promissiones
quilNis iii Bapiisuio obsltmgiuiur, (u^nrrp t-^pxpof
^fmXvgi^^j f ireluti (luanidam ad acta professiorieui. »
Code etiam Optatus {iib. n,n.54) : < Fides credentium
et professio qux apud acta conficilur Angelorum. i

LibeUorum crimen, clsi fainam ac nomcn in Africa
loiissimQm habuii, non tamen aliis proviuciis igiio-
Uunfuit : natn RomxS.Corneiiusa uefariisscbismaticis
iahoecriiucn vocalus; cjusdero in Uispania convicli
Banlidcs ct Marti.ilis episcopi. Quineiiam iii if)gypto
sab Petio Alexandriuo occurrit Libellaticorum geuus
^floddaai, scd baud scio Afiicanis divcTdUm. Pelrus
Alex^iiidnnus (Can. 5) pcBiiilenliaD sex lucnsiuni addi-
6i cos ^ui simularuut, sicutei Davjd, ^toi ^c^ic^^ovtc;

T£{^iK2/9uc , « vel ut alMria pcrtranseuntes, vel ul cbiro-
graphum dautes, vcl utellinicbs pro se imiiiiilentcs.i
Faieiiir Petrus ejusmodi bomiiies non apcrlc iiupie •

laleai prae SC tulisse , xa.' /u* yu^vwf oirc^^ypu^Ajuhoti T*
nfh «py«j^ev: iibi legeudiim vidotur iitiyptt^xfxivite. Zo-
JHtras sic inlerpret.itur illud chirograplium, awf^tvTo
^«1, c pacti suiit scimmolaturos. > Sed hicc |)i-o-
fcissioan aperUc iiupictatis specic caruissct? Crcdere
iialiio ejusiuodi boiiiincs, itidcm ul Libcllaiicos iu
Arica, aliquam a jiidicibus accepisse condilioncm,
(jaxet tuia judici ctClirisliano non aperlc iuipia vi-
4erelur. Nibil dicam de alio Libellalicoruui gcncre,
qi^ Baronius (ad an. 255), pcrspiccre sibivisiis cst
i 1 epistola Plinii ad Trajanum, ex qua profert lixc
\^ba : « Propositus cst libcllus siiie auclorc multo-
rw nomina conlineus, qui negarcul se esse Chris-
liamis aut fuisse, clc. > Scd uon nuimadverlit Baro-
uios hanc libellum non a Chrislianis oblaium fiiisse ,
ifd abaliquo nomeu suum cclanlo, et mullos noini-
uattna ul Chrislianos dcsignanie qui tamcn negavc-
rant se esse aut fuisse Chrisliauos. ilinc Trajanus
Fiiiiio respondens ail : « Siiie aiicCore vero proposili
rtbdtl nuilo crimine locum habere debeul, nam ct
pe^oiiexeuipii, iiec uostri s.TCuliesi. >

VH. — CTPRIAXCS SECEDIT IN PERSECCTIOISE JUSTISSI-
MIS OE CAUSIS.

Kdietom Deciiutin Africam perlatum est, stniim
popiilidainoribus exagiiatus Cyprianus et ad leonein

CYPRUNI. 9;

postulatus, prudenli reccptufurorcmlmpioiu n decli-
navit, cum coronam suam in aliud lcmpus dilTurri
mallet, qiiam proiscntia sua.nuvas facos inccnilio
persccutionis admovcri. Noii semel qua^silus c:»t,
sed sxpe alias iii ahseniem populurl^ furor cxarsii.
Testatur Pontius eum < suiTragiis sa^pc repeiiti$ ad
leonem i postuialum, ac « proscripiionis gloriam
conscculum esse. i Idem de se ipse narrat « toiics
flagitatum et quacsiium > (Epist. vi). « Toties ad
leoneni peiiium in circo , in amphitheatro, i atqiic
etiam proscriptum se fuisse « applicito et adjuncio
episcopatus sui nomine > (Epist. lv). « Cuin publice
legerctur : Siquis tenet vel possidet dc bonis Cxcilij
Cyprianl epiacopi Cbrihlianorum (lt)pist. , l\ix). i
Quonam se receperit ncscimus; scd presbyteri el
diaconi Romani, iniquis sennonibus decepti , parum
a'que de iilius secessu judicarunt antcquam ab ipso
dc tota re ceriiorcs nereul. Vix dubium esl quin eum
nonnulli alii reprebenderint ; neque enim illius fac-
tum taiito studio defendisset Ponlius si probatuin
omnibus et purgatum fuisset. Fprte vituperandi b:cc
ansa olim arrepta est, vel etiam bodie arripiaiur , $i
quis censoris partcs sibi arroget ; quod ipso absente
maxima pars (idelium lurpiter ceciderit, constanlior
in lidc , aut saliem ad borrendum sceius lardior
fuiiira si cpiscopi sui liberrimam confessionem au-
diissei , aut praiclai am pro Cbrisio mortcm spcctassct.
Scd, ui aCypriano rcpreheusionem oinncin propul-
scmus in ejusmodi coiisilio , quo duo alii pra^slaniis'
simi viri, Crcgorius Tbauinalurgus ct Diouysius
Alexandrinus eodein tcmpore utcbantur , observan-
dum est l^ cum commuui Cvangclii prxcepto pa-
ruisse, quod tum maximc observare debuit cum in
ipsius potissimum nomcn pcrsccutio erumpcret , ac
periculum cssct ne furorem genlilium iii plebcni
suam praj>ens accenderei. 2** Singiilari inodo adnio-
nilus a Deo fuilul disccdcrcl : < Dicala cnim in oinni-
biis Deo mcns, > iuquii Ponlius, « cl fidcs diviui;
admoiiiiiouibus mancipata credidit se, nisi Domiiio
latcbram tunc jubenti paruissct, cliain ip^^a passioiic
peccare. • Tuetur seCyprianus Evaugclii prxccplo
iu epistola quam ad Clerum i^omanuui scripsit pur-
gandi sui causa ; scd in alia epistola, neinpe dcciina,
dcclarat jnssisse Dominum ut scccdcrct. 3^ Maximus
ilie fratrum nunicrus qui absenie Cypriauo cccidii,
non tormeiitis el cruciatibus Chrisluin negnre coac-
tus cst, « scd ad prima staiiiu vciba iniiiantis inimici
bdcm suaui prodidit, > ul iii libru de Lapm Irgiii-
nius. Si.c aniuu) uireciis melius consulcrc iion poturat
Cyprianus, (|uam si cos ad rcccdci;dum exemplo suo
hortarctur. 4° Obscrvat Pontius divino cousilio serva-
tum esseCypriauuin, qui, cuin Ecclesia maximain cla-
dcm accepisscl pcrsecuiione Dccii. « possct saucio.>
homiues ci varia expungentis inimici arte jaculatus,
adbibila mediciirjc coelestis medela, proqualitate vul-
neris vci sccarc interim vel fovere. i itcm exitus
couiprobavit. Tcslalur enim auctor libri ad Novalia-
num hmreticum « illos qui prima acie, i id est « De
ciana persecutione vulneratt fuerunt, hos postca

, id Dgle

91) VITA SANCTI

csi sccnndo pnclio, i(a fortiter perscvcrnsse ut, con-
tcinncntes edicia s.TCulariom principum, lioc iuvictum
liabercnt, quod ct non metucrunt cxcmplo l>oni pns-
toris aiiimam suam traderc et sanguinem fundcre ,
nec ullam insanientis tyranni sxviliam rccufarc. i
5*" Denique sic corpore nbfuil (lypriniius, ut animo et
solliciludine omnibns rcbus infcressct, nec uilas
episcopi parte» pncfermiticret. Discedens omnibus
rebus providcral, pecuniamapiid clcricos disiribucrat,
c ut haberent plurcs unde ad necessitaics ct prcssu-
ras singulorum operari possint (Cpist. v). i Vidcfnr
in seccssu nssidoe sacrificia obtulisse, ministrantc
Viciore dincono, qui eum cum aliis noniiiillis comitn-
tus fuerat (Epp. v, xxxvn). Adcrant interdum plt:-
rcs cpiscopi, ei una ciim Cyprinno Aiirelium et Ce-
lcrinum ordinavenmt, ut paiet ex Cpp. xxxui ei
XXXIV. Quinciinm desacrinciis suis sic loquiiur, ut
rrequep.lem populum congrcgnssc videatiir. Ait enim
iii Epistola xvi , quae est ad confeisores Romano$ :
c Cl nos quidem, vcKiri diebus nc noctibus incmores ,
et quaiido in sncrificiis preccm cum pliiribus fnci*
mus, ctcum in secessu privatis prccibus oranius, co-
ronis ac laiidibus vestris plcnain a Domino favcntiam
postulamus. I Cum nuiem Ccclesix curam presbyloris
et diaconis commisisset , ac pra*tcrea , ut ipsiiis vcr-
bis ntnrex Cp. xxxviii, pro se vicarios misisset
duos episcopos, Cildonium ct Herculanuin , quibus
adjunxcrat Rogniianuin et Numidicum presbytcros,
dc omnibus nd enm rcfcrcbnlur, nec quidqunni ab co
omissum qiiod qtiidem ad paiipercs siiblevandos, nd
confesorcs coborlniidos ac interdum etiam cnstignn-
dos, nd Inpsorum ruinas rcparandas, ad discipliii.^c
observniiuncm ct ICccIcsinc pnciUcaiioncm pertineret.
Scd, quia liileras illiiis iu sccessu scriptns alii alitcr
ordiiiaiii , non perruiictorie nobis exnminanda res cH.

Vlll. — DE LITTKR1S CLERI ROMANI CARTHAGINEH HIS •
SIS, POSTQUAM CYPRIANUM SECESS18SE NUNTIATUM EST.

Presbyteri ct diaconi Romani, nd quos, mortuo Fa-
binno, rcrum adiniiiisirniidnrum summa redierat, cx
i lcmenlio, sive, ut vocnl Balnziust Crcmentio siib-
dincono Carllmgincnsi de Cypriani scccssu didicc-
riiiit. Cumquc rcs c minus simplicitcr et miiius fidc-
lilcr, I ut ait Cyprianus Gpist. xv, fuisset nuniinta
sive ab boc subdiacono, sivc ab nliis (hunc cnim non
accusai Cyprinniis), duns epistolas per cumdem
Crcmcntium Carilinginem iiiiscruiit, alteram ad
Cyprinnuro de inorte Fabiam , qtix quidem ad nos
pcrvenii, aliernm ad ipsius clcruni ; quamquain ait
Cypi-ianus, c ncc quis scripserit, nec ad quos scrip-
tiim sit signilicanter cxpres.sum i fuisse. In hac epis*
tola, qiio! tertio loco apud Pamelium volviiur , ctsi
iiibil nominatim dc Cypriano iiisi honoriGcc diciiur ,
sic tamen dc illius secessu lo(|uuntur, ut illum miniine
probent : sic dc bonoruni pastorum notis disscnint«
quasi eas desidcrcnt in Cypriano; sic dcnique gregis
cu&todiam clcroCartbagincnsicommcndani«qua8i vi-
diia esset cpiscopo ecclcsia. Illud ctiam Cypriano mo-
lcbiuin c se poicral qiiodclcruinCnrilnginenscui Rc-

CYPRIANI- 56

mani rogarent ut harom litterarom excmplum ad
qiioscumqiie possct transmitteret per idoneas occa-
siones, vel siias faceret.

llasCicri Romaiii liiteras circa mensem malumcol-
locat Tiilemoiitius ; sed verisimile noo fit Romanos
dc n.^orte Fiibii , qui die vigesima januarii martyr
obiit, tam scro Cyprianum fecisse ceriiorem. Etiamsi
persecutio facultaiem hujus rei praeclusissei, ut con-
jicit Tillemonlius, nimium tamen intercedebat coin*
mercii Romain inter ct Cartbaginem, qiiam ut de lani
insigni evenlu per quatuor menses c rumor i ncertus
esset et opinio dubia nutaret« i ul ait Cyprianus
Ep. IV. DeindeverocxcpistolaCelorinindLucianutn
(inier Cypriani&ts xxi) discimus scxaginta qninque
fessores Romam Cartluigine venisse paulo post Pas-
cha aut forte eiiam ante Pascba, quod hoc anno inci-
dit in diem 7 april. ex cyclo Victorii. aut. 3!, marl.
ex ryclo Hyppoliti. Indical tamenClerus Romanus in
liitcris de qiiibus nunc aglmus, neminemCarthngine
venisse cx quo de secessu Cypriani ceriior lieri posset,
pr.Ttcr Clcmentitim subdiaconum. Multo crgo probnbi-
lius esi lianc cpistolam mense mnriio allatam fuisse.
, Scd objicilTillcmomius Cyprianum in Cpistola xv,
quam a:state scriptam fuisse constat, sic de his Clcri
Roinani liiteris loqtii, ut eas nnper missas csse dicat.
QiKcrit deindc cur, cum Cyprianus his liitcris skitim
rcspondcrit, Roinani tam sero rescripserint : nondiiin
enini id fccerant ciim Cpistolain xv scriberei (-y-
prianus. Niliil probat illud, c nupcr, i quod pro vnria
rei considcrandos rationc variam habet senieniiam.
Cyprianus in Cp. lxv, quoddam aniecessorum suo-
riin\^decrcluni janipridCin ac iiuper factum essedicil.
Potuit crgo dicere nuper sc accepissc epislolam antc
qiiatuor mcnscs accepiam, cum pnrsertiin nulla nlia
pcr totum illud tempus epistola vcnisset. Facilis cl
cxpcdila raiio est cur Romaiii nondum Cypriano
respondissent mense julio ; nondiim enim suspicioncs
deposucraiii adhuc paicbant eorum aures iniquis
sermonibus, ut viderccst iniiio CpistolaQ xv. Quain-
obreiii non rcspondcrc sialuerant; liinc litterns
mcnsc jidio non ipsi Cyprinno, sed ejus clero inscrip*
scriini; qiininvis ininiine dnbiiim sit quin priinnni
Cypriani episiolam accepissent, etiamsi ante menscin
maium scripi:i non fuissct.

IX. — DR PRIUA CVPRIANI ROMANORUM LITTERIS RG-
SPONSIONE. — DE TREDECIM LITTERIS ANTESECUNDAM
RESPONSIONEM SCRIPTIS ET SIMUL' CUM ILLA RONAM
PERLATIS, EX QUIRUS MULTAS DESIDERARI OSTENDITUR.

Pi iinis litteris Clcri Romnni staiim respondit Cy-
prianiis, et dc glorioso Fabiani cxiiu gratulaius csi ,
dc quo antea rumoriiicertus crat. Quod auiem spt^c-
Int ad nlieras ad clcrum Carlhaginensem scriptn^,
rcm prudenler traciandaiii csse jiidicavit. Cum niii-
mndvertisset in his lilteris, c necquis scripserii,ncc
ad quos scriptum sit, signincnntcr exprcssum i cssc,
cuniquc cuin c in iisdem littcris el scriplura ct scn-
sus et tlinrlae ipsx quoqtie movercnt, ne quid cx vcro
vcl subtractuin cssct c vci iinmutatura , eamdcm ad

O: VITA S\NCT1 CYPRIANI

Ukjs cpbiobm authculicam > reniisit, i ul rccognoa-

cercnl au ipsa csscl quam Clemeniio hyp(Hliacono
perrcrciuhm » decJeraul (Ep. iv). Al, ubi veram cpis-
lolam essc comperil« non expeclato Romanorum res-
ponso, iterumscripsit porgandi sui causa, et actionnm
sttamin ralionem sedato corde exposuit , missis etiam
id co3 tredecim litleris, qiue ab ipso variis de rebus,
ex quo secesserat , scripls, nullam prorsus negligen-
toe sospidonero relinquebant. Sic aulcm has litteras
recenset Cyprianus : c Et quid egerim , • inquil in
Ep. XT ? « loquuiitur vobis epistol» pro lemporibus
emissae nainero tredecim quas ad vos transmisi, in
quibus nec deroconsilium, nec coufessoribus exhor-
utio, ncc extorribus, quaudo oporluil, objurgatio,
Bcc amvcrsaB fraiemitali ad deprecandam Doi, roise-
licordiaro allocutio et persuasio noslra defuit, quan-
tam secondam legem fidei et timorem Dei, Domino
si^erente, nostra mediocritas potuit enili. Postea-
qaain Tcro ct tormenta vcncruni , sive jam torlis fra-
tribie nostrls, siveadhocut torquerentur indusis, ad
Mrroborandos et confortandos eos iioster sermo pe-

aetratit. Itcm Iftteras feci quibiis mnrlyres ct

^fcssores consilio meo quaiitum posscHi ad Domi-
Hka pnBCcpia revocarem. Iiem presbyieris ei dia-

foois non dcfuit sacerdolii vigor Plebi quoque

^si, qnaniam potuimus, animumcomposuimus..: dc
koc ctiam bis ad clcrum litterasfcci, ctc. i Permagiii
m mooienti trcdeciin illas liiterns sccernere inter
Cypnanicas, ac atrum omnes cxtciit, an nonnulloe
perierint iiivestigare. Nullam prorsus desiderari pati-
inrPearsonius; sed, prsBtcr Episiolam quintain ad
ckrum, nonam ad confessores et quinquc alias de
iMpvs, nempex, xi, xn, xiii, xiv, quae vcrbis
Cypriani modo ciiatis accurale respondent, Episiolas
Lxxxi, XXXVII, XXXVI, VIII, vii, VI inter trede-
chii illas numerat quac Romam missat fiierunt. Coii-
ira THIemoniius qiialuor Episiolas cx illis tredeciin
ipis Romammissx suni, periisse coni^ndit; ac Epis-
voi» VIII, Tii, VI, xxxvi serius scripias esse pulat,
Bespe hoc anno 250 exeunte. Qiiamvis molesta sit
boroinibas erudilis epistolarum Cypriani jactura , co-
pr unien eorum desiderium aiigerc. Assentior eniin
rillerooniiodeEpistolisvni, vn,vi, xxxvi; at deocto-
l^ma prima et trigesima septiina nec ipsi nec Pear-
sonio assentiri possum ens hoc lemporescriplas et Ro-
naai missas fpisse. Itaque ex Epistolis ircdecim Ro-
Btam roissis, seplem tantum niihi vidcntur superesse.
Ulnd I" notatuni veliin in lestimonio Cyprinni
qood modo retulimus , undecim lanium episiolas de-
signari, qnarovis tredecim roissx dicanlur. Nam, cum
niamad marlyrcs posi tormenta, et quinque alias dc
lapsisscriptas nominatim commemorcl, necessc est
■t sepicm alia; his vcrbis comprehendantur : € Nec
dero consilium, nec confessoribus exhortatio , nec
extorribus qnando oportuit objurgatio, nec uuiversx
fr^Aemitati ad deprecnndam Dei inisericordiam allo-
cmio el pcrsuasio noslra defuit. > 2** Ex his patet con-
jeetoraramoperametoleum eosperdere qui trcdecim
} fitteras sibi videntur intcr Cyprianicas deprehen-

disse. Ubinam enini septcm episloias rcperient qua2
his Cypriani verbis respondeaui ? ubi illx* liltcnc
quas se ad presbyteros et diaconos c frequcnter i
scripsisse testalur in Ep. xxxvii, ut marlyrum et
confessorum curani illis commeiidaret ? Una lanlum
exlai ante trigesimam septimam , neni) e quinia.
Nulbm prorsus babemiis exiorribiis scripiam objur-
gandi causa , nullam c universae fraterniiati ad de-
precandam Dei niisericordiam. > Sed hascexpressiora
ctpkiiiiora fient ex his quse de Epistolis viii, vii,
VI, xxxYi, dicenda s6nt ; nam de trigesima septinia
in capiie sequenii agemus, de ociogesima |rima
cum ad perseculionem Galli ei Volusiani veiierimus.
Dubium esse non poiest quin h» quaiuor episiohc
scriptae.fuerini, ut observai Tillemonlius, cum spcs
appropinquantispacis Cyprianum recreasset. In sep-
tiina horutur confessores ut magis ac magis proli-
ciant in Domino; c ui cum prosua misericordia pa«
cem fccerit, quam se facturoro reproniittii, i iiovi ct
pcne mutati ad Ecclesiam revertantur. In ociava au-
divisse se narrat in visione diviniius oblaia : c Dic
iili securus sit, quia pax veulura esi; scd quod iiite-
rim moruhi est, supersunt adhiic aliqui qui probcn-
tur. > In sexia aulein ei trigeslma sexta bac uiia rc
rcdiluin suum iiilerpellari lestatur, quod metuat iic
aucior sit rumiieadx pacis. Sed Pearsonius, ut sc hac
difllciiltate exsolvat, coinminiscitur : c Proconsulcni,
circa hoc lemptis, inariyrumsanguinesatiaium, Car-
thaginem rcliquissc , et ab hoc illius discessu persc-
cutiouem multo niiiius in dies per magislratus Car-
thagiiic exerciiam fuisse ; nam \mi haic tcmpora
ut de proconsule , ila de torineiitls aut vexatione in
carcere nullam roentionein lieri. > Sed notandum
i^ in epistolis quas Romam missas fuissc constat ,
quasque Pcarsoiiius posl illas quatuor collocat , nul-
luin omnino pacis appropinquantis exlare vesttgium.
c Acies adliuc geritur, > inquit Cyprianus in Epist.
XIV, c et agon quutidic celebratur. > In Epist. xxv,
ad Moysen el alios eonfessorei RomanoSf quaro Pear-
sonius mense auguslo ineonte scriptam pulat, sic le-
gitur in editione Oxoniensi : « Contingit bic per tor-
menta martyria celebrari. > In Epistola Luciani ad
Celerimm, qiia! scripta est post incnsem maium, ac
sestale jam incoepta , perspici poiest qnid martyrcs
anie paucos dies passi fuisseiit c cuni fame et sili ,
scd el igiiis vapore > cruciarentur. Ac gcneratim in
omnibus illis epistolis qua; de lapsis loquuntur, nulla
pacis meniio non niodo jam concessx , ut videtur
Pe?rsonio, sed ne appropinquanlisquidem. Lapsorum
cau?am in reditum suum integram servari jiibct Cy-
prianus, ac necesse esse staiuit ut Ecclcsia pacem
accipiat a Domiiio antequam lapsis pacein concedat.
At nusquam indicat se de pcrsccutionis llnc divinitus
cognovisse, quamvis ea res roaxinia apposita fuisset
ad placandos lapsorom aniroos, qui se iii longum lcm-
piis diCferri molesle ferebant. T Ex epistola viii
pcrspicitur persecutionem diu sseviisse : c Qiiod si
duo unanimes tantum possunt , inquit , quid si

unanimitas apud omnes esset ? Quod si,

Digitized by

■HS&gle

09 YITA SANCtl

paceni quam nobis Dominas dedil , uniTcr&is fratri-
hiis conveniretf jampridem de diviiTa misericordia
impeirassemus quod peiimus, nec famdiii )n hoc sa-
Itiiis et fidei nostra^ perictilo flucluaremtrs. > Ncfn po-
tuit ergo hsec epistola scrihi mense nprlii ann) 350. In
cadcin epistola liaec legnnlur : < Deniqnead mifiiintim
fitmulum smim el in delectis licel f*Itiri(iiis consfilti-
tum, et dignatione ejns indignam, tamen illc pro sua
oirca nos bonitate mandare dignafus csi : dic illi ,
iiiquit f securas sit , quia pax veutarn est : sod quod
iiiierim inorala est, supersunt adhuc aMrpii qui pro.
ixrntur. i Si hscscripsit Cyprianusmen^eaprili aniii
250, curadhiic annum in seV^essu latuit ohpcrsecu-
lionem? cur in Epistola xxxiii, quam anno 350 exeuntc
scriptam esse constat, Aurelium ail nusfricatom esse
( pacem dum dedicat lectionem? i 7f Rphtola viii
iiiscripla esl presb^eris ei diaconibtts, camqne S. Au-
gusiiiius (lib. IV de BapLfH. 2), ad clerum scriptam
fuisse teslatur. Eam tamen Pearsonius respondere
piitat hisCypriani Terbis : c Nec rniiv^rsse fraternfinti
ad deprecandam Dei miserieordiam atlocntio et per-
suabio noslra dcfoit. i Dciiide tero epistola c tmfoer-
sw fratermtati i scripta fuii ante tormenta , ut pafet
cx Epist. XV ; at jam tormenta inflicta confessori-
bus fuisse testatur Cyprianus in eidem Epist. viii.
Idem dicendum de Epistoh vii, in qua Cyprianus
confcssores pluribus hortntur iit confessionis gloriam
laudabili viia tueaniur, eoramqae vilta non pauca rc-
prcbendii in bis quod nonnulli exlorresin patriam in-
jiissi rediissent. indc ansam arripit Pearsoniiis ut
probet Cyprianitm de hac Epistola vii loqui cum
objurgatioiiem exlorribiis non defuisse dictt. At si
lianc epistolam commemorasset Cyprranns iu lilteris
ad Clerum Romnnum, non illam ex uno aut altero
verbo, quod vclnti transiens dixit, scd ex toiins epts-
lolae consilio et proposito designasset. Ex fiac anicm
L^earsonii opinione snmnm ordinis perturbatio fn-
dueta est in Epistolas Cypriaui. In Epistoia vii edi-
lioiiis Oxoniensis, qine est xxxvi apud Pamelium,
metuii Cyprianns ne, si redeat, c ntfctorsitrnmpcndse
pacis; i in Epistola auiem xi edit. Oxon., qux est
viii Pam., tormenta confessorrbus rcceiis inflicta mc-
morari existimat Pearsonitis. In Episiolis xiir ct xiv
Oxon., quaj sant vii et vi Pam., iiiartyrcs jnm e cnr-
ccresolmos csse perspicilur. At in Epist. xv Oxon.,
XI Pam., adhuc inclusi cnrcere lenenfur.

X. — OnnO EPISTOLARUM CYPRIANl ANTC DECIMAM QUIN-
TAU AD ROMANOS SCRIPTAM ; AC PRIMO DE QULNTA ET
NONA. — BEFERENDA ADALIUD TEJHPUS TRIGESIMA SEP-
TIVA.

Eliminatis illis epistolis ex loco noit soo, jnm solu-
lior erit et explicatior cstera^um ordo , imn ilhirum
quae Romam missx fuertint, tum qnas postea Cypria*
nns mgravescente lapsoram taimthit , tum qtias, spe
paois divino monitu ostensa, scripsit hoc anno 250
cxconte. Prhna omirium iir secessu scriptarum cxi-
stitnatnr ca qua> apud rameliiim et in cditioncOxo-
Mieftsi qaintam iucam afnrtttur. Respomkt enim b:s

CtrUIANl. 100

verbis Epislol» xv : c Nec clero consilium defnii. i
Pnuperum curnm clero commendat , nc petit c nibil
illis desit, cnm summn omnis qore redacta est, iUic
sii apttd clcrico^ distributa propfter ejiismodi cnsus,
ut habcrcni pliires unde ad neccssifntes et pressn-
rns singulortim operari possrnl. i Hortatur ctinm,
ct invidinc d cllnandsc cnusn, c non glomcratim nec
per multiiudinem simnl }imciam confessores i vi-
santur , nc c presbyteri qiioque qui illic apud confcs-
sores ofleritnt i slngnll com singulis diaconis per
vices nlfernent. i Etjnidem fncile dedcrrm ex episio-
lis quns Romam Cyprinnos misit pnrgnndi sui cnasn ,
nullam hodic exiare qnx fauic qninra^ prxponcnda
sii. Sed, qnod Pcarsonius ei Fellns frKctcnduui pri-
ntani omnium oc siatim aiqne scccssit Cyprtnnus,
scripinin fnisse, id rntht persuadero noii possum.
Natn, cnm Cypiinnus, ul jam ob^^ervaVi, sigillattm mm
dcsi|»nci trcdecim rlhis omnes lifferas, cumque po-
ptili Carth:iginensi!* cnsus, qni c ad primn verbn mi-
nnntis inimici i ftdem ejnrflverat , maximmn dolo-
rem Cyprinito nlttdifisei , vhc dubinm csi qnin clcruin
smtm in innta rernm difflcuhate consilris suis flnna-
vcrit, eiquc nliquns lifferas antc hntrc quintnm scrip-*
serit; aut snliem litteris, quns hujns molcstiai nc-
cepto nuntio primiim scripsit, alir(iia lanti doloris si-
gniticatio incsse debuit. Quare non crcdidcrltn Imnc
episiolam omnium primaro fuisse scriptam ; sed non
dubium quin scripia sit cnm c circa cleri iticolumitao
tem omnia integrn i cssent , cttm aliqna adliuc Im-'
maniias confessoribns cxiiibercfur , ac proinde ante->
quani pars cleri Ecclesiam oecultis inolitionibos per-
turbnret aut edictis Decii pareret , irao ante for*
menta oonfessoribus metise aprili inflicta, antc lor'
ridioris earceris ieiicln*as qum in Episiola Lticianl
ad CWmiinm mcmorantur. Scriptx cliain sunt anfe
eumdem incnsem tres alias litter.T , c in quibus ncc
confcssoribus exhorlatio , nec extorribus quando
oporiuit objnrgaiio, nec universx frateraitafi ad
deprecandam Dei mise^^icordram nllocutio ci per-
saasio defuit. i Indicat Cyprianus scrtpias fnisse ante
tornientn, sed ens nd nos non pcrvcnisse ostcndiinus.

Tormcntn coiifessoribus inflicia esse mense aprili
observanl crnditi viri. Mnppaliros in (fuafeslione mar-
tyr occobuii die aprilrs 17, nt mariyrologia teston-
lur, cum pridie accrrimos crocintus pertalisssei, in*
tcr quos diccbat proconsuli : c YKIebfsci^asagoncm. i
Scripsit iiaque Cyprinnus hoc mense, ut verisimilo
cst, exeniite Epislolam ix ad marlyres et cohfcsso-
res, in qua eonim laudes plenn mami extolKt, eosqne
hortatnr nt c istum beatissimnm martyrem el alios
parttcipes ejusdem congressronis, et comites in flde
stabiles, in dolore paiientes, in quxsiione victores i
scctcntuT. Non dubium quin lixc ipsa sit Epistola
quam scripsisse se ait Cyprianws in Kpist. xv, c posl-
quam tormenta venerimt. r

Non multo post, id est memie maio, Pearsoniu^

ei Tillemontius j^ost Baronium cl Lombertum scri-

plam cxistimanl Epistolam xxxvii , in qua Cypria-

nus presbyieris et diaconis plliperum curam conn*
Digitized by V

MTA SANCTllCYPftlANI.

rocmlal, el eiiam ntque eiiam hortatnr c nt corpori-

bit3 eliam omniam qtii, ctsi turli non sunl in carcerc,

(ainea gtorioso exilu morlis exccdunl, imperliauir et

?lgil;iatia ei cura prop^sior, ei dios eornm quibtts

cseedunt > annotentur, c ut commcmorationes co-

mm inser memorias marlyrum cclcbrnrc > pnsi^ct.

Diligenter observanda sunlquse scquunlur: c Qunm-

quAm TertaUos, inquit, fidelissimus el dcYotissi-

mos fraler Qoster, procscierasolliciiudine cl cnra sua

qttara rratribns in omni obscquio opcmtionis impcr-

til, qui nec illic circa corporum curam deest , scrip-

seril et scribal ac signiQcel mihi dies quibus in cnr-

ccre beali fratrcs nostri ad immortnliinicm glorios^e

ffi>irtis eiilu Iranseunt, cl celcbtanlur hic n iioijis

fiblatioi^es et sacrincia ob coinmemoralioncs coruin,

qux cito Yobiscum Domino proiegente celebrnbimHS. >

FIt{a.'dein, clsi lol hominnm erudilorum auctoril.'ile

^urunam moTCor, non tamen video ciir mcnse maio,

d e5t in m:iximo pcrseculionis incendio, h:rc Gy*

priairani scripsisse vclinl, eum ipse cilo cornmeinora-

li^es oiartyrum com clero stio eelebraturum se nun-

ti^ lam ergo refrigescens perseculio spem illi maluri

rafiios affcrebat; el quac eaosn} Tiliemontium move-

rant ot Eptstohs vi, V4i, vni, xxxi rejiceret in

finan anni i50, exdem movere debnenint ut de tri-

^Bia sepfima idein judieiumlerrei.Praaeren meiise

laaki niariyres horrendis erociatibiis torqnebantur ;

fed, cum Episiola xxxvm scriberetor, non jnm pcr

nrinera marlyrii eoronam aequirebant, sed, si qui in

ci^ufo eTolarent, id mcriemio in carccrc sine tor-

Mitis asse^ioebanlur. Almense maio non morien-

tini lo carcere sine tormenlis, sed viiam inler cro-

ciatM prafnndentiom annoiandi dies rutssent el

Cfprbiio funitiandi. Hiilio ergo veristmilius eU

cincabmtam futsse hanc Epislolam xxxvi cttin

perseeiiUo ki dies demittgarelnr, needum tamen eoii-

teores e careero solmi essent.

H.—OOWaCK S. CTPniANl LrtTEft^ DE LJiPSIS.— ^AClNUS
mSBtTEROftCft Qa COMirilNIONfiM LAPSIS DEDERANT ,
3MHf WSSIBIJLAVIT.— NON SUSPENSIONEM SED EXCOMMU-
9IC4TIO^H ILLIS MI!<XTUR.

Plsnflniim sotatri perciplebat Cyprkmm e^ mariy-
m tnnmpbis ; sed baoe hctitiam contaniinaveYunt
Rcfxriae nonmittorom presbyterornm mo}iiiones r(ni,
am €n ab imtio episcopatossemper obsrrtissent, ahs-
et^ fratlosiimfl iiiolestias exhibnemnl. Acise abiltis
trsfoedlae materiam dedrt airtiqcia et iandablli^ con-
sModo, ^ntmad pernieiem multorum convertcre co-
naii sisnt. Hos erat tn Eeelesia ut lapsis qtri llbel-
los a mattyribns impetrassent, aliqnid d^ pocnis
canMicis efAscopormn Jndieio rcmitleretur. Exngitat
faoe institffltfm Tertullianus stib ftnem libri de Pndi-
tkUfifQod olim i^hotieus in libro ad Mnrtyres lau-
4mtnA. E|iismodi autem libellos n<m rfmltbet con-
ItMores dabawl, sed fi qni capite da^nail erant, aiit
sslieni atiqaos cruciatos perpessi fucranl. IHnc Ccle-
roiA» m Ep. ed Lnmmtm ro'^ni « nt quicuntquc

prior I excoitfessoribiis « coronalos fuerit, Nnincnic
ci(:an;!i(l:cpoccnium rcmillanl. i Qunmobfcn?, tnm
Decii pcrsecuiionis initia crUcialibus carereni, nulli
dabantur libelli, neqiio ex lapsis sitbterfugicndnc poc-
nilcntiaj ansain habebat, frigebnnt ctipidi novarum
rerum presbyteri,: at, postquam lormenla mensc aprili
inflieta suni, et nonnulli ex confcssorilms martyrio
eoronati, tum llbelli prodiere, sed lamen deblto ho*
nore et episcopi digniiati et legibus ecciesiasticis
servato. Nam marlyres ad Cypriannm liiteras direxe-
runt, ei petiernnt c tunc desiderla sua exarainari, ct^
pacem dari quando ipsa ante mater Ecclesia pacem
de misericordia Doftiini prior sumpserit, i et Cypria-
iium « divina prolectio i redncem « nd ecclesram siiam
fccerll (Epist. x). Praelercn paiic?« dabanlur libelll, ul
pcrspicitnr ex Ep. xxiir Mappallcos marlyr inalri
lanium, qua; lapsa fiterat, domestica pletale com-
motiis dederal; niilli protstis Saiurnimis posl tor-
menta adhuc incarcere cOfsiitnins; sed p.tnlopost
servari modus ac delecius desrii : ♦ Nam Lnciannset
ipse unus de confessorrbus lldc <(«tdcrfr c.tl?dtrs ct
virltite robuslus : > ut aii ibidcm Cyprinmi$, « scd
minus Dominica lectione fuwfcrlns qurcdam conatus
e^l, imperilijampridemseTOlgiauclorein cOnsfllur^ns,
ut manu ejns scripti lihelli grcgaimi mrrhis nomino
Pauli darentor. > Atqnc hrec facrebat « Won (antum
Patdo adhiic iii carcere posito, sedei posi ejus exres-
sum, dicens liocsibi ab illo mandatnm. Aureli quo-
que, adolesccniis tormenia perpessi, nominc libclli
multi daii sunt ejusdem Lnciani manu scriptl, qaod
liiieras ille nonnossel. i Yideiur idem Loeianus au-
ctor fuisse libellornm quos in hanc senlcntiam scrip-
tos fuisse andierat Cyprbnns (Ep. xi). < CmOmunicct
ilie cam suts. > Nonnullos alios m>lat Cyprianus « qnt
personas accipienles in benenciis > martyrum anl
graiiricabaninr, « a«i illicitno ncgotiationis mindrnas »
auenpabanlar.

Non ignorabat Cyprianus qninque presbytefos « fo-
meHta qnibttsdam eonfcssoribus et horlamenta > tri-
buere, « ne cortcordarenl cum cpiscopo, ne cceicsia'*
slicam discipKnam cam Hde ei quieie jitxia praeccpfa
doininica continerent (Ep. xl).> Sed lamen, cuiVi tota
res ad ipsius reditum integra scfvaretur, neqiie in
hac libellorum licentta, lapsis quidquam anie Ecclesi;e
paecin et episeopi jndicium promiiicretin*, disshmi-
labat et patientiam tenebai, quasi verccundum sihii*
tium profieerct ad qitietem (Ep. x). Scd qtiinquc
presbyieri nec Evangelti, ncc locr siii memores, ncc
futurum Domini judicium, nec pra^posilum sibi epis-
copom cogitantes, novnm et Sub anicccssoribtrs Cy-
priani inatiditum facinus ediderunt. Lnpsis paccin et
Eucbaristiam dcderant « ante actaiii pccniicnifam,
anie exomologesin gravissimi atqtte cxtrcmi dclicti
faciam, atite manom ab episcopo et clero in poeni-
leniiam impositam. > Tum Vcro Cypriamis inlcllcxil
dissimuiandum non csse io te tanli momcntr, ne ad
periculum plebis pariicr CT s^rm fnciturmlas nimia
proccdcrei. Qintre, ni mali ^ogrcssn^ snppfimcrct,
ircs epistolas de eodem ofeo el rpcra scripsjjfj^nimt t

Digitized by VjOOQIC

VITA SANCTI CYPmANL

Ci (loloris plenas : unam ad martyrcs ct confessorcs,
aliaui ad presby(er(ts et diaconos, lcrliam ad plcbcm.
Has lilicrac sunt apud Panieliuni undecima, decima
Ct duodecima : iu uuaquaque dux ali;c commemo-
raniur.

Marlyrcs admonct c ut a quibus lam devole cl ffir*
liicr scrvatur fides Domini» ab iisdem lex qumiue ct
discipliua Doinini rcservclur. i Mirari sc demonslrat
quod iion,ulolim rierisolebai, a presbyteris el dia-
conis rcgantur et erudiautur, sed potius a quibusdam
presbytcris jura omnia pcrverientibus pijc eorum
Yoiuntates iQlcrpelleniur. Uoriatur ergo iitipsi pres-
bytcros doceant quiie ex presbyteiis eos nudire opor-
tuerat : pracscribit ut, iii dandis libellis aniecessorum
suorum vesiigia sec|U6ntcs, &oUiciic ct cautc pctcii-
tiiim dcsideria ponderent, inspiciant et acium ct
opcra et merita singuioruin, ipsorum quoquc delict i-
ruin genera et qualitates cogitenl ; denique quos ipsi
vident, quos norunt, quorum poeniienliam saiisfuciioni
proximam conspiciunt, designent nomiiiatini libcllo,
ct sic ad episcopum fidei ac disciplinx congruentes
littcras dirigant.

In Episiola ad derum adhuc vchementius indigna-
lur in presbyteros qui sanctum Domini corpusprofa-
uare au^i fuerani. Dcclarat, c si ultra iu iisdem per-
severaverint, > usurum se ca admoniiiouc i qua il-
liim uti Dominus jubebal, c nt interim proliibeantur
offerre. Nam, praeicrnocturnasvisiones, per dies quo-
qiic I iinplebatur c Spiriiu sancto puerorum innocens
aias, quos in exslasi vidcbal oculis ct audiebat ct lo-
quebatur ea quibus i Cyprianum c Doniinus inonerc
ct inslituere i dignabatur. h\ Epistola ad plebem de-
clarat nosse se plebis suaequietem pariterettiniorem;
nec dubitat quin lapsi In satisfactione Dci et dcprc-
catione vigilarent, nisi illos quidam de presbyteris
gratiHcantes decepissent. lloriaiur ul ipsi singulos
reganty et conbilio ac moderatione sua secundum
divina praecepia lapsorum animos t^mperent. To- .
lain rcm in reditum suum integram servari jubet, ,
I ut, cum ad vos per Dei inisericordiam, inquil,
venerimus, convocati coepiscopi plures secundum .
Domini disciplinam et confessorum prxsentiam ct
vestram quoqnc senteniiam, bealorum mariyruni lit- [
teras ct desideria examinare possimus. i v

£x his Epistolx ad cierwn^ c diu patientiain incam
tenui, I pcrspici potest Ires illas episiolas ante ju- i
uium mensem scriptas non rinssc. Sed ininus belle ,]
Tillemontius existimat Cyprianum nonsolum libel* ),
lorum licentiam, sed etiam Eucharistiae profanatse V
faciniis diu palienler tulisse. Fucum fecerunt doctis- < '
simo viro lixc Cypiiani verba in Epist. lv (pag. 85):)
c Uuum iilud in quo non mea nec hominum scd Dci v
causa est, de eorum facinorc non puto cssc reiiccn- >
dum qtiod a primo statim persccuiionis die, cum . -

dic quo crupit perscculio, non dcfuissc qui lapsis
Eucharistlam darcnt.

Nimium rcslriclc Cyprianum doctissiiniis scriptor
intcrprctalur. IUius vcrba nihit aliud soiiani nisi prcs-
Iiytcros cuin Inpsis adbuc recenti corum scclere
comiMUnicassc. Rcvcra, si considcrctur tcnipus illis
teuiporibns in poenilcntia sidilum impcndi, diccrc po-
tuii Cyprianus sinc absunla exaggcraiione prcsbyie-
ros ciiin lapsis c a primo siaiim persecutionis dic i
communicassc. Pnxicrca, cum lapsi non codein oinncs
lenipore deliqucrini, scd alii cilius, alii scrius, flcri
poiuil ut multi pcrpaucis dicbus posl ndtnissiini scc-
liis coinmunionem ab iinprobis presbyterisacciperent.
Sic iiiicrprctandi Cypriani necessitatcin uflcrl loia
rcruin gcstarum series ci juiictura. Nam prcsbyicrt
ansain turbandi rapuere cx libcllis inartyium, qni
posttorincnladnricoepei'Uiil;clCyprianus iii Ep. xv,
ul mariyrum libcUosposiinriicta lormcntn, ita ciiain
post ipsos libellos audaciam eorum commemorat
c quicum iapsiscommnnicarejam cocperani. i Uiide
eiiam paict reccns omnino fuisse facinus prcsbylero*
ruin. Idem tcstatur in Epist. xii, ad plebeni : c Au-
dio taincn, inquit, quosdam de prcsbytcris... jam
cuni lapsis commuiiicarc ccepisse. i Sed, quod rcm
causamque maxime continet, declarat Cyprianus in
Episiola ad clerum presbyterorum facinus cx co gc-
ncrecsse quod ferri ct dissimulari non possit : dc-
inonstralsediu patieniiam tenuisse; scd, cuin (luidam
plebis lratii|uillitatem turbare conentur ac lotum sibi
vindiccnt, tacere ullra non opoiicrc ; dissiinulasso sc
scmpcr ci pcrtulisse contumclias episcopatus , scd
nuuc dissitiiulandi locum nou csse c quaudo decipi-
tur fratcrnilas a quibusdam qui, dum sine ratioiic
rcstiluendai salutis plausibiles cssc cupiunt, niagis
lapsis obsunt. i

Tillemontius merito Lomberlum refellit, qui hxc
verba ejusdem Epistolse ad clerum^ c ut interiin pro-
hibeantur offerre, i sic interpretalur qnai^ vctcl iii*
terim Cyprianus ne presbyteri offerant nomina lapso-
rum. Contendit Tillcmoniius suspendi hos presbyte*
ros, aut saltem suspensionis minas illis intentari,
nec eos tamr^n deponi. Addii idem visum fuisssc Da-
ronio, et antccum Pamelio, cujus ohservatio in cdi-*
tiones Priorii ct Felli Iranslata. Sed, quod i^cc lot
hominum doctissiinorum dixerim, Cyprianus his
verbis, c ut inicriin prohibcantur offcrrc, i non sus-
pcnsionem sed excommunicalionem designat, neque
hanc pcenam in prxsens tempus infiigii, scd tantuin
minatur. Addit autcin: c Acluri et apud nosct npud
confcssores ipsos ct apud plebem univcrsam causain
suain cum Domino permittenie in sinum inalris Cc-
clcsi» recolligl coeperimus; hxc, inquam, addlt,
quia lunc deliberalus erat, non utruni essent depo-
neiidi necnc hi presbytcri, ut placct Tillemontio,
sed utrum eis esset rcddenda necne communio, ct

reccniia delinquentium facinora ferverent, et sacri . ,-- — ^, --

iiciis nefandis non tantum diaboli altaria, scd adiiuc , 1 qua conditione, qua poenitentias lcge rcddcndu. Cy*
roanus ipsae lapsorum atque ora lumarent, communi- k prianuro aliter interprctari non possum cum lego
carecumlapsisetpoenitentixageiidxiniercederenon^'Epislolam xxvni, in qua gratulatur presbyteris suis
desUterunt. Ex his concludit Tillemonlius ab ipso illo R ct diaconis, quod cum Gaio yBiddcnsi dupciuc Uia-

Digitized by VjOOQIc

lOB \!TA SANCTI

coao, qui commuDionem lapsis dederanf, communi«
care nolaissenl. Renoyat in eadem epislola decreuim
snum, ul a communione sua arceatnr quicumquc au-
sus fucril communicarc cum Inpsis. Sic eiiam in
Epist. ui (png. 67), seTcritalem a se aliqiiandu in
iapsos adhibitam exponcns, decrevisse sc narrat ut,
« si quis antc consilium nostrum, i inquit, c et^nte
seiitcniiam de omnium consilio statuiam, lapsis le-
mcre comBonicarc voluissct, ipsc a comuuiiiionc ab-
sitnerctiir. • Porro absiinerc a conimunionc non
idem esl ac sospendere, prxsertim apud Cyprianum,
qni hac voce excommunicationem designat, vdut
Gtun ait abstentum a se esse Felicissimum in Epist.
XLTtn ; iovinum et Maximum ob ncfanda sacrificia
ja coBcilio abslentos, Ep. lv; Novatianom per tolom
orbciD a s&cerdotibiis Dei abstenlum, Epist lxvii.
Bis ergo verbis, c ut interim prohibeantur olTcrrc, >
oon soltiin sacerdotalis, sed ctiam laica oblaiio et
a»oiinnnio aurerenda denuntiaiur. Illud etiam cx hls
^oae- diximns perspicitur hauc poenam non slatim a
Cjpriano irrogatam fuisse, scd miuas tanlummodo ,
•t difficiliimis teinporibus nc summa prudentia egeu-
vbosy intentatas Tuisse. Atque id etiam confirniat cum
cximia Cyprtani in tacendis prcsbylerorum nomini-
bos lenitas, tum ab eo apposiia condilio, c si ulira
in iisdem perseveraveriut. i

Hislitteris non respondil clerus; scd paulo post
Cy^rianQsad custodiam grcgissemper ailentus, cum
Tfderel sibi facultatem rcdeundi nondum esse, et
jamxstaiem ccepissc, qtiod tempus iunrmitatibus
issidnis et gravibus iiifesiatur , et lapsis et audien-
tibss providendum existimavlt. Scripsit itaque Epi-
itolam xm ad clenim, in qua edicit, ut lapsls
fibeDos martyrum habentibus, si periculose aegro-
Merinl, apud presbytenim quemcumque pracsenlem,
vd si presbyler reperlus non fuerit, et urgere
exitiis coeperit , apud diaconum quoque exomologe-
Mddictisoi facere liceat, modo tamen marfyrum
pnerogaliva apud Deum adjnvari possint. Cxleris ,
qoi non acceperant libellos , scd mites et humiles
pantenliam agebant, futurum promittit ut illis quo-
fut divino remedio consolaiur. Similiier pnescribit
nt andientibus divinam graiiam implorantibus mi*
sericordla Domiiii non denegetur. Simili decreto
bpss consuluit in hac pcrscculione Dionysius Ale-
xaodriniis. Ipse cnim tcslalur in Epislola ad Fablum
JMockemun se pnccepisse c ut morituris , si petc-
jCBt, el maxime si antea supplicitcr postulassent ,
vflria Indolgeretur , quo bonx spci pleni ex hac viia
ndgrarent • (Eiiseb. lib. vi,cap.44). Discrimen ponit
JXosysins inter eos qui poeniientiam urgente peri-
aikt petebant , et eos qni anle morbum pelierant.
QBaorvis autem in hoc delectu hnbendo nop tam
tiieamr accnratus csse qoam Cyprianus, qui no-
■initim reqnirlt nt qui libellos a martyribus acce-
perant, eorom auxilio ct prxrogativa apud Dominum
a^wraripossint, camdem lamen utriusque sentcn-
Cam esse credidcrim ; nec dubito quin Dionysius
[ non concessissot, si qui poeniteniiam audac*
S. Cypruni. IV.

CYPRIAM. 106

ter dctrcciassent, id quod in Africa commissum a
ploribus videmus.

Cum respondisset clerus buic epislolsc (quesiiis
euim fucrai Cyprianus quod tot suis liltcris nihil
respoiideret ), ac simul consuluissei de quibusdam
immoderaiis el communicaiionem accipicndam fes-
tinanter urgcntibus, scribit Cypriaiius Episiolam xiv,
in qua confirmat quod proximis liUeris statiicrat do
lapsis periculose xgroiantibus; vchemenlcr autcm
rcfellit ct cnsiigat iuiportunos illos pncis cfflngita-
tores € Qui, si uimium properani, inquit, hal>ent
insua potestate quod postulant, lempore ipso sibi
plusquam posiulaut largiente. Acies adhucgerilur et
agon quotidie celebraiur. Si commissi vcrc ci fir-
miier poeuilet ct fidci calor praevalet, qui diffcrri
non poiest, potcst coronari. i Videtur hac orationc
Cyprianiis lapsis concederc ul seipsos oflerant jtidi-
cibus; neque enim, si eos voluisset cxspectare, dum
dies illis diccrelur, in eorum polestale esse quod
poslulant, dixisset. Erat sanc veiiium ne quis sc
uliro offerret, idque dcclaravit Cyprianus coraui Pa-
lerno proconsulc ; scd ejusmodi leges variis circum-
siantiis inierdum cedunt. Mulios enim vidcmus,
velut apud Justinum in miuore Apoiogia , ci apiid
Eusebium lib. vni, uliro jiidicem adortos esse , et ad
confessionem invocaios venisse : in quibus si non
vituperatur hoec libertas, mulio minus in lapsisscm-
per vituperanda , quos par erat illatum nomini Chri-
stiano dedecus reparare , ac Christum ibi confiicri
ubi tiirpiier negaverant. Laudes Ecclcsix Roman.c
plena manu Cyprianus in coelum tollii , Ep. lvii ,
quod prodeunie ad confitendum Cornelio, accurrcrit
properanler et venerit quisquis audivit , nec singuli
milites, sed tota simul casira ad pugnam prodierint,
omnisque Ecclesia Romana confcssa sit , ac lapsi
plurimi gloriosa confessione restituti.

XII. — DE EPISTOLA XV S. CTDRIANI ET PLURIOUS ALIIS
PAULO POST NOVO TUMULTU EXORTO 6CRIPTIS.

Tot rebus ad Ecclesiaj pacificationem foriiler pru-
denterque gestis, scripsit Cyprianus Epist. xv ad
Clerum Romaiium , purgandi sui causa ; nec aptius
quidquam esse judicavit .nd iniquas sui^piciones rc-
pellendas, quam ut Romam mitleret quinqiie dc
lapsis litieras cum octo aliis pariter in secessu scri-
piis, ex quibusduas tanlum siipcresse obscrvavimus,
nempe quinlnm ad clerum et nonam ad confessores.
Mirifice autem eliicet Cypriatii charitas ct animi mo-
deratio in ad Romano$ Epistola xv : nulla enim
inest animi offensi significatio, nulUe querel»; scil
cur secesserit, qiiid egerit in secessu, breviter exponit;
et pro summo suo unitatis siudio declarat se in ii^:
quse lapsis poenilentibus concessit , standum putassc
ct cum Romani Cleri sententia , ne nctus noster ,
inquit, c qui adunatus esse et conseniire circa omnia
debet, > in aliquo discreparet.

Quinque litterx quas Cyprianus inler motus a la-
psis excitatos scripserat , non solum Romanis , scd
cliam ad plurimos episcopos missce fuerunt U^mquc

Digilffeed by

Google

107 VITA SANCTl

illi rescripmattt GypriaiM c se (iuoqiie ia eodem
consilio seciindom cailiolicaro fidem stare , > eum
Cjprianus Cakkwio epMcopo respoiidii. Consnluerat
eum Q^idoiiiiis de i^iumiIUs c qui, posleaquam sa-
crificaterunl, ileral» lenli, extorree subI (ac&i; 9
inler qoos eral mulier nomiue Boaa, qiiae cum tracta
esfiei a marito ad saerittcaudttm , tel poiius noa ipta
sacriiieassel , sed qui maniis rducianiis tenebani;
quibos ipsa dieebal : c Non foci , vos fecistis , » ipsa
etiam ^cta est extorris. Ilis pacem peleniitHis,
quam^s 10« dubiUret Caldonius qiun prius delie^
Hua aUttisseal, nihil lameu sialuere voluit aisi Cy^
priani aecederel aueU^riias. Laydat Cypriattus illiua
prudeniiam, ae respondet e)iismodi homines, c cimi
aUuerinl omne deiielun>, ei maewLivi prlsiiaam, as-
sistentesibii l^oi^mo, potiore virlule deieYerinl, j.v
cere ultra sub diabolo quasi prosiratos nou debere. »
Mitlit CaUkmio • libruin eum epistolia oumero qnin-
que. » Huoclibrum Fellus inierpreiatur ipsum fosci-
culuo^ <}uinquo lUieraruro ; RigalUua et Baiuiiua
iiueiriguui llbnim de lupu$; se4 is noAdum eral
compositus, Epistola CaldoAii 01 respoosio Cypvuini
dccimum noaum el vifesimum locum leneni in or-
Ojoiko Pamem,

Sanare debueram exukeiatas meules litler» Cy^
priani, ia quibus juslam severUaiem lenitaa tempe-
rabat; sed Lucianue, iacitaiaibu» neDuriis presby-
leris, Bovum lacinus edidii. Scripsil Cypriano
omniwii confes^orum nowine c universie eoe paeem
dcd*isse»et banc Ibrmam per Cypriaoum aliis epi-
scopis inaotescere velle- » Quod autem oddebal , « de
c|uibua raiio coostitfrU quid post commissom Ofe-
rtot, » id ad invUliam Cypriano eouflaodam speeta-
bai, u4 ipse obsefvai Episl. xxui. Videtur eijam
liberior quanlam adiiaonitio eonimert bis verbis:
c Optamus tc cum sauciis mariyribua paeem babere. 1
Ex hac Luciani Epistola , qusc cst xvii apud P.uuc-
lium, ortae sedilioncs, et in provincia Cypriani c per
aliqool civitates in prapositos impeius per routtitu-
dinem beius, el psMem eoBfestiaa slbi reprjcseoiari
ceegtrunt, terrUta «1 tubaetia pr^cposiiie » uilirmio-
ribu&. la ipsa eecieaia Garlhii|^ensi quidam lurbu-
leoii per hanc epialolam, veluti quibusdam faeibuo
accen&iy pius esarsere (Ep. ixiu). Scripsii ea de re
Cypriaous ad clerom auum Episloiam xvu, in quft
docel slandom essb prieribus Mtleris suis ; et qola
dixeram confessom* c de quibus ratio api^ te eoA*
sUierU (^ posl coamissum egertul , » md» eooohir
dU voluisaeeoDrcssorea ut tapaorun eausQe cixamiAA-
rettlur, ae pevin^a* faeere qui lempus ad eaoi rem
eispectare BoMaiH. aeveni eoafesaorcs, cui reo^
ulirs legem tl modMs perducebmii , quM lameu Cy^
priaous eteoMMukMftMeai mtelus 6Mra| si q^is
se 'meoosub» laqwis eommiMiioMm dairel » noR auai
sanlpeteffo ui a»ie Eoclesi» paeem» anl« CypRiam
judicium pax darciur. UiM Luciaiius la Epi^ol» a4
Celermum peiil ul phures Roa»ai» Ecekttc lo^ gui
ip6i ruecaAftcommeudciii, ifc:i pae«m liobeaAft» c cim
Pommos ccapeffil ips* Eccksiw pacem dare» el expc^

CTPRUM. m

siia eausa dfHd episcq^. 1 llisil elUim Cyprimius
ad derun suttui Bpislolam CaldeAll , ei qwam ipst
Cahkmio reseripaeral.

Ktt bis rerum anguatiit peropforioae sapcrteMn»!
Utiem Clen Romanl, tam eliam cenfiesseruai, ncui
ilhe quidem ad GypritMiro ( n e u d o m enim accurald
de ilKua rebus cogoovenml ), sod prim» adcUfum
Cwrtka^netuem , allerae ad Canhti§mmim tmftmmtu
Scriplai fueruM auiequam Epislola xv Cypriaiii Re«
nam fuiaset perlala. Nemra aA vm pervciiily sed cx.
Cypriani Epislola xxiu, (focimna m iHs c Evanfolii
pieonra vig<«efli el discipttaMi relMttlam legis Domi^
nic® » viguisse, ae toboroftii Cyprimioel eomra in-
vldix impeliMi lotis fidei vitihiis resisle«li plurimiim
pirftsidii aliuliise. Easdem lilier;j« eeiamemerai Clc-
rus Uomaaus is E^ xxxi , duM ail ae ui superkH
ribus lillcris seuleQrmm tuam i dilucidaexposiiioQe i
protuiiase adversus Lihellalicos» ftceuoo etiam coulra
eos qui saerificaveraut iMe«i aiHuii ooiiseusumquo
moHsUasse* Si )urt suo et h oao ri dcbilo allcnlus
fuisset Cyprianus , kestsseni e«m ejmsmedi liiierce aJ
eteruQi el eonfessorcs eo pralermisis scripl». Secl
quidquui Eceld^te proderai, graiom et wm poittii nob
aecidcte ; ae stsiim , ui in maximo hMeftc i o , gvaiias
efpilCleroElomaao et confessdrlbus. Aederuas ^pm*
dem cerliorero facit pcr Ep. xxhi, Hmi 4e ptisiirtia
Laciasi £ict*is , tum de MxvissiiDta meilhtts ab eo
excitatis. Couiessoribus amcm per Ep. xxv greihe
latiir mm ob coAfcssioiiis gloriaai« lumcllam ehteiii*
ntiiH» diacipiina ddendeodfir siudium. Ihe ItHesm
xxitt el XXV per Salurum el Oplatum perbto ftie*
ro«y^ querumprimum Cypriamis ledoiemt» aketuai
bypodiacenum l^rsA s4 hoc umihus liueraipiiii put^
fere^darum. Cum euim e#arierel iUm» per cletieut
scribere» scirel auiefls plurimosex suis ahseuies esso^
pauceSiveco qui erani Cairtbaiiao« vix sd iiiuiisterieflft
quiniidiniui 0|>eris suIQcere ^ uecesso habuil novos aU-
quos constituere qui mitieseuluc. S<fx aJtol lilleras
per eos<km clericos miail ad Clerum RonMwui^
nempe Epistolas xvii^ xvss» xw^ ei xx, do fuibuA
jam locuii sumus» ac praaierea liHaras Celeii«l ad
l.aciauum, a Luciani reti^unjoiiei» ^ aiud FsAKiL
XXI ci xxii, de quibus pftuee dicesius»

XIII. — DE EPISTOLA GEtERINr AO LUCTAlUJtf ET EES«
PONSO LUCIANl.

CclcriimsCarlbai^ncosJs, cum Rooue ^vmrvvpi»
ibique ift carcerem pro Ciirisio coujedus eximia cofr^
slautix exempla edidissel, plurinHn» doMs lfaxi(l
ex kipsii dusrum mulieruu^, {iamerim e^ Caodid«a
qum sncriikaveraai. Uarmn miA, 0004^, o^ misi^
miis esl, Numeria, ipsius sorof erol, seivioail pco
iUiitf faclis in hac die bililia^ Pascbae. fieotem die a(t
noctc* in cilicia 'el cioere lacrymsbiuubua dicsexe^
gisse ei sjuc^ usque ia hedierniioi. iJiam. pr a t lgrea
mulierem comracmoral, ELecusam uomioo^^qux uoq»
8aci;iiicavei:al, sed lameo asceoderal us<|ue ad Tcia
Fata, oiindedesceBderal; dooaenim uiimeravecai
ne socrificard. Ito ui» % jam eaus;i atidiiu« prccepo*

Digitized by VjOOQIC

109 VITA SANCri

ruat esA i^nepesiti lantis|i«r sie e$sc dooee episeopiis
consiilualur. > Rogai ergo Lnetaiiiim Gelertnus ut
ca*ieris confessoribos refierM et ab eit petat < ut qui
pri«r eorofUHttS fierit« isiis sororibas lale pcecaiuin
reimitant. » Aiqoo id petit non siio lantiim iioinine ,
sed etiain sexaftDia «(ninqtte eouressarum , rHl quos
Garibagine Romam vcaieDies istx mul^res c in por-
tnm deseenderani ct in nrbem levavenint, eisque
ministrateruiit et in omnibus foverunt. t Sperabat
CeleriDtts t secimdum earum pcenitentiam ct opera >
qm penes eonlidssores feeerant, c Cbristum eis,
marfyribas petemibns, iBdulturum. > Liqoet baiie
epistalsm diebos pascbalibas seriptam esse, ei bis
terbls qam Balmios ex aniiqiils eodicibtts eruity
I in baedielaetiti» Paseh^. > Existimant eruditi viri
iXerinnm seripsisie aUis oliam eonfeasoribus; sed
fideHr probal>iBas ^ohiisse eom at banc epistohim
Luciaiios aKis coiifessoribtts Ifgeret, aesibi comrao*
nem csse enm illis existimaret. Noa enim aliud desi«
giiant bxe Celerini YcrtM : c Nam, boe scire debes
me el dominis roeis fratribus tuis scripsisse lilleras,
q«as peto pro iUis sk legere dig neri^ >

Neeesse non erat Lueianttm preeibas fotigare, qut
tnrikmi io boe genere modnfn tenebat. Iiaqne sic re«
s|Mmdcl Celerino, ol lapsis mulieribtts nilii) oximium
eoneedere ndeator , sed profoso in universos lapsos
beoeficio eas cookprebendere. Narrat enim oniversos
eonfessores c ex eompoeto universis pocem > dkni*
sisse , ae Panhim Biartyrem» dnm adb«c m eorpore
essH, stbi dixisse: < Lndaiie» coram Cbrislo tibi dico»
ttisiqttispost areessitioBeDi meam abs te pacem pe-
tierit» da in Domioemeo. > Hinc pocem non iis tan-
l«m molieribtts eoncedii qoaa Celerious eommen-
^Bverat» < sed el qoas scias » inqttit» ad aoimttm no-
siram pervenire, > id es4, qttsrum eora aliqiia
lODgiBMir. SimiU utilBr biqttoodi ratio«e 'Trajaous in
Episl. xxviu ^ ad Plimttm : c Pertinet ad animum
moBm» inqttit^qttaii iiiikere in provinciampervenias. >
Ssvieimi atttem iimie , ot ett« maxime, persecaiio.
Narral enim Ltteianus se eiwi aliis confessoribus ab
oclo diobtts iteralo reebnum esse , ac sperare mariy*
rom qiti jam eorooali fuerant, 8»ciuro brevi cum
aliis fulurum. Bdtt e^islola in AimaUbw Cypriamch
scffipia dieitur c awBsemaiojamaCeclo^ > sed prorsus
oiendqse. Nam io ea LuclaBMS diserto decbrat uni*
versOB coBfessores ttniversi» lapsis pacem dedisse ,
i|tto4 laaaettCaciaiis non loniarttB^ nisi post scriplaro
Cjrpriani EpisL xv, ad RooaaBos^ qI ipso Cyprimius
leslBlor ioEpist.xxtti.

Ii) bis CdsriBi el Lttciani litteris eommemoralBr
eoBfosor» qoem BonBMiK o«mdem esse
i SBtttmiBO CartbagiBattsi » qttom Cypriaotts lo-
Eplsl. xxm , post tonBOBta adbuc bb earcere
pesimm Baiies KbeHos dedisse, ctti^ sBa CBm Au-
pdiBiBScriplBerBlepistoit RoBmBoram eonfessorBmL
Al pr a i s c ioi dBO dis i iB f en di sbbi SalarnlBi, Ream-
mmci CanbBgiaeBBts. Mam SBlarBMws ou}«s Boamie
L oe iaB tt aa CdsriBas saiatal, )am ibi iB c pmBo mig»

CYPULVNL

110

laram fani t i »

» fttcrai: Id

deCar-

tbaginensi Salurnino iulcUifi non polosl. Naro, cura
ba!C scribcrei Celcrlnus in die Ixlitix Pascbx, non-
dum Cartbaginc inflicta fueraut tormcola, vcl sallcm
nonduin Iiujus rei fuma, nedum ipse Saiurninus post
lormenla in carcerem reductus Romam pervcnirc po-
luerat. ilinc Cdermus iguorabat an Caribaginenslum
coufessoruro aliqui jaro passi aul eoronati fuisscnl.
Dcinde vcro inlcr molcsiias Cypriauo exhibitas a
Luciano, supcrvenerunt Uiiene confessoruin Roroa^
norom Salurnino ct Aurelio iuscripuo : Lucianus co-
dem teropore , id est paulo post episiolaro dcciroain
quintam Cypriani , cl concessam licenter lapsis uni*
versis pacem, respondet Celenno et Salurninum salu-
tat. Necesse est ergo duos Saturainos dislinguere. Ac
Carthaginensem quidem jaro eoronatimi Cuisse credi-
derun, cum liiterae conCessorum Romanomm ipsi ei
Aurclio inscrlpto) venerunL Quodenim aii Cyprianus
eura post tormenia adhuc in carcero coostitatuni
nullos iibellos dedisse« vi^letur ii»dicaro eom non ali-
lerecarcere» qiiam martyrio soiutum fuisse. Similiter
ait c Fauk) » etijus excessum cominemorat» adiiuc in
carcere posito, Lueianum nomiue iUius libeUos mano
sua scriptos dedisse. > Certe nondum soluti erant
coDfessores e carcere eum scribcret Cyprianus hanc
Epislolaro xxui. CorrupUuu in epislola Celermi msi-
gnero locum conabor eroendare. Sic iegiuur in editis ;
c Peto Umeo» charissioEie, a Domino, ut, si ante cruoro
illo sancto laveris, si prius passus iueris pro nomiiio
Douuni nostri Jssu Christl , quam liuer» mex te in
boc mundo apprebeodant, vel nunc si apprehende-
rint, mibi ad hoec rescribas. > DesudaruBl cditores iii
his verbte » nec quidquam expii<»re potueruiit. At in
codice ms. olim Itoiuxij, nunc bibiiothecae Regix, sic
kgiiur : c PeU> tamen, eharisslme, a Domlno, ul anU)
cruore illo sancto laveris pro nomine Domini nostri
iesu Christi, quaro te Uuer» me» in hoc mundo ap-
prebendanl ; vel Dunc si apprehenderuit, mihi ad hxa
rescribas. > Prxchira saoe ct digna martyre senten-
tia! Confirmat hanc iectionem codex Gratiauopoliunusp
qui iiabet : c Peto UmcB> diarissune» a DofflinOp ui a
Bie craore illo, eu^. >

XIV.— SCRIBIT S. CTPftfAmrS AD GLERtltDEOROlNAtlONe
SATURI ET OPTATI. — YARI^ LAPSORUM AD SANCTUM CY-
PRIANUM LlTTBRiE. — CLERUS REMOVET A COVMUIIIONE
SUAGAIUM DIDDENSEM. — QUO TEMPORE LlTTERiE XXIIt
ET XXIX SCRIPTiE?— DECLERIROMANI ET CONFESSORUir
LITTERIS.

Poslquam Saluriun et Oputum clericos constituit
Cyprianust eosque Romaro cum iitleris inisU, scribil
ad clerttin suum Epistolau xxiv , , m qua rationem
reddU cur novos clericos, iuconsulto cleror creasset ;
quomq«am ne id quidem , ioconsulto clero , Cactum
esso (temonstrat; siquidem illos c jampridem, uiquit,
coHrniuni consilio clero proximos feceramus, quando
attl Salttro die Paschae semel atque Ueruro leciio-
nem dcdiflms, aui modo Cttm presbyteris doctori-
biBlecU)ffes diUgenU^r probaremus, OpUlttm iuter
lcclsf es docU)rem audieiuium coo«tiuuBuis»exami<

Digitized by VjOOQIC

!H MTA SANCTl

ivuiicS an congrucrenl illis omnin qwx esj^c dcbcni
iii liis qui ad rlcruin parnbnntur. > Scqiiciitibus sa*«
culis non clero soliim proximi, sed ciiam nddicti
crniil cl adscripli qtii scmcl et iterum legcmnt. Ilinc
Aitgustinus Epist. lxiii« conscicntiarn Severi implo-
rat < utruin homo qui in ccclcsia merc, inquil, di-
spcnsntioni creditn jnm legere coepcrai , ct non se-
niel , sed ilcrum ct tertio , iion fuissc lector possit
atit dcbcnt judicari. > Decrctum in concilio Milcvi-
tnno nii. 402, ut quicumque in ecclcsin tcI scmcl lc*
gcrit, ab alin ecclcsia non tcnentur.

Fatetur se nescirc Tillemontius quns Hitcras dcsi-
giici Cyprianus initio biijus Epistolx xxiv, ubi sic
loquitiir : c Ne quid conscientiam vcslrnm Intcrct ,
fmtres charissimi, quid milii scriplum sit quidqiic
cgo rescripserim , utriusqiie epistohc vobis cxeiii-
plum misi, ct credo vobis id quod rcscripsi iion
displicere. > Sed , cum Cyprianus in Epislofa xxvii ,
qiix imiilo post hanc vigesimam quartnm scripin cst,
lestetur nuper sibi scripsisse quosdam c dc lapsis hu-
miles et miles , et trementes et mctuentes Deum , et
qui iu Ecclesia sempcr gioriose et grnnditer opernti
sunt; I seque illis gralulntum essc nc Dominum
dignntum efse c ostendere quid ejiismodict talcsservi
dc ejiis benignitaie mcreantur ; > libenier credido-
rim hanc lapsorum epistotam et Cypriani rcsponsio-
nem simul ad clernm Carlhaginein missas csse cum
Epistola XXIV. Non cadem exstilit iit omnibus Inpsis
aniini nioderaiio. Quidam enim ad Cyprinnum scri-
pscrunt c pncem non daiidnm sibi posiulnntes, scd
quasj jnm daiam sibi vindlcantes (Epist. xxix) , >
el, quod Cypriani indignntionem maxiinc commovit,
sic scribebant ut c Ecclcsio! nomine littcms faccrent. >
Scripsit ad cos Cyprianus Epistolam xxvii , ut eo-
runi tcmeritatem repriineret.

Circn idem lempus ccrtiorcm illum fccit clenis
Carlhaginensis se cx consilio episcoporum qui adc-
rant, cum Gaio Diddensi , ejiisque diacono communi-
cnndum non ccnsuisse , quia communicaverant cum
lapsis commqiie oblaiiones obtulerant, ct ab episco-
pis scmel atquc iterum moniii pcrsiiicraiit. Laudat
Cyprianiis cleri sui consiantiam ^ jubct ut cpistolain
(]uam ad eos scribebat ( cst auicm vigcsiina octava )
cpiscopis legaiit, ac si quis dc prci>bylcris aut diaco-
nibus suis, vel etiam dc perogriiiis conimuuicnrc cum
lapsis audcai, a communionc su;\ arccatur. Cum au-
lem consulius ciiam a clcro fiiissct dc Philomcnq ct
Forluiiato hypodiaconis ct Favorino ncolyiho , qui ,
cum mcdio tempore discessisscnl , nupcr rcdicmnt,
tempus hujus rei dijtidicandx nonduin esse existima-
vit, co quod mutii adhuc dc clero abessciit, ac singu-
lorum tracianda cssct ct lim:indi penilus ratio non
tantum cum collegis, scd et ciim plcbe ipsa uiiiversa.
Ilaqiic statuit ut c interim sc a divisionc inensurna
tantum contineant, iion quasi a mioisterio eccle-
siastico privali esse videantur, scd ut intcgris omni-
bus ad nostrum , inquit , pncsentiam diffemntur. >
Tum Cyprianus his de rebtis Romam scribit Episto-
laro XXIX, per Fortunatum hypodiaconum, simulque

CVrWANl. 112

mitiit cl lapsoriim cplslolam ci responsum suum , cl
quns poslca nd clcrurn rcscripscrai.

Sic autcm inter se ncxac sunl ircs illjc rutcr.TB ,
ncmpc XV , xxiii , xxix , qtias Romain misil Cy-
prinnus, ut pcnc conlincntcr scriptx vidennlur. Non
dubiuni cst quin Epislola xxiii , pcr Sattirum ct
Optalum missa sit, antcquam Clcrus Romanus rc-
spondissct Epistoljc xv ; siquidem uiiquc Clems Ro-
manus eodem excmplo respondit. Quinctiam postrc*
ma , qux pcr Foriunatum missa est , aiitc scripla
videtur quam Cypriamis litleras Romanorum acce-
pisset. Nam procul diibio pro suinma sun humnnitntc
grniias illis cgissct qiiod sibi in molcslissinus rcbus
inntosolalioexstiiisseiit. Dcindcvcro, qticniadmoduin
CypriauMS pcr Salurum ct Oplaiuin scribciis diccbai :

c Post facins ad vos liltems aliud ncccssii, quod

ncc ipsum Inlerc vos debuil ; > sic etiam iu cpistola
pcr Fortuiintum missn dixit : c rostcaquam ad vos
litlems feci, quas misl per Saturum lectorem et
Optaium hypodi.aconuin , fmtres noslri do quoruin-
dam prospecta lemcriialc, qui pociiitenliam agerc
ct Deo satisfaccre detrcctant , liiierns nd nic fccc-
ruiit. > Quamobrem, cum scse proximc consecittnB
sint ejusmodi littcnc , immeriio postremas rejicit
Pcarsonius iii mcnscni octubrem ; ncque cnim tani
scro collocandx suni, utqux ante acceptuin epistolcc
Jiilio ineunte scripto! rcsponsum missx fueriiit. Atque
ipsa eiiam Cleri Romani rcsponsio nimis scro collo-
cari videtur mense septembri. Multa cnim concurrc-
bant cur ciio Romani respondcrent : pcrturbatio
ecclesias Carthagincnsis celcrcm medicinam postula-
bnt ; dcirahenda erat Cypriano moiestia , quain illi
Romannrum silcntium et iniqux suspiciones attule-
rant. Probabilius ergo est ipso mcnse augusto venisse
prxolarissimas illas Cleri Romani et confessorum
irtteras, qux sunt apud Pain. xxxi et xxiv, ac tum
Epistolsc XV, quam Cyprianus purgandi sui causa
scripserat , tiim etiam illi quam postea pcr Saturum
et Optatum misit, eximiam responsionem coiiiinent,
Novatiaiius, iit pcrspicitur ex Epist. lii Cypriani
(p. 67), scripsit haiic cpistolam xxxi, quacuin Clcrus
Romanus simul nd Cyprinuum misit littems Ecclesiae
Romnnac nominc in Siciliam scriptas.

Tniitum solatii ex hisCleri Romani ct confessorum
litlcris perccpit Cyprianus, easquc omnibus adeo uti-
les fore judicavit, ut Saiuro, qui cas videtur Roina
retulisse, mandavcrit ut singulis dcsideranlibus de-
6cril)endi potesiatem faceret. Illas etiam ad clerum
suum misit cum iis quas Romam ipse scripscmt,
sjmul pnccipiens ( pcr Epislolam xxlii ) ut et sua
scripta ct illorum rescripta frairibus iiinotcscant ;
sedct, si qui dc peregrinis episcopivel presbyleri
vel diacones pra^sentes fucrini vel superveneriut ,
hxc omnia audiant, et si excmpla cpistolarum tran-
scribere et ad suos perferre volncrint, facultatem
transcriptionis accipiant. Discimus ex Epistola lh
Cypriani hasCleri Romani littcras per totum mundum
missasfuissc, et in notitiam ecclesiis omnibus et uni-
versisfmtribusperlatasfuisse. Hincdeclaratin Ep. xl,

Digitized by VjOOQIC

115

Qux scripta esl iniiio an. 251 , scniel plac&isse
t lAin nobis , inquii , quam confessoribus el clericis
urbicis, iteni univcrsis episcopis vel in uoslra pro«
vincia vel iraus niare consiiluiis, ut nibil innoveiur
circa b|)sorum causam , nisi omnes iii unum con-
veuerimus , elc. i Non muUo posl Glerus Romauus
in camdem sentenliam respondit litlcris Cypriaui,
quae script;i! quidem, ul jam diximus, antequam Sa-
lurus rediissct , sed tamen postquam ille Uoma pro-
fectus ruernl, in banc urbcm a Fortunaio subdiacouo
pcrlat^e» nccessiiatcm Clero Romauo aiiulerunl ile-
rum scribendi. Haec Epistola apud Pam. cst xxx.
Sub fiuem episiola; gratias agunl Cypriano quud suo
morede iisquac ad Privatum Lambesiianum spcctanl
jiuntiaverit. Declarantelium ante iUius liiteras fraudcm
callidi bominis latere non poiuisse. c Naui, cum aiilc-
bac, inquiuiit, quidam ex ipsius nequili;c coborle
Tcnissel vcxillarius Privati Futunis ei fraudulentcr
liitcras a nubis eliccrc curarct , ncc quid esset la-
tiiit , ncc liiteras quas volebal accepit. » Scrii^seral
crgo (^yprianus nliquam de boc Privato epistolaui, de
quo.nibii prorsus exslal in tribus litteris quas com-
mcmoravimus ; sed bu;c epistola cum multis aliis in-
tcrcidil. Non dubium est quiii bxRomaiioriim cpislulx
magno usui Cypriauo ruenul iii bis rcruin didicuUa-
libus ; atque b:i c forlc causa cxsiiiit cur iii epislulis
quas rcliqiio biijiis auni temporc scriptas rccensebi-
mus, iion iidein ciirarum aculei Cypriaiium puugcre
vidcanliir, comprcssis videlicel :id tempus sediliosis
cl ueraria cousilia lacitc iiiteiidculibus, qtix anijo sc-
qiienii iiieuiile perficerc conati sunt.

XV. — PERSECUTIO RECRUDESCIT : PAX FUTURA S. Ct-
PRIANO REVELATUR. — RES INTERIII AB CO CEST/E ET
SCRIPTiC ANNO 250 EXEUirrE RECENSENTUR.

Circa mensem octobrem scriplam conjicio Episto-
lam xxxvii, in qiia Cyprianus presbyieros ct diaco-
nos idem admonet quod jam sxpe iiios admouuerat ,
ut confessoribus in carccrc conslituiis oinnis diligeii-
tia prrebcatur, et dies quibus iii carccrc excedunt ,
nnnotcntur. Laudat diligeuliam TcrluUi prcsbyteri
cum in coiifcssoribus omui bumaiiilutis officio juvan-
dis , tum in diebiis quibiis in carcere transcuni , sibi
siguincandis. llanc epistolam, niiuus commode in
niaximo persecutiouis ardore a Tillemoiitio et aliis
collocaiam, refi^rre nialui ad iilud tempus quo, refri-
gescente pcrseculione, et confessoribus magis in car-
ccre quam iuter tornienla morienlibus, sperabat Cy-
prianus se cilo sacrificia , Domino prolcgentc , cum
clcro suo cclebralurum.

Scripta iton multo post videlur Epistola viii, cum
in visiuiic diviiiitus obiata Cypriauus audiisset : c Dic
iili securus sil, quia pax veiiiura est. Sed quod inlc-
rim morula csl, supersunt adbuc aliqui qui proben-
lur. I Persccuiio adbuc grcgem populubaiur, ut sta-
tim addii Cyprianus, et cum interdum miiior, inler-
dum asperior fuisset , videiur sub ^psum niiem , ut
observat Tillcmontius, viulenier rccruduisse. Quod
enim ait Cyprianus tormenta veiiisse dum confesso-

VITA SANCTI CYPRIANI. 4|i

res non teneni disciplinam , non videtur res menso

aprili aut inaio gestas in memoriam revocare , sed
praesentem rerum statum describera , idque ex ejus
verbis salis perspicitur. c^uasautem plagas, inquii,
quos vulnera non meremur, quando nec confessorcs,
qui exemplo c:eteris ad bonos mores esse debuerant,
tcncant disciplinam? Itaque, dum quosdam insolenter
exlollit confcssionis sux timida et inverecunda jacia-
tio, turmenta venerunt. Ilxc palimur dclicto et me«
rito nosiro. » Videtur ad boc tempus refercndum
qiiod iiarral Cyprianus iu Epist. xl, de quinqiie pri«
moribus Cartbaginis, c qui ediclo iiuper magistrati-
bus fucrant copulaii, ut fidem ( Cbristianoruui ) su-
bnicreiit. » Non eniiii hic visionem referl, ut nonnul-
li existimarunt, sed reui omuibus coguiiam et tes*
lalam ; ncc difficile creditu esi quinque urbis priiiio-
res magislralui iii edicio aliquo adversus Cbrislianos
aiii promulgaiido aut exsequciido adjiincios fuisse.
Quod autem addit Cyprianus, c Eadcm nunc raUo ,
e:idem rursus evcrsio per quiiique presbyteros Fcli-
cissimo copulatus ad ruiuam salutis inducitur , » id
profecto iion facinus presbytcrorum visione aliqiia
pracsigiiificalum fuisse indicat, sed poiius ideiii Kc-
clesiae ab illis pcriculum creari, quod ei antea a ma •
gistraUbus et quinquc urbis primoribus exstiterat.
Violentam fuissso itersecutipnis conclusionem III ud
etiam argumento est, qiiod, cum clerus Carthagiueu-
sis integer ^iactcuus ct purus inler tanta maloruni
contagia fuisset, nonnullorum ruinas Cyprianus in
liUeris boc aniio exeunte scriptis, nempc vi ct
XXXV, deplorei. Eos aulem qui lapsi sunt ex prcs-
byterio fuisse, nun ex inferionim clericorum nutnero
inde conjici polest, quod Cyprianus presby terum Nu -
midicum»qucm CarUiaginensium presbyterorum nii-
roero adscripsil, mir.ibiliter scrvatum fuisse dical iu
Epist. XXXV, ut I eum clero (Carthoginensl) Domir
nus adjungerel el desulatam per lapsum quorumdam
presby tcrorum copiam gloriosis sacerdolibus adorna-
ret.i Aiidem non diciide Aurelib etCelerino glorio-
sis confessoribus, quos circa idem tompus leclorcs
ordiiiavit. Prcsbyter ilicNumidicus hortatusuocopio-
suni niartyrum numerum lapidibus et flammis nc-
calum anle se niiserai, uxorcm laieri suo adliasrcn'
tem concreniaiam simulcum cxterislxtusaspexerat.
Ipse seiiiiuslulatus et lapidibus obrutiis et pro roor-
tiio dcrelicius» a filia sollicitc inquireitle inventus , ct
cxtrnclus el refocillatus , remanserat invilus. Huuc
Cyprianus ad episcopatum promovere statuerat cuui
Caribaginem rcdiisset ; sed inlcrim admonitus et in-
siructusdignationedivina,eumprcsbyterorumCarUia-
ginensiuni numero adscripsit, ac bujus lasUtiae niiu-
tium ad presbyteros et diaconoi et plebem prescrip-
sit (Epist. xxxv).

Circa idcni tempus duo exiuui confessores a Cy-
priano et episcopis qui aderaut ordinati sunt lecto-
res, Anrelius et Colcrinus, prior quidem Aurelius, ac
paucis post diebus Celerinus, qucm Cyprianus Aure-
lio adjungere voluerat, sed is honorcm constanicr^
reciisavii, ac tandem visione noclu obbia coactusest^

14*

ced6f«. De liis wdinftdeiMim Gyf^Hanus pmbyteros
et diaconos ac plebem aniYersaai oeniores facit per
Episi. txxni ei xxxfv. fl»e autem coniigere inter
prima pacis afful^ife saodia, «t palet ex liisCypria-
niverbiedeAvfciio, in Ep. xxxiii: c Domiiiico le*
gii inlerim nobis, id est, atKplealvs est paccm dum
dedicat lectionem. i Erat Aurelii» iilustris adoles^
cens, in annis adltiic novellus, sed in vlriulis ac lidei
iatide proveciiis : bis cenfesstis fuerat, el eoram ma^
gislradlMis, qoi eiNn exsitio damnarunt, eteoram pro*
consutc, eujus jussu acerritne eruciitus est. DuUital
CypriaiKis utmm in eo plus prsedicet gloriam vuliie-
rum, an verecundiam nMTum et eximiam bumilita*
tem. Ceicrinns quoque gravisaimos cructauis pertuio*
rat, ac tpsum Decium, cujus iuboculis torquebator »
virtttiem suam laodare et admiraricoegerat. Domes*
tica iltum excmpla faortabaHtnr; nam avia ^us Ccie*
rina, patruus et avunculus Laureulinus et £gnaiius
martyrii ooronam reportaveraut. Egr^ium illud par
adolcsceiitlom Cyprtanos non altlus evexit, quam ad
lecloris munos , sed presbyterii hoiiorem Jfim tum
illis designavit, c ot et sportulis ttsdem com presbyte*
ris » honorarentur, c et divisioiies mensomaft »•*
quatis qnantitatibus i partirentor. *

Celerinus Honia in Africain adveniens, cuni se ad
Cypriamim conlulisset, demons^ravit ei quanii Hlum
facerent, qoantomque diNgerent Romani eonfcssores.
Ilanc caosam habntt Cyprianus scribendae ad illos
Epistolae xvi, in qoa quid^ sic describit qoatuor anni
tempcstates, quas in carcere eonfcssores iraduxerant,
iit nou dubium sit quin lia>c epistola boc anno 160
exacto aot saltcm exeuntescripta sit. Postqiiam mo-
rula qnam prvdixerat Cyprianus , cfduxii , iiiiiium
altquod pacis degusiavii ccclesia Carthagincnsis, ne
confessorcs e carcere soluti snnl. Ilurqm maxinia pars
confcssionis gtoriaai optimis moribus tiiebatur ; sed
iionmtlli tanide laudi dedecores fuerant, quibus Cy-
priniHis ebrietatem et laseiviam, arrogantiam, eonteii-
tioncin ei promiscua cuin niulieribus eubilia exprobrnt
in Ei)istota vii. Idein eiiain tanglt in Epistola vi, quam
circa idein tempus, ciim adtiiic iiivilus in seccssu to-
nerclnr, nd prcsbylcros ct dinconos scrii<si(, ul cis
pauperum et inaxime confessorum curam commenda-
rc(. Quamvis cnim confessores dlmissi fuissent, non-
dum tamen plcna ei flrma pax illuxcrat. Quamobrem
Cyprianus, etsi Cartiiaginem mente et animo fercba-
tur, tum ut suos reviseret, tum ot res ecclesioc com-
poneret, tamcn obsequi coactus cst sapienti presby-
teri Tertulli consilio, qui auctor ei fucrat nc in cum
locuni ubi toties poslulatus fucrat , tam cilo prodirct.
Nundum extorres redeundi licciitiain impctravcrant ,
cl cum nonnullos iranquillior rcrum stattsinviiassct
ul iujussi redirent, vchementer cos rcprchcndit Cy-
prianus in cadcm cpistola vii. Quincliam pauio airto
fcstiiin PasdKC adhuc orabnt c pacem plenissimam
prius mairi, tum flliis ejus. » ( Cp. \i.)

XYI. — VICARIOS PRO SE MITTlT CTPRIANUS. — MlNiG
FRLtCISSmf.

; Dum Cyprianusin sccessu moratur, neaucioresset

VITA SANCTI CYPWANI. ii6

rumpendac paeis, fol consiilere onniibos debebai;
interlm scribit id presbyteros et didconos soos Epi^
stolam XXXVI, in qua «it se ad eos venioram ^naiido
scripserint, i rebuseomposftis, tpsom venire debere,
aut si aiiie dignatos foerit Dominos ostondere. »
Deindc bortatur ul c vidaaron et iofimoromet om»
niuin pauperoni curam dittgenter i habetut , < sed
ct peregrlnts, si qui Indigeiites ftiernit, somptos»
suggcrani i de qoantitate mea propria, inqtiit, qnam
apud Rogaiianum compresbyterum nostrom dimlsi ;
qute qiiantilas ne fone jamonlversa erogata sit, misl
cidem pcr Naricum aeolythum allam portionem, ol
largius ct promptius circa laboranles fiat opera-
tio. > Observat Tillemontius viderl ex his verbis
Cyprianum, cumCarthaginedlscederet, pecutiiaesum-
mam apud Rogaiianum reliquisse. In quo qoldem
plurimis se difacultatlbusimplicari fatetor. Nain pri-
mo Rogatianus antesecessum Cyprianieonfessosest,
sic enim existimalvir eroditus. Deinde vero, etiamsl
prius discessissel Cyprianus, cum Rogatianuslamdio
In carcere Jacuerit, non videtnr pecunise summa in
tuto apud eum foisse. Denique , cmn haec Epistola
xxxvi, anno ^ exeunte aut ^5\ ineunte scripta
sit, ciir dubiiai Cyprianus an pccunia quam tanto
aite dedcrat, univcrsa erogata faerit ? His incommo-
dis permotus Tiilemontios, pro his verbls, c apud Ro*
gatianum dimisi , i legendum conjlcit, f ad Roga-
tianum mlsi : i sed necesse non videtor immuure
contcxtum ; neque enim bsec verba necessario de-
monstrant Cyprianum Carthaglne discedeniem Roga^
tiano pecuniam commisissc , scd significarc possunt
S.Marlyrein, ciim ad eum iasecessu lalenicm pn>-
pria ip^ius quaiuitas miiii solcrei, noluissc ut Uxc
pecunix smnma de morc ad se pcrterretur » eamquc
npud ilogaiianum reliquissc. Porro, cum pariim leiU'
poris eflluxlsset ex qno Rogaiianus ac cxleri conR*s •
sores e carcere exicrant, non immerilo duhltaltat ( y-
prianus an unlversa lixc pccunia esset erogatti.

Prartcr Rogatiannm, duos episcopos Cntdonium et
ilerculnnnin nc presbytcrum Numidlcuin pro se vicn-
rios iniseral Cyprinnus, ul expungcreni i necc;siti-
tes IVatrum suinplibus, si qui ctiain veltcnl suas nr-
tes exercere , additamenlo qiianium satis essct , de-
sidcrfa eorum Juvarent ; simuletiam et astates eo-
rum et conditiones et meriia i discemerent , ot
omnes optime nosset Cyprianos, c et dignos quosquo
et humiles et miies ad ecclesiastic» administraihi-
nis officia i promoveret. Sed , cum episcopi illi ct
presbyteri mandata Cypriani fhcesserent, supervcnit
Fclicissimus, virprojecta temeritale et summa auda-
cia, ae intercessit < ne quis possit expungl , neve ea
quse I desideraverat Cypriaiius, c possenl diligcnti
examlnatione discenii ; cotnminatos eiiam fr.itribiis
qui priml expungi accesserant, potentatu improlio
et terrore violento, quod sccum in morte non
communicarent. i Postea proripnit ie c cum |)In-
rimis duccm se laciionis etseditionis prlncipem lo-
merario furore coniestans. i Ccrtior Ikctus his de
rcbus Cyprianus a Caidonio et Herculano e|>iscopts

m mx sANCTf

d Rogaitaiio at NumlilkA |HH»l>y(eri5, scripMi ad o<M
EpislolaiM tnfosiauMi ociavM, fti qua F«iicissiiiium
eioooMHaiiicatf lam obiia&riiiiii scbisma, lom quod
€ ad fraudea efus ol rapiaas, qvas, inquii , dilueida
\eriialo oogiiovimila : aduliarii oUam crtmen ac-
coditt i|ood fraifoa noauri» graves viri, deprehcn-
diaio oa iiuiiiiaToruOt » ei probaluroa aoio asse«
veravenmt. i Aufando auterat qui so FoUctssimo
aooiaverai, idom mittaiur Gypriaaus ai uilra cum eo
pefioveravoril, Moii iociie oxpiioaiiir quld sUm veilei
Felicissimtts com c poientattt iai|^robo ot lerrora vio-
lealo • miftairoiiir ae^m ia morte non communica-
turos qui Cypriaiio obtemperassoiit. Pro eo qiiod
Baluauoa postiii t in flMMrlo, i voterum codicum oucto-
riialo iiiw« liabaoi alks odilioftea c in moate, • sed
sivo legator c io mooie» • sivo c in mone, • aninientata
ab ejaamodi bomine oicommimioatio vioientum ier*
rorem incutere potuii ? nonne tunc potius temiissei
si minaiua osaol seso GatboUcoa ooaciurum ut socwn
oomflMMiicaffont? an boAiiiibiis episcopo anoofllxis
ei FoUcissimiMi doiosiaiiiibtts gravo incommoduin
tideri poittit» commiiNioiia bomiiiia nequissimi ca*
rofo ? fiqnidoNM qoaoium in ra perobacura coiijicero
pMMftttmf attspioor Fdioiasiimim ooo excommunica-
liotteHiaobimi sedeiiam oiortem ipaam minatum esse^
iltt ut aecum in nM)rtc, quam Intoniabat, oon commtt*>
Dicaiuros dicoroi qui Gyprlsno olHeroperasseni. Gum
Gonielitta iarriltts Aiisao vidoreiur < mioia parHeida»
libua » FeUciaaimii doolml Gyprianus in Ep. lv»
sua nUiil ioiorosae c aui a qoo aui quando periinaturi
morlis ei sanguinis pnemium do Doininp receptu*
ms. • Quod si In Gornelium et Gyprianum parrlci*
daiea miiMe FoUoisaimi promporuni , qois miretiir plc^
becularo fljuiBiDdi minia ab eoextorriiam (^isse ?
. Gyi»rftano diligeotor parueruoi episcopi et presby-
icri qoorum vicaria opero abaons utebaiur, «t Feli-
clsaimttm cjusquo preecipnos aociatores exoommunica''
runii tti paloi ex Episiola ittlor Gyprianiuas xxxix i
qusa tamen uon biro vidctiir eMeepisiolo, quam Ubel-
las ei^lommttttiaationia poblice propositus.

XVII. — SCHISMA FELtClSSIMI ANNO 251 INEUNTE.— NO-
VATUS CNUS EX QUINQUE SCniSMATIClS PftESDYTERIS.
— DE EPISTOLA XL CYPRIANI.

Non est operiiRpretium rcrcllore qu% de FeUcissimi
snccrdotio niiiius bcUe opinalus est BQrotiius. llunc
cnim lalcum fiiissc cum scbisma connavit , tesiis cst
locuplcs Cyprianus, qtoi Novalum illidiacnnnium iis»
dem macliinntionibus qulbus ci Novatinno episcopn-
inm, conciliassc declnrat : t Ipsccsi, inqniiEp. xliv,
qoi Felidssimum Mtcliitctn suum dinconum, nec
))crmittente me , nec aciente , sua racUone et anibi^

tione constitull Qui IsUc adversus ecclesiain dia-

conom feccrai, llttccpiacopum consiituii. • Porro
ba!c ordlnaiio fierl non poiult iiisi post aperlum
scbisiiia ; oec ulb protsua ratioiie eam Peai^oniua
anie stMsma collocat , cutii GypriajRis, utobserval
TUIemotiiios, boc facinus non recenaoal Inter sco-
lcra Fdicissbni (iii F^i, xxxvin). Ipse etiam Novatus,

CYPftfANI.

tf8

Oisl hK erai llUus incooiUi, sunm iamcn ncqniiinni
ioiiio sciiismalis obscure fen^bai, necsese cum Fcli-
dssimo palnm et npcrie coujungebat. Quod si id nu •
8US fdisset, eanKiem subiisset excommunicntlonem
ac aUi FeUcissimi soclatores. Ncc citius nnuo i5l
ineunte, ncc serius coUocari potcsi hoc scliismn. Nam,
ut demonsirat Tillemontius adversus rearsoiilum qul
illud refcrt nd annum 258, nullnm pmrsus txstat
sdiismntis vesiigium In episiolis nimo 250 scripUs;
ncc hujus rcl niinUum ullum Cyprianus acocpernt
cum scriberei Cpistolnm xxxvi , qnjn scbismnUcis
entmpendi occnsionem dedii. Ncquc eUnm seriiis nb
Ecclesia derccit Feliclssimas ; nam quinque prcsby-
teri, qui circn Pasclia sese nudarunt, jnm illins pnrtcs
aUqnnmdin occuUe fbvcrant.

Stntuemi Cyprinnus Paschn hujus annL ^^1 iii
ecdcsin sun cclebrnrc : pungehai enim iltum c ex>U
Unm Jam biennii , et a yuliibus ntque oculis (suoruin)
lugubris scpnraUo, dobir ]ugls ct gemitus qui eum so*
lum coniinua lamentnUone discruciabnt , Incrymic
diebus nc noctibus proflucntcs, qnod saccrdoii necdum
complexibus (suorum) inhJDrcrc > contingeret ( Ep.
xi). Bed bttic dolori, quem spes maiuri rcdiius lcnic-
bat, cumulus accessit quinque presbyterorum pern*
din, qui in aperium schismn, quod dudiim improbls
aOimia porturieb^ttt, tnndem anie Pnscha hujus nnnl
empemni, et Cyprianum minls et insidiis suis eo re«>
dogerunt ut redire ante Pascba non auderei, ne ipso
advonienie i tumulius iUic major orirolur, et cum pn-
ci et iranquUUiati episcopus provldero in omnihus
debeat, ipse matcriam scditloni dediase ei persecu-
Uoncm denuo exncerbassc videreiur. > (Ibid.)

Quinque ilU presbyteri, cum jam anlea conjurns •
sent contra episcopaium Cypriani , conressores non-
nullos a tlebita episcopo revereniia avocassent el iii
viila ImpegissoHi proraus iahotteata, palam c so ad
lapsorum pernidem vonenala aua doMpUotto vertc-
ruut, ooaque a modela vulueria sui • avocaruni, ci
c iiiiermisais precibuaatoraiionibus, quibus Dominns
iongi ot oonUnua salisfueilone placandtis, ad exiUo-
sam tamerlutom meitdaclo capliosflB pads • iiivitn-
runt* His eUam Cyprianus Feltdssimi schisma, ui
occolUa attcioribua, aitribuiu Quamvis ioi mala ab
ejuamodibominibusorio esaent, noo oplab^i lamoii
Cypriatitts, ut ao uliro ojicerent, sed aenteiillani»
quam Ulius indulgenUa emigenmi, de ao ipsi lulerunti
ei «de Dei provldentia^, boo nec volonto ncc optanio
Cypriano^ Immo et ignoscente ei lacouU), c pmnaa
quas meruemnt repcnderunt* • {ikid^) Miror &aiio
Novoium in AnHalibu$ Cffprianitit cx numero quiii-
que presbyierorum eximi , cum Cypriaaua de eo iii
£p. xLix , sic loquatur : c Idem esi Novatus qui
apud nos primum discordis et schismatia iucendium
semiuavli, qui quosdam isUc ex rratribua ab cpiacoiio
segregavlt, qui in ipaa peraecoUone ad ovortendas
fratrum mentes olia quccdam porsocuUo oostris fuii*
Ipse eai qui Fdids^iimum saleUitem auum diaOonuiUi
nec permitiento ine uec sclciiie, sua facUono ol am* l^
bitioDC cooiUtuit, eic. > Erat cUam ox oodaio oumaro^ ^^

119

ui leslatur Cyprianus in Eitist. lv, Forlunalus, quem
schisnoaiici pseudoepiscopum Carlhaginenscm poslea
crearunt. Duo alii non improbabililcr in eumdcm nu-
merum ireniuni Donalns et Gordius , de quibus agilur
in Epist. VI, ac forie eiiam quinlo loco Gaius Did-
dcnsis, quem Cyprianus a conmiunione sua removet
per Epislolan) xxviii. Quatuor presbyteri, Donatus
ct Forlunatus, Novatus et Gordius, scripseraot ad
Cyprianum pnulo ante scbisma Felicissimi : qua de
re scripserint non indicat Cyprianus, sed declarat se
iliis rescribere solum non potuisse , quando a pri-
mordio episcopatus slaiuerat nihil sine consilio cleri
et sine conscnsu plcbis sua privaiira senlentia gcrere.
(Ep. VI.)

roslquam de quinque presbyterorum scelere didicit
Cyprianus, scripsit universse plcbi Epistohm xl , in
qua schismacicorum nequiiiam nalivis coloribus de-
scribii, unilatem Eccicsix demonstrat , ct sianles el
lapsoshortaiur, istos quidem ut comparatam in pcr-
secutione laudem lueantur, hos vero ut i in sccunda
hac lentatione spei et paci sux fldeiiter i consulant ;
tnndem declarat pcrsecutionis novissimam hanc esse
el cxiremam lenlationem, i qux et ipsa cilo, inquit,
Domino protcgcnte transibit, ut repraesenler vobis
post Paschx diem cum collegis meis. » Observat Til-
lemoniius scripsisse etiam ea de re Cyprianiim ad
clerum, sed cpisioiam ad nos non pervenisse. Com-
momorai enim Cyprianus in Epist. xlh litieras ad
clerum et ad plebem de Felicissimo ac de cjus pre-
sbyterio a se scriptas, quae et ordinalionem et ratio-
nem rei gestoc loquebanlur.

XYIII.— REDIT CVPIUANDS PERSECUTIONE SOPITA, ET CUM
COLLEGIS DELIBERAT DE Ck^k LAPSORUM ; SED ANTE
; CONCILIUU SGRIBIT LIBRUM DE LAPSIS.

Pax divinttus promissa cum ecclesis Africanx
tandem aliquando affulsissel, prodiit post Pascha Cy-
prianus e secessu, in quo annum jam ei quatuor cir-
ciicr mcnscs latebat. Persecutionem sopitam lunc
fuisse ait in Epist. lu, omnino sedatam fhisse iion
dicit. Revcra, quamdiu visit Decius, ejus crudelitas
semper metueuda fuit Christianis. Hinc Cornelius
papa, meiise Junio electus, sedebat c intrepidus >,
teste Cypriano Ep. lii (p. 69), i Romae in sacer-
doiali caihedra, eo tempore cum tyrannus infestus
sacerdotibus Dei fanda' atque infanda commiiiare-
tur. » Nou videtur ergo hanc pacem alia res conci-
liasse, quam injeetus Decio metus a Lucio Prisco, qui
cum Macedoniae praeesset, imperium oecupaverat iq
hac provineia, et vires suas cum Gothis adversus
Decium conjunxerat. Redeunti Cypriano Ixtissimum
specuculum fuit, et plurimos coufcssores, in quibus
et foemina et virgineset pueri eniiebant, ei cxteram
stantium miiltitudinem^ quibus nihil tanti fuerat at
imperatoris edictis parerent, iii ecclesia congregatos
intueri. Sed eum sollicitudine distringebant lapsi, non
illi quidem qui vere et ex animo pccnitentiam am-
plexi fuerant , nam istis mirum in moduin gratuhitus
uerat, eique oslenderat Dominus i quid ejusmodi et

VITA SANCTI CYPRIANI. i^

tales servi de ejus benignitate mereantur k ; sed •
qui se apostatis et perftdis junxerant , aut peccaluni
suum furto qiiodam abscondere, aut cognitum poeiii-
tentia: legibus subducere tentabant. Paulo posi rc-
ditum Cypriani, mulla Deus exempla in eos eonsiiiuit
qui, cuin peccata sacerdotibus confessi non fuissciii ,
ad coinmunionem accederc ausi fuerant : i Multi quo-
tidie poenitentiam non .igentes, nec ddicii sui con-
scientiam confitenles, iinmundis spiritibus adiin-:
plebanlur, multi usque ad insaniam mentis excordcs
deinentiae furore » quatiebantur. Mulfc alijc ira-
ciindiac divinae ostensiones in cjiismodi homines , ut
discimus ex libro de Laptii^ tum vigente persecutione,
tuin etiam post Cypriani reditum, cditas fiieruiii; a
quibus immunem npnfuissenarratpuellamquamdam,
quam, a nutrice adsimulacra dcductam, imprudciis et
insciens hujus rei mater, sacrificante Cypriano, in
ccclesiam intulerat.

Promiserat Cyprianus se de lapsorum causa , sta-
tim ac rediissei, cum collegis suis inita subductaquo
ratione judicaturum , c ut pncpositi cum clero eon-
venienies , prxsente stantium plebe , quibiis et ipsis
pro Ode et timore suo honor habendus, disponere
omnia consilii communis religione » possent (Cpist.
xiv). Non defuit promissis ; sed videtur, anteqtiain
concilium haberetur , librum de Laptit scripsisse , iit
lapsorum animos ad concilii decreia, ut parerai, sus-
cipienda praipararet. Hunc tamen librum Pearsonius
post Decii mortem et auctor Obtenationum in BibliO'
ihecam Dupini post conciliam Garthaginense coniiH>-
situm exisiimaiit. Negat atrumquc Tillemontius gra-
vissimis de causis. Ac primo quidem hoc argumcnto
utiiur adversus Pearsonium, quod, cum Roniani con-
fessores eodem niense quo caesus est Decius , in cc-
clesiam redierint, liber iste de Lapntt qui adeos aiito
reditum in Ecclesiam simul ciiro libro de Vmtau Ec-
cletim missus est , post mortem Decii rejici non pos-
sit. Repugnat enim ut in unnm et eumdem mensem
tot insignes eventus conjiciantur, cxdes Decii , nmi-
lius hujus rei in omnes^provincia^, pax Ccclesi^, duo
libri a Cyp riano scripti et Romam missi , ac confcs-
sorum rcditus in Ecclesiam bis libris perlectis.
Pearspnium moverunt qii» initiolibri leguntur, lOpe
atque uliione divina securitas nostra reparata est. »
Ex quibus concludit jam tum Decium vexatse religio-
nis christianae pcenas dedisse. Observat Tillemontius
Decium Lucii Prisci defectione et GotUoriim progres-
sibus sic impeditum fuissc , ut jam tum Deus sangui-
nem Christianorum manifeste ulciscereiur, et pacem
in ecclesia sallem Africana constitueret. Yerum indi-
gnum existimat Cypriano, utqui pro imperatore quo-
tidie prccaliatur, in illius calamitate exsullaret. Quarc
hxc verba aut a Cypriano poei Decii mortem addiu,
aut ad proconsulis snpplicium , aut alium quemvis
eventum referenda suspicatur. Sed non vidco cur
Cypriani verba de ipso Decio noudum imperioei vita
spoliato, sed jaiif oppugnato interpreiari meiuamus.
Niliil veubai quominus Cyprianus , etsi pro iinper&«
tore quotidie prccabaiur, illius tameu calamit^em ex

12!

VITA SANCTI CYPRIANI.

ullionc diviua repclcrct , cum pra^scrtim ipsum Dc-
cium uon appcllet, nec in eum quidquam dicai nspe-
rius. Moriuo Decio longc vehcmeulior fuil, ut vidcre
esl iu Epislola ad Anlonianum , ubi tyrannum illum
vocal ejusque cruJeliUlem depingit, adeo ut quod
una vocula iu libro de Laptii contcnlus fuit, eaque
tam lcui, id argumcnto esse dcbcut Decium adiiuc
regnassc.

Nou difficilius prpbalur librum de Lapth anie con-
cilium Caribaginense scriptum fuissc. Concilii decre-
la nusquam in buclibro memorantur; Libellaticis
coocessa pax iu concilio. At non solum Libellaticos
Gyprianus in hoc iibro, sed eos etiam i qut de boc
vci cogitavcruut, » horiaiur ut non cessent in c agen«
da poeuitentia atque in Domiui misericordia depre-
canda , ne quod miuus esse in qualiiale delicii vide-
lur, in neglecta saiisfaciioue cumuleiur. » Scripium
csse librum inter prima rcddiiae pacis gaudia ex iniiio
paiet : c Pax ecce, dilcctihsimi fralres, Ecclesix red-
diu cst, et quod difOcile nuper increduiis et pcrfi*
dis iinpossibiie videbatur, ope atquc ultione divina
securilas iiostra reparau est... .: exoptaius votis
oiunium dies venit.... Confessores, pneconio boiti
nominis ciaros et virlutis ac Gdei laudibus gloriosos,
Ixtis conspc*ctibus intuemur, sauclis osculis adlix-
rentcs, desideraloi diu inexplebili cupiditate com-
pleclimur. Adcst miiitum Cbrislicobors caudida, elc.i
Vidctur ergo liber de Lapsis viam siravisso couci-
lio Cartbagiucnsi , quod paulo |K>si rediium Cypriani
luibilum est. Meuse inaio hujiis anni 251 collocatur a
Pearsonio,^idqne cum verbis Cypriani quadrat : c Se-
cundiim quod lamen aiite fuerat destinatum , inquit
Episl. Lii (p. 67), persecuiioue sopita, cum data
cssel faculias in unuih conveniendi , copiosus epi-
scoporum numerus, quos iiitegros et iucoiumes
fidcs sua ct Domini lutela protexit, in unum con-
Tctiiuius. » Adfuisse presbyteros el dbconos paiet
cx £pist.LV. Quod ail Cypriaqus iii eadem Episl.
Lii ct in Episl. lv, episcopos scripsisse ad CornC'
liuin ct de lapsis c participaio iiiviceiu consiiio i sta-
tutum fuissc, id prima specic vidctur couciiium se-
rius babituin probare ; nam Cornelius mense juuio
dcctus est, ncc statim liitcras accepit ab episcopis
Africanis, qiii non ad cum aliquamdiu , sed ad ipsius
ccdesiam liiteras suas mittcbant, doncc legati quos
Uouiam luiserant, certum de disscnsione ibi exorta
niuitium rcrcrrent. Sed, ut obscrvat Tillcmontiiis,
fierl potuii ut ex episcopis qui concilio iiiterfuerant,
miilli adbuc Carthagiuc versareutur cum de legitima
Cornelii elcciione constiiit ; qiii, cumad CorncHum
suo et aliorum nomine scripserinl, noii immeriio visi
siuit coiijuuctis cum Cornelio cousiliis slatuisse quid-
quid dc lapsis statuerunt. Ua^c autem verba ex Epi-
Hoh Lv, c concilio frcqueiiter acto, » stc post Pcar-
souiuin iuterpretatur Tilleinonlius, qtiasi concilium
s;cpe repclilum fiieril, iia ut quibiisdnm cpiscopis
Cartliagiue nbcuntibiis , quibusdam succedeutibus,
coutinualum quodamuv)do videri posscl.
Prxcipua concilii deliberatio in lapsorum caui^is dl-

judicandis versata est ; ct cum summa esset circumf
stantiaruui varictas, omuia singulnri prudculia, lain-
quam aurilicis stalera, examinala sunl. Alir ciiim
ucfando sacriftcio, alii solis libeliis contamiuati, vel
etiam crtmen sola cogitatione susceperant. Non
xljuandi eraiit, aii Cyprianus Ep. lu (p. 70) , c ille
qui ad sacrificium nefaudum statitn voluntate prosi*
iivit , ci qui reliictatus et cougressus diu ad hoc fu-
iiestum opus neccssiiaie pervenit , ille qui et se
et oraucs suos prodidit , et qui ipse pro cunctis ad
discriiueu accedens, uxorem et liberos et doiuum
toiam periculi sui perfuiictioue proiexit; ille qiil
inquiliuos vel amicos suos ad facinus compulit , ct
qui inqnilinisetcoloois pepercit, fratres etiam plu-
riiuos qut exlorres et profugi recedebaiit, iu sua
tecta et bospitia recepit, osiendens et ofTcrens
Doniiuo mulias animas viventcs et bicolumes , quu5
pro iina saucia depreccutur. i Aiii denique seritts
lapsi fuerant, alii ciiius ; nlii ad pQbuiteniiam statiui
confugeranl, nlii, iiiuiia Sibcilorum a martyribus ac-
cepiorum iiducia, lioc reiuedium effugere couati fuc^
raut. Iiaque examiiiatx suiit iii condlio Cartbagiueusi
c causu! el voluiitntcs ct necessitates singulorum, et
in libcllo singulorum placita coiiscripta sunUi (Ibid.)
Uunc libellum non absiuiilem fuisse canouibus poeni-
tcutialibus merito observavit Raronius, uec ulla pror-
sus ratione librum de Lap$i$ intclligit edt tor Oxonieii-
sis in notis ad huuc locum. Vidcri possunt quac de
concilii decretis in prxfatioiie diximus.

Suspicatur tillemoutius decretum in eodeiu con-
cilio fuisse ut , si qua instarct persecutio, lapsis anie
prsescriptum tempus communio darelur. Iii lianc il-
lum suspicionem induxerunt hacc Cypriani vcrba cx
Episl. Lii (pag. 71) : c Nec ad poeniteuliam quis a
nobis coiupclli poicst , iuquit , si pQeiiiteutix fructus
subtrabalur. Si pra!Huin prius veuerit, corroboratus
a uobis invcuietur ariuatiis ad pra^iium. Si vero
aule prxlium iuflrmilas urserit, cum solalio pncis
et communicalionis absccdit. i Scd bujus loci cn
vidciitr esse senteuiia , speui pneis post pocnilentiaiii
conseqiiendx id habere coinmodi, ut lapsornm ani-
mos erigalet ad acrius pugnnndum, si qiia rcdicrit
occasio, corroboret, qiiin, ut patilo aule dixerntCy-
prianus, c ad fidem ct viriulem de pcenileutin robur
arniaiur; quod armari nou polcrit si quis despcra-
lioue deflcial , si nb Ecclesia dure et crudclitcr sc-
gregatiis ad geniiles se vias et sxculnria opcra
convertat , vcl ad bxreiicos et schisinaiicos rejcctiis
ab Ecclesia irauseat. i Priclerea , si decrctniu iii
hoc concilio fuisset ut lapsis urgcnte pcrseciiiiouo
commnnio darelur, non id omisisseut Cypriaiius ct
alii episcopi iii Episl. Liv, iu qua qtiod dccrcvcrnut
de lapsis ob iiisianlem persecutioiieiu iu Ecclesiaui
colligeudis, id Cornelio approbare iipu couaulur ex
concilii prioris auctoritate , sed c Spiritu saiicto sng-
gereuie i ita se sutiuisse dcclarant. Memorat Cy-
priaiius in Epistola lv, aliiid de cpiscopislapsiscjiis- '
dem concilii dccreiuin ; cjusuiodt hoiniites nd pocni-
tentiam c quidem agendam possCi^ijjigU^df^^oyQlg

1« VITA SAtrctl

iKiMiioiio vaim deH » tiiquo ^crdola!! liohor^
proliibcri. » ProtliU «Mirain episoopis in concilb
Qongri^aiis Fdicissitnus Cuni presbylcrts i|)8i afllxis,
yi per^picilttr ox Ep. slh; seJ cos auditos cpiscopi
condemnamnl oi absiinueniM. < Scd et Joriims ct
Maximus .episcopi , ob nernindia sacHftcia ei crimlim
in se probalA sementia novem eplscoporuiu con-
demnaU , Rerato In concHio abstetui » sunt , alt
CyiiriaiMis in Episl. vr (p. S4).

QiieMMiniodum in koc eonciiio c non eonsensloiie »
lantitnii episeoporum c sed ei tomminatione i, m aii
Cyprianus ep. lv (p. t5), decrelom cM c ut pesni*
letitiam non ngentibus nemo lemere pa^ni darot : »
iui jusils martyrum peiiltonibos aliquid iM^norie
cansa , ul lerebai Eeclesltt eonsueiudo , delaium
fuisse crediaeriin. Nam in libro de iMptU, quemCy-
pHanus in Ep. u, miper legissese OiVtbagtne testaiur,
nnde etiam nonn^lli in Ipto concllto lecium fuisse
coliigunt; in boe, liiqnam, libro» ot nimlam marty-^
rmii nonnullorum c in remtttendis passim donandls*
quo peecatis » lleeniiam refellit Cypriamiis , ita eo^
riim mandatis allquid fetctur posse concedt , i sl
jusia, si liciia , si noii contra ipsum Dominum a Del
sacerdoio fadienda , si obtemperaniis ftieilis et prona
coiisensio , si peienti^ fticrit rellgiosa moderalio »
(pag. 187). Faietur etiam (p. l95)Deum in acceptum
refcrre posie qiiidquid pro veris pceuileniibus c el
pctiorint martyres et fecerint sacerdoies. » Quare
Ycrisiuiilc csi Mappalico mariyri , qiii. mnirem suain
atque, nt in nonnullis cUitionibtti legilur, sororein
domestica pietate commotus coinmefldaverat , all->
quid coticcssum Aiisse, ct aliis eilam qui Lucianum
imitaii iion ruertint, socl, ul pra^cipii Cypilaiitis Ep.
XI, diligenter in^texmuic etnctuiii et operaei me-
riia sliigulorum, ipioruin quoque deliclonim {(cncra
ci qtuilitates », ct quosipsi noverani , c quormn poe-
uiieitti:im satisfaciioni proximam » conspiciobant) eos
nominaiim libello deslgnaverant.

XIX. — PaUDEMTlA SAKCTl CTPRIANI IS COIIPmilENDO
f CUISMATE «OVATIANIi ET CONFIBMAMPO EPI6C0PATU
S. COaNEUI.

Dcfiincio gravissiinls molesiiis Cyprlano , quas ei
noiiiiullorum mariymm inicmpcr.ms liidujgentia
ct impia scliism.ilicornm lcmcritas cibibueraiii ,
novx difncult.*iies supervenerunt, exorta Roinx dls^
sciisione, ac Novaiiani bx^resi aditum in varias ec*
clesias tentanie. Posl Fublanum, qui die ^ Januarii,
^ anno 250, niaityr obiit , eptscopo caruerat Ecdcsia
Bomaiia, ncc pasloris, cligendi locuni retiquerat Decii
crudelitas. Seii tandem, lyi anno abseiite, impeHo in
urlie Julio Valcnti delaio, cum tempus comiiiOdissi»
muin oblatiim esset, eleeius est c de dericm um pene
ouiuium testinionio, de plobis quae tunc adfuil suifra*
gio et de sacerdolum antiquorum ei boiiorum viro^
rum collegio, » S. Cornclius, vir omni laude cumu-
.atus,dc quo quanta judicia fecerit Cyprianus ex plu*
Hbus illiiis epistolis perspiciiur, praeserlim ex Ep.
^ii. Coustat bnnc electionem faetam fuisse posiPas-

CYPMANI. Itl

cba liujus anni 251 , st qoidem Cyprianns, qui Gar-
Ihaginem, clapsis dlcbus fostis, reiliit, tondlhim li:i*
bebatcum collegis cum bujus electtonls nuniius al-
latus ^t. Quinetiam usque ad diem quarinm Junit
cleciio dlflrerenda est, sl Pearsonii conjcctnras sequa-
mur, qajc probabiles ttllomt^ntlo visa: sunt. Nam,
cnm ct duobtts pontlficalibus, altcr a Bitchcrio pro*
molgaius Comcliuiu duos antios, tres mens^s et de*
cemdi^scdisse dicai, alterh Itolbndo edttusmiuui
S. Pontiftci amiuin, duos mensos el tres dies muHbunt ,
Pearsontus, cx nti*oque excerpeni qu£ conventre visa
iKunt, et qua) minus quadrabani emendans, Comc-
tiuin sedtsse annum unum , iroi menses ei deeotn
dies existiniai, steque eledionem referl ad diem
quarium Junil anni 251, ut ^m eum Ipslus motio
conciliet, quam idibits scpiembHs, anno iSt, contlgisscs
multts magnisque indtciis patel.

Novatus, qut in AlVica c pHinttm discordite ci sctits-
matis incendium Feminaverat, > ut alt CypHanns Iti
Eptst. XLiX, I Homam quoque ad evi^tendam Ec-
clesiam navlgans, similta itlte et paHa molitus est >
Dedii se Novailano, chiue suas mts ei rcecundum in-
genium dicavtt. Novaiianus hoc adminlstrocminsus,
quinqoe presbytcros, nonnullos cotifessorcs ae par^-
tem plebts ad usus suos hdjunxlt , Sie Conielii inter'^
cessit deettoni , variis itlum eHminibus aceusans, in
bis quod libello sese cnntamlnassdt. Cum ntraque pai^
seHpslsset In Afrieam , ItypHanus et pluHmi alli epi-
seopl qut ad eum venorant, rem lantt momenti omiii
aiilml provisione tracUndam intellexerunl. iiaqne
CypHanus prttceplt Ulclero etpteU legiHreMttr lii*
teroB Comelii c qofle rdigiosam simplidiatem sona«
bam » iUiusque t episeopatus ordinationem iingtthi-
nim auHbtts Iniimavil ; » qutn vero ex dlverso ad-
versns Cornelium ejusque presbyteros in libmm
Canliaginem c transmlssum emigesta ruerani acer^
bationibuscHminosis, » tt peiMiuS reapuit Ep. xlii ;
sed lamen cttni episcopis cumplttHbtts qui bi unum
conveneinni , statult ut c legails eoeplseopis Cak!o>
nh> el Forlttnato Homain raissis , omnla InteHm in^
tegra sttspcnderetur, donee iidem toUegoe, rebns
illic aui ad pacem redaciis aui pro veHiate eom*
penis, redtrent. » Non Ignorabant eplseopl Afkleani
sails fulsse, ex vcteH mor6, ut se Comelius episco^
pum factum t>er liiteral nttntiarei ; sed, ttl lllius ad-
versaHis omiiem penurbandae Eedesias eausam pmis
cludereiit , lliteras eplscoporum a quibtts ordbiatns
fuerat deslderamnt , et legatos nilserunt qui has lit-
teras referrent , et lotam rem diligenter exploratnni
narrarent, c ut tum demum, sempulo omni de sin-
guloram pectoHbus excusso , per bmnes omuino in
Aflrica posltos episcopos litleras llercnt, ei Conie*
liuni universi collegai, illiusque communieationcm ,
id esi cathoIictB Ealeslas unltatem paHter et cha-
Htatem probarent flraiiier ac tenerent» » (Ep. xu.)
Hayc autem a CypHano ea mente ejusque coUegis
lUDvisa esse, uiComclii cleetionem stabilirenl, non
qiiod eam in suspiciuncm vocarent, Inde ctiampcrspl- :
citur,quodCyprianus c bingulisnavignniibuSy oc cttm

VITAiANCtl

135

ficMMliltt mIIo Mf«caMlil
iMrukMMr c iii fi00k8l» caiiN>li» ra^lcem to ma- T
trkeoi «giiogoiiiiil ie K xr W , • id oM , cun Gof'» jT
mIIo comi m i oi i r ia C Sedi lomeo littor» ad proeliy* {
leros 01 iiMinoa, mm $A ComeKiiiii diHgebMiMir ; l
ei cttiu Cy^riiiiM iO CMolis Hadnuttoliiiii aiMo ft* ^
diUMB lofitonMi fOMOScof, acpro^yierosoi^iico* '
•oi iUios civiiaiii, olMOale MyoMrpo oplscopo, do-
CBissonl f uid in coiieilio docretiuB foiiioi ; ipai <|ink
^tie 4|iiod oi c»i«ri observoro ooeperunl , el iilforaa
prcsliyioriaci diaconis RonuiBis iiiierip6eniiil« qiUMH-
Tifi auloa ad ifisuni Comoliuio Polycarpi iiomino
lilloraidirigereiiliir {IM.).

Anleqoaai redireiU lefaU • rooomni CarlhagiiieM
nuasi a NovaUano llaxiniiis presbyler ei Augondos
diaconus, el Macba^us quidam el Longinus : cumque
ex litterisquas secum rcrcbanl , cl et eonim scrmone
a^M assenraiione Novatianum episcopum facium
Cyprianiis ^usque coliegae eomperlssent, a commu-
siooe eos statim oobibendos esse eensoerunt » reHi'
latii iaieriin ic retosli qnae obstinaie ac pertinaciler
nsserore tootabant.

Peoiqnam revorsi snnt legati com litteris eplsco-
ponaai qui ordinailonl Comelll inierfuerant, supcr-
foeeruiK Roma duo aMi eplseopl Arricani, Pompeius
ei SlephaiMM, qui, coni loUm fom oeulis suis tidis*
seul, 4 i|isi quoquo ad instruondos (episcopos Afri-
canos) nMnitota secttndnm graviiatcm ae Adem
suatn indicia ac testiinonia proiuleront (Ep. lu). i
Dnoi Uios opisoopos Romam mlssos fmsse exlstimat
Pearsenlos, ut oleciioni episeopl Romani inieressent;
sed , «t obscrvat Tillemonlius , prsterquam quod
nailum exsiat oxemploM ejosmodi legationum , nec
de futira eleetione Afrleanl quidquam videntur co-
gnorisse, eerte sl legati Romam ad boc mnnus intssl
fuissent, neoesse non Aiisset Cakloniom et Fortun:w
tnro postoa mittcro , sed commodius mulio fuisset
istoruni , qiii toiant rem oculis suis exploraverant,
rc litnm oxpociaro. Ilos tamen Caldonins ci Fortu-
naiHS oocttparmt. Adeo vcram cst non o collegis mls*
sos fttisse, sed aui persecutione sa:vlente fugisse, aut
negoiionim tausa Romani prurectos cbsc. Ilorum ie«
sUiNOiio com legai(irom narratlone et liiterls colle«
garttffi Comdii consentiente , t>ic de legitima isiios
ordinalione apud omnes constitit, c ut ncc neccsse
fueni ttHra aodiri eos qni a Novatiano vcncrant
in'Mi.»(iMd.)

XX. ^OOOTBVrOHB BiUm SCmSNAl«0VATlA!f1.

Sed non parvl Inlcrest ad rcrum a Cypriano gcsia-
rum ordinem , quo tempore schisma connaverit No-
vatianus, quo lempore ordinationcm susceperii iu-
quirere. 0|iinaii suni Valesius et Pcarsonius eadcm
scliismaiis iniiia ftitSse ac anni i5l. Tillcmontiiis
aiite ordinaiioneni Comclii id coniigisse iicgni. Ha-
gni est momenti in uiraque senteniia tesiimonium
ComeUi in eitistola ad Fabium Anliocbennin , ubl
S. PouUfcx tesiatur 3. Moysem martyrem, dum ad-

CWRIANl. i^

huc in vivls essei, NotatHmo et qntnqne presbytcrts '
coMmttnionem denegasse. Unde, cum hitcr ntrosi|iic
eonTcniat S. Moysem sic egisse cnm Novailano pa<*
lant ei aperle schismaiico , Valesius et Pearsonins
condndunt schlsma cum anno 2St Incoepiss^, (]tiia,
S. Moyses initio hujus anni in carcere obKt, m cst
in vetttsto Bncherii PomiAcnm eatatogo t Tillemon-
tius vcro, cnm eerto teneat schisma anic ordinatio-
ncm Cornelii non erapisse, mortem Moysis» qucm
Comelins nuper manyrio perfunctum fbisse dlcit, in
mensem novombrem rejicit ejusdcm ami!25I.Sic
roodiam imer otroaque viam inibo,nt exntraqnesen*
tentia aliquid assumam , allquid etiam refelhm. Etsl
cnlm schisma ante Comelii ordhiationem empi^se
non credam , videtur tamen mullo anie occultts mo-
litiottibus iuformainm et prxparatum , ita ut neces-
sitaiem non afferai S. Moysis mariyril cum Tillc-
montio difTerendi , nec mors S. Moysls schisma
ad iniiium anni 251, cum Valcsio ei Pcarsonlo re-
fi*rre cogat.

Jecessariis railonlbus pognai Tillemontius nul-
kjm Rontne scbisma anle Comelii Ordinaitonem ex-
sliiisse. 1* S. Pacianus Ep. ii (pp. 56 ei GO) et an-
ctor libri ad So9adammh(Breticum, declarant No*
vatiaiium conccpta ex Comelii episcopatn invidla In
scbisma Impulsum l^isse. ^^ Novaium , qui scblsma
Canhagine conflabai mense manio aut saliem fe-
bmario, perabsurde Pearsoitlus mcnse Januario, Va-
lesltts febmario Roinani iransfemni. Denique repu-
gnai ui schisma Romx exortnm ecclesia Africana
lamdiu ignoraverlt, ncc anie ad scdandam dlssensio-
nem miscrii legatos, qoam dc Comclii electionc cer-
tior facta Ibisset. DlfKcile esi prufecio hts raiionl •
bus non asscniiri.

Verum nec Tillemoniio nec Ipsius adversariis fa-
vei Corndii tesiimonium, sed poiius prohatS. Moy-
sem in Novatiano non npertum scbisma , sed occullas
inachinaliones multis Improbe factis coujuucuis con-
dcronasse. Sic loquiiur S. Ponlifex apud Eii&eb. (I. \t,

C. 45): 6v x«i Mm^c 6 fmx&pi^s M^pruf^ •Kv.p ^f*$^ U^UV.i
/xo^rv^y.^C x*X>.v Tcv* xai 0au/^9t^v fjtAprvptav ' tn &v
|v xotf-fcw , xflCTtJAv auTou t"?» ^f»9<trnr<t »«i tyv iitovitotv,
«iio(y«v«irov Miivi o^/v roic «l>^ vptTouxlfOti to7c &f«a

aOt^ oLnwrx^wi^ Uuxc\ts rU hxhirtAt. f Qucm cliani
(Novaiiannm) Moses, inquii, bcaiisslmus manyr,
qui nuper apud nos egrcglo ei adrairando mariyrio
pcrfuncius esl, duin adbuc in vivls essci audaciam
ejus ac furorom perspcctum babens , a communiono
sua separavil cum quinque prcsbytcris, qul se pa-
riicr cijm lllo ab Ecclesix corpore abruperani. i
Fnisira vir erudiius cx his vcrbis, « nupcr martyrio
nincius, > rtin anie unum aui altcrum ntenscm
contigisse colligli , cunt ejusmodi loquendt railo his
quac anle deccni menses vel eiiam anie annum contl-
gerunt, apiari possit. IHs auiem verbis, « curo quinqne
prcsbyleris, qui se pariier cuin illp ab Ecclesiuc
corpore abrupcraiii , i fateor negatam aperiis schis«>
maticis communtonero indicari. Sed graecx vocej
sic optimo redduniur, « cum quinquc prc&byiorl

^gle

«7 YITA SANCTI

qui so paiitcr cum illo ab Ecclcsia ahruperiint. i
Sic aufem iiuerprciando, non videlur scbisma pr;ccos-
sissc ncgatani a Moyse cominuuioncm , sed potiuis
snbseculuin csse.

Mulia in codem lestimonio lianc intcrprcialioncin
conflrmant. l*" Factum Moysis sic narrat Gornelius ,
sicejus teslimonioutilur, ut et laudem ei tribuat,
quae ipsi commuiiis non sil cuin omnibiis, et Nova-
ihino ignominiam non levein inurat. Porro nec sancio
mariyrt iiiagna laus riiissct bomiiiesaperio schismaic
implicatos , et lof cpiscopis , lot presbytcris ac plebi
|ieiie univers.-e deiestalos, ad commiiuionem siiam non
admiltcre; ncc ipsis scbi^nialicis loiius orbis coin-
munione exclusis magiium opprobrium fuisset . nnius
mariyris ainissa communio. Deinde vcro cum Nova-
lianus scliismaiicos convcnliis cum suis agerct, an
liiiic ciim cum S. Moyse conmiiinicirc volnisse et
rcpiilsam tiilisse dicemus ? Nun vidctur aptum ad
cain rcm lempus fuisse. 2^ Non dicii Cornelius com-
miinionem Ndvatiano iiegatam fuissc ob apcrium
scbisma, sed qiiod cjus auduciam ci furorcm perspi-
cerct Moyses. Satis niuUa improbe fecerai Novaiia-
iius, ut cuni co sic ngcret Moyses , in primis quod in
l^ersccutione a diacQnis monitus ut frairibus succur-
rerct, non jam amplius prcsbyterum se esse velle
dixerat. Hocc illa fuit aiidacia Novaiiani , bic furor :
nd queiii cum accederet ncfaria consiliorum conjunc-
liociimquinqtie prcsbyieris, nondlfficile fiiit S. Moysi
quid aJ Ccclcsix pcrniciem medrlarciitur pro«
fpicere, ncc miruin si ciim eis coinmunicarc noluit.
5*" Si Cfmininnioiicm manifestis scbismaticis S. Moy-
scs dcnegassct, non solum quin(|ue presbytcros , scd
etiiin confcssores qui Novatiano sese dcdcrant,
eadcin scnieiiiia noiasset. Nam quatuor confessores
I do carccre prodeuntes scbismaticus et bxreticus
error i excepcrat , ut ait Cyprianus Ep. li , e(»sqiic
sibi ab initio sociavcrat. i Novatianus , teste Cor-
iielioapud Euseb. (iib. vi, c. 45), in lios Novaiiaiii
gicgalcs idein esse debuit qui in quinque presbytc-
ros cral; sed taincii quinqiic tuitnin presbyleriscoin-
inuuionem negal. Qiiod atguincnto est eum iti Nova-
tiaiio non aperliim scbisma , non manifcstum cum
Conielio el omnibus episcopis Cornelio adbnt^rcniibus
bellum condcinnasse, sed nefarias molitioncs, ct iniia
ciiin quinque presbytcris Rcclcsire perturbandjc con-
silia, qiix, pluribus Novaiiani vitiis addita, Moysem
deterruerunl quominds cuincbcouimunicarei. ^''Mar-
tyrium Moysis non videtur inense novcmbri , ut cxis-
tiinat Tilicmoniins, sed potius ante ordinati(mciu
Comclii contigisse. Constat marlyrcs e carccre solii-
tos fuisse cum Comelius ordinatus esi. Cur ergo so-
lus Moyscs particeps illius pacis non fuissel, qiio; tam
diu negaiam eligendi episcopi copiam fecit? Dcinde
vcro Muyses non in carcere obiit , ut est in Bucberii
catalogo, scd sanguinem pro Cbristo profudit, ut dc-
nionsirat Tillcmonlius ex verbis Cornelii, qui eum
prxdaro ci admirando martyrio perfunctum declarat.
Porro .ib ordi^iationc Corn(;lii usqiie ad iiienscm no-
vctnbrcui, uon vidcuir CliiisiiaiioiUMi sanguis {lonix

CYPRIANI. * 42d

fusus fuisse. Sedebat inlrepidus Coroelius c Romae
in sacerdotali catbedra eo temporc , cum ly^
rannus infestus sacerdotibus Dei fanda aiqiie in-
ianda coinminaretur, cuin mullo patientius et lo-
lerabilliis audiret levari adversus se xmulum prin-
cipern , quam Komx constitui Dei sacerdotem, i ait
Cyprianus, Epist. lii (p.69). Quamobrem, aut Decitis
perloiuin illud tempus crudelitatis suae satietatem
capere non poluit, aut id in redilum suum diflerebat.
Cuin crgo Coriicliiis evaserit, cui tamen potissimum
infensiis crat Decius, non videlur Moyses pro^claro
et admirando martyrio perfunctus mense novembri ,
scd poiiiis mense januario, ut esi in vetusio Buclic-
rii caulogo, vel certe ante finem persccutionis , anie
ordinationem Cornelii et apertum schisma Novatiani.

XXI. — QUO p:UPORE ORDINATUS NOVJITIANUS.

Dc ordinaiione Novatiani non una est oriticoriini
scntcntia. Pearsonius ipso inense junio ordinatum
fuisse Novatianum piilat, ejiisquelegalosjulioineunie
Cardiagiiiem venissc : Tillemonlius id coutigisse cou-
tcndit post comprobatam universu) Africx judieio
ordinationem Coriielii. Non leves rationes persuadcnt
facinus adinissum fuisse antequam Africa ordinaiio*
nein Conielii teslimoniis suis confii niaret. Sed, ante«
quam id probare incipiam, obitcr observabo Pearso-
niuin in bis qux ad Cornclii ordinaiionem spectaiit
dispcnsandis ininus accurate versari. Ait eiiim i mensc
jutiio jam aflccto Cyprianum acccpisse Cornclii ct
collcgaruin liticras. i Sed ex his quac jain dixiinns
ac deinceps diceiniis, perspicitur episcopos Afros, ac-
ccptis Coriielii littcris, dcsidcrassc ipsiiis collegaruiii
liitcras, ac tuin demum ad ilrmandain Coriielii ordi-
naiioiicm incubuissc, cum has collegarum littcras lo-
gati rciulerunt. Ciim autem ordinatus fucrit iiicnso
Junio Cornclius , legaii post acccptuin btijus rci nuii-
tiuin ab Afris missi, redirc mense juuio cuin littcris
non polueriint.

Quod aiitem spcclat ad ordinationein Novaliani ,
facile probatur advcrsus Tilleinoiitium hoc sceliis
commissum fuisse paulo post ordiiiaiionem Cornclii,
ac foric ctiain ipso mciisc junio cxeunte, ut visuin
cst Pcarsoiiio. Nam lcgaii a Novatiano inbsi in Afri-
cun veneriint anlequam Ronia rcdiisseirt Calduniiis
ei Fortunaiiis, qiios'cpiscopi Africani in haiic urbcin
ad pacaiidas dibscnsioncs miserant. Res est in prompiu
cx Epihtola XLi, ubi n.irrat Cypiianus legatos Nova-
tiaui, siatiin aique.Cartli.ngineui vencrunl et Nova-
tianum episcopum faclum nuntiarunt , a commuiiione
probibjtos fuissc, c rcfutatis interim ac retusis qiuc
obsiiiiate ac periinaciler asserere tentabanl. i Dcindc
lixc addit : c Nam et ego et collegx plurimi qiii ad
iiie coiiveiieran; , espcctavimus adventum collega-
ruin nosirorum Caldouii et Fortunati, quos .id tc
niiper ct coepiscopos nostros qui ordinationi tu.c
afluera!it, lcgatos iniseramus , ut , eis adventaiitibiis
et rei gestx veritalcm repoi tantibus, majorc aucio-
riiale et liicida |>cr cos probatione, partis advcrs:e
iinprobilas fraiigcrciur. i Liquet crgo Novatiani lc-

VITA SANCTI CYPRIANK

150

gnios reditom Africannrum pncsuliim colcritnte su-
{'orasse , eosqnc intcrim communione prolnbitos
fuissc dum Icgntorum redilus exspcctatur. Qui post«
quam redieruiit , iisque supervenerunt duo alii epi-
scopiPompeiusetSteplinnas, qui Cornclii ordinationi
inicrfuerant , tum vero ct litieris Ualorum episcopo-
rum quas lcgati attulerani , et Pompcii et Stcpliani
lestimoniis sic illustnita et confirmata res cst, c ut
iicc nccessc fuerit audiri ultra eos qui n Novatiano
TGnerant missi. i Simillter in Gpistola xlii iiarrat
Gyprianus episcopos Africanos, postqunm diversa pars
cpiscopnm sibi constituit, acceptis litleris lam Cor-
nelii quani collegnrum, c ilem ndvcnlantibus bonis
\iris , Pompcio ct Stephano , a quibus hxc omnia
cum Ixtiiia communi nsseria sunt (irmiter ei pro-
baia , > tum demum liticras nd Cornclium direxisse.
Ergo Novaiiani legnll ante Cnrtbaginem missi sunt
<]uani Caldonius et Forlunalus Roma profecii fuis-
6C11I, vel forte eliam antequam Romnm pervenissent.
Nam, S4 res oculissuis vidissent, cur litieris tanluro qnas
atialeront , ac nonpotiuseorum quoque lcstimonio ni-
tcretHrCyprianiis, qiiemadmodnm Pompcii clSlepliani
tcstiinonio nititur^ Pnrtercn lcslatur Cyprianus in Ep.
xii sc c ex litteris, qnas sccum fcrcbnnt Icgnti No-
vaiinni el ex eorum sermone aiqiie nsscvcrntioiic ,
Novntinnum cpiscopum fncium » conipcrisse. Unde
palct primum hujiis rei nuniium n lcgalis Novaiiani
nllntiim fuissc, ncc qucmqunm in Africn borrendnm
scelus ante eoruro adventum stispicntiim fuisse. Ex
qiio etinm conlirmntur quod jnm diximuF, eos adve-
nisse non soluin anie Pompciuin ct Stepbaniim a
c quibus hocc omnia asserla cl probnia , » nempe
cpiscopum conslitutnm csse a seditiosis c contrn sn-
cmincntiini semel trndilum divina) dispositionis et
cntholtGc unifcJlis , > scd eiiam nnic Cnldonium ct
Forlunntum. Nnm in lilicris quas Caldoniuscl Fortu-
natus a Cornclio ejiisque collegis nltnlerunt, scripu
crant , ut tcstainr Cornelius Epist. xlvi , mulla quac
) raccsscrant n confessoribus Novaliaiio adhxrenti^
bus desigunla, quxquc redeiinlcs nd Ecclesinm non
sine Incrymis confessi sunt , in bis c circumvcn-
tos commisissc sc scbismaticn ct brcresis auclores
fnisse, ut paterenlur ci (Novatinno) manus quasi in
cpiscopum iinponi. > Al si rjnsmodi litierx advcn-
tnin legntorum Novaiiani occupnssent, non cx bis lc •
gatis Cyprianvs et alii cpiscopi primum episcopatus
a Novatiano arrcpti nuntium acccpissent.

Non poicst ergo dcfcndi scntcniia Tillcmonlii, Jicc
iilla prorsns rniionc accuratissimus scriptor onlina-
tioncm Novntiaui post rediium legaiorum Africajcol-
locat. Illud nutcm multo improbabilitis , quod Ecclc-
sinm,snliem Africanam, in comprobando Comelii epis-
copatu jam conscnsisse ail cum Novalianus ordinntus
esi. Hsc Africanx ccclcsiai conscnslo tnm dcmnm
enituit cum episcopia Cypriano ejnsque collcgis qui
Cnrtbaginc ndcrant, de loin re admoniti lillcras ad
Corncliiiin scripscrunt. Scd, antcquam Cyprianus cpi-
scopos Arricanos de rebus Romanae Ecclesisc certiores
faccrel, Primiiivum presbytcrum Roraam misil cum

Epistola XLi , ut quomodo excepti c^scnt Caitbngine
legati Novaliani niintiaret. Dc suis enim in univcrsnm
Africnm litteris non loquitur nisi in Epistola xtii,
perMcltium hypodincontim, et Niccphorum ncoly-
tbum,qui Primiiivum subsecuti sunt, perlatn. c Sed
et per provinciam nosiram, inquit , hnH: cadem col-
lcgis singulis in notiiiam perforentes , ab bis qno-
quo fratres nostros cum liileris dirigcndos cssc
mandnvimus. 1 Tum cttm autem Africani epistopi
a Cypriano ndmoniti scriberent ad Cornelium; jam
redierat Primiiivus presbyter com litieris Cornelii,
quibus r;cspondens Cyprianus aii (Ep. xlx) : c Placuit
ut per omnes omnino istic posilos liitcrx ricrcnt,
siculi suiit, clc. > Igilur ab ordinaiionc Novalinni
ad consessum Africx in comprobando episcopaln Cor-
nclii multa iniercesserunt, adventuslegntoriimNovn-
tinni, rediius lcgatorum Africo), itus et reditns Priini-
livi presbyieri.

Nitilur 1" Tillemontius bis Cyprinni verbis cx Ep.
Lii : c Quo (Pciri loco) occupnto de Dei voluntntc,
alqiie omnium nostrum consensionc firmato , qnis-
quis jani cpiscopus ncri volucrit , foris fial iicccssc
csl. » Unde concludit jam ab oninibus cpiscopis
nut saltcm ab Africanis jura Coriiclii fiiissc (irmnin
€um Novalianus ordinnlus cst. Sed inintis animnd-
vcrlii doctissimus criiicus Cypriannm loqui de co
rcrum statu qui tiim cmt. Cum cnim conscnsus uiii-
vcrsi orbis ad defensioncm Cornelii conspiraret, ncc
tamen conntibus suis dcsisierct Novatianiis , nicrilo
Cyprianus hunc illi cnnscnsum opponil, :ilque boc
argumcnlo non tam illiiis ordinalioncm qiiain obsli-
natum in illa retinenda nnimum oppugnnt. flic in
eadem Epistoln lii, de Novatiani ordinatione lo«
qnens, hoc lantiim ei objicit, qnod c episcopo in
Ecclesia a sexdccim cpiscopls facio adiillcr hlqiic
cxirancus episcopus fieri a desertoribus per nmbi-
tum > conatus sii. Simililcr legatis Novaiiani non
totius orbis consensum objiciebat Cyprianus, sed tc»-
tiinonium collegarum a quibus ordinatus fuerat Cor-
neliiis, liitcris a Caldonio et Forlunaio nllatis consi-
gnatum, ol perspicitur ex Ep. xli.

Qiiaerit V Tillcmoiitius cur ordinatio NoTaiiani
statiin ab Africanis rcjecia sit c ut illiciia et contrn
Ecclesiam facla, > ejusquc lcgali communioiie pro-
bibili, si nondum ordinaiionem Cornclii cpiscopi
Africani comprobaverant. Sed facilis ctcxiicdila rcs-
ponsio. Nam Cyprianus, ot modo vidimus, numquam
dubiinvit quin lcgilima essel ordinatio Cornclii ; scd,
acccptis ex ulraquc parte litteris, omnia ad rcdiium
lcgatorum intcgra servari voluit, ut ntillum discordirc
locum rclinqueret. Qunre minirac niiruin si niaxiinn
indignaiionc commotus est slatim ntque dc ncfaria
Novaliani ordinatione cognovit.

3° Existiroat Tillemoniius ex Epislola lxvii coI-
ligi posse Novatinnum , cum in Africnm lcgaios ini-
sii, jam Ecclesiaebostem judicaium fuisse, aui saliem
Cornelium jain tum in universa Africa pro Icgitimo
Roinx cpiscopo babilum fuisse. At nibil eju-;modi le-^
gorc est in Epistola lxvii. Ait quidcmxCyprianus t

Digitized by VjOOQIC

m VITA SANCTl

piovatianum orim hostem Ecekske jiKliealiiun, ei eum
in Arricam legaios mUisset, bme a coneiUo pdarimi>-
rum sacerdoium seiUeiiUau rolttiissc. AiAdii eum nu-
per rciusom ei reiiiuium ei per lolufa orbein a fta*
ccrdoUbua Dei abstenUim. At ei boh oxprobial (|U0<i
ordinalos (ueril cum jam Comelii cpiscoittius loiius
orbis aucloritale CQnfirmalaia essei, scd quod» c Cor*
nelio in calkoltca Ecdesia de Dei judicio el dcri
nc pepuUsuffiragio ordiDaio, probimm akare erigere
ci adullcram eaikedram coUocare, d sacrilcfa eon-
ira xenink aeeerdolem saarificia oAfre lettia-
verii. I

V Demqne ebserral Tillemontioe AnUHiiamica t ad
quem scripsii C|pnaaua El|Htioiam ui, ]am ex eon*
silio Cypriaoi amftexum Cuisse cffimmiioacm Cor-
nelii anlequam liueris Novaliaiu commeiue iaiquag
de Cornelio ac Cypriauo suapicioaea aeciperel. Vc-
rnm hoc Anioniani exemplo senteniia TiUeQiOBlii
prorsus evertilur. ^kripserat enim Ameniamis ad
Cjprianum noo solum se c eum Coroelio uoum tenere
consensum , sed eliam cum Novaliaoo ooo commu-
nicarc. » Siinol ergo el Corneiii ordlnaiionem cou >
probavity ei Novalianum illius semuliim rcjeeil.Qucd
auiemNovaiiani litteras "serius vid^ur legisse» posi-
quam videiicet borlalu Cypriani jam suam cum Cor-
nelioconimunionemdedaraveral, id raciiceonciiia-
tur. Nam l^aii Novatiaoi cum Carlhagme r^^^
fuissent, nppidalipi per civitatea discorrcre ecaperuol ;
ac proinde fieri poluit, ul lardius ad Aoloaiaoum ve*
nirenl. Prxierea aliam postea l^aiiouem aiiasque iit-
tcras misit Novatianus» de quibus Cypriaoum ioqui
iion repugnai.

XXlh — •»• tEBVIf k SANCTO CmiANO GISTARfni Hf
CAMA CiOHABLIT.

Slc ergo toiaro Iianc renun gestarum*scriem lexere
possomus. Statiro atque legatorum rcdilu veritas
tnnta hi.ce circumfluxtl, ut iteruro Novaiiani legatos
aitdiri necesse non esset , scripsit Romam Cypriaiius
per Primitlvum presbytenim^ cui in mandatis dcde-
rat nt Comdio narraret quae in epistolam congje-
rere loogios fuisset. Ifeec est qnadragesima prima
episfola apud Pamelium. Scribuut deiude episcopi
qui Cirthagine aderanl ad alios universa: Afric»
episcopos, eosque de Cornclii rcbus cl Novatiaui
sebismale eertiores laciunt, ac fratres cum litleris
Roroam dtrigendos esse roandanl. Quod aulero alios
hortibantur, Id ipsi in prirois perfecerunt, ac com-
mooiler scripsernnl ad Corneliom. Vix dubium csl
qoin ipsse Itlx siol tittene Cypriani ejusque colle*
garum, in quibus lestatur Eusebius (lib. vi, c. 43),
decretoro fulsse ollapsis sobvenlrelor ac oefarise ha^
resh auctor ab Ecclesia ejicereior. Erani in iisdem
ritteris molta de Fdicissimo ejusque sociis» de qui*
bm qokf seostseeot episcopi illis audilis, quidque
pronofittessent, Comeno oarrabaot. Ulraeqoe illas
eofieifii et ad episcopos Africaoos el ad Coroetium
MMerae coromemorantur a Cypriano iii Ep. lxii, pcv
aeeVjrtbom bypodiacooum et Nicephorum

missa. Per eosdem derkee bM CypriaMe exempbt
iiileranim quaa a se de Feficteeimo ejosque preshy*
terio ad cleram el plebeni Cartbagloeflsem scripcas,
'fim aoiea per Caldowom el Forlooalom ad Conie-
tium miserat Horlalor Ceroellttm ol eas fralrilms
iegi jobeat. Hissa eei ki*o Epislola xlii a m e q iiJ iw i
rediissel Primilivna presbyter ; oeodiia eoini Mi«
cerat CypriaMft ea linerls qoas ille atiolii a wl ee l u ii i
aecidisee Coioelie qooii aoder A imncti n i e faisset
oe ad Comettom leoiinaliM, aed ad Eec teo ia m Rfv
maoam seriberem. Suapieaas tameii aliqoid Cypria«
mis,ae metoeos ne qoa eieiisie meoiem Cdmelii
sttbiissei»demoosirai laeadenEpisleia xuiso po-
m el umletia aiodio a d do elom foisae «i oronia In-
lepra s c t meol or» dum linerm ab epiacefit Iiales

Prteler haiae Bpistelam %ixi^ aHa hn^m lieni«
cem mi eea esl ad Coroelitim, qom eet xuit CertkH
rem ittom CKit Cypriaoue !• ad eenloseeres ach li oa a
lieee scripeiss», sed loaodam M et li e M bas litierae
Cemeite kfcrei, nec eoe tedderet olsi Corneltiia
re^dendas esse jodieerei. Neo vcrisioHlft esl Mei-
lium a Cypriano bis miasmn fvisse Remaas, aemel
quidem curo Nieephcra ad Epistolam laii, iierum
adqoadrageeimam lertia» de conlesseribus sehisfla»-
lieis perfereodam. Iloe, inqoam, verisioNle oeo fii;
mm Nieeplioroe, qoem eom IkUie proMMle esl re-
diisse, mmaom Cypriaoe de redHo coofeeserom op-
latissinMfm alloiiu Sed e«r Cypriaooa doas aimiil ad
ComeUmD litierasdeditT Rem solfH Tiiiemeoiitts.
Cum probe scirei CypriaMS lillerae s«ae ftem» po-
Uiee legi solere, prodeoter brevieri epistolm eofo-
misit, qum in voigoe eierri neid»rt. Prster Epislo-
lam od Cmfimam^ qom eet xuv, miilebal iliis Cy«
prianoe libros soos d$ Lap$u ei de iJmtaie EeeliMW.
£x qoo bciHs esi coujeclora honc iibrom de VttkaU
EccliMWCSi hoc ten^os scriptom fuisse, idqoo
coafirmaiur Pootii teatimo»io« qoi eom stalim posl
Itbrum de Lapei» recenset*

Aoieqoam has liiieras eeciperel Coraetios, seri-
psit Cypriano per Primiiivom presbylerom, ac sibi
dispUcttisse sigojficavit eeasUtom Adnimeiinis a Cy«
priaoo dalomu Respoodet ei Cypriamie per Episto-
lam XLV» fw lum scripu esl com ondique Airi-
cani episcopi Remam scrilwreiu» oi se Curoeiio
adbxceie leslarenlor. lo reboe lanii mememi occ
Cyprianom, oee etericos qoos Rooiam maliebat ve«
risimtie esl ceesasse; occ vkielttr midtom efiluxisse
temporis ioler iltas Epislolas xu, xlii« xlv. Scri«
pia esl eoim qoadragesioia prima per Piimilivttm
presl*yurttm paolo poei rtditum i^|alorom, qoa-
dnfeeioyi eeconda pauJe posl Ulieras coociru ad
Coraeiittm» aolc redilum PrimiUvi^ auteqoam ex va<
riis Arrieaa previociis ad CorneUum scriberetur,
qood tuoc fiebal cum aiiaiis a PriaMtivo tillcris Cy<*
priaotts per Episletam xlv rcspooderel*

Digitized by

Google

m ViTA SANCTl

XXlll.— N0?lC03IATDiN0VATUNl. — UEMtOSCCOTESSO-
Rim BOMAIiOftllll IN ECCLESUM flOETATtl CYPRUKl : I»
AMTE COflCaUUH ftOMANIUI ANNl 251 C0NT16ISSS
OSTEAMTW,

Com Uaxiroiis, Longia«s el Maclisens, Novaiiani
legati» a Cyprtano elosqaei collegis expulsi fuissenl,
alios in Arricam misil Novalianus, oempe Nicostra-
|um el Novatnm el Evaristum el Primum et Diony-
sioro. Cypriaoom ea de re monuit Comellus liiterit
per Aogemluro confessorem missis, qox non exslant.
Non molto posl, alla occasione oblaia, iterom per
Nicephorum .ncolyiliom scripsit ad Cyprianum epi-
stoiam inier CypriMiicao xLVirt, ii» qm mgnt ul
ipsius opera omnik» «oepiscqiit el fratribus inno-
lescai Nicostratum mullorum criminuro reoin, el
noii solom palronx su» carnaii, ciyos rationes ges-
sii» fraodes ei rapinas fecisse» verooi eiiam ^cclesioi
deposila noo modica abstulisse ; Evaristum vcro au^
clorero scUi^ni^lis fuisse, el wecessorem plebi cui
aaie prscfuerai, Zelum in locuw ejus episcopom esse
consiUoiom. Posiridie qoam veneranl legati Nova*
iMmi, supervenil Nieephorus acolyibos cnro litteris
CorQelil, ex qoibo» Cypciamis didicit ei alios episco-
pos docoil quo^ ad NicMratom el Evaristom aiiine-
bawil. Postea gratias egil Coroelio per Episio-
km» xLix.

Sed idem Nicepborus alias Iliteras multo laetioreft
auulii, quibus Cyprianum CorneUus de reditu qua*
Uior conressorum Maximi, Urbani, Sidonii et Ma-
charii ccrtiorem faciebal. Com qoidam fraircs nun-
liasseni coofessores ad sanilaiem reverli, ac poslea
Urbanos et SidoBius ad presbyteros venissent, afYlr-
mantes Hnximom presbylerum el confessorem secum
pariter cupere in Ecclesiam rcdire , placuit Corne-
fio m ex ipsomm ore el confessione qwe per lega-
tionem mandaveranl aodireiUur. Qui cum veuisscnl
ei a presbyteris quac gesseranl exigereiuur» circiim-
Tcntos se esse afQrmavcruol, nec quid in Uiteris ip-
sorum nomine per omiies ecelesias missis ioesset se
sclsse, atque ui abolerentur el e nkemoria tollerenlur
qox prxcesseranl dcpreeaii siml. Omnl aclo ad Cor*
netiom perlato, jossit conlrabi presbyterium : adf ne-
roQl episcopi qoinqoe, el re ad deliberandom pro|po>
sita, seolenrue a singoHs dictac, qoas<Ioriielios suis
ad Cypitianom litteris subjecit. His ita gestis, veoe-
ronl in presbyteriom qoatuor confessores el pleriqoe
fhitres, qoi se eis adjooxerant, summis precibus de-
slderantes in ea qu® ante fiieranl gesta in obIivio<^
nem carferenl. COm aotem magnus fraierniiaiis con-
cmrsus fheios fiiisset» ona vox eral omniom graiiaa
Deo ageniiom, alt CoriieUos, gaudiom pectoris bi-
erymis expriroenles, coroplectentes eos qoasi eo 61q
poeoa earcerls foissent nberati. Conl^essores declara-
rmil se Comeliom sanctissimx Ecclcsi» caibolicoi
episcopttm agnoscere, eonlessi supl se iinposturam
passoo ac eircorovenlos esse, sed (amen sinccram
nMolcm snaiii sempcr hi Ecclcsla fuisse; qutppe cum
noii igiiorarent rniom Deum cssc, unum Cbristum

CYPRIANK 134

Doroinum ac onum Spirilom sanclom, onom Episeo^
poHi in Ecclesia-caiboliai essc debere. Uis rebof
permottts Comelius Maximnm preebylerom locim
iuom Jossk agnoecere, exteroe eum wgemi p«pali
soA^io reeepit, ac omoia remisil Deo emnipotemt.
H«c auiem etdem hora, eodem moiiieBto ad Cypria^
nom per scripia iransmisil, nempe per epislobm hn
ler CypriaiHcas xlvi , ae Nieephorom aeolylhluii
deseeadere ad oavisandttm deslinaoien slatim dimi*
siu CarthagineMsem ecelesiftm keiUia perfuderonl
UilerseComeUi; nee dobiumqoiB eas GyprianM ad
cxteras Airicsa eoclesiaa miseril» ol rogavertl Cor*
neUus, coi respondil per EpisiolAm XLVik Scrtpse^
roat eiiam coafesooros ad Cypriamioi, eonmique
epistola esi inler Cyprimiici^ u Uis rospowlil Cy^»
prianos per Epistolam ui« Qiue aotem ex Uileris
Cocnclii dcsiimpta uarravimus^ ea probaol jm» aoloo
coAfessorc» rediisse. Vcoeroit «om illis m presiyie^
rium I plcrique fraires qui ae eie ad}ODxerani; t
quod quidem lum videlnr do plebe c^lbolkt pro een*
fesaoribus deprecame inieUtgi posse. Posiea emm
oarrat CorneUo» frateroilatis concttrsom ; fuem tom
demum iaelom iodicai (oisso com omoem hunc
acium populo insinuaiMitim jodicavii; diHftotlo esi
sane ut confessores qui muUog aoderllote aiia abs-
iraxeraut, nuUos in redeoiidQ •oeios ei imilaleres
baberent. CoroeUi veika boh idker mftorprelalot est
Cypriano) : c Quanto majos esl ga o d ii Mi, inqoit
(Ep. xLvii), el 10 lerris pariler el hi coelo sopcr
confcssoribus ad Eeclesiam Dei cum glerta sva et
cum laude redeoAtibus, el redeomU viaa extcrta
exempU sui lide el probaliooe lacieMiUNis! Uie eoim
qoosdam fratres ne^oi eivoff mdiuent, qood
sibi communicaliooem ceafcisoritm sefoi videreo**
lur. Quo errore sublato, lox omniom peelor'ib«e
iofosa eal, et Ecclesia calbolica nee sciBdi aee di-*
vidi posse monsirat^ eal« » Unde mirum videlor
cor Cyprianom TLUeinontio& de soUs eoofessoriboe '
locotum exisiunei. Tota res ab eodem erodilo scri-
ptore sic narratur, quasi uno el eodem die irMsacU
fuerit. 8ed tamen ex hift Coroelij verbisa c adlue-
ranl eUam episcopi qoinqoe » qm ei hodie prssea*
tes fuerunt, i duos dies iusim^los foisse p»lei»
quoTOm prior deliberaUoncm habuii de recipieodii
coofessoribtts» postridle vero absoloi^ et perleela»
magno frateriutalis coocursu, quoe pridie eoostftiitii
. fuerant.

Insignem hunc eveolumTiUemoutius el Peersonioo
ad mensem novembrem hujoe aoui 2^1 referea*
dum putaoi» posi conciUom Romonumy qm^ boe
anno 251 Coroelius eum seiaginta episeepis haboil
roeuso octobri, ot placolpeorsoniet, vel eiiam muHo
citius, ut exisUmal TiUemoBlius, ac ame NovaUaoi
ordwationem. Sed noiitam sero quaiimr ilU coiifes*
sores, aut saltem anie eonciUum Routawim^ reduseo
in Ecclesiam videjitur.

Reditus confessorum paucis dieboe sttbseeiHua cs4
novain legalionem Novaiiaiu. « Nov^ eiMtt iUiae n
vobis disccdcote» aii CypriaeNi (Ep. uoQ^htesl^

Digitized by VjOOQIC

135 VITA SANCTl

proccllni ct (arbinc rcccdcntc, cx pnrle illic quics
facla cst. » Porro n prinm legaiioue nd banc no-
vam non miiltum intcrccssii tcmporis : nnm f pro-
sirntus virtulibus Dei > NoTaiinuus, ut ait Corne-
lius (Ep. xLviii), I cum Mnximusct Longinus etMn-
cb.TUS fuissent expulsi a Cypriano cjusque collcgis,
«lcnuo rosurrcxit. » Quibus ex vcrbis pnlet Novn-
tiniium non n julio mcnsc nd novembrcm feriaiiim
esso, sed ncceptn damnn protinus repnrnrc voluisse,
missis pcritioribus mngisquc indostriis legntis. Ergo
rcditus confessorum, qui novsc lcgationis profectio-
nem proxime contingit, non potest in mensem no-
vcmbrcm rejici. Dcinde vero Nicepborus, ilte ncoly-
thus qul nlramque epistolnm et de novn legaiioMC ct
dc reditu confcssorum attulit, noti yidcliir clcricus
fuisse Romnnus, sed potius ipse ille Nicepborus aco-
lyibus quem Cyprianus julio exeuute, vel ntigiisto
iiieunte cum Mettio subdiacono Romam miscrnl. Sic
enim de illo Comelius loquiiur Ep. xi.vi : c Hui^c
igitur, fraler cbarissimc, endem horn, eodctn ino-
mcnto ad te pcr scriptn trnnsmisimus , ci Nice-
}»horum acolytbum , dcsceiidcre ad nnvigniidum
dcstinantem , nd vos statim dimisi. i Quibus cx
vorbis patct hunc clericum non dntn oiicrn n Coriic-
lio missum fuisse, sed potius, cum, pcrfcclis rcbus
qiinruro causa venernl, redir^t, snncium Ponlificcni
oblata occasione usum essc. Uinc jam ci pcrfercn-
dam cpislolam dedcrai de novis leutamcniis Novn-
tiani, scd minime necessannm, nut qti.-c clcricum
mitii postularet, siquidcm jam missus cn dc rc fuc-
rai Augcndus confessor, ncc iiecesse erni aliumpo-
stcn mitiere qui idem nuntiaret. Porro, si is cst Nicc-
pbonis acolyihus (lui cnm Mettio Episiolam xui €y-
piiani pertulii, frusira illius reditus ad mcnscm
novcmbrem differiur. Parvi refert quod in litteris
Cornelii nulln fiat meniio de Mettio subdincono,
quocuin Nicepborus ncolytbus profectus fuernt Car-
' Ihngiiic ; nam similitcr Mettius , ul supra vidimus in
Epistola xLiii , solus nominatur, qunmvis socius ei
adjiinctus essct Nicepborus.

Quod spectnt nd concilium Romanum, rcdilu coii-
fcssorum omnino postcrius vidctur. NulUim prorsus
hujus concilii vestigium in littcris Romnm aut Cnr-
thngip.cm missis iiilra illud tempus quod a Cornelii
ordinationc ad rcditum coiifessorum cffluxil. Le-
gnii t^ldonius et Fortunntus, qiii Cnrihaginem post
Novatinni ordinntioncm redicre, non nmplius quain
scxdecim episcoporum litteras attulerunt. Quis crgo
credat jam tnm ordinationcm Cornelii in concilio lx
episcoponim counrmatam fuissc, ut suspicalur Tille-
montius? Pra-terea hoc concilium, lestc Euscbio
(lib. VI, cap. io), decrevii i Novaiuin qiildem ct eos
qui una cum ipso sese insolenter extulcrant, et
quicumque inbumaiiissimac et a frnlernn chnritnie
nlienx ejus opinioni consentire prccsumsernnt, nlie-
1105 ab Ecclcsia habendos essc. > At confcssores
sic sc ante rcdiium gessere, sic redeuntes exccpii
Siinl, ut excommunicati fuissc non vidcanlur a con-
cjlio soiaginta episcoporum : nam, si ab bac syiiodo

CYPRIASr. iZO

in juditium vccnii cl cxcommunicniiinscliismntc ob-
duriiisscnt, nn diccrc potuissctit circumvcntos sc c-sse
et imposturam passos» nc mentcm siinm scinpcr iii
Ecclcsin fuissc? qiiis crednt Cornclitim sic eos rccc- '
piurum fuisse, ut omnin rcmiltcrct Dco omiiipotcnti ?
non sic ngi solct cuin bominibiis jam judicniis ct cx-
communicatis. Poslerius crgo concilium rcditu con-
fcssorum : scd tnmcn iion mullo postcrius; nam gra-
vissimn^ cnusoc subcrnnt cur cilo hnbcrctur;, tiim ut
Ndvnliniii pnrtes penitus frnngcrcntur, lum ut lapso-
rum caiisn, qujc nd concilium rcjcctn fucrnt, dijudi-
cnreiiir.

XXIV. — DF. GESTIS ET SGRIPTIS S. CVPRIAM AKNO
252, ANTE PERSECOTIONEII.

Dnmnaliis toto orbe NoTntintius non dcspondebnt
aniinum, scd pcr plurimns civiiatcs iiovos npo^iolos
suos iniltcbnt, ut quanclnni rccentin instiluiionis suoc
fundamcntn consiiiuerct, ct supcr Icgiiimos cpiscopos
crcnrclnlios pseudocpiscopos. Id lcslntur Cypiinnusiti
Episiola ad AiUonianum, scriptn anno21t cxciintcaut
2.*i2 incunte. Jnmdudum ruterns nccepernt Cyprinnus
ab boc Numidix episcopo, quibus sc ciim Novalinno
non communicare, sed Cornclio afflxum csse signili-
cabnt, ntque ut enrumdem littcrnrum cxcmplum nd
Cornelium mittcretnr, poslulnbat. Scd postca nli;clit-
tcrx superveiierunt, in quibus nutare videbnliir, No-
vntiani litteris motus, et quam isto baTCsim intro*
diixissct, qun rnlionc Cornclius cum Tropbimo ct
tbiirifloatis coinmunicnrct, sciscilnbntur, acne ipsiui
quidcm Cypriani bumnnilnlcm in lapsos o^quo nnimo
accipiebnt. Sic ci rcspondcl Cyprinnus in hnc Epistula
Lii, ut se cl Cornelium niiriflce dcfcndat, ctcum No-
vaiinno ncmtnem communicnrc possc dcmoju^lrel,
nisi qui toliiis Ecclcsix communionom rcjicint. Liquet
scriptam esse epistolam post reditum confcssorum
quos in Ecclesin cum Cornelio junctos cssc dicii,
post morlein Dccii, qiicm tyrannum appcUat, .scd
tamen nnle concessam Inpsis lioc nnno 252 indulgcn-
tinm, siqiiidem Cyprinni dcfensio in iis innlum vcr-
saiur quse Libellalicis anno siiperiore ct cxlcris in
morlis periculo constitutis concessa fucranl. Non im-
mcrilo Antonianus illc idcm vidctur cssc qui iii titulo
Epistolse Lxx, intcr cpiscopos Niimidns rccensclur;
quod etiam argumento cst eum Cypriani monilis non
rcstitisse.

Emissarii Novatinni circa boc tempiis Maximum
pseudoepiscopum Caribagincnscm feccrunt : scd hoc
faciniis lam ignobile et obscurum fiiit, ut Cyprinnus
nc scribcndum quidem ea de re Romnm judicaret.
Na:n paolo antc dc collcgnrum consilio miscrat Cor-
nclio nomina intcgrorum ct caiholicorum in Africa
episcoporum , ul scirent Cornclius ejusque collegx
quibus scribere et a quibus litteras mutuo accipcrc
oporteret ; si quis aulem pncter eos quos Cyprianus
epistoln sua complexus fucrat, scriberc audcrct, sci-
rcnt enm vel sacriflcio vel libello esse maculaturo,
vol uniim dc bxreticis, pcrversum scilicet et profa«

Digitized by VjOOQIC

137 VITA SANCTI

Scriptum exislimatur hoc anno prsDSlaniissiroum
Cypriani opus de Oralione Dommica, Recenselur a
Poniio po^i librum deUnitateEccletice; et cuni muiia
in eodem libro adversus scliismaiicos veiiemenier et
copiose dicnnlur, non male concludilur jam prodiisse
Felicissimi el Novaiiani scbismala cum bxc scri-
bcrel Cyprianus.

Circa Pascbx prima solemnia scripsil Cyprianus
Episiolam uii ad episcopos Foriunaium, Abymnum,
Optalum, Donaiianam, Foriunatum et Felicem, qui,
cum esseni in civitate Capsensi propter ordinalionem
episcopi ( Donatuli , ut versimile est , Capsensis
episcopi, qui loco sexagesimo nono senientiam dicit
in concilio Carlbagmensi anno257), consulii fuerant
a Superio an ad communionem jam admiltendi essent
Ninus, Clementianus et Florus, qul, Cbristum con-
fessi coram magisiratu et plebe, postea inter tormenta
coram proconsule superati, poeniteniiam agere non
destttcrant per boc triennium , non iilud qoidem
eiactum sed incboatum. Uem decidere non ausi, ad
Cyprv)num dclulerant, et scripserant c ut cum plu*
ribus collegis de boc ipso plenissime i tractaret.
Respondet Cyprianus rcddendam ejusmodi hominibus
communionem.seque ea dc rc cum episcopis delibera-
tunim promiltil cquando solcmnitati apud suos cele*
brandaesatisfecerint, » et Carlbaginem c venerint. i
Vix dubium est quiu promissum perfecerit in con«
ciUo quod Caribagine babilum hpc anno idibus maii,
ut ipse testatur Ep. lv (p. 81). Scribit ibidem c Pri-
\aiom , veterem bxreticum in Lambesitana colonia
anle multos fere annos ob mulla et gravia delicta
nonaginta ct episcoporum senteniia condemnatum,
et f abiani > papx ac Donali Cartbaginiensis epis-
copl c litteris severissime notatum, cum causam in
boc concilio agere velle se diceret, i admissum non
fuisse. Uuic concilio interfuerunt episcopi sexaginta
8cx, si ibi, ut versimillimum est, proposilis a Fido
cpiscopo quxsiionibus responsum fuit. Is per litteras
questus fuerat quod Tberapios episcopus Bullae et
confessor, ut conjicit Pameliiis ex concil. Cartb. an.
2.^» Yictori quondam presbytero, antequam pceni*
tentiam plenam egisset, pacem immaturo tempore
dedisset. Prteterea novam quamdam de infantibus
opinionem Fidus proposuerat, in qulbus morem anti-
qux circumcisionis tenendum putabat, ut infra octa-
vum diem non baptizarentur. luter alias rationes
banc afferebat : c vestigium infantis in primis partus
8ui diebus constituti mundum non esse, quod unus*
quisque illud borreat exosculari. » Respondent
sexaginta sex episcopi per Epist. lix, objurgatum
fuisse Therapium, nec tamcn ablatam Victori com-
mnnionem. De infantibus autem propositam ab eo
opinionem uno ore oniversi rejiciunt, et baptisma
infaniium cin primo staiim nativitatis suae ortu» pne«
clarissimis rationum momentis defendunt. Hoc au-
lem concilium sexnginta sex episcoporum idem
prorsus esse perspicitur ac illud quod idibus maii
babituro boc anno 252. Quod enim concessa Victori
quondam presbytero laica communio reprehensio*-
S. Cypriani. IV.

CYPRIANI. 438

nem non effugil» argumentoest nihil adhoe detractum
ac limalum fuissedesuperiorisanni decreto,ac non-
dum pacem poeuitentibus redditam fuisse ; quse tamen
illis indulgeniia perpaucis mensibus post concilium
idibus maii babitum concessa est.

Lomberium merito castigat Pearsonius, quod hoc
concilium sexaginta sex episcopomm non mullo post
concilium anni superioris collocaverit. Non verisimile
est post concilium, quod tamdiu in causis lapsorum
dijudicandis occupatum fuit, aliud eodem anno tam
frequens convocatum ruisse , cum prxsertim nullum
bujus rei vestigium exstet in litteris anno superiore
scriptis. At idem Pearsonlus hoc concilium in quo
responderunt Fido sexaginta sex episcopi, in anni
253 mensem septembrem rejicit, cum episcopi, ut
ipse existimat, restituta pace, de rebus ecclesiaslicis
consiliarenlur. Non quadrat hxc opinio cum his epi-
scoporum verbis : cQuse rcs, inquiunl, satis nos
movit recessum esse a decreti nostri auctoritate,
ut ante legitimom tempus et plenom satisfactionis, et
sine peiitu et conscieniia plebis , nulla inflrmitate
urgcnteacnecessitatecogente, paxei concederetur. »
Haec optime congroont idibus maii annl 252. Jam pce-
nitentio» pariem non mediocrem adimpleverat Victor,
unum reprebendiiur quod plenum tempus non exegis-
set ; quinetiam nihil reprehenderetur, si plebis rogatu
concessa pax fuisset. At profecto numqaam episcopi
lam leniter egissent anno 253 inter prima pacis iniiia.
Nam qui, sopita Decii persecutione, tantam prx se
severitatem tulerant» ut excommunicatiouem mina-
rentur si quis lapsos ad communionem admiiteret »
ii, finita Galli ei Volusiani persecuiione, cum adbuc
manus lapsorum sacriQciis nefandisfumarent, an adeo
remissi fuere ut pacem concessam non reprebensu-
ros se dicerent si c sine petitu et conscientia plebis »
concessa non fuisset? Praeterea non videntur post
persecutionem Galli et Volusiani necessaria fuisse
concilia, quiaex bis quae In priore concilio statuta do
lapsis fuerant, faciiis foit totius rei deliberatio ; vel
potius quia aot nolli in hac persecotione, aot saltem
paocissimi videntor cecidisse. Testator Cyprianos in
Epistola Lvii eos qui Roinas sub Decio ceciderant,
confessionis laudem in hoc secundo praelio adeptos
fuisse. Idem testimonium saltero Africx tribuit auctor
libri a(/2Vova^ (p. II). HincCyprianusin Ep. lxxxi
ad Martyres, non plangit clades et funera suorum,
ut in Ep. IX sub Decio fecerat. Nec mirum si viclo-
res in hac pugna fuere, quos tanto animi ardore ad
pugnandum paratos fuisse perspicimus ex Epist. liv.

Scripta est circa idem tempus, ut observat Tille*
montius, Epistola lxiv ad Efrictetum et plebem Autt-
ritanam adversus Fortunatianum, quondam bujus ci-
vitatis episcopum, qui sacerdotio ob simulacrorum
cultum dejectus cpro integro agere volebat, i el epis*
copatum sibi cceperat vindicare. Videtur Epictetus,
quem Cypriaims fratrem appellat, Fortunatiani loco
constitutus fuisse. Non solus Fortunatianus ex lapsis
episcopis ejusmodi facinus tentabai, sed observat Cy-

prianus nonnullos alios idem agressos esse, dunj^

159 VITA SANCn

&iif>es> ei oMAltoiiesi et hicra deeidenmt^ quifous
piius HiBaiiftMet HKababftiitt et eomis atffne e^li^
etiMH Aunc mlMHii^ ^iwinini crapttlMii nnper c«-
persiite iniiiee Gr<Mliiil« metabMH. « €11111 iiniem
lApsos omnes horleiur «t, « inaifmfttt^ifiem lielieti B«i
eognoscentes ^ a ^topreotndo Oofnino hmi reoeilMii,
sed sitSsfadieAilms MMnorMites ad €)oclesitfn fMh- .
sent^ > noB kkiraionto toe epistola ame x^oiioe6»Mn
gcneratim lapsis Midnlgentinni «eripta existimatnr.

Rejectus, «H nodo «dijiifito, a ooncitio €Brthagi-

nensi Prtvaftnspseudoepisoopnin^arthagfffcconBiitiiR

Forttmatum, ^ erait c nnns ei (fmnqoe preahyterfs

jampridem de Ecdeeia profagls» eteentenfiia coepts^

cofornm, aitCypriairas Ep.^v { p. 83^, maltomm et

gravisstfnomm viroram, qui soper line prlore atino 4

ad €orneKmn Ittteras feeerant. ilperam ad lioe %ce\ft6

navanmis vt ibidem ait S. Marrtyr, Felix «qnfrdam, vrni

cnm iflo venerat, qnem ipse «fxtro Eccleslam^n hrrvesi

psendoepiscopnm olim constkuerat ; lofmniB^t Ndxi-

miis , ob nefiinda^sacrificia et «rimhfiain se prob&ii^,

sententia novem episcopornm 'C0i»demi)lrtH "et itenfto

quoqne a phnribns aliis in eofrcWo «ffrlo fninfri abs-

tcnti; RepOstns Satnmicensift^ qni non «Mitimi *n per-

secntione Tpte ceciderai, «ed « «roaTlmam partem

plebis sn«B sacrMega ferdnasiowe dejecerat. ffi qnln-

que cum pauds vd sncrrtlcalte vol malesfbi consctis

^Portonatum aibi psendoopis^JOpdm cctoptarmit. *8ed

illis scelns ex «ententHiniidn sdcc^lt. Nam cnm dlt^

iftasscnl vit^irtCi qninqne episcopos Carthaginem ven-

turos, non sine memkieli4nftHnia qirtnq«e taninm re-

4»erti suitt. Delndo ve?m, qnos miiea decipkbam 6t

thl9a se spe redenndi In Ecdeslaiti prodncebiint, -W

tibi videmnl pBcndOeplscopum, froude comperto, ^

^clesiam redierum. haqoe plures erani qui de ne-

farilsillls homintbus jndicafvertint, si ^resliyteri ^^

dinconi numeremtfr, quam qni ttinc cum ItBs c<m-

Jundi vldebamor. Probabat wmen €yprianos ct dili-

gcnter examinabat qtifrtam admitti ei Tcclpi in EcdO'

sinm deberent. iQaidam crt!m fiJelpi non poierant

i Blne scandalo et perlctilo plurimomm. 1 Premebot

enlm plebs ei relnciabatur *i quorteslnemendnblleset

pmtervi, et vel adulterils vel sacrHldis contammati ,

et post haec adlmc Insuper de schlsmate ad Bcde-

Viam » rcdlbani. Vix plebi pefBoadebnt, Imo extor-

queblit ut tales ndmHK consemi^ent; et jastior factws

cratfratemlwtte dolor ex eo quod unus atqne aliiis,

obnitente plcbe et contindfcente, €yprhini facilitate

suscepti,pejor^c:<sriterantqwttmprhisRierant»(/§irf.).

Foriunaii ordinnilonc atico nttn movebaturKJyprin.

niis iit ea de re prothnfs^d €orncllttin 8c*lbei>dum

cssc non loHitafct. Nacnrs -tatnen occaslonem fami-

lidrisslmi homlnfe»ci tildrid, 'perTdidanam ^icoly-

thum, qnem*€ornclhTs'hi Africam cnmPefscocpte-

copo itilscr«t, eii:rrti dcTdrtannio Islo ^rlpsenHnd

<:omdUim;sfeO, 8uiii*Carthaf^in)BTell<^?amrs t^ltentb

relanhiitlr, vd acdptendls alffe ephiolls detinctur,

iP^didsslmoUortiTtni pmper.tnie i^ncTcnloseit.iscnim

ROmnm'hiitlcbaiur cumTiUcrlsforlniiati ad Cornc-

Ilum, cum tiiiMix 1lla'fa(iiio, undiqttc ciclusa et in

CVl^UlANl. U6

Afriea ob scekttmi infami^ tibiqn^ nota, Roniani
Bavigandmn judfcasBcl. Vcntt iiaque Romam Pelicis*'
siim» stipatus caterva ct Tactrone dcsperatomm, scd
rejectns est a Comclio, ei « vlgore ptcno qno eplsco-
pos agem oponet, > pnhos de Ecdcsia. Vcrnm , cnm
dictitaTent MarH homines Foilnnatum a viginti
quinqueepiscopisordinntum esse, cumqoe Comdionfi
< aggressi esiem «omminaMes ifioi* si linci as qnas
attnier:ml non acecpissct, puMrce ens Tcdtarcnt ,
et mnlta turpiaet probrosaeiVJtcsnodrgnaproTer-
rent , 1 Comdins, «ui «fiolecftftm -erat Cyprianl s1-
lefiftl«m> « mrffis alqne terrotilms eomm aliqnantnm
coffmiotvs * , dnas sinw! ^istoTas CjTwiano pcr
Sirtmnwn acMythom «(tipsit, qnaiwn prima pulsum
consiaiitcn* FeKdssimnm, attera tomitnomm et cx-
t€¥riiom ip^ ComelH animtmrdgnHicnbat.

r(*moIffl/fmn nccidiiCypriJfno^qood, cnm !n dcfen-
dendo eplscopain ComeKi Kummam animi forthudi-
nem declarasseft, Idem sibi tnTc ifhnillhna a Cnrndio
non releiTetifr. HJnapropter ad eom acrfpslt fipi^o-
iam LV, dolorem srtum nfinime dissimutan5,'qnod
Comdios aures prxbnisset schlsmianids omni scdc-
ffs ntacida notaiis et in concilio damnacfs , conrra
■e[H?eopum populi univcrsi suffiragk) in pncc ddccioin,
Dd anxltio In persecnfione protectum, cotlo^is om-
nHms 'fidditer juncHim, plcbi sux in episcopatu qoa-
-driemtio jam probatum , in •qiiicte scrvicntcm d^sci-
plln«e,%i lempestat» proscripttrm applidto ct ndjuncto
episcopatus soi nomiiic, totics nd leoitcm pclfKfm ,
1n 'dreo, !n amphitheatroDomhilca} dignatioiris icsti-
monio honoratum, ac mip(*retiam clamorc 'popoln-
rlum«d letmcm demio posfulntum. Dcmonsrr:rt'ndras
folttse-sdilsmaticis « adPi tri cntiicdram atiqtte nd^c-
clesiam in-incipalem , unde ^ccrdotalis uniias Cxoria
^t, t IHtcras ferre, c cnm sintniumshomrtibtfs ndbis,
inquH, et Kquum 5ft poritcr nc justum, ut nnltisca-
'jtrsquccausallticaadiaiar tihi estcrlmen admis^um...,
'nibi si psmcis dcspcnilrsci^pcrditis mlnoT Viddtinrcsse
wiciorilas epfscoponmi in Afrfca constltiftorum, etc. '•
Sic episcopattfs sni jura dcfenditCyprianiis, Ul cxor-
dium unKatlsin Clcdcsraltomnha, laecclcsra prind-
pnli, ngnoscat;'dt, qnemadmodum airbi parcm iiitci*
Aposiolos potestaiemadmittens, cxordium unlr^isin
Pciro constiiiituni ngnosdl, Ita hoc loco, CtSi rtcgni
minoi^cm essc Afrornm cpiscoporiim aiictorif^ftcm ,
inimcriio pronunti.ft ediior 'OxoiiiciiSis pritrtufum ^b
co negnri : sed de lii$ jnm dlxiiiius iii pra!talionc.
Qrtnrtivis autem de Cornelii prndcnliic et con$fan(i:c
exlstinmiioncMidic epistola anqiiid detrnhcrc poss^
'vidcreiur , cum tamcn admonere ei rogrfre riondtflU-
laiCyprfanus ut de morii suo has liitcras chsm secmn
prae^identi ct saiictlssimai aiquic amitlissiina; i>lcbl
lcgnt , ndco cognitn ernt Cyprinnu ^i cX[ilomtn Virtos
Corndii. Consiat banc cpistolam iioc nnno'25d scri-
pinm fuisse; coinmemOrat enlmTyprlaiitisconcilium
nimi prioris , tum ctiam aliud proximis idibus maii
hnbitmn :'hinc "sc plebi sux quadricnrtio Jam proba-
tnm es^c didt. Scripta nutem non videtur nisi mcnso

juiiio cxcunie, aut ineuuiejrtlio. r^^^^l^
Digitized by V^OOy lC

m VITA SANCTI

XXV. — PERSECCTIO BEVELATtR CYPRIANO.—HORTATOR
THIBARITANOS AD CERTAHEN. — LAP8I8 PObNITENTlBUS
PACEH RESTITUIT IN CONCILIO , QUOD AB ALIO IDIBUS
HAII BABITO DISTINGUl DEBET.

Cum a conciHo Caiihaglnensi, quod idibus maii
liabituro diximus , satis mttlia usquc ad pcrsecuiio'
ncm iiitercesserinl , perspicuum esi imperaiores Gal-
him ct Volusianum, qui aniio 251 exeunle impe-
rium adepii fueranl, pcr (otum illud (empus niliil ira-
cunde in Cbristianos egisse , nec siiiim in illos furo-
rcm incitasse aiite mediam bujus anni aestatcm. Al
violcnta fuit pcrsecutio, nec alium iinem faabuit
qnam ipsa imperaiorum vita. Jam nonnullsc scintiN
\x emicuerant cum Cyprianus ad Comelium scribe-
rcl Epistolam lv. Ait enim c his ipsis diebus i quibus
scribebat , c ob sacrificla quoc edicto proposito cele-
krare populus jubobaitir , clamore popularium ad
lconcm deituo postulatum > se c in circo > fuisse*
\idetur indicendorum sacrlficiorum causam atiulisse
pestis illa quacsub GalloetVolnsiaaoacca^teris dcin-
ccps principibus boircndum iu modnm sxviit. Nou
niulto post subsccuta impcralorum Galli el Volusiani
adversiis Cbristianos edicta, quorum pnBCognitionem
cum accepisset Cyprianus , multis visionibus divini-
lusoblalis, scripsit Epistolam lvi ad Tiitbaritanoi ,
quos cum antea inviscro stniuisset , consilium tunc
perficere non poluit, sed vicariasprosc litleras misit,
in quibus cos admonct sc c Domini inslrucntis digna-
tioiic » cognovissc, idque sciendum esse ac pro
ccrto crcdendum ct lenendum graviorcm nunc quam
anlea et fcrociorcm pugnam immincre; detndc vero
cx Scripluris sanctis ei ex christianK religionis prin-
cipiis colligit quidquid ad pcrsecutionehri constanter
sustinendam incitare poieral.

Vidclur Cyprianum dctinoisse quominus Tbibari*
lanorum votis salisfaceret , imposiia nccessitas rebus
ccclcsi;» suae, imminente perseculione , providendi.
Nihil autem prius sibi faciendum arbitratus lioc nio-
leslissimo tempore , qnam ut omnes omnino mililes
Cliristi qui arma desiderabanl et prxliuin flagiia-
bant, inira castra Domini colligercl ; dccrcvilin con-
cilio cum cpiscopis xli , ut , examinaiis singuloruin
cnusis,pax lapsis daretur qui poenitentiam agcre a
primo lapsiis die non destiterant. Episcopi certiorem
ea de re faciunt Cornelium per Epistolam lfv, scquc
ita c sancto Spiritu suggercntc > statuisse dicunt , ac
sanguincm Cbrisli iis iion denegandum demonstrant
qui suum pro Cbrislo fusuros se et acritcr pugnatu-
ros promittebant. Addunt sese idem Comclio < pa-
lemae misericordiso contemplalione placilurum>«pc-
rarc. Miror hoc conciiium a Pearsonio confundi ctim
eo quod idibus maii habitum est. Nam V de rcbus
idibus maii deliberalis nullae ad Cornelium synodi
nomine scripla; sunt iiitenB ; quippe, cumde Privaio,
quem synodus non admiseral, lum demum Cyprianus
ad Cometium suo nomine scripserit , cum facultas
oblala est Feliciani acolytlii. V In Epistola tv, ex
qua conciltum idibus maii habitum foisse dicimus ,
DuUum exstal vcslijjitHn c ncess» lapsis indolgeniiae

CYPfllANI.

sed lantuminoilo nccessitas poonileniix advcrsus Fe-
licissimum ejusqne satellites dcfendiinr. Alque binc
palct hanc epislulam in edilionc Oxoniensi iinnicrilo
pra*poni quinquagesimx qunrta», per quatn Corncliiis
de concessa lapsis conimiinionc cerlior factus est,
5"* Concilium episcopornm xli , in quo lapsis dala
communio esi,instanle perscculione liabitum fuit,
ct hosie cerlamcn indicente, cnm lapsis arma desi-
derarent ct flagitarent , ut csl in Episl. liv , sequc
c ad piignam paratos esse et pro Domini sui nomine
ac pro sua salute siare forliter el pugnare > profi-
terentur. Quaroobrem hoc consilium statiin subscqui
debuitCornelii confessio, qui priinus RomGC confessus
esi. Sed a concilio idibus maii babilo mulia inlcrces-
serunt usque ad iiersecuilonem el Cornelii conressio-
nem : Forlunati ordinalio, missaabeo Romamlegaiio,
Cornelii ad Cyprianumliltcrx ac Cypriani responsio.

XXVI.— 6. GORNBLH) tmATOLAffUR CONFSSSIOMIS LAUDGH
8.CYPIMAIfUS.--€0NPESS0RBS CARTHAGINENSES COHOR-
TATUR PER EPIST. LXXXI , ({(jyUf IN HAC PERSEGU-
TIONE SORIPTAM FUISSB OSTENDFTUR ANNO 252.

Vana non fuii Cypriaui prajdiciio futurai persecu-
tionis , nec adhibitae ab co cauliones ad Chrislianos
corroborandos oplato exilu caruerunl. Romai prosi-
luil adversarius tcrrore violento Chrisii castra lur-
bare : sed virtus illic prxccdentis episcopi publico
comprobala est, acquodamroodo ecclesia omnis Ro<
niana confessa esi : ad pugnam uon singuli militcs »
sed tola castra prodierunt,'accurritproperanier ct
vcnit quisquis aiidivit. Plurimi ex his qui sub Decio
lipsi fuerant, gloriosa coufessionc restituti sunt, ipso
dolore poeniicnlia! facti ad prxlium forliorcs, iia ut
appareret cos in prima persecuiionc novx at(|iie iu-
suctae rei pavorc trcpidasse. Ilcc discimus cx Episc.
Lvii Cypriani, in qua Cornelio CcntumcelUs exulaiiti
gloriam confessionis gralulatur , cl curo co commu-
nicat quod providentia Doroini monenlis instructus
cognoverai,(appropinquare jam certaminis ct agonis
noslri diem,i inquii. Ro^tdcnique uL ulcr ad Donu«
num prior migravcrit, Deuro proaliero ci profrairi-
bus ac sororibus prccelur. Hxc pr.Tdictio non roulto
post in Cornelio exituro sortila cst , qui martyr obiit
Centumcellis die 14 septembris bujiis anni ^ , ut
inier doctissimos quosque convcnit. hitcriin Novalia*
nus, ut Cyprianus observal, ut iiec unltatis Gcclesio!,
ita nec ejiis triumpliorum parliccps, quiescobal,-noc
eum omnino tetigit perscculio. Lucius, qui Cornclio
sticcessit, eodem fcre tcmpore sacerdoiii ct exilii
gloriam adeptus est ; sed paulo post rcvocatus , mar-
tyr obiit dic quarto aut quinlomensis mariii anno255
cum quinque mcnsibus ac paucis diebus pra;fuisset.
Iluic Cyprianus cum saccrdutium et confessionem
gratulatus fuissetper litiera$,qua:ad nosnon pervcne-
runt, reditum eliam gratulatus cst per Cpistolam lviii
suo etcollegarum nomine. Sed, prsBterhoc litterarum
oflicium, qulbus ad communc gatidium Ecclcsiae Uo«

manx suum quoque acccdcrc tcstaiur;iii

Digitizedby*^^

"Gi^e

VITA SANCTl C\PRIANI.

ccssare < in saci ificiis atque in oraiionibiis Deo Pairi
cl Christo Filio cjiis Domino noslro gratias agcrc et
orarc pariter atque pclerc^ut qui perrccuis est at-
que perGciens ousiudiat ct pcrficiat (in Lticio) con-
fcssionis gloriosam coronani, > etc. ; ct qiiasi prncvi-
dcret id quod postea evcnit , Lucium idcirco revocatum
fiiissc ab cxilio suspicatur, ul in oculis ecclesix sux
viiam pro Cliristo profunderet. Decreta Cornelii de
lapsis Lucium connrmasse discimus cx Cypriano, qui
Lucium et Cornclium bentos martyrcs appellai, seque
forum memoriam bonorare dicil, ac illos spiriiii Dei
plcnos, cl in glorioso mariyrio constilulos dandnm
cssc paccm lapsis censuisse , et pocniicnlia acta fruc-
lum communicattonis et pacis negandum non essc
Jillcris suis signasse lcslatur ( Episl. lxvii).

Qnainvis erumpcnlibus persccutionis scintillis po-
stulatus fnerit ad leonem Cyprianus, non tamcn sc-
ccssit, ut in persecutione sub Decio , nec pulsiis aut
proscriplus fuit. Primus Carlhagine impclum fero-
cicntis populi sustinuit, ut videre est iii Episl. lxxxi,
gloriosus senex nogatianiis presbyter, qiii in perse-
cuiione Decii confessus fuerat, et, c carccre soluius,
duobus episcopis et Numidico presbylero in rcgenda
ccclcsin Carlhaginensi adjunclus a Cypriano fuernt. Is
ciim primus in hac Galli et Yolusiani persccutlonc
coiijccius in carcerem fuisset cum Felicissimo , quein
Cyprianus quiclum semper et sobrium fraircm nppcl-
]at,cum eodcm coronatus est. Cxteros confcssores
in cnrccrcincIusoshortaturCyprianus ( in Cp. lxxxi)
ni Uogniianum imitentur, seqne Dominum assiduc
prccari ait ut eamdem ac ille coronam assequantiir.
Inlcr hos confcssorcs enitcbnnt pueri cl feminsc, id
quod ctiam in persecutione Decii contigisse perspici-
iniis cx libro de Lapsis (p. 181), et in persecutione
Ynlcriani ex Epist. lxxvii. Eamdem confessionis lau-
dcm adcpti , ut capitc 24 observavimus , qiii sub
Dccio lapsi fuerant. Quod quidcm'dc plurimis intel-
ligi debet, non tamen de omnibus; nnm auctor librt
ad Novaiianum , alios ex eorum numero adliuc pocni-
tcntix addictos commemorat. Sed quia Epislolam
lxxxi nlii Yalcriani, alii Decii persecutioni adscri-
hunt, cxponendum nobis est cur ad hancpoiius sub
GallociYoIusiano pcrsecutioncm refcrenda vidcatur.

Hanc epistolam Pamelius ct Baroniiis intcr postre-
mas Cypriani numcrnnt, cl in ))crsccutioins Yalcrianj
(criplam pulant. llnc polissiiuuin raiionc diicunlur,
quod Rogatianus preshyicr cl confessor, qucm post
Decii pcrsecutioncm siipcrfuissc consiat, in hac Epi-
sloJa Lxxxi vitam pro Chrislo cum Fclicissimo dica-
lur profiidisse. Alquc id quidcin Inbulis ccclcsinsticis
conscntaneum est, iu quibus, inquii Baronius, Ro-
gatiani et Felicissimi c una dic pnssorum iiatalis so-
lcmniias consignata csl vii cal. novcmbris. > Conlra
Pcarsonius hnnc epistolam siib Dccio scriptam essc
conlcndit, ciim latcrct Cypriaiius, idquc probnt ex
primis epislolre vcrbisri Snluio vos, fralres charis-
simi , opUns ipse quoquc conspcclu vestro frui, si
ine ad vos pervenire loci conditio perinittcret. »
autem loqui solet Cyprinnus e suo secessu, ut In

Episl. V : € Et quouiam mihi interessc nunc non pcr-
mittit loci conditio; > et in Episl. xxxvii ad eum-
dcm clerum : c Utiuain loci et gradiis mei condiiio
permiiterct ut ipse nunc prxscns essc possemt t
Unde concludit Pearsonius his verbis non cxilium
Cypriani sui Yalcriano, scd illius sub Dccio seces-
suin denolari. Locum aulcm ex quo morluum Roga-
tianum fuisse judicaiur, in aliam prorsus senientiaiii
accipiendum esse exisiiinat , nc errorem in tabulas
ecclesinsticas irrcpsisse, dum Bedam , qui has Cy-
prinni litteras laudai, cl ex illis docet Rogatianum et
Felicissiinum martyrio coronatos esse , Usuardus ,
Ado et nlii sine cxamine scquuniur.

Pcarsonii senientia arridet Tillemontio; scd la-
men multis rebus perspicitur hnnc epistolum non in
secessu scriptam esse, scd Cnrthnginc, cum jam
obiisset Rogatianus , non tamen sub Ynlci iano, scd
sub Gallo et Yolusiano. Nimium aperlus csl Cypriani
coiiiextus, qiiam ul Rogntianum ctFelicissimtiin mar-
tyrio coronatos ncgeuius aiilequam lianc cpistolam
scribcret Cyprianus. Locum inspicininus. c Quam
fidem , inquit , vos qiioquc relincutes ct die ac
nocic meditantes, tulo cordc ad Deuin prompti,
contemptu prxseniiuin ruttira lantummodo cogitaiis,
ut ad friictum regni .'ctcrni et ad coniplcxum et
osculum Domini ei conspcctum vcnire possitis, ut
sequnmini in omuibus Rogaiianum prcsbyicrum
gloriosum seiiem , vinm vobis ad glorinm temporis
nostri religiosa virlute et divina dignaiione facien«
tem , qui cum Fclicissimo fiatre noslro quieio
scmpcr et sobrio, excipiens ferocienlis populi im-
petum , primum hospitium vobis in carccrc prdepa-
ravit , et metator quodam modo vcsler, nuncquoquc
vos antcccdit. Quod ut consummetur in vobis assi-
duis oraiicnibus Dominum deprecamur, ut initiis
ad summa pergentibus quos coiititcri facit, faciat
et coronari. > NuIIa fcre vox hoc in loco qux non
Rogatianum pro Christo passum iiidiccl. YocAt eum
Cyprianus cgloriosum sci)cm,iquod eum argumenlo
est ad gloriam pcrvenissc. Confessores laudat quoit
futura tantum cogiient, ut ad complexiim Domini
perveniant, ut sequantur in omnibus Rogaiianuni ,
quem jam in muliis rebus imitaii fuerant. Jam ergo
perveiierat ad conspectum Domini Rogatianus si((ni-
dem pervcnire ad conspectum Doiniiii idem est ac
Rogaiianum in omnibus sequi. Paraverat illis Roga-
tianus primum hospitium in carcerc. Ubi secundum
parabat , nisi in ccclo, antecedcns eos veluti metator
quidam ? Deniquc Deum precatur Cyprianus ut id
in quo antecedebat eos Rogattanus, in ipsis consum-
mctur et ad coronam perveniant. Ergo jam ad hanc
coronam Rogaiianus pcrveneraf, quam ciim in Decii
persecutione adeptus iion sit, sed anle c carcere
egressus sit quam Cyprianus c suo scccssu , nccesse
est hanc epistolain ad aliud tempus refcrri. Nititiir
Tilleniontius bis verbis, t viam facienlem, vos anie-
cedit, > ut Rogatianum probet non obiisse cum hxc
epistola scriberetiir. At quis nescit lingiix latiux
sterilitatem saepe cogere ut ejusmodi voces usurpcn-
tur ? Marlyres in Ep. lxxviu laudant Cyprianura

YITA SANCTI CYPRIANI.

quoJ, cum primus confltendi sigmim extulcrii, ipsius
anima t non tanium martyrum de saeculo jam exce-
denlium socia esse coeperit, sed et ctim futuris coe-
lestem amiciliaro > copulaverit. Simili prorsus modo
conressores horlatur Cyprianusin Ep. ix, ut Mappa-
Hcummanyremsequaniur. t Istum nunc bcaiissimum
mariyrent , inquit , et alios participes ejusdem con*
gressionis ct comites in (Ide stabiles , in dolore pa-
Uentes, in quxsiione viciores , ut cxlcri quoque sec-
temini clopto parilcr etcxborlor, ul, quos vinculum
confessionis et liospiliumcarccrissimuljunxitjui.gat
eiiam couisummalio virtulis et corona coelcsiis. >

Nou bclle accepit Pearsonius lixc verba, t si me
ad vos perveiure loci cotiditio permiiterel. > Ait
eiiim Cyprianum his verbis designarc t locum in quo
prxsens esse et conspeclu confessorum frui innxi-
me concupivil , sed loci , hpc est Carth^ginis, ubi
persecuiio jam fervebat, conditionem non permi-
sisse. > Ycrum hac vocc noti Carlhagincni , sed
episcopaJemauclorilalem dcsignari perspicitur ex plu-
ribusC)priani testimoniis; sicinEp. xi : tSoIliciiudo
loci nostri ct liiiior Domiiii compellii. > c Cum
jlli (marlyres) mcmorcs loci noslri ad roe litieras
dircxerint > (Ep. x ). t Coogruit ipsi loco el officio sa-
cerdoiii nosiri > (Ep. lxiii). Yid. Ep. lxv. Qiiainob-
rcni, cum ail Cypriaiius in hac Ep. lxxxi : c Saluto
Tos , fratres chnrissinii, optans ipsc quoque conspo-
ciu vestro firui, si mc ad vos pcrvenirc loci condi-
tio penniiterei. Quid eniin mihi optatius cl Ixiius
pos-sct accidere , qoain nunc vobis iiilioirere , ut
compiectemiiii me inanibus illis qux purae et inno-
cciiies et Doniinicarn lidem servanles , sacrilega
obsequia respucrunt ? Quid jucundius et subiimius
quam osculari nunc ora vestra, conspici etiam prse-
sentem ab oculis vestris? > cum hxc, inquam, ait
Cyprianus, indicat se hac una re deiineri quominus
invisat martyres, quod metiial ne dignitate conspi-
cuus oculos geniiliuin cffugere non possit. Nec ncces-
sc est eum abfuisse Carthagine ut sic scriberet : sua
enini illum dignitas, eiiomsi adfuisset Carthagine,
dclinere potuit quominus sanclos mariyrcs inviscrel.
Nain qui providebal ut martyres t noii glomcratim
ncc per niuIiUudinem siinul junctam inviserentur,
sed ut presbylcri quoque qui illic apud confcsso-
res > ofTerebanl, singuli cum singulis diaconis al-
ternarent (Ep. v), roulio minus ipse commisisset ,
ut in oculos gcntilium incurrens nova incendia com-
moveret. Quineliam hxc consueiudo antc Cyprianum
in Africa vigebat, ut cpiscopus confessores non iii-
viserel. Testatur cnim Cyprianus in Epp. x et xxi,
id seinper iii prx^lcriium sub antecessoribus suis fac-
tum esse, ut prcsbyleri oi diaconi plenissime circa
Evangelii legem martyres et confessorcs instruerent»
et diaconi ad carcerein commcnntes niarfyruni desl-
deria consiliis suis ct Scriptiirariiin praeceplis gubcr-
narent. Nihil ergo veiat quominus Cyprianum in
ipsa urbe nccossariis rcbus et antcccssorum excmplo
a confessornm conspeclu distentum hsec scripsisse
existimemus. Neqiie eliam dicere verebor non sic

loculurum fuisse si abfuisset Carthagine. Quomodo
enim absentem et in ahdito loco laientem sola digni-
tas a complexu martyrum arcerel, qucm in ipsa urbe
necessariae cautioiies ab hoc gaudio ct antecessorum
excmpla removissent? Ilinc in'Ep. ix, quam ad mnr-
lyres ei confessores in secessii scripuun esse constat,
non ait sccebsum suum in hoc sibi molcstum cssc ,
qiiod eos non possit invisere. Signincnt urbis desidc-
rium in Ep. xxxvii , at nequaqiiam ut in mariyrum
complexibus ha^rent, sed potius t ut prompius el li-
bens soleinni nrmisterio cuncla circa forlissimos
fratrcs dileciionis obsequia compleat. >

Nec congruit crgo hxc epislola Decii temporibus •
ncque eiiam Yaleriani perseciitioni, cujus priinuin
iinpetum suslinuit Cyprianus ; nec ei Kogaiiantis ct
Felicissimus, scd ipse aliis omnibus, ul infra vidcbi-
mus, facem ad conrilendum Cliristi nonicn prxtulir.
Mulio commodius referelur Epistoln lxxxi ad per-
secutionem Galli el Yolusiani, in qua Cyprinnus ncc
Curihagiiie expulsus cst, nec sponteccssit; at mi*
niuie dubium cst quin pro se ad aures et ad ocnlos
confessorum vic:irins liileras miserii, curo cos iovi-
sere exposita omnium ocults dignitas non siiicret.
Mense octobri anni ^% qiio Rogatianus et Fclicissi-
inus passi dicuntur in tabulis ecclcsiasticis , per.sccii-
tio saeviebat; cujus rei lcstis est Cornelius, qui mciisc
septemhri hiijus anni inartyr obiit. Pearsoniusex po-
puli . ferocicniis impetu, quem Rognlianus oxccpissc
dicitur, Epistolam lxxxi ad pcrsecuiionem Decii
pertinere concludit, quia sxpe iii hac perseculione
popularis temeritas in Cyprianum erupit. At in per-
secutione Galli eamdcni populi lemeritatem experiuR
cst Cyprlanus, ut ipse narral in E|)istoIa lv. Deindc
vcro horreiida illa pestis qux cuin Galli persecutiono
conjuncla fuit, inulto aptior videtur fuisse ad cien-
dos populares motus, cum calamitalis causa in Cliri-
slianos rejiceretur.

XXYII.— MIRA COAIIITAS S. CYPKIANI IN PESTIS CALAMI'-
TATE. — RELIGIONEM DEFEKDIT ADVERSCS DEMETRIA-
liUM.—TOTIUS ECCLESIiE CARTHAGINENSIS PROLIXA I.V
REDtMENDIS CAPTtVlS LIBERALITAS.

Ad persecuiionem accedebat liies horrenda qii.T ,
sub ipsis Deciis, ul verisimile est, incoepta, majoreiti
in modum siib Gallo et Yolusiano grassata esl. Ilic
Cypriani charitas in ipsis ethnicorum oculis enituir,
ei ad summam reipublicsc ulilitalem redundavit. Nnin
ciim ethnici omnes horrerent et fugerent coniagiu
ac suos iropie cxponerent, ac, jacentibus toia civitnic
cadaveribus , iiemo aliud quidquam respiceret nisi
lucra crudeKa, tum vcro Cliristi ct Dei Poniifex
plebem uno in Iocq congregatani vivido hortalu atl-
duxit ut pielatis orflcia noii solnm in domcsticos
fidei, sed in ipsos ctiam ethnicos conferrcnt ; ac clm-
ritaic inflammatus ea dixit qiix, si c gentiles audirc
potuisscnt, ait Pontius, forsiinn staiimcrederent. >
Distributa pjii; crgo conlinuo pro qualitate horoinuni
atque ordinuni ministeria. Mulli quiangustia pauper-
tatis bcncficia sumpius cxerc€{;fL|(|p|i^got^^^(pym|^

sump(ibus exhibebonl; compensantes proprio kbore
merccdem diviliis omnibus cb&riorem. Fiebat ilaque
exuberanlium operum largiuile quod bonum esi ad
ompcs, non ad solos domeslicos (Idei.

Intcr lias persecutionis et pestis calamitateSy scrip-
sit Cyprianus Ubrum -adversua Demelrianum , qucm
Pontiushis verbis designal: <Per quem gcniiles, re-
percussis in se iis quse nobis ingerunt, vinceren-
tur ? > Vcntitabat ad Cyprianum Demelrianus, euni-
que Cyprianus, « oblatrantcm adversus Deum el
verbis impiis obslrcpcnlcm , > minime idoncum ju-
dicabat quocum congrcdcretur, <*cum nec docere
indociicm possc sibi vidcrelur, nce impium religiono
comprimcre , nec furcntcm lcniiale cohibcrc. » Scd,
cum idcm Dcmelrianus dictitaret < quod bella crebrius
surgant, quod lucs, quod ramcs sxviant, quodque
imbres ct pluvias screna longa suspendant, > Cbri-
stianis impuiari, taccre ultranoluitCyprianu$;ac, ne
silcntium dirOdcntiae non v/^recundise tribuereiur,
liuic liomini respondendum esse duxit, < pariier ct
cxlcris quos ipse forsitan concitaverat, et adver-
sum Cbristianos odia malediclis vocibus scminando
comilcs sibi plures radicis alque originis > suaB < put-
lulatione i feccrat. Demonstrat igitur calamitates
non inde oriri quod Deum Ciiristiani colant, sed quod
eum gcniiles non colant, ejusquc cultoresomni cru-
cialus genere torqiieant: quamvis autem hx cala-
niiialcs ipsos etiam Cbristianos atlingant , cas tamcn
solis gcnlllibus nocere, non Christianis quos ad x^ler-
na gaudia perduciint. Lactantius (l. v, c. 4) minus
commode facium a Cypriano cxistimavit, ulad fran-
gcndum ct convincciKlum Dcmelriamim Scripturos
potitis quam poetnrum ct pbilosopborum tcsiimoiiia
citaret. Sed, prxlerquam quod adhiliendai erant Sci ip-
turrr, ut qnid Chihliani scutirenl, quid spcrarcnt,
iii promptu esset, inest profcclo snncti Sptritns tcs*
liinoniis tanta vis ac tnnta mojestas, ut vel eos qui
mnxinic obduruerunt, permovere possint. ( Vid. nol.
Balaz. )

llunc Hbfttm in pcisecuiione Galli et Volusiani
scriptuin csse patet ex tcstimonio Pontii, qni enrn rc-
censct inlcr libros de Lapsis et de Unitate Eccle$'i(e
l>Oht Dccii persecutionem scrtplos, et libruin de Pa-
tieniia^ qui persecutioiiem Valeriani antece$sit. Idein
ctiam cfGci polest ex bis verbis Cypriani (p. 221):

< Ut mcmorias taceamus anliquas, ei ultiones pro
cullorihus Dci sxpe repetitas nullo vocis procco-
inio revolvamus , documentum recentis rei satis est,
quod sic celeriter quodque in tania ccleritate sic
granditer nuper sccuta defensio est, ruinis rcruin,
jacturis opum , dispcndio militum, diminulionc cas-
trorum.» Legebaiur in superioribus cdiiionibus ,

< ruinis regum » » quibus verbis Dccios designari
existimarunt eruditi. Sed» quamvis Baliizius ei vcte-
ruin codicum auctorilate posucril < ruinis rerum, »
noii minus mauifcsta descriptio est eorum qux Deciis
ob vexalos Cbrisiianos evencrunt, ncc refcrri poiest
ad Gordianos aut Pbilippos » qui Cbristianos non
sunt persecuti.

ym SANCTl C\PRL\M. 148

Demetrianum quem Cyprtanus refeUit» alii pro-
consulem AfricaD, alii ummi ei judicibus fuisse
opinali sunt. Crediderim potius unum aliquem ex
snphistis fuisse ; idque satis persuadent crebrai ctMn
Cypriano disputaliones, calwnnise in Cliristianoa el
crimiuationes quas ei eiprobrat Cyprianus, neqtia-
qiiam indicans potestatem cum mala bac mente eon^
jiinctnm fuisse. Dccepisse erudiios bomines videnlur
lia^c verba (p. 219) : < Qui alios judieas, oliqtiando ct
tu es(o lui judei. » Sed lixe ad judicium forense
non pertineiit, nec Demctrianunv nominntim pelii
Cyprianus, sedgeneratim gentiles, quibus, ut ibidom
ait, vacabat < iuter ipsa adversa malos esse, et in
periculis taniis non de se magissedde alteroju-
dicarc. » Neque etiam ad Demetrianum propric
speclant kabc verba (p. 220): < immios, justos, Deo
cbaros domo privas, pairimonio spolias, catenis pre-
mis , carcere inckidis , gladio, bcstiis, ignibus ptr-
nis , etc., » sed generaiim ad omnes ethnlcos , quos,
ut fleri solet in ejusmodi orationibus, mmc stngu-
lari numerOy nunc plurali aUoquitur. Paulo aiitc
dicebat : < Adhuc insupcr Dci servos et majestaii .ic
nomini ejus dieatos injustis persecutionibus fatigatis*
Satis non est' quod ipse tu Deum non colis, .idhuc
insuper eos qui colunt sacriiega infestatione perse-
queris. »

Cypriaui hortatibus accensa plebs Cartbagincnsis

libenter arripiebat, si qua se daret occasio chariuiiis

exercendie. Quod tum maiime declaravit cum oc-

to Nuinidide episcopi gravissimo casu pcrculsi qtiod

plures Chrtstianos e Numidia , in his virgines Chrisio

dicatis, barbari abduxis^ent, opcm Cypriani implo-

rarunt. Tmu vero communis ccclesiie Carlbagincnsi

injectus t mceror atque cniciatus de pericolo v'n*gi-

num , pro quibus nou tantum libertalis sed et pu-

doris JActura dedenda » vhlebantur. Quapropter

< prompte omnes et libcnier ac largiter snbstdia nmn •

maria fratribus contuleruut , semper quklem sc-

cundum fidei sune ftrmitatem ad opus Dei pro.ii,

nunc lainen* ait Cyprianus/ magis ad opern sdi»-

laria coniemplalione lanti doloris accciisi. » SiTip-

sit itaque Cypriaims Epislolam lx ad episcopos

Numidi<Bf acmisit <$eslercia centum millia nummo-

riim , cleri et plebis collatione coUecta. » Rogai ci»s

sanctus Martyr ut, si quid tale deinccps acciderit, id

sine mora per litieras nuntient, < pro certo habentes

ecclesiam ( Carthaginensem) et fraleriiilalcm iini-

versam ne hxc idtra fiant precibus orare ; si facta

fuerinl, libenter el largiter subsidia prcstarc. »

Subdidit etiam Cyprianus nomina singnlorum qui

ad hoc opus tam necessarium prompte ac libentcr

operati fuerant, ut eis episcopi viccm boni operis

in sflcrificiis et prccibus reprssentarenl ; scd et

collegarum ei consacerdotum , qui et ipsi , cum pro;*

senies essent , et suo et plebis su» nomine quT-

dam pro viribus conlulerant, nomina addidit,

corumque summulas significavit et misil. Uscc

Pearsonius contigisseputatinilio anni 253, cum Galli

negUuentia bardaris nationibos kl RomaMirum finci

^ Digitized by V

M9 VHA 9A!<Cfl

fulUtts |4^|erel^ VIM a»t(eia vuleiur &iatui posso,
Vanc ciH&tol^in |M)M pex^eiUianciii Deeii SGripiani
((lisse. ^i «ittift eiMii iibriHn de L»p^$ eiun bacepis-
toia confer«^« feeiiQ ImeUiiei Caribagiuensea sic et
persecutioM expnrgetos» ei curis ac labeiibus Cy-
pri^i UusQttiatee fiusse^ nt eesdem esse vix agnoi^
ca$' Nam» euw antea plurimos in bac ecclesia dia<
turnitoa paoia eorrupisset» et palrimonii amor
aacriOcare aimulaeris adegissei»niiBC omnes, aceepto
rel in Numidia gesije nuatio, captivitatem frairvm
auam eompulant» omnes periculo virginum nuBrent
ei excrueiaaiur» oiunea ad redimeuda Dei templa
eerlativ opea suai efl\indunt, omoes preeaniur ne
lueo ultra llafit; sed, si (aeu fuerint, libenter et lar-
giter aubaidia pfomittuni.

SXyiU. •— Dfi uBRis ET spismis rosT PmECDTm-

NEH SCRIPtlS SUB YALBRUIIO ATQQfi IN PBIUQBPMS

stephan; PAP^t ANNO 35? ST 354.

Nen multe posi LucH martyrlnin, quod contlgit dlc
qulnto mariil bujos annl 353, electus esc Stephanus ,
forte quia Jam tnm Cbristianos respirare sinebant
nioitts in imperlo exciiatl. Nam mensemaio, utdoc-.
lisaimlseritiolsvidetttr, ultio sanguinis Gbrlstiano-
Tum In Gallo enituit, quem sul milites, cum repellen*
do iEmlliano, qul jam Itatlam oceupaverat, impa-
rem vlderent, imperio et vita spoliarunt. Cum autem
jEmllianos Ipse circa augusium mensem a militibus,
qui Imperium detulerant occisus Tuisset, imperio
potitus est nemine intcrpellante Valerianus, cujus
aH]uitate et extmio favore summa pax Ecclesiai af-
fulsit. SedySedatapersccutionis procella, pcstis ingra-
vescebat. Quamobrem Cyprlanus, cum nnimadver-
leret t in plebequosdam.vel ImbecIIIitate animi, vei
lidei parvilatc, vel dulcedine sxcularis viit^, vel
sexus mollitie, vel, quod majos est, verilatis errore ,
minus stare fortiter, nec peeiorls sui divinum atqoe
invietom robur exerere, » non prjotermisit occasio-
iiem deeendoi veritatis, ae prxstantissiinum de Mor*
ftt/l/Afe llbrom scripsit, in qtio deinonstrat ejus esse
Hiopiom tlmere qiii ad Ghristum irc nollt, eos au-
loin qul vere in Christum eredunt, laelari deberc cum
nd Chrhtum vocantiip. Narrat cpiseopuin quemdam,
qui peiebitt ut e morbo cvadcret , increpitum esse in
vi>ione : i Nobis qiiuquc Ipsis, inqiiit (p. 234), minlmls
ei oitremis qiiolios revelatum esi, quam froquenter
et manifoate de Dei dignatione praRccpluin est ut
contcalarer assiduo et publlce pra>dicarein fraires
noitros non essc lugcndos accersilione Dominica
dc sxculo liberaios ! } llnnc liUrum sic designat
Poiitius post oj)us <idversv$ Geuliles ci aulc libros de
Oitcreel Elcemasytia ac d^ Pc^li^nlia: i A quo Cliri-
stiani mollioris afiectus circa amissionem suorum
aut , quod magis esl , idoi porvforls eonsolareniur
apu fuliiroruro. i Seriptus videtur In pace sub Va-
loriano : nulla enim incst sigiiincatio persecutionis
cuHi poste coujunota); qulnotiam Cyprianus liac cala-
uiilaic Chrisiiaiios armari ot praeparari dcclarat, ui
foriilor se gerant cum pcrsocuiio venerit. 4 £xec-

ciruiAMi. m

dunt ecce in pace , ki fuii, lul» euro gloria sua vir-

gines , acccndiinlur lcpkli, constrlngttntur rc-

missi , excitamur Ignavl , desertorea compelhintur
ui redeani, gentlte eogimlnr ut credant, veius
idelium populus ad quielem voeatur, ad aciem re-
eens et eopieeus exereitna rebore fortiore eolligi-
lup, piigflatuptts sine meiu mortis eum praDltum
venerit , qui ad militiam lempciFe mortalitaiis ae-
eedit. » Hino eiiam nonnulll meium suum hoc no-
mine prijetexebant , quod sibi pesiis occasionem
inartyrli prinriperel; qoa excusalionc uti non po-
tuissent, si qoa tuue pcrseeutio adiium ad martyrlum
a|>eruisset.

Hime tamen llbrum sub Gatto scriptum existimat
Pearsonius , anno 253 , c quia argumentum ab Iii-
staiite perseeutione el aniichilsto vcniente ductum
late persequHur 1 Cyprianus. Sed , cum S. m:irtfr
jamdudiiin erederet mundi flnem et antichrisli advcn-
tnm instarc , hanc opinionein in ipsa iWam pace rc-
tinere debuit , eum pncseriim lues qune tum grans»-
baiur, una esse videretur ex rebus mundl (Incm
antccossuris. Hinc exdem mundi iieremitls et ant|.
clirisii appropinquantb suspleiones in libris et epi-
siolis post perseeutioiiem scriptis , nt In libro</€ Unii.
Ecc/es. (pp. 19^01200), et in Epistola lxviii, de
Bttnitide ei Mariiaie(p. 130) . Probabliius ergo est li-
brum de UwiedUaie sub Yaleriano scripium cssc
anno253 aut3,*li.

Liber de Opere et Eleemofyna post librum de Mor-
ialiiate a Pontio proxime recensetur, ac proiiide sub
Yaleriauo scripius est. Pacis tempus designat ti.vc
libri conclusio: < Si expediios, si celercs, inquit Cy-
prianus, si In hoc operis agoiie currentes dies ims
vel reddilioiils vei persecutiontsinvenerii, nusquani
Dominus mcritis nostris ad praemlum deeril. Iu
pace vincentibus coronam candidam pro operibus
dabit, In pcrsecutlone purpuream pro passionego •
minabit. »

Ad Initium anni 35i relertur Epistola LXix,qnnm
ad Fiorenlium Pupianum scripsit Cyprianus,cumja!ti
sex annls ecclesiam Garthnginensem gubernnret. Pu-
piaiius ille ante perseculloncm iu Ecclesia fucr.it ct
coinmunicaverat cum Gypriano; sed postea, schisnia-
ticis se adjungens, < iiifaiida, turpia, etiam gentilibns
exsecraiida , » de Cypriano temerc crediderat. Quiu
etiam liltcras ad eum scilbere aiisus est, in qulbus
judicein se eplscopl sul coiistitucns, diccbal saceido •
les humiles esse debere, scrupuliim sibicssc tollcn-
dum de animo in quein inciderat , Ecclesiam proplcr
Cyprianum portioncm sui iu disperso habere , omncs
quicum eo communicabant, polluto illius ore |)oIlu-
tos esse, et spem viioe seternse comniunicationis
lllius contagione perdidisse. Cyprianus Innoccnliam
suam ea quae episcopum decebat gravitatc ct con-
Btantia delendit, et impodenti obtrcciatori , si tcmo-
ritatis et superbisc atqiie insolenti» vel sero poenlton-
tiam agerc cocpcrit, veniam offeft; c Maneiite tanicii,
tnquit, apud nosdivinaccensurse respectu ct mctu,
ut priu^ Dominum meum consulain ^iH>^j^^<^^1
Digitized by '

iiKtwipacc iiq

.Gdogie

151 YITA SANCTI

dari et te ad communicationem' Ecdesise suse ad-
mitti sua oslensione et admoniiione permitiit. >
£x his patet bunc bominem non episcopum fuisse ,
ut nonnuUi sibi finxerunt, sed laicum Gypriani juris-
dictioni subjectum ; cui tamen sese nefario scbismate
sublraxerat. Nec verisimilior eorum opinio qui Pu'
pianum aliquid iu persecutione passum esse conten-
dunt,quia dicit ei Cyprianus (p. 121): f Ne fortecla-
ritaiis et mariyrii tui dignitas nostra communicattone
maculctur. > Et p. 122: c Persecutio euim veniens
te ad summam martyriisublimitaiemprovexit, me
autem proscriptionis onere depressii cum publi-
ce legereiur : Si quis tenet vel possidet de bonis
Cxcilii Cypriani episcopi Christianorum. > Sed ia
his verbis manifesia est ironia ; nec absimili niodo
Dionysius Alexandrinus Germani calumnias refellit :
c Sed fortasse Germanus, > inquit apud Euseb. (lib.
\ii, c. 11), c muliis fidei confessionibus gloriatur,
multa prxdkare potest adversus se gesta. > Quin-
eliam indicat Cyprianus noa defuturam repreben-
sioni materiam, si derebus a Pupiano in pcrseculione
et in pace gestis inquiratur. c De iis autem , inquit
( p. 124) , quae tu egisti vel in persecuiione vel in
pace , stullum est ut velim te judicare , quando tu
magisjudicem tc nostri constitueris. >

Non dubium est quin in Siephani papae primordiis,
ac pace sub Valeriano vigenle Cyprianus epistolas
Lxvii et Lxvm scripserit. Sexagesimai septimsB hxc
fuit occasio : Marcianus» Arelatensis episcopus , cum
se Novatiano adjunxisset atque ab Ecclesiae catbolicae
unilale discessisset, servis Dei pceniteniibus et dolen-
tibus et Ecclesiam lacrymis el gemitu et ^dolore pul-
santibus divinae pietalis subsidia claudebat ; et cum
ab episcopis nondum abstentus videretur, jactabat
se et pra!dicabatquod,Novaiiano studens ei ejus per-
Ticaciamsequens,acommunione se episcoporum se-
gregasset. Scripsit ea de re semel et iterum ad Cy-
prianum Faustinus Lugdunensis.Ejus litleris acceptis,
Cyprianus scribit ad Siepbanum papam , eumque
eliam atque etiam bortatur ut plenissimas litleras in
provinciam et ad plebem Arelate consistenlem diri-
gai , quibus abstento Marciano alius in ejus locum
substiluatur ; et cum mulli ex Tratribus annis supe-
rioribus sine pace excesserint , vel caeleris subve-
niatur qui supersunt, qui et diebus ac nociibus
ingemiscunt. Rogat etiam ut sibi significet quis in
locum Marciani Arelate fucritsubstitulus, ut sciat ad
quem fratres dirigere et cui scribere debeai. Hanc
epistolam Cypriano Launoius nbjudicavit , sed ejus
opinio sic inter eruditos explosa est , u( actum agat
qui eam refellere velii. •

Circa idem tempus aliares in Ilispaniis gesla cba-
ritatem Cypriani , qux Africai fimbus non contine-
batur, ad $uccurrendum exteris ecclcsiis commovit.
Duo cpiscopi , Basilides el Martialis , ob gra vissima
dclicla deposiii sacerdoiium jure ablatum sibi vindi-
care audebanl. Uicrque nefande idololalrio) libello
contaminaius; Basilidcs adhuc insupcr, prxler libclli
maculam,cum in infirmitaic dccumberet iu Dcum

CYPRIANL ist

blaspbemaverat, et se blasphemasseconfessus fuerat,
ct episcopatum pro conscientiae suae vulnere sponle
deponens, ad agendam poenitentiamconversusfuerai,
Deum dcprecans , e( satis gratulans si sibi vel laico
communicare coniingeret. Manialis quoque, praetcr
genlilium lurpia et luiulenia convivia in coUegio diu
frequenlata , et filios in eodem collegio exterariim
gentium more apud profana sepulchra depositos et
alienigenisconsepullos, aciisetiam publtce habiiis
apud procuratorem ducenarium obtemperasse se ido-
lolatriae et Cbristum negas6e contestatus fuerat. Ciim
uierque ob haec et multa alia dciicta deposiius fuissct,
Basilides, cujus in locum Sabinus de universx fra-
ternitatis suffragio et de episcoporum judicio subsii -
tutus fuerat , Romam pergens, Stepbanum longe po-
silum et gestae rei ac veriiatis ignarum fefellit, ut
exambiret reponi se injuste in episcopntum de qiio
fuerat |ure depositus. Nominatim non dicit Cyprianus
Martialem quoque Romam conlendisse , sed id saiis
indicat cum aii : c Sed nec Martialt potest profuisse
fallacia , quominus ipse quoque delictis gravibus
involuiusepiscopaium tenere non possit. >

Vidcnlur episcopi nonnulli in Ilispania depositis
illis episcopis favisse, sed Ecclesiae Legiouis et Astu-
ric£ el Emerilae scripserunt ea de re ad episcopos
Africanos, ac legatos miserunt Sabinum et Feiiccro ,
quos probabileest inBasilidis el Martialis locum sub-
slitutos fuisse. Alius Felix de Caesaraugusia , quem
Cyprianus fidei cultorem ac veriiatis defensorem vo-
cat, litteris suisconfirmavit quidquid ecclesix iil;c
scripserant ac Icgatis mandaveranl. Lectse sunt lii-
terx ci audiii legati in concilio xxxvii episcoponmi.
Cyprianus qui praeerat et alii episcopi respondeninl
per epistolam lxviii, Basiltdis non tam abolita essc
quam cumulata delicta , nec rescindi posse ordina-
tionem jurc perfeclam ; neque eiiam Martiali falla-
ciam prodesse posse; frustra tales episcopatum sibi
usurpare conari , cum inanifestum sit cjusmodi ho •
mines nec Ecclcsise Christi praeesse posse » ncc Deo
sacrificia offerre debere. Indignationein suam signt-
ficant adversus episcopos qui deposHis collegis fave-
bant, ac plcbi ipsi denunliant cum lalibus commii-
nicandum nun esse, eorumque conlactibus poilui qui
cunt iilis iilicila cominunicatione miscentur. Qux
qiiidem senienlia non modo habeiias non laxat li-
cenliae populari, sed etiam eam refrcnat, ne arbilratu
suo judicium de episcopo suo ferat , aul legilime or-
diiiatum ab aliis episcopjs rejiciens, aut legitimo
depositum reiinens.

XXIX. — DISSENSIONES DE BAPTISMO EXORTjE ANNO 255
EXEONTE : AC S. STEPUANUS ANTE CUM ORIENTALIBtS
QUAM CUM AFRIS CERTAVIT.

Tandem disserendo pervenimus ad celeberrimam
illam de hxreticorum baptismo conlroversiam , in
qua non parva haereticorum aut schismaticorum ma-
ntis univcrs(c Ecclesias bellum indixit , sed insignes
ecclesia:, Africa, Cappadocia, Cilicia etfinitinia; pro-
vincix dc re longc gravis;ii5ia cuin^ aliis ccclcsiis
Digitized by VjOOQIC

IW VITA SANCTI

decertaruni. Elsi auiem in ipso dtssensionis incendio
Itictuosa rerum facies exsiilit, tanien ex cominodis
qu^B in Ecclesiam ex bac controversia fluxerunt,
facile perspicitur eam Ghristo providente et dtspen-
sanie natam fuisse , non solum ut res tanti momenii
conflato et conspiranti omnium consensu aliquando
firmaretur, sed eiiam ut babeient posteri quid in
ejusmodi dissensionibus imiiarentur. Nam bapiisnii
bscreticorum defensores fraternae charitalis fcedus
non ruperunicumiis, a quibus maximam sacrameniis
iiijuriam fieri videbant isti autem et cum iis quos ne
Baptismo quidem initiatos putabaiit, et cum iis qui
Baptismum murieniibus infaniibus denegare, et Eu-
cbaristiam non baptizatis porrigere vtdebaiitur, com-
niuiiicare non dubitarunt. Initium dissidii refert
Tillemontius ad annum ^6 , quainvis non improbet
Pcarsonium, qui primum Cartliaginense concilium au-
tunino anni 355 habilum putat. Uterque prius in
Africa quam in Oriente pugnatum opinatur. Qui Ste-
plianumanno 255 obiisse volunt, dissidium citius
cxarsisse contendunt. Quanivis autem gravibus de
causis Stepbanum Tiliemontius et Pearsonius anno
257 obiisse existiment , vtdenlur tamen dissensionis
primordia nimium sero collocare. Probare aggrediar
controversiam anno 253 exeunle coepisse agiiari , ci-
liusque Siepbanum cuin Orienialibus quam cum Afris
decertassc.

1° Cur de baptismo disputari coeptum esse putcm
anno253, nuctor est Eusebius qni conceptis vcrbis
dcclarat (lib. vii , c. 4) Dionysium in liiteris ad Sle-
piianum de Baptismo scriptis indicasse c omnes ubi-
qiie ecclesias , molliio jam persccutionis furore ,
Novnti turbulentam novitatem detestantes mlerse
paccm iniisse. i Yix ergo desierat persecuiio cum
cxortnm de Bnptismo conlroversiani sedare Dionysius
conaretur. Porro, cum perseculio anno 255, sedata
fiierii mense malo, Dionysiiis dc Baptismo od Ste-
pbanum serius hoc anno exeunle scripsisse non vide-
tiir. Censci Pearsonius , non improbante Tillemon-
tio , erratum esse Eusebii , qiii quod dixerat Dioiiy-
sius de pacc post disseiisiones a NovaUanis excitatas
constitula, id de pacc persecutionibus eibnicorum
succedentc dictum crediderit. Scd, ut Eiisebius inm
oscilanter hallucinatus dicatur, gravem aliqiiam cau-
snm subcsse oportet. Distinguit accurate persccutio-
nis furorem a turbulentn noviiate, ct pacem inter
ecclesi.is iniiam a moliiio persecutionis ftirore. Quis
orgo crcilat in episioln Dionysii nihil omnino de se-
daia pcrsecutione dicluin fuisse, qiiamvis id Euse-
biiis legissc se tesletur? 2*" Dionysius in eadem de
Bapiismo epistola nuntiabat Siephano, ut eventum
oinnino receniem , sedalos esse motus quos Nova-
. liani hseresis in Orienle excitaverat. Sed, si cum hu-
jtis dissensionis fine conjuncta sunt controversiae
dc Bapiismo primordin., serius anno 253 poni non
dcbenl. Sic enim de scdata dissensione loquiturDio-
nysius , ut id iion inulio po.4 persecutionem conii-
gissc videalur. Qiiod cniin nil, c umncs ubiquc anii-
siitcs uuum idemque seniirc, c( ob pnccin inspc-

CYPRIANI. 151

rato faciam incredibiliter laetari, > satis iiidicat
malum antequam radices ageret compressum fuisse ,
et pacem sancitam cum metueretur ne disseiisio
ingravesceret. At, si usque ad annuin 256 decerta-
tum fuisset in Oriente de Novatianoriim senteiitia ,
non videlur incendium muUa dic confirmatum sic
exstingui potuisse , ut nihil omnino ne fumi quldein
superesset. Huc accedit auctoritas Cypriani , qiii in
epistoIaadStcphanuin, circa an. 254 scripta, testalur
Novatianum c semper relusum et refutatum et per
lotum orbein a sacerdotibus Dei abslentum. > Si
ergo totus orbis ui damnando Novaliano jam ' tuni
consenserat , epistola Dlonysii qu8e hunc episcopo-
ruin antea dissidentium consensum nuntiabat, ad
annum 256 revocari non polest. Aliud argumenluni
in eamdem sententiam suppedttat, quod secundo
loco probandum suscepimus , citius iii Oriente qiiani
in Africa deccrtatum. Neque enim si dissensio anie
in Orientequam in Africa exoria est, serius collo-
cari polerit anno 254 aut exeunte 253.

lllud autem dissidium prius in Cappadocla , Cilicia
et finitimis provinciis quam in Africa exarslsse paict
cx his Firmlliani in Stephanum dictis : c Quid liumi*
lius aut lenius qtiam cum tot episcopis per totuiii
mundum dissensisse ; pacem cum singulis vario
discordiae genere ruinpentein , modo cum Orienia-
libus» qiiod ncc vos latere confldimus, modo vo-
biscum qui in meridie estis? » (p. 450). Pr.tclarc
obscrval Tillemontius dissidium Slephani cum Oricn-
talibtis, quod Firmilianus commemorat, non de No-
vatiani scbismate, ut existimavit Lonobertus , scd de
Baptisino natum fuisse. Nam compressum fuit iii
Oriente boc scbisma initio ponlificatus Siephani ; iiec
Orienlales, in his Finnilianus , minus siudii qiiain
ipse Stephnnus adliibuere iii boc cxstingiienUo scbis*
mate , nedum pnx inter cos et Siephanum rumpcre-
tur. Perpauci huic schismaii favebant , idque Antio-
chia!;, ut patct ex Epistoln Dionysii ad CorneUum
apud Euseb. (!ib. vi, cap. 46)- Loquilur ergo Firmi-
lianiis de Baptismo. Iliud auiem ex ejiis verbis col-
ligitur non eodem teinpore Stephanum cum Orionia-
libus et Afris deceriasse, sed varii<i teniporihus ct
modis ; ac res Orientis lenius se habuisse tiiiii cuni
in Africa mnjorem in moduin turbarentur. Uinc idcin
Dionysius in epistola qiiain, mortuo Siephano, nd
Phiieinoncm presbytcrum Bomanum scripsit, dcprc-
catnrcm se pro Afris solis interponit; ntque, iit Ro-
manos demiiiget, demonsirat (apud Euseb. Hist. I.
VII , c. 5 ) c non ab Afris solis hunc morein tun<5 pri-
mum invectum fuisse , » sed idein antca ab Orieiiia-
libus in conciliis* statulum ; quod quidcm pcrabsur-
dum videretur si istis Roma placatior qiiaiu Afris
non fuisset. In epistoln aittem ad Xystuin de Slcplia-
no ojusqiie cum Afris concertatione disscrcns niebnl
c prius illum' ad se scripsisse de Heleno et de Firini-
liano , ac de omnibus dcniqiie sacerdotibus pcr Ci-
liciam , Cappadociam cunctasquc finitimas proviii-
cias constitutis ; scse ob eamdein causam ab illorum
coininunion<f disecssunim, co quod, nicbai) hicrc- j

Digitized by VjOOQIC

llcog rebai^lzajenl. i^ Hlud |^*m&&»giiiiml««siSte*
pkauuM) ajite 4e eodenA bscrcU^iiw bftj^isiiv» chsi
Cilicia el (l«iiiials |^ovittcii& 411^ cw» Africa pii^-
na&se; et cum aiM f>ioaj&^ dc HeleiM) ei Fiiuu-
liana graviur %ucrerciiir» ikhmIuhi Cyprianiim el
A(ricaj)os episco^ UU iii offcasioneiu veiusse.
Quo4 auiem ad4elKki Piotysius ^ c dc lus omui&ms
ego ad BUiJtt scrlpsi eraas auiue oUiesiaos; » (luis
cx bis verbis uen colliga^ episiolaiD iUaw quam »
icste Elusebio» uuam ad Siephaauoi scrifsit ^ ikui
Afrorum» ul opinaii suut Tiilemooiius ei Pearsonius,
sed eorum causa seripiam (uiase de quibus Sieplia-
Dus scripserat, nem^ Ue)cni ^ Firiuiliaui» qui
p« oiude iUius opeca ei comttendaiiaue prius usi suni
quam A^rU Illud ctiam iu q« quam refettipiiis opi^
nioue occHrrii inoommodi» quod uimiuui multi evcu*
tus a TiUcmoniiq ei Pewonio inira aooum conclu-
duutur ; Ures synodi Caribagineuses , iot Cypriaui
epistolx, Stepbani liiierae ad Oiouysium et ad Cy-
prinnum, cju$i|ne modo oum Orientalibua, modo
cum Afris disseusiOQes, Longo salius esi baiic rerum
gi^siarum varietaiem temporibus disiii^uere.

Sed forie objieietur qu<Mi ait Eu^ebius lib. vii,
c. 3, Kfi^os T^ tift KuvpMve;, eic« c Primus eorum
qui lune exstilere , Cyprianus , Caribaginensis epi-
scapua, lurreiicos nonniai per baptismum ab errore
priiis piiigaios admitiendos csse consnii. 1 Gcrar«
dus, Joanues Vasaius et Valesius Eusebium erroris
accnsant ; sed PearsoniuSt etsi recie abaenrat adver-
sus Yalesiuiu i^m Euselui verba npskr^ tAv rixt ita
reddcuda esse, c pfimns eorum qui tunc exstiiero» >
nou auiom ut V^lesius, c primus omnium* » paruin
iamen iu Eusebio i>urgaudo promovii. Nam, cum Fir*
niilianus Cyiuiani a^qualis liasroticQrum baptisuia
bmge anie Cyprianum rejccerii iu coucilio lco^
nieusi , oui se ioicrfui;»s6 iestatur iu cpistola ad Cy-
priauum t aeqqe Eusebius errorls arguetur» sivo omi'
niutn, sive giqualium primum bxe statuUso Cypria*
uum dixerit. Longe ergo probabilius idoirco primas
Cypri»no deferri, quia plurimum ponderis buic sou*
ttniiai addidii • eique mullo celebrior eistiiii quam
Orionialibus cum Sieplump conirovorbia.

XXX. — ORDO ET SERIES RERUM |N AFRtCA GESTARUM
ANiNO fS5 ET ^oQ, USQUE AD COXCILIVII TERTIUV
CARTnAGINENSE.

De iniiiis liujus dissensi< nis in Africa non valde
laboranduin ; nani iota res in conjcciiu-ia |)osiia.
Pcarsonius lurimum concilium Carihagiuense revor
cai ad auiuninum anni 2bS. Tillemontius , qui om^
nia intra spaiiuin anni ^G concludit, non improbat
Pcarsonium ; nec forie improbeiur si quis aii ipso
anni 255 iiiiiio couiroversiam deducai. Uoe lanium
siaiuere possumus prius iiiter se decertasse Arrus
quam cum Stepliano. In Epistola ad Numidas rc-
felluntur c qui baerelicos asscrunt. 1 Tangit eosilom
Cyprianus in Epislola ad QuvUum. c Nescio clcniui ,
iiiquii, qua pnesumpiioneducunturquidam dc col*
legis nosiris, ut puient eos qui apiid iiasreiicos

CYrMANI. IM

lincli sunt, quando ad noa veAeriiU, bnpliaari oon
oportere. k Nec iamca kae iaaiitiitaruiB vaFieiate
pa3( olgtntia diasitiiere, ul ei EpMlah «d SiepJia^
mm p0rspieUttr. c Ca^tenm seimus» m^nii Cypria^
nus, quoidam ^uod semel inbiberiui aoile depo^
ncro, I neci praposiium « aunni faeile mniare» nod
9olva inief eoUegas pAciselcancardisevincula^iise*
dam propria^ qu;e apud so temel sinl iisurfatn,
retinere. 1 Nonnulloa es Africa episoopos poiere
videniuv hijco Cypriani verba ii\ Ep. nd 4idNiiiiiiiciu x
c Ei nnno apud qnosdaoa de noairis ksiretieoruiu
haptiama occcip^^tum asseritur« 1 Per enuMleiii Ju*
baianum venil iu Cypriani manus epitlobi tiOo^rtu»
rekapiizamH» aertpla. Sed en aee a Slepbaao pnpa ,
nee ab nllo ex transaiariais eplscopit (lunc euim
recia via Caribaginem ad Gyprianuni porvenissel ) ,
sed ab Afrormn aruina videinr elucubraia. Ipso
etiam iubaUpus aon uapino aasenileb:itur Cypriano,
aed atecsuai rebapiiialioni animuro signiiicaliat ,
quia NovalianensQS, si quna at Ctlholieis in fiarics
8uasairu)ereni/barreiidu e,ds seelere rebapiiaabaui.

Decem ei aelo episcopi Numldafi occasioncai Cy«
priano priiui dederunt senieutiae sus p:dam et aperto
pra>dicun(lffi. Eisi cniin bapiisma ab baereticii admi-
uisiratum rejicere soiebanl, tamen euin syiioilus Car-
tliagine bahereiur» oonsulendam ilUiu duxeruiit
c de iis qui apud hxrcticos ei scbismalicas baptiiiari
videniur, an ad Eceieaiam eaibulicaiu, quaB una
esl, veiMenle% bapUawi debeant. 1 Cyprianiis ct
^lii episcopi , immero ](xif, ut patetex titulo E]u-
siola) w, laudani Nmnidas qiiod c el ipsi veritatCMi
ci firmitaiem eatboiicaa rcgidaEi iencant, seqiic il(i<i
asseniiri profiieutur ueminem foris bapiizari cxiia
Ecelesiam posse, 1 Nun mulio post consultus ca-
dem de re Cyprianus a Quinio in Mauriunla cpi.
scopo per Luoiauum presbyicnim , seripsit ad euai
Epistolain lxxi atque ut sciret c quid nuper in cmi-
cilio coepisoot)i cum comprosbytoris qui aderant , >
cenauisseni , cjusdcm episiolaa eKeinpliim jlli misit.

NoquQ etiam multum clfluxil tem|>oris iuier banc
episiolam el eoncilium sccundum Cariliaginense, c iu
*quo mulia quidem prolaia aique irausacia suni,»
sed illiid iu primis, quod Sicpbano paps Cyprianus
ixx episcoporum qui cum ipso sederant nomine
perscribii eos qui apud bairetioos vel schismaitcos
|inc|lsuui»redeunles ad^fcolesiam bapiiaari oporie-
re. Iit Cyprianua testaiur c diligentcr niiper cxproi-
aum I fuisse, rum in cpistola ad Quiuiuni^ lum iu
liiteris ad epiicapoB ^mnidoi. Utriusque cpi^ilu^-e
exemplum mitiit SieplianQ cum Epi^tola ixxu. Ad-
dit in eodem concilio staiuium esse coiiscnsu ot
auctorilate communi c ut eiiam si qui prcdbyieri
aut diacoiii , qui vei in Ecclesia eoibolica pi iiis or
dinaii fuerint , el posimodum pcrndi ae rebcllcs
Gonlra Eccleiiam steieriut , vel apiid bacreiicos a
^iscudoepiscopis ei anilcliristis contra Cbrisii or«
dinaiionem profana ordinaliono nromoii siiit, et
coulra allarc unum atque divinum sacrificia foris
fulsa ac sacrilega oflerre conatt^s]ni^eo8|qj^oque
Digitized by '

"C^SWglF

\S1

vrPA !mcn ctpriam.

«ss

Iiae cdadkioBe susci^ cum reverUintur , iit eoin-
miiiuceut laici, etsatis kabeant quod admiiluniur
a<l paeein qui hostes pacis exstkerint, necdebere
eos revertentes ea apud nos ordinatioms et ito-
noris arma retinere quibus conira nos pugna-
verint. >

Ad boc tempus reFcrre cogor lcgationcin episcopo-
rum (]uos concilinm Arricanum ad Slcphaniim raisit.
Iloslegatos cpiscopos, aii Firiniiiaiiiis » sic snscepit
Slephanus, i ui eos nec ad sermoncm saltem collo-
qiiii commuuis admilterct, adbuc insuper.... pric-
ciperet rralerniiati onivcrsnc ne quis eos in domtim
suam rcciperel, ut venicntlbus non soluin pax et
communio , sed et teclum el Iiospiiium negareiur i
(p. 150). Qiierilur cliam Firmilianus quod Cypria»
num Sicphanus c pseuiiochrislnm et pseudoapostolum
et dolosuin opcniriuni > dlccret (p. 15f). Haec pro-
feclo increJibilia cs^cnt , nisi niterentur duorum lio-
minum teslimoiiio, quibus TmIcs derogari non possit,
Firmilianum dico et Cyprianum , qui Firmiliani epi-
stolam latine reddidit, aul snllem auctoritnle sua
cvutgavH. Sed examinanda nobis sunt singota Firmi-
liant ver bff, lum ne iflius qnerelis, qute sua spoiite sa-
tis graves suiit, aliquid addatur» tum nt qno teinpore
et modo b;ec acta sint dijudicemus.

Illad primo perspiccre roihi videor, hos Icgatos
non niaxima celeritnte venisse, sed famnmeorum
advcnlns pr.Tnuntiaitt faisse. Yetuit enim Slephanus
ne qnis eos dotno cxciperet, i nl venieniibiis non so-
Imn pnx et commnnio , sed et (ectam et bospirimrn
ncgardur. » Nondum ergo veneranl cnm baec Ste-
pbanus ediceret, ctii spatlnra dederuiit tmn de ipso-
rom adveniu, tum de rebus in concitio geslis cogno-
scendi. Atque inde coIRgo hanelegationem non possc
ad tertium concilium Carthaginense referri, quam-
vis TiHcmoniio secos viilcatnr. Constat cnim Rogn-
tianimiaCyprianoin Cappadocinmmissomnon fuissc
nist postqunm legali episcopi Roma reversi sunt. Scd
cnm concillom teriium Carihaginensc calendis sep-
tcinbris celebratum fuerit , ac Hogaiianiis , (esie Fir-
miliano, redire fesiinaverit, quui hibernum lempus
nrgebat , quomodo fieri poiuit ut posl concilium
cpiscopi legati Romain ivent ac redirent, ac post
eorum reditum Rogaiianus in Cappadocinm missus,
redeundi anle hiemem spaiimn haberet? Fatctnr Til-
lemontius b»c noii facile fleripotuisse; ted taii.cn
non repugDarecontendii, posiio vidclicet uiramque
If^ationera ituro et reditom accelerasse. At videmus
cpiscoporum qtii Roiuam missi sunt, adventum non
vnlde celerem sed poliusiardum extitisse; qiiod qiil-
dcm si aiiimndvcrlisset Tillemontius , crcdo aliter
jfidicaturiim fuisse. Prxtcrea, cum Stepbnnusiii Epi-
stola ad Gyprianum, qua) aute concilium tertium mis-
sn est, absiFncndos putet rebaptiznnies , valde dubitu
an boc conciliom Icgntos episcopos ejusmodi pcriculo
cxposuissel, ul eis Roino} communio negnrclur. Pro-
b:ibilius ergo est Icgationem posi sccundumconciliuin
missam fttisse.

Irlttd ettain ex verbis Firmiliani deduci potest, edi-

cluni Stephani non oawino m: vera coUatum fUisse»
i"* liicredibile est tn tam saacta Ecelesia comraissunif
ut legaii episcopi negatum a fralribus hospitium apud
inrtdclcs quaererent. ^° Dlsiinguit Firinilianiis lec-
tum et bospilium a paee el comhiuoionc et sermoiic
colloquii communis: declarat conceptis verbis epj-
scopos c nec ad sermonem saltem colloqun commu-
nis > admissos fuisse : quod autem spectatad tcctuni
et hospitiuui, minas tautum et jussa exprobrat « non
rem ipsam, quam tamcn non videtur omissurus fiiissc
si boc etinm bunianitatis officio caruissent. 5*" Vcri-
similc cst in Ecclesia Romana, qusR sanctis preslTyteris
nbundabat , aliquos lunc cxsiitisse qui se Stepli:-
num inlcr et Cyprianum medios interponeront ; ac si
minus impctrnrent a Stcphano ut lcgnios ad com-
niuiiioncm et colloquiuin adniiuerct. saltcm eum
deterrercnt quoniinus hospiiio eos excipi vetnrct,
Neqiic cniiii aplidri tempore collocarcpossumus qnod
aitDionysiu$(apudEuseb. Hist., lib.vii, c. 5)inepisl.

ad Xt/ilum : x*i TOtf «y«7t>7T*7f S\ ^/i&v x*i <rufAitpf9€\j'
rip'ji( A/&vuflr^« xai ^i^yi/AGyt, ao/u^xpo/f vpiripQyf STepi»*»
yfVO/XlVOtf, Xflt/ TZtpi TUV «tUTMV ^oi vpAfoufft • it^^TFpov /*?v

hUyttf XXI vuv ti 5/* 7t).8r6v«v iiziwrtiXA^ € Scd etcbaris-
simis fratribus el compresbylcris Dionysio ac Phile-
moni, qiii prius Stephauo assensi fuerant, deque iis-
deni rebiis ad mc scripserani, antea quidem breviter,
nnnc vero pfuribiis vcrbis scripsi. > Liqucl cx bis
vcrbis DionysHim et Pbilemoncm, cnm antea in om-
nibusStephano asseniireniur , postea ab eo aliqaa m
re dissensisso. Perabsurde auteni Launoius (loro. viir,
p. 605) ex his conchidil hos duos presbyteros , cnm
aiiiea Bapiismnm ab h:croticis datom non rcjicereni,
posten in Cyprianl sentcniiam concessisse. Pcrpan-
cos fore arbitror qul Launon .coiij6cturam non ex-
plodant. Non enim hic tain agilur de dogmate quam
de dogmalis dcfendcndi ratione : nec Stephani doc-
triiinra improbnl Dionysius, quippe cnin illam ipsc
sequcreiur, scd In eo Icniiatem el aninii modcrdtio
nein rcquirit. Quaproptcr, ciim ait Dionysiuin ei Ph:-
lemoncm Siephano prius assensissn , deque Hsdcm
rebus ad se scrlpsissc ; id accipi dcbct dc hac Sie-
phani sententia, noii communicandnni esse cmn lle-
leno el Firmiliano, et aliis rebapiiianlibus; qn« prnc.
cipua fuit et discordiarum origo, ei curamm ac sol-
liciludinuin Dionysii materla. Quod si Stephani agcn-
di rationem Dionysius et Philemon probare aliqnando
dcslcrunt , tum mnxhnc vidciilur id fecisse cum ettin
ad exlremas ilfas discordi» signiiicnliones effcrri vi-
dcrunt ; nec iinmcrilo eoruin sapienlia mitlgatum
exisiimamos cdicium Stephani, quod ne ipse quidem
Firmilianus ad exitum pcrdiicium fuisse dicit, nt le-
gaiis episcopis lecturo et hospitium negarctur.

Jnm vero Tillemontii rationibiis non difflcile est
respondcre. Ycrisimile esse non putat Stephaiium
ad primuin decreti Africani niiniium tam vehe-
mentcr exnrsisse. Scd Iisec dirnculias, quse Tillemon-
tio , dissensionem in Africa incoepisse existimanti,
inagna videbatur, ex his qu:edeOriente diximuseva-
uescil> Nec jani inirum est sl Stephano, his qu» ipsi |^

459 VITA SANCTI

«um Asiaiicis interccsserant accenso, novas faces do-
loris Africana dpcreta admoverunl.

Quxrit cltam Tillemontius cur Stepkanus ad Cy-
prianum scripserit, si Icgatos, nec ad communionem
nec ad colloquium admisit. At minime rcpugnat ut
duo illt quos diximus presbyleri a sancto Pontifice
impetrarent ? ui saltem ad Cyprianinn scriberct ;
quamquam Stephanus , cum liis in litlcris rebapii-
zantes abstinendos putcl , non multum videlur a sua
in lcgatos agendi ratione disccderc.

lllud etium argumenti loco sumit Tillemonlius,
quod Cyprianus in conciiio terlio Caribaginensi nibil
de bis inlegntos injuriisdixerit : unde scriplordoc<
tissimus concludii legationem post concilium tertium
collocandam esse. Sed hoc silentium lenitati , qux
summa fuit in Cypriano, iribuendum. In litteris au-
tem ad Pompeiuni, in quibus Stcpliani epistola rc-
fellitur, nonnulla S. Murtyri durius in Stephanum
dicta exciderunt, qusc in lanta animi moderatione
conceptum cx m:)xiniiscontumeliisdoloremindicant.
Idem probant baic vcrba ex Epist. ad Jubmanum^ quac
ante concilium lertium ac non mulio post secundum
scripta est : c Cur procvaricatores veritatis , i inquit
(p. 153), c cur prodilores unitatis exisiimamur? >

Legationem proxime secuta est epistola ad Jubaia-
num episcopum. Is consuluerat Cyprianum de bap-
tismo ab haTCticis dato , shnulque roiserat epistolam
non a sc sed abalioscripuim adversus«entcntiam Cy-
priani. Refcliit hanc epistolani Cyprianus, cl summo
studio colligit quidquid ad causse sux defcnsionem
valere existiinabat , servaia semper animr modera-
tionc et charitate, qua nihil anliquiiis habebnt; Miltit
etinm Jubaiano cxcmplum epislolacoi/ Numidas et ad
Qutnlum , acfortc ctiam proxima; synodi decreta, dc
qiia sic loquitur : c Ct nunc quoque cuin in unum
cunvenissemus tam provinciaD AfricaequamlSumidis
episcopi numero septuaglnia et unus, hoc idem de-
nno scntentin nostt a firmavimus > ( p. 120). Ex qui-
bus paiet Iianc epistolam noii multo post conciliuin
scriplam fuisse , sed tainen poslquam a Slephano lil*
tei*ac venissent : iiam in Ep. ad Stephanum lestaiur Cy-
prianus nonnuilos a se disscniirc, c sed salvo iiiter col-
Icgns pacis et concordiac vinculo. > Conlra in Ep. ad
Jubaianum aii (p. 1!29) : c Cur prxvaricatorcsrerilatis,
cur proditorcs unitatis existiniamur i (pag. 152). Jam
luin ergo desiderabat iii adversariis suis pacis eicon-
cordio! studium quod scribens ad Stephanum
laudaverat.

Misit Jubaiano aliud munus , libellum de bono Pa-
lientiiB, de quosic loquitur (p. 137 ) : c Servaiur a
nobis paiienler ei leniter charitas animi.collegii honor,
vinculum fidei et concordia saccrdotii. Propier hoc
etiam libellum de frono Pa/iVii/iip, quantum valuit nos*
mediocritas, permitlenlc Domino et inspiranle,
Gonscripsimus , quem ad te pro mulua dilectiond
transmisimus. i Praeclare obscrvarunt erudili viri
tnni allemperale scriptum cssc huiic libruin, ut con*
trovcr:iam qu.c lunc fervcb.a, noii inagis ailigcrit

CYPRIANI. 46j>

Cyprianus , quam si nulla prorsus exstitissel. Noii
inulto post alium librum de Zelo et Livore scripsil
eodem consilio . Uterque recensetur a Pontio post
librum de Opere et Eleenmyna,

Cum liltcraj Slephnni in Africam perlatajfuissenl,
Pompeius Sabraieiisis cpiscopus , idem , ut verisi-
mile est, qui ordinationi S. Cornelii iiiterfuerat, si-
gnificavit Cyprinno cupidum se esse cpistohe' Stephaui
vidcndai. &lorem ei geiitCyprinnus, aique hnncepi'
siolam refellii paulo commoiior, qiiod Slephaniis c sa-
ccrdotcs Pei veritalem Cbrisii et Ecclcsijeunitalem
tuenlc.> abslinendos i puiarct (Ep. lxxiv). Simul
Pompeio inisilexempla aliaruin epislolnrum in quibus
de bapiizandishajrcticis disscruerat.

Liber de Baptismo luereticorum^ cujus auctor cpis-
copuserat, utalias probabiinus, tam indignis conviciis
Cyprianuin appciit, ul scripium csse non dubitem
post illud tempus quo Cyprianus ad Siephanum scri-
bcns , iis a quibus disseniiebat , servatx cbaritatis et
concordlas tcstimoniuni tribuebat.

Scripia eliam Epistola lxxv ad Magnum , post -
quam dispumtlonis «slus nonnullos ex Cypriani nd-
versariis in convicia et ninledicu abripuerat. QuoU
enim eos c pcrtinaces ei indociles i vocat; quod ail
c praivaricalores fidei aique Ecclcsix prodiiores i,ntra
ipsa sepia Ecclesi;e contra Ecclesiam stare « > de-
clarat ha:c oratio illius duiorem , qiiod animi niode-
raiionem et unitatis &tudiuni, cui maxime consulium
volebat, in omnibus advcrsariis non reperiret. Hanc
tamcn epistolnm Baroniiis cl Penrsonius primani om-
n'.um dc Bapiismo scripiam volunt , quia in ea Cy^
r rianus priores epistohis non coinmeinorat. Sed nc
hicc quidem epislola in lilleris ad Quintum et Jubaia-
num et arios memoraiur. Prjeterca videiur Magnus ,
ut observat Tillemoniius, priores episiolas Cypriani
noUis et perspectas habiiisse : asscntiebatur cnim ci
in omnibus, nc uiius tanlum illius aaimo scrupnlus
insidebai, an inter caeleros ba;rciicos ii qui a Nova-
tiano veniebant , baptiznndi cssent.

Quiesierat etinm Magiius quid Cypriano de illls vi-
dcieiur c qui in infirmitate ct languorc gratiaiu Dci
consequuniur, an habendl siiit iegitimi christiani, i eo
quodaquasnlulari iion loti sint, scd perfusl. Respondot
Cypiianus ejiisraodi bomines legiiimos csse chrisiia-
nos, ac parvi refcrre quod perfusi aut aspersi fiieriui.
Sic autcin eos carpit qui baptisma haercticorum pro-
bnnt , el Baptisino ecclesiastico majesiaicm snam ct
simctitalem derogabant, ut Roinanam Ecclesiam mn
obscure designel, in qua noiuin est clinicos a clero
exclusos fuisse.

XXXI.— DE CONCILIO TERTIO CARTHAGINENSI -MITTJT
CYPftlANUS ftOGATIANUM DIACONUM AD FIRMILIAMM.
— DEEPISTOLA FIRMILIANI AD CTPRIANUM.

Immodtrala adversariorum sludia justissimam mc-
iiiendi causnm nttulerant Cypriano ne qiiid vuhicris
unitaliEccIesix inurerelur. Qiiare, ut tanto malooc-

16! VITA SANCTl

currat, rrcquontius quam aalcaconcilium cogit, et
cum episeopis nouuullis exterarum genlium consilia
fovenda: paiis ct unitalis conjungit.

<Juo aulem anno babita sil bacc syuodus opera^ pre-
tium cst inquirere. Totares pendet cxmoric Siepbnni
pnpx; nam,cumnemodubiletquin diesecunda Augusti
obierit, necessc estul concilium Cariliaginensc ter-
tium, quod eo adbuc viventc calendis septembris
habitum est, uno ante iliius mortem anno habilum
dicatur. Satis autem inter omnes convenit Stepbanum
ordiuatum fuissc anno 253 , scd alii duos tantum an-
nos sedisse, et anno 255 moi tuum essc existimant :
alii qualuor ei pontiflcatus auuos tribuunt , ejusqiie
mortem referunt ad aunum 2.*>7. Postcrior senteniia,
qiiain Tillemontius et Pearsonius secutt sunt, solu-
lior cl explicatior videtur. Nam, si mors Stepbani fc-
fcraiur ad an. 255, concilium tertium Caribaginense
rcferendum erit adcalendas septembrisanni25i,si-
niulqueconcurrentStephani cum Afris ct cum Orienta*
lihus concertationcs, qiias temporibusdivisas essepro-
kivimus.Uuc accodunt rationum momenia,quibusTii-
lemontiusct Pearsonitis nituntiir;illudinpriuns, quod
FirmiJianusin Epistola ad Cyprianum testetur c ante
viginti et duos fere annos temporibus post Alexan-
tlrum imperatorem multas accidissc calamiiatcs per
(..ippadociam et pcrPontiim,utexbocpcrsccuiioquo-
qiie gravis adversum nos Cbrisliuni nomiuis ricret. i
Uiiamobrcm, cum Alcxandcr mortuus sii anno235,
annus ab ejiis morle vigesimus secuudus idem pror-
sus ac 250 , :ic proinde boc maximc anno fervebat
d.ssidium dcBaptismo nondumquc Stepbanus obieral.
2* Si mortuus fuisset Stephauus anno 255, quo-
niiido Cyprianus, qui anno 258 idibus scptcmbris vi-
lani pro Cbristo profudil, tamdiu conticuissct in re
lauti momeuti ? Nibil cnim |>cr totum illud tempus
as^iguari possel quod ab eo aut ad causnc sux deien-
sionem, aut ad rcrum pacificaiioncm factum dicerc-
tiir. Sed, si controvcrsia de Baptismo ad annum 256
rcferatur , non valde mirum videbitur quod Cypria-
nus post lertium Carthaginensc concilium, post scri-
ptas ad Firmmanum litteras, conticuerit, qnia pcrse-
cutio, qu;c cum anno 257 incoepit, his rcbus agitandis
locum non rellnquebat. 3'' Piuribiis argumcDtis pro-
bat Tillemoniius S. Steplinuiim martyrem obiisse;
ct cum persccutio non cxarscrit nisi anno 257, inde
concludit sancti illius papnc mortem ad mensem au-
gustum cjusdem anni refcrcndam csse, ac proinde
concilidm Carthngincnse teriium, quod co adhuc vl-
vente cclebratum est, et lilteras Cypriani ad Firmi'
lianum, qiise pariter sub boc Pontifice scriptos sunt,
ad annum 256 pertinere.

Prxcipux dirncultates qua: hanc Tillemontii et
Pcarsonii senteiitiam obstruebanl, solvl posse viden-
tiir cx bis qiiae modo obscrvavimus de dissensione
£crius in Africa quam in Oricnte exorta. Hac eiiim
iiotata distiiictione, nibil jam officit auctoritas Eusebii,
iiec necesse est accurato scriptori naevum absurdum
^fringere. Fatetur Tillemontius non facile cxplicari

CYPRIANI. m

possc cur Dionysius Alexandrinus , si Xystus ne
totoquidem anno prtfuit, tres tamen ad eum littcras
dederit, idque persecutionis ci exsilii molestiis dc-
tcntus , cum ad Stepbanum illius decessorem, sub
quo acriores erant discordix, semel tantum scripsis-
set. Hxc difficulus, qux prima specie de Stepbani
annis aliquid dcmendum et Xyslo addendum suadei,
non leviter imminuilur si Dionysius de rebus Oricn-
talibus ad Stcpbanum ac postea de Africanis ad
Xystum scripsisse dicatur. Nam, cum dlssidium Ste-
pliani cum Orientalibus non illudquidem composituni
fuisset, sed tamen demitigatum, ac istis consuctudi-
ncm suam pacitice retinentibus belluro, ut ita dicam,
in Africam postea translatum fuisset ; miuimc mi-
riim si Dionyslus non amplius ad Slephanum scripsil,
nec ante studium suum ad res paciflcandas exsusci-
tnvit quaro de rebns Afrorum, qui illius opem for-
tasse serlus implorarunt, cerio cognovissei.

Cxstanl acta hujus lertii concilil Cartbagioensis,
cui adfueriint ex provincla Africa, Numidia et Mau-
ritania cpiscopi lxxxv, vel etiaro lxxxvii si nu«
merentur duo abseotes , Pompeius Sabrateiisis ct
Dioga Leptimagnensis, qui vices suas Natali ab Oea
commiseranl. Cum ergo in unum conveiiisscnt calcii-
dis scptembris cum presbyteris et diaconis, prxscnlo
eiiam plebis maxinia parte , lectx sunt btterx Ju«
baiaiii ad Cyprianum,iiem Cypriani ad Jubaianumet
quas post modum Cypriano Jubaianus rescripseral.
Tum Cyprianus hortatus est ut sententiaro libcrc ac
pacince dicerent, c neminem judicantes, aut a juro
communionis aliquem, si diversum seiiserit, amo-
ventcs. Ne<)ue enim quisquam noslram, aiebat,
episcopum se esse episcoporum constituit , aut ly-
rannico terrore ad obsequendi necessitatem collc-
gas suos adigil : > quibus verbis Stepbanum notari
observat Baronius. Idero omnes uno ore pronuntia-
runt , ac ultimusomnium Cyprianus seutentiam suam
in Epistola ad Jubaianum plenissime oxpressam
fuisse declaravit.

: Siabilitam boc consilio inter Afros unitatem novis
prsesidiis comraunire statuit Cyprianus. Rogatianum
diaconum misit cum lilleris ad Firmilianum , quibus
eum de dissensione cum Slepbano ceriiorem faciebat.
Vldetur etiam misisse qux de baptismo baereiicomm
ad alios scripserat; nam Firmilianus laudat illius
adversus Stepbanum responsa, ac nonnuUa rcfert
qua) in epistola ad Jubaianum ieguntur. Pergrata ac-
ciderunt Firmiliano scripta Cypriani, qux qiiidem se
quasi Kua propria suscepisse lestalur, nec in irans-^
ciirsu legisse, sed saepe repetita menoriae maudassc.
Sic autem respondet Cypriano, ut qnx ab ipso dicla
fiierant, retexat ad conHrmandaro veriialem , et qu9C-
dam addat ad curoulandaro probalioncm. Sed raptiin
scribeuti multa in Stephanum iracundius dicta exci-
derunt, quae forlasse pro eximia anuni moderaiione
Firmilianus emendassct ,. nisi spatium relegeiidx , ut
par crai , cpisiolae Rogatianus monc impatiens eri-
puisset. Hsec autem Firmiliani cpistola, quae latine
rcddila exstat inter Cyprianicas lxxv. sir Cypriani Tp

m VITA SANCTl

8iy1um redolcl , ut non alium interpretefn badutsse
irideatur.

Fidas inlerpres gracce lingaai iDgeimnn Donnullis
in locis retintfft. Paulo post iniiium ( p. 445 ) :
t €otitri8tnmir (Angeli) fpuindo vidcnt dhersas quo«
ruindaminentes et scissas volmitatcs, ifuasi non iai)«
trnn unum et emndem Benm snnul iuvocem, scd sc-
paratis et divisis ab invicem Tiec corHbbnlatio jam
possH esse aift sermo <comnrams , > 1d «st , qnnsi
iion tantmn mnim et «omdem Beum flrmul non rmx>-
ccnt ; qaae pomema negatio nomrmmquam oniitiilur
apud Latinos sed sa^pius apud Grxcos. (Pag. 445) :
4 Ntsi si bis episcopis quilms nunc mmor futi Pnu-
Ins; > legendnm puta\'it P.Tmclius cdc quibtis mmc: i
scd manirestos esl liellenisvnos , rexnotc Iwx^^rot^
Toi(vvv, c liis episcopis iyubc existenfibtiB. > F;ici-
lius bellenismos dcprebendiior in bis verbis (p. 147) :
c Idem error est, temonom fallacia rpaa es', > id est
eadem.

• Narrat Fhrmilianos^^p. i46) , bistoriam mulieris a
dxmone aflhrue, qu» < etiam boc freqnenter ausa
cst, ut el invocatione non conlempiibili sanctiflcare
se panem et Eucbaristiam facere mmilaret, ^et sa-
crificium Domiuo (non) sine sacrametm) aoliis
pnedicationis offerret , » etc. Legit Rignltius, cujus
nota inedit. Oxon. apponitor, c eolittic precationis >.
At nHiil pforsus motandum ; bsec enim accurate de
grtrcis expressa sunt. Preces In sacrlffCro ficri solits
vocantur apud BasH. ( Episl» ccxli ) iKxXvrriumxw,
%7ipitffjia,Ttty c prflDdicationes ecclcsiastics*. >

€um exfstimatet Firmiiianus advcrsarios suos iii
baptismo foris ab adultls susecpto Chrisii grniinm
agnoscere , sic eos refelllt (p. 147) : < Nam Bi non
mentitor ApoatolaB dioenB iQuotquot in Ckri$to Irnclt
enh , CArtfliitii tfiffofilfs , otiqoe qui illic in Ghristo
baptixaHis esi , iiiduit Cbristum : si aiilem induit
Christoin , accipere potoit et Spiritam saiicttim, qui
fi Chriflto mfssos est , et frostra illi veuicnli ad acci-
picnduin Spirilum manus imponitur , nisisiaCbrisio
Spiritiwn itiduit, ot apud bseretices sit quidcm Chri-
slos, non sil aulem illic Spirittis «anclus. > lllud
c nisi a Gbristo Spiritom indiiit, > idcm valel ac posl
Clif istum ; nec probabilis est eoiyecliira Caiicbii et
Pamelii qui iegendum pulaiU^ c nisi a Chrisio Spiri-
tiim non iiHloit. >

Aliom locumlo^ge difttciliorcni cmcndarc conabor.
De iis qoi fbrts^ bapllzati sine uovo baptismo in Cc-
clesia obiennit, aic statoit Firmilianus (p.ii9):
c Si dc sseculo excosacrunt , jii corum numero qui
apod nos catecbiiati quidom ^it , sod priosquam
baptizarenlor obienint , babenlur. Non modo di-
cont emoluraentom veritatis et fidei, ad^oamro-
licto errere perveneraDt, elsi consummationem
gratix ooasecuti non su&t .morte pcasventi. > Exi«
stimat Rigaitlus verbum c babeiu > reponeiidum post
c habentur, > et sic emendat : t Habent, iion modo dis-
eont emokimentom veritatis et fidei, > sed multo ap«
tioftlegipofiset, « Habent non modtcum cmohimentum>
fro cimn.inodicodicuiit autnon/modo discunt. >

CYPKiANI. 164

XXXH.— NOiffroLLiB OBSEHVATioifES AmnncTim m hanc

nC BAPTISIiO CONTBOVERSIAM.

Quid inbac causa dcinccps Stepbanus ac Cypri.nnus
cgcrini, nullo prorsus cxslnt monumenlo. Forlc per-
sccuiio, quic paucis posiea mensibus supervenil,
animos a domcslicis coulentionibus ad religionis de-
fcnsionem avocavii; sed non alia res pcriculiim
sclusmalis ab Ecclesia repulii, quam uniiaiis ainor
cx ulraque parlc impressus animis cl iiisculpius. Vi-
debalur sibi ulraque pars maximi momcnli scnlcniia!n
dcfendcrc. Non ignorabanl Cypriaiii adversarii gra-
vem irijiiriam a rcbapiizanlibus ficri el Cfirisii sacra-
mcnlis et aposiolicaj iradilioni cl lol ecclesiis qiiaj ,
si vera fuisset Cypriani opinio, communioncm bomi-
nilnis non bnpijzalis dedissenl, ac sxpe ciiam cotn-
inisisscni ul infanies baplisraodcrraudali inorcrcnliir.
Ilffc Cypriano fuisse objecia pcrspicilur, tum cx
ipsius cpisiolis, liim cx libro de ncbapiimale. Parlo
cx alia Firmilianus el Cyprianus, cum ba^c quaislio
iiondum in clarissima luce posiia cl consianii Ec-
clcsia; judicio dccisa essel, pessimam consiicludincni
obrepsisse cl graviler ab adversariis dcliiiqni pula-
banl. i Quai isia obslinalio csl, » ail Cyprianus iii
Ep. ad Pompeium-ipn^. 130) c qiixvc prajsumplio Iiu-
manam Iradilionem divinae disposiiioni auicponcrc,
ncc animadvcrtere indigiiari ei iiasci Dcum quo-
lies divina pra»ccpia solvii cl prx-leril Iiumaua
tradilio? > Querilur in endcm cpisiola auclorilalom
brcrelicis ailribui, fidcm ei vcrilatem prodi (p. 141).
Yeritatcm sibi ct aliis idcm scnlicntibiis singulari
Dei bencficio relcciam fuisse crcdebal, ul cam aliis
ccclesiis proponerci. i Proindc fruslra qnidam, > in-
quit in Ep. ad Jubaianum (p. 133), c qui ralione viii-
cunlur consuetudinem nobis opponunt, qiiasi consuc-
ludo major sil Ycrilalc, autnon id silinspirilalibus
scqucndum quod in melius fucril a sanclo Spiritu
rcvclalum. Ignoscl cnim polesl simplicitcr crranii,
sicut dc scipso dicit aposiolus Paulus : Qui primo,
inquil, fui blaspticmus et peneculor el injuriosus,
sed misericordiam merui , quia ignorans feci. Posl
inspiratioocm vcro ct revclaiionem factam , qui
in co quod crraveral perscverat prudcns el scicns,
sine venia ignoramia; peccai ; piajsumplionc cnini
aique obstinatione quadam nitilur, cum ratioiic
siiperetur. > Sic ciiam Firmilianus : i Qriale dc-
licium esl, inquit (p. 110), vel lllorum qui admiilun-
tur , vcl corum qui admitlani, ut non abluiis prr
Ecclcsine lavacnim sordibus, nec pcccatis cxposilis,
usurpnla tcmere communicationc contingant coipus
etsanguinem DominiT >

Sed quo majoris momenli suam ulraque pars scn-
leiiliam esae duxit, eo magis in otrie^iue anior elu-
cesdt Bnitails. In Oriunte non videtor magna fuisse
animorum centeniio, quamvis plurea piovincix ab
antiqua et communi sententia discrepai^nt. Dlony^-
sius AlexandrinuB cum scriberet ad Stepbanuffl, ut
cum Asiaticis rcbaptizantibus pLiceret, goBmiam
cpiscoporum in Oriente coaooidiam laudabat, E:t

Digitized

ICS VltA SANGH

qiitt palct Ortenlis ef»i&Copos liboralitis qnam Sicpiia-
mim egis^ com Asiaticis. Re^-era Hdeniis el Fir-
iiifH.iniis magno scmpcr in pretio apwl cellegas fac-
miK. EnittiH etiam in Occidonle ^odhim ei Tuga schis-
niilis. Atictor i^i de RelmpUmate^ elsi Cyprlannm
hHlfgifis opprobrKs el conviciis lacerai, falciur lamcn
toiam faanc qndesfionem inter fratres iigliatam fuissc.
1 AnknadTerlo,! hiqnH inflio libiri, cqusesitum apud
fmtres qnid polws ©bsen^ari oportcat in perso-
nam corum qui in hscresi quidem sed in nominc.
Dci nosiri Jesn Christi slnt tincii,«tc. i Stcpha-
nns jnsto vehemcntior fuit ; nec idcirco tamen Africa
am alHs ecdcsris et cum Rcrmana criam commimi-
' eare desiil. Nitllo snn^ exsiai nmnumento n!io> Cjii-
scopos sunm Afris commnnioncm ncgnssc, ct rc-
bapiizmKes abstincndos putisse, ifl Slcplianus putn-
vcrat. Qumetiam, cirm m ipsa Ecclcsia Romana diio
pr.^ftmi8simi prcshyrcri, Phftemon ei Dionysius,
m modo vidiimis, maiorc animadvcrtcrint quid ni-
mia Stepltani severitas peccarci , mcrito ftnrihi existi-
mare videor toiam fnam ^issensionem ne svfb hoc
qaidom Poniifice eos babnisse ^itus qui ei primo
animorom calorc consequi 'poteramt. Sub S. Xysto,
Sicphani successore, etsi persccutio domesticas rlxas
coropescere ani sattem inducias affeiTC debnent,
Rcm tnfmen videttrr de 'Bafjtismo statim contentio
relHxisse, siqnidem Diorrysios A^texnndrinns, inter
cxsiKi molestias atqne in ipso persecuiionte incen»
dfo, tres Iftteras ad Xystum scnpit, ut euin ad lcni-
tatem et concordiam vocarct. Usiis est consiiiis Dio-
iiysii sanctisshims Martyr; et idch*co « bonus ct
pactficos sacerdos > a Ponlio vocatns creditur, et
ecclcsix Africanae diptycbis inter martyres adscriptus,
quod natam sub Stephano coiitroveniam seda$set.
Iltom inler et Cyprianum communionem uon intcp-
mptam fuisse liquetex Epist. lxxxii, hi *qua narr^
Cyprianns se Romam misisse qui de r^bus Ecclesitc
ccrta referrent. De Dlonysio ailiem non dubium esi
qtiin cnm Afris Iiberalirer^gerit,'qui adhnc presbyter
nimiamStephani severlioiem probaredesiernt. Eadem
hunninitas ab ali^s^poniificibns servata, ^donec, •> ut
ail Augustimis (llb.i de Bapt.), t plenorrio tothis ^or-
bis coiicilio quod «aluberrime aeiitiebittur eilam
remotis dobitalionibus firmarecur. >

Sedamorem'unitaiis pm*eipue declartivit Gyprhr-
nits, cui veritatem i nimirnm propterea 'Domhms
non apeniil, i inquU Angustinus ( Hb. 'i de ^upt.
c. 18), -€ ut-ejus-pfa'ei himiiliias ei cltaritas in custo*
dienda «itubritet Eedesiae paee pateseer^t, et non
solmn nilus temporis Christianis, ^eUMgtiam poste*
r?s ad medleinQlem, utiia dieam, notitiam «ignare^
tur. I Qoamyis msgliom errorom in adversariis
perspicere sibi -Videretor,«tamen < in hh qodestkmi^
bus, qinr, i ttt aii Aognstinus (lib. ni de Bapt. c, 5),
f nondum etiqudtisslma |)crspectioned1^ssee ount, «
mhiime dubilaimquhi ^c hQbeai omnis epi^posi pro li-
centm libertath '^t 'potesiatis^iKiHai bltHvnvpmprinm,
«imqne ]udicnri Ob nlio non possil, qunm ncc ipse
yoKrat «Iterwn jvdiearc; > sic iii eoneltio •Oartbagi-

C\MHAI«. 16«

ncnsi concgiis aHoqnitur : t Sopercst ut dc hac ipsa
rc qoid singnM scnlinmtis profcrnmns, ncmincm jn-
dtcmncs ant a jiH*ccomnmmonisaIiqncm,stdivcrsnm
sefiserii, aworentes. > Bonatistae c^hndesancto€y-
priano « qoasi cum ipsius Innde » diciHabant eihn men-
tltum esse t et simpliciores collegas «n verbo capcre
cogitasse, m , cmn se diwrsum sentire prodidissent,
tunc contra quam promiserat, excomnranicandos
esse censeret. > Scd Augustimis lianc cahimniam
rcfenit Irb. m de Bapt. c. 5. Calidus sanc fuit ac
juafio vehcmcmior Firmirianos ; sed lamcn "unitatis
amor m tota cjus spn*at epistota, nec qoidqnam dc
unitate Ecdesix signfficantio^ dici pfotest. flhrc,
quamvis witatcm maximi momenti defendcre sfbi
vidcrctur, quia lamcn Ecdtcsix jadicium nondom ac-
ccsscrat, codein modo ngendam putal ac in variis
histitutrs nd disciplinam pcrrincmibns. c Secundnm
quod , inquit (p. 144), in carteris qnoqoe plurimis
provinciis multa pro l(FCornm ct nominnm divcrsHaie
variantur, nec tainen prnptcr hoc ab Ecclcsia; pacc
atqne unitate aliqoando dibCcssum cst. >

XX&III. ^ OE CnsmA LMffl CVrtllNlllI ADVeRSlIS EOS
QUI AQUAM SOLAM IN MATUTINO SAOnntOIO mmZ"
DANT,

Pra.*ier littemsquas Cypriamis adcausxsuffidofcn-
sionein scripsii, alinm, non oadem de rescd circa eadom
tcinpora scriptam, conjicio, ncmpc scxagesimnm tcr-
tiam, ad Ca^cilium episcopum, ut verisimilliinum csl,
a Bilia, qui priinus in concllio Carthaginensi sentcii-
liam dixii. Occasioncm dedit huic epi^lx prava
apud nonaullos inducta consnetiido, ut in matutino
sacrificio aqunm lantummodo adhihercut. Neque id
tamen, ut Encratiiae, odio viiii a Deo creati^ comiuit-
tcbant, nam vespere calicem vino mixtum offcrcbanu
Demonstrat Cyprianus prava hac consuctiidiiic et
Christi prxceplum violari, el sacramentum ponitus
cvcrii, cum snnguis Chrisli in calice esse uon possit
nisi vinuni adhibeatur. Ex his autem verbis , c et
videiit, fraier charissimc, si qnis de antecessoribus
nostris vcl ignoranter vel siinpiiciter non hoc olKcr-
vavil, > facile perSpicilur hoc viiium non tunc primum
obrepsisse , scd ab annis invctcrasse plurlbus , ac
proinde iion in insigncm aliquain ecclesiam , sed
potins in pagos quosdam inductum fuisse : nan^ si
tpiid cjusmodi commissum fuisset in majoribus civita-
llbus , ciio res aliis ccclesiis cognila indignationcm
omniutn commovissci. Quare immcrito Pearsonius id
ab cpiscoporum Carniagincnsium nliquo profluxisse
exisiinuit. Illud enim, c si quis de antecessoribiis
nostris, > tioii magis ad Cypriani quani ad C ccilii
antecessores refertur ; sed cum unus sit episcopaiits»
8U06 ac Cxcilii anteccsbores vocat Cyprianus cos qui
dudum Ecclesioi prsefucrant.

Ciir autem hancepistolamiexorca dcUipUsmo con-
troversia scripiam purcm, conjecturam facio cx his
verbis : c Eliquia jam sccnndus cjus ndvcntus mJbis
appropinquiit , magis ac inagis benlgna cjus et larga t
dignatio corda nostra lucc wiiaiis BIumiual,3QlC

J67 \mSANCTI

Majiis quidpiam indicant hxc verba, quam ul dc re-
bus in liac cpislola pcrlraciaiis inlenigantur. Erat
cnim cxploraluni omnibus Christianis sanguinem
CiirisU in calice essc non posse nisi vinum oflferatur ;
aique in hoc genere pcrpauci peccabant, idque melu
nmgis et pravo pudore, quam crrore pertinaci. At in
coniroversia quam de Baptismo Cyprianus cum lot
ecclcsiis babuii, veritalem sibi et collegis idem sen-
ticiilibus singulari beiiencio reveiatam conteiidebat,
111 proH^edenli capiie observavimus. Hanc uberiorem
illustrattoncm, hanc benignam el largam Christi di-
gnationem obiter tangere videtiir in haq Epistola lxui.
Huc accedit quod objectam consueiudinis auctoriia-
tatem in cpistolis de Baptismo scriptis eodem modo
ac in sexagesima lenia refellit.

Hanc tamen epistolam Pearsonius ad annum2d3
collocat in Galli et Yolusiani persecutione. Tempus
persecutioniscolligittum exChristi advenius exspec-
tatione, tum ex his verbis (p. i09):<Nisi si iii sacrificiis
matutinis hoc quis veretur, ne per saporem vini re-
doleat sanguinem Chrisii. Sic ergo incipit et a pas-
sione Christi in perseculionibus fralernitas retar-
dafi 9 dum in oblationibus discil de sanguine cjus et
cruore confundi. >

Quod spectat ad Chrisli adventum , noo minus
aperta est iHius exspeciatio, ut supra diximus,
c. !28, in nonnullis Cypriani operibus, qurc in pace
scripta esse constat.In allnto autem testimonio non
cnm melum Cyprianus exprobrat iis quos rerc1Iit/ne
quis ex vini odore Christiunus esse argueretur ; qtio-
modo cnim id suspicali essent ethnici, quos pcnitUs
latebat quid in Christianonim mysteriis agcrctur ? sed
ne vini matulinus odor minus honestam et dignam
homine sobrio speciem haberet. Hinc pacis potius
quam persecutionis tempus indicat Cyprianus, dum
ait eos ad sanguinem in persecuiionibus fundendum
(ieri tardiores qui ex sanguinis Christi communione
tam leve incommodum rerormidant ; quamquam tna-
nem illum melum non asseverando, sed poiius con-
jiciendo reprchendit.

XXXIV. — CONFESSIO ET MARTlfRlUII CIPRIANI.

Tot eximiisCypriani de Ecclesia meriiis, tot rebus
prxclare gcstis nihil addi posse videbatur prxter
conressionis et martyrii laudem. Ulrumque Christi
dono conseculus est in persecutione Valeriani» qui
cum Chrisiianos aliquamdiu privaiim ac publiceomni
humanilate rovisset, posiea Macrinni nrtibus inductus,
niagnum sc quenidam ac felicem imperatorem fore
speravit si Chri.stia;iam religionem oppugnaret. Cum
persecutio insiaret in Africa, Forlunatus episcopus,
idem forle qui in synodo Carthaginensi dicitur epis-
copus a Tuccabori, Cypruinum rogavit ut ad prxpa-
randas et corroborandas fratrum mentes de divinis
Scripturis hortamenta comj^neret. Libenler obtem-
peravii Cyprianus, parum essc ratus quod Dei ple-
bem ciassico suae vocis erigeret, nisi credentium fi-
i)em et dicatam Deo devotamque viriutcm divina

CVPRIANI. 168

Icciionc (irmnret. Scripsit itaqne librum de Exhor^
tatione imrtyrii , loium pcne ex Scriplurie tcsti-
moniis composilum. Fruslra Baroniusei Fellusboc
opus sub Gallo collocant ; recenseiur enim a Poniio
diacono post libros de Palientia ct de Zelo et Uvore^
ut obscrval Tillemontiiis. Cum autem Cypriani con-
fcssioct innrtyrium ipsius aciis,qnai infra apponemus,
cojisignata sint, noh ternni tempus in iisdem rebus
enarrandis, scd satis erit scriptas in liac pcrsccutione
episiolas breviier recensere.

Ciiin edixisset Valerianus ne Christiani conventus
agcrent et coemeteria ingrcderentur, aul si quis huic
pra!Ccplo noii parcret, capite plcctcretur , Cyprianus
omnium primus in Africa persecutionis impcium vi-
dclur excepisse. Id eiiim observnrunt crudiii viri ex
his vcrbis Cp. Lxxvuf, ubi Cyprianum sic martyres
alloquiinlur : iQuasi bonus et verus doctor, quid nos
discijiuli sccuii apud prxsidem dicere dcberemus,
prior apud acta proconsulis pronuntiasti ; et tuba
cniiens Dei , milites coeleslibus «irmis instrucios ad
congressionis prxlium excilaslt , et in acie prima
pugnans spiritali gladio dhiboium interfecisti ; ag«
mina quoque fratrlim hinc et inde verbis tuiscom-
pbsuisti, » etc.

Christum summa animi firmitudiiie confessus co-
ram Paterno proconsule lertio cal. sept. anno 257,
exsul deportaiur in abditum et abslrusum bcum,
qui Curubis dicebatur. Comitalus est eum in exsilio
Pontius diaconus, qui vitani ipsius scripsit. Eo au«
tcm dic quo primum in exsilii loco manscrunt, mo-
nitus csl Cyprianus visione nocturna defuturo mar-
tyrio ; sed iinpetravit dilaiionem crastini, ut res sua»
die illo quem impclravcrai, ordinarei. Verum i hic
dics unus significabat annum , ait Poniius ; nam eo
die post esacium annum corouatus est, quo Iioc
illi ante annum fuerat ostensum. i Eo autem Ta-
cilius illi rebus ecclesis suae providerc ac in priinis in
sublevandis pauperibus curas impendere, quod sub
Xysto c bono et pacifico sacerdoie, » ut ait Pontius,
sedatn dissensiones magniseummolestiisexsolvcrant»
Cum Cyprianus in exsilio morarelur, multi episcopi
constantiam ejus imitati sunt, eorumque excmplum
secuta multiplex plcbis portio confessa est paritcr
cum eis et pariter coronata est, a prospositis suis iiec
carccre nec metallo separata. Neque in hoc numcro
virgines et pucri defuerunt. Beatonim martyrum pars
coronata, pars in carcere remansit ; alii metallis dain«
nati suiit, ubi quot scrumnas pertulerint perspici po-
tcst ex Epislola lxxvii , quam ad cos scripsit Cy-
prianus gratulaiidi magis quam consolandi causa.
Vincti erant pedes traversariis et compedibiis ; humi
jacebant sine lecto ; pnnis cxiguus prxbcbatur; vestis
algentibus deerai; semitonsi capitis capillus horrcbat.
Inscripta est epistola eoepiscopitf preibyieris et dior
conibus et eeeteris fratribttt. Simul misit pccuni;B
summam suo et Ouirlni nomiiie per Hercnnianum
hypodiaconum, et Lucanum et Maximum et Aman*
tium, acolythos. Gratias egerunt confessores per tres
diversas litteras, quia variis 1n ^cis laborabant. Ex«

169 VITA SANCTI

siani li(R iiucrae, suntque iuter Gypriaiiicas lxxviii,

LXXIX, LXXX.

Cypriani Ghartlas Africoe flnibus non conlinebalur;
sed si Godici antiquissimo fiiies liabendn, liiteris hor»
latus est duos alios martyres, Atigusiinum et Felici-
laiem, qui Capus in Campania passi feruntur in
eadem Valeriani persecutione. Utriusque nomen icgi*
tur in aniiquis martyrologiis Hieronymo adscrptis.
Existimat Tillemontius Cyprianttm, prseter libnim
de ExhortationeMarlyriif praclerlilterasffcf Conffssores,
aliad <ipus in enmdem senteMtiaro scripsisse. Nain
Pontius, postquam librum de Exhortatione marlyrU
commemoravit, hxcaddit: € Quis denique lot con-
[essores frontium notatarum secunda inscriptione
siguatos, et ad exemplum martyrii superstites reser-
Tatos , incentivo tubae coelcstis animaret ? > Porro,
cum Pontius libros a Cypriano scriptos hoc loco re-
censeat, nec quidqiiam dicat de episiolis; tibrum
aliquem vir eruditus his verbis indicari pulat.

Gum diu Curubis moraretur Gyprianus, Paterno
proconsuli successit Galerius Maximus, qui Cypria-
Duro, ab exilio revocatuni, in hortis manere jussit
dum sententiam dc illo Terret. Hoshortos Cyprianus
initio coiiversionis vendidcrat, ac pretium distribuerat
pauperibus ; sed ei Dei indulgentia resiilutos fuisse
discimus ex Pontio diacono. Dum autem ecclesiie
sua prospicit, ac dieni ex die expectat, ut promisso
in visione mariyrio coroneiur, varii et incerti sermo-
nes in vulgus spnrsi eum adduxerunt ut Uomam
mitleret qui terta et explorata de rebus Ecclesue
referreiit. Hi reditu suo nuniiaverunt rescripsisse
Valerianum ad senatum ut episcopi., presbyieri et
diaeoni in continenti animadveriantur ; senatores vero
et viri egregii et equites romani, dignitate amissa,
etiaro bonis spolientur, et si, ademptis facultatibus,
Cbristiani esse perseveravcrint, capite quoque mul-
ctentur; matronae,ademptis bonis,in exilium relegen-
^ur ; Gaesariani quicumqiie vel priiis confessi fuerant,
vel nunc confessi fuerint, confiscentiir, et vincti in
Caesarianas possessiones descripti mittanlur. Adde-
bant Xyslum in coemeterio animadversuin octavo
iduom aogustarum dic, ct cum eo diacones qiiatuor ;
sed et perseciitioni quotidie prafectos instare, ut si
quisibi oblati fuerint aniraadveruiitur, et boua co-
rum fisco vindiceiitur. Libenter his de rebus certiores
collegas fecisset Gyprianus , scd non erai facultas
clcricorum quos roiiteret : nam universi sub iciu
agonis constituti recedere oronino Carthagine iion
poterant, parati omnes, pro aiiimi sui devolione, ad
divinam et coeleste^u gl>riam. Tandein, oblata occa-
sione , scribit ad Successum episcopiiin , Epistolam
Lxxxii de rebus Roroa allatis, euinque rugat ut ba!C
per euro collegis innotescant, ut ubi(|ue hortaiu eo-
rum possit fratemitas corroborari. Pro eo quod Va-
lerianus rescripsisse dicitur, utCsesariani,c (|uicumque
vel prius confessi fuerant, vel nunc coufessi fuerint,
coiifiscentur et vincti in Cxsarianas posfessiones
descripti mituntur , > multo aptius Icgi posset < ct
scriptl, » uteslincod. Veron., vcl i el inscripli , »

Patrol. IV. &. CrPR.

CYPRIANI. 170

ut in Colbert. 2i42. Inler supplicia veniebnt illa in-
scripti frontis igiiomioia, iit paiel ex bis verbis Pnr.lii :
f Qiiis denique tot confessores frontium notaiaruni
secunda inscripliimesignntos, el ad exempluin marty*
rii superstites reservatos, incentivo tuba: coelestis
nnimaret?»

Postquam perlatum est ad Cyprionum frumentarios
missos esse qui eum Uticam perducereni, consilio
cbarissimorum consensit ui de boriis suis in abdiluiii
aliquem locuin secederct. Inde ad ecclesiam suam
scripsit epistolam uhiinam, quse est lxxxiii, scquc
lianc secedendi causain babuisse narrat, quod com-
miitere nolucril iit, in aliena civitate acccpta super
corifcssione scnteutia, exinde inariyr ud Dominum
pronciscerelur ; c quandoquidem cgo, inqiiit, et pro
me el pro vobis apud vos coufileri, et ibi paii, et
exinde ad Domiiium proOcisci, orationibus contiiiuis
deprecer, ei votis omnibus exopiem, ct dt^beain. >
Hortatur ui quietem et traiiquillitatem teneani, nec
quisquam tumullum moveat, aut ultro sc gentilibus
oiferat.

Guui rcdiisset Carihaginem proconsul, rediil Cy-
prianus in borios suos, carnincein expcctans. c Con-
veuiebant inierim , ait Poutius , plures egregii ct
clarissimi ordinis el sanguinis,sedetsaeculinobiliiotc
generosi, qui , proptcr amicitiam ejus aniiquam ,
secessum subinde suaderent ; et, ne pnrum esset
niida suadela , ctiain loca in qusc sccederei offe-
rebant. i Idem eiiam suadebant et fideles iion
paiici. Non dubitasset discedere Cyprtanus, si Deus
jussisset, ut observat idem Ponlius. Tunc autem
suadelis ininime annuil; sed moriendi pro Gbrislo
cupidiis, alios etiain ad conslantiani horlari non dc-
siiiebat. Tandem veuit in bortos princeps, jiissu pro-
consulis, cum mililibus suis, ac compreheiisus Cypria-
nus Cliristum postridie, id est 14 sepienibris, aiino
^8, confessus est cl sanguinem pro eo fudit, ut
perspici potest ex ejus vita a Pontio scripia, et Aciis
proconsdlaribus, ubi vari9c confessiouis et martyrii
circuinstanti:c, ad quas lectorem diinittimus, accurate
describuntur. Utriusqtie roonumenti contextum ex
Actis Martyrum tinceris^ utpote accurniius ibi quani
in editionibus Cypriani castigatum , cum nonnullis
doctissinii editoris notis excerpsimus. Uiium est (|uod
adjiciam ad laudoro S. Cypriani, sacrasejus reliquins
suroiMa cuin veneratione in monasterio CompcndieiisL
a lemporibus Caroli Calvi nsservari. Hanc eniin ba-
silicam imperator illc in palatio suo magnifice cx-
truxit, eainque prxclarissimis dotavii privilegiis, ac
ibi corpus sancti Marlyris, qiiod ab Aaronc Persarum
rege legatis Caroli Ungni concessum, ac Arelale ei
deiiide Liigduni deposilum fuerat, veluti eximium
quoddam pra^sidium ac ornnmentum collocari voluit»
ut Ado Vienneusis et certissima ejusdein monasterii
insirumenta testantur.

Digitized by

Google

171

VITA SANCTI

XXXV.^DE LIBRI<; CmiANO ADSCRIPTIS, AC PaiMCM DE
TRIBVS fiPlSTOLlS A B4LUZI0VULGATIS.— RF.CE.NSENTUR
LIRRI DE SHECTACUUS, DE LAUDE MARTYnil, DE RE-
BAPTISMATE, DE PUDICITIA, AD NOYATIANLM, ETC.

Ad ea quse de Cypriani geslis el scripiis (risscrui-
mus, nonnulla videnlur appiiigenda de adsciiptis ip-
sius nomini operihus, iis pra»senim <iiiae sua coin-
mendal anliquilas Tresepislolasexanllquiscodicibtjs
eruil Baliizius, sed eas eruditus criilcus ReiminaN
esse iiou pronunfiai. Prima.quiBesiCornelii papaad
Cyprianum adversus pravam rebaplizandi novitaiem,
pne se ferl maniresiaiii fraudis et inendacii noiam ;
quiplie cum hanc controversiam sub Coruelio natam
non fuisse, ac summani seinper consensionem Corue'
lium inier ei Cyprianum intercessisse constcl. Secun-
da prodit subiiomine Cypriani ad plebem Carlhaginis;
sed a!tatem Cypriaiii non refert, aliud eniiii nihil lo-
quitur iiisi de Scripturarum iraditoribus, et ab illius
siylo adhuc longius reiiiota est. Teriiam Cyprianus
scribere dicitur benediclo ei dilectis^imo pareuti Tu-
rasio, ul illius aniinum dolore coinmoium de filiae
dormilione considetur. Nonnulla insiint iis qiisp le-
guiitur ia lihro Cyprianl de MorialUale similliina, sed
styliis omnino diver^us. Caneriim niunebo hanc epi-
siolnm inier o|)era Hicronymi jamdudum vulgiiam,
in velustis el recentioribiis editionibus sub iiomtue
Hieronynii ad Tyrasiiim reperiri.

Noii iiidignum opiis Cypriano liber de Speciaculh^
sive eloqiientiam spectes, sive evaugelirum vigorem :
multa coneurrunt probabilia cur el iribiiatur. Sciibit
episcopus ad ecclesiain suaiu, a qu:i aber.it iiiviius;
seribit eo tempore quu mos deferendo; domuiii Eu-
eharislise vigebat, quo Christiaiiis maxiiue cavendum
erat ab eltinicoium nioribos. Mulla ex Terlulliaiio
iniitat'u)neripre9sa, qui pridem iisdeiii de rebus (^ar-
thagine dis^eruerat. Nee inirum est si iii inagna illa
urbe, cui nulluni deerat spectaculorum genus, raa-
li eontagium ipsos Christiaiios teniavit. Sed lauien
causae non videiitur subesse satis graves ul liber de
Spectatulit Cypriano adjudicetur. Niilla illius inentio
apnd Ponlium, et quamvis ex his qui iiiter Cypriani
opera editi fueruni, iiulliis ad S. Mariyrissiyliiin pro-
pius accedal, inest laiiien qua>dum dissi.iiiliiiido»
quain auies tcgendo Cypriano assuet^ el coiitritae fa-
eile perciprant.

Adscriptus est Cypriano liber de Laude marlyrii^
qiiein Brastuus , Dupinus ct Felliis oiiosi declainato-
ris fteluni esse opiiiati sunt. At proftcto ti^qxius jodi-
catiduin erai de eximio opeiead colioriandos coiifes-
sures composito iion sinc vivido qiiodani pieiaiis
ardore, quein frigidiis verboruiu artifex itoii fiicile
imitelur. illudeliain antiquitatein hiijus operis com-
meiidat, quod nonnuHiri locis deploret aiicior peslem
horreiidam qiia2 sub Gallo el Yolusiano grassata est.
Sed.cuin lil>eilus iuscriptus sil Moysi et Maxinio. qiios
anno 251 , inarlyrio coroiiatos esse coiisiat, nec pe-
siis anie Galli et Volusiani imperium exarserit , inde
colligit Fellus auctorem libelli iu rebus ab xlate sua

CYPRIANI. 172

remoiis parum commode finxisse. At nodum incidi^
Balnzius, qui hiiiic tituliim,<id i/oyi#ni el Maximumf
in veui^h.H codirihus desiderarl lesiatur. His adde ob-
servaiioneni Tillinionlii , qui ex quodam Dionysii
Alexaudriniapud Giiseb. (lib, vii, c. li) de diaconis
pesie consuiiipiis lestimonio, quod ad Decii (emporjt
vi<letiir iiccessario referenduin, hanc pesteiu sub hoc
iiuperalore incoepisse concludit, quamvissuh Gallo ol
Volitsiano potissiinum saevierK, Casterum, eisl hoc
Ojitis auiiquum esse conW-ndo, non tamen Cypriano
adjudicaverim ; tanta est huic libello cum Cyiirinni
scriptis siyli discrepaniia*

Sequitur in edilione Baluzii liber de Hebaplismale,

sive adversus rebiptizanies, de quo consuli possunt

notae Baluzii. Opus a nonnullis iribuiiiir Ursino mo^

nacho, quein Gt*niiadius, adversus eos qui rebapiiza-

bani, sxculo qiiario scripsi>se tcstaiur. Qii;£ Ursini

monachi librocontineri ait Genuadius, ea in liac do

rebapii-mate pertractalione non difiicile est aniinad-

vertere^ nihileniin aliiid agit aiictor , quicumque tan*

dcm ille sit, nisi ut eos qui in h;eresi baptisaii ftuii(

nonrebaptizandos, sed ad saniorem fideiii coiiversis

inaiius imponeudas esse vincat. Sed Ursinus moua-

chus libelli hiijus aucior videri non poiest, iiisi epi-

scopiis fuisse teriiosceciilo dicatur. Episcopnm sc esse

nobter ille sciiptor diserle dt'clarat : 4 Sii|uideni per

nos Bapiisma iradeiur, inquil (pag, 560)« integre

et soleinniier et per omnia quas scripta sunt adsl^

gnetur, atque sine ulla ullius rei separatinne trada-

lur ; aut si a minore clero pcr necessitatem iradi-'

tuin fuerit, eveniuin expecieums» ui aut supplea-

tiir a nobis, aul a Uomioo suppleiidum reaerveMiv. >

Occurruiit in eodem scriptore sieculi lertii perspieufle

notse. Sic eniui de tola illa conir(»versia hiquitur, ui

cain recens exorUim essc, el adhuc vigere indieef.

Ail enim (pag. 3^i) c moustri siniiie esae episeopos

lalia scaQdula cogitare : » proposituoi sibi es«e

turbuleiilis hoininibus ut vel imirc suom ntgelium

9gere inciplint persumiere. i bi ipao illo loco qui

a Bilnzio objicitur, utile esr.e siatuit (p. 557) c loi

aiinoruin totque ecclesiarum, iieniqiie Apoatolorum

cl episcoporum auctoritati cum bona raiiene adquie-

scere, cum sii maximuin iiicomniodiim ai4|ue diapen*

diuni saucl.is>iiii3e nKitris Ecclesi» adversus prisca

consulia post tol saeculorum iautam seriein mtnc

primuHi repeute ac sine raiione iiisurgere. » Colligi

ex Iiis vcrbis iion dcbei aiicl<»rem s;eculo quarto vi-

xisse, sed tantuujmodo eum in exaggerandonon valde

limiduin fuis^e. Nani, pr«terquam (futtd ne qiiarto

quidein sa^culo siiie absurda exaggeralione objicere

polMii ( loi satculoruiu taniam scrieiiiyteerteconeeptis

Ycrbis decbrat lunc priiuum conlrovershun de ba-

ptisino li:ifreticf>rum exariiisse; qiied ssecttln ti^rtio

proprie congruil. Qiiinetiam CypriaDum ipsiMii, Uiciio

noiiiiue, ui adbuc viveniem et diversas parteasHFin-

riiate sua tueutem oppugnut. Slaiuit enim (p 555)

ejusniudi controversiae nalliim aiium esse IhMiom

ni»i ui UDUS heiao, quicttmque iUe cst, nagdas pru-

dentiae ei coustantia case apudtftoiiaailifeahomi-

Digitized by VjOOQlC

173

VITA 8ANCH CYPRIANI.

174

uesiiiaiii gioiia pro^dicelur, el haorelicorum slupore
pr;£diiu-:, quibu8 hoc itiiuin snlaiium e%i, si non soli
peceare videantur, errores el vilia miversaruni cccle-
siaruiii corrcxisse apud siniiHimos sui et compares
eelebretiir. Qiiis Cypriaiio (am iudignis modiscoiivi-
ciatiis fuisset, po»tquaiii maculam erroris, qui>iu non
sine suraoia animi raodrratioiie iii re noiuiiiin dmsa
defciideraty martyrio abstersit, e^usque nominis, re-
frigeraio eonteniioiiis £stu, summa exsiitit in omni-
bus eccb;siis celebritas ?

Existimavit Pameiius librum de Pudicilia a Cypria-
BO in secessu scriptum esse; nee sane indignns vide-
tur sancto Mariyre, adeo insignis esi pietatis nolis ;
et ab episcopo ahsente ab ecclesia sua scripttim esse
cuustai. Sed ad styli dissimiiitiidiiiein aecedil Pontii
siieiiiium, qui ea Hiaxime couimcinorare debuit qua;
in secei»su scri^Ha fuerant. Perjnliqtius esl aucior,
quicumque tundem ille sit, et persaciitionilius non-
dum sedatis scnbebal. cVirgiaiCas, inqoit (pag. 4),
persecuiioiiem non potest tiinere, dum ill.un de
securitate pote^t provocare. » C^oiijicit tatnen Tilfe-
iMdntius liuec de persecuiioiiibus Wandalorum iniel-
ligi posse; aUfue ex pnecl.iris de Christi gratia testi-
monlis suspicaiur luinc 8cr?ptorem Augustiito posle-
rioreiii esse. Sed minus pri)babi]is haec coiijectura,
cam apud Cypriuiium ipsum inulto plura , aique baud
scio nn expressiorj, occurrant ejusmodi teslimoiiia.

Coiistat auctorem libri ad iSovatianum a;(|ualem
esse Cypriani , nec dubium esse polcst quin iti paci-
ficis et EcclesiiB tavenlibns Valeriani primordiis scri-
pserit. Unani eiiim Uintum persecuiioiiem nuiiiorat
posi enm qux* sub Decio sxviit, et eos (pii in priina
cecidenint, iii secunda victores fuisse dicit (pag. 1f ).
Videtur eiiam Africanas fuisse , tum quia sic ludit in
Felicissimi noinine, qui vix notus etira Africam fuU:
f Quidadista respondejiit perversissiiui isliNovatiani,
vel nuiic infetictssiini pauci (p. 9)? » tum quia, so-
lam Ecciesiaui coelesti rntione bapiizare pronuiitians,
bxreticorain bnpiisiiia non obscure rejicii (pag. 10).
Sola siyli dissimilitudo Tillemonliuin delcrruit quomi.
nus bocopus Cypriano tribuerei. Scd t.iineii, pra^ter
hanc ratioiiem, atia videtur afferri posse : nam decla-
ratauctor hujtis libri in ipsoexordio, ccogilauti (sibi
et) intolerabiliier aiiiino scstiiunti quidiiain agere (iJe-
beret) de miseraiidis fratribus qtii vuiiierati , non
propria volunlate sed diaboli sxviemts irrnptioiic ,
adhiic usque , hoc est , per longnm (cinporum se-
riem ngenlcs pcenas dareiit, ex ndverso i exortuui
essealium bostem et ipsius pnlern.-e pieiaiis advcr<<a-
rinm hn*reiiciim Nov.itiauuin. Ilis nutem verbis indi-
cat episcopum se essc, ac pcrhumaniter lapsis Jam-
diiduiii pbBuitentiam ageiilibus consulentem , moleste
feri*e quod suae leuitaii adversariudi lialienl hnpreti-
cum Novatiaiiiim. Hinc etiam hifrn, posiquam de iis
locuius est qiii c prinia acie, lu est Deciana perse-
cuiione viilnerati , poslea , id est secundo prxlio >
viccranl, addil eOrum c p-ares, boc est in codeni cri-
ininc lapsus sui adhuc usfpie constitulos nec ad
poeiiitentiain adinitteudos » a Novatianis judicari.

Nondiim ergo anolor liiijus operls pacem concesserat
his qui siib Decio lapsi fiieraut. Nou euim de nliis
loqoitur; pares illos vocat eonim qul prinio in prK-
lio victi, in seciindo victores fueraiit; ail eos post
loog^m temporum seriem agenics poenas daie, et
adbuc usque constiiutos in eodein criinine Ia)tsu6,
quod alii martyrio expiaverant. At Cyprianus iinstante
Galli et Voliisiani perseculioiie lapsos, qui a primo
lapsus die poeuiientiam egerant, iii Doniiiiicum gre-
geni eoliegerat , ac eis sanguinem Cbristi dederai, ut
iilos ad suuin pro Christo fundeiiduin armaret.

Novatiiiius hoc in libro (p. U) dicimr aliorum dc-
licta, dum in Ccclesia esset, ut propria flevisse. Sed
mirum est unde banc sibi liumanitatis et diiigentiae
in lapsis ciirandis laudem comparaverit. Videtur re-
pugnare Cornelii testhnonium, qui Novatiaimm iu
persecutioiie Decii fratribus auxilio indigentibus suc-
currere noluissetestatiir apud Euseb. (hb. vi,c. i5).
Sed forle ba^c humanitatis existimatio ad Novatia-
nuro pervenit ex pneclarissimis Cierl Romaiii litteris,
inter Cyprianicas xxxi , qux a Novatiano seriptae
in totuin orbem inissx fuemut, teste Cypriano*
Epist. Lii.

Libruni de Aleaiorlbus non esse Cypriani iiiter
omnes coiivcnk. Liqiiet ex iniiio fcetnm esse aliciijus
episcopi, vd eiinm , ut Billarminus existimavit, Ro-
mani Pontincis. Aiitiqiioin opus esse demonstrat
Scriptiirse citand.e ratio. Serius tamen scriptum iion
imuieriio videretur, si in ip^is presbyteiis, ut iion-
nulli opinaii sunt, vitiosam aleae consuetiidinem vi-
tuperaret. Sed nihil vetat de laicis inielligi Ii.tc ver«
ba : c Manos qutR ad s:icrillcium Dofflinicuin admissa ;
et quod ad salutem toiius homiiiis pertinet, digna-
tione susfipit, qu% divina sacrameuia coiisuinmat.>
Neque eliam controversinni ullam movere pos<>inty
liber de Monlibus Sina el Swn, du» Orationes Cypria-
no aflict», liber de duodeeim cardinalibut ChritUope'
ribus. Celeberrimuin eit Imc postremum opus, quod
Panielius, aut Cypriani, aut a3f{ua]is scrifiloris esse
couteiMlit. Sed janidiidum ex codicibus mss. adjudi-
catus est Arnoldo Bonaevallis abbati in diodcesi Car-
nutensi. Se(|uuiitur qiixdam carmina, qua^ in veiu-
stis codicibiis nunc Cypriano , nunc Tertulliano afG-^
cta, utriqiie ab omuibus criticis abjudicantur.

XXXVI. — DE SINGUL^RITATE CLERICORUM, EPiSTOLX
CELSl kJ) VIGILIUM, ET NONNIJLLIS ALIIS.

Non levitererraruiit qui llbruiu de SingtdarUale C/e-
ricorum Cypriano , aiil Origeiii aut Augustino attri-
bucrunl. Cyprianoet Augustino peniius abjudicat styli
dissimilitiido, ei Origciii episcopnlis digniias, qu.i vi-
deuir aucior htijus operis oriiatiis fiii^se. Visa cst
noiinullis ratio probabilis cur huuc libriim Origcui
alTiugcreiil, quod laudari iii iioc libro eos crcdcient
qui scse sludio castitatis evinnl. At ii nequaqii:ini
laudantur, vel potins cavet auctor opcris ne lamlaro
illos vhfeitur. Ait enlni : c De quibus iiiodo exainin i-
tionis suspeodo, senienliain relinqueiis alia dispula- j
i tionc proineudara. i Atque, etiuinsi ejusmudi fjcWlC

175 MTA SANCrl

Dus iKiC h\ libro probarelur, num idcirco tribuendus
cssel Origeni, qui quod adolcsccns coininiserat,aeta(e
niaturior improbavil ?

Sed nemo longius aberravit a vero quani cditor
Oxonieusis, qni hiinc librum circa Bcdaa tempora
scriplum existimat. Liquel himc scriptorem vixisse
cum persccutiones nondum desiissent : c Mentior ,
inqnit, si non videmns exinde interitus plurimorum.
Quanti et quales episcopi et clerici, simul et laici,
post confessionnm victoriarumqne calcata certami-
na, post magnalia ei signa vel niirabilia usqnequa-
que nionslrata , noscunlur cum his omnibus nau-
IVagnsse , cum volunt in navi fragili navigare ! »
Objiciebant clerici quos relellit, nunnullos < fcniinas
habeutes in domibus martyrium consecuios esse,
nt illorum innocens conscientia probaretur. In mar-
tyrio, aicbant , ignoscitur nobis, sicut indultum est
pareniibus. • Elucel cliam scriptoris anliquiias ex
iUiusdc Angelisopinione, qiios putat c cum reminis
cccidissc. s Quod aulem ait Cbristum seipsum com-
parare Deo ansum non esse, id profecio redolet aua-
lem Ario anliquiorem, qujc nonnnmquam ad Perso-
nanim disiinctionem auenlior cral , qunm ad aequa-
lilntem defendendam.

His rationibus nititur ediior Oxoniensis (iiot. 1),
quoil circa Bedoe tempora de clcricorum cceiibaiu nia-
\ime ferveret praDsertim in Occidenie controversia ;
quod tnnc revelationibus , ul hoc ipso in libro, con-
jnginm sacerdolum prohibitum dicerelur; quod hunc
librnmpostYulgatamvcrsionem in usu receptam scri-
plnm fuisse constct. Sed nihil prorsus agit petita cx
revelaiionibus ratio, quae multo freqiientiores fuerunt
tcrtio ct quarto saeculo , qiinm circa Bed.nc lempora.
Jain lerlio sxculo prohibilae fuerant clericis mulieres
subiniroducue : nam Paulo Samosaleno, inier alia
plurima, illud etiam criinini vcrternnl Auliocheni pa-
trcSy quodcum ipse ejusmodi mulieres, tum etiam;
ipso connivente, preshyieri et diaconi liabuissent.Legi
etiam potest Ep. lxii Cypriani. Qiiod spectat ad
Yulgatam versionem« nnm, qu:rso, illam seqnilur liic
scriptor cum sic Apostolum ciiat: Posteriora qHideni
oblmuenSy ad ea qnw sunt anie peteni, ad regulam se-
ifuor^ ad palmam superncs vocationis Domiui nostri
Jesu Christi. Fccere id quidem librnrii in hoc libro
ct muliis aliis , ut Scripturx lestimonia nd Vulgaiam
revocarent; scd snepe ex velustiscodicibus vera legen-
di ratio dignoscitur.

Statuere ergo licel liunc scriptorem lerlio aut
quario incunte saccnlo vixisse. Episcopiim fuisse de-
clnrat ipsius in regenda ccclesia et in adnionendis
clericis sulliciuido, quibus tcstatur numqiiam litterns
suas deiuisse, c qtix pcr absentiain nostram, inquit,
frequentiamoinnibns pcnsaveruni.» Anlehunc libruin
scripserat illis cpistolam, c qiio! omnium morum in-
slituta dc lege commendans, summalim oinnia conii-
iierct, quxcumquc uiiiversis cleriris generaliier ad
dirigendam regulnni compctunt disciplinse. »

Nihil dicani de Expo»lione in Symbolum, quod exi-
piium opus, Hieronymo ciiam adscriptum, nunc om-

cyprianl i:g

niuin jiidicio restituiCur legiliino parenii Ruffino.
Pnulo accurnlius examinanda Celsi ad Vr^ri/riim Epi-
stola. Nihil aliud est liic libellns quam praefaiio sivc
epistola nuncupaioria Celsi cnjusdam senis clirisiiani
in Attercationem Jasonis et Papisci; quod opus ex
grxco latinum a se factum Vigilio cpiscopo nuncti-
pavii. Damnum fecimiis inm peranliqui illius libri,
tum etiam latlnae interpretationis ; soln exstat pro*-
falio , sive epistola nunciipaloria. Ciim Jason Cliri*
siianus Hebneus ciim Papisco, Judaeo Alexandrino, de
veritite christianae religionis disseruissel, ac Juda^iis,
post pluriinas ohstinnti animi significationes, tandem
oppiigiiatae veritaii dedisset manus, litteris gra^cis
niandata snnt qnae inter utrumque tanto siudio fiic-
rant dispniatn. Non coiisiat ah ipso Jasone scriptum
cssecolloquiuin, quamvis nemoaptius id facere po-
tuisse videatnr. Opus atlribnehnt S. Luc» Cleineiis
Alexandrinns in sexlo Hypolyposeon libro, ut iesi.i-
lur Maximus ih scholiis ad librum Dionysii de Myst.
Theol. cap. I, sed id pn»rsus improbabile esi. Ipse
Maximus Aristoni Pellaeo ibidem .ndjiidicat.

Celsus Epiciirens cum hi^^torias Judaporum et Chri-
siianorum fabulas esse contenderet, ac op»»rani ab
ntrisque in nonnullis allegorice interpreiandis ;idhi-
bilam floccifnceret, in exemplum nddncebat Pnpisci
cujiisdam et Jasonis «»tcXo><*v, quam, iit miseratione
et odio dignioreni qiiam risu, ne refellendam quidem
judirabai. Observat Origenes (iv Cels. p. 199) ex
omnibus Ciiristianorum libris allegorias et ennrra*
tiones non contemnendo dicendigenere coniinentibus,
eum a Celso elecium esse qui vilior sii et ad miiltos
ac siinpliciores Ade imbueiidos nptinr, quam .nd iii-
telligeniiores permovendos ; sed tamen nihil In eo
occurrere contendit quod odio digniim sit, nec aliud
quidqnam requirit ad Celsi condemnationem , nisi nl
legatur ille liber, c inquodebCribiturChristianiiscum
Jud:BO dissereiis ex scrlpturis Jiidnicis , et quac de
Cbristo praedicla sunt in Jesuin convenire denion-
strans; idqtie altero adversus hanc disputationem
streiiiic et Judaei persotiae convenienler obnitentc. »
Ex his perspici poiest quibus de rehus boc in libro
pcrtracuium fiierit. Colligit ex Origene Tilleiiiontius
hanc sentenliain ub auctore liujus libri diligenter iii-
culcari, c omnis sapientiae fontem ac principium esse
Deo uiiiversorum credere, et actiones omnes eo re-
^erre ui illi quacumque de re placeaiur, ac ne cogi-
tare quidem quidquam quod illi displiceat ; qulppc
cum iion soluin dicta et facta , sed ctiam cogitationes
judicandae sint. iSed hanc sententiainOrigenes Jaso-
nis propriam non facit, sed ut cominune principiuin
commemoral oiniiium apud Chrisiianos lihrorum.
Hieroiiymiis Quwst. in Genes. lestatiiriniiiumGenesis in
Altercalione Jasoniset Papisci sicexponi: In Filiofecit
Deus codum et /erraiii; citat etiain illud ex eodem libro
"kiiiZuffff. 6«ov b Kpi/ikf4tit9f , Maledictio Dei qui appensus
est, libr. ii in Ep. adGulat. His adde Mnxiinum qui
loco supra cilatu ait se logisse septem ccelos in dia*
logoJawms et Papisci. Brevem autem fuisse hanc
pertractationem indicat kitinus interpres, qui c Ju«

Digitized by VjOOQIC

^■^7 VITA SANCTI

daici cordis obsiinaiam duritiain brcvi monitione
ac leni increpaiione mollilam t fuisse dicit. Sic
eiiim emendavimus pro eo quod aniea legebatur
f Hebrsa monitione. »

Opinatus est Pamelius Jasoncm llebroium iilnm
clirisiiannm , qui Papiscnm Juduum Alexandriimm
ad christianam religioiiem adduxit , eumdem esse ac
eum de quo mentio fit Aci. xvii, et xvi Episi. ad
Romanos; sed nullo prorsusmomentonilitur liaBccon*
jeciura. Non dubium qnin vixerit sxculo secundo ,
cum illius disceptatio cognita Celso fueril. Episco-
. pum aul saltem presbyterum fuisse crediderim , si-
quidem Papisciis veriutis luce perculsns , ut signa-
culum sumerei deprecatus Jasonem postulnvit.

Quod spectat ad laliiium interpreiem, is senem se
esse dicil ac Celsum vocari ; disceptationem Jasonis
Hebraei cbrisliani et Papisci Judaei Alexandrini lati-
nisliiteris illustrare aggressus esl, i animante Delope
el servata verborum prtiprietate, > ut praeclarissi-
mam victoriam , qiiam veriias ex Papisci corde re-
portaverai, ad cognitionem graecc nescienliurn Irans-
ferret. Nunciipat inlerprelationem siiam Vigilio
episcopo, tum ut sacerdos utriii^qne llngu«ne periius et
sancli Spiritus veneratione verecundus, auclorilate
Spiritus sancli opiis comprobaret et emendarel ; tum
ut liac prima dilecilonls pctitione in discipulorum
numeriim ab eo adsciscereiur. Ex qiiibus perspiciiur
Celsuiii ineam urbem cui praeerat Vigilius, non iniilto
auievenisse quam ei hnc niimus offerret. lllum in
lianc i:rbem ex altera parle provinciae iraxerat fama
Vigilii; necsenectus, nec iiinerii» longiiiquilas, nec
iribiilatio inopi:c alque penurise dclerruerant. Iluiic
Vigilium Pamelius Tridentinum episcopum fnisse
coiijicil; sed quod Celsiis Vigilio siio de fnluro mar^
lyrio gratiilalur , eumque ait Dei judicio mariyrem
destinatiim fiiisse o.um nrirahili modo episcoptis con-
siituius eSl, id Vigilio Tridenlino aptari non poiest,
qiiem sxcuio quarto exeunte in suinma Ecclesijc pace
vivcntem nemo spe el expectatione inanyrem dicere
poluit.

Soquitiir alius iraclalus advermsJudmos^ Cypriano
prorsus abjudicardus. Miilto absurdius recere qui
bbrum de lievelalione Capitis beali Joannis Baptistce
inter opvra Cypriani edidcrunt. Heperitur fabulosum
opns iii antiquissima Vindeiici Spirensis edilione.
Erasmi nomini non leve dedecus iiiusserunt H. Gra-
viiis ei Pamelius, qui libriiin de dupUci Martyrio
oliicnbralum ab eo el afncliini Cypriano judicarunl.
De boc libeliu dixiiniis in praeratiune. De duodecim
Abiuiomhns swculi varise suiit conjectiira! , aliis laico
cuidain Erardo nonMne , aliis S. Pairitio Hibernorum
apostolo adjudicantibus. Opu& Augusiino tribuilur
in iniiltis codicibiis antiquis, accum illius operibus
cdiius est. Testalur Felliis oliin in linguam Anglo*
ruin Iraiislatum fuisse , et in volumine nianu scrlpto
lioinilianim Saxonicamin reperiri sub boc litulo :
Oe duodecim abusivis^ secuudum disputalionem S. Cy-
priani episcopi et martyris. Al nullum prorsus monu-
mentnm a pielnlc Cypriani Iongiu< dislat quam Cma

CYPRIAM. |7g

Cypriani, Niliil eiiiin nliud liabel praucr ineptissimos
jocos, non ex rebus proranis. sed qiiod Turca dignius
quam Chrisiiano existimat Tillemontiiis, ex Scriplu-
ris sacris pcr fas el nefas dcdiictos. Tesialur Saliiia.
siiis in notis ad Flavium Vopiscum (p. 396), se bencdcio
doctissiini jiiiisconsulii Jureli habuisse hunc lil>ellum
mann scriptum ab Azelino monaclio Rhemensi ver-
sihiis rcdditum cum hoc tiiulo : t Ccena Azelini Rhe-
mensis monachi, quam condidit ad llenricum impe -
raiorem, imiiaius Cyprianum Carihaginensem. > Vide
de eodem libro Casimirum Oudin.

Nonnulla alia nomen Cypriani prai se feruni, velnl
Tyronis et Senecce Notce , quas Cyprianum auxisse
vocabulis Christlaiiorum usui aptis existimat posl
Trithemiiim Gruierus, a quo b» notae in lucem ediia^
sunl. Editum esl ab Anglis sub noniine Cypriani
computumPaschale, quod a Paulo diacono designari
exislimanl , cum ail Cyprianum chronicam valde uti-
lem composuisse. Scriptoris xiatem indicai compa-
lum, qiiod ad quinium Gordiani annuin , et consules
Aiianum el Papum perdiiciiur. Non oroiiino repugnai
ut jam iiiin conversus fuisse Cyprianus exisiimetur^
quamvis id Ponlius diaconns suadeat serius coiiti-
gisse. Sed non quadrat hujus scripioris styli barbaries
cum eleganlia sermonis quam Cypriano iti pi imordiis
conversionis stndio fnisse perspiciiur ex Epistola ad
Donaium. Reperit editor Oxoniensis duoslibellos sub
nomine Cypriaiii, alierum latine, alterum grsece scri-
pium. Priitii tilulus, Secrela Cypriani : alterius tM
Kufr/>Uy9u. Uiruiiique, utpote fcedissimae superstitionis
plenuin, luce prorsus indignuiii jiidicavil. Ilaec nutem
supposita videntur fuisse Cypriano Aniiocheno , de
quo jam nobis agendnm.

XXX VII. — DE S. CYPniANI ANTIOCHENI POEISITENTIA, ET
ALIIS DtJOBUS LIBELLIS AD EUM PERTINENTIBUS.

Siipra conati sumus probare Cyprianum Antioche-
nuin non esse hominem fabulosum, ul cxisiimavil
Oxoniensis editor. Nunc consideraiida nobis illius
P(enilentia sive Confessio ; quod opus laline eiiilum ab
Anglis, gra!ce et laiine vulgandum duximus. Agemus
ctiain de diiobus aliis libellis, neinpe Conversione Ju-
itino! et Cypria;»', eluiriusque Passione, quos, conjun-
cte cum Confessioiie ex vetusio codice sancti Audoeni
Rliolomagensis erulos, non ila pridem duo eruditi vi-
ri, D. Edmundus Marieiie et D. Ursinus Durand laline
ediderunt toin. iii Thesauri Anecdotorum.

Exisliniavil S. Gregorius Nazianzenus Confessio-
neni ub ipso mariyre scriptam fuisse. Ait enim in
Orat. xviii (p. 278), illum c vitse sux turpitiidinem
longa oiatione proscindisse , ui ipsam quoque scele«
rum confessioneni Deo mnneris loco offerrel, ac
mullis eorum qui ab improba et flagitlosa vivendi
raiione aninium revocanl, ad melius sperandum via
exisleret. i Idem ciiam exisiimani Tillemontius ei
qui iripli X iliud monnnienlum vulgarunl. Sed, quomi-
nus fais asseniiar, detineiit nie iion solnm magicae ar-
lis quidam cffecius fabolam redolenles , sed ipsa t
ctiam magicaruin operati<;num longa dcschptio et l^

VITA SANCTI

exqiiisilir dc slngiilis viiiorum formis nmbftges , quae
}^rorsii8 rrigitke viilenUir, et curiosa mftgis considera-
tione qujim piingenie inlimos sensus d<»lore conttiie-
ri. Deinde vero is qui Cyprianum in bee libro loquen-
lero indncit , non obseure indical se in ejus sceleribns
enarrandis non ceria semper el exploraia seqiii , scd
ex iis qna; a magis fieri solent, qnid Cypriaiiiis egis-
sct coiijicere. Aii enim Cusehius Gyprtnno : c Probo
coiifessionem mam , qua inibi impiefaies a te ad-
inissas et non admissns enarmsti. > Numqtiam hstc
scripsisset ipse Cyprianns ; sed alius bis verbis admo-
net se idcirco tol scelera CyprtaHO aitribiiisse, non
qnod omnia ab eo eonimissn cerlo sciret , sed quod
ploraque, utpote a magis perpetrari soHla, celeberri-
mus magus evilasse non videretiir. In quo quidem
sinceri scriptoris oifieio ftinclus esl, qoi fueun» lecKi-
ribus facere noluerit, si quam iti soribendo Ucenliam
sibi sumeret. Qiinnivis ergo hoe (tptis non scriptnm
sit ab ipso Cypriano, non tamen illius cenversio 6i-
bnlis ndscribenda; nec siquis bunc eveninm elegit
in quo ornando el amplificando elaboraret, idcireo
bistoriae summa in suspicionem vocanda , cum prx-
scriim scriplor ille uli poiuerit antiquioribus monn-
ineniis qu» Cypriani et iustinae martyrii acia , ul k-
gimns sub finem libelli de utriusque passione, < ab
initio usque in finem scripta i coiilinebant.

Quod spectnt ad tempiis qno hjpc script» Conl^-
sio , elsi huic opori nulla prorsus apnd edilorem Oxo-
nien^em (ides, illud inmcn exisiimat Cnuistanlini im-
perio nntiqnius. Sed quod in Convcrsione, qnBe
ejnsdem scriploris foefns viilcliir esse ac Con^io,
Chrisiinni vocnntttr Galilnpi, id nmgnam liabet neces-
situdineni cum setate JtiHiini imperatoris, qtiem nemo
ncscit boc nomine Christiamis «Hrlilnm cmipellare :
f atis apposiin videninr ad hoc lempiis qnae in uiroqiie
lilx^llo de inanibus mn^ic;c oitii in Cbristi;inos co-
nntibuslegunlur.

N«)n pn^nnt cum srcculi lerlH inslittilis commissa
Justinx monnsterii virginum admiiiislrniio, ut legi-
mus snb nnem Conversionis ; siqtiidcm jnm tuni
exstiiisse ejusmodi virgiiium coenobia perspicilor ex
Yitn 8. Antonii, qni sororem stiani, lesie Athannsio,
(n. 3) in parihpnonem educandnm dcduxit ciica an-
num 271 : scd sirculo qunrto magis quam lertio con-
gruit quod eudem Jusiina cnpillos Deo totoiidisse
dicitnr snb finein Coiifessionis. Tesfntur llieronyinns
in Epistola ad Sabiniamm, morem esse in ^Egypii et
Syria» monasierils, ul tam vlrgo qtiam vidua qux sc
t)eo voverint, crinem monasieriorum malribus ofTe-
rant desecandum : quod qnidem nddit miinditiei
causa neri, qnia ejusmodi feminoe nec lavacro nec
oleo utebaniur. Hicnutem observabo ojnsmodi virgi-
nes longenb illis discrepnre quas synodns Gangren-
sis anathemate damnavit ; de qiiibus etiam Theodo-
sius sanxit an. 590 , c ut feminae quae crinetn suuin,
contra divinas hiimnna^que leges, instinctu persunsai
professionis absciderint , ab ecclesise Ibribus ar-

ceantur ; adeo quidem ut episropus, toiiso ca-

plte feminam sl inlroire permiserit, ipse etiam cum

CYPRIANI ^80

hnjifsmodi contnbernils arcealur , > ctc. (Cod,
Tlieod. tom vi, p. 61 ). Existimat ^tliofredus om-
nem prorsas radendi capiiis morem a synodo Gan-
grensi et a Theodosio in feminis f«is6e dMnnattini.
Uiide vir doclissimns in morem a SyrisR et ^gypli
roonasteriis, ac postea ab nliisascitum, vetut in ma-
gnum nefas invehitnr, ac non sine ingcnti qtierilnr
dolore i i\nfid landem mores in potcsintem soam le-
gns hunianas cl divinas perdiixerint. i At itico
clarius est ncc fiyn(»dum Gangrensem, nev Theo<4o-
sium ad ens virgines respexisse, qiias testalur Hiern.
nymfiB, elsi crincs londerent, velalo tani«ii ac lignio
esse caplte ; sed ad alifls Irmge disstroiles, qu.T, ut
Mi sy 110(1 us GangrenSYS, c pr^^eepium stibjeciionis >

diSSOivebaiyt, ocMt>{»ou0« t^ 'KfirrAyfM rff WorayyJc,

qnta seilicet inlecio captte incddebant. Unde Theodo-
sitts, cura ejusmodi feminas nb omnibtis vidori possent,
episcopos deponi jtibei st introitiim illis in ecelesiani
eoiteesserint.

Cumergo Iriplex ilHid monuroentnm pturibus s.<e-
culi quarti notis signatnm sit, sicqne aliquo inter-
vallo distet a Cypriano Anliocheno , fleri poluit nt
ad htstoriae suinnMro nonmilla ornandi aiut amplifi-
cnndi cnnsa adderentiir. [)ist»Kcet enim mihi Jnstinn
saper fenestram sedens, dnm diatmKiro Pr:vlitim do
Rfangelio dissercnlem atidit, nc per fenestram qno-
tidie ab eodem dincono solrln ed«feri. Idera de The-
cla Pnnliiro andieme dicKrm in hnjus virginis Vila.
Prselerea, quae lailne lantnm exlnni, non lanti essc
momenti del)ont <|nami essel gr.eciis ipse conlextns ;
nam,einn, Iniinam Coiifessloni^ hrterpretaiionem cum
grtpco conlexn confereiis, mulln IfHerprotom de-
trnxisse, mnlia nddidisse, elin phfrimis a vero sen^^n
aherr.rese deprelienderim , vereor ne idem in dnos
nlias partes evenerit. Uinc nibil rei^Kuis in Coiwer-
gione<\e pnmclnra illn prece qua Jnsiina Doinnrain,
tesie Grcgorio Nnzianaeno, in Ipso lentalionls discri-
mine ornbat, ot virgini virgo succurrcret ; nihil dc
combnslis n Cyprlano magicis libris anie baptismnm,
niliil de ostimii innnere, qnod ei post l>aptiv<mum
commissnm esl. Endem forle de causa in Pasiione
Cypriam et Juitina! jiidex qui eos damnavit, coincs
Orieiilis dicitnr, ct Diocletiaiio sic scribit : Claudio
(Dioclelinno cod. Colbert. ), CcBsari tnagno^ lerrte et
niaris doniino, sainlein. Sic eliam i yprianuset Jnsiina
Damnscum accersnniur, quainvis apitd Phoiium Jiis-
tina jnm niilea in Iianc urbem migrasso, itmc aulem
soliis Cypriaiins eo perdnctns fuissc dicalur.

Cypriinum cum Justina passum esse NiconicdiaB
sub Diocleliano et Maximinno tum ctiro Dioclella-
nns Nicomediae vcrsarelur, ex Endocix apud Pho-
tium testinionio perspicilnr, et cx ipsa Piissioiie.
Quod si pnssi sunl dle i6 seplembris, quo die co-
rum natnlia Lntini celebmiil, vel ut npnd Grapcos,
dle 2oclobris, nccesse est, ul observat Tlllemon-
tins, Id ann<» 304 contigisse. Neque enim anno 5(15
contingere potnii ; quia Dioclelianns hoc anno circa
mensem novembrem Homse versabatur, nec perso-
cuiio antc annum 304 adversns \9A^ exnrsit : neque
Digitized by VjOOQIC

181

nmx PRiEFATlONIS.

eiiam anno 505, quia hoc anno Diocletianus jaro
men^^e roaio imperiuin alxlicaverat.

Yideiur aeiaie provecms fuisse Cyprianiis cum
Tilam proGliristo profudii. Anmis triginta natus ex
iCgypto in Chald.p»m prorectiis est, ibi(|ue commo-'
ralus r<'diit in patriam, uhi multis racinoribus famam
et nomcn adeptus est, ac tnndem aliquando, cum
nefaris artis irritos in Justinam conalus seuNisset ,
nomen dedil christianae religioni. Post annuin pres-
byler factus est, et sexdecim annis In hoc gradu

exaciis Anthimo episcopo successit. Necesse est eum
in episcopatu plures annos traduxisse, c siquidem
multorum corda illuminahat pt r verbum Dei et
converiebat ab omni h.-vresi et augebat gregem
Christi. > Anlhiniiis autem Cypriani decessor Op-
tato succcsserat, a quo iEdesius et Cleditiua cum
filia Jiisiina bipiizatisunt ; iGdesius eliam presbyter
creitus, qiio miiiisierio per uunum et menses sex
perfunctus est.

KOTITIA CODICUM MANCJSCRIPTORUM

QDl AD HANC EDITIONEM ADORNANDAM ADHIBITI FUERE.

.^^-

Contulerat BalttsiM eom codidbot mannscrlptis
plorima Cypriani operiim edita exemplaria, qune no-
bis inspicere non licuit. Sed ex ejiis notis exislmari
poiest qoanlum indusirine ac laboris iii hoc genere
insiimpserit. Nam^ pr.t^ter codices qiii Manuiio, Pame-
lio, Rigaltio et Angiis usui fiierunt, hahuit Baliizius
ac diligenter cum ediiis conlulit pliires ex bibliotheca
Refp') , in his vetustum codicem qui olim fuit S. Mar-
tini Tornacensis : ex biblioihpca autem Colhertioa
codices 137, 7H2, 801, 2442. et Yetostiasimoni 1505,
qui fiiit olim bihllaihMtt Tbnnnae, et alium qoi fuit
dini collegii Fiixensis : ex bibllotheca Hemigiana
uouin yetiistissimiim, et aliiim receniiorem : niium ex
monasierio S. Dionysii in eadem urbe : plures etiam
tom ex S. Victoris Parisiensis, tum ex ipsius Baluzii
bibliotheca. His adde S 'guerianum anle anoos mille
scriptum , Beccensem, Divionenscm, C<rheiensem,
Gratianopolitannm clarisslmi viri Gasparis Bmii ,
Burguiidicum, Fossaleiisem, Carnoiensetn, Lnmonia-
nuro , Compendiensem , Piihoeaiium , Sorbonicum ,
Monasieriensem, uunc Purisiis in bibliolbeca Augusti-

nianorumsoborfoiiS.Germanl asserratum, Floriacen-
sem, Moyssiacensem , vetustum librum qui fuit
Raymundi episcopi Acconensis ; alios denique ex mo-
nasieriis S. Arniilphi Melensis, S. Michaelis in peri-
cnlo maris, S. Germaui a Pntis, S. Galli, Montis
S. Eligii. Pr.iterea missx ad Baluzium fuerunt vari:»
lcctiones exeerptai ox codicihus Vaticanis, ut paiet
ex ejiis noiis ad Cpisiolam Cyiiriani xlviu. Ex his
auiem codicibus, quos recensuiinus, nonnulli ab Aiiglis
ciiari soleni : sed tamensic illisutitur Biliizius, ut eos
contulisse aim editis aut saliein coiisuloisse videaiur.
Adhihulmus edam ad opera Cypriano adscripta
veieres libros cx bibliotheca Regia, ex CoTbertina,
ex Sorbonica, Victorina et S^iiigermaneiisi. Sed ad
ea quie majori^ sunt preiii , accuraie emendanda et
castiganda inaguo in priinis usui fueruni tres anti-
qnissinii codioes , Remigianos unos ad epistolam
Celn ad VigiHum, et duo Sangermanenses ad librum
de Singularitate Clericorum el Expositionein in Sym-
bolum. D. Prud. Marak.

INDEX CAPITUM

QUiE IN PRiEFATIONE, ET VITA 8. CYPRIANI, NDNC PRIMDM ADORNATA,

CONTINENTDR.

I
II

lU
IV

VII

vni

Preefatf^^ in qua^eoBi mumerMtat sanctiC^priamoperum €ditione$f deS. Martyris doctrina

pluribui di$teAtur. Pag. 9.

Cypriaui sententia de ooitate et Infnllibilitale Ecclesise. ;^15

Refelluntur qui episcopos apud Cyprianum jure divino a presbyteris distingoi

iH*gan(« ^2

Primatiis Ecclesiae Romanse a S. Cypriano semper agnitiis. ^5

De diasenlione S. Cypriani com S. Siepbano. Nolhim baptisma probatom Stephano,

nUi qiiod ex praescripia a Christo f^rma d:itiim esset. 27

S. Cypri:)Diis setiientiiim adversnriorum miiius intellexit. De baptismo 1n Chrisii

noiiiiiie. Siephani sententia orla ah Aposlolis. 31

Quibiis i)oti<simiim ratotiihos seseS. Cyprianns defonderit. Nec sacramcnla a ma-

lis in Ecelesia adininisurai.n, nec trnditbnein rejecii. 55

Coiifirinaiioiiein iion coiifuiidii S. (yprianuscuin impositione roauonm in hsreticos

redeuiiles. Couflrmationein i ter saciaineiiia niimerat. 59

Poeniienli» sacrainenium ex S Cypriaiii tesiimomis def»*iiditiir. Qiiam necessarium

judicaver it, qoain sancle adniiiiistrari vuloerit ustenditor. Nonnulla illius dicta

expliciniiir. 42

llirum iii Africa ante S. Cyprianom gravissimis criminiboa negala Aierit commonio

post poBniteniiam. ^

'^ Digitized by

Google

INDEX VIT;*: SANCTl CYPRIANI.

XII

XIII
XiV
XV
XVI

I
II

III

VI
VII

vni

X
XI

XII
XIII
XIV

XVI
XVII

XVIII

XIX

XXI
XXII
XXIII

XXIV
XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

XXXII
XXXIIl

XXXIV
XXXV

XXXVI
XXXVII

Col. 51

59
62
66
67
71
U
75

77
81

89
95

Uirum novn siil) S. Cypriano inducia sit disciplina , ac pristina severilas in solos

apostatas et desertores reteuta ?
Uirum S. Cyprianiis Inpsis iii decursu poeiiitenMas muiientibus pacein iiegaverit ,

his tantnm excepiis qni libellos a in.iriyribus ncceperant.
Utrum concilium Carihaginensc p<eni(entiam sacrificatis per totum vitae tempus

impo^iierit.
De Cbristi in Eucharistia prsesentia.
De Communione sub uiraqne specie.

S. Cypri;«ni senieniin de sacrificio, de purgatorio et invocaiione sanctorum.
De Cbribti diviniiate, ejusqne gratia.
Vita ianeli Cypriani, nunc primum adomaia.

De S. Cypriano nondum Christiano. Disiinguendusest a Cypriano Anliocheno.
De S. Cypriani conversione. Calechnmenus bona sna distribnit, seqiie volo conli-

neiiti.ne obstrinxit. Incenuin quo nniio et lempore baptizatus.
De stndiis et scriptis S. Cypriani a baplismo iisque ad ordinalionem.
Cyprinnns presbyteriiiin et sacerdotium siatiin accipil. Quo anno ordinatus episco-

pus. Res gesix et script;r in priuiordiis episcopatiis.
De persecutione Decii ejiisquc initiis, ac de inagno lapsorum et confeisoruro nu«

mero.
In quo positum corum delictiim qui Libellatici appellati suni.
Cyprianus secedit in persccutione justissimis de causis.
Dc litteris Cleri Romani Carthagiiiem missis, postquam Cyprianum secessisse nun-

tiatnin e^t.
Dc prima Cyprinni Romanorum liiteris responsione. De tredecim litteris ante se

cundam responsionem scriptis etsimui cuiu illa Romnm perlaiis,exquibus mulias

dcsiderari ostenditur.
Oido Epi^iolaroiii Cypriani ante decimnm quintim nd Romanos scriptam, nc prinio

de qninla ct nona. ReriTcnda ad aliud tempus trigesima sepliinn.
Quinqiic S. Cypriani Iitter.T de Inpsis. Facinus presbyleroruni qni communionem

lapsi^ dederani , iioii dissimulavit. Non suspensioiiem sed excommunicaiionein

illis iniualur.
De epistola xv S. Cyprinni ei pluribiis aliis paulo post novo tumultu exorto scriptis.
De epislola Cploriiii nd Lucinnum et responsio Luciani.
Scribit S. Cvprianus ad cleruni. de ordiiiatione Saluri et Optnii. Variie Inpsorum ad

S. Cyprinnum lilterie. Clenis remuvet a conimuiiione sua Gaiuiii Diddeiisem.iQuo

lempore litteroc xxin et xxix scriplx. DeCleri Roniaui et confessoruin litteris.
Porseeuiio rccrudescit ; pnx futiir.i S. Cypriano reveluiur. Res iiiterim ab co gestu!

et scr>ptae anno 250 exeunle recenseniur.
Vicnrios pro se miltit Cyprianus. Min;e Felicissimi.
Schismn Fclicissiini anMO 251 ineiinte. Nuvatus unus ex quinque schismaticis pre-

sbytTis. De episioln xl Cyprinni.
Redii Oyprtann^, persecutiiuie sopitn, ct ciim collegis dcliberat de causa Inpsorum ;

sed nnie concilinm scribii librnin de lapsis,
Prndentia snncti Cypriani in comprimendo scliismate Novatiani , et connrmaiido

cpiscopatu S. Coriielii.
Qno lemporc erupii £cliisma Novnliani.
Qiio lempore ordinatiis Novntianus.
Onlo rcruin a snnclo (.yprinno gestarum in causa Comelii.
Novi conatus Novaiiniii Rcditus confessorum Roinaiiorum in Fcclesiam hortatu

Cypri:ini ; id nnle c«mciliuin Romaniini anni 251 coatigisse ostendilnr.
De g<>slis ei scripiis S. Cypriani niiiio 252 ante persecutionem.
Pcr^ecntio rcvelalur (^ypriano. Iloiuntur Tbibarilnnos ad certamen. Lapsis poeni-

teiitibus pacem reslituit in concilio , quod ab alio idibiis inaii habito distiiigul

debct.
S. Coriiclio grntnlatur confessionis laiidem S. Cypri mus. ConCt^ssorcs Cartbaginen-

S(*s exhortatiir per Epist. lxxxi, qiuc iu hac persecutione scripUim fuisse osten-

ditur nnno 252. ,
Mirn rhnriias S. Cyprinni In pestis calamilaie. Religionem defendii adversiis Deme-

trianum. Toiius ecclesiic Girlhaginensis prolixa in redimendiscaptivishbmlitas.
Do libris ct epistolis post perseciiiionem ^Tiptis sub Valeriano atque in primordiis

Slephani pnp:f, aiiiio 253 et 254.
Disseiisiones de bnpiismo exori;e anno 253 exeunte : ac S. Steplianus anie cum

Orientalilius quam cuni Afris certavit.
Ordo et series reruni iii Africa gesiaruin anno 255 et 256, usque ad concilium

terliiini Curtbagineiise.
De coitcilio lertio Cartbaginensi. Miitit Cyprianus Rogaiianum diaconum ad Firmi-

linnnni. De epistoln Firmiliani ad Cyprianiim.
Nonniilla' observaliones addiintur in hniicde Baptlsmo controversiam.
De Epistoln lxiii Cypriiini adversus eos qui aquaui solam in matutino sacrificio

adbibebant.
Confessio et mariyrinm Cypriani.
Dc libris Cypriaiio adscriptis , ac primum de tribiis epistolis a Baluzio vulgatis.

Reccnseutur libri de Speclaculis, de Laude martyrii, de Rebaptismate, de Pudi-

citia, ad Novniinnum, eic.
De Singulariinte cleiicorum, epislola Celsi ad Vigilium, et nonnullis aliis.
Dc S. Cypriani AntiocheniPoeniteniia, et aliis diiobus libellis ad euin perilnenlilHlS;^^^! J

Digitized by VjOOy IVC

96
99

101

106

il3

117

119

123
125
128
151

135
156

149

152

155

160
164

166
167

171
174

J78

iSj

OllDO EPISTOLAKUM SANCTI CYPUIAM.

ORDO EPISTOLARUM SANCTI CYPRIANI

QUEM PAMELIUS ET BALUZIUS SECUTI SUNT ,

COMPARATUS CUM ORDINB EDITIONIS OXONIENSIS.

OXON.

Pamel.

Baluz

III

VII

VIII

XII

Xlll

XIV

XVI

XVII

XVIIl

XIX

XXI

XXII

XXIIl

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

:;2

XXXII

XXXllI

XXXIV

XXXV

XXXVl

XXXVII

XXXVIII .

XXXIX

XLI

XLII

XLIII

XLIV

XLV

XLVI

XLVII

XLVIII

XLIX

LII

Lill

LIV

LVI

LVII

LVIII

LIX

LXI

LXII

LXlll

LXIV

LXV

LX\

ExpuDcU a Baluzio.

Ad DoDalum.

Geri HoniaDi ad clerum CarlhagioeDsem de secessu divi Gypriaoi.

Ad presi)yleros et diacooos Roiuae coDsisleuies.

Ad presbyieros et diaconos.

Ad iresbyterus et diaconos.

Ad nogattanum presby terum et caeteros coofessores.

Ad cleruro, de precando Deo.

Ad mariyres el coufessores. ,

Ad cleruni, de quibusdam presbyteris qui temere pacem lapals dederunl,

nrcJum sedata persecuiione etcitra conscientiam episco|,onim.
Ad marures et coofessores qui lapsis petierunt pacem dari.
Ad ))lel)em.

Ad cleruui, Ue lapsis et catecbumenis, ne vacui exeant.
Ad clerum, de bis aui ad pacem festiuanl.
Ad presbyleros et aiaconos Romae consistentes.
Ad Moysen et Maximum et cseteros confessores.
Confrssorumad Cyprianum.

Ad presbytrros et dbconos, depraeccdentl et duai)us sequeotUnis C| istolis.
Caldonii adCyprianum,
Cypriani Caldunio.
Celerini ad Lucianum.
Luciaiii ad Celeriniiin.
Ad deruni Romae consistentem, de roultis confessoribus etde Luciani

inverecuodia et Celerioi coofessoris modestia.
Ad clerum, de litlcris Romam missis et de Saturo lectore et Optato

hyi)Odiacono faclis.
Ad Moysen et Maxiuium et caeteros coofessores.

Moyses, Maxinius, Nicostratusetaliicoofes^ioresrespoodentpraecedenti epistol».
Cyprianus lajtsis.
Ad presl)yleros et diacooos.
Ad presbyieros et diaoonos Romae consistentes.
Presbyteri et diaconi Rom« coosisleotes ad Cypriaoum.
Cleri Romani ad Cyi rianuin.

Ad cleruin Cartbaginensem, de missis Romam et acceptis inde litleris.
Ad deruiii et plebeiu, de Aurelio leetorc ordinalo.
Ad ckTuni el iJebem de Celerino lectore ordiuato.
Ad eosdeiii, de Numidico ordinato presbytero.
Ad cleruin, de cura |)auperiiin el peri*grinorum.

Ad cloi um, ul coiifessoribus in carcere constitutis omnis humanitas praebeatur.
Ad Caldonium« Hercuiuniiiii et ca teros, de abstinendo Felidssimo.
Caldoiiii, Herculaiii et caslerorum epistola ad Cyprianum, de abstento FeU •

cissiino ciim stiis.
Al plcl)ei)i, de quinqiie presbyteris schismaticis factioDisFelicissimi.
Ad Cornelium, (juod ordiiiaiioiieni Novaliani noureceperit.
Ad Corneliuui, de ordinatione ejus a se coui|.robata et de Felldssimo.
Ad eumdeui, (|Uod ad coiitVssores «Novatiano seductoslitteras fecerit.
Ad coiifessores Roiiianos, ulad uiiitateiii redeant.
Ad Corm^liuiii, de Polycar(M) Hadrumettno.
Cornelii ad Cvpriaouiii, de conrer>soribus ad unitaiem reversis.
Cypri^^Di ani Coroeliuui , respoiisum cougraiulalorium de illorum redllu ex

i»cbisiiiato.
rx)raelii ad Cyi^rianum, de factione Novatiani ciim suis.
Cypriani responsum adCori)cliam, de Novaii sceieribus.
Maxiuii et cjeterorum confessorum ad Cy^riaiiuui, de suo reditu ex schisinate.
Cyi«riaiii ad couressorcs, dc redllu ex scbismaie congratuUitoria.
A(l Antouianum, dc Coriielio et Novaiiano.
Ad Foriunaium et ali s collegas, de iis (^ui per tormenta superantur.
AdCornelium,de pnce lapsisdaiida.

Atl (>)rneiiiiin, de Fortiinato et Felicissimo,slvecontra hsreticos.
Ad Tbibaritanos, de exbortatiooe ro.irlyrii.
Ad Cornniiuiii iu exsilio, de ejus coufessiooe.
Ad Luciuiii, Papam Romanum, reversum ab exsilio
Ad Fiduni, do infjaotibus bapiizaiidis.

Ad episcopos Numidas, de redemptiooe fratriim ex captivitate Barbarorum.
Ad £udiraiiuiiF, de histrione.
Ad Pornponium,de virginibus.
Ad C(Bciliuui, de sacrameiito Dominici calicis.
Ad Epicteiuin et plebem Assuritanorum, de Fortunatiano, quondam eorum

f-piscopo.
Ad Ro^^atianum, de diacono qiii conlra episcopum contendil.
Ad cleruni et plebem Furnis consisieiitem, • "•

li^nim mrorem nAniioavii

Pag

BD.

HOV.

BAL.

ED.

f. i

195

225

230

232

Ib.

233

235

240

245

250

253

256

258

Ib,

260

261

264

268

Ib.

260

271

273

Ib,

«74

279

282

287

Ib,

288

290

298

300

302

303

307

315

317

520

324

320

527

529

331

/ft.

532

359

Ib.

340

3il

Ib.

342

Ib.

345

346

318

Ib.

349

558

Ib.

359

ib.

101

362

102

lOi

372

110 389

)iscopum contendit. r*^^/5§5^T^

n, de Viclore qul Fauslinum i-resby- jy VjOOV IC

187

OXON.

PAMEL.BALrZ.

Lxvir

LXVIII

LXIX

LXX

l LXXI

LXXII

LXXIII

LXXIV

LXXV

LXXVI

LXXVII

LXXVIII

LXXIX

LXXX

LXXXI

LXXXII

.81

LXXXIII

ORDo EPism\nuM FT tracTAtuum.

BaL.

Ad Stephanum, de Marclano Arel^lensi, qui Novatiano consensit Paff i I5

AU cleruiii ei j,lobes in Hispaiiia coiisistenU'», de PasiUde el Martiale. ii7

Ad r lorentliim Pupianuiu, de obtrecialorilMis. ^21

Ad Januariuui ei cwleros episcofios Numldiis, de baplizaiidis luereticis. i24

Ad CJuiutum, de bierelicis baplizaiidis. ^^6

Ad Sieidianujn pa(>am, de cuucibo. j28

Ad Jubaiaiiuiii, dc haereticis bai tzandis. ^^9

A I Pompeiunj, coiitra epislulaiii Sicphani, de haereticis baptizandis. 438
hirmiliaui episcopi Ca?sare:e Oippadociu; ad Cvpriauuni conlra epistolam Stcphani. 142
Ad Magniiiii, de buptiza.idis No\atiaiiis et de lis qiii in lecio graiiain cousequuntur 158

Ad INeiiiPsiaiiuin ct caiteros mariyres in uielallo cOiistllulos. ' ijg

JSeiiiesiaiil, D.itivi, Felici^ et Victorls resi»ousum ad Cyprlauum. i6l

Ad euuideiii Liicli < t cseterorum marlyniiii respoiisuui. \^±

Felicis, Jaderis, Poliaiii et cu.aeroruiii marlvruiii responsum ad Cyi rlanum. 165
Lypriaiii ad Sei giuin et Ro^iaiiauiiiii eicaeteros confessores lu carcere coostilulos. Jbid

Ad buccessum, de iiuniiis Roma reversis persecutioiieiii uuiiliantibus. l«5

Ad clerum ei plebem, de suo sccessu, paulo ante passionem . 166

Coruelii papae ad Cyi>riaiium. 46«7

Ad plebem Carihaginis. jl^J

Ad Turasium presbyterum. Igg

48S

KOV.

599
400
Ib.
408
Ib.
411
412
Ib,
413
414
Ib.

42?
424
429
43i
438
436
434

TRACTATtJS.

Llber de Habitn virginuro. Pag.

Liber de Lapsis.
Libftr de Uuiiate Ecclesiae.
Liber de Oratione Doiuiuica.
Liber ad Deiiielriaiium.
Liber de Idolurum Vauitate.
Liber de Mortalitaie.
Liber de Opere elEleemosyna.
Liber de Bouo Patientise.
Liber de Zelo ei Livore.
Kpistola ad Fortunatum, de Exhorlatione
marlyrii. 261 651

ED.

NOV.

BAL.

ED.

173

459

181

-.65

195

495

204

519

216

545

225

565

229

585

237

6ul

247

621

657

2*55

BAL.

Teslimoniorum libri tres adv^iis Judttos. Pag. 274

Llber fjrimus. ^yg

Liber seciiudus. 285

Liber lerlius. 298
Coiiclliuiii Carthaglnense Sententiaeepiscop.

Lxxxvii, de haereticis baptizandis. 329

Liber de Speclaculis. 359

Liber de laude Martyrii. 3^3

Auonyiui liber de ftebaptisroale. 353

OPUSCDLA VDLGO ADSCRIPTA SANCTO CYPRIANO,

EX EDITIONIBUS OXONIANA ET BALUZIANA.

ED.

678
679
695

725

1. 111.
779

787

De disciplina et bono Pudicitiae.

Ad Novatianum h^reticum, quod lapsis spes

veiiiae uon est deneganda.
De Aleatoribus.
De montibus Sina etsion.
OraiioCypriaui Antiocheiii pro mariyribus.
Oratio Cy riani Antiocheni quam sub die

passionis suae dixit.
Aruoldi abbaiis Bonae-Vallis traciatus de

novissimis verbis DouiiDi iii cruce,
De ejusdem cardinalibus operibus Christi.
Caruieu, Gene.sis.
Carmeii, Sodoma.
Carmen, ad Senalorem aposiaiam.

ED. BAL.

Pag. ^* Uymnus Victorini Pictaviensis de cnice
Domini.
yi} De Siugiilaritate clericorum.
xvij Expositio in symbolum A|K)stolorum.
xxiij Ad Vigiliuin episcopum, de JuJaica in*
xxxj creilulitate.

Tractatus adversus Judxosqui insecuti
xxxiij suiit Douiinuin.

De Revelatione ca|)itis beati Joannis-
xxxvii Baptists.
Ixxj De du|.lici marlyrio ad Fortunatum.
clix De duodecim al)Usionibus s;eculi.
eliij Coena, Cyiriano talso iMScripta.
clvij Confessio Saucti Cytiriaui.

ED. BAL.

Pag. clix

clxl

excvij

ccxzxij

ccxl)

ocnivij

ccliij

crlxxv

cdxxvij

CCZCv

ORDO EPISTOLARUM ALPHABETICUS.

IfOV.

HOV.

Antoniano. LTI.

Ca-cilio. LXllf.

Caldomi Cypriano. XIX.

Caldo.iio. XX.

Caldonio, H';rculano et caeteris. XXXVIII.

CaldontuHercnlani, elc, Cijpriano. XXXIX.

Celeitm Lnnano. XXI.

Clero Carthag. V.

Eidem. VI.

Kidem. Vin.

PAM.

ED.

BAL.

BD.

^.66

3t5

FlorenlioPuplano.TXlt. Pair. 121

400

lOi

37i

Forluiiaioei aliis. Lux.

546

271

Furnitaiiorum cleroeti.Iebi. I.XVT.

387

273

Hispaniarum clero et plebi. LXVIII.

400

5i9

Januario et aliis Numidis. LX.

339

331

lisdem. LXX.

12«

408

274

Jubalaiio. LXXIII.

129

413

Lapsis. XXVII.

500

Ibid.

233

Lticiimi Celerino. XXIT.

27^

Lucio papa. LVIII. f^

r^/^/*v^I

^338

Digitized by VJ

OOQl

189

ORDO EPFSTOLARUM ET TRACTATUUM.

iOO

ED. KOV.

BAL. BD.

Eidem. X.

18 m

Eidein. XHl

22 258

Eidem. XIV.

fi 260

Eidpoi. nin.

2t 2(i8

Eidem. UIV.

55 287

Eideiii. UVIII.

Si 300

Eidem. mil.

ii 315

Eidem UXVI.

4 5^

Eidem. XXXVII.

50 527

aero elplebiCaribag. XXXIII.

46 317

lisde:ii. XXXIV.

12 1

lisdem. XXXV.

lisdem. LXXXIII.

166 451

Confeysorwn Cqpriano, XVII.

26 268

Contelu paxHB Cyprioiio. XLVl.
Eidem. XLVIU.

6i) 3H
62 3«

Cor.ielio XLI.

52i 336

Eidem XLII.

56 //».

Eidem. XLIII.

58 Ifr.

Eideiii. XLV.

tl0 341

Eidem. XLVII.

m Ib,

Eidem. XLIX.

63 342

Eidem. LV.

79 348

Eidein. LVIl.

94 fm

Comeliosniodi Alncan». LIV.
Donaio. II.

11 348

1 193

£('icleto et plebi As^uriiaoorma. Ll^V.

tia 389

Endiiatio. LXI.

101 362

FeUcM rmnaUi$ Cupriano, LXXX.

163 423

FiJo. LIX.

07 359

Firmidwii cypriano, LXXV.

142 413

tncii episcopi et aliorum Cyprimo, LXXIX.

Maj<iio. LXaVI.

M^artiribus et cQ^essori]iy& IX.

Maxrmo et a^iis. XLIV.
mpdmi 61 (tm:'u^ Cypriano. L.

'ribdein. Cspftani Ll.
Moyfti et Maximo ftum aliis. XVI.

lislem. XXV.
Eorumdem cypriuno. XXVI.
Npmesiauo ei idi.s LXXyil.
Eji$d$in ii hliamai Cjtpmno LXXVIII.
fMehiCartlKigueiisi. aII.

Eidem. XL.
Pom*»^, LXXIV.

pouH)Oi>|p Rxn.

gmato. Exil.
Hogaiiano e|>iscopo. LXV.
Rogaiiaiio cum aliis. LX.XXI.
Bog»tJ9opr<ibyLerocuiiialUs. VII.
Rojiiaal Cteri Cartliagiuensi clero. III.
Romano Clero Cypriani. IV.

Eidem. XV.

Etdem. XXIII.

Eidem. XXIX.
Uomani Cieri Cynriano, XXX.
Ejusdem eidem. XXXI.
Stephano paiiae. LXVII.

Eidem. LXXII.
Successo. LXXXII.
Tbibaritaiise plebi. LVI.

EO.

NOV.

BAL.

ED.

162

4i2

158

414

245

253

340

342

Ib,

264

288

290

158

414

161

420

256

332

138

412

102

364

li6

408

112

393

163

423

235

225

230

261

282

302

303

307

115

599

128

411

165

429

349

ORDO

EPISTOLARUM ET TBACTATUUM SANCTI CYPRIANI,

ACCOMMODATUS AD KA QVJB IN VITA 5- MAJ^jyRIS PISSPRUI^llS.

Nnn muUo posl bnptismum epi^lola ad Donatiim el liber de Vanitatc idoloruin.

Tres libios Tcstimonioriim ei librnm de llabiiu virginuiu vel presbyier scrip^ji Cyprifmps, vel imtio epi-
scopilus.

Epi^lola Lxvi ijiitio episoMpalns anle per-^ecuiioncm Deoii. Scripl^o cxisiiiuaiilur in AnoaUbiis Cyrrianicis
circa ideiii tcmpiis lxi, lxii, lxv; sed ultima videtur poiius scrii)U pobl bxTcsin^ Nov^liani ; duu: priores
iinlla lemporis iioia sigiiat:i!.

Anno250 in secessn sancii Cypriani cpisloia iii, qnae esi Cleri Romani, iv, quxest respqnsio Cypriani. Lit-
lera* irctiecini in epi>t. xv cimrncnioraLr, ex qiiibii.4 seplcin t niuiu Ifabeinus, nuiiipe v, ix, xi, x, xii. xiii.
xiv. Ilai Uoiiiain iuiss:ecujii ppisi. \y vigeiiiejaiii icsiate. PauL» posixix,qu;eeslCaldoiiii ad Cypii.inum; xx,
re-poiisio Cypriaui; xvn, Lucia.>i ei coMfessorniii; xviii. aih presbyleros el diacouos; xxii,L«iciaiii ad Celcri-
liUiii rcsponsio.Celeriui auiciii Ojtislol i, qu;e cst x\i, scripia fiifiMt dicbiis paselialibiis So^ ili;r episiolo* !{»•
mam miss:H cuiii cpisiolis xxiii oi xxv. paiili) po-^t scripiis. Eoilciu tciiipore episiol:i xxiv, el paub> post
xxvii, xxviii. XXIX. Postcpi.sloliiiiiCypriauivigcsiniam nonaui veMeriiiitUoma epiaoli* xxxietxxvi. Tiini scri-
bii Cy. riaiiiis episi. xxxii, ei paulo post acTipii Roiiia eptstolaui xxx. Circa iiienscm ociobrem epist. xxxvii.
Noii niiilto post episi viu. Eodnn aiiiio i5o, exeuiiie vel ctiani, si cnimagis placi^at, annoi5l iiieunte, scri-
ptx* suiit episiola; xvi, xxxv, xxxiii, xxxiv, vii. vi, xxxvi, xxxviii, xxxix In epistolisxvi ei xxxv. nulla pacis
ineitio; (iiiinetiam iii episi. xvi confessores, utin niedia perscciitioiic, ila lauuai et boriatur Cypriaiius.

Aniio 251pautoanlehisclia epiSloT.i xi, motante adbuciii scccssu Cyprtauo. Noii uuilto po^t Pascba acredi-
lum Cypriaiii, liber de Lipsis. Paubi p<»st nulitiim legatomm epistula lxi, per Priuiiiivum presbyteruiu, et
ante illius retiitiuu epi^tola xlii, cuiii qua(lra|!<'>iiiia tertia et quadr.tge^inia qiiar a ac libro de Unitaie Eccle-
si;c. Deiiide cpisioia xlv, pauio pusl rediiuui Primilivi. Epistolx lxvui et xlvi, qu:e sunt Cornelii, et L, qu»
e-tconressorum, allaiu! per Nicepborum, qui cuin Metlio, iit verisiiuile est, epistoias xlii, xlui, xliv, detu-
lerai. Ilis rebus litieris respondcl Cyprianus perepistolas xlix. xlvii, li.

Atino 252 iniuiiite, epistola lii. E dom aniio Iiber de Oraiione Dumiuica. Circa Pascha epistola uu. Post
idu» maii epistola lix, lxiv, deiude lv, lvi, liv, lvii.

Afiiio 25i exeunt(\ lvui, lxxxi.

Anno 252 aiit 255liber adversiis Demelrianum et epist. lx.

Aiino 25iaut 254 iiber de Mortaliiale ; nec multo post alius de Opere et Eleemosyna.

Anui» 254 episi. lxix. Forie eodem aniio, aut saltem ante disseusioiiem Arrorum cum Stephano epistolse
LXVII, Lxvni.

Anno 255 circaantumnumepistola lxx, tum lxxi.

Aiiiio256 paulopostpascba epist. Lxxii, tuin lxxiu, lxxiv, LXXVi.Circa idem tempiis soripti libridc Pa-
ticutia etde Zeloci Livore. Eode ii anu i cileiidis scpteiiibris coiiciruim tertiuiii Carihagiiien^e, tuin insiaute
byeme epistola lxxv, Fiimiliani ad Cyprianum, Epislola lxiii post exorlam de bapiismo controversiam, ac
furie aniio 257.

.Aniio 2o7 liber de Exhortatione martyrii. Eodeiu anno vel anno 258 epistolc lxxvii, lxxvui» lxxix, lxxx.

Anno 258, meiise augusto epistola lxxxii, et paulo anie iiiartyrium epist. lxxxui.

D. P. UkitMis T

Digitized by VjOOQIC

DIVI THASCII C/ECILII

CYPRIANI

(PISCOPI CAKTHAfilNINSIS tT KARTVRIS

OPERUM

PARS PRIMA. — EPISTOLiE.

EPISTOLA PRiyA.

AD D0N4TUM «.

(Erasm., Pamel., ep. n. Ri^al., ep. i. Oxon., Lips.', iiber
de Gralta Dei.)

Argumentum. — Ffomimat Donato Cyprianui termo'
nem u cum iUo habiiurum de rebu$ divinis ; jam

promisiis admonilui misfacit, ae muUit gratiam Dei
per Baptitmum coUatam commendant . quanium tit
mulalut ab iUo tigmficat, et adxKulum demonttratis
mundi erroribus, ad conlempium ejut^ ad assiduam
denique lectionem et oraUonem adltortalur.

L G.ECILIUS Cyprianus Donato salulem. Bene ad-

LECTIONES VARIANTES.

^ Ad Dooatum de errorilras mundi et conif mptu ejus
Camb. Dtift. Vict. De diacipUna ad Donalum rost. 4. de

Gralia Dei. Oxon. Gold.

STEPH. BALUZU NOTiE.

*** Epist. L — Hanc episiolam habent omnes edilio-
nes et plerii|ue lihri veieres. Non exiat tamen in uno
bibliotliecae Uegiae, in uuo monasterii sancii Remigii
Remen^is, in duubus mnnast«Tii Coniiieniliensis, iii eo
queni b^ibui ev monaslerio sancti Mictiaelis in peri-
culo maris, iieqiie demum in Curbeieiisl. Qiiod 'n\o.o
aiinotaiidom esse arbiiraius suin <|uia vir dociissi- B
mus Nicolius Rigaltiiis, liaud dubic lapsu mcmori.ne,
vel per incogiuintinni , in ob.servatiouibus shis ad
ii|>era .Haiicii Cypriani referl plures varias leciiones
istius epistulas ex codico Corbeiensi , in quo ea iion
babeiur.

Primum illa locum obtinet iii miiltis codicihns an-
tiquis , in Veroiiensi niinirum omniuin vetustissiuio,
in Seguieriano Itein aniiqiii^simo, in diiohus Yntica"
iiis, in omnibus iis quibus usus est Guillelmus Mo-
rellius, ineo qui fuit Raymundi episcopi Acconen-
sis, ut annoiatum reperi inanu Simonis Goulartit,
qui eo usus est , el in viginti et uno eorutn cuin qiii-
bus ego contuli opera beati M:irtyris. Immo in coilice
saiicti Eligii Attrehatotisis ita scriptutn vidi in calce
istius episiolne : ExpUcit prima epistola.

Illain sanctus Augiistinus citat, ex eaque fragmenta
refert in iibro iv de Doctrina ChrisUana, cap. i4, el
iti Sermone 312. in nova editione png. ii56. Cypria- r
numqiie graviter repreheiidit qiiod illaoi spumeo
verlioruin aiiibilu ornayerit ; quia iiimiriim puiabat,
ut opinor. regiiuiu Dei, ut verhis ulnr Sulpiiii Sti-
veri in prologo libri de Vila Sancti Martini, twn iii
eloqiientiu sed in fide constare. Ego vero niecuin
s:i*p»enumero admimtas sum illam Augustini censu-
rain in hac eplstola , qiiae toia de D<'0 est et rc-
prebeiisio monim c<imiptoriim et depravatoriim sx-
culi, reprehendentis gravitatem et eloquenlinm ser-
nioiiis, tamqiiam si res hei electissiinis verbis gra-
viftsimisque senieniiis rhetorice omare fas noii esset.
Ctmira,si uspiain opus e&t eloqueniia, id vero in
primis, mea quidein senteniia , paiam est obtinere

dehere in compositionihus ad majestatem et gloriam
sumnii Dci pertiiieiitihus , qiiamvis, ut nii snnclus
llilarius iii lihro ii de Trinilale, ad ea qu.T Dei .<iiint
oxe(|uciula serino otnnis iiinrmus sit. It*m Macnriiis
Miicius in pr;i:rniione ad caniien situm deTriumpho
Cniois : Negare non ausim, inqiiii, eam esse divinanim
rernm vim atque dignitatem, ul nuUo slyio assequi pof
simus non tamen ita remotam censeo, ut Camcenis iii'
accestibitem rear. Natn , ut nit Novatinnus in lihro de
Trinil.-iie, ad cogilandain et ad eloquendam Deinmjes-
latem^ el eloquentia omnis merilo muia est et mens exi-
gna est. ExeniprK lalihus plcna sunt ouinia. Quis
iimqunin reproheiidit eloqueniinm in snncfo Jonnne
Chrysostonio? qiiid erudilitis nut ncuiius Apologetico
Tertultinni ? qui , ui ait sanctiis Hierotiymus in epi-
stola nd Magmm adversus ioviniaoum , cunctnin sae-
culi conrtnet disciplinnm : qiiid clegniitius Octavio
Miiiiicii Felicis ? Neque Arnobio sita defuit etO(|ueii-
tia. Lactantii lihros divinarum Inttiiniionum omties
conseniiiNU TuUi.inam elo(|iieutiaiii redolcre. E iam
luouhrationes san("ti Hloronynii , Umen elsi is iu epi-
stola ad Pammachium scrihat dissiinulnnd.im cl fu-
gicndani e>sc eloquii vcnusintem iii inierpreLiiioiie
ecclesiastica . quim ipse vitavii in iuierpreiniioiie
librorutn sncrd^ Scriptur.i*, rheioricx lauieii flosculis
uhiiiue abund.iiii i*t nml)itio<n cloqoeniia , ei illomm
qui hoc scrihendi genereiiluntur d(*reiisioiiem suscepit
in eadetii epistola ad klagnum. Ex quo necessnrio
consequitiir reprehensioni ohtioxios esse auriorcs
ecclesiasticos nielioris "• notnc, si ceiisun a sancto
Augiislino laia ndversiis haiic Cypriani cpistolaui
justa estac le,iitima. Qiiare amplecienda oinuiiio
mihi vid«'tur Laciantii sententia qui (lih. v, cap. i )
nit scieiiiiam lilterarum iiou inmlo uihil ni»cere re-
ligioni atqiie justitiG^ , sed etiam proilcssc quainplii-
riiuuui si is ({ui e.is didicerit sit virtutihus iiisiru-
ciior et veritaie sapieiitior. Elinm is qui aono 1485
procuravit edilioiiem Venetam operum sancti Cy-

m DIVI CYPRIAM EPISTOLA I. 191

fnoiies, Donate charissime. Nam et prnmisisse mc A in quieteru solenmes nc slatas anni ^ fatiscentis iii-

niemini,c( reddcndi (empeslivum prorsuslioctempus
es(y cuni o, indulgenie vindemia, soluius aninuis

diicias sortitur «. Locus eiiam cum die convenit et
mulcendis sensibus ac fovendis ad lenes auras blan-

LECTIONES VARIANTES.

^ Quod ir. Ben, Bod, 5. Quo Lamb. Eb, Un. Nc. i.
Spir. Thu. ro$$. Vict, Quo indultis vindemiis resolulus
roM.4.

1» Smatas Lam, Ben. Ebor. lin. NC. 1. Reg. Vois. 4.

Sed inaU. Raias Fos$. VicL

<: Sortialur Lam, Bod. 3. Ebor.Lin* NC.\. Ben. Foss.
Vict. Voss. 4. Feriaiur Thu.

STEPH. BALUZII NOTiE.

priani i(a loquitur )n pra^fatione sua : ASquo enim
saUs animo ferre nequaquam possum recenliorum quo-
Tumdam novam hasresim , qui nullum oralionis florem
setfUenles putant qnod expoiilo limatoqne iractatur elo-
qwo rei sacrte admodum officere. Et paiiln post : xVam
51 etoquentiam rem mediam esse agnoscunt , qua et recte
uti et male possumu^ quh mentis compos dicere nudet
non debere dognmtis christiani professores in defen-
denda verilate ea uti qua in extollenaa falsitate omnes
abu» sunt gentiles ? Ita eliam sensit Jonnnes Maldo-
naliisscribens ad Petrum Madurum : Ctir enim, inrinit.
Christus non habeat meliores orniores quam diabolus ?
Jo eadein (juoque ^ententia fuisse Joannem Sichnr-
dum li(|uet ex pra^fatioiie ejns ad Ibros Recogniiio-
num snncti Clemenlis. Extnt in volumine Oraiionum
M. Antonii Majoragii oratio adversus eos qni or-
nand» oraiiunis stndiiim et diceiidi elegantiam vi-
tnpcran( , eornnque opinionem vocnt l)a*resiin. Pau-
liis quoqiie Cortesius in procemio libri sui ^ententia-
runi damnnt eos tlicologos qni disserendi elegantinin
a (beol<»gia sejungunt. Et niiiilominiis >ernin est
qiiod ait sanctus Uieronymiis in episiola (/e Ff/io pro-
digo nd Papam Dnmasiim, in ec< lesias(icis rebus non
quapri verba sed sensus. Iin etiam sensit Fausiiuiis
episcopiis in prarfatioiie libri de Fide coiura Aria-
itos : In causa^ in(|uit , fidei non sermonum sublimitas
requirenda est , quando ipsa sola testimonia suffi'
ciunt.

I. — Bene admones. In libro Fuxeosi scriptum est :
Vere admones, et in niargine , Alii dicunt : Bene.
Hanc porro lectionem esse nieliorem , pra*(er auc(o-
ri(a(ein ve(eruin exemplarium , probatur eiinm au-
etoritate RuGni in prologo Homiliarum OriKenis in
NumeroSf apud Henricnm Valesiiim iii annoiationi-
bus nd Bistoriam Ecclesiasticam Eusebii (pag. 129), tibi
sic babctur : Ulor verbis libi, frater, beaii martyris.
< Bene admones^ Donate charissime. Nam et promisisse
mememini.i El paiilo po*il : iSed reddendte poUicita'
tioni non lenipeslivum , ut ille ait , sed tempestuosuni
nobis lempus iic turbidum fuit. » Ex his interim beati
Cypri:ini verbis colligi posse videtur itliini in hac
epistola respondere ei qiia Donattis eum admonue-
rat uti proiuissis ac rect^pio sno satisf.icerei. Non
inde lainen colligi debel epistolium quod Pnmelius
invenil in codico Cnml>eronensi , qiiodque nos iiive
niinus etiam in veteri libro qui fuil Franci^C( Pi-
iboei, inde, inquam, colligi non debetepisiolium il ud,
in.ciijus fronie posiiuiii cst nomen Donati ad Cypria-
niim scribeiilis. esso adinoiiiticmem qiia perniotus
Cyprianiis haiic epi>lolam ad eurn dedit N«*n dubita-
bat Panielius qiiin legitiiMis Douali foetns esset»
eamque sen(en(iam facile amplexiis esi illiistrissi-
mus cardinalis Baronitis iii Annalibns ecclesiaslicis.
Alii iliud ut S|iurium rejeceruut, quoruin C';oopinioiii
liilienter arcedo. Et (aiiien arbiiror istic, nti fecere
Rigaliius el episcopus Oxoniensis , es^e poiiendum ,
neqnain mihi negligeniiam curiosus lector iinpu(are
possii. Sic ergo babet :

Donatus Cypriano. Credo te retinere , sanctissime
Cypriane , quw nobis fuerit apud oratores garrulitas,
unus sensus, una cogttatiOy individua dilectio. Quare
non et in divina lectione ita animis roboramur^ aut non
ea semper nobis fnit cogilatio, sicut promillebanmSf ut
simul crederemus ?

Donate. Doiiati nomen vulgatissimum erat in
Arrica , nt etiam scriptiim est lu capite terlio epi-
stohe socuiid:c snncli Auguslini ad Eleusium . 67o-
rium et Telices. Se(|Honti s-.i^culo, Lnc(nntius libruin
de Moriibus Persecutorum scripsit ad Donaium con-

B fessorem , iliiim ipsnm, u( opinari licei , cni die^vil
etiam ribrum dc ha Dei. Persto enim in ea sen(en-
(in qnam prouipsi cum ederem librum de Mortibus
Persecutorinn. Scio virum opdinum e( mihi reveren-
dum Nicolaum Le Nourry aliier sensisse, el Dona-
tinn ctii iiiscriptus est lilier de Jra Dei piitasse fuisse
diversiim ab eo cuius nomen ex(a( in initin librl a
me ediii. Divcrsos auiem fuis^e binc se prob:tre pu-
tavit vir opiimus qiiod ex libro de Ira Dei mani^s-
tiim sit Donalum cui dicatiis est fuisse recenter con-
versum nd religionem Christi , quod de alio dici iion
posse ait. Erravii in noniiue vir clarissimns. Trans-
tulit ad Donninm ea qiis pertinebant ad Demetrin-
ninn , cui dicatus esl liber de Opificio Dei , e\ quo
con^tat Demetrianuni rudem adhiic fuisse nostrornm
mysterioruin. — '^' Donate. Incodice sancti Arnulphi
MetensiHScriptum est : Bene admones, frater charissime
Donaie.

Indulgenle vindemia. Ennodins , lib. ix, epist. 2 ;
Sit inter nos felicium vindemiarum viee colloquium.

C Solemnet ac siatas. Mullum variant in hoc loco
lihri veteres. Quidnm enim liabent stalutas |iro rataSt
alii ratas tulasqne^ vel ratas tantum. Unus vero habet
solemnes ac rutas , et siipra lineani vel siatulas. Ego
pr:i'fei'0 lectionem viilgatnm, qiiae niihi videinr optima
et crrtissima. Nam Cicero dixit alicnbi solemne et
stalum sacrifieium In lege iii Cod. de Dilaiionib., le-
giliir : FeritBsunt vel repeniince vel solemnes. Solemiies
autem juriscoiisuKi oas esse niunt quae siint anniversa-
riusnc legiiima:. Recte igitur Cyprianns dixil indncias
sive forias solemnes ac staias, quas ideo statns appeltari
ai( Festus quia certo siatuioque die observantnr Vidc
Mncrobiiiin lib. i Satum.^ cnpul 16, et Juretum ad
Symmachum , lib. lu, epist. 21 , ad illum locum , ei
feriarum reliquice.

Loeus eiiam. Ciccro in libro de claris Oratoribus :
Sed, quofacilius sermo explicetur, sedentes , si videtur^
agamus. Cnm idim placuissei illis, tum in propatulo
propler Platonisslaluameonsedimus, llieronymns, bb. ii

l^ adversiis Jovini:iiiuiii iPlttloniciqnoqueetSloici in tem'
plorum loeis et porticibus versabantur. Rusdcus diaco-
nus iii pr.ifa(ioiie dinlogiadversns Acephnlos : Silen'
tium loci et lemporis commoditas et commune constitu^
lum et ab aliis rebus ferios nobiscum interim concurrunt
simui

Fatiscentis Id es( fessi cdnbenlis, iil apud Vir-
giliuin (*l Ovidium. Haiic lociionein, qu:e optima ci
verissima es(, non inveni nisi iii uno libnimeovcteri
optiiiio. Reliqni omnes et omnes edi(ione8 h.ibpnt /Vi-
tiganiis. Lucretius, libro III, loi|uens de anima, cum
dtxisset eam ceu fumuni dissolvi in altas aeris auras,
addit,

Simul xvo fessa faliscli.

Et lib. V dicit omnia vinci ab xvo, etiam saxa et altns
(urres,

Ei dehibra deum simulacraque fessa fatisci.
Sitnilem erroremin Actis sanctarum martjmtm Perp^-

Digitized by VjOOQIC

DIVI CYPRIANI

196

dieritis «utumni hortorum focies amoena consenitt.
llic juciiiKiuin sermoiiihus (iieni ducere et siudenii
bus A fabulis in divina prsBcepla conscienlinin
pecloris erudire. Ac ne colloquiuin ^ nostrum arbi<
ler profaiiiis impcdiat, aiit ciamor intemper.ins f^*
miliie strepentis obtiiiidat , pctdinus hanc se-
dein. Daiit secessuni viciiia secrela ; ubi dum
crralici palmitum lapsus nexibus penduiis per

LECTIONES

• SuipeiUibiis Vtcl,

b Eloquium Lam. Ebor. ti». NC. i. Ben.
^ Viles videraus Eb, M- Pem. Lam. Reg, Vites quas
videmus Bod, 3. NC. i. Spir» Pem. El. Mm. Fossat. Vi-

A nriindines bajuhs repunt , ▼iteain porticum fron-
de;i leeia recerunl. Bene bic studia iii aiires da-
nius ; cl dum iii nrbores et in vites *^ obicclanle pro-
speciu ociilos nmoei):imus,aniiiiuiiisiinul ei nudiius in-
siruit ct pascit ^ obtutus : (luamquam tibi sota nunc
gratin , sola cura «^ sennoiiis est. Coiitemptis volu-
ptari;e visionis iitecebris, in me ocutos luus ^ flxus

YARIANTES.

deiBos oblectaotem prospectom Ttm, £i vites Oxon,
A (Jt pasck SaHs.
^ Cura uuDc Mich. Viet.
f Oculos tuos (ixus es Oxon.

STEPH. BALUZU NOTiE.

tuoi el FelicUalis nnnotavitLncas Holsieniu^f ubi, pro
eo quod legitur dp/aii^a/iom6(a,ceiiseile<;eiidum essc
de faclionibni. (Male c«»dicum propc oiiiiiium cl edi-
lioiium l»3('tioni Baliiziue «x uno iiliro siibsiiluii faii-
sceniiM. Faliganlis eoiju idem esl ac jocantit^ ludentis.
C\\ Clir. Gfr. &|iilleri obs<. ad 5 ioca epigi. Cypr.,
Gerc 1776, p. 2 s iq. Goi.diiorn.)

Studenl^bus fabulis. Hgo semper exisiiinavi lociim
liuuces>eiueHd03uiii el viro^ dpctissiinos fnjslra bac-
icnus laborasse ineo euieiLdaiulo v/el explicando. Cum
vcro ci quimrcu) mediciiiain. occurritmiliicoinmqiao-
(i.iin forlcan esi^e \ofi^wi stndemibus cuni voce tadenti"
biis, Mlisikieii^wrludemibusfuliutis, ulapudMinucinm
fubnlis fatlenlibus. N.im fabulis luflere dixil Ausouiiis
iii cpistola tcriia ad iibrum, ui eat ajl Pidbiim : Sue-
scnt peritis fabulis snnut jocnri et tudere. Ludentibus
igilur f ibuiis, sed peritis ei seriis, coik>i|uiuniag6bant
Cypriaiius ci DonaLus. |Sei|ue eiiim piitamiuin est
coru^) seriiiones fuisse lutlicras aui reruiii co|lof|uia
levioruin, cuin de rebu.H iiiaxiuii momeiiti ad glori:)ni
ci leligioncm suiuuii Dei pcitiiieutiijus traciareiur
iiiler viros graves : nt^i si, qui in>s esi dialogoruin ,
Doiiatuin c.i i>e ip^uin loculos es9<! supposiiii Cypria-
nusqiia: nuinquain loco^i (Tanl. iit (Je ^e ipso ei Var-
rone ait Cicero in iniU(> Acadeifiicuruni Qwestionum,
Julius Finnicusin pra^faiione librorum dc luHiituiione
Mal cseos, honeslas et varias serowtmm fabutas sere-
bamus.

Erudire. Decsi iiic aliquul ; sensus eiiiin n'm esi
inleger. Sed snnt pieraquc isiiusmodi in Cypriano.
Ciiui viderci auLem Lomber.us seosuiu wm esse inte-
grtiin, slc vertii liuiic locum ac si Cypriauiis scri-
psi^s«*t, conscientiam pecioris erudire juvat.

Familiw strepentis, Sancius llieronyinus iii Ept-
slola ad liemetriadem, da virginitate servanda^ eam
iaudat qiiod inter gemmas et sericum, inter eunucliorum
et pueHaruni catervas, et adutalionem et nonisterioi fa-
mHice perslrepentis , et exquisitas epulas . quas ampla
doinus preebebat abundantia , appetisset jejuuioram la-
borem, asperiiaiem vesUum , vict>>s conmenliam. Iieui
iii ejiislola ad Lcetam^ de institutione filim, nxuiei ne
iuicrsit iiu.tiis scrviiorum,. iie(|ue fannlue peisire-
pcntis lusibus misceatur. Et in calce iibri adversus
Uelvidium/uxier incoiiimoda matrimonii rursiim na-
nicrai f.iiniliaiu pcrstrcpentcm.

Petaiinis hanc sedem. Cital buiic locum Abaelar-
dus iii exirciiio libro ii TlieologiiB Christianw.

Eiraiui palmitum nexus. Cicen» jui libio de Sene-
ctuie : c Viiis quidcm, qua: iMtura cmiuca esi, el nisi
fulta sit, a(I teirain feriiir, eadein, ut secri^ui,
claviculis suis <iuasi inaninus quicquid est nacta
cooiplcctilur, quam serpeiiiem miiltiplici lipsu et
crraiico lerro ampulans coercei ars agricolaruin ,
ne silve>cal scrmeinis et in omncs partes runda-
tur. » '^'Sidonius lib. v, Episi. 17 : c llic pars sub
iinibra palmiiis aditlti quom siipitibos altaiM cantct-
latimque peiidfinlibui» painpiuis sui^cnlucia texue-
lal. > Vide iiifia in iiolis ad libruin priinuiii Tcsii-
monioruin adversus Judceos cap. 21, iu voce cilicium.

B Viteam porticum. Virgilii», lib. iii Georgieorum :
Hic noctem ludoducunt, elpo(*ula laeti
Fermeuto atque acidis imiiautur vilea sorbis.
Prudenlius in Hamartigenia :

Si^pibus et densis valleuiur viiea nira.
Et in Hymno anle cibnm :

Uic ubi vtlea pampiofo
Hradiia paimiie luxuriant.

Frondea teck. Ex Virgilio, lib. iv (leorgicorum^

Et froQdea seinper
Tecta petunt.

Ovidii», lib. iii Fasiorum,

Frondea &cta casa est.

Arator, lib. 11 Actuum Apo$lolicorum, dixit frondeam
comum veris, Sic Cicero, enairaiurus sermoNes inter
ipsuui, UMinlum fraireni oi Tituin Poiiiponium Atli-

^ cuiii babitos de legibus, cum dixisset Platonein ouni
Clinia et cmn Lacedx^noHio Mogiilo a^iivo die in
ciipreft^eUa Cnitliorum et .sfiatiis sylvesiribiis de iiisii-
iuiis rcrum publicaruui ac doopiintts leKibus dispu-
usdC, ait se ei Quintum et Aiticnm, inier procerissi-
mas populos, iii viridi opacaqiie rjpa inanibiilantos ,
tiiin autein residentes, quxsiisse iisdeni de rebus
ali }uid uberius quam loieiuiis usus desideret. Sic
Luciaiiu^ in Diqtogo domus Socraiein ait snfo platauo
froiKleoie et bcrba virescenie (*i fonie linipido sedisse
cuiii Pbaedro Myrrbiiiusio. Vide Sirmondiim in imiis
ad Sidoiiium, lib. ii, Epist. 1, iii verbo hyppodromus.
Jn aures^ C«>dex Beccensis babct m aurae, quod
salis Cimgruit cum bis qua; sei|uuntur.

Animus simuL Idem codcx« anima simul et au-
diius instruiiur el pascitur obtutus.

Oculns tuus. Il£c esi lcciio veterum cdilionom
et plurimoruiii veierum codicuin opiimuB noix. Pri-
nuiS omiiium Rigallius mutavii f i edidit , ortt/o« tuos

D fixiis es. SecuUi est poslea cditio Aoglicana , qua> Bi-
galiiaiiam iinitata csi , quamvis in ea adnolalnm mi
leciioiiem <|u;iin iios revocanius extare in piuiibus
nniiquis codicibus inauuscriptis. Miror autem eam
lectio >ein, quse latina mm est, potuisse placere boiiii-
nibus erudiiis. Oriani lilaui es^e mauife-^iuui esi ex
((crmutiiione liiteraruni o ei «, quas Quinlilianiis,
lib. I, cap. 4, adnokii olini peisa^pe muiaii solitas iii
scribendo , quod etiam adnotatum reperi iii libro
prinio i^risciani. Iiaqiie in vetusiibsimu et>is4ol iruiii
sancii Cypriani codice, 1505 bibliotbecai C lberiin;c,
qui fuit oliu Tbiiaiiai, diserte scriptuiii esi oculos tuos
fixus est, sed supra liueam litiera u juncia esicuni liis
diiabus vocibus. ut sciret lecior eiiiendatiiMiem esse
et cam csse vcrain lectioiicm qua: superp<»siia erai.
Nani ego s:i;pe vidi iii veiustiscudicibusaliomm ocri-
ptorum eumdemmoduin eiuaidaiionis scfrvaturo, ni-
luirum iibi per errorc.n scripta ciat liilflra o suf»cr-
positaui esse liiieram ti cl c coiivcr&o. Coniirmat
autem leciioncm libri Colbertini eiiani ille qui fuii

107

EPISTOLA I.

198

cst. Taro atirc quam « mciile toius nudiior es , A
ci iioc, amore quo diligis.

II. Caeterum, quale vel quantum est quod in pcc'
tus tuum Yeniai ex not)is? Exilis ingeuii angnsta
inediucritas lenues admodum fniges parii, nullis
ad copiani foecondi cespiiis culuiinibus ^ ingrave-
scit. Aggrcdiar taiueu f.icullate «^ qua valeo ; nara
et maieriu dicendi facit ineciim ^. lu judiciis,
in cpncioiie ^ pro rosiris, opulenta facundia vo-
lubili ' ambilione jacielur. Gum vero dc Doini-

no Deo b vox esl, vocis ptira ^ sinceritas noa
el(M|uciitiic * viribus nilitur ad lidei i^>guiiieula ,
sed rebus. Deniijue accipo noii diserla sed fortia,
nec ad audieMtioc popularis illecebram ^ cullo
scrmone fiicaia i, sed nd divinam indolgeniiam
pr;edican(laiii rudi verilaie siinpricia. Accipe quod
semitiir aniequam discilur, nnc per uioras te.iipurum
longa agnitioiie colligitur, sed compeiidio gratia; ma-
turaniis bauritur.
111. Ego k cuin in tciicbris atque in nocte

LECTIONES YARIANTES.

* Qtto ore qua Lam. Lm, NCi. Ebor. Vost. 3. Tam
ore quain Bod. 5. Fomt. Spir. Rem. Erasm. Mam, 9.0-
reH. Quo more qua raente Tnn. Vicl. quam recia meute
Vo$8. 4. Quaiu ore, quam niente Oxon.

b Culuiis Oaxmr

« Facullattiiii Wert.

(1 Momm Goul.

«la judicii .coQleDllone Vict. Un. Goul. Judicii con-

cione Thu. Fou.
f Nobili Fab.

f Douiiao et de Deo Fo$^. El de DOmino et de Deo
Thn.
^ Purce f^08$. 4.
i Illecebrys Ar. Lam.
j Fucaiaiii Thu.
k Krgo i amei. nuUis proesidiis posuil.

STEPII. BALUZII NOTiE.

Baymundl epi«eopi Aeconensift, in qiio scriiitum erat
ocului tuus fixus es. Qiiare recie mea scntenlia fecit
Lucas Fredericiis R«'inli:irius, qiii iii sua Epistolarum
saiicti Martyri^ editione vetcreiu lectionem n^vocavit,
et ad margiiiem rejccil eam quam Rij(altius suii^lttU'^-
rai. Pliuius, lib. xi, cap. 57 : Aftimo auiem vid*'invSt
animo ceminms. OcuH^ ceu wsa tfua^dnm , mibilem
ejus partem accipiunt atqne transmitiunt.

Tum aure. Aiilea leg«'baliir tam ore qnnm mente,
pessinio sensu. ^&i\U6 enlm oi^e nudimiis , sed aure.
Psalmo XLviii : Auribus percipe verba orismei^ et aiibi
satpe. Huiic Cypriani lueuiu fgo euieiidaverHui ex
cerlisslma coojeciura. Putaliam auieni me primum
fuisse qui illiim eineudasset; veruin postea depre

pliiiis uberiorem fieri. Ammianus Maroellinus, inilio
libri XVI : Insirumenla omnia niedwcrts ingenii si snf-
feccrinl commoiurus.

Culmirtibus. Ita omnes editiones antA PameHa.
nnm. Coiiseiitiuiit eliam veleia extmplaria. Qiiaiii-
quum auteiii vox culwis, qiiamPaiiielius alleri .subali-
tiiii, boua sit et boniim sensuiu lonstituai, revocaii-
daiii esse putavi veierem lectitjnem , qii;e el ips.1
opiiina cst :ciiluien enim siguiiical suuimiiatem ali-
ciijiis lei. Iii «odice Tiiriuieusi scripium esl cuhnini-
bu$, ei sup^i liii&iiii vel cuimis.

i\on eloqneuiice viribns. Hieronymus in episfofa ad
Pnmmachium pro libris suis adversiis Joviniaiiiiiii

1UI99C UUI lilillll ClllCIIUclSact , VCIIIill UUMitCa UCUI6 n^ I .■ ,., . . j..

heiidi eaiii emeiidalionem fuisse factaiii aiiie me a C r' ^? ^{or,nentmm , qnam pro Chrislo in Ucerone con

Rigaltio iii obscpvaiioiiibiis sois. Ne(|U('. uiilii placet
ceiisura Groiiovii censeiitis lianc Rigaltii eiU' ndwtio-
nein noii esst* legilimam :niliil eniiii ad buiic 1 cmn
faciuni verba Plioii, atientns et penden^^qm' Gi^^ouovius,
Hb. 111 Observat.f cap. 12 , aUerl ut osiendat voeem
^e noii esse liiutaiidniii in aure,

Totus auditor. Plinius lib. u cap. 7, l0(|ueiis de
Deo \Toius est visus , loim audiius. Item Novaiianiis
in iibi'(» dc Triuilate : Cmeruin ipse lo^us oculus, quia
totus videt ; toius auris . guia to us audii. Hiiic sauctus
Loo papa in seruione Nativiialis Doiniiii : Dominus
tuiis ubique praseus. Ei Cyprianus ipse, iu initio iibri
deOrationeUomjtntca (pag. lOi), ail : Deumubiquo esse
prcesentenu dudire onmcs ei videre.

II. — ExUi$ ingeniif Ili«-ronymtis in prrfaiioiie libri
teriii i\\ Epistolaiu ad Galaias : '^^ Exilis ingenii rivulum
vix parvo strepenliim murmwe sentientes. Uuriciijs epi-
scopus Lciuovensis, lib. i, Episl. lO : Ue hcinlis labo

lemnis, in parvulis non requiras Ecclesiastica inlerpre'
tatio, etinmxi hnbet etoquii venustatem, dissimulare eam
debet et fngere.

Son diseria. nieronyimis in epistola ad Nepo-
lianum di; vila clerlcoriim : Audi tgitur , nt beaius Cy-
priauus ait, non diseita^ sed jortia. Roriciiis, lib. i,
Epist. 17. Certi sumus {[Uod uon tam diserta cupiiis
audire sed foriia. Jiiliaiius Pomeriiis, lib. iii, de vita
contemplutiva, cap. 34 : Prudenlibus viris non placent
phulerata sed fonia,

Nec ad audientice. Codex episcopi Acconeiisis,
nec audientioB popularis illecebra cutto sermone fu-
cata.

UL — Ego cum iti t^wbris, Ctifttbunc lociimsantius
Aiigustinus. Sermone 312, iu nova editione» Yidelur
auicin Sedulius ab boc loco mutuasse qu» di; sua
coiiversioiie ad Deum scFjbil iu Einsiola ad Macedo-
. niuii 1. Cmih 5a?CM/ari^*««i^t7i4r f/iic^iii of<!i«//«/iM, impiil,

rare egestate ac sleriliiale exilis ingenii. Syiuiuacliiis j^ i>/m impatientis ingenii ^ guod Divinkaiis iu me pvovi-
lib. jx , Epial. 10 : ^ei ingenii exilitns etiam purnm ^ dentia generavit, mn uiililati onimat sed inani vilw de*
wiira/Mr, Aliis verbis idciu dixii Luciaiitius, in capiic penderem^ el tilterariai solaria disciptinte tusibus infrvc

priiuolibri deOpiiicio t)ei: Qnantum po^^ibUiias intel
Ugeniice ni^ pervidet. CassWuiis in pJMraiiono Coli.i-
lioniiin : In quantum tenuitas noslri suffecit ingenii.
Juliiis Firmicits iii piMf.iiione de Iiisijiutione Maiiie-
seos : In nobis tenue est inqenium. Pro quo Martialis
lib. IX, epigr. 51, dixit pusitium in§emum Hiciooyonis
in epitaphio Nepoiiaui ; Grandes nutterms tngpiia parva
non sustinent. Ariiuldiis Bonevalieibis iu cditioiieAii-
glicaiu ; Sublimes materins sublimium ingeniorwn cxi-
gunt iractatores. Recte. Eleuim magna ingenia , iit ait
Velieius Patercubis, magnis adjutoribus egent. Prae-
clare Quiniilianus in pr.ilaiiiuie Oiatorianuu iHdtitiH
tioMUUi : Ittud tamen in primis testandum e^t^ nihit
prcecepta at^ue arles vatere ni^ odjuvante nalura. Qua-
propter.fuideeritingeninmnon magis hwc scripta sunt,
quaiit di agrorum cutiura slerilif^us lerris. Idem, lib.
viii, cap 4, ait iil terrain culiu, sic animuin disci-

tuosi operis, non auciori^ deservire , tandom misericors
Deus rerum eondiior clementius fufiricam sui juris
aspexit etsiullos in memtmdanw saptentiw diuiius haberi
sensus indoluii, ac [atuum prudeniia moriatis ingeniuni
coBtesii sale condivn Mq^ ut curnis oculos interior culi-
go des^uit , per sentes dumosi ruris erfantia in tierbam
ftorei cesmiis revolm vgstigia , tntoque uisH metions ar-
burii eulium itlustraii pecloris Deo dicuvi. MiMuciiis
Felix de se loquen^ : Cmw, discussu caiigine, de tenthru'
rum profundo m tucem $a]»mia^ et virlulis emergercm.
Luciaiius, pie bvter AMii^MSbeou^, »pud Ruliiiiuu, iib.
IX , cap. 6, ussereus fhkm no^tram advevsiis geiiii-
les : Hrravimus etiam nos atiqumd»^ et smiiUacra qnm
ipsi finximus dcos cmU ac terrqa pmabamuM auc^ores.
C uHinofiiiinus, instruclione !i$ : fiem et mo (ui, per-
versn mante nmatus , et vilam isHus saf/^uii veram csse
pulabam. \idc ciiaui Inslrucl. \ el 33. /^^^^T^

Digitized by VjOOQIC

199 DiVl CYI'KIANI 200

cceca j.icerem, cumque in salo jaclntuis ^ sae-Aneis, froqii^Dtiore comilatn orTiciosi agmlnis ho-
culi nutabundus ac ditbius vesligiis oherraiitibiis fliic> neslatus , poenam piitnt esse ciim solus est. Tena-
tuareni, viue ^ meae nescius, verilaiis ac lucis cibus seinper illecebris necesse esi, ut solebat.

alienuSy difftcile prorsus ac duruin pro iliis tunc nio-
ribus opinabar quod in saluieni mibi dtvina indul-

vinolentia invitel, inflet stiperbia , iracundia inflam-
met, rapacilas inquietet, crudelitas stimulei, ambitio

gentia pollicebatiir, ut quis renasci denuo posset, ^ delectei , libido prxc'pitet

utque, in novamvitam lavacro aquae salularis anima-
tus c, quod prius Tuerat expoiierei , et, corporis
licet ^ manenie compage ^ , bominem antmo ac
mente ^ mutaret. Qui possibilis b, aiebam, cst
tanta conversio, ut repente ac perniciter exuatur
qnod vel genuinuni situ ^ materi»; naiuralis obdu-
ruii , vel usurpatum dlu seiiio vetustaiis inolevit ?
Alta bsec et profunda peniius radice sederunt.
Quando parciinoniam discit qui epularibus coenis et
largis dapibus assuevit? et qui pretiosa vesie con-
spictiits in auio aique in piirpura fuisil, ad ple-
beium i^e ac simplicem cuUuiii quando deponit ? Fa-
scibus ille oblectatus et honoribus, esse priv^tus
et ingiorius iion potcst. Hic stipatus clientium cu-

IV. Ha'c egomet i sxpe mecuni. Nam , ut
ipsc ^ qnampluriiiiis vitac prioris erroribus impli-
citus ^ lenebar, quibus exui me posse non cre-
dcrem , sic vttiis °> adliaereniibtts obsecundans
eram, et desperaiione ^ melioriim, malis meis ve-
luti jam propriis ac vernaculii oiTavebnm. Sed,
post(|uani, undx genitalis auxiiio superioris aevi labe
detersa , in expiatum pectus serenum ac purum de-
supcr se iuiiien ^ infudil , postquam , cxlltiis spi-
ritu hausto, in novum me hominem nativilas secuiida
reparavit , miruin in tnodum protinus coiinrmarc sc
dubia , patere cliiisa , lucere tenebrosa p , facul •
talcin dare quod prius difllcile videbatur, geri posse
qtiod impossibile putabatur ^ , ut esset agnoscere

LECTIONES VARIANTES.

• Hujws Voss. i.

1» Forie^mOxon,

^ AnnatubAr. Lam. Eb.

^ Exponeret : corporis licet male impressi fere oimies
el mss. Corporea BiffaU.

^ Maiiente matena Thu,

' Hominem ac ineiitem Vici.

s Quid impossibitius aiebam, quam Pem. Lam. Eb,
Reg. Quin Pem. Foss. Sprr. Aem. Afantt. Cui Goul. Lam.
Ouoroodo Vou. 4.

^ Genitum in sinu, mta margimilts vel. eod. Gemiuo

Q sllu Voss. 4. Spir. Genilum in sinu Bod. 3.
i Et libido (inecipitet Thu.
j Ego memmi £oor.B€n.
^ Nam el ipse Lam. Ebor. Vow. 2. Sict.
1 linplicatus Thu. Foss.
™ Segnis vitiis 7/itt.
° Eram despnratione Thu. Voss. Fict.
^ Desuper se lumen deest apud Pam. Rig.
P Coeperunt add. Vos%. 4.

<i Putabatur esse, agnoscere terrenum fiiisse , quod
prias ut vere Dei esse Lam. Et. Gout. Vict.

STEPII. BALUZII NOTiE.

In nocte cosea. Id est idololatria. Hieronymus in
caput tertium Joti^e : Proponamus beatum Cyprianum,
qui prittt idololalrio} assertor /ttil, et in lanlam gloriam
crevit eloqueniicB ut oratoriam quoque doceret Cartha-
g'mi\ audisse tawlem sermonem Jonce , el ad pceniten •
tiam conversam in tantam veniue virtulem ut Christum
publice praidicaret . et pro iUo cervicem gladio flecteret.

Renusci. Ntin enim nasciinur sed renasciiiiur Chri-
stiaiii. TertuHianns in Apologetico : Fittnl , non nas-
euntur Christiani. Iieni Hieronymus iii libro adversus
Vigilaniium et in Epistola ad Lastam de Institniione
jiUat. Apiid Primastuin in Prulogo coiiimciiiarii in
Epistolas Pauli, Cbrisiiani aiunt ad Jud:i'os : Fitios
Aorahas non facit nativUas^ sed fidfs.yxde quae de Chris-
tiaiiorum nativitate ait Munnultis a Girba in ConcHio
Carihaginensi, et qiian Pcmiius diaconus in vita Cy-
priani dicii de nativitate coelesti

triim confudit cum Cypriano Antiocbeno. Porro fas-
ciumdecus etimperiiimdixit Coluiiiclla in pnefatione
libroruin de Agricultura.

Oficiosi agminis. \n uno ex veteribiis libris meis
\ef\i\ir honestioris agminis... Sic etiain habcbat codex
episcopi Acconensis.

Poennm putat. Vide qiiae de hoc urgumento an-
notat Casaubonus ad librum tertium Suctonii in
verbo : Si nondominaris.

lUecebris. In editionibus Pamelii et Rigaltii ad-
ditur <iMtteittm. Angli annotant Pamelium vi»cem il-
lam addidisse contra fldem omiiium veterum cxeni-
plarium. Qiiod verum esl. Ego enim illam non reperi
nisi iii uno regio quod fuit oliin sancti Martini Tur-
nacensis. In Divionensi, in recentiore Remigiano , ct
in uno meo scripluin est deditum. Quod indicare vi -
detiir adjectaiii banc vocem fuisse ab eo qui ptilarct

In auro.,. purpura. Hieronymiis in EpistoU ad |\ deesse hic aliqutd. Ita(|ue arbitratus sum recte cen-

Heliodorum de Laude vittB soUtanWf et in Episiola
ad Lastani de lustttutione lili». In auroatquepurpura
/«(/«re.M.Cattiapud A.Gellitim, lib. ii, cip. 18 : Ftt-
res pnvatorum facinorum in nervo aUfue in compedibus
wtatemagunt, fttrespubliciin auro atque in pnrpura,
Saiicius Ambrosius sive quis nliiis , lib. iii O/Jliior.,
cap. 3, ait : Sefcorum tamen oceuUa furta, divttum ra-
pinw pubiicce Sfiieca, Epist. l\xvi : Nemo ex istis
quos purpuratos vides felix est, non magis quibus scep-
trum et chUmigdem in scetta fabuUe assignunt.

Faseibus ille. Ista Cyprtanuin de se scripiisse
censaii Guillelmus Cave, quia puiabat ilium honori-
bus in republic^ functum antequam fleretcbristianus.
Yeriim cuui nuspiam inveniamns illtim habuisse liono-
res, inagisiratus, iniperia, nuila iios ratiomovere po-
test ut verba illa pertinere putemus ad Cvprianum.
Rhetorein fuisse scimus, sed non proconsulem, prae-
torem, aut praesidem, nec ullo alio magistratu func-
tum. Grror ille hinc ortus est quod Cyprianum nos-

suisse Aiiglos iilatn esse eliminaiidam.

Litido pracipiiet. Seneca, Epist. x : 7ttitc auda"
ciam acuU , tibidem irritat , iraeundiam instigat.
Comiiiodianus Iiistructione 63 : Ubido prascipitat. (Jbi
inierim adnioiiendiim est, quamvis res siiexigiii nio-
menii« in veieri libro Gommodiani isiic scripium
esse Belligerare cupis pro eo quod Rigaltius edidit
BeUigerare quceris.

lY. — Erroribtu. Plerique libri veteres et editiones
omnes ante Manutianam praereruni horroribus. Et
tanien multi libri hibcnt erroribus. Qu<Ki ego puto
istic esse melius. Contra paiilo intra rctintii horrori'
bus in hac ipsa Epislola, ut suo loco dicetur.

Offavebam. Ita scriplum vidi iii quibusdam li*
bris veteribus, pro qtio veieres editiones aiite Rigal-
tianam adfavebam. Iiitra in Epistola tii , videmiis of-
focari pro suffocari et offectura pro effectnra in senten •
tia quam in causa baptismi hairelicorum protulit
Hunnulus a Girba in concilio Cartbagiticnsi. ^

Digitized by VjOOQIC

^* EPISTOLA I. 20i

terrcnnm fuiss« quoJ prius carnaliicr nalum delictis A on.nc -' qnod poss.imns. Imle yivimus, indc po^lc

obnoxiuni viveret . Dci csse coopisse quod jam Spiri-
lus sanctus aniniarei. Scis ipse profeclo et mecum
parilcr rccognoscis quid detraxeril nobis quidvc con-
tulerii mors isia criminum, vila virlulum. Scis ipsc,
nec praidico. lu proprias laudes « odiosa ^ jacla-
lio cai ; quamvis non jaclalum possit esse, sed
gralum , quicquid non virluli hominis adscribitur ,
sed de Dei munere pmedicaiur; ut jam non pcccnrc
esse coeperit fidci , quod anie pcccaium est , fue-
ril c crroris bumani. Dei esl, inquara, Dei est

LECTIONES VARIANTES.

mus, indesumpfocl conceplo vigorc «, bic adhuc
posili fuluroruni indinia pracnoscimns. Sil Canlum li-
mor innocenliaicusios, ui, qui in mentcs noslras
indulgentiae coelestis allapsu clemenler Dominiis In-
fluxit f, in animi oblecianiis hospilio justa Koblem-
peraiione tencaiur, ue accepia ^ secnritas indili-
genliam pariat, et velus deniio hosiis obrcpai.

V. Cteicrum , si lu innocenliae , si jnslitiaj vinm *
leneas, si iilapsn i limiilaic vestlgii tui ^ inccdas, si
in Deum viribus lolis ac toto corde suspensus hoc

« Scribere in proprias Ben. Ebor. Lam. In propriis lau-
dibiis pem.

^ Oiiosa Sijir. Bem. Eras. Foss. ricl.

« Peccatum fueril Lam, Ar. Eb. Generis NC. 1.

d Dei omne Oxon.

^' Sampio vigore Voss. 4.

' Quod in meotes nostras clementer Dominus inOuxit
Ar. Ebor. lunixit, Ben. Lam. Bod. 3. Voss. 4. Spir. NC.

B i.Pem.Eras. Manut. hi\iix\iiuorelL Vicl.
8 Justam per orationem Ben, Ar.

r.!^?% ^S" ^^^^^^^ f,' '• P^*"- ^^^s Pem. Lam. Eb. Ben.
ro$s, 2 Necrecepta Foss.

i Justilise Semitam Un.
Thu^FoM^ »"ai«a firmiUle vesligii Lam. NC. 1. Ebor.

k Vesligiis tuis Voss. 4. iioreL

STEPH. BAHJZII NOT^.

In proprlas laudes. Ruricius, lib. ii, Episl. i : Jn
propriis laudibns, sicut dicitur, est odiosa jaclaiio. Ita
veius codex sancii Galli, pro quoCanisiusedidiljac-
taniia. Quo vcrbo usnm esse Cypriauum salis constat.
Vera profeclo csl ill:i Cypriani senicntia. Unde iliud
vutgaium : Laus proprio sordescil in ore. Proverbio-
rum XXI : Laudet te alienus , ei uon os tuum. Augusti-
nus in Epistola ad Valerium Comilem : Et ideo de te
narratio suavior nobis erat quia ea dicebat qum ipse non
posses, ne qmdem me inquirente, rescribere, ne luarum
laudum, auod sancta Scriptura prohibet, fieres prcedica-
tor. Apud Eusebium, lib. ii Hisl. eccles., cap. 30

niultum vituperatur Paulus Sam.sale„7s ql.od^de se C m V^^^^^^^^^

magniricc loqueretur, non m episcoDus . sed ut so- irJ^^L.l!^t^lTLu^^^^^ 3. in neu

magniricc loqueretur, non ai episcopus , sed ut so-
pbista quidam et impostor. Plinius, lib. i, Epist. viii :
Etenim, si alienoi quoque taudes parum tequis auribus
accipi sotent, qnam difficite est obtinere ne molesla vi-
deatur oralio de se aut de suis disserentis. Dionysius
Jlaiicarnasseus in initio Ilistoriarum suarum aii non
futurnm se esse multum in propriis laudibus quod
audientibus graves rnolestasque se esse seiret.
Symmafchus, iib. i, Epist. i : Nempe derides
quod de me aUqua justo indulgentius prcsdicavi.
El iuBC est vera atque digna reprehensio. Omnis
quippe oslentatio non caret suspicione mendacii ;
quia qmcquid assumitur, proprium non putatur. De*
Mnc jactantia avara laudis muttum decoquit de pudore.
Hinc fnrtassis illud Synimacbianum a Sidonio tauda-
tuiu : Vt veralaus ornat^ ita fatsa castigat* Cui sen-
tenlix consonat Anastasius papa in epistola ad Joan-
Tim episcopum Hierosolymiianum: Dwp/exemmcaMM
me hoc poscere conslrinait, ne consacerdotis lui sensibus

conpdenter pro se et proterve loqui. Licet enim ali.
quando excurrere in proprias laudes , exemplo sancii
Paul. apostoh in Ep.stoli secunda ad Corinibios
(XI. 2*j : Jn quo qms audet, ut insipiens dico, audeo
11?^.^: . /rf^'. '""'• ^^ ^90^ Jsraeliioc sunt, et eao.
^misirtChruli sunl, utminus sapiens dico, ptus eao
Jn sudortbus plurimis , m carceribus abundantius, in
plagts supramodum, inmortibus (requenter, elc. Ouo-
roodoautem se quis possil nliqnando Inudnre cxnlicat
sanctus Augusiinus in Psalmnm cxliv. Extat apnd
Plularchum libellus qnn qnis raiione se ipsiun citra
mvidiam landare possit. Aristoteles de semciipso,
ut Valeriiis M.iTimnc irnri;i lih «,.. ^ v - ■^ >

ttutdolorem (alsa laus tngerat , aut pudorem vera suc- j^ lorem inserla aciiTsexlac synodr!"jpJ"(ai*
cenda^ Quimilianus lib. iv, cap. 1 : Nonnumquam fructus misericordim est. Potestas autem c

ibllX tifirfirtin/titta Ai Mnlina» f^.nn€\A\*%e> ■.. ITlim ^^..^«r K>.^r..r

conttngtt relatio meritorum , de quibus verecundius di-
cendum erit sua quam aliena laudanlis. Et lib. xi,
cap. 1 : Omnis sui viiiosa jactatio est^ affertque audien-
ttbus non faslidium nwdo, sed pierumque eliatn odium.
Anle eum Cicero dixeral in libro i Officiorum : Defor^
me etiam est de se ipso prcedicare. Scicbal eniin vcrum
esse quod Julius Cassar ait in libro secundo Commcn.
tariorum de bello civili , libcnter homines de suis lau-
dibus prajdicare : quod non factitasse illnm Iradit
Dio Cassius lib. xxxviu Et tamen idein Cicero pu-
labat licerc inlerdum de se magni«ce pncdicare. Ait
quippc Jii libro Otticiorum : Licet enitn , Marce fili,
apud tegloriari.ad quem et hwreditas hujus glorice
et facinorum imiiatio pertinet. Idem in Oraiione de
Responsis aruspicum : Potestquisquam in rebus magnis
cum invidia versatus satis graviter contra inimiei con-
tumeliam sine sualaude respondere, Plautus in Ara-
pbitnione ; Qui non deliquit , decet audaeem esse ,
Patrol. IV. S. Cyp,

irara pariein loqui deberc praedlcabat, quoniam lau-
dare se vani, vituperare stultl esset. Nam in se di-
cere non est fcre nisl scorrarum, ut ait Qniniilia-
Oflotla' ^'* ^^' ^' ^'^^ '^emosthenis oraiionem dc

Timorinnoeentitscustos. Columella In prajfalionelibri
xn iMetus plurimum confert ad diligentiam custodiendi
T. Liyius Iib. xxxiv : Disciplina custos infirmitatis,
quam tnter vattdiores optime timor continet. Vegciiiis
lib. IV, cap. 12: Timor magis frangit insuelos, Tcr-
lullianus lib n, deCultu feminarum : Timor funda-
mentnm salutis est. In Psalrao cxvni : Jniliunt sapien-
ttee timorDomini. Et alibi : Bealus vir qui timet Do-
minum. Laclanlius in libro deJra Dei, can. \\ ajt
religionem esse non posse ubi mciiis nullus csi. Iicm
illud in hhvQmThebaidos etapud Petronium ;

Primus in orbc deos fecit timor.
Relalio Leonis Papae II, ad Consiaminum imocra-

s entm vestra

• . ,. -, i. '• "V,. "- ""• ^"*'^* ^»^ <'«•

apltms. Ennodius iii Vtta snncti Epiphanii ait vere-
cundiam essc matrera bonorum operum.

Ne secttritas. Cyprianus in libro^e Lapsis p. 132 :
Traditatn nobis disciplinam pax longa corruperat Se-
cnnd«enimres. utait T.Livius Iibrovi,negligeniiam
creant; ideoque eis non multum fidendum idem ait
m libro xLii. Vide notas nostrasad librum sexium
Salviam.

V. — Viam teneas. Quidam libri veteres praeferiini
semtlam. PameIius,aquoc«leriacceperunl,edidil : Si
jtfstitiam tetieas, si iltapsa firmiiate vestigii tui incedas
ji m Deum viribus totis etc. '

Jllapsa, Id est, si iia firmo pede viam juslitiai
leneas ut abea non deflectas, ut non labaris : i7/ai7»a.
W est, non lapsa. Libellus Precum Marcellini et
Faustim : Jnlapsa firmitate vestigtL Qux sunt verba
Cypriani.

Virtute sincera. Isia exciJeign^^j[|ig^diiionibus tyq\c

sis lantum quod esse coepisti, tantum tibi ad licemiam A oonflictantes » ^julantes , gementes incremento poenae

datur quantum gratise sfHritalis augetur. Non enim,
qui^bcneiiciorum ' terrestriummosest» in capessendo
munere ^ cxlesii roensura c ulla vel modus est.
Profluens largiter Spiritus nullis flnibus premitur,
nec coercentibus claustris intra certa metarum spa-
tia frsenatur <^ : manat jugiter, exuberat affluenter.
Nostrum tantum sitiat pecius et pateat : quantum
illuc fidei ® capacis afierimus , tantum gratix inun-
dantis liaurimus. Inde jamfacultas datur, casiitaie
sobria , roente integra, voce pura, virtute sincera ^ ,
in medelam dolentium posse venenorum virus ex-
tinguere s ; animorum desipienlium labes , reddita
sanitate , purgare ; infeslis jubere pacem , violentis
quietem, ferocientibus lenitatem; immundos et er-

propagantis extendere , flagris caedere , ignc torrerc.
Res illic gerilur , nec vldetur ; occulta plaga , et
poena i manifesta. Ita quod esse jam cocpimus ac-
ceptus spiritus liccntia sua potilur ; quod necdum
corpus ac membra mutavimus, adhuc carnalis
aspecius sseculi nube ciecatur. Quantus hic animi po*
tentatus , quanta vis est, non tantum ipsum esse
subtractum perniciosis contactibus mundi, ut quis^
expiatus et purus nulla incursantis inimici labe ca-
piatur , sed adhuc majorem et fortiorem viribus fleri,
ul in omnem adversarii grassantis exercitum impe-
riosojure domineturl

VI. Atque, ut illustrius, veritate patefacta, divini
muiieris indicia clarescant , lucem tibiad cognitionem

raticos spiritus , qui se expugnandis hominibus ^ B dabo ; malorum caligine abstersa ^ operti sx-
immerserint ^ , ad confessionem minis increpanti- culi tenebras revelabo. Paulisper te crede subduci
bus cogere ut recedant, duris verberibus urgere; in montls ardui verticem celsiorem, speculare

LECTIONES VARIANTES.

* QnalisFoss. 4.

J> Munere divino yict,

^ Censura Lam. Eb. Lin.

fl RerraenatarI.am.Ben. Etm. Thu, vicU

« Ullc fide riet.

^Sanctaiim.

«Extingui Thu,

b Ad expognandos homines YicU

i Immerserant Ttm,

) Sed pcena Tfw.

^ Quia Oxon.

1 Detersa £am«

STEPH. BALUZII NOTiE.

inelii etRigaltii. Extant enim in aliis et in mullis vairi rterbo D^ tpmtttaiHum flammarum igne torquen*
antiquiscodicibus. Anglicana editio reposuit. tur^ et qui apud vo$ quasi dii coiuntur , apud ttos reH-

Medelam dolentium. Ita codex monasteril Bec- giosm fidei medela, Christi gratia, humano mbjacenie*
censis et codex episcopi Acconensis. Veroiiensis et imperio et tormenta repugnanies sustinent , et victi pee^
unus Yaticanus medeUam dolentium. Yeteres ediiio- r ^i* ultridbus subjugantur. Lactantius lib. iv, cap. z7 :
nes habebant m meduUa adoleicentium. Bloreiiius Quanto terrori stl dcmonibue hoc signum $ciet qtd vi-

posuit in meduUa adolentium. In codice sancti Ar«
nulphi Metensis scriptum est in medela adolentium,
lu uno regio et in uno meo, inde medeta languentium.
Atque hanc lectionem esse meliorem existimasse
videtur Rigaltius , et vocem dolentium, quae hodie
extat in vulgatis editionibus , censet esse potius ab
interprete quam ab auctore. Et quia in antiauis edi-
tionibus viuebat scriptum esse tit medulla adolescen^
tiuniy quam scripturam confirmant quaedam vetera
exempiaria, hinc collegit emendatissimum fore hunc
locum si scriberetur ttt medelam dolescenUum, Yerum
cgo hanc vocem nuspiam reperi. Iiaque puto lectio-
ncm veterum librorum , quam retinui , praeferendam
esse voci novae , quae nullam alinm habet originem
quam conjecturam Rigaltii. In Epistola liv, pag. 77,
scriptum est : Merito trahebalur dolentium pcenilentia.
Porro medutla pro medela positum aliquando fuisse
per errorem Hbrariorum videre poterit lector in tomo
Capt(tt(artum pag. 1011.

Venenorum. Duo libri veteres habent vetemo-
rum.

Erraticos sfwriius* Infra in libro de Idolorum
Vanitate , pag. 226> Spiritus inmceri el vagi. Ubi
vide notas.

Ejulantes. TertuUianus in Apologetico : Christum
Umentes in Deo ei Deum in Christo subjiciuntur servi»
Dei etChristi. Ita de cotitactu atque afjlatu nostro,
contempiatione et reprcBsentalione ignis iliius correpti ,
e(tam de corporibus nostro hnperio e^edmii inviti et
dolentes et vobis prcesentibus erubescentes, Idetn.s^dver--
sus Scapulam : Damones autem non tantum respuimus,
verum el revincimus et quoiidie iraducimus et de liomi'
nibus expeliimus , sicut piurimis notum est. MinUcius
Feiix : Hcec omnia sciunt plerique vestrum ipsos dcB"
mones de semetipsis con^teri quoties a nobis et tor-
mentis verborum et orationis incendHs de corporibus
exiguntur, Julius Finnicus , de Errore profanarum
rcligionum : Sic in corporc liomiuum constUuti dii

derit^ quatenus adjurati per Christum de corporibus
qwB obsederint fugiant. Etiam reliqniae martvrum fu-
gabant dsemones. In libello quippeFrectim MarceUini
et Faustini scriptum est de virtute reliquianim Ru-
finiani martyris : Sciunt hoc JSeapolitani in Campania^
ubi reliquiaf cruoris ejus in obsessis corporibus dcemom»
ajlligunt. Yide Hieronymum in libro adversus Vtflfi-
/attiium, ubi idem testatur de reliqniis marlyrum.

VI.— Jfa/onim. Erasmus addidit blandientium. Sed
hsecvoxnequein veteribus libris extat neque in anti-
quis edttionibus. Infra tamen legitur ttta/tfrum blandien-*
tium virus. Hinc ergo videtur Erasmus accepisse.

Operti, Nescio qua auetoritate ductns Rigallnis
maluit edere opertas contra omnium vetei*um libro-
rum et editionum fidem. Nam epitheton illod nullo
modo convenit cum tenebris , quse semper opertas
sunt. Nisi si vidit codicem sancti Arnulphi Mctensis ,
in quo solo reperi scriptum opertas. Scio Apuleium
D scripsissc , noctemque et opertas exoptat ultro tenC'
bras. Verum ejus auctoritas tanti non est ut mutart
propierea debeat oralio Cypriaiit. Nam ipse Cypria-
niisin Wbro de Opere et eieemosynis pag. 242, dixit:
OcuU superfusi nigroris tenebris et nocie contecti. Et
Yirgilius :

Nox operit terras.
Apud Otidium; iOmus mons operlus nubibns ,
.... Cl fluidis adopertus nubibus sether.

Palladius lib. i , do Re rustica tit. 5 : Loca nebula*

rum noctibus absoluia. Et nihilominus Angli reti-*

niierunt cditionem Rigaliii. Miror autem cuni mo*

' iiuisse scriptum esse operti in codice Corbeienst,

iu quo certuiii est non haberi epistolam ad Donatunu

In montis ardui. Hieronymus in Epitapbio No*

poiiani : si possemus in talem ascendere speculam da

qua universam lerram sub nostris pedibus eerneremus «

jam t^bi osienderem toiiusorbis ruinaSj gentcs gmtUbu^

Digitized

205 ESPISTOLA !. . 206

indo rerom infra (e jnccntium facics; el , oculis in A ora convcrtas, cclebrilatem offendes omni soli.iu-

dine Irisiiorem. Paratur gladiatorius ludus, ul li-

divcrsa porreciis, ipse a tcrrcnis contaclibus liber
flnctnanlis mundi lurbines inlucre : jam sjrculi ct
ipsc misereberis luique admonitus ct plus in Dcum
gratus, majore laMitia qood evaseris gratulaberis.
Cerne tu * itinera latronibus clausa , maria ob-
sessa pnsdonibas, cruento borrore castrorum bella
nbique divisa ^. Madet orbis mutuosanguine; et
homicidium , cam admittant singuU , crimen est;
virtos vocatur cum poblice geritar. Impunitatem
sceleribus acqulrit , non innocenti» ratio , sed sse-
vitise ^ magnitudo.
Yll. Jam, si ad urbes Ipsas oculos ^ tuos atqae

^ Cernes tu Ir. Pem.

^ Diirasa Ar. Lam. Ebor. sen.

« Vilii lifi.

^ Ad orbes ocnlos Bod. i.

® Siccam Spir. Bcm,

bidincm crudelinm luminum sanguis obleclet. Im-

plelur in succum « cibis foriioribus corpus, et

arvinoe loris membrorum ^ moles robusta pingues-

cil, ut snginaius in poenam cbarius pereat. Homo

occidilur in bominis voluplaiem; ei ut quis pos-

sit occidere periiia est, usus est, ars est. Scelus

non tanium geritur, sed et docelur. Quid potest

inhumanius, quid acerbius dici? Disciplina est ut

perimere quis possit, et gloria est quod perimit e,

Quid illud, oro te, quale est ubl se feris objiciunt

quos nemo damnavit, aetate inlegra , honesia satls

LECTIONES VARIANTES.

^ -B f Ad ruinam corporis membrorum Ben. Lam. Ebor»

H C. i. Ei atrvinsa roris Spir. Rem. Assidui nidoris
Eras.
« Peremitro».

STEPH.BALUZIINOTiE.

etregmregnacoUlsa. MattbafiusBossus lib. i, Epist. i
ad Philippum Parmensem; in qiia disputal de mundi
fuga atque contemptu : Qnod lu quoque iit plene per-
cipias, a cwteris animum oro parumper averte atque
veluti in sublimi specula pone atque constitue, unde
uno spectes et cemas inluitu quae deorsum hic intcr
homines miseranda et tetra geruntur. Sic Mercurius
npud Lucianum in contemplantibus volens ostendere
Cbaronii ea quse In orbe terrarum iiebant, eum in
excelsum montem arboribus densum deducit , ut inde
omnia videre possit.

Homicidium eum admittunt. Seneca : Ex senatuscon- ^
sultis plebisque scitis sceva exercentur, et publice ju- ^
bentwr vetita privatim. In comoedia Queroii scriptum
est neminem dicere verum , et falsum dicere crimen
non esse, quia commune est, id est vulgo (it, et
ideo licilum esf.Vetus Simiov altercalionis Synagogceet
Ecctesice, fol.-41 : Sedquoniam mos erat,crimen non erat.

Virtus vocatur. Lactantius lib. i, cap. 18 : Quo
plures homines afjlixerint , spotiaverint , occiderint , eo
se nobiliores et clariores putant, et inanis glorias specie
capti sceleribus suis nomen virtutis imponunt. Seneca,
Hercule furente : Prosperum ac (elix scelus virtus vo-
catur. Idem, Ilercule Ocleo : Vitium impotens virtus
vocatur. Lucanus lib. i : Scelerique nefando nomen eril
virtus. Auclor Episiohe sccundae ad Amicum cegrotum
inter opera Hieronymi : Injuriam fecisse virtus est.

VH. — Celebritatem Contra in Epistola Zosimi
papte ad Hesychium : Monachorum solitudo omni
frtquentia major. Nam, ut ait Hicronymus in Epitaphio

Marcella^, monachorum crat immodica multitudo. vfuouif..n.«M«ici.. ut^.uuc^

Quippe monachi, quibus inlerdictae erant civitates, •. ,, vuou.f«.u.uM«.cu. vm^ «uuc^ p.^
deserU loca et vasias solitudines sequi atque habi- ^ ^^^^ "^- h odversus Symmachum
tare jubentur« ut est in Codice Thcodosiano. Hiero-
nymus in Epislola ad Rusticum monachum scripsit :
Quid desideramus urbium frequentiam qui de singulu'
ritate eensemur? Sed isla disciplina, ut fcrme accidit,
in diversum mulata fuit sequcntibus lemporibus,
et monachi paulatim , rclictis sedibus suis, in urbes
commearunt. Non damno posteriorem hanc institu-
tionem , cum sciam , una et sola fidei regula irrefor-
mabili manente, ut Tertullianus ait, caeiera convcr-
sationis et disciplinae admittere novitatem correctio-
nis. Scio prseterea et mecum totus orbis scit ingentia
commoda provenisse reipublicx christian» ex roona-
cborum internos habitantium conversaiione et ex
studiis eorum in communcm, camque magnam, Ec-
clesiaeutilitatem. Sed a me obtinere non possum quin
damnem sarabaltas quosdam ct gyrovagos qui se ere«
mitas esse aiunt, et nihil minus sunt, cum frequen-
tissime derelinquant solitudines suaa et urbes fre-
queotent aperie contra viue formam quam sibi

prpescripserunt. lllud in primis saope miratns sum ,
fuisse paulo ante hos trecentos annos unum episco-
pum, Joannem videlicet episcopam Giennensem,
qui , dimisso episcopatu , palam et publice professus
est se velle duccre vitam eremiticam , et tamca
semper residebat in curia Romana, et qui secundum
institulum suum procul abesse debebal a iractatione
n^otioram pubiicorum, se lotum dabat miscendis
rebus in imtiis nefandi illius scbismatis quod post
mortem Gregorii Papae Xi exortum est in Ecclesia
Romana.

Homo oeciditur. Seneca Epist. vii : Nunc omissis
nugis mera homicidia sunt. Idem lib. i, de Vita bcata»
cap. 2 : Gladiatoribtis quare poputus irascilur et tam
inique ut injuriam putel quod non tibenter pereunt!
Contemni sejudicat, et vuttUj aestu, ardore de specta-'
tore in adversarium vertitur. Tertullianus in libro de
Spectaculis : Certequidem gladiatores innocentes in lU"
dum vernunt ut pubiicm voluplatis hostias fiant. Etiam
qtd damnantur in tudum^ quate est ut de leviore delicto
in honueidas emendatione proficiant. Et paulo post :
iuimo qui propter homicida poenam probandam ad
spectaculum venit, idem gtadiatorem ad homicidium
flagelHs et virqis compeliit invitum. Acia sanctarnni
Perpetuae et F^eliciiatis : Cum populus illos in medio
postutaret ut gladio penetranli in eorum corpore oculos
suos comites homicidii adjungeret, etc. Prudentius ia
Hamartigenia :

Sanguinis hamanl spectacula publicus edit

Consessus.

Observant hilarem de funere plebem.

Fundilur humanus laliali in funcre sanguis,
Consessosque Ulic spectantem solvit ad aram
Plalonis fera voia sui.

Vide Laciantium lib. v, cap. 20; Cassiodorum lib»
V, Cpist. 42 ; et Murclum in Episiolam vn Senecae»

Quos nemo damnavit. In cdilione Morellii legilur
quos nemo damnavit ad bestias. Sed istud est purum
giossema.

JEtate integra. Pacuvius apud A.Gellium lib. xni,
cap. 28 ! Mtate integra, feroci ingenio, facie pro*
cera virum.

Honesta forma. Codcx GratianopoliLinus ,habet
venusta. i

Veste preliosa. I.iifra in libro de Habilu virgi-»
num, pag. 475 :Aut veste pretiosa, ex Paulo.

Vivenles, Pamelius adjecit jiivenes ex codice
Camberonensi. Verum cum ca auctoritas sit singula-
ris, et non constet hic agi dc juvcnibus , sed de vi-

ris fortlbus, bsec vox sublata cst iu sequetrtibus edi

Digitized by VjOO

i07 DlVl CYPRIANI 208

forma, vcslepreiiosa? Vivcntes in ullroncum funusAirls quoquc conspicies quod libi ct dolori sit et

ornautur, malis suis miseri gloriantur. Pugnanl ad
bcstias, non crimine , sed furore. Spcciant iilios
suos patres : fraler in cavea est, et soror prsesto est.
£l spectaculi licct prelium largior munei is apparatus
ampiiflcet, ut moeroribus suis maier intersit, hoc ,
proli dolor * ! mater et rcdimit; et in tam impiis spc-
ctaculis tamque diris et funestis ^ esse se non putant
oculis ^ parricidas.

YIll. Converte hinc vultus ad diversi "^ specia
culi noD minus

pudori. Cothurnus est tragicus prisca facinora car-
mine ^ recensere. De parricidiis ^ et inccslis horror
anliquus, expressa ad imaginem veritatis aclione, re-
plicatur , ne, saeculis transeuntibus , exolescat quod
aliquando commissum cst. Admonetur xtas
omnis auditu fleri possc quod factum est. Numquam
xvi senio delicta moriuntur, numquam temporibus
crimen obruitur , numquam scelus oblivione sepeli-

tur. Exempla flunt quae csse jam facinora desiilcrunt.
poenitenda contagia : In thea- B Tum deleciat in mimis lurpitudinum magisterio
LECTIONES VAUIANTES.

« Pro dolore VicL

^ Duris sceleribus Pem, Vm. 2. Ebor. Lin, li C»i,

^ OcuU plerique mss, et hnfn'.

d Diversa Oxon.

^ Prisco carmine Bod. 3. Facinori carminum Lam,
Ebor. Lin, NC. 1. Ben. Thu. Vicl. Prisca carminum faci^
nora oxon.

STEPH. BALUZII NOTiE.

tionibus. Quamquam lectio quac juvenes habet potest
conlirmari ex iis veterum iocis quae refert Bulengerus
in librode Venatione circt, cap. 3.

(i) /n ullroneum funm. Id est, se ipsi sponte et nltro
destinant ad mortem. Funus autem istic signiflcat
inortem, cadaver, non vero solemnia exequiarum,
uti fusius oslendemus ad Epistolam xxxiCypriani. Non
cepil ergo sensum hujus loci Lomberius. Sic enim
vertit : ue$ gens a la fleur de leur aage, bien faitt^ bien
vettus, s^aprestent de sang froid pour faire eux-mesmes
leurs funirailles, *

Pugnant ad bestias. RigaltittS scripsit : Pugnant
ad bestias bestias. Quod ille milii videtur accepisse ex
annotatione marginali Nicolai Fabri ad editionem
Pamclianam, ubi vir doctissimus scripsit : Pugnant ad
bestias besticSt non nomine, sed furore, Sed non indica-

sierii sancli Remigii Remensis, cogrdtione* Qux duae
lcctiones, qiiamvis falsap, osiendunt legeiidum essc
coniagione. Conflrmant auiem lianc leciionem ea quac
prxcedunt.

Parricidiis, Ita scriplum vidi in editionc Morel-
liana et in tredecini codicibiis antiquis. Sic etiain in
suo se legisse tesiatur Gronovius cap. 5 Observatio-
num siiarum in Scriptoribus ecclesiasticis, Ali;e edi-
tiones et decem libri veleres habenl parricidis. lilud
quoque addam, quamvis fortasse sit exlra rein : Hie-
ronymum in Dialogo adversus Pelagianos parricidam
vocarc eum qui cum possit liomincm dc inorte libe-
rare non liberat, et in libro ii adversu$ Jovinianum
parricidas ex senienlia Pythagoreoruin qui abietem
quemcumque succiderint. Opiatus autem in libro vii
adversus Donatislas ait illum esse homicidam qui nul-

\it locnm unde accepit hanc lectionem. Ai egoinveni C la neccssitate cogenle, nuUa jussionc.nulla polestaiey

ita scriptum fuisse in libro Veronensi. Vocem vero
besticB, quse certe inulilis est iii hoc loco , neque in
aliis libris antiquis inveni neque in antiquis editioni-
hus. Ei hunc quoqiie locum infeliciter vertit Lomber-
tus, non sua culpa, sed quia exprimere voluii id quod
legebat in editione Rigaltii. Sic ergo veriit : Des
bestes combattent ainsi contre des bestes , non pour
expier leurs crimett mais pour assouvir leur fureur.
Verus sensusest isle : Pugnant gladiaiores ad bestias,
id est cum bestiis, non criinine, id est, non ad bestias
damnati pro suis criminibus, sed furore, ut videlicet
se fories ostendant et peritos in arte gladiatoria. He-
cie igitur Angli sustulerunt vocem bestias ab hoc loco,
quoniam, ut ipsi aiunt, cum de hominibus agat au-
ctur, minime putandus est illos frigido et populari
convicio bestias appellasse. Ludum bestiarium et be-
siiariorum dixit Seneca Episl. lxvi et lxx. Vidc
eumdein, lib. ii, de Ira Dei, cap. 8, ct Syinmachuin

sed furore adactus, dc voluniate sua recerii quod pro-
hibent leges. Widus monachus in Epistola ad Heri-
bertum archiepiscopum in libro i. Miscellaneorum no-
strorum pag. 41 z : Fraternce mortis crimen incurrit
quisquis, cum pote$t , fratrem a morte minime defendit.
Apuleius lib. vii , Meiamorphoseon : An ignoras eos
ettam qui morituris auxilium salutare denegarint, quia
conlra bonos mores id ipsum fecerint, solere puniri?

Horror. Retinui hanc vocem , quamvis Angli,
auctoritatc suinpia ex codice Gronovii , illam expun-
xerint et ejus loco scripserinl error^ quam lectionem
reperi etiam in libro Fuxensi. Sed in omnibus aliis
aniiquis , qui sunt iiiimcro duo et viginti , el in anti-
quis ediiionibus scriptum cst horror. Itaqiie non audeo
muiare conira tot auclorilaics, prajseriim cuin cer-
tiim sit hanc leciionem constituere bnnum sensum.
Sic apuJ Ciceronem inoratlone pro Mitone scribi de-
bere afferunt tamen oralori horroris aliquid, non yero

)ib. II, Epist. XLVi, cum nolis Jurcli. Cxierum admo- *. terrorisy observat Dionysius Lainbinus. Apud Avitum
neo Rigaltium in addendis ad observationes suas dice- ^ Viennensem Epist. vi, legitur: Quis ergo mihi per-
re scriptum esse errore pro furore in libro Nicolai '

Fabri. Quod verum non esi.

Aon crimine. Arnobius lib. ii : Inter/icere se atios
nullius ob meriti causanit sed in gratam voluptatem con-
sessorum, Ruflnus lib. xi, cap. 18: Vindictamdari non
crimini sed fiirori,

Vin. — Diver$i spectaculi, Itavetercs libri ferc om-
nes ct veteres ediiiooes. Pro quoPamelius et alii post
cum posuerunt diversa, Quam lecUonem, ne quid
dissimulem, reperi in duobns aniiquis codicibus.
\ Contagia, Lubenier arripio occasiones quae so
offerunt emendandi loca veterum scriptorum quae
inihi videntur csse depravata. iii Epislola qiiinta
llormisdx Papae ad epi$copo$ per Oi$paniam con$titu-
io$ ita vulgo scriplum est : Ab omni vo$ errantium
communione $epareti$^ el in margine contagione, At iii
vetusiissimo et optimo codice bibliothecx Colbertinae
egitur cognationef et in alio,;item velusiissimo roona-

$uadere conetur po$t errore$ funerum $epuichrum po$$e
mun(/rirt .^ pro quo scriptum est horrore$ in codice
Marnaesii. Conira in libello Precum Marcellini et Fau-
$tini^ cuni in editione vulgata leg-itur qnod moveat ad
horrorem^ in quibusdam velustis codicibus scriptum c^t
quod moveat ab errore, Hic interim locus utilis esse
poterit ad emendandos similes crrorcs ubi defuerit
auciorius veterum exemplarium.

Magisterio, Prima fronte mihi videbatur men-
dum esse in hoc loco ct emendandum ita csse ut le-
geretnr magi$terium, Nam ita scriptum vidi in duobus
antiquis codicibus. Verum omnes alii rcpugnant,
iiemque omnes editiones. Denique peniiius inspicientt
quid dicere voluerit Cyprianus persuasum mihi fuit
illum scripsisse magi$terio^ ita ut dicere voiuerit de-
lectari multitudinem cum videt inimos actitare turpi-
tudincs, et histriones flagilia rcpraesentare. Id quod
flcri ait tt/irpitudinum magisteriOf idU^st, magisierio

Digitized by VjOOQIC

209 EPISTOLA L 210

▼el qaid domi gesserit recognoscere, vel quid gerere A et, lenocinante ad vitia publicaDaucloritalis malo.quse
possil audire. Adulterium disciiur dum videlur; pudica fortasse ad spectaculum matrona proces-

STLPH. BALUZII NOTiE.

impudicce arti$, ut in E|)istolaLxiad Euchratium, arle
quae mngistra est turpiiudinum docendnrum , quod
mimi magistri sint ostendendarnm turpiiudinum.
Nam ;eias Insciva magnam voluptatem capiebat ex
ilia liceniia theairorum. Inde est quod cum castiores
esse oporteat ludos specianie censore . ut ait Flavius
Yopiscus in Carino, cum M. Porcius Caio, ut lib. II,
cap. 10 testatur Valerius Maximus, ludos florales
spectaret, populus ut mimae nudarentur postulare eru-
buit, et eo discedente , mox laetitia publica subsecuta
est. In celebratione enim ludorum floralium, ut iradit
Lactanlius, fenilnae nudabanlur ad lascivinm juvenum '
hominum oculis explendam. Quod etiam in Epistola

r€$cindendo te$tationem eju$? Numquid erao tupere$t
ut ab %p$i$ ethnici$ re$pon$um flaptemu$? Illi iam no-
bi$ renunUeut, an liceat Chri$tiam$ $pectaculo uti. At-
qui hinc vel maxime intelligunt factum chri$tianum de
repudio $peclaculorum, Itaque negat manife$te qui, per
quod agno$citur, tollH. Quid autem $pei $upere$t in hu-
ju$modi homine ? Nemo in ea$tra ho$tium tran$it, nisi
projecti$ armi$ $ui$, ni$i de$tituti$ $igni$ et $acramenlis
principi$ $ui, ni$i pactu$ $imul perire. An ille recoQita-
vit eo tempore de Deo, po$itu$ illic ubi nihil e$t de Deo?
Pacem, opinor^ habebitinanimo contenden$pro auriga^
pudicitiam edi$cet, attonitm in mimo$. Immo in omui
$pectaculonuUummagi$ $candaiumoccurret^quamipse
Lxxix testatur Seneca. Hinc ergo illustraiur locus Cy- -^ ille mulierum et virorum accuratior cultu$ : ip$a con

priani paulo obscurior.

Adullerium di$citur, Seneca Epist. vii : Homine$
cum docent discunt, Certum est ludos florales fuisse
ludos impudentiae, et licentiam tbeairalem fuisse im-
inoderatam ct infinitam apud Romanos, multas illic
turpiludines criminosas, mullns in spectaculis impu-
rilates, utSnlviani verbis utar, committi consuevisse.
In theatrorum impudicitiam sicinvehilur TertuUianus
hb. deSpectact.,c. 17: Similiter impudicitiam omnem^
inquit, amoUri jubemur . Hoc igilur modo etiam a theatro
separamm\ quod e$t privatum con$istorium impudiciti(B
vbi nihil probatur, quam quod alibi non probatur, Ita
summa gratia eju$ de $purcitia plurimum concinnata
e$t, quam Aletlanu$ ge$ttculator, quam mimu$ eliam per
muliere$ reprasentat $exum pudori$ exlerminan^^ ut
facitiu$ domi qnam in $cena erube$cant ; quam denique
Panlomimu$ a pueritia patitur in corpore. ut artifex
es$e po$sit. Ipsa etiam prostibula publica tibidini$ ho$-
tice in scena proferuntur,' ptu$ nu$er(B in prce$entia /e-
minarum, quibu$ $oli$ latebanty perque omni$ cetati$,
omni$ dignitati$ ora tran$ducuntury locu$^ $tipe$^ elO'
gium^ etiam quibu$ opu$ non ei(, praidicatur. Taceo de
reliquis^ ea quce in tenebris et $pelunci$ $ui$ delite$cere
decebat, ne diem contaminarent. Erube$cat $enatu$,
erubescant ordine$ omne$. Ipsce illce pudoris $ui inte*
remptricee de ae$tibu$ $ui$ ad lueem et populum expa-
ve$cente$ $emet anno erube$cunt. Quod $i nobi$ omni$
impudicitia execranda est, cur iiceat audire quce loqui
non licet ? Cum etiam scurrilitatem et omne vanum ver-
bum judicatum a Deo $damu$^ cur ceque liceat videre
quce facerc ftagitium e$t ? Insitus erat ethnicorum ani-
mis tai.tus amor thentrorum, ut plures, lesto Ter-
tulliano, a Christianorum secta magis periculum vo-
luptatis, qunm viUB avocarei. Nec decrnnt qui
Christinnos exislimarcnt, expeditum morli genu$ , ad
hanc obstinationem abdicatione voluptatum erudiri, quo
facilius vitam contemnantt amputafn qua$i retinacuH$
eju$ [Ibid,, cap. 1 etS). Quamvis auiem impermissa

$en$io, ip$a in favoribu$ aut con$piratio aut di$$en$io ,
inter $e de commerdo $cintilla$ libidinum conftabellant.
Nemo derdque in $pectaculo ineundo priu$ cogitat, nisi
videri et videre. Sed tragoedo vociferante exciamationes
itle aticujus Prophetce retractabit. Inler elfeminationis
modo$ P$almum $ecum commini$cetur, et cum athletce
agent, ille dicturu$ e$t repercutiendum non e$$e ; pote^
rit et de mi$ericordia moveri defixu$ in mor$u$ ursorum,
et $pongia$ retiariorum. Avertat Deu$ a $ui$ tantam ro-
tuptati$ exitio$ce cupiditatem. Quale e$t enim de Ec-
cle$ia Dei in diaboli eccle$iam tendere? de calo, quod
aiunt, in ccenum? illa$manu$qua$ad Dominum extu^
leri$, po$tmodum laudando hi$trionem fatigare ? ex ore
quo Amen in $anctum protuleri$^ gtadiatori teUimonium
reddere, E<c «iuvac alii omnino dicere nisi Deo Christo ?
Sic etiam Cyrillus Hierosolymitanus in Cateche$.
my$tag. i , docet Christianos spectaculis renuntiasse,
cum in Baplismo pompis diaboli renuntiarunt.
Po$tea dicis, inquit, bt. omni pOBiPiE illius. Pompa
vero diaboli, theatrorum in$ani(et equorum cur$u$ in
hippodromi$, venatione$ in ctrco, et reUqua huju$ce^
modi vanitae, de qua tiberari $e po$tulan$ $anctu$ Deo
dicit : Averte oculos meos, ne videant vanitatem
(P$al. cxvin, 57). Ne tibi$tudio et cordi $itnheatri in^
sania, ubi con$picia$ mimorum petulantia$ omni contu^
melia et dedecore abundante$, atque effenmatorum rt-
rorum furori$ et amentice plenas $altatione$. Neque
illa eorum qui in circen$ibu$ venationibu$ $e$e feris
exponunty ut infelicem alvum demuiceant; qui ut ven^
trem aiimenti$ deliniant, ip$i revera ventri$ immitium
ferarum pabuium fiunt : atque ut rectiu$ dicam, } pro
ventre quem unum Deum noverunt^ propriam vitam in
prcecipiiium $inguiaribu$ certamimbu$ abjidunt. Fuge
etiam equorum curricuia, quod pror$u* insanum e$t $n-
pina$que anima$ dejidl spectaculum. Hoec enim omuia
diaboii pompce exi$tunt. Nec omilleiida quae legunitir
in libro de Spectacuii$, qui S. Cypriano adscribilur :
Sed ut de hoc $cenoe inquinamento inverecundo tran^i"

essenlChrislianis spcctacula, nec hujus Religionis ^ tum faciam, inquit auctor p. 5^1 : Pudet referre quce
liac in re severitas elhnicos ipsos lateret: residebant dicuntury pudel etiam accu$arequas fiunt^ argumento-

ipsos
lamen inlerdum in nonnullis Christianis hujus vitii ,
id est, spectaculorum amoris, vcluii quxdam (ibrse iii
quibus evellendis non segnitcr Sancli Patres elabo-
rarunt. Inler rationuni momeiita, qiiibus uti solebant,
videtur illiid memornbile quod ex promissionibus
Bnptismi ducebant, ut ex duobus locupletibus testi-
bus perspici polest, TertuHinno et Cyrillo Hierosoly-
mitano, quorum primussicloquilur in libro de Bap-
tismo cnp. ^ : Quot adhuc nwdis peroiabimu^, inquit,
nihii ex hi$ quce $pectaculi$ deputantur, placitum Deo
e$se, aut congruens Dei $ervisy quod Domino ptadtum
non $it, si omnia propter diabolum inslituta, et ex dia-
boii rebus instructa monstravimu$ ? nihii enim non dia-
boli e$t, quidifuid Dei non est, vei Deo displicct : hoc
erit pompa diaboli, adver$u$ quam in $ignacuio fidei
ejeramu$. Quod aulem ejeramus, neque facio, neque
dicto, neque visti, ueque prospectu pariicipare debemu$
Cceterum nonne ejeramus et resdndimus signaculum^

rum $tropha$y aduiterorum failacia$, mulierum impu-
dicitia$^ $curiie$ joco$, para$ito$ $ordido$, ip$o$ quoque
patre$familia$ togato$ modo $tupido$, modo ob$ceno$,
in omnibu$ stoiidos, in omnibus inverecundo$. Et cum
nuiii iiominum aut generi aut profe$$ioni ab improbo-
rum i$torum $ermone parcatur, ab omnibtu tamen ad
spectaculum convenitur, Commune dedecus deiectat^
videre vei recognoscere otia vei di$cere. Concurritur illic
ad pudorem pubiicum iupanari$f ad obscenitatis ma-
gislerium, ne quid secreto minuragatur quam quod in
publico disdtur ; et inter ip$a$ legee docetur quidquid
iegibu$ interdicitur. Quid inter hasc C/iri$tianu$ fidelis
facit^ cui vitia non iicet nec cogitare, quid oblectatur
$imuiacri$ iibidini$^ ut in ipdsdepositaverecundiaauda-
ciorfiat ad crimina? Discit et facere dum con$ue$cit videre.

Matrona. Mulier qiun in matrinionium cui>'
convenit, ut ait A. Gellius, sed in primis nol
primi ordinis, non e plebe. Unde in libro^Ter t

Digitized by VjOOQIC

211 PIVICYPWANl ail

seraty de specUculo revertitur impudica. AdhucAsuos b quos veneranlur imitantur , fiuat miseris et

deinde,morum quanlalabes, quseprobrorumfomenta,
qux alimenta <^ viliorum, histrionicis geslibus in-
quinari, videre contra fcedus jusque nascendi ^
palientiam incestse turpitudiais eiaboraiam ! Eviran-
tur mares , lionor omnis et vigor sexus enervaii
corporis dedecore molUlur» plusque illic [4acet quis-
quis virum in femiuam magis fregerit. In laudem
crescit ^ ex crimine, et peritior ^ quo turpior
judicalur. Spectalur hic, proh nefas ! et libenter ^»
Quid non possit suadere qui talis est? Hovel sensus,
mulcet affectus, expugnat boni pectoris conscieniiam
Xortiorem ; nec deest probri blandientis aucloritas, ut
auditu molliore pernicies homiuibus obrepat. £xpri-

religiosa ^ delicta.

IX. si possis, in illa sublimi specula constitutusy
oculos tuos inserere secretis, recludere cubiculo-
rum obductas fores, et ad conscientiam luminum
peneiralia occulta reserare ! aspicias ab impudicis
geri quod nec possit aspicere frous ^ pudica, vi-
deas quod crimen sit et videre , videas quod vitio-
rum furore dementes ) gessissc se negant et
gerere festinant : libidinibns insanis in viros viri
proruunt ; Hunt quae nec illls ^ possunt placere
qui faciunt. Mentior nisi alios qui talis est increpat,
Turpes turpis infamat, et evasisse se conscium credit,
quasi conscientia saiis uou sit. lidem in publico
munlimpudicam Yenerem, adulterum Martem, Jovem ^ accusatores, in occulto rel, in semetipsos censores

lilum suum, non magis regno quam vitiis principem,
in tcrrcnos amores cum ipsis suis fulminibus arden-
lem , nunc in plumas.oloris albescere ^ , uunc au-
reo imbre defluere, nunc in puerorum pubesceutium
raptus mini&tris avibus prosilire. Quaere jam nunc an
possit esse qui spectat integer vel pudicus. Deos

pariter et nocentes : damnant foris quod intus ope-
rantur; admittuntlibenter quod cum admiserint t
criminantur : audacia prorsus cum viliis faciens ^ ,
et impudentia congruens impudicis. Nolo mireris
quae loquuntur hujusmodi ; ore ilio quidquid jam
voce delinquitur minus est.

LECTIONES VARIANTES.

^ IncitamenUi Vict,

^ Legemque nasceDdi Foss, 4.

^ EtlaudemcoDsequilur Vict,

«t £o periiior Bod. 3.

« LU)euler admiuitur yoa», 4.

i FIorescere-5pir. llem.

£ Cnm dcos To». 4.

h^ Miseris religiosa Bod. 3.

i Meos Lam. If C. 1. Ebor,

} Gementc» 5ptr. Bisni. Eras»

^ lllis ipsis Pam,
; 1 £t aUos cum admiserint Jtfor.

" Pro conviciis faciens Eriu. Favens Lam. Bcn, Ebor.
Conviciis (kcieos Spir. Rem.

STEPH. BALUZII NOTiE.

de PalUo legimus matronas sine stola redarguus, q
quia stola erat insigne matronarum, quam mariti da«
))ant novis nuptis, ut docet etiam Cicero in secunda
Piulippica : et in Libro secundo ejusdem Tertuliiani
ad (Jxorem notatur dives matronu: nouiine iuflata.
£t apud Rufinum Wbj i in Oseam : Mulier quw mairo'
nalibui illustralur iniignibu$. In Actis passiouis sancta-
rum PerpetusB et Feiicitatis ita scriptum est : Vbia
Perpelua honetia Uberaliler intlitula, malrona licet
nupiUj liabens palrem el malrem. lii boc loco iuteili-
gendo laboiavilLucas Ilolslenius, vilio nimirum in-
terpuuctiouis, cum sit legendum : mairona, licel nupla,
ttabens palrem el matrem, Uinc matronaUs tedulitas
dpud Coiuuiellani iu Prcefatione libri duodecimi; apud
Plinium lib. v, Epist. iO, mutronalii gravitat ; in libro
2>ecundu lertuUiaui de Cultu feiniiiarum, malroualia
decoramcnta , ct (trice matronales in libro de Idolola-
iria* Lanipridius in iieliogabaio : Facla sunt S. C. ri'
dicula de tegibus matronalibus. Eiegans est et dignus
reierri locus Coiumellae de maritis ad villas
prolicisci cupientibus. Sic ergo ait iib. i, cap. 4
cundius itaque viro si etiam matrona comiteiur, cvjus
tit sexuSfJtaaninms est deiicatior. Quamobretn anmu'-'
tate aliqua demerenda erit^ quo patientius moreiur cum
viro. lu iibelio Precum MarceUmi el taustini scriptum
est bamasuni papam in tantum a matioiiis diicclum
fuiiise ut eariiiu aurisciiipius diceretur. tSed bcec scri-
l>ebaniurab adversariis ejus. Apud Ovidiuiu lib. ii J/e-
iamorph., et lib. xvi tastorumy tum etiam apud
^iiium italicum, Juno vocatur niatrona toiiuntis.
\i:fe LambiAum adlJoratium lib. iii, od. "i.

Reveililur impudica. inrra iii libro de ilabitu
Virginum pag. 179 : Quantum a proposito suo vhgo
deficit ^quando pudicaqme veneiat impudica discedii? Sai-
viaiius iib. vi, cap. 3 : itaque in illis imaginibus [ornica'
tionum onmis plebsanimo ]ornicaturyetqui jorteadspeC'
taculum puri venerant, ac iheatro adutieri revertumur.

E9irantur mara. Codex Lajtieusis, Hebetatur maris
hon9r m hom^nibuSf el vigor, eic.

Virum in feminam fregerit. Infra Eplst. lzj, docens
quo modo nmsculus frangatur in feminam. Saiviaiius
iib. VII, cap. 19 : Ci<m enim muliebrm habitum viri
iumerenl^ et magis quam mutieres gradum frangerent.
Aruoblus lib. n , vigorem virilitutis exponere et in
habitum feminarum deUciasque moltire. Uierouymus
in Epislola ad Heiiodoruin : Histrio fractus in feminam.
Tertullianus in Libro de Spectaculis : Quw privaia et
propria sunl scence, de gestu et flexu corporis moltitioi
Veneris et Liberiimmotant. Lactautius lib. vi, cap. !20 :
Histrionum quoque impudici motus quid aliud nisi //-
bidines doceni el instiganlf quorum enervata corpora ct
in muiiebrem inceuum habitumque mollita itiipudicus

(eminas inhonestis gestibus menttuniurl Saiiclus Aiii-
»rosius in Epistola ad Sabinum episcopuni : Quid
utique tam dcforme visibiU spectaculo quam histriuni'
cos sinuare gestus et femineousu mollire membi a1 VrM'
denlius in iiainartigciiia : Turpe semivirorum mvmbra
theatrali spectal veriigine ferri, £t iiilra : Cernas mot-
suas lescere cultu heroas vetulos. Columella in PrtBfatione
Ju-J^ Librorum de Agriculiura ait setaiem suam mirataiu
fuisse gestns eflemiiialorum, quod a iiatura sexuin
viris denegatuni muliebri inolu meiuirenlur, decipe-
rcntque oculos spectantiutu. Yide Quintiliaiium lib.
n, cap. i.

Ko petitior quo iurpiur. Pbaedra Uippolyio apud
Ovidium.

Pejor adulterio turpis adulter obe&t.

Religiosa delicta. Laciantius lib. i, cap. 20 :
Quid mirumsi ab hac gente universa ftagitia tnanaruul
apud quam ipsa vilia religiosa sum?

IX.— Quasi conscientia.Ires libri veteres prx^rcrunt ,
quasi consciaitiatn suam non posse effugae salis non
sii.

Uujusmodi. Ore illo. Antea legebatur hujusmo-
di ore iUo. QuaMlam vetera exempiaria me docueruu^
hunc iocum ita esse consiitueiidum et iuterpungen-
dum. Lt ita ante jnemonuerat Gronoviuslib. lu. liis^

EPISTOLA L

^ X. Sed Ubi) post insidiosas vias, post diversas A unum " supplicia plura quam membra. Qiiis iiucr

Qrbe toto muliiplices pugnas, post spectacula ye\
cnienta vel turpia» post libidinum probra vel lupa-
naribus prostituta vel domesticis parietibus obsepta,
quorum quo secretior culpa, major audada cst,
forum fortasse videatur immune , quod ab injuriis
lacessentibus liberum, nullis malorum contactibus
polluatur. Uluc aciem tuam flecte. Plura iilic quoe
detesieris iavenies, magis oculos tuos inde divertes.
Incisx sunt licet leges duodecim tabulis, et pu«
blice aere praefixo ^ jura prsescripta ^ sint, inier
leges ipsas delinquitur, inter jura peccatur. In«
iiocentia aec illic ubi defenditur reservaiur. Ssevit
invicem discordantium rabies, et iuter togas pace
rupla, forum litibus mugit insauHm, has^ illic et

haec vero subveniat? Patronus «? pracvaricatur et
decipit. Judex? sed sentenliam ^ vendit. Qui sedet
crimina vindicaturus admittit , ct ut reus innocens
pereat, flt nocens judex. Flagrant ubique delicta, ct
passim muUiformi gencre peccandi pcr improbas
mentes nocens virus operatur. Hic tesiamenium siib-
jicit, iile falsum capitali fraude conscribit; hic
arcentur hsereditaiibus liberi , illic bonis donaniur
alieni ; inimicus insimulat, calumnialor impugnat,
testis infamat. Utrobique grassatur ^ in mendacium
criroinum ' prostilulae vocis venalis nudacia, cuui
interim nocentes nec cum innocentibus pereunt ^.
Nullus de legibus metus est; de quaesitore ,
de judice pavor nulius. Quod potest redimi nou

gladius et carnifex prsesto est, ungula eifodiens , ^ timetur. Esse jam inier nocentes innoxium crimen
equuleusextendens, ignis exureus^adhominiscorpus est ^. Malos quisquis non imitatur *■ oiTendit.

LECTiONES VAMANTES.

A Publico aere praeflxo Pem. Lam. £6. N C. l.f^ois. 2.
Pablica voss. 4. Praeflxa Spir. Bm.

k Proscripta. Man.

^ PatroDUS scilicet Fos$, i.

d Judex sententiam voss. i.

® Iuimicns insimulal , calunmiatur, impugnat testes,
infamat verum, ubique grassatur rici.

' Criminis Rig. Pem, Bod. 3. Vos$, % £m. 5ptr. jR^.
Jlffln. ifor.

s Cum nocentibus innocentes pereunt Lm, Ben. Ar,
NC.i,

^ CriminJs est Oxan.

i Malus quisquisdum noa imitatur Ebor. Lam,

STEPIL BALDZn NOTiE.

sertat. cap. 12. Praeterea hae duae postremae voces
perperam conjungunlur cum antecedentibus in vul-
gatis editionibus, cum quaesupradicunturnullamcum
lijs vocibus connexionem habeant. Nihii enim iliic
scripium est de ore. Erasmus, Manutius, et Pamelius
ediderunt ore illo poUuio. Sed hanc postremam vo-
cem neque veteres libri , si unum excipias, agnos- C
cunt, ncflue veieres ediliones.

X. — inter ieges ipsas. Hieronymus lib. i, pag. 4, ad-
versus Jovinianum : Quotidie moechorum sanguis ef-
fvndetur, adulleria damnantur, et inter leges ipsas et
secures ac tribunalia flagrans iibido dominatur. Sym-
machus Lib. n, Epist. 52 : Nos iegum inane nomen
vocamus. Valerius Maximus Lib^ ix, cap. 1, Legum
vutrix audacia. Seneca Hercule furente aii arma vin-
cere leges. Et apiid Giceroncm in Oratione pro Milo-
ne : Silent legesinter arma. Ovidius lib. v, Trisiium :

MoD roetuuDl Icges, spd cedit viribus aequoro,
Viclaque pugoaci jura sub eusejaceui.

In Tito Livio vero lib. x : Jam regi leges^ non regere.
Sencca lib. ix de Beneficiis cap. 28 : Legum prassidio
qui plurimum in illas peccaverunl proteguntur. Tacitus
lib. I Annaiium, Invalido legum auxilio. et iiifra : Victa
est sine dubio lcx. Cilat porro hunc Cypriaiii locum
Agobardus , sed vnlde decurtatum, ui assolel.

Inter togas. Infra in Libro adversus Demetria»J)
num pag. 219 : Hostem quereris exurgere, quasi et hi
hostis desit^ esse pax interipsas togas possit. Seiieca
lib. II de Ira cap. 7 : Jnter istos quos togatos vides
nulln paxesl. Tertuliianus inlibrodc Paliio : Ptus to*
gm Imere repubhcam quam loricw. Florus lib. iv, cap.
12 . Togas et sceviora annis jura viderunt. illud quoque
admoneri iion incongruum est, in codice Tornncensi
hibliothcca) re^iae scriptura essCt Jnter reges pacerup-
ta, ct supra lineam, vel togas. Sed etiaiii icciioiiem
coustat essefalsiiisimam, iiemque eam qua) exiat in
11 bio Fuxensi, inler treugas pace rupta , nondum in-
venlo vocabulo treugarum.

Quam membra. Aliae editiones' habent quam
membra sunt. Sic etiam legilur in quinqne jibris vctc •
ribus. .^t cuin vox illa uliima non extet in reruiuis
excwiplaribus anliquis quibus u&us sum nec in pluii-
busAiiglicaiiis, et dictio sil eIi*gantior absque vocc
illa, quam puto esse cx glosseniaie, eam susiuli. In-

fra Epist. viu, pag. 16 : Quamms torquerentwr tn ser»
vis Deijam non membra sed vuinera.

Testamentum subjidl. Quidara codices habent su6^ti-
cit, alii substituit, id est , supponil. Valerius Maximus
lib. IX, cap. 4 : Cum falsum testamentum quidam in
Grajciasubjedssent. A. Gelliu^ lib. v, cap. 9 : Sortem
nominis falsam subjici. Julius Pautus lib. iv : Sentent.
tit. 7 ; rion tantum is qui testamentum snbjedt. Cicero
in Paradoxis , Testamenta subjeaa. Arnobius lib. ii :
Jdcirco animas misii ut viarum atiiB infestarenl mea-
tuSf alicB circumscriberent nesdos testamenta suppone-
rent falsa. Lactantius Lib. v, cap. 9 : Non enim de
nostro sed de illorum numero semper existunt qui hmre"
ditates captant, testamenta supponwit. Testamentorum
insidias dixilPiinius iib. xxix, cap. 1.

Nullus de legibus metus. Cassiodorus in Praefatiouo

Variarum : Ddnde mores pravos corrigis auctoritate

rectoris^ audaciam frangis, tmorem legibns reddis.T. Li-

vius lib. II dixit jus vi obrutum. Horatius lib. i, sat. 5 .

Jura inventa melu injusti fateare necesse est.

De qucesitore. qui quxstionum judicia exercet , qui
capitalibus judiciis praeesl , ut loquitur Pomponius
lib. II, D. de Origine juris. Ammianus Marcellinus lib.
XXIX, ait quaesitoris iniquilatcm omnibus csse cri-
ininibus graviorem. Prudentius in Carmine de sancto
Hippolyto :

Jnde furens quaesilor ait : Jam, tortor, ab uno
Desine. Si vaua est qusesiio, morte agitur.

Aliud est officiuni quscsitoris apud Julianum antcces-
sorem.

Quod potest redimi. In lege Salica tit. lv, ma-
nus quae praecidi debuerat secundum le^em redimitur
preiio. Et Lib. iii. Capilularium, ca^p. iO, poena cons-
tituiiur adversus perjurum m perdatmanum vel rcdi-
mnt. Vide Notas ad Reginonem pag. 595. Et tamen
erant quaedam peccata quse non redimebaniur, ve-
luti si quis perjurium fccissel lib.v, Capitularium^ cap.
iD6. Si quis post paccm faciam cum inimico suo eum
occiderit lib. vi,cap. 272. llli enim manumperdcrc
debeni, neque eis licet eani redimere.

Malos quisquis. Tacitus Lib. iv Annalium :
Eliam gloria ac virlus infevsos liabet, ut nimis ex vi-
pinqno divcrsa arguens, Casiigarc enimvidei5)QlC

215

DIVI CTPRIANI

Conscnscrc jura pcccalis, el cocpit licitum csseAdam k vcncni , ubi, in ielbalcs succos dulcedinc

quod publicum esi. Quis iiiic rcrum pudor, quae
essc possit intcgrilas, ubi qui daniucnt improbos
desunt , soli ibi ^ qui damnenlur occurruni ?

XI. Sed , ne nos vidcamur *> eligerc foriasse pc-
jora, et siudio deslrucndi per ea oculos tuos ducerc
quorum irisiis atque aversandus aspectus ora ei vul-
lus conscienli:u melioris ofTendat, jam tibi iila qua:
ignornntia sivcularis bona opiualur osiendam. lilic
ctiam fugienda conspicies. Quos lionores puias csse,
quos rasccs, quam affluenliam in diviliis, quam po-
tcniiam in c:istris <^, in magisiratu purpurx spc-
ciem, in principaiu ^ licenLi» polcstatem, malo-
rum blnndicntium virus occultum cst et « arri-
dentis nequiiix fncics quidem Ixta , scd calamiiatis
abstrusas . ^ illcccbrosa fallacia ;

aspers» callidilatc fallendi sapore medicaio, poculum
videturessc quod snmitur;ubi cpota res esi , per'
nicies liausia grassalur. Quippe illum vides qui, ami-
clu clariore conspicuus, fulgere sibi videtur in pur-
pura. Quibus hoc ^ sordibus emit ut fulgent, quos
arrogantium faslus prins * perlulit, quas supcrbas
fores matutinus salutator obsedit, quot tumen-
tium i contumeliosa vestigia ^ stipaius in clien-
lium cuDCOs i ante pnpcessil , ut ipsum etinm sa-
lutaium "^ comes postmodum pompa prsecederet,
obnoxia non homini, sed potestaii ! neque enim coH
moribus meruit ille, sed fascibus. Horum denique
videas exitus turpes, cum auceps lemporum pal-
pator absccssit, cum privali latus nudum desertor
Tunc laceratx domus plngac

instar quod- B assecla foedavit
LECTIONES VARIANTES.

" Soli ubi Lam. Ebor. An. Thu. Era$. Marel. yoss. 4.
*» Sed videamus Lam. Ebor. NC. 1. Nos videamus.
Bod. 5. MannL Morel.
« RignU. omnia per interrog. repetitas sextulit.
«t Magistralibus— •PrincipatibusArC. 1. Eb, Lam.
^ El omitt. Oxon.
f Calamilatis al)strusffi Vem. ross. 2,sed (m$$.

^ Cujusdam vofs. 2.

h Qnilnis hic voss. 4.

i Prius oimiuit voss.

} Quse tumenlum Bod. Sptr. Ren. Foss.

^ Conlumcliosis vestigiis Ar. Ben.Lam.Ebar.

i Stipalus clieniium Spir. Eras. Cuneis, Oxon.

(" Salutamium X>am6. Eras.

STEPH. BALUZn NOTif:,

.liunl Lnctauiiu> Lib. v, cnp. 9 ; et Hieronynr^us in
Epislola ad Virginem exulern) quisquisabejusconver-
sationc disseniii. Sculp. Severus Lib. u, sacne Histo-
ria^ : Qnippe semper inimicavirtutibus vitia sunt^ etop^
timi quique ab improbis qnasi exprobrantes aspiciuntar.
Esl enim, ut Lib. n, cap.l2; ct Lib. ui, cap. 7 , ait
Qiiihtiliauus, quxdam virtutum vitiorumque vicinia.
Et Sencca, Kpist. xlv, ait vitia sub virtutum nomine
obrcppre et illis iminixta iralicre secum illas. Vere-
qu(i dixit T. Livius inntn bonis ndb.Trere ct in nni-
mislioininumpotentioracsse. Vide A. Gcllium Lib,
VI , cnp, 1 .

Cwpit licitum esse, Tertullianus in libro de Co-
rona : Sed quod non prohibetnr ultro permissum est,
Immo jirohibetur quod non uUro permissum est. Snnc-
tus Ambrosius in Episiola ad Paternum : Prwtendis
enim in titteris luis quia permissum hoc divino jure con-
imbium hujusmodi pignoribus existimatar co qtiod non
prohibitum. Kqo autem et prohibitum assero. Et pnulo
po^l : Quod si ideo permissum putns quia specialiter non
est prohibitum^ nec illud prohibifum sermone tegis re-
perns ne pater fiiiam suam accipial uxorem. . . Num-
qnididco ticetqundnon estprohibiiwn. E\ iudulgenlia
oiiiincsl (piodcuiuquc periiiiititur, tit nii Teriullinnus
m li!)r() de Kxhortntionc Ontiiatis. In comoedia Que-
roli snipiujii csl fnlsuui dicere iioii cssocriincn, quia
coiiniiniic cst, ci ndullcriuni qiiocjuc ciimoii noiicsse,
01 i(l(^> licituin cssequia i>cc pcriuitii ncc prohiberi
polost. Vciiis niictor .Mtercntionis syiingctg.v ct Eccle-
sia» : Pro magno crimine objiciuntur Jacob quatuor «-
xorcs. Sed quoniam mos erat^ crimen npn erat. Nunc
autem crimenest^ quia mos non est.

XI. — Epota resest. Mullum vnrinntin lioc locolibri
vetcrcs U veteres editiones. In quibusdam enim legi-
tur epota est. in aliis epotata, epotaris^ epoiatum est,
iminoeiiam epoiandum. Cum aulem leclio r|uam nos
prsefcrimus rcpcriatur in multo plnribus antiquis co-
dicibusquam alix, conrirment ctiam illam codex Se-
gnicrini.u> et cdiiiones qux Pamcliannm anlccesse-
runl, cxisiiniavimusillnm esse rcvocandam. C;cterum
qitia Pamclius , ut cdilioni suo! ndderct auctoritalem
alicujus vetustioris, ndiiotavit Gravium iia rcstituisso
hunc locum : moneiidus est lector istiid tion esse ve-
ruin. Nam in editionequrcdiciinrGravii apcrlc scrip-
nm est, epota res est^ et in niargiiic, epotavinms. Gro-
».ovius, iib III , Obscrvat. cap. ii, monet sc in

Quod

Fnxcnsi codice vidisse scriptum, epota res est.
vcrum est.

Matutinus salutator. Virgilius lib. ii, pag. 5 ,
Veorgicorum :

Si non ingentem foribus domus alta saperbis
Mane salutantum totis vomit aedibusundam.

C Mariialis lib. x, Epigr. 10 :

Manc salulator limina mille teras.
Ideo Iloratius Epodon xi,! scripsit, Superba ci^
vium potentium tinuna. Clniidianns lib. i, in Hufinum :
Turba salutantum latas ibi perstrepit osdes. Eo auicm
processerat nmbitio salutationum matutinarum utqui
cupicbant esse primi salutantes noclcm vigilcm ducc-
rcut anlc jauuas eminentium potestatnm, ut docet
Symmacbiis lib. iv, Epist. xu. Adnotat SuetoniusCa-
ligulam natura timidum ac diffidentem salutatoribus
scrulntores semper opposuisse accrbissimos , sed
eain cousueiudiuem omissam csse a Vespasiano. if)-
lius Lnmpridiiis, in VitaAlexandri Severi scribitillum
adinisissc snlniatores qiinsi ununi de senatoribiis,
patcnte vclo, admissionalibus reuiotis, cnm autea sa-
Intnrc priiicipcm nou licerct, quod eos videre non
poiernt. Satutatus autem, inquit idein aiictor, conses-
sum obtutit omnibus senatoribus; atque idco nisi hones-
tos et bouoi fanm homines adsatutaiionem nonadmisit^

D jussitquc iu nemo ingrediatur nisi qui se innocentem
noveril. Per proeconem edixit ut nemo sntuUtrel princi-
pem qui se fnrem esse nosset. Contra Maxiojniis ju-
nior, ut tradit Juiius Capitolinus , in satutationibus
superbissimus erat, et manum porrigebat , et genua sibi
oscularipatiebatur, nonnumquam etiam pedes. Simile
qiiid npud Lucianum in Necromantia^ nlii irridet eos
qui, ciim in poiestaie consiituti essent, ielices etbea-
tos salutantes se facturos putarent, si pectiis dex-
tramve porrigenies darenl osculandam. De honorc
ct jure snlutaiionum multa: extanl constituiiones in
Coiiice Tbeodosiano. Plura de hoc argumenio dici
posseni; scd ista suniciunt.VidenihilominusSenecam
Epist. xci; et A. Gcllium Lib. iv, et Lib. xx ,cap.|;
et sanctum Aiigustinum Lib. vi, Confess. cap. 1.

Auceps temporum. Qui tempiis auciipatur, nl ait

Cicero iii Orutione pro Roscio .Amerino. h\ vero fa-

ccre pnlpaiores id cst .idulatorcs constat. In aliquoi

antiquis codicibus et cditionilius legiliir unccps.

Assecta fa^davit. Id cst , nudui|rlalus^icli||uit,

Digitized by V^OOy IVC

W EPISTOLA l. ^ii

consclcntiam fcriunt, tunc rei familiaris cxhauslnB <^ ^. h<>s eliam inter diviiias sua^ trepidos cogitntionis^

damna noscunlur, quibus redcmplus ravor vulgi, et
caducis atque inanlbus votis popularis anra quxsita
est. Stulta prorsus et vana jaclura ^ , frustrantis
spcciaculi voluptale id parare voluisse quod nec po-
pulus acciperct et perderet mngistralus!

XII. Sed et quos ^ divilcs opinaris continuantes
saltibus salius et, de confinio paupcribus cxclusis,
infinita ac sine termints rura latius porrigentes, qui-
bus argenli et auri maximum pondus et pccuniarum
ingentiuro vel extructi aggeres vel defoss^e strues,

incerloe sollicitudo discruciat, ne praedo vastet, ne
percussor infestet, nc inimica cujusque locupleiioris
invidia calunmiosis litibus inquielet. Non cibus se-
curo ^ somnusve contingit. Suspirat iile in convi^
vio, bibat licct gemma; et cum epulis marcidum
corpus torus mollior allo sinu condiderit ^ , vigilat
in pluma ; nec inieiligit miser speciosa sibi esse
supplicin, auro sc alligatum teneri, et possideri ma-
gis quam possidere divitias atque opes. Atque,
detesiabilis ' cxcitas mentium ct cupiditatis in*

LECTIONES VARIANTES.

^ Exhausta Spir. Retn. Eras, ® Cx)ndat Lam. Ebor. Lin. Ben. Condidit.

^ Jaclalio Pem. Vm. 2. ' Divitias. detestabilis Ebor. Lm. Atque adeo de-

^ QuodP^m. Jtfor. test. Lam. lostabilis Jf or. NC, i. Ebor. sensu procedenie.

A Secorus Lam. Ebor, Spir, Rem, Eras. Securos Voss. u Opes. detest. Oxon.Divitias atque o delest. Gold.
2. Mor. SecuruQi \08S. 4. ^

STEPn. BALUZn NOTiE.

uti recte explicatum est in Ediiione Anglicana. Quod
evenisse Aggippinse matri Neronis notat Tacitus
Lib. XIII Annalium, ubi ait deserlam illam fuisse a
lurba salutantium postquam et excubias miliiares et
Germanos custodes Ncro removit. Hieronymus in
Epistola ad Furiam de Viduitate servanda : Nec pro^
curator calamislratus, nec formotus coUactaneus^ nec
candidui el rubicundus assecla adhcereat lateri tuo. Ar-
cndius et Honorius AA. In Constitutione lata adver-
sus Euiropium eunuchum in I. xvu ; Cod. Theodos,
de Poenis : Divinum prcemium consulatus lutnlentum
prodi^ium conlagione (cedavit. Hinc illud vulgatum :
Omma cesserunt ennucho Consule monstra.

XII. — Bibat gemma. SiraliiMS Lib, u , Georgicon ,
Tl gemma bibat ; et lib. i jEneidos :

Hic regiua gravem gemmls auroque poposcit
Impieriqiie mero paieram.

Seneca cap. 3 de Providenlia : Quanlo magis huic m-
videndum est quam iliit quibus gemma minisiratur. Ju-
liiis Capitolinus in iEIio Vero : Data etiam aurea a(-
que argentea poctiln et gemmata. Item in Galieno, Gem-
viata vasa fecit. Marlialis Lib. xii , Kpigr. \t : Tepo-
tare decet gennnay id est in vase gemmalo, in vase
gemniis ornato. Juvenalis Sai. x: Cum pocula su-
mes gemmata. IJem in Salira v ait parasito, si ei
|iroplneiur in convivio vas aureum , custodem dari
qui niimeret gemmas. Propcrtius lib. in , Eleg. .5 :
Sec bibil a gemma divite nostra suis. Silius Ilalicus
lib. xin : PocuUique Eoa luxum irritantia gemma.
Stnlius lib. i TliebaiddS : Nec cura mero commitlere
gemmas. JEX\m Spnrliaiuis scribit Zenobiam usnm
esse vasi.^ niireis gemmaiis ud convivia. LalinusPa-
caius Drepnnius in Panegyrico Theod(»sii : Si$i ccsti-
V!tm in geititnit capacibus ylaciem flatmtta fregissent. -^
Si*ioniu>Lib. ii, Kpist. 13 : Fiutiaretit falertio gemttta:
capaces. Iiiem in Carmine 2 : Gentmatam paieram rex
ipse retenta. Luciniius iii Cataplo inemornt pocula
gcmniis disliiictn, ct Apuleius, Lib. ii, Metamorpho»
t4ru;i, gemiuns formntas inpoculavini. Uieronymus in
\\l\ Pnuli eremitiB : Vos gemma bibitis^ ille concavis
naiutw niatiibus satisfecil.Uem \n Epislola ad Pau-
iinn de Alphabelo Hebraico : Habeanl sibi cceteri, si
veUttt , suas opes, getnttia bibatit. Seneca Epist. cxix :
iJtrtim sit oureum pocutum^ an crystaUinum, an tnur-
rhinum , an Tiburtinus caUx, an itianus concava^ tiihil
refert. Cn^ierum hic admonendum est Rigahium edi-
cli^^c bibat gemmas^ et ideo Lombertum, qiii illius
edilioue uiebalur, male vcriisse, Hs boivent des perles
et de rambre gris. Addidil lainen Loinl>erlus hanc
posiremMin vocem, cuiii iiihil simile exlciapud Cy-
priniium. Sunl qui putnnl hocgonus liqiioris fuisse
Jiicognitum unliquis. Alii lameii niunt cbsc succinum,
dc quo vide Dioaorutn Sicuhm lib. Y.

yigilat in pluma. Seneca in Libro de Providen*
tia cnp. 3 : Tamvigilabit in pluma quatn iUe in cruce.
Mnrlialis Lib. ix , Epigr. 94 : Pervigil in pluma Caius
eccejacet. Hieronvmus in Epislola ad Mnrcellam de
yEgrotatione Blosilla; : lUo tempore piumarum quoqtie
duramolUties videbatiirtet in extmctis thoris jacerevix
poterai^ Sencca llerculc Oetxo : Aurea ttumquatn tecta
quietem , vigilesque trahit pttrpura noctes. Prudentius
in Hamarligenia : At nos delicias plumarttm et Uttea
lexla sternimus. Rigallius scripsit vigilat tamen in
pluma conira omnium velerum librorum et editio-
num hdem. Pulo autem illiim addidisse vocem tamen
ex exemplari editionis Pamelianse quo Nicolaus Faber
utebatur, in cujus margine vir doctissimus cam po-
suerat sua manu , nulla mentione loci ubi invenerat.
Cerie non extnt in veleri libro monasterii Fossaten-
sis cum quo ille contulit plurima loca sancti Cy-
prinni. Enm tnmen vocem retinuit editio Anglicana.
Reinhartus explosit. Certe non est necessarin.

Possideri ttiagis. Infra in Libro de Lapsis pag.
185 : Possidere se credunt qui potius possidentur. Hic-
ronymus in Epistoln ad Paulinum de Itistituttone Mo-
nacni : Crates iUe Thebnnus , homo quondatn ditissi-
mtis^ cutn ad philosophattdtnn Athenas pcrgeret . tnn~
gttum auri pottdus abjecil : non pntavit se simul pos»e ct
virluteset divitias possidere.licm in Libro seciindoad-
versus Jovininnum et in Epistola cousolatorin nd Ju-
liannm : Crates iUe Thebanus, projecto in mare tton
parvo auri pottdereyAbite^ inquii, pessutn, malce cupidita-
tes. Ego vos ttterganiy neipse mergara vobis. Projiciens
nuiem opes siias in mare, ut dorei Gregorius Na-
zianzenusOrationein Lnudem Bsi^Wu, iMwliCratescratC'
tem Thebanum Ubertaie donat. Sed illuni proplcrcn cnl-
pnlnm esse ab Apollonio Tyanico referl Pliilosirnti:s
in Vita ejiis lib. ii , cap. 10. Seneca cap. 22 dc Vila
beata : DivititB tneas suttt, tu divitiartnn es. Item Epist.
cxv ; Majore tortttento pecvnia possidetur quam qiKB-
rititr. Ilem Epist. cxix : Nam quod ad tUos pertinct
quos falso divitiarum nomen invasit occtipata pntiperlas^
sic divitias habettt quomodo habere dicimtir febrent,
cum illa tios habeat. E contrario dicere debeititts : Fe-
bris iUum tenet. Eodem modo dicendtitn est : Diviiios
iUum tenent. Valerius Maximus lib. ix, onp. 4 : Pro-
cul dubio is non possidet divitian, sed a divitiis possessus
est. Simile quid apud Pliilostraium in Vita Apollonii
Tyanaii lib. v, cap. 8.

Atque opes. Has duas voces, quas noti invcni in
antiquis editionibus neque in nllo eorum veierum
exemplarium quibus uior , (luae a Pamelio ndjecta;
sunt, el Gronoviiis lib. ni Obscrvnt. cap. 12 mo-
nuit esse delendas, ego quoque piitavernm omiiii de-
bcre, cuin prajserlim vidercm Ciceronem in Libro
de Attiicitia ponere discrimen iuter diviiins ct opes.
Ait enim : Divitiw, nt vtare ; opes, ut colare. Vcrura^

^« E: DIVI CYPRIANI S2d

BaiuB profunda caligo ! cum exonerare se * possit et A ac protectum lalus numeroso stipatore tueatur.

levare ponderibus, pergit magis fortnnis angentibus
incubare, pergit poenalibus cumulis pertinaciier
adhaerere. NuUa in elientes inde largitio est, cum in«
digentibus nulla partitio ^ ; et pecuuiam suam di-
cunt quam» velut alienam domi clausam, sollicito la*
bore custodiunt, ex qua uon amicis, non liberis
quicquam, non silH denique impertiunt. Possideni ad
lioc tantum ue possidere alteri liceat. Et, o nominum
quauia diversitas t bona appeliant ei quibus nullus
illis nisi ad res malas usus est.

XIII. An lu vel illos putas tulos, illos saltem inter
bonorum infulas et opes largas stabili firmitale secu-
ros, quos regalis aulae splen<fore fulgenies armorum
cxcubantium lutela circumstat ? Major illis quam cx-

Quam securos non sinit ;esse subjectos, lam neccssc
est non sit ei ipse securus. Ante ipsos tcrrct poto-
stas sua quos facit ^ esse terribiles. Arridet ut
saeviat, blanditur ut faliat, illicit ui occidat, ex-
tollit 'i ut deprimat. Foenore quodam nocendi, quam
fuerit amplior summa dignitalis et lionorum , tam
major exigitur usura pcenarum.

XIV. Una igitur placida et (ida tranquillitas, una
solida et firma et perpetua securitas, si quls, ab
bis inquietanlis sscculi turbinibus extracius, salutaris
portus staiione fundatus , ad coeluni oculos tol«
lat ^ a terris, et ad Domini inunus admissus, ac Dco
suomente jam proximus, quicquid apud caeteros in
rebus bumanis sublime ac magnum vidctur, iiifra

teris metus est. Tam ille timere cogitur quam ti- g suam jacere conscieniiam glorielur. Niliil appelcre
metur. Exigit poenas pariter de potentiore sublimitas, jam, niliil desiderare dis saeculo polest qui sxculo
sit licet satellitum manu septus ^ .

<^ Partidpatio, portio Im. Eb. Ben, M. A.
^ Septum Bod, 3.
« Quam fj»cit Jiod. 3.

et clausum major est. Quam stabiiis, quam inconcussa tutela
LECTIONES VARIANTES.

d Falbt exlollit Pem. Vm. 2.
A Oculos toHit V08S. 2.

STEPH. BALUZII NOTiE.

nibil mutare volui , quia video receptam esse banc
lectionem. Potest enim adjuvari ex discrimine quod
Ciccro ponit inter divitias atque opes. Lombertus ila
vertit bunc locum ac si voces illae non essent Cy-
priani , quia divitia) et opes eodem vocabulo expri-
muntur apnd Gallos.

XIII. — Tam ille timire. Cicero in libro primo de Of-
ficiis : Elenim qui se metui volunt a quibut metuuntur^ q
eosdem metuant ip$i necetse e$l* Idem in Librode Amici-
tia : Quis enim aut eum diligit quem metuit, aut eum a
quo $e metui pulat ? Seneca lib. i^de Clementia c^p.
: Tantum enim necesse ett timeat quantum timeri
voluit, Idem Epist. \0b : Adjice nunc quod qm timetur
timet. Idcm lib. iv de Bene/icii$ cap. i 9 : Nec qui$'
quam amat quo$ timet, Non potest enim (ut idein ail
in Epistola 47) amor cum limore niiscei i. Seneca
GEdipo : Qui $ceptra duo $wvu$ imperio regil, timet
timenle$. Idem Agamcmnono : Uetui cupiunt , metui-
que timent. Eleaans est In Octavia ejusdem auctoris
Dialogus inter Neronem et Sen^im. Nero ait : Fer-
rum tuetur principem, Seneca respondet : Meliu$ fi-
des. Reponit Nero : Decet limeri C(B$arm. Seneca
YCro : At ptu$ diligi. Recte profeclo. Adnotat eniin
Vclleius Palerculus Cxsarem, quem Dio Cassius lib.
xxxvni et xlii scribit naiura plaeiduni et mansue-
tissiinum et nequaquain irncundum fuisse, itemque
Augiislum , iia a patre, ut idcm Dio Lib. xlvii le-
slalur, edoctum , adnoLii inquam Yelleius Cx^sarem, D
cuiii ei Pansa ei Hirtius consulerunt ut priiicipatum
nrmis qua*siium ariuis teneret, respondisse, amari se
quam limeri nialle, diversum nimirum a Muximino,
cui , nt ail Julius Capilolinus, persuasum eiat nisi
crudelitale impcriuro non leneri. Nam amari, coli,
diligi majus imperio esse scripsit Symmacbus Lib.
X, Epi$t. 54, sive in Relalione ad Imperaiores. Lau-
dal Sidonius Lib. ii, Epi$t. 3, regem uothorum Tbeo-
doricum , et ponit inter prxcipiias ejus iaudes : />/-
cam quod $entio. Timet timeri. Et tamen aliquaiido
timor signum est ninoris, et Marlialis dicii iib. x,
eplgr. 59 ; re$ e$t imperio$a timor, Vulcaiius Galli-
canus ail do Avidio Cassio : Meruit timeri quia non
metuit. id ipsum dixerat Lucaniis Lib. v : Meruiique
timeri non metuen$, Ammianus Marcellinus Lib. xv
adiiolal Juliaiium Imperatorem dilectuin nrclissimc
dum tiiiieretur, et iib. xxvu , Prxtextatum pru^
feciuin llrbi , cum timerelur, amorem non perdi-
disse civium ; quin maximo amori , ut aii Mamer-

tlnns, maximus limor junctus est. Contra Flavius
Vopiscus queritur de Infeticitate principis Aureliani,
qui cum essei optimus, timebaiur quidem, scd non
amabatur. Sunt enim aliquando subjecti protervi ct
contumaces, quia, ut ait Xeiiophon in Libro v de
Pwdia Cyri^ metus et lex satis sunt ad amorem in-
bibendum^ Sunt enim aliquando principes ita parura
amantes subjcctos ut se nb illis amari non curent,
uli de Alexandro M. testatur Seneca lib. i deBenefi-
ciis, c. 15, aiens illum sumuium bonum duxisse tcr-
rori esse cunctis mortalibus. Sane justum cst ui po-
puli obediant principibus eosque limeant. Alioqui
corruit respublica. Sed tamen priiicipes omni opc
niii decet ut se plus amari diligant quam timeri,
uli fuciebat Titus Imperaior, ob hoc vocaius Dciicix
generis humani. Sic se lulos pnTStabunt adversusinsi-
dias et conspirationes , et se liberabunt a metu.
Nam verum est qucd multi prodidere, necesse esso
ut multos limeai quem molti liment. Nemo enim po-
test terribilis esse seciirus, ul ait Sciieca Epist. cv.

Protectum Latu$. Hinc orla digniias Prolectoruni
inclinante imperio Romano , qui iin dicli sunt quod
principis latus protegerent. Iinperatores llonoriiis ct
Theodosius I. ix Cod. Thcodos. de Domesiicis et Pro-
tectoribus : Devoti$$imo$ Protectore$ , qui armatam
militiam $ubeunte$t non solum defendendi corporissuif ve-
rum eiiam prote^endi lateris nostri $olliciludinem pa^
tiunturj unde etxam Proteclorum nomen $ortiti sunt,
inglorios e$$e non prAimur.

Arridet ut $wviat. Infra in libro de Habilu Vir-
ginnm pag. 450: Dic diabolu$ blanditurut fallat, ar-
ridet ut noceat, itlicit ut occidat. Ruricius lib. ii, Kpist.
xu : Blanditur ut capiat^ famulalur ut teneat, illicit ut
oecidat.

Honorum. Miror auctorcm editionis quoe dicilur
Gravii , Pamelium , Rigaltium , ct Anglos maluissc
scribere bonorum. Et enim omnes editiones aiiiiqn:x5
et omnia velera exemplaria quibus usus sum linbent
honorum vel honori$.\n uno lamen Regio, qui fuit
olim inonasterii snncii Mariini Tornacensis, mendoso
scriptum est bonorum.

XIV. — Et perpetua. Isla desunl in duodecim velustis
exeinplaribus optimis. Exiant tamen in septem. Si ra-
tio habeiida cssct iiiimeri nd iiumeruni, expungcnda
essiMil. Videntur auteni esse ex glossemate.

fuudatus. lia reposuimus seculi aucloritalem op-
limorum librorumei veterum editionum pro co quod

tet

EPISTOLA n.

^, quam pereniiiliQS bonU ^ csleste prssidium,
implicaniis mundi laqueis solvi, in lucem immortali-
taiis aeiems de terrena faece purgari ! Videril ^ quae
in nos prius infestantis inimici pernicies insidiosa
grassata sit. Plus amare compellimur quod futuri su-
mus, dum et scire concediuir et damnare quod era-
mus. Nec ad hoc pretiis aut ambitu aut manu opus
est» ut liominis summa vel dignitas vel poiestas ela-
borata mole ^ parialur; sed gratuitum ^ de Deo
inunus et facile est ^. Ut . sponte sol radiat,
dies luminat , fons rigat, imber irrorat, ita se Spi-
ritus coeleslis infundit. Posiquam auciorem suum,
coelum intucns, anima cognovit, sole allior ^ et
liac omni terrena poiestate sublimior, id csse incipit
quod esse se credit.

XV. Tu (antum, qucm jam spiritalibus castris
coelestis miliiia signavit, tene incorruptam, tene so-
briam relfgiosis virtutibus disciplinam. Sit iib] vel
craiio assidua vel lectio : nunc cum b Deo loquere,
nunc Deus iecum : ille le praecepiis suis instruat,
ille disponat. Qnero ille diviiem fecerit \ nemo
pauperem faciet : penuria esse nuila jam poterii cui
semel pectus ^ coelestis sagina saiuravii. Jam iibi
auro distincta laquearia ei preiiosi marmoris crustis

LECTIONES

* Bonis affluens Gcul. Mord.
> Videre Mor. Videri Lam.
c Manu Lin.

A £t graluilum m5. 2. Munus religiosa menle conci-
pilur Voss,
« Facile est. Sponie Lam' Eb,
r Solo aliior Oxon,
s Nunc tu cum Ar. Eb, Lanu Ben,
^ Mandatorum suorum fecerit Pem. Yos$ 2. Fab,
i Cum.semel pectus Ar. Pem.
i Esse excolendum ros 2. Itn.
^ Dluminemus Fam. Big>

STEFH. BALUZII NOTiE

Rigaltius edidit fundetur, Et tamen ea quoque lectio
repcriiur in quibusdam codicibus aniiquis.

CratuUum de Deo munus. Eain senteiitiam , in«
quit Morellius, cum qutdam non intelligerent, verba
alia interseruerunt ; itaque imprimendum curaruut
gratuitum de Deo munus religiosa mente concipitur et
facile e$t. Notat edilioncm Erasmi.

Veritatem. Ita codex Seguierianus et alii veieres

A vesiiia domicilia sordebunt, cum^scieris te excolen-
dum i magis , ie potins omandum, domum tibi
banc esse poiiorem quam Dominus insedii tcmpli
vice, in qua Spiriius sancius coepii babitare. Pinga-
mus banc domum pigmeniis innocentiu;, luminc-
mus ^ luce juslitiae : bxc umquam procumbet in
lapsum senio vetustatis, nec, pigmento parietis aui
auro i exolescenle foedabitur. Caduca sunt qux-
cumque fucaia suni, nec fiduciam prxbeni possidcn-
iibus siabilem qnse possessionis °> non babent ve-
riiaiem. IIxc manei ^ cultu jugiier vivido , bo-
nore integro, splendore diuturno. Aboleri non
potest nec extingui, poiest iantum in melius corpore
redeunte ^ formari.
XVI. Hsec interim brevibus, Donate cbarissin^ :

-^ nam, etsi facilem de bonitaie paiieniiam » , mcntem
solidam p, fidem tutam salutaris auditus oblectai,
nibilque tam iuis auribus g ratum est quam quod in
Deo <i graium esi, moderari iamen dicenda i" debemus
simul juncti et sa^pius coliocuiuri •• Elt, quoniam
feriaia nunc quies ac iempus esi oiiosum , qaic*
•quid inclinaio ^ jam sole in vesperam diei su-
percst, ducamus bancdlcm Ixii, nec sit vel bora
convivii gratiae coetcbiis immunis. Sonet psalmos »

VARIANTES.

G 1 Pigmentnm parieUs auro Lam. Ebor. Iah. iVC. 1.
^ Possessionibus Pem. Lam, Bod. 3.
^ Firmilalem. Manet Yoss. 5.
o Si facile — de bonitate patientlae Yos$. 2.
P Mentem io Deum solidam Ar.Pem. Lin.
<I In Domino Lin. Deo Oxon.

' In dicendo Fab. In Deo Sjjir. Rem.Man.Moret. De-
gunt in Rig. et Pamel.
» Locuturi Li/i. Yoss. 2. Ebor. Impreshifere mnes,
t Inclinante Yoss.
« Psalmus Yoss.

quod Pontius in Vila ejus alt illum prcsbyterium ci

sacerdolium stalim accepisse. Deniquc nnspiam iuvc-

niUir illum fuisse senatorem ac foruni frequcnlassc.

Hora convivii. Terlullianus in Apologetico : Si

honesta causa est conmii , reliquum ordinem wstimare

qui sit de religionis officio. Niitil vHitatis , nihil niimo-

destiw admittil. Non prius discumbalur quam oratio ad

Dcum pra^gustetur. ^que oratio convivium dirimal,

_,. ', -. f>. , • ^OpMu^Wh.yu: Omnis traclalusin Eccelesia a nomine

eliam ille quo Floriis uichalur. Proquo ^^^^}^^ns J) jf^^ incipiaiur et ejusdem Dei nomine lerminetur. Uk^

oinnium priinus posuil firmitatem, ex libro, ut opiiior,
r^icolai Fabri cujus supra feci incntionem. Miror au-
tem eam leciionein, quam ipse Rigaltius ait arbiirnri
se esse falsissimam , ab eo lainen posilam fuisse in
texlu Cypriani. RigaUianani editionem seculi sunt
AnglietKeinhartus.

Dies tununat, Hsec exlunt iii omnibus ediiioni-
Dusante Rigaliiaiiam cl in plerisque codicibus nia-
nuscriplis , etiam in Seguieriano el in eor quo Fioriis
nlebalur, lum etiam fn iis qnos Aiigli viderunt. Et
tameii illi quoqtie ea oiniserunt in sua editione. Illa

. etiam in smversione omisii Lombertus, non uliam
ob causam quani quia iiou cxtabat in ediiione Rigal-
lii. Reinbartus posuil dies iltuminat.

XVI. — Feriata nuncquies. Ego pulo errareeos qui ex
bis verbis et ex iis qucc statini sequuntur collegerunt
Cyprianum freqtientassc adbuc foruin eo lempore quo
scripsil haiic Epislolam. Nam cumconslet illain scrip-
iam csse postquam Cypriaiius ainplexus est lidein
Cbrisii, probabile non esi illum forum, adversus quod

foriiter acclamat, frequentasse cumiilam scripsii,Adde

ronymus in Epistola de vitaiidosuspccto Contubernio:
Pcrsonabit interim aliquis lector ad mensam et inler
Psalmos dulci modulamine aure elc. Idein in EpisloJa
ad Jl/arce//amquacam invital utcommigretBctbieem:
Ambrosius noster refert se numqunm cibum Origene prce-
sente sine teclione sumpsisse^ numquam inisse somnum
nisi unus e fralribus sacris litteris personaret , hoc die-
bus egisse et noctibus, ut et tectio oralionem exciperet ei
oratio tectionem. Anibrosii istius, ({ui amicus crat
Origcnis, prx*claram meiilionem, ut id quoque obi-
ter dicam, facit Eusebius Iib iv, cap. 18. Iterum
llicronvmus in Episiola ad Eustochium de acccpiis
ab ea Munusculis ait : Ita tibi semper comedendum
est ut cibum et oralio subsequatur et tectio. Item iii
Libro adversus Vigilantium : Inter vhiatas philoso-
phatur, el ad ptacenlas liguriens Psatmorum modula'
tione mutcetur. Vidc quo; do boc argumcnlo ex Cle-
meiiic Alexandrino ct Eusebio Cxsariensi adnotiivit
doctissimus et optimus amicus nosler Domiius Ber-
nardus a Monlefalcone in Notis ad l»i>f um /Philmiis T
deVita contemplativa pag, 129. ized by VjOOQIC

DIVl CYPRIANI

convivium sobrium; ciuttibi (enax memoriaest, vox A
canora , aggredere hoc munus ex more ^. Magis cha-
rissimos pasces , si sit ^ nobis spiritalis auditio ,
prolectet aures religiosa mulcedo.

EFISTOLA II.

(Pamel.y m; Rigalt., Baluz., Paris., n; Oxon. Lips., vm.)

CLERI ROMANI AD CLERUM CARTHAGINENSEM, DE SECESSU
DIVI CVPRIANI.

Argunentum. — Intellcxerat Clerm Romanus a Crcmenlio
hypodiacono s^cewsse Cyprianum in penecuiione ;
pro suo ilaque zelofidei, clerum carthaginensem offtcii

iui admonei ac inHruit , quid cirea lapsos , interea
dum abest illorum episcopus^ fieri oporteat,

L Didicimus secessissc benedictum papam Cypria-'
num a CremeiUio subdiacono, qui a vobis ad nos
venit , certn ex causa : quod utique recte fece-
rit, propterea quod sit persona insignis. Et im-
minente agone quem permisit Deus in sxculo col-
Inclandi causa ^ cum adversario simul cum servis
suis, volcnscliam Angclis et bominibus certamen hoc
manifestare, ui qui vicerit coroneiur, vicius vero re-
portaverit ^ in se sententiam, quae nobis manife-
staia est. Et cum incumbat nobis, qui \idemur

LECTIONES VARIANTES.

• Ex ore luo magis BforeL Magis enim Fab.
k Pasces : sit Lam. Ebor. Bod. Lin. NC. 1.

^ CoIluclaDdi causa,siroul cum Vat.i.
d Poriaverit Oxon.

STEPH. BALUZnNOTJS.

Mulcedo. A. Gellius lib. xix, cap. 9 : Ejusque B
UngucB exercitaliones docerel quos mulias voluptates
nullar^que mulcedinem Veneris atqne Musce haberet.
Sanctus Hieronymu<%, seu quis alius, in Epistola
ad Amicum xgrotum : Pars e$t enim procul dnbio
maximarum medelarum fraterni consolaminis fructus el
fomes dictorum mulcedine consolationis tevamen fessis
animis introduxit. Boeiius Lib. ii de Consoiatione
pbilosophinc : Jam cantum illa finierat cum me au-
diendi avidum stuporem arrectisque adhuc auribiis car-
minis mulcedo defixerat. Sidonius Lib. v, Episi. xvii :
Cultu peracto vigiliarum, quas alternante mulcedine
monachi ciericique psalmicines concelebraverant, quis-
que in diversa secessimus, Mulcebritatcm ante bos dii-
ceiilos annos dixil quidam fraier Bcrtholdus ordinis
fralrum Prxdicntoriim in opusculo quod inscriptum
est Horologium devotiunis. Inter jocos Andrex Ar-
iialdi exiat sequens distichum incerli aucioris : C

Quos anguis dirus tristi dulcedine pavic,
Hos sanguis miriis Christi dulcedine lavit.

Epist. II. — Istius Episiol.u duo vetera exemplaria
babuimiis, unum e bihliolhcca nosira, aliud ex urbe
Gratianopolilana. Angli unum habucre ex bibliollicca
Bodleiana. GuillelmusMorellius, qui primus illam edidit
adnionuit in litulo scriptam esse a Cclerino ad
Lucianum, linud dubie quia in veleri codice ex qtio
is cam descripsil scquebatur, ut in nno meo veleri
iii GnUiauopolilano, el in i09 Vatiraiio, post cpis-
tol.im Lucinni ad Celerinum. Painelius vero, qiii
videbat illam non esse scriptani ab uiio aIiquo« scd
a pliiribus, nequc ad uniim Lucinnum, qui prcsbylcr
non fuit, sed ad plures presbytcros conscriptain , li-
tiilum hunc niutnrc non cst veriius, potissimuin
cuin ex vicinitalc lilerariim orror potuerit coiiiingere
ut pro 00 niiod crat cleri Homani substilulum sit a
quopiam Celerini, AtnuehnucPnmcIiiemeiidaiioneiii, ^
quia bona est. sccuue snnl posteriore^ ediiioiies. ^
Itaque in vcteri libro meo logitur : Incipit Epistola
rescripta ad Cyprianum a clero Homano, Qiiod esl nli-
quanto melius qunin iu cditione Morellii. At iii co-
diccGratinnopoliiano scriptumest: Ceierini responsio
ad Luciaiinm de cura pastoris et ad obviandam ido-
lolalriam. Nescio autem (|uain ob causam Augli in-
scriptioncin isiius Epistola; rejccerunt :ul marginem.
Nnm docendus erat priino inluitu lector a quibus
et ad quos scripla erat Epistola. lidem refutnnt Ri-
galtiuui , qiii scripserat cleri vocem perpernm tralii
ad pcrsonas ecclcsiasticas hominesquc sacris ordini*
biis instiluios desigiinndus. Sane veruin cst Hignllii
observntionem admodum prolixnin esse veriim para-
logismum, in qiio nihil snni, nihil veri scripium csl.
Terlullianus in libro de Exhorlatiouecn>tilalis: Dif-
fprcutiam intcr ordinem et plebem constiluit Ecclcsias
am loritas. Vide Opuscula Pelri dc Marca pag. 72

ubi^agit dcDiscrimine clericorum et laicorum cx
jure*divino.

L — Benedictum, ^on estcognomen hoc loco Benc-
dictus , ut oI)servnvit Sirinondiis ad Sidonium , sed
epithetum quo chrislianos viros plerique ornabant.
Exemplis a viro doctissimo allaiis addo ego Tertul-
iianuin in libro de Pudicitia Zephyrinum vocare be-
nedictum Papam,

Papam. Vetus codex meus, Papatenu Sic etiam
in codicibus in editione Anglicana Inudaiis et in an-
nolationibus Morellii. Sic etiam legebai Latinus Lali-
nius iu libris suis vetcribus. Vide Epist. xvi et xl.

Crementio. lu codex meus cl editio Morellii.
Qiio etiaui modo nominatum ilium invenio in pleris-
quc libris antiquis. Pulo aulem cam esse veram lc-
ctionem. Nam et Cremeniii mariyris mentio est in
mnrtyrologio Romaiio xvi Knl. Maii.

Propterea quod. Ihcc duo vocabula , qu9e dec-
rnnl in editionc Rigaltii , nos revocavimus, qiiia ex*
st.int in cditionibusMorellii etPamelii et in uno codice
meo optimo. Rigallius iiullum vetus exemplar habuit
islius Epistotce cujus auctoritatc uteretur ad mulaii-
dam hanc lectionem. Lalinius pulnbal voccm quod
esse delendam.

Persona insignis» Id est cui debealur rcvcrenlia,
ut aii Quiiiiilianus lib. vi , cap. i ; quam ideo lioiio-
ratiorcni personam vocai Cbildcberius rex in consii-
tiitionc cdita a Sirmondo. In cnpiiulari Metensi ripini
regis cap. 2 : De ecclesiasticis vero qui supradicta faci-
nora commuerint^ si bona pcrsona fuerit , id est insi-
gnis, ul planum est ex iis qux sequuntur, Autbenti-
CAU personnm pro insigni dixit Pliilippus episcoptis
Firinafuis aposiolicicScdis legatus in cai^iie 20 Coiici-
lii quod apud Budaiii celebravit anuo i^79. Vide t. iv
Capiiulariiiiii pag, 1050 cxlrema.

Qui videmur pr<epositi. Nimlrum quia post mortcm
episcopi Roinaiiicura illiiis ecclcsia^ incumbebai Chro
urbico. Nc quis isiacum Baronio, Binio, Papebrocliio
trnnsfcrat ad prxrognlivam illiiis Ecclesio! , ad qiiani
sedc vacanle pertineat solliciludo omnium ecclcsia*
riim, ndcoqiie clericis Roinanis, qiiod Petri Ecclcsi;c
esseiit admiiiistri , uiiiversalis gregis cura mnndala :
nam eiiam nostris lemporibus», quamvis consiei Se-
dis Aposlolico! auctoritntem et polestatem valile cx-
plicntam et amplificatam fuisse , cardinales tamcn ,
qui succcsseruut clericis urbicis, penes quos est rc-
giinen Ecc]csi:c RomansQ vacanie sede, curain ct so!«
licitudinem suain nuUaienus extenduntad alias crclo-
sias, ut ctiain testatur Guillclmus dc Montelauduno iii
cap. Ubi majus, de Elect., in Sexto. ftein Alvarns Pc-
lagiiis lib. I de Planctu Ecclesice cap. 2U, ubi diserlc
scribil quod vacanle papalu nulius succedil Papm ir.
jurisdictione, eliam coetus cardiualium, nisi in minimis»
Vidcctiain Jacobalium lib. iv, art. 3; et Augusli*
niim de Anchona , quxst. in , art. 8, de potestaie cc-

»s

EPISTOLA II.

, .^

prxpositi esse et vice pastoris cuslodire gregem , si A
ngligentes inveniamur , dlcetur nobis quod et anle-
cessoribos noslris diclum esi, qui tam negligentes
praepositi eranl, qooniam perdilum non requisivimus,
et crranteni non correximus, et claudum non colli-
gavimus ^, et lac eorum edebamus, et lanis eorum
operiebamur (Ez^c/i. xxxiv,3, 4). Denique ei ipse Do-
minns implens quse erant scripta in Lege et Propbetis
docet dicens ^ : Ego sum pa$tor bonus, qui pono ani-'
main meam pro ovibua mei$. Mercenariuiautem el cujus
non sunt propriw oves^ cumviderit lupum venienlem^ re-
linquit et fugit<^, et lupus dispergit eas (Joa.ii^ H, 12).
Sed et Simoni sic dicil ^ : Diligis me? Retpondit, Di-
iigo. Ait eiiPasceoves meas {Joa. xxi, 17). Hoc verbum

factum ex actu ipso quo cessit cognoscimus, et cxteri ^ ad hoc ^
dibcipuli similiter fecerunt

11. Nolumus ergo, fralres dileciissimi, vos roerce-
narios inveniri ® , sed bonos pastores, cum sciatis
tum non minimum periculum incumbere si non bor-
laii fueritis fraires nosiros stare ^ iu lide immobi-
les, ne in prseceps euniium s ad idololatriam fun-
diius eradicetur fraierniias. Nec enim hoc solum ^
verbis vos bortamur, sed discere poteriiis a pluribus
a nobis ad vos venientibus quoniam ea oninia nos
Deo adjuvant^ et fecimus et facimus cum omni soUi-
citudine etpericulo sxculari, anle oculos plus haben-
tes timorem Dei et pcenas perpetuas quam ^ ti-
morem hominum et brevem injuriam, non deserentes
fraternitatem, et hortantes eos stare in fide et para-
tos esse ire i cum Domino. Sed et ascendeutes
quod compellebanlur revocavimus, Ec->

^ CoUegimus Vat. i-

k Propnetis dixit Vat. i .

^ Relinauens et fugit Vat, 2.

dSimoDi dicit Vat. 1.

« Inveoire Imp.

f Veslros stare Vat, i. Oxon.

LECTIONES YARIANTES.

^ Ne prseceps iens Oxon,

l^HjBCsoIum Vat. 2.

i Aute oculos babentes — magts quam Vat. 2.

j Paratos esse debere ire Oxon.

\Ailendenies ad hoc Impr.

STEPH. BALUZI! NOTiE.

bere sermonem^oppritnerevidenlur. Ab his longe disla«
bat Valerii cum Aueustino humilis eta proprias luudis
amore aliena agendi ratio.

Lac eorum. \n uno veteri libro legitur lactem.
Glossse Piiiioxeni : Lactem^ r^Aa. Plautus, Bacchidi-
bns : QucB nec lactem nec lanam utlam hubent. Sic apud
Apuleium lib. viii Metamorphoseon, Nonius Marceilus

clesiasiica. Certe mnnifestum esiex conicxui Episloiai
Clcrum Ronianum de nulla tum ecclesia gubernnnda
solticitum fuisse quam de sua, ex usu niniirum ul/ique
recepio, utecclesraepiscopo viduata regcretur a clero
ecclesise vacantisutagnosciteliani Naelanius episcopns
Clugiensis in tractulione de Papce et ConcilH polestate.
Qnod liquei etiam ex eo quod, po&t niorieni papx Mar-
tini istius nominis primi , quia epi^copalus cessavit C adnolat antiquos dixisse lacle in noininativo,

spalio iriginta etquinquedierum, presbyieri Etclesise
Komana; proifuerunt, utlegituringestis pontilicalibus,
id.eslilli ex presbyierio Romano qui ca;teris pra*eniine-
bant, id est archidiaconus, archipresbytcr et priini-
ccrius, ut docet ejusdem Martini epislola ad Elitc-
rum. Hi enim locum repraesentabant pontificis. Ubi
intcrim annotnbo viiio scriploris faciuiu videri ut ar-
chidiaconus isiic noniinetur antc archipresbyteruni ,
nisi jam tum ita imminuta erat discipiina Ecclesix
Romanx, ul archidiaconus prx'ferretur archipresby-
lero. Nam ex libro diurno Ponlificum consiat arclii-
presbyterum pnino loco nominatum anlc arcbidiaco-
nnin in epistola a Clero Romano scripta ad cxarchum
de transilu PonliOcis.

Vice pastoris. Veteres iibri habent pastorum.
Nibii lamen mutare voluimus, quia constat banc Epi-
stolam a Ctero Romano scriptani csse ad Cyprianuni
eo lcmpore quo Romana Ecclcsia non habebat pasto-
rem. David Blondellus, ut ostenderei presbyicros esse

Liipum venicnlem. Hieronymus ibidem : Merce-
narii , qui tucrum tantum de gregibus considerant , et
cum lupum viderint , (ugiunt , quorum negligentia grex
Domini devoratur a besiiis flgri.

Quo cessit. Locus obscurus. Latinius monuit in
uno veteri codice le^rgessit, in alio vero gestum. Scd
in meo et in edilione Morellii legitur cessit. Rigallius
ista refert ad tempus illud quo, post apprehensum
Christum a Judxis, Petrusnon proprie fugit, sed ces-
sit sive abscessit aut recessit. Nam, ul cst in Evange-
lio , sequebaiur quidem Cbristum , sed longo inler-
vallo, quod fu^se speciem praebuit ; adeoque in Evan-
gelio Icgitur discipulos omnes reliclo Christofugisse.
Sed, quod Rigaltii pace dixerim et Anglorum , qui
ejus observationem adscivere, hujus loci est senten-
tia : verbuin Christi , Pasce oves meas , ex aclu ipso
quo cessit, id est ex co qucm liabuit exiiu impleluin
cognosciinus. Opponitenim Cierus RomanusChristum
et Apostolos pasioribus Judxorum, nec Petro expro-

aequales episcopis et vicarios quuque Chrisli esse, in l^ brat fugnm in passione Christi , sed laudat ejus dili

hoc loco ad vocem pasioris addidit nimirum Christi
Sed profecto multuui erravil. Istic enim per vocem
pastoris manifesie intcIIigiturEpiscopus Roinanus. Et
tun^, extincto Fabiano, Clerus Romanus regebal Ec-
clesam vice pastoris donec aiius episcopus substi-
tucretur in loco Fabinni.

Antecessoribusnostris. Hxc verba, qux quamdam
tiabent obscuritatem , Angli transiulcrunl ad sacer-
dotes Judoeorum, quia certo consiat illa ab Ezcchicle
scripta esse adversus eos.

Quoniam perdilum. Hic locus Ezechielis , qui
f aldc mutiius est , inulto integrior exsial in Epistola
Liv. Hsec verba et quie posteasequuntur sanctus Hie •
ronymus illa explicans tr.msiulit ad superbiain cpi-
scoporum , quos acriler persiringit. Hxx sunt ejus
Tcrba : Quod proprie ad supercilium episcoporum per-
tinet, inquil, eorum videiicet qui operibus dedecorant
nominis dignitatein, et pro humiliiaie assumunt super-
tiam , ut lionorem se pulenl consecutos , non onus , ek
quoscumque in Ecclesia viderint prcspotentes et Vei ha-

gentiani in pascendis ovibus, quemadniodum ei Chri-
stus posi resurreciionem mandaverat.

Et cceleri discipuli. Subjungit Rigallius hanc
Clcri Roinani Epistolam Petrum magis onerare quod
ail et coeteri discipuli simililer (ecermo , lamquam ad
cxemplum Peiri. Sed haec observatio falsa est, ui jam
dixi ; nec Clerus Romanus his verbis , et ceeteri disci-
puli similiter fecerunt, indicat Aposiolus fugienlein
Peiriini secutos esse, sed potius ejus exeinpto in pa-
sccndis ovibus summum studium adhibuisse. Nihil
magis alienum a proposito cleri Romani , qiiam a
Peiro et aliisdiscipulis exemplumignaviuiinpascendis
ovibus repetere. Praelerea claudicatRigaliii ratiocina-
tio : Petrus fugit, fugerunt etiam alii discipuli : fuge-
ruiit igiiurad exemplumPetri.qui deditiliisexempluin
fugicndi. Matthaeus enim etMarcus aiuntomnes disci-
pulos relicto Christo fugisse, nulla Petri nientione.

II. — Ascendetites, in capiiolium videlicet, ibi sacrih-
caturi diis geniium. Sed de ea re pluribus agemus ad
Epislolam lv. „ ,

Digitized by VjOOQIC

WVl CtPMANt m

& ifi fide, llcet quidam (errore ipso a "(^iu ^^^^^^^^'» ^^ 4^ in minimo fidelis fai(

clesia stat

compalsi, sive quod essent insignes person», sive
apprehensi » timore hominam vcrerentur ^ : quos
qnidem separalos a nobis non dereliquimus, sed
ipsos Gohortati sumus et hortamur agere poenilen-
tiam, sf quo modo indulgentiam polcrunt recipere ab
eo qui potest praestare, ne, si relicti " luerint a nobis,
pejores efAcianlur.

III. Yidetis ergo, fralres, quoniam et vos hoc fa-
cere debetis, nt etiam illi qui ceciderunt horiatu ve-
stro corrigentes anhnos eorum, si appreliensi fuerint
iterato, conflteantur, nt possint priorem errorem
corrigere, et alia quse incumbont vobis; quac etiam et
ipsa subdidimns, ut si qui in hanc tcntationem inci*
derunt,cceperintapprebendi Infirmitate, et agant poe-
nitentiam facti sui et desiderent communionem, nti- £
que subveniri eis del)et, sive vldu», sfve clino-
meni , qui se exhibere non possunt, sive hi qui in
carceribos sunt, slve eiclosi de sedibus sais « , uti-
quehabere debentqui eis mlnisirent. Sed et calechu-
mini apprehensi infirmitate decepti esse non de-
bebunt, ut eis subveniaiur ; et, quod maximum est,
corpora martyram aut caeterorom si non sepeliantnr,
grande periculum imminet eis qnibus incumbit hoc
opus. Gujascumque ergo vestrum, quacumque occa-
sione fuerit efiectum hoc opus, certi sumas eum bo-

constitnatur super decem civitates. Faciat autem
Deus, qai omnia pnestat sperantibus in se, ut omnes
nos in his operibus invoniamar. Salutant vos fratres
qui sunt in vinculis, et presbyteri et tota Ecclesia,
qun et ipsa cum summa solllcitudine excubat pro
omnibns qul invocant nomen Dominl. 6ed et vos ^
peiimus mutua vice memores sitis nostri. Sciatis aa-
tem Bassianum pervenisse ad nos ; et petimus vos,
qui habetis zelum Dei, barum litterarum exemplum
ad quoscumque poteritis transmittere per idoneas oc-
casiones, vel vcstras faciatis, slve nuntium roittatiSy
ut stent fortes et immoblles in fide. Optamus vos»
fratres charissimi, semper bene valere.

EPISTOLA lU.
(Erasm., m, 21 ; Pamel., iv ; Big.. Baluz. , Paris., m ;

OXOD., UpS., IX.)
AD PRESBTTEROS ET DIACONOS lOMiE CORSISTEMTES. l

Argumentum. — Epislola hcec famUiaris esl ; qnare
argumento non indigetp polistimum cum ex tilub
ipso id salis colUgi queal, Desideralur autem epistola
Cleri Romani ad quam respondet Cyprianus.

I. Gyprianus presbyteris ct diaconibus Romae
consistentibus fratribns saloiem. Gum d$ excessii

LEGTIONES YARiANTES.

* Ecdesia isU fortis ia fide Impr.
i> Bevertunlur /mp. RueruDt Oxwl

^ Eipulsi a sedibus. Vat.
d Sed et nos Imo,

STEPH. BALUZII NOTiE.

^ Ecclesia , Romana, quam vocnt fortem , quia
lirma el immobilis constitit inter durissimas persecu-
tiones. Quamquam ne in hac quidem Ecclesia lapsi
defuerunt , siquidem eorum cau.>am clerus ini^ram
scrvavit ad eleclionem episcopi. Sed hi pauciores iiu-
mcro fuere quam Garihagiiie.

III.--C/}ftom^nt. Godex meushabet(fomem\Gratiano-
poliianus chlidometti ; Moreliius posuit clt/domeni, Ln-
tinius et Rigaltius clinomeni. Postca sccuta est cditio
Anglicana, m qua, rejeciis caeteris lcctionibus, absque
ullu veterum hbrorum auctoritate , tantum ex conje-
ctura sumpta ex epistola papa; Gornelii ad Fabium
cpiscopum Aiitiocbenuro , quse grxce cxsiat apud Eu-
sebium, scriptum est ihlibomcni» Et quamquam ea
cmendatio videatur esse bona, transfcrenda tamen non
crat in conteitum absque mnjori auctoriiaie. Nam
rcliquse lectiones possunt eiiani csse bonx. Gaiterum
cacmcndatio, quam Angli videntur accepissc ex an-
notationibus Henrici Valesii ad Historiam ecclesiasti-
cam Eusebii , neqiie Valesii est neque Anglorum, sed
illusirissimi viri rrancisci Bosqueti , qui eam primus
protulit anno 1653, in libro primo Histoi-iarum Eccle-
sioi CallicancB, Porro quos Grxci vocant thlibomenos»
Rufinus vertit indigentes, Baronius fluctuanles , valdo
diverso sensu. Vide primam Dissertalionem Ctfpriani^
cam viri clarissimi Henrici Dodwelli. (Ed. Lipsensis
sequitur conjecturam Dodwelli in Dissertat, Cypr,
>» 7 legentis : Cludonizomeni,)

Catecumim. SiQ scribere placuit, non solum

3uia ita invenimus scriptum in omnibus aniiiiuis co-
icibus, sed in primis propter auctoritatem Gommo«
diani , qui nos dubitare non sinit quin hoc vocabulum
vetustis tem^ribus iia scriberetur. Sane in veleri
glossario bibliothecx regia; legi :GATECUMNUS,i>u(rt(-
c/tu, audiens, In veieri item glossario nico : Gatecu-
NENUS, instructus sive audiens, pro eo quod adhuc do'»
^trinum fidd audiat^ necdum tamen Baptimum recepit.

G Et in libro Corbeiensi ct in Fuxcnsl , quando agitur
de hoc hominum genere legitur Caticuminos , quod
idem est. Notum quippe est littcras t et e saepe per-
rouiari solitas apud antiquos. Adnotat Holstenius in
notis ad acta sanctarum Perpetuae et Fcliciiaiis ca«
thecumini scriptum esse in vetudtis mcmbranis Gasi-
nensihus ct apud Mombritium , exisiimare auiem so
iia eo sxculo prolatas fuisse hujusmodi voces. Hiero-
nymus in Epistola ad Oceanum in causa matrimonii :
Audiant cathecumitn , qui snnt fidei candidali, Sic apud
Marium Mercaiorem in editionc nostra , pag. 347,
legitur catecismi pro catechismi, Vidc Gaelium Galcagni-
num lib. i,Epist. ix; et noias ad Gapiiulana, p. ii50.
Corpora martyrum. Ut diversa sunt hominum
inffcnia . ita diversx sunt opiniones. Hunc locum Ri«
galiius Inlerpretaius est de cura tantum sepeliendo-
rum marlyrum. Ego vero eo usus sum ut ostenderem

]) errare vchcmenter eos qui contendunt veteres Ghri-
stinnos nuliam curam habuissc reliquiarum bominum
sanciorum. Id quod a me ostensum est in oratione
quam habui publice Lutetia; cum in colle^to rcgio
interpretarer titulum Decretalium de Reliqutis et ve-
neratione Sanctorum, Tanla enim tum cura erat se-
peliendorum hominum sanclorum, ut nihilomitterent
eorum quae poterant demonsirare eorum memoriam
et venerationcm erga eos ; adeo ut Tertullianus in
Apologetico tesietur plurioris et charioris suas mcrces
Gnrisiianls sepeliendis profligasse quam diis fumi-
gandis. £x quo colligi posse videtur illos condidisse
etiam eorum corpora odoribus Arabicis, quos in se-*
peliendis corporibus .idhibitos ruisse constat. Sane
Plinius lib. xn , cap. 18, scribit Neronem plus cyn-
namomi in funere Poppxse incendisse quam Acabia
produc it in anno uno. Vide Baronium in Notationi^
Dus ad Martyrologitun Romanum dic iv Augusti.

Bassianum, Assentior Pamelio eiistimantl il^
lum fuisse e clero Romano. Ulius mentio est etiaii^

tPtSTOLA t.
boni viri collegse mei rumor apod no3 inccnus A

i%0

EPISTOLA IV.

csset» (ralres cbarissimi, et opinio dubia nutaret ^
accepi a vobis liueras ad me missas per Cre-
menlium '^ bypodiacooum , qoibus plenissime de
glorioso ejus exitu instruerer; et exultavi satis
quod, pro integritate administrationis ejus, con«
sommaiio quoque bonesta processerit. In quo vobis
quoque pluriroum gratulor quod ejus memoriaro tam
celebri et illustri tesiimonio prosequamini, ut per vos
innotesceret nobis quod et vobis esset circa praepo-
sici memoriam gloriosum, et nobis quoque fldei
^ ac virtutis prxberet exemplum. Nam quantam ^
pemiciosa res est ad sequcntium lapsum ruina prsc-
posiii, in tanturo contra ulile esi et salutare cum se
episcopus per firmaroentum fidei fratribus prsebet
imicandum.

II. Legi etiam alias lilteras ^ in quibus nec quis
scripserit , nec ad quos scriptom sit, signiflcanter
expressum est. Et quoniam me in iisdem litteris et
scriptura et sensus et chartae ipsse qooque moverunt
ne quid ex vero vel subtractum sit vel immutatum,
eamdem ad vos epistolam anthenticam remisi , ut
recognoscatis an ipsa sit quam Grementio hypodia-
coao perferendam dedistis. Perquam etenim grave
est si epistolae cleric» veritas mendacio aliquo et
fraode comipta est. Hoc igitur ut scire ^ possimqs,
ei scriptoram et SQbscriptionem an vestra sit recog-
noscite, et nobis quid sit in vero rescribite. Opto
voe, firatrescharissimi, semper bene valere.

(Pamel., v; ttig.» Balaz., Pariss.,'iv; Oxon. Lips., v.)

AB PRE^VTBROS ET DIACONOS.

ARGmiENTnM. — Hortaturclerum $uum D. CyjmamUf
jam in $eceuu con$lUulu$t ut vice $ua rite fungantur^
neve quid aut con$lituU$ incarcere aut c(Btm$ paupc"
ribu$ de$it : deinde ut plebem in qwete contineant^ «e, $i
glomeratim ad martyre$ in carcere vi$Uando$ con"
currant, tandem id illi$ interdicatur.

I. Cyprianus presbyteris el diaconibus fratribus

charissimissalulem. Saluto vos incolumisper Dei gra'*

tiam, fratres charissimi , laetus quod circa incolumita-

lem quoque vestram omnia integra esse cognoverim.

B Et quoniam mihi interesse nunc non permittit loci

conditio, peto vos pro flde et religione vestra funga-

mini iilic et vestris parlibus et meis , ut nibil vel ad

disciplinam vel ad diligentiam desit. Quantum autem

ad sumptus suggerendos , sive illis qui, gloriosa voce

Dominum confessi, in carcere sunt constituti, sive iis

qui pauperes et indigentes laborant et lamen in Do-

mino perseverant, peto, nibil desit , cum summula

omnis quae redacta est illic sit apud clericos distri-

buta propter ejusmodi casus , ut haberent plures un-

de ad necessitates et pressuras singulorum operari
possint.

i II. Peto quoqoe ut ad procnrandam quielem soler-
tia et sollicitudo vestra non desit ^. Nam etsi fratrcs

LECTIONES YARIANTES.

* aementium Oxon,

b Quanlo Lam, Ebor. NC. I.

« Legi eliam lilteras Oxon,

d Non desioat : etsl Moret. pem. Idg.

STEPH. RALUZn NOTiE.

in Epi$tola xxii , quoe est Luciani ad Ceterinum tum
Romae constituium.

Epist, 111. — I. Boni viri. Fabiani episcopi Ro-
mani. floc epithetum tribuere consuevit Cyprianus
episcopisdefunctis,ulinEpistolaLxxii, Agrippino epi-
scopo Carihaginensi. Epistoiae ab Origene scriptx ad
Fabianuro,Komanseurbiscpiscopuni, meminit Hiero-
nymus in Epislola ad Pammachium et Oceanum^ item-
que Ruflnus in libro priore Apologiarum suarum ad-
versus Hieronymum.

Prmposiii. Baronius, loquens de excessu Papse
Fabiani, notat ilium a Cypriano nominatum modo
collegam , modo prcepo$itum , utpote qui , cum coe-
piscopus esset , polestate tamen in bierarcbiae eccle-
siaslic^ ordine caeteris ille praepositus esset episco-
pis. Poterat Baronius suam illam opinionem conflr-
mure auctoritate cpistolae Bonifacii papae II ad £u->
lalium, in qua Episcopus Romanus diciiur esse unu$
ad quem fo$$it recurri prwpoiitu$. Verum Baronius
sciebat epistolam illam ease supposititiam. Otncii mei
est annotare errores commissos in interpretattone
eorum (^uae scripta reperiuntur a Cypriano. Baronii
observatio posset babere speciem veri , si Cy prianus
solum Papam noroinaret pr(Bpo$itum : at, cnm cer-
lum sit illum omnes episcopos vulj|0 vocare praspo'
$ito$, ruit omnino sentcnlia Baronii. Itaque istic Cy-
prianus Fabianuro papam vocat prwpo$itum, quia
cpiscopus eral et coll^a Cypriani episcopi. Agen-
dum' est in rebus bistoricis simpliciter, procul ab
onini aflTcclu ; alioqui peril (ides rcrum.

n. — Necqm$ $crip$erU, Rctiiiuimus lectionem quam
veieres cditiones pr^fiferuni , (luain oinues * libri ve*

teres conflrmant. Primus Manuiius posuit, necqui
$crip$erim, Quae leclio bona non est. Nam epistofa
quae omnium nomine scripta erat ab uno scrlpia erat,
ut in calceEpist. xvi : Lucianu$ $crip$it; ut docel eliam
Epist. xxii, quie estCypriani ad presbyteros el diaco-
nos Romae consistentes. Slc in conciliis unns pro om-
nibus loquebatur, quemadmodum a nobis observaiura
est in disseriaiione de Concilio Teteptemi.

Epi$tolam renu$i. Yide quae de ea re dicuntur
infra ad Epistolam xx.

Scripturam et $ub$criptionem. Ita veleres iibri et ve^
teresediliones. Edilio Manutii, $cripluraet $ub$criptio.
D Hanc auctoriutem secutac suni posieriores editio«
nes, eamque lcclionem male mutaiam fuisse aitGro-
novius cap. 14. ObservaUonum suarum in Scriptori-
bu$ eccle»a$tici$,

An ve$tra. lu libro Fuxensi scriptum esi, on a
manu ve$tra. Quod puio ego esse ex glossemate, cum
certum sit, uli mox dicebam, epistolas ab uno scribi
solitas. In concilio Chalcedoneiisi pag.109i, ex no-
stra recensione legilur, cM;tt« mattu$ $it. Ubi vide an-
notattonem Ruslici.

Epist. IV. — Prima Epistoloc istius ediiio pro-
diit ex lypograghia Manutii. Rarissima sunt vetusta
illiiisexemplaria. Ego quinque habui : unum ex mea
biblioiheca,aliud quod luit collegii Fuxensis, lertium
ex monasierio sancli Dionysii Remensis, quartum ex
monasierio Montis sancii Eligii, quintuin ex urbo
Graiianopolitana.

L — Summula, Antca legcbatur $umna. Seqiii pla-
cuit auctoritaiem veteruin librorum. AtUunen Wo^
nysianus babei $umma. ^ t

Digitized by VjOOQIC

25i : DlVl CYPRIAN! 232

pro dileciione sua cupidi ^unt ad convcniendum et A suin clorum noslnim intcgrum ct incolumem meis

visilandum confessores bonos quos illuslravii jam
gloriosis iniliis divina dignalio , (anien caulc lioc , et
non glomeratim , nec per muhiludinem simul jun-
ctam puto esse f-iciendum, ne cx hoc ipso invidia
concitetur, et introeundi adilus denegclur, et dum in-
satiabiles tolum volumus, totum perdamus. Con-
sulile ergo et providete ut cum tcmperamento hoc
agi tutius possit ^, ila ut presbylcri quoque qui illic
apud confessoresolTerunt, singuli cum singulis dia«
conis per vices altement, quia e( mutatio personarum
et vicissitudo convenienliura minuit invidiam. Circa
omnia enim mites et humilcs, ut servis Dei congruit,
lcmporibus servire et quieli prospicere el plebi provi-
dcre debemus. Oplo vos, fratres carissimi ac de^ide-

iiltcris salulnrcm. Sed quoniam infcsla tcmpestas ,
quae plebem nustram ex maxima partc prosiravic,
hunc quoque ^ addidit nostris doloribus cumulum
uieiiam clori poriionem sua sirage pLTslritigcret,
oramus Dominum ut vos saliem, quos el in (iclc
el in virlulc siare cognovimus, lutos quoqucin poste-
rum per divinam misericordiam snluiemu^. Et quam-
quam causa c )mpelleret ui ipse ad vos pro[>ernre et
venire deberem, primo cupidiiaie et desidcrio vcslri,
qiia!ri'.s in volis meis summa csi, tum deiiide ut ea
quac circa ccclesix gubcrnacula ^ utilitas cominunis
exposcil Iractare simul et plurimorum *^ consilio
examinaia delimare posscmus, lamen poiius visum
csi adhuc interim laiebram et quietemtenererespeclu

rantissimi^», semper bene valere etnoslri meminisse. B utililaium aliarum quax ad pacem omnium nostrum

Fraiernitatem universam saluiate. Salutanl vos Viclor
diaconus et qui knecum sunt. Yalete.

. EPISTOLA Y.

(Erasm., m, 20. Pamel., iv; Rig. Baloz, Paris, v; Oxon.
Lips., xiv).

AD PRESBTTEROS ET DIACONOS.

AncuMENTUM. — Ejusdeni pene argumenti e$t cum
prwcedentif prceterquam quod Confessores quoque sui
offieii vult admoneri a Clero, ut humilitati dent ope-
ram, ac Presbyteris ac Diaconts morem gerant ; obiter
etiam secessns sui causam reddit, Est autem eiiam
hwc e numero Epistolarum xiii, de quibus infra Epi-
slola XV.

L Cyprianus presbyteris etdiaconis fratribus salu-
tem. Optaveram quidera, fratres carissimi, ut univer-

* Hoc tulius possit impleri Vat 1.
** Desideratissimi Oxon.
l Hioc quoque Foss. VicL Bod. 1.
a Goberaacuium Oxon,

^ Non gtomeratmt. IIoc loco usiis esl Holsienius
in JSotis ad Acia sanctarum Perpetua) et Fclicilaiis
ut probaret fideles chrisiianos cauic et limide ple-
rumque accessisse ad carceres, et fcre singulos ne
semeiipsos perderent, aui invidiam concilarentapud
persecutorcs^sicatervatim eo influercnl.Apud Anire-
lum Poliiianumlib. i Epistolarumextat Epistola Poin

perlinent et salutem , quaruin vobis a TertuIIo fratr^
nostro carissimo raiio reddelur : qui pro ca^iera ^
suacura quam iinpense ^ divinls operibus impertit,
etiam bujiis consilii aucior fuit u\ cautus et modera-
tus exislerem.nec me in conspecium publicum, ei
maxime ejus loci ubi toiies s flagitatus et quxsilus
fuissem, temere committerem.

n.Freius ergoetdilectioiieetreligione vesira. quam
satis novi, bis lilteris et bortor et mando ut vos,
quorum minime illic invidiosa et non adeo periculosa
prajsenlia csi, vice mea fungamini circa gerenda ea
quae administralio religiosa deposcil. Habeatur into-
rim quanlum potest et quomodo poiest et paupcrum
cura, scd qui tamen inconcussa (ide slaiites grcgem
Q Clirisii nou reliquerunl, ul his ad tolerandam pcnu-
riam sumplus per vesiram dlligeniiam suggeratur,
ne quod ciica fidcnles lempesias non fecit , circa
LECTIONES VARIANTES.

«-* Sincera Vat. 2.

' Impeiideos Oxon.

^ Nec iis locis in quibus totiens Foss.

COMMENTARIOS.

ctor judicabit utra sit mclior. Utraque enim bona cst.
peiimare. Iia libri veteres et veteres cdilioncs,
etiam Erasmica. Manutii editii), itemque Morclliano,
et codex Graiianopolitanus habcnt limare. Noiiius
Marcellus, limure, delimare. Plinius lib. xxxiv
cap. H : Alii delimatam asris scobem aceto spargunt.
In bulla Hadriani Papaj I pro monnsterio sancti Mar-

nnnii T «i! ^^ D^i:,- *^ • • . '^P"*«'»" «^"<»- «1 uuiia naoriani rapaj i pro monnsterio sanct Mar-

IZuiZinaeSi^^^^^ Turonensis : Quod \i abbas ejusdem monasterii

TrltZ !!L"!JT±J^^^^^^ ''^" «^'"r^»-' ««f^? ^'ojio voluerit inter eos delimiri, etc. Iii simlli

curnostri graculatim et sturmatim ad te non advolent.

Totum perdamus. Guillelmus Durandi episcopus
Mimatensisin libro ii de Modo generalis Conciliice-
tebrandi cap. 7 ; Proverbium vulgare est : Qui totum
vult, totum perdit. Ecelesia Romana sibi vindicat uni-
versa. Unde timendum est quod universa perdat. Vide
additionem nosiram ad caput primum libri prirai de
Loncordta Sacerdoiii et Imperii.

Salutant vos. In codice sancii Eligii legitur :
^alutant vos Vtctor diaconus et gui cumeo sunt fratres.
In Gratianopolitano : Salutant vos Victor, el aui me-
cum sunt salutant. '

Epist. V. -- In editione Anglicana adnoialum esl
pauc^ repenri exemplaria istius Epistola;. Ero
luiDui novem. ®

l':-Quoset infide. Codex Fossatensis et Carno-
Wnsis et veteres editiones, quos in constantia et fidei
Wtt*^.Manutiusmulaviietinduxitaliamleclioaem,Le.

privilegto pro monasierio sancti Dionysii in Francia
ila scriptum csi : Quod si abba ejusdem monaslerii
ullo modo voluerit inter eos declamari. Pro qiio puto
scribendum esse rf«/iman, ut in bulla sancti Marlini.
Bulla Gregorii Papae V pro eodeni monasierio sancli
Martini : Quod si abbas ejusdem monasterii nulio modo
voltierit inter eos sententiam delimare.

*•* Flagitalus, ad lconem, ni infra Epist. xiv, etxv.

II.— Circa fidentes, id est fortes in llde, ut loquitur
Aposiolus. Certum est aliquot vetera exemplaria et
omnes editiones ante Manuiianam, eilam Spirenscm ,
praefcrre hanc leaioncm. Alia, quae habet circa fidem
exstat etiam in aliquot antiquis codicibus et in posie-
rioribus editionibus. Ego vero puto primam csse me-
liorem. Comparaiio est inter (identes, id est fories ,
et laboranles, id est pauperes et indigentes. ui Cy-
prianus loquilur in Epistola iv , victus neccssitatcm
patientes. Ait ergo Cypriamis tiraendauw<^AC ii

«53 EPISTOLA V. 254

Uiborantes neeessilas fiiciat. Crniressoribas eliam glo- A grati$ panm mandueatlnm ab aUquo mtrunif $ed <t

riosis impertUtur cura propensior. £i quamqnam
sciaro planmos ex liis fratrum voto et dilectione sus-
ceptos, tamcii si qui sunt qui vd vesiiiu-vel sumptu
indigeant, sicut etiam prideni fobis scripseram cum
aKlbuc essent in carcerc constituii » subminislreiitur
eis quaecumqoe sunt necessaria, modo ut sciant ex
▼obis et instruantur et discant quid, secnndum Scri-
ptnrarum roagisterium, ecdesiastica disdplina depo*
scal, bumiles ci modestos et quietos esse debere , ui
lionorem sui nominis servent, ei qui gloriosi voce
fuemnl >, sinl ei moribus gloriosi, fadant se dignos
nt, iD oronibus Dominum promerentes, ad coelesiem
coronam laudis suae consummatione pervenianl. Plus
enim supercsl qnam quod transaclum videtur, cum

tit iabore et fatigaiione nocte el die operantei^ ne quem
veitrum gravaremus (II The$$, ii, 8).

III. Hacc singula, oro vos, insinuaie rratribus no-
stris. Ct quia ts exaUabilur qui $e humiUaverit ^ (Luc.
ziv, II), minc est ut magis insidiantem adversarium
metuant , qui fortiorem quemque magis aggredilur,
et, acrior factus hocipso quo vicius est, superaaictii
superare conatur. Dominus faciat ul el cgo iterum
illos mature ^ videre et salutari exlioriaiionc e
componere mentcs eorum ad servandam gloriam
suam possim. Doleo enim quando audio quosdam im-
probe et insolenter discurrere et ad ineptias vcl ad
discordias vacare ; Cbristi mcmbra, el jam Christum
conlessa, per concubitus illidtos inquinari, nec a

scriptom sit : Ante mortem ne laude$ kominem quem* B diaconisaul presbyteris regi posse » sed id agere ui

quam {Eccli. xi , 50). Ct iterum : E$to fidetie u$que
ad mortem, et dabo tibi eoronam vitm (ApocaL n , 10).
Et Dominus qnoque dicat : Qtd toleraverit u$qtie ad
finem , hic $alvabitur (Matth. x, 2i). Imitentur Domi-
Dam, qui sub ipso icmpore passionis non superbior
sed humilior fuir. Tunc eiiim discipulorum suorum
pedes lavii dicens : Si ego tavi pede$ ve$tro$^ magi$ter
et donunu$, et vo$ debelA$ aliorum pede$ lavare. Exem^^
plum emm dedi vobi$ ut $icut ego feci et vo$ faeiaii$ ^
(Joan. XIII, 14, 15). liem Pauli apostoli documen-
la sectentiir <^ , qui, posi carcerem saepe repeiitum,
posi fbgdla, posi bestias, circa omnia roiiis et homi-
lis perseveravit, nec post leriium coelum ci paradisum
quicquam sibi insolcnler assumpsil diccns : Neque

per paucorum pravos et malos mores multorum ci
bonorum confessorum giona lionesta maculelur:
quos vereri debent , ne ipsorum testimonio et judicio
condemnati, ab eorum societatc prlvcnlur. Is enim
demum confessor ^^ illustris el verus est de quoposl-
modumnon erubescit Ecdesia, sed gloriatur.

IV. Ad id vero quod scripserunt mihi conipresby-
ieri nostri Donaius ei Fortunatos, Novatos ei Gor-
dius, solus rescribere nihil potui, quando a pri«
mordio episcopatus mei statiierim nihil sine consilio
vestroet sine consensu plebismea privatim sententia
gerere. Sed, cumad vos per Dei gratiain venero, lunc
de iis quae vel gcsia sunt vel gerenda, sicut honor rou-
iuus poscii» in coromune tractabimus. Opto vos,

^lliqai... liieHnl Man.Oxon.
i>PaciaU8 aliisFoss. Vict. Man.
^ Sectemas Jf on.
d Ab aliquo, sed Man.

LCCTIONES VARIANTES.
G

« Exaltabunlnr... humiiiaverioi Bod. 1.

f Maturius Ver.

s Saloure el exbortatione Man.

q[ui inconcussa fide stantes sive forles fuerunt, neccs-
sitate labanlur, si eorum paupertaii nonsubveniaiur.
Cicero, lib. iii Quaestionnro Tusculanarum : Qui forti$
«if, idiem fiden$ e$t, Seneca, Cpisi. lxxiv : Quifor"
ft« e</, tine timore e$t. Ciccro, lib. i Tusculanarum
Quaestionum : Fidentianimo gradiatuuidmortem. Am-
mianos Marceilinus, iib. xvi : Hi quieti et cauti aiitmt,
tili pdentee^ arandi$$imi$ iUi$ corporibu$ freti; et paulo
posi : Quo$nomanu$ jam fidenter $travit. Horat., i.iii,
Od.5:

Fidens juventus horrida brachiis.
Seneca tragicus, Hercule furenie : Quemcumque fortim
videri$t mi$erum nege$, Ipsc Gyprianus in Epistola Lii,
ad Antonianum , pa^. 72 : Manet vero fidcniium robur
immobile^ et apud twmte$ et diligenlee corde toto />o-
fm'fittm $tabUi$ et fortie per$everat integriia$. Idem, in
lit>ro de Mortalitate^ pag. 25*2 : Datur velociue tutela
fidentibue, perfidi$ pcena. In libro conlra Demetria*
tmm, pag.^1, Cer(t et fidentee, alio scnsii. Islic enim
Tox fidente$ significat eos qui confidunt in promissio-
nibus Cbrisii. Josephus, in libro de Imperio ltationi$,
ex iiitcrprciationeCrasmi : Qui $apien$ itaque et for^
ti$, hic totiu$ dominu$ e$l pa$$ioni$, utpote qui beneco»
gitatam prcecogitat, et aeceptam re$mit nu$quam. Eo-
dem isto ultinio seiisu qiio vox fiaentee usurpatur a
Cypri.ino, Amminnus Marcellinus, lib. xvii, dixii :
Mogaturi $uppliciter pacem, fidentee ad principi$ venere
conepectum.

IH$cipulorum. Antea legebatur Apo$tolorum. Ve*
iuuii quia iibri manuscripti et vctcres editiones

PaTROL. IV. S. CTPRIAlf,

STGPH.BALUZlINOTiE.

habeni di$cipulorum, quo etiam modo scriptum csi
in Evangelto secundum Joannem» nos eaii leclionem
Fevocavimus*

UI. — Coneubitue iUicito$. Infra, Episi. iv, png. 12 :
Turpiet infami concubUu. Item Epist. lxii, pag. 105:
Conjacentiumduorumturpieelfoeda dormitio quantum
$celeri$ et criminie confitetur. Hieronynius iii cpislola
de vitando $u$pectoContubernio : Adextremumhoc dico,
quod st etiam hrnc con$cientiacrimini$ vulnue non habet,
liabet tamen fama ignominiam. Cassianus CoUat. xxi,
cap. 33 : Voluntae ip$a culpabiU$ e$t, et ad veloci$$imo$
D adtUteriorum raptatur exce$$u$ con$ueiudo coiicubUu$

De contubernaiibus clericorum femiiiis vide Nota$
Frontonis Ducei in librum sancti ioannis Chrysos-
tomi adver$u$ eo$ qui $ubintroducta$ habent, Peiavii
animadversioncs ad Epiphanium agenicm de hacresi
Antidicomarianitarum , etHenricuin Vaiesium in An-
noiaiionibue ad iibrum vii Bi$torUB eccle$ia$ticw Eu*
sebii, cap. 30.

IV. — Forittnafui. Nomen Istius hominis decst in
aniiquis editionibus et in plerisque codicibns anii-
quis. Exsut tamen in uno meo optimo|:et In Graiia-
nopoliiano. Manuiiana edilio invexii, Pamelius
monuii desiderari in codice AfDigemensl.

iVovoltif . El istud quoque nomen deslderaiur in
iibro Fuxensi, quamvis haec epislohi bis in eo
descripia sii.

Opto vo$. Haec omniadesunt inantiquis librisei
ediiioiiibus, el edita sunl primum a Manuiio. Exsiani
iamen in meo f l in Graiianopolilano. „ ,

DigitizedbSLrrOOgle

m DlVlCVPftUNl «6

fralresi^arii^aedesideraaiiMiflii, semper beoe A portio ': Eflcktia •■{«' glorla prappesHi gloria esu

Qtiajilam ^olenuft ei fiUis qim tempesias iiiimict

valere ei mei Diemioisse» Fraieroilatem qm vobis
cum estmuituma mesalutale, ei ui nosiri memineril
admooele. Yalete.

EPISTOLA VI.

( Erasm. , 1, 5; Pamel^ vn; Hig., Baloz., Paris., ti;
OxoQ., Lips.fXm)

Al> ROGATIANUM PRESfiYTERDll ET CJBTEROS CONFES*
SORES.

ARGUHENTfiii. — Rogalianum et eiBteros eonfetsore$ ex*
horlatur ad disciptmam observandam, ne qui C/tn-
slumvoceconfesti fuerant, operibus abnegare videren*
tur : obiter increpans quosdam eorum quif extorres

proitravitf tanium kBtamor ex vobts, qiios dial)olas
superare iion pottdt.

H. Hortamuf tameii per eomfmiiiem (idem,
per peeloris nostri veram eirea vos el simpli-
cem cliariutem, «c, qui adversarium prima Itae con-
gresstone vtcistis, gloriam vesirtm forti et perseve*
ranti * virtuie tencaiis. Adtmo in sseeulo smnus ,
adliuc in acie eonstituti, 6ii vita nostra quoiidio
dimicamus. Danda operaest ntpost ii(cc initia ad In-
cremouu quoque veniatur, et eonsmimeiur in vobis
qiiod jam rudimentis feyeibus esse eoepistls. Parum
esi adip46ci aliqnid potuisse ; plus est qood adcptus
es posse servare ; slcat etfides Ipsa et nativitas sala-

facti ob /idem, in pairiam tamen injussi reverti non ^ ^^^^^* "<» aceepta, sed cusiodila, vivMlcat. Nec sia-

verebantur, atque hoc est quod Cyprianus infra dicit,
Epistola XV, extorribus quando oporluit objurga-
tionem non defuisse : nam in secessu scriptam hanc
Epistolam patet.

I. Cyprianus Rogaiiano presby tero et eaBleris coii*
fessoribus fralribus saluiem. Bt jampridem vobis,
fratri^s charisstmi ac foriissiml, liiteras miseram, qui-
bus Gdei ei viriuli vestras verbis eiuUantibus grata-
larer, et nunc non aliud in primis vox nosua com-
pleciiiur qiiam ui laeto animo frequenter ac semper
gloriam vesiri nominis praedicemus. Quid enim vel
majus In votis meis potest esse vel melius quam cum
video confessionis vesirse honore luminatum gre-

tiin coHseevtio , sed consammatio .. Iiominem Deo
servat. Dominus boc magisterio suo docuit dicens :
Eceesaws factus es, jamnoli peccare, ne quid tibi de*
lerius fiai ^ (Joan, v, 14). Puta hoc Hlum et con-
fessori suo dieere: f Ecee confessorfactus es, Jam noli
peccare, ne qaid iibidelerius fi;it. » Salomon denique '
ei Saul eiefleteri multi, quamdiuin vils Domini ambu«
laverunt, daum sibigrattam tenere poluerunt ^. Re-
cedente ab iis disciplinaDominica, recessit et graiia.
ill. Perseverandura nobis est in arcto el in angusio
itinere laiidis etglorioe; ei cum quies ei humilitaset
bonorom morum tranquitlius Christianis omnibus
congruat,secundum Doinini vocem,qui neniinem alinm
respidt ^ nisi humitem et quielum et trementem sermo'

gem Christi ? Nam, cum gaudere in hoc omnes fraires G ms sm^^lsa. lxvi, 2), tum magis hoc observare ei im«
oporieat, ium in gajudioeommttni majoresi episeopi plere confessores « oportei, qui exemplum ^i

LECnON^ VAEIANTES.

«Forllteri^C.2.

^ Aliquid tibi deterius contingat Bod, 1.

<:NoD ambuiaveruDt, datam... dod polueruDt Lam.

Ebor,NCA.BodA,5,
d Prospicit gbor. NCA, Reci|>it Itn.
« Contessores in terra Lam, NC, 1.

STEPH. BALUZn NOTiE.

Epist. VI. — L — Ao^afiano.CensuitPameliHshunc
Rogatiaiium fuisse diversuip ab eo cui inscripia est
Epislola L\xxi, quem editiones quaedam ei j|uidam II-
bii veteres vocant juvenem, et cx illa Epistola col-
legit Rogatianiim ad queiii isu daU est, martyrio
consummaium fuisse eo lenijijore quo aliera scripu
esi, quia sanctus Cyprianus ait iiluiii caeteris confes-
soribus hospitium pr<eparassc in carcere, in quem

et quasi tn manibus meis san&uinem meum porlo. Gaius
Caesar apud Salusiium in Caiilina : Libertas et anima
nostra in dubio est.

Pvsse servare.Oyidlns, Itb. ii de Arle amandi:

NOD miaor esl virios quam quaerere paru Uieri.
Julius Cxsnr in Oratione ad suos legalos et centurio-

num fuisse martyrit caiididatum. Sed non probani
eum subiisse mnrtyrium.

PrtBpositi gloria, Quidam libri veieres habent
Aoffor.

y. — »»«Deti<ano«/ra. Id est, quotidie siimus iii pe-
riculo vU?e nostrce; Hic est veros et genuiiius horum
vcrborum sensus. Non possuin igitur asseniiriRigaltio
scribenti isiic agi de viu aetcrna. Nibilo magis ve-
rum eslhicc verba ex Epistola xiii, pag. 25, vitw ipsi
omnium nostrum convenUy habere eum sensiim. In
Epistola xxvi, pag.5(), scripium est : Propter teinter^
ficimur tota </i>, pro ei) quod in capile ocuvo Epislolae
sul Romanos legitiir : Propter te mortiftcamur tota die.
tiierooymus, iii Epistulaad Rusticum : NihilChristiano
laborioiins, qui de vitn quolidie periclitalur, Ideiii , in
Episiola .lil Sumnm ct Freielam^ itacians de loco iilo
Psalini cxviii , Anima mca in manibns meis semper^
ail islius loci bunc csse scosum : Quulidie pcricliti/r ,

biis ct quoeri bona ct retineri. Et M. Antfinius, in
oraiione funebri in C:i!sarem, apudeumdem Dionem
lil). xLiv, scribii difficilius esse conservare res ouam
perare. Quod eiiam sensisse Maeceiiatem liquct ex
Oratione ejiis ad Augustum in libro lii ejiisdetn Dio-
nis. Apud T. Liviuni : Vincere scis, Hannibaif vi^toriq
u$i nescis,

Puta hoc Uium. Membruin hoc deerat In antiquia
editionibus. Erasmus rcstituiu Exstai autem in mul-
lis codicibos anti<iuis. Dcest in couice sancti
Ariiulphi.

IIL— Implerc confeuores, RigaUius scripsit unplere
V05 confcssorcs. Ego vero voceui vot, quae neque in anii'- ,
quis cdilionibus habclur nei|ue in aniiquis codieibus ,
&u>tuli. Scio lUam nibil ofjicere seoieutiae Cypriani.
Sed, qiiia alibi non inveni qiiam in editioiie Rigaltia*
na, exisiimuvi csse iollendain. Id vero odmoueo no
quis imputel milii temeriuiem,

Digitized by VjOOQIC

tS7 lEPlSTOLA m. m

€sUt esleris Imlrilrat, id ifuonim mores omiiiaai A iriam oode esiorHs faeius est regreddar, ut appre*

viu et aciosdebeat provoeari. Nam, sicot JudsiaDeo
olieBati aunty propter quoa M>men Dei Uasphemaior
in GeiiliboSy ita contra Deo cbari sooi per quorum dts«
ciplioam iiomeo Domiui laudabili testimonio proHlica^
lor, ^* sicutacriptum est, Domino praemoneoie et di*
ceate : Utimi lumem vutrum eoram kondm^^ ui vi-
dgmU c^en vmira bom^ n ctarifieem Pmrem vi$irum qtd
m taUu eU(Maiih. y, 16). Et Paulus apostolus dicit :
ijuiU mui iuminana m mundo (Piuiip. n, 15). Et
Febros similiter horutur : Sieui hoipiiei^ ioquit, ei
peeofrvd^ a^iueie ses a camaUbus deMerHs, qum nnH -
ImN oihmiis aidmam^ eouver$admiem • hfjbeniee iit-
ier gentUee ^ bonam , ui , dum detraeUtnt de vobis
quau de maiigms^ boua opera veslra aspicientes magni'

beosus , non jam quasl GhrisUanus, sed quasi no«
cens pereat t Inflari aliquos et tumere audio, cum
scriptum sit : NoH aiium sapere, sed time. Si enm
Bomnus naiuraHbus ramis non pepercit, ne forte nee
dbi pareat(Rom. xi, ^, 21). Dominus nosier sicut
Ovisad vicUmam ductus est, et sicut agnus coram ton-»
deote se sineTOcesicnonaperuiiossuum(/sa.Liii,7).
Non sum^ Inquit , eontumax , neque coniradico «.
Dorfnm metim positt ad fiagella et maxiUas meas ad
paimas. Faeiem autem meam non averti a (oiditate spu^
torum (isa. l, 5 , 6). El quisquam per ipsum nunc
atque in ipso Yivens extollere se audet et superbire ,
immemor et factorum qo» ille gessit ^ et manda-
lommquse nobis vel per se yel per Apostolos suos ira-

ficmu Domimm (\ PeL n, 11, 12). Quod quidem B didit?Quod si nonestma/ordomiitoiuo lerpuf (Joan,

maxima pars veslrum cum meogaudio curat, et con-
fessionis ipsios booore ^ meiior focta , tranquillis et
bonis moribus gloriam suam costodit el servai*

lY. Sed quosd^m audioinficere numermbvestnim
et laudem prxcipui nominisprava sua cooservatione
destruere : qnos eiiam vos ipsi, utpote amatores et
cooservatores laudis ^ vestne, ol^urgare et compri-
mere et emendare debetis. Gum quanto enim nomi-
nis vestri pudore ddlnquitur, quando aliqois temulen*

xiii, 15, 16),i qui Dominum sequuntur, humiles et
qoieU et tacitumi vesUgia ejus Imiienlar, quando
quisque s inferior fuerit subiimior fiat, dicente Do-
mino : Qiit mliifmtis fuerit in vobiSf hie erit magnu*
(Lue. IX, 48).

Y. Quid delnde iHud, quam vobis execrandum de-
bet videri, quod cum summo animi nostri gemiiu et
dolore cognovimus non deesse qui Dei templa et
post confessionem sancUflcata et lllusirata membra
turpi et coBOubitu suo plus maculent » cubilia sua

ms et lasciviens demoraiur, alius in eam po«

LECTIONES VARIANTES.

^ ConverssUonem vestram Pem, 1. 2.

i> Inter genies Ebor, NC^ i. JUim. « GonU^icens lin.Nd i. 2.

<^ A coufessioQis ipsius hoQore Bod. S.Ltn. G ' I^^ ^^ i^^ ges&\i Yoss. 2.

d Couversationis et laodis Lam. Bbor. NC. i. Bad. s Quaoto quisqne Pem. Quanto quisqois Oxon.

STCPH. BALUZIl NOTiE.

nisLugduneosis aoni 1550, scriptom reperi a qoodam
studioso. Existiioat auiem GouIarUus lecUooem de*
moraiur, si retineatur , posse idem signiQcare quod
moratur, prima longa, id est insauit, seu morionem

Luceu ^cui. Vide aonotaUones Erasmi io capot
secundum Epistolae Pauii ad PtiiUppenses.

DeirectanL Iia nos reposuimus, secuU lectionem
meliorum librorum et veierum ediUonum. GodexFu-
xcusis et ediUo Rigaitii habent retractant. Sed in lin-*
ffua laUna aliud est reuractare, aliud deirectare. T.
Livius lib. xxxviii : Cieca est invidia, nec qmcquam
aUud scit quam detrectare virtutes. In eumdem sensuro
Apuleius in libro primo Floridorum : lu magna dvi"
tate hoc quoque genus iuvenitur, qui meiiora obtrectare
walint quam imtari,

IV. — Ait^nti temuientus. Antea legebatur atius ab
aquis tumutenius, id est a BapUsmo, ut iiiterpretalur
UigaiUus.AliieediUooes, ut idem auootai, habeoi 911011-

agii, quod a Graecis somptomesiBe ait et a Sueionio
osurpatum io Pierone.

Apprehensus. Reposoi vocem qu« melius con^
venire visaesl cumstjlo Gypriani. Quidamenim ve-
tusticodices etquaedam cdiliones habent utdeprehen-
sus ; alii, et ii quidem opUmi, unde apprehensus. Vide
qua nouvi ad librum de Lapsis.

Quasi Christianus. Apud Ruflnum , lib. v Hist»
ecdes. c. 8, refertur ex *** Apolionio Alexandrum so-
cium Prtscae prophetissae, qui senieiipse mariyrein di-

rjr..iz''c^r^:j:::yl£^^'^^i d ^i^^iTL^tt,:^^^

migil Reoieosis babel, apud aquas; Gorbeiensis, apud
aquasieniuUntus;Tw(Hieas\s,qwmdounusapud aquas.
Angli reUuuerunt veterem ediUouem, nuUam aliain
ouctoriuitem afferenies pro iecUooe supposUa a Ri-
gaUio quam ipslus RigaUii, cujus tameo reiellunt iec-
Uouem. Rembartus quoque revocavit veterem lectio-
iicm. E^o seculus sum aucioriiatem codids Seguieriani,
Heiensis, Beccensis, GraUanupoUtani et Lamoniaoi.
Demoratur. H»c lecUo coostans est in editioni-
bus tam anUquis quam novis, et in auUquis exempla-
rtbus manuscriptis. Et tameo GouiarUus aniiotai
nounuUos scribere denotaiur^ et io margiue libri
sui excusi scripsU ita legere Bezam. Hanc quoque va-
ri«im lecUonem noUvii Reiubartus iu otargme su»
editiouis, ex RigalUo iiimurum» qui io observationibua
suis aii qusQdam Gypriaoi exemplaria habere denoia-
tur, Sedego eam lecUoaem noo iuveni nisi in una
codicc Vaticauo citato in margine cveuiplaris mci cdi*
tioois Maouuaojs ei iu cxempiari edUioiiis Pamoliaim
quod fuit Nicoiai F.ibri. bic eliaui Ui omi^ic cdiUo*

proconsulem Ephesi, non propter nomen Christi , scd
propter qwvdam tatrocinia. Aiite Cypriaiium sanctus
Pelrus dixeral iii Episiola sua pritna cap. iv : Nec
quisquam ve^trum tamquam fur aut homicida patialur,
aut lamquam maleficus , aut curas alienas agens^ sed
tamquam Christianus.

V. — Dei templa. Hieronymus , ui Epistola ad Pau^
tinum de InsUtuUooe mooachi : Verum Christi templunt
anima credentis est.

CubHia cum fendnis. Rem traclat valde peri-
eulosam, ut notat eiiam Marbodus, episcopus Redo-
ueiisis in Epistola ad Hobertum de Arbrisseilo. Nam,
quia ille nimio coniuienUx xeio ioter duas puelias
nocte cubare ferebatur» et eo modo conabatur ac«
eeusum carnis ardttrem extioauere, novo et inaudito,
ut ad eum scribit Goffridus abbas Vmdociuensis, sed
ioCructuoso genere martyrii ; addit Goffridus illud
uullo modo posse esse uiiie ueque fruauosura quod
contra raiionem noscitur esse praesuioptum. Videtur
aulcui Goffridus id quud dixit de oovo mariyrii ge«

Digitized by

Google

ctim reminis promiscaa «

l IVI CYPUIANI M

Jiingenles , qiiando, ctsi A qni ndiuirati fuerant prius in virliilibns gloriam,nunc

Mupriim conscicnliaj corum desil, lioc ipso grando
crinien est quod iiloruni scandalo in alioruin ruinas
cxompla nascuntur ^. Contentioncs qnoquc ct xmii-
lationes iiiter vos nulias esse oportet , ciiro pacem
suam nol)iB dimiserii Dominus, ci scriptnm sit : /)//i-
get proxhnum luum tamquam le. Si autem mordetis et
incusalis invicem , videte ne consumamini ab invicem
{CaL V, U, 15) ; Aconviciis etiam ct maledictis «^,
quxso vos, abslincie , quia neque maledici rcgnum Dei
consequuntur {\ Cor, vi, 10), et lingua qu» Cliristum
conres^a est, incolumis et pura cum sno lionorc ser-
vanda cst : nam qui pacilica et bona ei justa, sccun-
dum prxceptiim Christi, loquitur, Cbristum qiiolidie
confltetur. Sa^culo rcnuntiaveramus ^ cnm baplisati

** adinircnlur in nioribiis disciplinam. Et quainqiiain
clero nostro, ct nuper cum adbuc essetis in carccre
constituii, sed niinc quoque denuo, plcnissime scrip*
serim ut, si quid velad vestitum vcstrum vel ad viclum
necessarium fuerii, suggeratur, tamen ctiam ipse de
siimpticulis propriis quos inecum ferebam misi
vobis ccL, sed ct alia ccl proxime miscram. Yic-
tor qiioque ex leclore diaconns, qui mecum cst, nii-
sit vobis CLXxv. Gnudco auiem quando cognosco
pliirimos fratres nosiros pro sua dileclione ccrlalim
concurrere et necessiialcs vestras suis collationibus
adjiivare. Opto vos, fratres cbarissimi, sempei^beiio
valcrc et nostri meniinissc.

EPISTOLA VII.

suinus. Sed nunc vere renuntiavimus srcculo quando B (Erasm. , iv, 4; Pamel., vni: Oxon. , Lips. xi ; Rigalt.,
(ontati ct probati a Deo, nostra omnia relinqiienles,
Dominum secuti sumus, et flde ac timore ejus sta«

mus ct vivimus.

VI. Corroboremus nos exhorlationibus ^ mutuis, ct
magis ac roagis proflciarous in Domino, ut, cum, pro sua
miscricordia, pacem fecerit, quam se facturnm repro*
miitit, novi el pehe imitali ad Ecclesiam reverUmur,
ot excipianl nos, sive fratres nostri, sivc gentiles,
circa omnia correctos ^ atquein roelius reformatos, ei

Baluz., Paris.. vii.)
AD CLERUM, DB PRECANDO DEO.

Argumentcii. — Ejusdem fere est argumenti cum
duabtts prcecedentibus, prdnerquam qnod hic ndpreces
exhortetw assiduas.

I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus
Sululcro. Qiiamquam sciam, fralres cbarissiini, pro
timore qnem singuli debcmus Deo, vos quoqiic illic

LECTIONES YARIANTES.

* FcemiDispermisceaDt lin. NC. U
^ ExeiiipU monstraDtur lam. nascantur Bod, 1. Ebor.
Im. ^

« A oonviciis maledicis NC. 2. Lam, ti

H Saecolo renuntiamus Bod. 1. 2. Ebor. SC, 1. 3.
« Kxhortaiionibus ei precibus Itii. NC. 2.
f Incorruptos Bo(/.

STEPH. BALUZ1I NOTiE.

nerc miitualiis ex libro primo sancti Ambrosii de
Virginibvs, cap. 2 , nbi loquens de sancta Agnete,
Novum nmrtyrii genuSf inquit. Nondim idonea poeme^
et jam matura victoriat^ certare difficitis, facitis coro^
imrt, etc. Elegaiiter, nt solet, et prudenter llien)-
nymns in Epistola ad Lastam dc Institntione filise :
Quidam putant majoris csse virtutis prcesentem cou"
temntre voluptatem, Tamen ego arbitror securiori»
continenticB esse nescire quod quasrat.

Promiscua, Hxc Icciio, quam omnes cditiones
))abenl, quain conflrm;int libri vcteres, optima est.
Et taineii Rigaliius ei bonae lectioni prxtulit erro-
iieain qiui* exstat in codice Tliuano ; in quo, omissa
iina liiterula a librario, scriptuin est promisca. Er-
ratnm esi igitur in editionc Anglicana, ubi ad-
noUituin cst in codice Tbuano scriptuni rsse pro-
wiscua, cum contra Rigaliius in observaiionibus suis

tuni veteri libro repertum sil. Reinliarluf; non at-
texuit epistolx, sed addidit in calcc, admonens Ri-
galtium edidisse ex codice Remensi.

Sumpticulis projtriis. Vel de quanlitale propria^
ut in Episiola xxxvi, pag. 49 , loquiiur ipsc Cyprianus,
id est ex l)onis quac crant Crecilii Cypriani, quorum
mentio eston Epistola lxix ad Florentium. Non

Sulo eniro istud essc intelligendum dc ea parte red-
ituum Ecclesixnux.ndepiscopum pertinebai, nondum
inventa divisione boiiorum, quia Ecclesia nondiim habe-
bat divitias atque opes. Ea tiiro sustentabaturoblationi-
bus fldelium, qux gratnitoe erant ac voluntaria*, non
conctae. Tertullianus in Apologetico : Modicam unus^
quisque stipem menstrua die^ vel cum vetis, et ri modo
possis^ apponit. Nam nemo compeltitur^ ud sponte
confert. Ucsc quasi deposita pietatis sunt. Nam inde
non epulis nec potaculis nec ingratis verelrinis dis-

rationein reddiderit cur banc lcctioncm rejcccrit: ^ pma/ttr, <«d egenis atendis humandisque. Habuisse

Apud A. CcHiom legitur promisca^ impromisca^ im
promisce in oditione llenrici Stcpbani. Nicolaus Pe-
roltiis pag. 752, 1185, adnolat vcleres promiscam
pro promiscue scripsisse. Promisce legi apud Ma-
croliiiim pro promiscue in cditione ll<>nrici Slepbani.

Lingua quce Christum. Ideni Cyprianiis iii libro
de Exbortationc ii^artyrii cap. 11 : Producta et cxsecla
prius Ungna qua: coiifessa Deum fucrat. Pliniiis, lib.
vii, c:ip. 25 : Anaxarchus cum torqueretur , prcccisam
dentibus linguam unamque opem indicii in Itjranni os
expuit. Eanidem historiam fusius rclert Valeriiis
Maiiinus lib. iii, cap. 5. Yide Cnjacinin, lib. xix
Obsertat. cap. 6.

VI. — Et quamquam clero. TamrneL^^i Ri^altius, qui
primiis lioc segmentum reperit in codice sancii
Remigii, illiid cum i|»sa cpistola iion ediderit, sed
rciulerit inier observationes ; lamcnctsi Angli seciili
sint exempliiro Rigaltii, cgo illnd atiexui epistolae,
po|i dubitans quin sit Cypriani, qoarovis in uiio lau*

Cyprianiim bona consiat : de hortis ab eo Yendilis
iiiier inilia fldei sux ct Dei indulgentia restilutis
tesiatur ipse Cyprianiis Epist. lxih, et Pontius dia-
coniisln Vtmejus.

Opto vos. Retinui editioncm vulgatam, qu»
Imiia esl. Admoneo lamen ediiionem Spirensem,
veterem Venetam,eamqoxestRemliolti, Erasmicam,
ct Morellianaro prceferre Opto /e, frater, et ita etiam
scripduro esse in sedecim codicibns antiquis. Et bxc
quoquc lectio optima esi. Tamenctsi cniro epistola
scripta sit ad plures, pnincipue laroen et nominatiin
scripta est ad Rogatianuin, personam illustrein. Et
ideo Cyprianus flnein ei iinponens, clausularo va-
lcdictoriam, ut solet, ad euro dirigere poinit.

''^ Epist. vn. — De preeando Deo. Miror Rigaltium,
qui sciebat sanctum Aiigustinum, I. ivdeBaptismocon-
tra DonatistaSf c. 2, ea verba refcrre lamquam Cypriani,
sciebat pncterea ea liaberi in quibusdam antiquts
editionibus; miror, inquaro , euro ilkuQintsisse in,sua.

in-s

Digitized by LjOOQIC

fil EPISTOLA Vll. m

assiduis oraltonibus et enixis precibus insianter in- Asi modo pulsent ostium preees, gemitns et Incrymx*
caiiibcre, admoneo tnmenet ipsereligiosam solliciiii*
dinem Testram ut « ad placandum atque exorandum
Domiiiuin,nonvoce sol:i, sedeljojiiniis ctiacrymisct

onini gcncre deprecaiionis iiigemiscaiiius. Inteliigeii-
dum est euim et confucndum piessuroi isiius tam
tnrbidam vasiitaiem, quae gregein nosiruin maxiina
ex pnrtc pnputata est et ndhuc usque popuiaiur, se-
cundum pcccata nosira vciiisse, duin viam Domini
non tencmus, ncc data nobis ad salutciii coeiestia
inandata sepramus. Fecit Dominus nosier voluntatem
Patris, et nos non facimus Domini voluniatcm, patri-
monio et lucro studeiiies, superbiam seciantes, xmu«
lationi et dissensioni vacanles, siinplicitnlis et (idci
iiegligentes, sxculo verbis solis ei non faciis renun-

nostrae, ^^ quibus insisierc et immorari oporlci, etsi
sit unanimis oraiio.

m. Nam quod magis suasil ct compiilil ut bas ad
vos iifteras scriberein, scire debciis, sicut Dominus
ostendere et revclare dignatus est s; dictum csse in
visione : PeiUe^ el impetraUs *» ; lunc deinde prxcep-
tum plebi assistenti ut pro quibusdam personis desi-
gnaiis sibi petcrent, in peiendo auiem fuisse dissonas
voces et disparcs ^ voluntates, et veliemenier lioc
displicuisse illi qui dixeral, Petiie, et impetraiit,
quod plebis inxqualilas discreparet, nec esset frainini
consensio una et simplex et juticla concordia, c niii
scriptum sit, Deus qui iniwbitare facit unammei in
domo (PsaL lxvii, 7), et iii Aclis Apostolorum lega-

tiantes, unusquisqne sibi placentes et omnibus displi- B mus, Turba autem eorum qui credideranl anima ne

centes. Vapulamus itaque ui meremur, cum scriptum
sit : Servui autem ille qui cogno$cit volunlalem domini
sau, et non paruerii ^ voluntaii ejut, vapulabit mit/lfi
(Luc. xu, 47). Ouas autem plagas, qux verbera non
mercmur, quando nec confessores, qui exemplo cx*
teris ad bonos morcs essc debuerant, teneant disci-
|)|inain ? Itnqiic, dum qiiosdam iiisolcnter exiollit con«
fessionis sux tumida ^ et iiiverecunda jactaiio, tor-
menia vencrunt, et tormenia ^ siiie line tortoris,
siiie exitu dainnationis, sine solntio moriis, tormcnta
quae nd coronnm non facile dimitlant, sed taindiu (or-
quennt qiiamdiu dcjiciaiil ; nisi si aliquis, divina dig-
uatione subiracius, inier ipsa cruciainenta profc-
cerit ^, adeptus gloriain non termino supplicii, sed
vclocilate moricndi.

II. Ifoec paliinur delicioet merito nosiro, sicut pnc-
monuit diviiia censura dicens : Si dereliquerint legem
meam et in judiciis meis ^ nou ambulaverintf sijusti-
fieationes meas profanaverint et pracepta mea non ob^
senaverint^ visitabo in virga faeinora eorum et in /la»
gellis delicia eorum (P$aL Lxxxvni, 51 -SS). Vir-
gas igitur et flagella seiuimns, qui Deo nec bouis fa&-
tis placemus, nec pro peccalis saiisfacirous. Rogeinus
de intinio cordc et de tota inenie misericordiam Dei,
quia et ipse addidit dicens : Misericordium autem
meam non dispergam ob eis (Ibid.). Pctamus, et acci-
piemus; el si accipicndi niora et lardilas fncrit,quo-
ninm gravitcr ofleiidiiniis, piilscmus , quia et pulsanli
apcrietur (Maith. vu, 7, 8, xvni, 19; luc. xi,9, 10),

LCGTIONCS VARIANTCS
D

mente una agebant (Aet. iv, 52); et Dominus sua voce
mandaverit dicens : Hoc est mandatum meum, ul
diligatis invicem (Joa. xv, 17). Ct ilerum : Dico autem
vobis quoniamf si duobus ex vobis convenerit i tit terr*'^
deomm re quamcumque petieritis continget vobis a Palre
meo qui in coelis est (Matlh. xviii, 19). Quod si duo
unanimes tantum possunt, quid si unanimilns :M>nd
omnes esset? Quod si secundum paccm quain nobis
Dominus dedit unlversis fratribus convcnirei, jnin-
pridem de divina misericordia iinpeirassemus qnod
petimus, nec tamdiu in boc salutis et fldei nostne
periculo fliictunremus. Immo vero, nec venisscnt
fratribus bsec mala , si in unum fralerniUis fuissct
animata.

IV. Nam ct illud osicusum est, quod sederet patcr-
familias, sedente sibi ad dexieram juvene; qiiijii-
Tcnis, anxios et cum quadam indignatione subtrlsiis,
masillnm manu tenens, nioesto vultu sedebat. Aliiis
vero in sinistra parte consistens rete portabat, quod
se mittere, nt circumsiantem populum caperet, mi-
nabatur. Ct cum miraretnr quid boc esset ille qui vi-
dit, dicium est ei juvenem qui ad dexteram sic sedc-
ret, contristari et dolere quod prsecepta sua non ob-
servarentur; ilium vero iii sinistra exuUare quod sib
daretur occasio nt a patrefamilias poieslatero sumci ct
sxviendi. Hoc prius longe ostensuin est, qtinni
tempesins vastitatis hiijus orirelur ^. Ct vidinms
impleliim quod fuerat ostensum, nt, dum Domiiii pi .t-
cepta contemnimus, duin daU£ k*gis mandata saluta-

« Religionem veslram, ut Ri^.

b Fecerit M, R.

« Tuinor Corb,

d In tormeota venerunl, tormenla Corb.

« Defecerit Oxon.

f Viis meis Voss. I. Pem.

s Dignatnr Oxm.

k Impelr»bitis Bod. 5. Vet. mwm. ^
i Dissonsntes voces et dissipains £m.
i Duo ex vobis convenerint Bod. i, 3.
oonveneritls Rig.

k Operaretur Un. Et videmus Vet. muom.

Voss. i, 2,

STGPH. BALUZII NOTiE.

Illaetiam omiserunt .\ngli. Nos reslituimii» propter
aiictortlateiii Augusiini ei plurimorum veterum li-
brorum.

I. -— Religiosam sotticitudinem. Ha^c est lectio om-
nium veteriim libroruni et cditionum. In Rigaltiana
tamen scriptum cst reliijionein vesiram. Angli repo-
auerunt veterem leciioiii^m.

Viam Domini non icncmus. Citat hunc qnoqne

locum sanctus Augustinus in libro paulo ante landato,

cap- 3« .....

lV.-~ Oriretur. In uno codice regio legitur, vasuiatis
hujus accederet et impetus malitim noslrte erga nos i/i-
qrueret.Sed alii codices repugnant et omncs cditioiios.
tn veluslissimo codicc Reinigiano scriptum cst, lan'
pesias vastationis hujus oHretur. In Lainonianu»
tentpestasvastishnjusopcrareturt „ j

Digitized by VjOOQIC

Stl3 DIVIGTPRIANI 244

ria non tenemni, (iftCQUatom nocMidi inimictts aoci* A ratio pedoris nostri. BxcQli not Dens voluit et

peret» minus armalos et ad repognandum minus
cautos jactu relis operiret.

V« Oremus insunler et assiduis precibus ingemis-
camus. Nam ethocnobis non olim ftper visionemr fra-*
tres charissimi, exprobratum sciatis, quod dormitemus
Sn precibus, nec vigilanieroremus. El Deusuiique, qui
quemcorripitdiiigit (Prov. iii/.i^), quandocorripil ad
boc corripit ut emendet, ad boc emendat ut serreu
Excuiiamus itaque et abrumpamus somni vincula, et
instantcr ac vigilanter oremus, sicut Paulus aposto«
lus praecipit dicens : InsiaU orationi vi§HaMe$ in ea
{Colo$z, IV, 2). Nam et Apostoli orare diebus ac noc*
tibus non destiterunt, et Dominus quoque ipse disci'
plinse mogister et exempli nostri via frequeuter et vi-
gilanter oravit, sicut in Evangelio legimus : Emt in B
montem orare, et fuit pemoctmu in oraiione D» (Lue,
Ti, 42). Et utique quod orabat orabaiille pro nobis/
cum peccator ipse non esset, sed aliena peccata ^ por-
tarci. Adeo autem pro nobis ille deprecabatur ut le*
gamus alio loco : DixU autem Domintu ad Petrum :
EcceSatanaipo$tutavit ut voi vexaret quomodo tritkum»
Mg^ autem rogam pro te ne de/icial fidee tua (Luc. xxii y
51). Quod si pro nobis ac pro delictis nosuris ille et
laborabat et vigilabat et precabalur, quanto nos magis
insistere precibus et orare, et primo ipsum Dominum
rogare, tum deinde per ipsum Deo Patri satisfacere
^'del>emus? Habemus advocatumet deprecatorempro
peccaiis nostris Jesum Ghristum Dominum et Deum
jiostrum, si modo nos in prxteritum peccasse pcBni-

probari» sicut soos leroper probavit ; nee tamen iii
probatioiiibQS e}as aliquando aoxilium eredentibns -
defuit.

VI. Denique ad minimum famulum suum et in de-
lictislicct plurimis constitulum et dignatione ejus
indignum, tamen ille prosua circa nos bonitate man-
dnre dignntus est. f Dic ilii, inquit, securus sit, quia
pax ventura est; scd quod interim morula est, super-
Sunt adhuc nliqui qui probenuir. > Sed et de victu
parco et sobrio potu divinisdignationibus admonemur)
scilicet ne vigore coelesli sublime jam pectus illece-
bra ssccularis enervet, vel ne largioribus epulis mens
gravata minus ad preces orationis evigilet.-

VII. Dissimula^e haec singula et apud conscienttain
meam solos occultare non debui, quibus unusquisque
ttostrum et Insunl et regi possit. Nec Ipsi denl-
qae ^ apud vos hanc epislolam teneatis occultamy
sed legendam fratribus suggeratis. Intercipere enini
quibus nos Dominus admonere et instniere dlgnatur,
ejus est qui admoneri et instrui fralrem suum nolit.
Probari nos a Domino nosiro sciant, nec umquam
a flde qiia in eum semel credidimus, prxsentis pres-
surae confliciatione defleiant. Delicta sua singuU re-
cognoscentes, vel modo conversationem veteris ho-
Hiinis eiponant. Nemo enim retro attendens et
SQperpooens manum snam super arairum aptus est
regno Del. Deiiiqoe et uxor Lot, quseliberata, coutra
prxceptum, retro respexit, quod evaserat perdidit.

teat, el confltentes atque intelligentes delicta nostra, G Attendamus non posteriora, quo diabolus revocai.

quibus nunc Dominum oflendimus, vel de cxtero noa
nmbulare in viis ejus et praecepta ejus metuere spon*
deamus. Pater iios corrigit et tuetur, stantes lamen
in nde ct pressuris atque angusliis, scilicet Ghiiito
ejus firmitcradhsrentes, siculscriptuniest : Quie noe
separabit a dllectione Christi? preUura, an anguslia^ an
pereecutiOy an fames^ an nuditas^ an periculum^ an gladiue
(Rom. Yiii, 55)? Niliilhorum potest separare creden-
tcs, nihil potest avcllere corpori ejus et sanguini co-
lixrcnies. Persecutio ista examinatio est atque explo*

> Jam olim Eratm^

^ Nostra peccau IM* Vou» i, 9. Bod, 1. Pem»

sod prlora, quo Christus vocat. Oculos erigamus nd
ooBlum, ne oblecumentis et illecebris nos suis lerra
decipiat. Unusquisque oret Deum, non pro se tnn-
turo, sed pro omnibus frairibus, sicut Dominus oraic
nosdocuit; iibi non «higulis privatam precein mna-
dat, sed oratloiie eommuni et concordl prece orantes
pro omnibus Jiisslt orare. Si nos Dominus humilcs
et quietoi, si nobis invicem copulatos, si circa iram
suam timldos, si prxscnti tribulatione correctos
emcndatosque eonspexerit, lulos ab inlmici infesta*

LEGTIONES VARIANTES.

^ Ipsi oUque Oxon.

STEPfl.BALUZnNOTiE.

V. — Pectoris nostri* Duae sunt hujus loci lectiones
in aniiquis codicibus. Eam quam nos retinemus in«
Tcnimus in ocio codicibus. Aliam, quae habet pec-
eati fios/ri, exhibent omnes editiones quae Pamelianam
aniecesseniiit, eam vero pr&Dferuni eiinm undccim
libri vcicres ; eaquc adjuvari potest ex eo qtiod in
inilio libri Job reperitur ! iil queeras iniquitaletn nteam
et peccatum meum scruteris, Nostram vero conflrmaiii
plurima sacraeScriplurae loca in quibus Dcus vocatur
scrutator cordis et renis, ut etiaiu adnoiatnr in Ciifce
Epistolae octavx. In codice Flori scriptum cral pec-
cati nostri.

VII. — Nec ipsi denique, Quamquam priorlcctio, quae
habet uiique, bona sit, eam prxtuli qn» iiititur auc-
toritate omnium fere veterura exeiiiplarium.

Interciperet id est suppriinere, modo loquendi mul-
tum^remoto a vera significatione bujua vocabuU. £t

D lamen Taclfus in Vita Agricotw videtur eo vocabulo
usus esse in eodem sensu quo Gyprianus. Ait enlm:
Nec Agricola unquam ver alios gesta avidut iniercepit^
sed centurio seu prwfectus iucorruptum facti lesiem
habebat. Iiem Sencca , lib. de Beneficiis , p. 17 : Vrit
illum el angit intercepti beneficii conscientia. Q. Giir-
tiuslib. XV : Alienoenim sanguine partam gtoriam inler'
tipi. Amobias lib. iii : Nam inlercipere scriptaftpublica'
tam vetlesubmergere lectionem non est deos defenaere, sed
veriiatis tesHfleationem timere. Gas^ianus, I. ii, c. ii s
Infercipiens efpcaeiam orationum, et Collat. lib. i , cap*
II : Charilas nullo intercipialur tempore.

Perdidit. lu veieres editiones et omnes fere
libri veteres. In uno taroen meo scripium est indieit.
Quod videtur esse meUus. In vetustissimo BemigiaBO
percidit.

Digitized by

Google

945

EW8T0LA Tni.

246

tkHiibdf exbibe^it. Vrateemli disciplina, sequetiir et A praeseni; qunnlo in passione fortior, tanto elnrior et

m:tJor in honoreesl. Creric pngnn, crevit etj)ttgnan-
tiam glorta. Nec retardati estis ab acie tormentornm
meta, sed ipsfs lormentis magis ac magis estis ad
teiem prorocati, forteset stabiles ad maximi certa-
minis prapliam ' prompta devolione rcdistis. Ex
quibos qnosdam jam compcri coronatos, quosdam
▼cro ad coronam viciorifle jam jamque proximos %
nnfversos autem qnos agmine glorioso carccr inclu-
sit, pari ac simili calore virlalis ad gerendum ccria-
men anlmaios, sicut esse oporlet in divinis casiris
mililes Cbristi, ut incorruplain fidei firmitalem non
blandiiix decipianc, non minae terreant, non crueia*
tus ac tormenla dcvincant, quia major est qui in no-
bis est quam qui esl in bocmundo (I Joan, iv, 4), ncc

▼ffiia,

TDi. Nof ummm , t^ eesntione poseemli et cmn
flde Mcipiendli slmpilicet et miaitimes Dominum de^
frttetMft csm gemito pariteret fletu deprecAntes,
aicot depreetri oponeteos qoi sfnt positi inter plan-
gentiom raimks et timentiam reliqoias, inier nmnero-
sam Umguentlum • stragem et exigoam stanttom
lirmitatem. Rogemus paeem ^ matorias reddi, cito
laiebria Boslris el perleulis sabveaiil, impleri quae «
famialis suls Dominus dlgnator ostendere, redint^gra-
tionem Eeelesi», securltaCem salotls nostrse, post
phiTlas sef^nftatem, post lenebras locem, post pro-
cdlaset t«i>lnes ptoddam leoitatem, pia patem»
dilectioiiis aoxina, divinae majestatis solita magnalia,

quibos et peraequentiom ** bhispbemla retondatar, et B plus ad dejicicndum potest terrena poena quam ad

lapsorum poamtentia reformetor, et fortis et stabilis
perseverantiom fldoeia glorietnr. Opto vos, fralres
cbarissimi, semper bene valere et nostri meminisse.
Fnttemitatem meo nomine salotate» et ot nostri me-
minerint admonete. Vaiete.

EPISTOIA YIIL

(Era8.»a,6; Pamel.» n; Rig.,Baluz., Paris., vu; Oxon.
Lips., X.)

AB SABTTRBS ST COlfPESSORES.

ABOUiiEMTiniL — Martyres Africa CyprianuB mrU modis
a coMtanlia eommendani, invitai ad perseveran-
tiam, exempto MappaUci eorum collega.

Cyprianus raartyribus et confessoribus in Cbri^o
Domino nostro et in Deo Patre perpetuam salotem.
Exulto Ixtus ei gratiilor, (ortissimi ac beaiis^mi fra-
Ues, cognita fide ae viriute vestra, in qiiibus maier
Ecclesia gloriatur. Gloriata est el nuper quldem
com confesslone persiante suscepta poena est qitne
confessores Chrisil fecit; extorres. Confessio lamen

erigendum tutela divina. Probata res esl certaroine
fratrum glorioso, qui, ad tormenta vincenda cxterls
duces facli, exemplum viriutis ac fidei pnebuerunt,
congressi in acie donec acies succomberet victa. Qni-
busego vos laudibus pnediccm, fortissimi fratres?
Robur pectoris vestri el pcrseverantiam fidei, quo
praiconio vocis exornem? Tolerasiis ' usque ad
consummationem gloriae durissimam quaestioncm,
nec cessistis suppliciis, sed vobis poUus supplicia
cesserunt. Finem doloribus s, quem tormenta nou
dabanl, coronae dederunt. Quacstio gravior ^ ad
boc diu perseveravit, non ui stantem lldem dejicerct,
sed ot homlnes Dei ad Dominum velocius mitieret.
Vidit admirans prasseniiiim rouNitodo cceieste cert.n-
C men, certamen Dei, ccrtamen spiritale, praelium
Christi ^ sietisse scrvos ejus voce libera, menlc
incomipta, viriute divina, telis quidcm saicularibus
nudos, sed armis fldei credentes arraatos i. Ste-
lerunttorti torquendbus forliores, ei pulsanles ac
lanianies ungolas pulsau aclaniaU membra viceruni.
Incxpugnabilem fidcm superare non potuit saeviens
diu plaga repeQU, quamvi», rupU compage visceruin,

LECTIONES YABIANTES.

" Jaceoiium J?od. i. Stantiam paucitatem Un. Pem.
Bod. 1, 5. Vots. f. Thu. Foss.
b pMem Ecclesia sa» Vou, 1. Boa. 3.
« In plerlsqoe Foas. Corb.
«t CertaDilDispraiBiium Pem. Pretiom Coro.
^ Victori» proximos Oxon.
t Toleraiuea Pem. liUque Bod. 1.

s PinemdoloromOawi. _ r , ^. «^

h Lanleoa Oxon. Laniitio Pem. Lanlandi mora Bon.
Lanio mavior Ben. Quastio Thu. « . ,. ,

i Smrilale cerlamen , praeliuro Oxon. Spiritale prx-
lium ChrisU. Vo8.% Bod. i, 3. Pem.

j Fideiardentisarmalos Pcm.

STEPH. BALUZII NOT j:

Epist. vm. — Ecclesiaglorintur. In codicc sancU
Amulphi MelcnslslegiturffWesm gratulatur.Etmtper
qvidem. In Carnoiensi gratutatvrvelatortatur. tt rtvpn.

Devotione redistis. lidem codkes habent pro-
disttS. . , . *

Quofstio. Revocavl hanc lcclionem, qunm et
libri vetcres et ediUones anUquae praferunt. In edi-
li(»ne Manutiana scriptum esl taniena. Pamelius ita
qnofiue posuit. Sod nostra lectio, quae nilitur aucto-
ritaie, recte congruit cum his quae paulo anie dicia
Sunt: Toterastisdurissimam qti(estionem,ei inrra, tn
Quastione victores. Angri protulerunl quasdain varias
lectioncs qux probare possuni aliam lectionem posso
esse bonam. , ._

Credentes. Hanc lecUonem pneferunt vetercs

libri et ediUones, im\ qtJod interdum vidi scnptum
credentis. In libro tamen Divionensi et iii receniiore
Remiciano legiiur coustanter. Ouod mihi videtur
esse melius. Sed muiare non sum ausus propttr
repugnaniiam aliorum exemplarium.

w yor(i... fortiores. SulpiUus Severus in Epistola
ad Eu&ebium : Sed his toterandis atque vincendn prm-
cimam semper jvstorum (uisse virtutem , dum per om-
nia tentamenta patientes, setnper invkti, tanto (orttus
vincerent quanto gravius per tultssent. A^iud Rullnum
lib. V, cap. i, in hisioria martyrum Lugdnnensium :
Ex ipsa quippe sanctorum patientia smvtor as cottten'
tionis raites accendebatnr, et velut pudore qtwdam f/i-
tigabantur, quia maior inesset cruciatis quam cructantt-
bus virtus.

Digitized by

Google

247

DIVI CTPRIANI

S48

torquerentur in servis Dei jaro non membra, sed A esl. Hic est agon qiiem propheta Esaias ante pr».

vutnera. Fluebat sanguis qui incendium persecntio-
nis extingueret, qni flammas et ignes gchennx
glorioso cruore sopirct. quale illud fuit spectaculum
Domino , quain sublime, quam magnum, quam
Dei oculis sncramenlo ac devotione militis ejus ac-
cepium, sicut scriptum est in Psalmis, Spiritu sancto
loquente ad nos pariter et monente : Preiiosa e$t in
compectu Domini mort juitorum ejus (P$aL cxv, 15).
Pretiosa mors lixcestquaiemiiimmoriaHiatem *^ pre-
tiosui sanguinis <^ quae accopit coronam de ^ consum-
maiione virluiis. Quam Ixlus illic Ghrislus fuit ! quam
libens in tnlibus servis suis et pugnavit ct vicit pro-
teclor fidei, et dans credenlibus tanlum quantum se'
ereditcapcrc qui sumil! Cerlamini suo adfuit, prx-

dixit diccns : Non putiUum vobis e^tamen eum
hominibus^ quoniam Deus prastat agonm {Isa. vii, 15)?
Et, ut oslenderetquis hic agon rutums esset, addidit
dicens : Ecce virgo in ulerum ^ aecipiel et pariet
filium^ et vocabilis nomen ejus Emmanuel(lbid.H), Hic
estagonfidni nostras qua congrcdiinur, qua vincimus,
qua coronamur. Uicestagouqucmnobisostendit bea-
tusPauIiis aposiolus, in quo oportet nos currcrc etad
coronam glorise pervenire : Nescitis, inquit » quia
qui in stadio currunt^ omnes quidem currunt, unus ro-
men accipit palmam ? Sie currite ut occupetis. Et iUi qui^
dem ut corruptibilem coronam aecipiant, nos autem incor-
ruptam ^ (i Cor. ix, 24, 25). Item suum certamen ostea-
dens, et hostiam se Domini cito fuiurum esse prom titens.

liatores atque assertorcs sui nominis ereiit, corTO' J{Si\t lEgojamlibor^ et tempus instat assumptionis nuw.

Loravit, animavit. Et ^ui pro nobis mortem semel
vicit, semper vincit in nobis. Cum vos. inquit, iradi'
derint^ noUte cogitare quid loquamini : dabitur enim vobis
in ilta hora quid loquamini. Non enim vos eslis qui lo^
qmminif sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis
{Matth. X, 19, 20). Documentum rei prxsens prxlium
prxbuit. Vox plena Spiritu sancio de mariyris ore
prorupii ,- cum Mappalicus beaiissimus inier crucia-
tus suos proconsuU diceret : cVidebis cras agonem. >
Et quod ille cum virtutis ac fidei tesUmonio dixil,
Doiniiius implevii. Agon coelestis exhibitus ^, et
Dci scrvus iu agonis promissi certamine coronatus

Bonum agonem certavi^ cursum perfeci^ fidem urvavi.
Jam superest mihi coronajustitiai, quam mihi rcddet Do^
minus in iUa die^ iUe justus judex^ non solum autem
mihit sed et omnibus qui diligunl adventum ejus (U 7tfti.
IV, 6-8). Hunc igitur agonem per Prophelas aiite prae-
dictum, per Domiiium commissum, per Apostolos
gestum, Mappalicussuo et collegarum suorum noroine
proconsuli repromisit. Nec fefellit in proroisso suo
vox fidelis : pugnam quam spopondit exhibuit, et
paimam quam meruil accepit. Istum nunc beatissi<*
mum martyrem, et alios participesejusdem congres-
sionis , miliies et comites in fide stabUes, in dolore

LECTIONES VARIANTES.

■ Pretiosa vis sanguinid Corb.
*» CoroDam Dei Bod. 5. Pem.
*> AKOuecoelestis exhibiiionis Voss. 2.
Bod.U

Exhibitus est ^

<t Utero Thu. Foss. Bod. i, 2. et Adv. Jud.

^ Inoorraptibilcm Voss. 2. Bod. 1.

' Ego jam Iromolor Bod. 3. Delibor Foss. Corb.

STEPH. BALUZll NOTiE.

Jam non membra. Sic supra, in epistola ad
Donatum, p. 5 : Jam non membra , sed vutnera. Am-
mianus Marcelllniis lib. xxix , enarrans lanienam
exercitam in Diogenero querodam ut verba phicemia
principi loqiieretur, ait illuro, cumposnisnon sufice-
rent niembra , vivum combtisturo. Idem lib. xiv, lo-
qiiens de fiiisebio quodam misere cruciato ait illum
iti evlsccratiim ut crnciatibus membra deessent. Sanc-
lus Ambrosiiis in libro i de Virginibus , loquens de
marlyrio sanctne Agneiis : Fuitne in iUo corpusculo
vulneri locus! T. Livius lib. iv, quid jam integri esse
in corpore loci ad nova vuinera recipienda? Justinus
lib. II : Velnt a singutis membris ptsnw exigerentur.
Eleganter varia illa tormenloniro et cruciatuuro ge-
iiera descrtbuntur in libro i Silii Italici :

Non Ignes, candensque calybs, nonverbera passim
Iclibus innumeris lacerum scindenlia corfms,
Carnificesve manus, penitusque inFusa mediillis
Pestis, et in medio luceutes vulnere flammse
Cessavere.

Spectaculum Donuno. Codices sancti Aruulphi et
Carnotensis habent Domini.

Ouam Itetus iUic. lidero codlces pr:treriint t/i iUis.

MappaUcus. Kalendariuro Cartliagiiiiense cditum
a Mabillonio : xiii kalend, maias martyris Map-
pnlici. At iii Marlyrologio monastcrii Einsidlensis
edito ab eodem Mabillonio esi xv kal. maii , uti
etiam in antiquis martyrologioruro scriploribus.

gincturo Cyprianuin fuisse sepuliiim in loco qui
appalia vocaturscribit Viclor Vilensig lib. i, cap.5,

Prcedixit. Veteres editiones Manutiana anti-
quiores et quaedam vetera exemplaria praererunt
pronuut.

Acdpiet. In qiiibiisdam codicibus antiquis scri-
ptum est eoncipiet. Sic etiam editiones qu£ pracces-
serunt Erasmicaro.

Coronam glarice. Ex Epistola i beati Petri, Per-
cipietis immarcessibilem gloriw coronam, Hic Cy-

Sriani locus varie legitur In anliquis codicibus.
juidaro enim habentcoroRoiii^/orfVv^alii ^loriainco'
rowB. Hanc discrepantiam invexit audacia librario«
rum. Bonain leciionero habebat etiani liber Flori.
Apud Cassianum lib. w , cap. 5 , lego coronm gloriam
J) pro quo forlassis reponendum esset coronam glorice.
Ut occupetis. Postea sequebatur in quibusdam
vetuslis codicibus et editionibus : Omms autem qui
agonixat in ommbus continens est. Scd cum segincn-
tuni illud noti inveniaiur in muitis codicibiis, desit
aulem in ediiionibus Manutii ctMorellii, cum videam
liiinc ipsuro Pauli locum descriptum in libro teriio
Testimonioruro cap. 26 absque iilo segroento , rur-
suro non haberi in Epistola ad Fortunaturo de exhor-
tatione roartyrii in opiimis et vetustissiinis exenipla-
ribus , expunxi ubique , quia existimo addiium fuisse
a qiiodam studioso ex Epislola Pauli , ubi exlat. Sic
in pluribus Cypriani locis addita smit segmenla ex
libris sacrae Scripturae quoe omissa putabant ii qui
illa addiderunt. Vide annontationes Erasmi in liunc
Pauli locum.

Ejusdetn eongressionis. Codex sancti Arnulphi
habet eonsennonis, Carnoteiisis consensionis vei con*
gressionist

Digitized by

Google

249 RPISTOU IK. ^ 250

paiientes, in quxsiionc viclores ui coeteri qnoque A pureas. In coelesiibus castris et pax et acies liabeitl

seclemini et oplo pariter et cxhorlor ; ul quos viu-
culiiin conressionis et liospitium carceris simul juuxit
jungai etiam consummatio virtutis et coroiia coeles-
tis, ut lacrymas niatris Ecclesix, quas plangit ruinas
ei funera plurimorum, vos vcslra l^tiiia tergeatis»
et ca!terorum qiioque stanliiim (irmitatem vestri
exempli proTOcatione solideiis. Si vos acies vocave-
rit ', si certaminis vestri dies venerit, militate for-
tifer» dimicate constanter, scientes vos sub oculis
praeseDtis Domini dimicare, confessione nominis ejus
ad ipsios gloriam pervcnire ; qui non sic est ut scr-
vos suos tantum spectet, sed et ipse luctatur in nobis»
ipse congreditur, ipse in certamine agonis nostri et
coronat pariter et coronaiur. Quod si antc diem cer-
lamiois vesiri, de indulgcntia Domini, pax supervene- B
rit, vobis tamen maneat voluntas integra et con-
scientia gloriosa. Nec contrisietur aliquis ex vobis
qoasi illis minor sil qui ante vos torinenta perpessi,
vicio et calcato sseculo, ad Dominum glorioso ilinere
veDenint. Doroinus scrutator est renis et cordis, ar-
cana |ierspicit et intuetur occulta. Ad coronam de
eo ^ promerendam sufQcit ipsius lestimonium
sotum *^ qoi judicaturus est. Ergo utraque res, fra-
tres cbarissimi, sublimis pariter et illustris : iila secu-
rior, ad Dominum viclorije consummailone prope«
rare ; bxc Ixiior, accepto post gloriam commealu
in Ecclesix laude florere. beatam Ecclesiam nos-
tram» quam sic honor divinae dignalionis illuminaty
quam temporibus nostris gloriosus martyrum sanguis

flores suos, quibus miles Cliristi ob gloriam corone-
tur. Oplo vos» forlissimi ac beatissimi fratres, sempcr
in Domino bene valere et nostri meniinisse. Yuleto,

EPISTOLA IX.

(Erasm., ni, 14; Pamel., x; Aig., Baluz., Paris., ix;
Oxon., Lips., XXI.)

AD CLERUtf, DE QUIBCSDiM PRESBTTERIS QUI tEMERB TA-
CEM LAPSIS DEDERUNT, MECDUM SEDATA PERSECUTIO-
NE ET CITR^ CONSCIENTIAM EPISCOPORUN.

Argumentom — hujus EpiHolce habes infra in hcec
verba^ Epiitola xiv : c PresbyleriSf inquit , et diaco^
nibus non defmt sacerdotii mgor, ul quidam^ minus
disciptince memores et temeraria festinatione prasci*
pites, qui cum lapsis communicare jam cceperant^
comprimerentur, >

I. Cyprianus presbyteris el diacpnibus fratribus sa«
lutem. Diu paiientiam meain lenui, fratres cliarissi-
mi, quasl verecundum silentium nostrum pronceret ad
quietem : sed, cumquorumdam immoderatael abrupta
pnesumptio tetneritaie sua et honorem mnrtyrtini et
confessorum pudorem ei plebis universdc tranquilliia-
tem turbare conetur, tacere ultra non oporiet, ne ad
periculum et plebis pariter et nostrum taciturnitas ni-
mia procedat. Quod enim non periculum metuere de-
bemusde ofTensa Domini qiiando aliqui de presbytcris,
nec Evangelii nec loci sui memores, sed neque lu-
lurum Domini judlcium iieque nunc sibi praeposituin

illuslrai ! Erat ante in operibus fratrum candida, nunc G episcopum cogitantes, quod numquam omnino sub aii-
facta est in mariyrum cruore piirpurea : floribus ejus tecessoribus faclum est, cum contumelia et coa *
iicc lilia ncc rosx dcsunt. Certent nunc singuli ad tempiu pra'positi totum sibi vindicent?
utriusque bonoris ampli.ssimam dignitatem.Accipiant 11. Atque ulinam non prostrala fratruin nostrorum
ccrouas vel de opere candidas, vel de passione pur- salule sibi omoia vindicarent! Contumeliam episco-

LECTIONES VARIANTES.
" Provocaverit Oxon, ^ Dei Oxon.

STEPH. BALUZU NOTiE.

Voluntas integra. Hicronymus, lib. ii adversus Jo«
linianum : In martyre enim voluntas, ex qua ipsa
wors nascitur, coronatur. Vide nOlas ad epistolam Lii,
in verbo passus est.

Adcoronam de eo. liilcni codices babeiit ad coronam
Dfi. Sic etiani qnxdain cditiones.

Fratres charissimi, Codex sanctl Arnulphi, fratres
dilectissimi,

Accepto commeatu, Id est indulgentia perma-
nriidi in bac vita, iiti recte explicat Rigallius in
librnin Tertiilliani de Fugn in persecutione.

Pax et acies, In libro de Zelo et tivore p. 960 :
llabet et pax coronas suas. ^* Et in libro de Opere et
eleemosynis^ p. 246 : In pace vincentibus coronam can^
didam pro operibus dabil , in persecutione purpuream
pro patiione geminabit, Iii libro de exhortatione niar-
tyrii .nd Furtunatuin p. 274 : 1 n persecutione militia^
in pnce contcientia coronabitur. Hieronymus in Epi-
stola ad Furiam de Viduitate servanda et in Epi-
slola ad Heliodonini de laude ViUc solitari:i! : Virgi-
pum liliA el martyrnm rosas. Idem in vita Malclii mo-
naclii : llabet et servata pndicilia mailyrinm suum»
Saiictus Aiiibrosius in Epistola ad binipliciaiium :
Sunt nobis quoedam el in pnce prcelia et in betlo pux.

Opio vos., U£c desiint in libro Oirnotciisi.

Erist. IX. — Inscripiio i?lius ejjistola», ctijusmodl

istic ponitur, descripiaest cxcodicenostro Fossatensi,
cx vetere Viciorino, ex Michaelino, et ex cditiono
Spirensi, tum etiain cx veiere Veiict;i. Pessiinuui
iilius summarium |>osuerunt Angli in inarginc.

I. — Patientiam tenui, Arcadius et Hoiiorius Iniperalo-
reslib. xivCodf. Theodos.^dn desertoribus : Ut iu hls
patientiam tenemus.
D Aliqui de presbyteris, Angli putanl bic agi de quin-
que presbyleris seditiosis ; de quibus videiidx iiotx '
iioslrx ad Epistolam xxxviii.

Antecessoribus noslris. Iiifra , Epist lxx , nd episco-
pos Numidas : Senienliam nostram non novmn promi-
mus^ sed jam pridem ab antecessoribus noslris sla^
tulam, Non agitiir islic dc episcopis Carlbaginicii-
sibus anlecessoribus Cypriani , sed in iinivcrstini dc
episcopis qui ecclesiam Africanam giibernnverunt
anie Cypriamim , de sepluaginia ninitniin episcopis
quos interfuisse concilio habilo sub Aj^iippino docet
sanctus Augustinus iii libro de unico Bnptismo con-
tra Petilianum et lib. iii de Baptisnio conira Dona-
tistns cnp. 12.

II. — Pro»/rfl/a salute. Ita omnia fero vetera exein-
plaria ct editiones omncs anle Manuliaiiain, iu qua
scriptum est conlra frnlrum nostrorumsalutem. Sed
haiic lectionem ego non rc|)eri nWi in duobus anti-
quis. Rcinbartus maluit veterem lectionein. Eain
porro adjuvant lixc verl>a in Epistola xi, p. li„ Pef- j

Digitized by VjOOQIC

ttl

DIVI CTPRIAm

«5t

pstas noslrl dfssimtiUire cft ferre possem^, sictrt A Jus communfcaiionis faccipiant, nmie cmdo tempore.

dissimnlaTi semper et perluii. Sed dissimolandi mmc
locns hon est quafido decipitur fraternitas nosfra a
quibnsdam testrom» qui, dum slne ratione restituendx
saliuis plausibiles cssc cupiunt, m»gis Inpsis obsunl.
Summum enim deiictiim esse quod persecuiio com-
mitti coegtt, schlni ipsi etiamqal commi^runc» cum
dixcrit Dominud et jadex noster : Qui me confei$u$
fuerii cwmn hominibM^ et ego illum con^iebar evram
Putre nm ^t iit cmli$ mI. Qui autm me ne§a9erii, et
ego iilum negabo (MaUh, x , 32,^3) ; et iienmi dixeHt :
Omnia peccata remittentur fiiii$ hominum et bia$phe-
micB^. Qui autem bl(t$phemaverit in Spiritum ^ ian-
ctum, non habebil ^ remi$$am^ $ed reu$ e$t mterni pec-
cati{Mare, iii,28,29i); item beatus ApOslolusdlxerit:

persecuttone adhuc persererante, nondum restittita
EccIesisD ipsius pace, ad communicafioncm admittun*
(nr ct offertur nomen eorum,et, nondum pcenifen-
•tia flcta , nondum exomologesi facla , nondam manu
eis ab cpiscopo et clero imposiia, Cucharistia illtft
datur, cum scriplum sit: Qui ederit panem aui Hbe"
rit callcem Domini indigne^ reu$ etH eorpori$ ei semgui^
nh Domini (I Cor, xi, 27).

fU. Sed nunc illi rei non sumt qoi minus ScripCnrag
legem tcncnt. Cmntautemrd qul proifsnni ' et hnpe
fratribus non soggeruiit, ur, instructia praBposilfs, Ta-
dant omnla cum Dei timore et cum d;jla ab eo et
prxscripia observaiione. Cxponunt deiiidc Invidfac ^
beatos martyres, ei gldridsos servos Dci cum Del sa-

Non pote$ti$ calicem Domini bibere et calicem dosmo- B Cerdole commlllunl, ul, CUm itll memorcs loCl no-

niorum, Non pole$ti$ men$<B Domim commwiicare et
men$ce dcemoniorum (I Cor, x, 20, 21). lldGC qui
subtrahii fraiributf nostris» decipit miseros; ut
qui possunt, agentes peeniientiam teram, Deoque
pairi ^ et miserieordi precibns et operibtfs.sffis sa^
tisfacere, seducaniur ut magis pereant, et qui erigere
se possent, plus cadant. Nam, cam in minofribus peC'
caiis agant peocaiores pcenitentiam {osto tempore,
et, secundtim dieeipHnge *' ordinem, ad exomologesim
veniaot) et per manus impoeitioflem episcopi et cleri

trl ^ ad me lliteras tlirexerinr, et potierlnt tnnc desf-
deria srra etamlnarl et paccm qtiando Ipsa ante matcr
nosira Ccclcsfa paceni Je misericordia Dominl prior
sumpscrlt, et nos dlvina protectio reduces ad eccle-
slam snam fecerit, fti, snbtato honorequemnobls beafi
martyres com confessorlbus scrvant, contempia Do-
mitti lege ct observatlone quamildem martyresel
confessores tenendam mandant, ante extfnctum per-
secutionis metum, ante rediltim nostrum, ante ipsam
pene martyrum excessum, communlcenicum lapsis

LGCTIOSeS VARIANTGS.

* Contumeliam..
k Hominum. Qtil

;um Oxon.
item Bod. 2.

EbprBod. l.NC.\,

Legem tenuerunt, rci aulem qui praesunt Ar. Bod.
l.Lam. NC. 1.

Cs ExponuQtde invidia Lam. Ebor. NC. i.
* V*,-... -o-.w v^ -"> vn-^ ^ Memores legis nosirae Uun. Bbor. NC. 1. Bod. t.

OTGI^H. B.^LUZH NOTiE.

^ Blasphemaveril SpirHum Oxm.
^ Non nabet Ar. Ebor. Lam. NC. i.

$ectttioni$ infe$tatione pro$trati; et Gpistola xxxvii ,
p. 50, Per$ecutitini8 tempe$tate pro«rrnn. Oplalus Mile-
viianUs lib. i t Per$ecutio nonnuUo$ fune$tam proUfn*
vit in mortem. Lambinus pulat .nptid Ciceronem in
Caiilinaria secuiida legi dei)ere : Jacel itle nitnc pto-
$tratu$que e$t, Gt mox ail : Plu$ enim e»t pfotttatnm
es$e quam jacere, Quae scntentia Lambiili COnvenit
cuin his verbis Cypriani ex GpistOla xl, p. 54 : Nemo
jaceniei pro$lernat et deprimat.

Sed reus e$t. Pro bis in vetustiore libro Reml*
ginno scriptum est, Neque hie neque in tfenluto, miod
sutnpium esl ex capite xn Gvatigelii s^undtim M.it-
tlia^um. Hicroiiymus In Gpfstola ad Mateellam de
bl:tspliemia in Spiritum saiictum : Probet itaque Notam
tianu$ aliauem de hi$ qui $acrificare dothpulsi $unt ante

pro eo quod isiic scriplum est, mi$€ricordi^ veterc^
edlliones ante Manutianam pncferrc ad mi$ericor-
diam. Qoaia lectionem reperi etiam In codice Fossa*
toiisi, in Conipendiensi vetere, et in recentiore Re-
niiglatio. Vcius Yiclorinus habet nirainntie lectionem.
Glenim ctiin in illo scriptum prtmo luisset mi$eri'
cordi t addltuin est supra lineam vet ad mi^ericor-
diam.

^*^ Offertur nomen eorim* iianc iectioffero, qiMi cM
vtilgata, habeiit quiiiquc libri veleres. iu duobus aliis
legitur, offeruntur nomina eorum ; in Fiixensi pro no*
mme eorum. Alii quatuor et editio Manutii, offertnr
nomine eorum. lt\3ignisestlocus Tcrtultiani in tibro
de Monogamia, ubi agens de muliere juncta viro,
qoem repudiare iior potest , ait : Enfmdefo el pro

tribnnal fudicie te$pondi$$e omnh qua [n Etangelio f^ ^^in^^ gj,^, ^^^f ^^ ^^r^g^^'^ i^^^^ adpo$tulat ei,
..,;.,. ^-, ... . ip.n. n^ ..A. R../..W ...«..„. ^^ .^ ^.^ re$urrutione can$ortmn, et offert annui$

diebtt$ dormitionin eju$. Vide scholia Jacobi Biliii ad
Orationem Gregorii Naxianzcni in Umdem C4e$arii
fratris ei dtMerlnlioitem v Cyprianicam Henrict Do-
dvrelli« Vide eiiam lom* ii Capt/niarfnm, pag. Iii9.

if r»p(a sttifl non a Filio Deiy $ed a Beeltfbud principe
d(emoniorum e$$e profecta , et lune poterit approbare
irremi$$ibitem in Spiritum $anctum e$$e bla$phemiam.

Mi$ero$. Codex Fuxciisis, inridcente$. Id quod
dicturus sum non perilnet ad explicationem loci
istius Cyprianici : dicam lamen propier hanc vocetn ,
qua signiiicaninr eilam miseri npiid Ainniianum Mar*
cellinum. Scribit ille iii llbro xxvnt, Valeminiantim,
homincm propalatn ferocem, Ititer Iniperandi etor-
dium duos homities niiiiimc malos, Dioclein vldeticct
cx Comiio largilionum Illyrlci, et Dlodoruin cx
agcnle in rebus , jussisse occidi. QtiorWm memoriam ,
intiuit Marcellinus , apud Mediolanum colente$ nunc
quoque Chtisliam , locum ttbi $epulti $untad inilocenle$
anpellant. Gt inox eos ut marlyrcs ait tiultos fuisse a
cliristianis.

Agente$ ptenitentiam. Multum variant In hoc loco
tetera exemplaria. Eco amplexus sum leciionem
qure m\hi visa cst melior. lllud interim admOiieo ,

Hl.— Memore$ bci. Ita codex Fuxensis ct cditio.
Mnnutlana. Superiores editionesJet plures libri veiercs
in edilione Anglicana Inudati fiabcnt tegi$ no$trw.
Alqtic hanc lecllonem magis probnl Gronovius in ca-
pile U observationum suarum in Scripioribu$ ecclC'
$ia$tici$. et ait Cyprianum hic Intelligcre evangdi-
cam legem, a qun arcessit dlsciplinam ecclc>iasii-
cani ; ct ut ostendnt opinioiiein suam essc boiiain,
afferl hnnc tocum ex Cpistola scquenli, iii qua sic
iegllur:///! contra evangelicam legem^ ei iwox alia
qii:i*dam loca simiiia cx quibusdaiu :iliisGpistolis.

Domini iege. Iii libro' Beccciisi Scnptum cst,
Contempta dominicas legi$ ob$ervatione.

Digitized by

Google

ttS EPISTOIA X. m

ei offerant el fiuebftristiam tradanl , qoando, eiiamai A mini compellit, fortisfiiml ae I>ealiss1mi fralres, ad-

luartyres per eaU»rem glorioe Scriplaram miniu con»
t^mplantes % pliis aliquid cuperent, a presbyieris
eldiaeonift sim^gereatibus admoneri deberenl, sictfl
semper in prasterituin faetom est.

IV. Casligare nos ilaqtie divina censura nec noeti-
liosdesiDitnecdiebttS. Prastcr nocturnns enim visiones,
per dies quoque impleior apud oos Spiritu sanoio pue-
Torum innoceus «las» quo: in ecstasi Tidet ocults el
aoditet loquiinr ea quibus nos Dominus nonere el
Insiruere dignaiur. Ei audietis omnia quando ad vos
reducem me Domirius fecerit, qui ut secederem jussit.
Interim lemerarii ^ et incauti et tumidi quidam in-
lef iroSf qui hominem non cogiiant, vel Deum limeant,
scientes, quoniam si ullra in iisdem perseveraverint,

roonere vos litieris nostiis ni a qnibus (nm dcvote ct for''
titer servatur fides Domini ^ , ab iisdcfn lex quoque
etdisciplinn Domini reservetur. Nam,cam omnes ufi*
liies ^Gbristi eustodire oporieat praecepia impeniturfs
>^ 8ui,ium vos magis prseceptis ejus obiemperare pfiis
convenit, qui exempittm cscterb faeii eslis ei virdttis
et limoris Dei. Et credlderam quidem presbyteros et
diaconos qui iiltc praesentes suni fiionere tos et fu-
struere plenissime circa Evangelii legem, sieut \n prse*
lcritum semper sub aniecessoribus nostris faetsm est,
ut diaconi, ad caroerem commeantes, niartyrom ' de-
sideria consiliissuis et Seriptorarom prseceplis gubet-
narent. Sed nuiic cum maximo animi dolore cognosco
non tauium illic vobis non suggeri divina pr»oepi8,

uiar ea admonilione ^ qua me uti Dominus ju- g sed adhuc potius impediri s, et ea quae a vobls ipsiS

bet^ ul inierim prohibcanlurofferre* actorieiapud
iMei apud eonfessores ipsos et apud plebem univer-
saM causam suam ; cum, Domino permiltente, in si-
nuni malris EcclesiaB recolligi coBperimus. De hoc ad
martyres eiconfcssores etad plebem lilteras feci, quas
utraque vobis lcgi mandavi. Opto vos, fratres cbaris-
simi acdesiderantissimi, in Domino semperbenevnlere
el nostri roeminisse. Yalete. *

EPISTOLA X.

(Erasm.) ui, 18; Pamel., vt; Rig., Bahiz., Paris., x;
Oxon., Lips., IV.)

MJb M ARTVRBS BT GOIVPBSSORBS QU1 LAPSIS PETieaUIfT
PAC6M DARl.

et circa Deum cauie et clrca sacerdotem Dei hosoriflce
Ount, a quibusdam presbyteris resolvanlur« ^ui nee
timorem Dei nec episeopi Iionorom cogitantei ( com
vos ad me liiteras direxerilis, quibus eianilnari desi-
deria vesira et quibusdam lapsis pacem darl pcstulatis
cum, persecutione finita, conveuire in nnom eum elero
et recolligi coBperimus), illi, contra Evangelii legem»
coiitra veslram quoque honorificam petiilonem, ante
actam poenitentiam, ante exomolngesim , gravisslml
aique exiremi deiicli faciam, anie manum ab eplscopo
elciero in pcBnitentiam impositam, offerre prolllis
et Euciiaristiam dari, id est, sanclum Domini cor-
pus profanare audeant, cum scriptum ait : Qui ederU

panem muI biberit calieem Domini indigne^ reu$ eril eor'
Argumentum — kujus Epxitolce habe$ infra in C pm$ et $auguim$Dotnini(lCorkXU%l),

htee verbat Epistola xvi : f Cum comperissem eos qui
sacrilegis conlactibus manus suas atque ora maculas-
$ent, vel nefandis libellis nihilominus conscientiam pol-
luissent, exambire ad martyres passim, confessores (luo-
que imporluna et gratioea deprecatione corrumpcre, ut
$ine discrimine ei esMmine singutorum darentur iibello-
rum mHUa^ contra Evangetii tegem^ litteras feei quibus
martyres ei confessores consilio meo quantum potsem
ad Dominica prcecepta revocarem, >

I. Cyprianus martyribuset coiifessorihuscharidsimis
fratribus salotein. Sollicitudo loci nusiri cl timor Do*

IL Et lapsis qnidem polest in hoc venia eoncedl.
Quis eiiim non mortuus vivificarl proporet ^? quls non
ad salutem soam venire feslinet? Sed praBposiiorum
est prxcepium teuere , et vel properanles vel igno-
ranies insinicre, ne qui ovium pastores esse debertt
lanii flani. Ea enim concerfero qu» in pemiciem vcr-
tatit, deciperc est ; nec erigilur sic hipsus, sed f>er Dei
offensatn mngis impcllitur ad ruinain. Vel ex vobis
itnqtie discanl quod doccre debuerant. Petiliones ei
desideria vestra episcopo servent, ct ad pacem vobis
potentibus dandam maturum eipacntuin tcmpus ex*

LECTIOiNES VAUIANTES.

« Honestos milites Veron.
f Gonvenientes martyres Yer.
s Inveniri Corb. Impr.
t» Viviflcari opiet Corb.

* GoDiemplantes cootra legem Bei Oxon LegemDo- D
inini Ltpi.
k luterim morari Foss. VicU Micn.
<: PerseveTaveriill vitare adniouiUonein Mss.R.
d Domino o^ron.

STEPH. BALUZH NOTiE.

IV. — ^i/mdnf/f(m#. W e»t suspensimiis censiirn , ui versionrm dd Epiphanium in
interpretatur Baronius liunc Cypriaui locum refe-
rens.

Epist. X* — Inscriptionem hnjus episfoto; (alem
posiiimus qualem reperimiis in pluHmis auiiquis
cxemplarihus et iii vetustioribus edilionibus.

I. — Fralres, Aniea legebatur mtirtyres , qiiod non
solet Cypriniius. Ego cinendavi ex vetcri tibro sanCti
Michaelis in perictilo niaris. Nam eliam lii hnc ipsn
Epislola Cyprianus ad eos scribiens ait, ftirtissimi el
eharisnmi fratre$.

Ab episcopo et clero, Sic etiam irt Epistola se*
quenti. Ei;o non sotos eptscopus imponebat manuili
lapei» wi fiteMam fikleaiiabttt^ VkleKMavllaulfflad-

hieresi ux,, qute est

Novntinnoruni.

Offerre \iro itlis. Ita vcteren libri el vciercs
edltiones. Quo ctiam inodo scriptutn esl in Epistola
scquenli. Mnnulius posuit offcrre lapsispacem, Mo-
relllus, en mUtailon(^ insupcrhabita , fetinuit vcie-
rem leftioneni. Kigaltius sequi in^liiit editionetn
Msinutii* Aiigli reposuerunt veterem. Reinliarlus se-
cuius est editiones Manutii et Rigaltii. Sic se habent
hOTninuin ingenia.

II. — Preperantet, Slc In Epistola sequenti t Prope-
raudum tamen non puio, nee incaute nliquidet festt^
nanter agendum, Epist. xii, Temeraria festindtione rfe-

'Digitized by vZjOOQIC

255

speclenl ». Ante est

DIVI CYPRIANI 25G

a Domino pacein ^ mn- A petitio invidinm nobispQSlmodumcumulet. LaiceDim

palel quando dicilur, c ille cum suis, > etpossunt nohis
viceni et triceni et nmplius oirerri qui propinqui et
affines et iiberti ac domesiici esse assc?erentur ejus
qui accipit e libellum. Et idco peio ut eos quos ipsi
videiis, quos noslis, quorum poBnitentiam salisfactio-
ni proximain conspicitis, designetis iiominaiim !i-
bello, ei sic ad nos fldei ac disciplinas congruentes
litlcras dirigalis. Opiovos, fortissimi ac dilectissimi >^
fratrcs , in Doiniiio sempcr beiie valere et nostri
meininisse. Valete.

EPISTOLAXl.

{Erasm., ni, 16 ; Pamel., xu ; Rlgalt., Baluz., Paris., xi ;
Oxon.,Lips., xvu.) .

AD PLEBEM.

Argumbntum — hujutquoque Ephtolm habet $mpedicta
Efn$i. XIV : f Plebi quoque, inquit, ipm^ qiumtuni
potmmut , animum compotuimut et ut in euletias-
tica ditciptina tervarentur inttruximut. >

L Cyprianus frairibus in plebe consislentibus salu-
tem. Ingemisccre vos et dolere ruinas fratrum nos*
trorum cx mc scio, fralrcs charissimi, qui el ipse vo-
biscum pro singulis ingcmisco pnrilcr ct dolco, ct
pntior ac scntio quod beatus Apostoliis dixit: Qtiis in»
prmatur, Inqiiil, el ego non infirmor ? qnit tcandatiza'
tur, et ego non uror? (II Cor, xi , 29). El itcrum posuit
in Epistola sua dicens : Si patitur membrum unum ,
compatiuntur et cxtera membra; et ti lcetatur membrum
unum, collmantur et cmtera membra (I Cor. xii, 26).
ratis. Audio enim quibusdam sic libellos fieri ut** di- ^ Compntior crgo ct condoleo de fralribus nostris qui ,
catur : t Gonimunicet ille... cum suis, > quod numqiinin Inpsi el perscciilionis infcslalionc prosirali , pnrtcm
omnino a mariyribus factum esl, ut incerta ei caica nosirorum visccrum secum trahentcs, parem dolorcin

LECTIONES YARIANTES.

«Servent, ad |)acem... expecianies Ar. Lam. Ebor, d Consenserinl ilr.Iam. Bod. 2.
■^ V \^ . ® Sollicite petenlium desideria.

J> ADomino pacem Oxon. ex cod. Lam. Ebor. NC.i. t lliaut Kraiificent Ar. Kbor Lam, NC. i,
mt. R. Bod. i. Fott. Corb. AnteDomini pacem Imp, « Acceplt Imn. E6or. NC, l.

« fracUWlur Ver. ^ h Fidelisslml Ver.

STEPH. BALUZII NOTiE.

Ante ett, Ita vetercs ediliones ante Nnnuiiannm. tatitfactioni '** proximam , qiKT omissn sunt ctlam in
Angli novam lectioueni , qunin non alibi rcperi, Fuxensi. En vcro defiiissc in Veroncnsi annolatnni
invexerunt. Edidcrunt enim , A Domino pacem mater, est iii innrgine cxeinplaris inci editionis Manuiianas
omissn voce Aii/tf. Ui imlc colligi possii Itignliium , qui usiis est exctii-

Vettra detideria. Codex Fuxcnsis, vettram pe- 1^ plnri ejiisdcni ediiionis in qiio exstabnnt cxdem vn-
titionem. ^ r\x lectioiies qnx liabenlur in meo, illius exeinpln-

IIL — Impudeniia. Idem codex et Vcronensis, ab
impudentibut quibutdam. Sic ciiain scriptum vidi in
libro sancti Oionysii nemonsis.

Inviotata, Idem' codex Fiivcnsis, immacutata.

IV. — Communicet ille. Cnjiis nomcn hic positum
erat. Olim,|ut paiet ex libro diurno pontiilcuiii ftonin-
norum , ex Hieronymo , Cnssiodoro, et aliis locis,
sic indicabaiit nomina eorum quae scribenda erant.
Sequens aitas posuit lilteram N, omissa vcieri for-
mula.

Incerta et cieca. Ea lectio certa est. Et tamen
quinquc libri veteres et veiustiores editioncs habent
incerta et certa. Sic audacia librarioriim induxit mul-
tos errores in lucnbrationes meliorum scriptoruin.

Satitfnctioni proximnm contpicitit. Ita vetcres libri
et veteres editioncs. Rigallius scripsit, quorum
pienitentiam tcitit. Quod cgo puto illum accepisse ex
codice Veronensi, in quo, haud diihic ncr incoi^itnn-
tinm scriploris , omissn crant hn^c diio voCabula,

ler prior sumat, tunc secundum vesira desideria
de Clioruin pace tractetur <^.

III. Et quoniam audio, fortissimi cl charissimi fra-
tres, inipudentia vos quorumdam premi el vere-
cundiam veslram vim paii , oro vos quibus possum
precibus ut, Evangelii memores et considerantes qua;
et qualia in prxteritum aiilecessores vcstri martyres
concesserhit ^, quam solliciti in omnibus fuerint,
vos qu«que solliciie et caute peteniium desideria «
ponderetis, utpote amici Domini ct cum illo postmo-
dum judicaturif inspiciaiis et actum et opera et meriia
singulorum , ipsorum quoque delictorum genera ct
qualitaies cogiteiis, ne, si quid abrupte et indigne vcl
a nobispromissum vel a nobis factum fuerit, apud gen-
liles quoque ipsosecclesia nostra erubescere incipiat. B
Visitamur enimei castigamiir frequenter, etut Domiiii
mandata incorrupta ct inviolata permaneant admone-
mur. Quodquidcm nec illic apud vos cessarc cognosco
quominns plurimos quoque ex vobis instruat ad Ecclc-
&m diclplinam divina censura. lloc autem totuin po-
test fieri, si ca qux a vobis petuntur religiosa contem- *
platione modereniini, intelligentes et comprimentes eos
qui, personas accipientes, in beneficiisvestrisautgra-
tificantur ^ aut illicitx negotiaiionis nundinas aucu-
pantur.

IV. De hoc et nd cleruni et ad plebem liiieras fcci,
quas utrasque vobis legi mandavi. Sed et illiid ad di-
ligcntiam vestrain redigere ei emendare debetis, ut
nominatiin dcsiguetis eos quibus pacem dnri desidc-

ris auctoriinic dclcvisse has voces in sua editior.c.
Anicli reposuerunl.

Epist. XI. — Ex hac Epistola collegit Rlgnliius
non taiiiuin clcricos, scd oliam laicos, tiim judi-
cnsse cum episcopo et Clericis de rebus gra-
vissiini moincnii, nempc de poBuiientia lapsoruni, dc
rccipiendis in Ecclesiam lapsis, de libeHis quos ipsi
impclraverant a martyribiis, dc pace lapsis a innr-
tvribus data. Conciliuin Carlhaginense iv, can. 25;
Ut epitcoput nuttiut cautam audiat abtque prwsciitia
clericornm ptebiumqne. Sic eniin legitur in veliislis-
simo codice ins. ecclesiae Urgellensis. Vide Epist.
xin, XXVI, xxviii et xxxi.

L — Ruinat. Rignliiiis ct editio Anglicana hnboiit
rtfiuaiii. Sed hiiic lectioni rcpugnant oniiiia veieri
cxemplnria et omnes editiones. Sic etiam vulgo so-
let scribere Cyprianus.

Qui et ipte ingemiteo, IIxc desunt in sex

antlquis codiclbus el in edilionibus qoaa atttecesso*

Digitized by VjOOQIC

S57 EnSTOLA XII. 258

nobis &uis viilneribus inlulernnt ; qiiibus polens est A rcfecenty in ** allumdenuo comniittat. Ncmotunlcam

diviiia misericordia incdclam darc. Propcrandum ta-
mcn non piito *, nec inrautc aliqiiid cl restinimler
gcrendum, ne, dum lemerc pax nsnrpaiur ^, divinx
indigtiaiiunisolTensagravius provocelur. Feccrunt ad
nos quibusdam beaii martyres liticras, pctcnles cxa-
minari desidcria sua. Gum, pace nobis omnibus a Do-
mino prius data, ad Gcclesiam regredi coeperimiis,
tunc ^ exaroinabuntur singula prieseiitibus et jiidi-
canlibus vobis.

II. Audio tamenquosdam de prcftbyieris nec, Evan-
gelii memores, ncc qiiid ad nos martyres scripserint
cogitanlcs, nec episcopo bonorem sacerdotii stii et
cailiedrx rcservanles, jam cum lapsis communicare
coepisse et offerre pro illis et Eucharistiam dare,
qiiando oporteat ad baec per ordinem pcrveniri. Nam, B
cum in minoribus dclictisqiiae nonin Dcumcommil*
tiiniurpoenitentia, agnturjnsto lempore, et exomo-
]ogcsis fiat inspecta vita ejus qni agit poenitentiam ,
ncc ad communicatlonem venirc quis possit nisi prius
liiiab episcopo et clero manus fueril imposita , quan-
to magis in bis ^ gravissimis et cxircmis delictis
caute omnia et modcrate, secundum disciplinam Do-
niini, obscrvari oportct?Quod quidcm nosiri « pres-
liyteri ct diaconi monere debuerani, tit commendatas
sibi oves foverent et divino magislerio ad viam de-
precandx* salutis instriierent. Ego plcbis nostne et
quietcm novi pariter et timorem, qui satisfaciione '
Dei ct deprecaiione vigilarent, nisi illos quidam de
presbyteris gratificanles decepi^sent.

m. Vel vos itaqucsingulos regite, et consilio ac Q
moderalionevestra, secundum divina praecepta, lapso«

scissam acciperc et induerc properct , ni/i eam
ab artifice perito sariam viderit ei a fullone curatam
reccperit. Aiidiant, quxso, paiienter consilium no-
strum 8 ; expectcntregressionem nostram, ut, cum ad
vosper Dei misericordiam venerimus, convocati coepi-
scopi plures, secundum Dominl disciplinam et confes-
sorum praesentiam et vestram quoque sentcntiam ^,
beatorum martyrum litteras et desideria exaroinare
possimus. De boc el ad clerum et ad martyres ct
confessores litteras Teci, quas utrasque legi vobis
mandavi. Opto vos , fratres charissimi ac desideran-
tissimi, iii Domino semper bene valere et nostri me-
ininisse. Vaiete.

EPISTOLA M.

(Erasm., m , 17 ; Pamel., siu; Rigalt., Baluz., Paris. xii;
OxoD., Lips., xxiu.)

AD CLRRUM, DB LAPSIS] ET GATECHUMENIS, NE TACII
EXEANT.

Argumentum. — Hujui etiam et $e(juenti$ EphtoUe
argumentum habet infra, Epist. x\y : f Poitmcdum
vero , inquit , cum quidam de lap$is , $ive $ua $ponte,
$ive aliquoincilatore, audaci flagitatione proruerent
»/ pacem $ibi a martyribu$ et con(euoribu$ promi$$anif
extorquereviolento impetu niterentur; de hoc etiam
bi$ ad clerum tiltera$ feci et legi ei$ mandavi^ ut, ad'
illorum violentiam inlerim quoquo genere mitigandam,
$i qui libello a martyribui accepto de $aiculo excedC'
rent , exomologe$i facta et manu m in poinileniiam
impo$ita; cum pace $ibi a martyribu$ promi$$a ad Do^
minum remitterentur^ > etc.

rum animos temperatc. Nemo adbuc imporluno tcm-
porc accrba poma decerpat. Nemo navem suam qnas- 1. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus sa-
satam ei perforatam fluctibus , priusquam diligenter lutem.MirorvoSyfratrescharissimiyad mulias episto*

LECTIONES VARIANTES.

• Quod quidem noslros Ar, Lam Bod. NC. 1 . Ebor.
f Tiroorem in satisfactione Ar, Lam. Bod. 1. 1. Ibor.
N.C.\.
8 Consiliiim roeum lam. Ebor. NC. 2.

^Properamus, dum taroen non putem Lmn. Ebor.
NC. 2.

^ Ne .si lemere pax usurpelur Ar. Lam. Ebor, Bod. 2.
N.C.i.

« Tonc onifait Oxon. ex M. R. 2.

(t Uoc majus in hfs Lam. Ebor NC, \ . Bod. 1,2.

STEPH. BALU2II NOTiE.

rtini Manuiianam. Exstant tamcn In multis libris ve- scripta ad clerum Capu». Quae leciio forfassis'diret
teribus. ansam existimandi c;inoncm 48, codicis canorum

III. — Properet. Ita Manutius et alii post eiim. Sup- t\ ecclesix Africanx , in quo agitur de plenaria

criorcs editiones liabenl po/e</.

¥a vestram quoque $ententiam. Iloc segmcntum, quod
c\siat in editionibus Manutii cl Moreilii, quod nos
etiain r<*pcrimiis in qu.^ittior libris aiilitiuis, retinnre
placuit. Pamelius expunxii, profossus se ita rnccre
quia nuspiam apiid Cypriaiium laiilum aiicloritnlis
p!cbi iributum reperiebnt itt scnlcnriam illi dicero
pcrmiltnt. Iii qtio falsum essc Pamdiuui liqtiel ct
liis qua; dicta sunt pniilo ante et ex pluribtis aliis lo-
cis sancti mnrtyris. Miror autcm Rigaliitim omisisse
lioc segmentuni in siia cdiiioiie. Miror ctiam Aiiglos,
qui illud invencrnnt iii suis codicibiis, illud niliilo-
jiiinus omisisse. Pulo autcm illos omisisse qttin in-
commodabat cciisura qtiam ipsi protulerunt ndvcr-
sus observationem RignlUi de suflragio plebis in
judiciis ecclesiasticis. Omissum quoque est in cdi-
iionc Reinharli.

Lpist. xii. — In veteri codice ms. monnslerii
sanctl Eligii Airebatensis hxc , Epistola dicitur

synodo Capuensi , non deberc inteHigi de concilio
apud Cnpitam Campanine habito in causa ccclesiac
Aniioclien;e cl Bonosi episcopi Macedonis neganlis
virgiiiitntem matris Domini, sed de quadam plena-
ria synodo Africana liabita apud Capuam. Hanc con-
jcciiirnm jnvnre polest fmgmenium vcteris codicis
ms. biblioibccx Bodleiann, in quo scripium cst san-
ctum Cyprinnum per Epistolas bortatiim esse Atigu*
stiniim ct Felicitatem, qui pnssi sunl npiid civitnlcm
Capuenscm metropolim Campani». Quo loco illu-
sirissimiis episcopus Oxoniensis, qui fragmcnlnm
illtid edidit cum operibtis sancti Cypriani, stispicatur
hrrc vcrba, metropolimCampanice^Qssa additamenturn
librarii, cui notior erat Italia quam Africa. Existi-
ninbnt igiiiir doctissimus episcopus fuissein Africa
civiiatem Capuensem. Recie. Nam vix opinari licet
synodum plenariam cujus meminii canon Africanus
alibi habilam (nisse quam in Africa. Dbi autem sila
fuerit lixc Capua Africo;, si tamen ulla fuit,difQciiQ

Digitized by VjOOQIC

th9 DIVl CTPRUNI

Untnm qiiag ad m lrt4M«ler>lti, nHul mifai res- A
cripsisse, cum fratemilitit nostrs vel uiilius vef iie-
cessiUs Bic «iique gubemHiir, si a ToiMS instriicU
rerua §ereiideruai consiUum limare possinuis. Quo«
iiiam lameo video facultalem veniendi ad vos nou-
dum esie et jam «suiem eoipisse, quod tempus in^
firmiutibus assid«is et gravilius inresiniur «, occur-
rendum poto fratribus Bostris, ut qui lilNilios a iBar^
lyrtbusaeceperuni, et prsrogativa eorum apudDeum
adjuvari possaat, si iDeommodo ali^uo ct inliraN*
latis periculo eocupati fueriQi, nou expeetau pne*
ieutia aoslra^ apud presbytenun quemeumque pra'<p
seotem, vel, si preabyter reperius non fuerit, ct urge*
re eiitus Ciepent, apud diacofium quoque eiomo*
logesin facere delicti sui pos^int, ut manu eis in

EPUTOLA Xm.

(ErasQD., ui, 18 ; Pamel., xiv ; lUgalt., Baluz., Paris., xm(
Oxon., Ltps., XIX.)

AD CLERUII, DE WS OUI AD PACEM rESTmAllT*

AafiOMKNTUM. — Ad pacenf per pmitemiam vmdnr
dum :ilk mem aqiiur ummdomandata. iHfirmkaU
prem^ u mar^yrum suffragu$ sn^imiiiiir, ad patm
admitti poisunt : cwieri usque ad pacem EccMmfae^
tam detinendi,

I. Gyprianus presbyieris et diaconibus fralribussa?
lulcm. Legi iiiieras veslras, fraircs cbarissiroi, quibus
scripsisiis salubre eonsilium vestrum non deesse fra-r

poenitentiam imposiu veuiant ad Dominum cura pace b ^!*'^"* '^^^^^ "V ^^*^"* toUiiaiione deposiu, re^

quftm dari martyres liiteris ad nos factis desidera-
veruot.

Il.G»4era« qooque pariem ^ flebis quslapsaesi
praesentiavestra fovete,ei, ui alide ei misericordia Do-
mini nondeliciantvesirosoiaUofociliale.Neque enim
deserentur ab ope et auxUio Domiui hi qui inites et
bumiles et poeuiienUam vere agentes in bonis operi-
bus perseveraverini « , quomiims illis quoque divi-
no reiuedio consulatur. AudienUbus etiam, si qui fue-
rint periculo prxvenU et inexltu conslituU, vigilantia
vcstra non desK, ImploranUbus divinam graUam mi-
sericordia Domini non denegetur. Opto vos , fratres
cbarissimi, semper bene valere ei nosiri meminisse.
Fraterniutem universam meo norolne saluiaie, et
ot nostri memincrjt admoiiete ^ et ro^ate
ietc.

ligiosau paiieiiUam Deo pra*beaiii, ui, cum in unum
per cjus . misericordiafn veiierimus, *' de omnibus
spcciebus secundura ecciesiasUcam discipiinam tra-
clare possimus, maximecum scripium sit : Mementa
unde cecideriSf et age pwtutenliam (Apacal. ii, 5). Poe-
nitentiam aulem iiie agit qui, divini prxcepii memor,
mitis « etpaUens eisaccrdoiibusDei obiemperafiSy ob«
sequiis suis ei operibus jusUs Dominum promereiur«
II. Quoiiiam umen signiflcatis quosdam immodera-
tos esse et communicatiooem accipiendam lesUnaiH
ter urgere, ei desiderasiis in bac re formam a me vo«
bis dari, saUs plene seripsisse ma ad banc rero
proiimis litteris ad vos faciis credo , ui qui UbeUum
a marlyribus acceperuni, ei auxilio eorum ad-
Ya- Q juvari apud Domiuum iii delidis suis possuni, si
pcemi infirmiute aliqua ei perieulo emperini, exowo*

LECTIONES VARIANTES.

• InfesUt Bod. 1, %. Lm. 9kor. NC. d Memiait exorare ilr. JLom. i^ NC. 1. Bod. 2

i> Desidersverunt. Pariem Big. ^ Divinis pr^eceptis mitis Oxon, Divini miUs lam. Bbor,

« OperaUooibus perseveraverant Lam. Ebor. NC. 1. N.C.l.
Opioionibus Neap.

STEPH. BALUZU NOT^.

cxpbraiu est. Gapsa vero erat in provincia Byzacena.
\ide Joannem Tristaaum a saucto Amantio iu tomo
scciindo comineniarorium suorum pag. ix,

I. — Nihil mihi. Ilaec est lecUo veterum libronim
vcterum ediuonum. Yeroiiensis Umen ei Fuxensis
liabent nunquam nuhi rescripsisse» Hiiic ergo pnifecia
est lecUo quam pra:fierua^ cdiUuues Rigauii et An-
gloium

rtt:«pU,cap«2 et4.

Exomologesin, Vide eamdem diatribam cap. i
et 2, ei aiiiinadversioues ejiisdem PeUvii ad Eptpha-
nium p. 71, i33e( 250, cdiiiouls Parisiensts.

Epist. xiu. — Inscripiiotiem biijiis Episiolx ulem
nosui; dualcra reperi in omnibus anUquis exeniplari-
uus , duobus exceptis , in quibus legitur euc/iaristiam
pro pacem. Qiio eUain iiiodo lcgilur in vetere cdi-

Quoniam tamen. Vide Ferdinandum Mendozam j^ lione Yciieu , in ea auam Reinb<)ltus emisit , et in
ad canonem .52 lliiberUanum. ^ ediiionibus Erasmi et MorelUi. Sed Spirensis, Manu

'** Quod tempus iu&rmitatibus aseiduis. Sic Ruri-
cius, Ub. u, Epist. 5z, se cxcusans apud Cxsarium
Arelaiensem quod Agathensi synodo non iuierfuisset,
ait noii potuisse &e adesse propter xstus isUus rcgio-
nis, primae niinirum Nariioneusis , in qua sita esi
Agallia : oiita wslivis etiam in IwsyiHia meo , inquii, et
lccis (rigiais ipsam coniueludinanam in/irnutatem 3U-
steuUure non valeo.

Et ffrcerogaUvas vomnt. ku, qu:e ccrte ne-

ccssaria noii sunt, desuni in sex Ubris aniiquis.
Esse umen Cypriani puUt Pamelius , uU ego noo
difliteor quia possini esse Cypriaui. ManuUus addi*
dit ex codice Yeronensi , ui opinor. ExsUni enim in
Fuxensi. quein puto descriptuin esse ex Yeronciisi

Uana, ca.*leia? , liabent pacem. AngU aliter posuerunt
pro caplu iiigenii sui.

I. — Divini prcecepti memor. Locumbuncsuppievi-
iniis ex fide veiusti codicis Regiani* Respicit autem
Cypriamis ad illud Evangelii secunduni Maltbxum :
Discite a me quia milis sum et humiUs carde.

Operibus. lu codex sancU Dionysii Remensis ei
GraUanopolianus, lum etiam vetus ediiio Veneia ei
MorcUiaiia. Alix veteres ediiiones ei nuvem Ubri ve-
tercs babent opinionibus. Ego pioiero operibus^ voce
sueu sancto Martyri.

II. -^ Vobis a me. \n libro lieccensi legiiur , vebii a
me dari lUteras , sciatis plene scripsiste me.

Qui libeUum. Yide aniinadvcrsiones PeUvii ad

»-u»«««aAa «|u«iii ^MM/ uvav» ty»^M*t «00« %»A ■ \/a vrii«*.«K K*** *fv»»»f»«(«. • «uc uiiiiiiauvvloiVIICo 1 CMIVIl llll

aui ex alio quodain siiuili , el ia Bccceusi. Exsiaiii Epiphanium p. ^5, 250, cdiiionis Parisieosis et

eUaiu iu ediuone Moreliii. Dallteiim , lib. vu de Fosnis et sati^factionHfus humanit

Apud diaconum. Yide PeUvii diairibam de Pce- cap.'lG, p. 70U.

et reconcHiatione veteri* Ecclesice tnoribut Acceperunt. Codex firaiJanopWiUnus babei ; !•«

•DigitizecfbyGOOgle

fiMSTOL.4 XIV.

lofMi faclt el maiia eis a vc*» iii fKEiilienliarn A Argumentum. — Secessus sui ei eorum qu(B in illo

. u .- ,__. * getsit.ralionemreddity missis Homam in$ui purga-

lionem, quasad suos scripseral, episiolarumexemplis^
imo iisdem quibus illic verbis utitur. Cf. Ep. xxii, ad
Cler. Hom,

iiHpo6itA« cmn pace a marlyribus sibi promissa ad
Itefniiiuiii remiiuoiur. GaBieri ^uo qui, millo libello
a ffiarlyrilNis aeeeplo, invidlam factont, qtionidm non
liaiieomm, nec ecciesiii unius aol unius provmciai ,
sad loiius orbis baec ciusa est, expecteni de Domint
pfoleelione Ecdesiae ipsius publicam pacem. Hoc
eain ei verecundiae ei disciplinae et viiae ipsi omnium
nosirum conventt, ut prxposiii cum dero conve-
nientes, prxsenle etiam slanlium plcbe », quibus
et ipsis pro fide et timorc suo honor babendus est ,
disponero omnia cousilii communis religione possi-
mus. Caeterum, qtiaro irreligiosum est et ipsis quoque
festinaiitibus perniciosuui, ut, cum cxlorrcs el pairia
puki ac bonis suis omnibus sportnli , iioiidum ad Ec-

I. Cyprianus presbyleris ei diaeonibas Romae con-
sisientibus frairibus salulem. Qaoniaffl comperi.fra-
ires cbarissimi, fflinussimpHcUer ei minos fldeliter vo-
bis reouutiari quae hic a nobls cl gesia sunt et gcrun-
tur, necessarium duxi bas ad vos litteras facere, qui-
bus vobis acuis nostrl et disdplioae ei diligenti» ra-
tio redderetur, Nam, sicol Domini «andata in-
siruunt, orio aiatiffl iurbaiionia iropeio prlmo, com
meclainorevialeolo frequeniar popolas flagilassei ,

clesiain redierint, quidam de lapsis confcssores ipsos B "^" ^^m »neam saluien quafnqoieiem rrairom publi

pnevenire einnie eos ad Ecclesiam ^ introire fesiineni!
Qui si nimium properant, babent in sua potestaie
quod postulant, lempore ipso sibi^plus quam posiu*
Inni largiente. Actes adbuc geritur, et agoo qao-
ydie celebmlur. Si coramisbi vere et (irmiter poeni-
lei et fldci calor praevalet ^, qui differri non potest«
potest coronari. Opto vos, fratres charissimi, semper
bene valere et itosiri meminisse. Fralernitatem uiti-
versam meo nominc salutate^ et ut nosiri memores
sint admonete. Yaiete.

EPISTOLA XIV.

(Erasm., lu, 5. Pamel., xv; Rlgak., Baluz., Pariss., xnr;
OxoQ., Lips., XX.)

cam cogiians, iuierim secmi, ae per inverecondam ^
prajseniiam nosiram, sedtlio qum eoeperai, plus pro-
vocaretur. Abseos tameii eorpore, nee splriiu * ncc
aciu nec mouitis meis defui qoominus seeundum
,Domini pn^cepla, firairibus nosiris in quibus possem
mea mediocriiate ' consuierem.

IL Et quid egerim loquuoiur vobis eplsiolae pro lcm-
poribus emissx numero tredeoim, «* quasad ¥0S irans-
misi ; in quibus nec clero eoiisiliQia, nec confessori«
bus exhoriatio, nec extofribus, qoando oportult ,
objurgatio, nec universae fratemiiaii ad depreeaiidam
Dei misericordiam aiioeuiio ei persoasio nosira de-

fuit, quantum, secundum legem fldei et iimorem Dei,
Domino suggereiue, nosira nedioerilas potuii eiiiti«
Ad PRESBTTfiROS BT DiACONOs ROMJE coNsiSTENTEs. C Posteaquaffl vcro ei tormeoi^ veotfuai, aive jam tor«

LBCTIOrtflS VARIAMES.

« Et stantbunplebe OoDon. Adsuuite plebe Benev.

^ Ei ante ad Ecclesiam Oxon.

^ Gaior permanet Ar. H.C.i. Lam. Ebor. Bod. 3.

STEPH.

dYerecondam Lin.
® Nec scriptis Bod. 1 .
f Posset mea mediocritas Lin.
BALUZII NOTiE.

Aceeperint et anoAl\o eorum adjuvari apud Dominum in
delictis suis possunty si premi infirmitate aUqua et peri'»
eulo caperint , exomotogesi facta , et manu eis a vopis
in pcmtentiam posila , pace a martyribus promissa ad
Dominum remittantur. Cceteri vero qui nnllo libellOy etc.
Exomolopesi. Id est satisractione , si vera est
interpreutio Dallsei. At Tertullianus in libro de mo-
uogamia Exouiologesin ait esse petiiionem veni;e ,

3iiia qui petit veniam, deiictum coiiliietur. Vide eum-
em in libro de Pcenitentia.

*•• EwsT. XIV.— IIInsirissimusCardinalisBaronius
ait lianc Episiolam scriptam a Cypriaiu) esse ad cierum
Romanum , coi Cypriaotis iusiiiuti sui, ut par erat
r.ilionem reddil. Sed erravii virdociissimus. Scripla
ej,l ad eos e jclero Carthaginensi qiii Romae tum
eranl , ut manifesle patet ex ultiinis verbis Epistol»
in qua Cyprianus scribii se eos expeaare ut com eol
ruin consilio disponere singula et reformare possii.
Itaque binc colligi noii potesi Cyprianam pro debito

Cum pace. W est viatico. Vide Beveregium in |^ suo scripsisse ad clerum Roiua/ujin , quem consiat
canooem 15 Nicxnum. ^ iili aniea dixi , non babuisse curam universalis Eccle-

Eecksiee ipsius. Vetus cod^ Remiglanus, Eccle-
ti<B prius publicam pacem. Supra, Episl. x : Aiite est
ui a Donnno pacem mater prior sumat.

PrmpoM cum clero. Duo libri veferes praefe-
nint, Vtepiseopi pluresin unum convenientes. Recte.
Quippe Cyprianus vulgo per praeposilos inielligii
episcopos.

Stantium piebe. Hieronymus; In Epistola ad Sal-
mnam de servanda viduitate : Ex quo inteUiginms
Hlum non stantibus coronam^ sed jacenlibus manum
porrigere.

Qui 11 mmittm properani. Iloc fragmcntum re-
fertur infra, in Episiola lu, ad Antonianum p. C7.

Largiente. Haiic voccm nuspiam repcri quam
in libro Graiianopoliiano. Sane largienter vel largiter
scripium est iii aliis, et allerulrum lioruin vocabulo-
rum sic illic consiittiit iitiituin scquentis periodi :
IdirgHer aeies adliuc geritur.

siae sedc vacante. Aiigli lamen crediderunt scripiam
esse Episiolam ad cleruu) Romanum , iiemque Rein-
bartus , qui novam iuscripiionein posuit.

I. — Sicut Domini mamata. Duo libri veieres ba-
bent, Sicut Domini mandatis inslruimur.

Orio. Mirum esi banc vocem, absqoe qua con-
stare puiest sensus, sed qm tameti illurn clario-
rem reddit , deesse in decem optimis exemplaribus
anliqnis et in anliquis edilionibus. Primus Nanuifus
illam addidit, Morellius rejecii. Exstat tamen in sex
codicibus aniiquis.

n. — Extorribut. Id es| iis qui spoiite seo coacti
profecti erani in exilium pro eausa iidei. in quibus^
dam vetu.stis codicjbus legitiir exlorrentibus. Vide
Episl. xxxix , et aunales Cyprianicos ad annum 250.
Vide etiani Carolum Giiyelum iib. ii, pog. 175,
Heortologice.

Timorem Dei. Codex Foxensis, el Umorm D^^

Digitized by VjOOQIC

865 WVI CYPRIANI 264

iis fralribus nosiris, sivc adhuc ul lorqucrcntur inclu- A vi cl cum vcslra scnlcnlia, neaclus nosier , qui adu •

sis , ad corroborandos ci conforiandos • eos nos-
ter sormo penelravit.Ilcm,cuni compcrissem eosqui
sacrilegis contactibus manus suas alqucora maculas-
sent, vel nefandis libcllis nihilominus conscienlium
polluissent, exambire ad mariyres passim, confesso*
rcs quoque importuna el gratiosa dcprecatione cor-
rumpere, ut sine ullo discrimine aique cxamine sin-
gulorum darenlur quotidie libellorum miilia contra
Evangelii legeni, litteras feci quibus martyres et con-
fcssores consilio meo quanlum possem ad Dominica
praecepta revocarem. Iiem prcsbyteris ei diaconibus
uon defuit sacerdolii vigor, ut quidam, minus disci-
plinsc memores et lemeraria festinatione prxcipites ,
qui cum lapsis communicare jam coeperant, coinpri-
merentur, inlercedeniibus nobis. Plebi ^m^^H'^'^B A^GvuEsivuhuiu$Epiitolwliabesw[ra,Episiolaxxx^^

natus csscct conseniirc circa omnia dcbci, in aliquo
discrcparel. Plane cacterorum causas,quamvis libello
a martyri})us accepto, difierri mandavi et in iiostrani
praiseniiam reservari, ut, cum, pace a Doniino nobis
data, ]ilures praeposili coiiveuirc in unum coepcrimus,
commiinicato etiam vobiscum cousilio,disponcresin-
giila et rcformare possimus. Opto vos, fratres charis-
siini, scmpcr benc valere/

EPISTOLA XV.

(Erasm., n. 4. Pamel., xvi. Rig.,Baluz., Paris., xv.
Oxon., IJps. xxxvu.)

AD MOYSEN ET MAXlliOli ET C.CTEROS COMFESSORES.

quantum potuimus animum composuimus , ct ut ec
clesiastica disciplina servareiur^ inslruximus.

m. Postmodum vero, cum quidam de lapsis, sive
sua sponle, sive aliquo incilatore, audaci flagita-
tione proruerent <^ ut pacein sibl a martyribus ct
confessoribus promissam extorquere violcnlo itnpeiu
niterentur, dahoc etiam bisad cleriim liitcras fecict
legi eis mandavi, ut ad illorum violenliam inlerim
quoquo genere mitigandam, si qui libello a marlyri-
bus accepto de sxciilo excederent, exomotogesi facia
et manu eis in poenitentiam imposiia, cum pace sibi
a martyribus promissa ad Dominum remiilerenlur.
Nec iii hoc legem dedi , aut me auctorcm temere
constitui. Sed, cum vlderetur et honor mariyribus lia-
benduset eorum qui omnia turbare cupiebant impe- C
tus comprimendus, et prxterea vestra scripia legis-
sem quac buc ad clerum nostrum per Crementitim <t
hypodiaconum nuper feceratis, ut iis qui post lapsum
infirmitatc apprchensi essent, et poeniientes commu-
nicationemdesiderarent, subvenirelur,standum puta-

ubi Clmis Romanus : * In quo loco , inquiunl^
maximas tibi atque uberes gratias referre debemus
et reddimus, quod Hlornm carceris tenebras /tf/e-
ris illuminasii ; quod ad itlos venisiif quomodo in-
troire potuisli; quod illorum animossua fide et cou'
fessione robustos ims alloculionibus liilerisque re-
creasli ; quod, felicilaies eorum condignis laudibus pro-
seculus, accendisti ad mullo ardentiorem coelesiis gb*
riw cupiditaiem ; quod pronos impulisti; quod, ul
credimus el oplamus, victores futuros viribus tm ser-
monis ammasti ; uf, quamquam hoc tolum de fidecm^
fitentium et divina indutgentia venire videatur, tamen
in martyrio suo tibi ex aliquo debitores facti csse vi-
deantur, •

I. Cyprianus Moysi et Maximo prcsbyteris et cocle-
ris confessoribus fratribus salutem. Et cunctos vos
pariier et singulos reprxseuiavit affectibus nostris,
fralres charissimi , Celerinus adveniens , et Pidei ac
virtulis vestrx comes , et gloriosis congressionibus ®

LECTIONES VARIANTES.

* Sic lam. Lin. Bod. \,^.NC.\. Ebor.

1> Ecctesiasticam disci|>Iinain servarent Bod. 1, 2.

c Proruperint Lam, Ebor. NC. \ . Bod. i, 2.

d Clementium Oxoni
<^ Congressibus Oxon.

STEPII. BALUZII NOTiE.

prorumperent, Hinc ergo orla cst muiatio quam Rigal-
tius invexit in hunc locum.
Epist. XV. — L Celerinus. Ciijiis egregias laudcs com -

mini suggerere noslra mediocritas potuit, Postea vero
quam , etc.

Confortandos. Rigaltius posiiit confirmandos, con-
tra otiinium veterum codicum et editionum tidcin. D niemoratsanctusCyprianusEpist.5i,adcIerumetplc
Miror auiemAnglos, qui lectionem quam nos re- bein(pag.4'/),etcujiisi)erlionori(icameniiohabeturin
vocamus invenicbaiit eiiam in vciiistis excinplari-
bus suis, retinuisse quod erat scriptum in editione
Rigaltii. Reinhartus reposuit confortandos.

Diaconis non defuit. Erant illi in lcrtio saccrdolio
consiituti , ut in libro primo ait Optatus , et multa
facere poterant in absentia epi^coporum ei presbv-
teroruin. Itaque recie ait Cypnanus non deftiisse iilis
saccrdotii vigorem. Yide epistoiain Atigustini presiiy-
teri ad Valerium.

Animum. Hanc vocem , quae deerat in aliis cditio-
nibus , et deest in multis codicibus aniiquis , Manu-
tiana editio addidit. Inveniautem iilam in ociocodi-
cibus manuscriptis. Ripltius posuii animos.

Ilf. — Sive aliquo incilatore.ln LibroFuxensi legilur,
sine aliquo disputatore. In Divionensi et in uno Renii-
giano , nescio quo disputatore incitanlc.

Proruerenl. Ita omnes vetercs iibri et editiones ,
etiam ea quse est Reinharti. Codex Yeroncnsis habct

.. ^ ,. - . m

epistola Cornelii Papa^ ad Fabium episcoptim Antio-
ciienum apud Eusebium, lib. vi, cap. 43, nistorix ec-
clesiasticsc, scripta, ut opinor, eo tempore qiio Celeri-
nus erat apud Cornelium. Oinnino enim sentio cum
illustrissimo Cardinale Raronio Celerinum in hac
Corneliiepislola laudaium, eum esse qui fuit lector
ecciesiai Carihagineiisis. Illud auicm obiter admo-
nebo, Marianuin Yiciorium in annolationibus suis
ad opera sancti Ilieronymi confudisse hiinc Fabium
Cpiscopiim Anliochenum cum Flaviano episcopo Con-
stanliiiopolitano , cujus multa mentio in concilio
Ephesino et in Chalcedoncnsi. lu liunc errorcm in-
ducius ^^* est vir dociissiinus ex falsa lectionequan an-
tiquilus irrepsit in librum sancti Hicronvmi de \^iris
iltustribus , ubi scriptum est Cornelium Papam scrip-
sisse quatuor cpistolas ad Flavianum episcopum An-
tiochenum ; pro quo vctera illius libri exeinplaria et
postrema Uieronymianorum operum cditio reac hat-

Digitized by

Google

^65

EPISTOLA XVI.

Deimile^. UniversosvosillOTenienle^^conspeximus; A tini pnritur : al qni manens ^ semper in pcems con«

ei cum cliaritaiem » circa me veslram dulciler ac
srpe loqneretur, in ejus sermonibus vos audiebamus.
Satis ac plurimum gaudeo quando a vobis per tales
talui perfcrnnlur. Yobiscnm illic in carcere quodam
modoei nus sumiis , divinae dignationis ornamenla
Tobiscum sentire nos credimus, qni sic vestris cordi-
bus adhacrtmus ^. Honori nos veslro cbaritas vestra «
individua conneciit, separari <^ dilectionem spiritus
non sinit. Yos illic confessio , me ^ affeclio in-
dudit. £l nos quidem vestri diebus ac noctibus mc-
mores, et quando in sacrificiis precem cum pluribus
facimus , ei cum in secessu privatis precibus ora-
inus, coronis ac laudibus vestris plenam a Domino fa-
ventiam ' postulamus. Sed ad reddendam vobis vi-

grcditur cum dolore nec vincilur, quotidie corona-
tur.

« II. Eanl nunc magislratos et consules sive procon*
sules, annux dignitatis insignibus el duodecim fasci^
bus glorientur. Ecce dignitas coelestis in v(»bis hono-
ris annui clarilale signata est , et jam revcrtenlis
anni volubilem circulum viclricis gloriae diuturnitato
transgrcssa cst. ilhmiinahat mundum sol orieiis ct
luna decurrens : sed vobis idem qui solem fecit et
hinam, majus iii carccrc lumen fuit ; et iii corde ac
menlibus vestris Clirisii clariludo resplendcns, horri-
biles cxteris atque Amesias poenalis loci lenebras
aetema illa et candida luce radiavit. Per vicissiindi-
nes mensium trausmeavit hibernum : sed cl vos

cem minor est nostra mediocritas. PIus vos datis B inclusi tempora hiemis persecuiionis hieme pen-

quando nostri in oralione meministis, qui spirantes s
jam sola coelestia et tanium divina mediiantes, ^d
iisisiigia celsiora mora ipsa passionis ascenditis , lon-
goque lemporiim ductu glorias vestras non irahi-
tis ^, sed augeiis. Beatuni facit prima et una confes-
sio. Vos toties confitemini qiioties , rogaii ut de car*
cere recedatis, carcerem fide et virtule praeelegitis.
Tot veslrx laudes quot dies ; quot mensium curri-
cula, tot increroenta meriiorum. Semel vincitqul sta-

* De charilate Corb.
i> Inhaeremus Oxon.
^ Noslra E(for.

^ Separari enim Lam.

• Me hlc N. Fab.

' Domiai favenliam Lam. Bod. ^ NC. 1. 3. Un.

STEPH. BALUZn NOTiE.

sabalis i . Successit hiemi verna temperies rosis ix^ta
et floribus coronata : sed vobis rosae ct florcs dc
,paradisi deliciis aderant, et ca|uit vestrum serla coe-
leslia coronabaiit. iEsias ecce roessium fertilitaie
foecunda est, et area frugibus plena est : scil vos, qui
gloriam seminasiis , frugem glori;e metistis , atque,
in Domini area consiituti, exuri paleasinexiinguibili
igne conspicitis ^ ; ipsi, ut tritici grana purgaia ct
frumenia pretlosa , jam purgaii et conditi , hospi-
LECTIONES VAR1ANTES.

K Speranles Bod. i. Yat. Thu. C^rb.

h Subtrahitls Bod. 1. Thu. Fo$$. Corb.

i Manens in praeliis Lam.

i Pensalis 1^0(1. 1. Thu.
C k Perspicilis Bod. i. Corb.

bent' scriptum nomen Fabii. Hujus porro Celerini
epistola ad Lucianum extat infra inter epistolas sancti
Cypriani. Vide notasad Epistolam xxxiv.

Alterius Celerini, qui pater erat Ageruchise , me-
minit sanctus Hieronymus in episiola ad A^^rtc-
chiam ; alierius inscriptio vetus , ediia a Reinesio ,
pag. 461. Celeriiii prxtoris nomen extat in historia
p^assionis sanciorum Chrysanthi et Dariae apud Su-
rium. tom. v.

Vos in illo. Ruricius , lib. n, epist. 32 : Frater et
compresbyler noster Capillulus dupliciier hac vice nobis
gratus apparuit^ dum el ip$e nobis jamdiu desideratus
ouunity el quamdam vestri prtesenliam per vestras lit-
teras reprcesentat

Mora ipsa passionis, Codices Fuxensis et Eligianus,
hora ipsa. Corbeiensis , ad horam ipsam,

Non trahitis, Codex Carnotensis, subtrahitis.

II. — Bonoris annui. Velus Remigianus, annuo cla"
ritatis honore.

Signata est. Codex sancii Arnulphl , signatur. '^

Horribiles cteteris. Codex Carnotensis , carceris vel
cwteris.

Mensium. Vetcres libri habe.nt mensuum. Qiio
etiam modo sacpe scriptum vidi in vetusiis exempla-
ribus manuscriplis aliorum velerum scripioruin.
Ife/t^ttm vero pro m^nsiiiim frequenter scripuim cst
in Codice Theodosiano. Mensum i|Uoque lcgiiiir apud
A. Gellium, lib. i, cap. 25. Vide annoiationcs Dioiiysii

Omamenta. Ita Rigaltius , propterea reprehensus r^ Lainbini in secundam Verrinam Ciceronis

III editione Anglicana. Et tamen auciorem hujus
lectionis liabuit editionein Manulianam , in qua ita
scripturo est , eique scrtpiurx conscnliunt novem
vetera exemplaria. Saiie vox hortamento, quam prae-
ferunt veteres ediiiones et dec<^m iiem vetera exem-
plaria , bona esse potest. lllam ergo praeiulit Rein-
harlus. AdjuVarl autem potest ex hoc loco libri de
Lapsis ( pag. 183 ) : Episcopi plurimi , quos et horta-
mento esse oportel cceteris et exemplo.

In secessu. Diio libri veteres habent in secreto ,
qnod videtur melius. Et tamcn mutare noluimus ,
quia omnes fere libn veteres et omnes editiones ha-
Dent in secesm.

A Domno (aventiam. Codices Carnolensis ct Rec-
ccnsis habenr Domini favenliam. Feslus : Faventia
bonam orationem significat. Accius Oenom. , apud
Nonium Marcellum : Omnibus faustis acceptam ha*
beani faventiam. Sic enim recte hunc locum emenda-
Tit Hadrianus Juiiius.

Spirantes. Codex Carnotensis , sperantcs : Meiensis
sancli Arnulphi , spirantes vel spcranles.

PATROt, IV. S. GVPRUN.

Hibernum. Antea edilum erat tempus hibernum. Ego
sustuli vocem tempus , quia plerique codices il-
lam non habent, ideoque videtur esse ex glossemaic
et quia antiqui di^ebant hibernum tantum. Seneci
Epist. XV : Vna Hannibalem hibema soherunt. Tcr-
tullianus , lib. i adversus Marcionem : Totus annus
hibernum est. Sunt etiam alia exempla. Sed ista
sufficiunt. Vide notas ad Capitularia, pag. ii85.

Pensabitis. Codex saiicti Arnulphi, pensatis. Quod
videtur melius.

Aderant. Ita plerique libri veteres. In quinque ta-
men et in antiquis ediiionibus scriptum est adhcne*
bant. Morelliiis eddidit adhcerent.

Metistis. Codices Carnotensis et sancti Arniilphi ,
melitis.

Purgati. Veteres editiones, etiam Erasmica etMa-
nuliana , praeferunt probati. Iia. etiam multi vete-
res libri. Pamelius maluit purgati, nullum tamen
veterem librum lauda^s. Nos secuti sumus illius
emendationem , quia credidlmus illam esse bonam ,
eamque confirmataro vidimus auctoritate^liquoruoi

Digiti9edbyGOOgle

207 , [ DIVI CYPRUNI m

tiumcaroeris Iiorreom compuialis.Nec deest auiumno A pnecepta et Ghristi prtftmia eogitantiir 1 Yolunlas est

ad munera fungenda temporis ^ gratia spiritalis. Yin-
demia foris premilur, et profulura poculis intor-
cularibus uva calcaiur. Yos dc Domini vinca pingue^
racemi, et jam maturis fructibus botri , pressurx sse-
cularis infestatione calcaii, lorcular veslrum car-
cere torquente sentitis, et vini vice sanguincm
funditis; ad passionis loleraniiam forles, roartyrii
poculum iibenier hauriiis. Sic npud servos Dei
annus evolvilur ; sic spiritalil)us merilis ei coelestibus
prsemiis temporum vicissitudo celebratur.

III. Beati saiis qni, ex vobis per hoec gloriarum ve-
stigia commeantes, jam de saecuio recesserunt , con-
fectoque itinere virlutis ac fidei , ad complexum et
osculum Domini » Domino ipso gaudenie , venerunt.
Sed el vestra non minor gloria, qui adhuc in ccrta*
min^ coDStituti et oomitum glorias ^ secuturi, pu-
gnam diu geriiis, immoiaque et inconcussa flde
stabiles quotidie spectaculum Deo vestris virtuiibus
cxhibelis. Quo longior vestra pugna « , hoc coroita
**sublimior. Agon unus, scd multiplici praeliorum nu-
merositate congestul Famem vincitis et sitirn sper-
nitift, et squalorem carceris ac receptaculi poena-
lis horrorem roboris vigore calcatis. Poena illic sub-
igitur , cruclatus obteritur, nec mors metuiiur , sed
optatur; qux sciiicet immortalitatis pracmio vincl-
<ur, ut vitx aeterniiate qui vieerit eoronetur ^. Qui
nunc in vobis animus , quam sublimc, quam capax
pectus , ubi talia et lanla volvunlur, ubi noii nisi Dci

illic tantum Dei ; et in carne adhuc licet vobis poaitis,
vila jam vivitur non prsesentis sseculi , sed futnri.

lY. Nuncest, fratres ehariSsimi, ut memores mei
sitis, ut inter magnas atque divinas cogitationcs ve«
stras nos quoque animo ac menle volvatis, simque in
precibus et orationibus vestris cum vox llla, puriflca-
tione confessionis illustrts et jugi honoris siii tenore
laiidabilis, ad Dei aures penetrai, et aperto sibi ecelo,
de his subacii mundi partibus ad superna iransniissa,
impetrat de Domini bonitate quod postulat. Quid
enini peliiis de indulgontia Domini quod non im-
petrare mereamini, qui aic Domini mandata servattis
qui evangelicam disciplinam sibcero fldei vigore
tenuistis, qiii incorrupto lionerc virtalls cum prsece-
B ptis Domini et cum Apostolis ^ufl foHiter alantes^
nuUniem multorum ndem nMrtyrii vestri veritate
solidastis? Yere Evangclii testes et vere roartyret
Chrlsii, radicibus ejus innixi , super petmm robosia
roole ® fundali, disciplinam eum virtnte jmixistis,
ad limorem Dei caelero» provocastis, martyria vcstra
cxcmpla fecisiis. Opto vos, fortissimi ac beaiissiml
fratrcs, semper bene valere et nosti^i meminiase.
EPISTOLA XVI.

(Pamel., xv«. Rigalt., Bahn.. Paris., xn. OiOli.i Lips.
xxin.)

CONFESSOROIi AD CYPRIANUM.

Argumentum. — Libellus marlyrum nomine a Littiano
scripius.

Universi confessores Cypriano Papae salutem.
LECTIONES YARIANTES.
; '^l^^^JUn. Etcr. ,0. 1. 2. G .^Sareta,^^^^ m. n. THu. Foss. Cor,.

^ Super peU» rohtisiaia roolem Bod. 5.
STEPH. BALUZII NOTiE.

• Gonfessio Thu. Bod. 1.

veterum librorum.

Toreular vesirum. Ita legi in octo codicibns an-
liquis. At velercs editiones anie Paineliauam el
novem vetera exemplaria habeni noslrum, Noslra
cdiiio est mclior.

Torquenie sentitii, Hanc leciioiiem repori in omni-
bus libris antiquis el in omnibus ediiionibus , nisi
qiiod codex Turonensis habei fudisiis prb sentiiis.
Nesck) porro unde Bigaltiiis 8umf)sit id quod est in
ejus edilione, ubi legitur torquenles tantuin. ^^* Puio
tamen eum in hunc erroiem induciom fuisse cx
codicc Corbeiensi, in quo omissa est per inciiriam

num, lib.iv, cap. i3, aii Chrlstianos animartl JKmerc
pro Deo suo et mortem libenter amplecil. Yide Lnci-
fcrum Calaritanum in Ifbro ad Censtantium di mo-
riendo pro Dei Filio.

lY.—/>c Dommi «romtote.HiEfceslIeCfioomnlftm edf-
lionum quse prodierunt anie cain quoe fcji Rlgallil,
qni istic posuit voluntaie, Accepit autem hanc lectlo-
nem ex anttqiio codice mon;«sierU saiiCti HemlgK
Remensis, ex Corbeiensi et ex Fnxensl : tisus e$i
eniiii Ijis tribus exemplaribus. Badem exstat in Tu-
roncnsi. Boiiam , qiiic iiosira est, cxlilbent onHtes

— -. --. -. -, -r-- .■.-"..«... ferereliqui vctcres lilwi , eilam ii auos edliid Ahjfli-

Iibrarii vox ien/i//s. Nam c^tera sunl p.ria. Miror j^ can:t commemorai. Et iamen Angli retinu6fHftt^n

.nutem Anglos praetulisse ediiionem Rigaltii, qu;e >-.- ». '^* ^ \ '"

ol>scuritatem inducii in hoc loco. Yctiis , quu: iiosira
cst« plana est et minime difficilis intelleciu.

III. — Comitum. In quibusdam velustls eodicibus
scriptum est militum, quatn leclionem non proi)o. Illam
ulTero lantum ui interdum proferam aliqua exempla
llcentise veterum librariorura.

Vestra pugna. Hxc est , ut opinor , vera lectio
htijus loci, quam el vctcres editiones ei plures opiimi
iibri conlirmani. Alia , qitas sequitur, videLur es»e ex
glosscmate. In qnibusdam ttaqHe codicibus legiiur ,
vestra confessio vel pngna, Morcllli cditio babet veslra
confesno tantnm.' Eani tectiODfem adjuvant ea qune
dicuntur paulo anlc : Bealum facit prima cl una
confeaio,

Sttbigitur, Codrces Cafnoiensis et saneti Arnulphi
Bttbiicitur,

Nec mors metuitur, Tcrlullianus in Kliro de Spe*
ctncuiis ail Christianos esse expedituni morli gcnus,
A«toninus Pios in rescriplo ad Asianos, »pu<l Uuli«

conicxtu leciionem quam non esse bonam osteiidHnt
eiiam scqueniia. Duo libri veicrespraBferuni p*eto/e.

De indulgentia Domini, In eodicO TuroAen^ et
in Corbeiensi legitur, de indulgentia et Domini $oM«-
tale qnod non impetrare, Yide mrtas nostras ad caput
56 Laciantii de Mortibus PersecMorum,

Evangeticam disciplinam. Anto editioaem IfftfitH
tiaiiam legebalur evangdieam Piam. 9ed baiic Kfe-
lionem in nulio oorum veterum codtcum repcH qui-
bus usus sum. Et tamen ea ptacuit Moreilio.

Epist. XVI. — Istiiis cpistol«, q«» prfmifii
prodiit in editione Manuliana, habui due tetefa
exemplarla , unum e bibliotheca inea , altud ex ufbe
Graiianopolilana. Angli uuHuin laud»(H prater Ye-
roneiise, id esi, ut puto, editionem Manutianam , utl
Rigaltius quandoque laudai codicem Yeronensem pro
ediiione Manutiana. Recte, nt opinor; nam mihi
coiisiai cos qui ediiioneni ilkim adorn«rouit usos
iriiBsc codice Yeroncnsi.

Cypriano papw. Codex mens^

Digitized'by

Mtnu*

2M EPISV0L4 XVtL ^^

Scias nos unlvcrsis de quibus apud le ° raio con- A^^^ones mos {Isa, livi, 2)? HiKi Cttm debeanMis

omnes csse ^, uun modo ^ hujusmodl iUi esse de-
beiH quibus laboraiidum est ut, poBt gravem laf^aum,
vera pcenilenlia ei LuniiJUate tota promereri DottUMini
possiut. Legi aulem et uoiversorum coa&ssorum lit-
teras» quas voluerum per me coUegis omnibus*'' inaO'
tescere et ad eot pacem a $e da(aio pervenice de
quibus ipud nos ralio constiierit quid post commis-
8uni cgcrinl. Quae res cum omnium nostrum consi-
lium el sententiam etspectet «^, pfsejudicare ego ct
soli mibi rem communem vindicare uon audco. Ct
ideo instetur inlerim epistolis quas ad vos proxime
feceram , quarum exemplum collegis quoque muliis
j^m niisi ; qui rescrlpscrunt « placere sibi quod sta*
tuimus, nec ab eo reoedeH4um esse doneci piiee nobis
a Domino redditai in unum conveiure et siugulorum
Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus sa- causas exarainare possimus. Sed et quid mihi Caldo-
luiem. Dominus loquilur et diclt : Super quem re- i^>"s collega meus scripserit quidque ego ei rescri-
tpiciam, nisi super humilem et quieium, et irementem pserim ut sciretis, ulriusque episto!» exemplum lit-

fttiierit quid post commissum egerinti dedisse p»-
ccm , et bnnc formam pcr te ct aliis episcopis iuno-
tcsccre voluimuB. Oplamus te cum sanotis mariyilbus
paccm babere^ Praesefilc de clero et exoreisia ei iec-
tore, Lucianus scripsit.

EPtSTOLA XVII.

(Erasm., m^ i9.Pain^.« xxm. RigaH., B«l^.,Paris., xvb,
Oxon.y Lips., XXVI.)

hh PR£$BYTEllOS ET DIACONOS , BE PRIICEDENTI ET
nVABUS SEQtJENTlBUS EPISTOLIS.

JtnGOMffNTCH. — Nnlla rmUf kabenda HbeUarum
martyrumf anie paeem Eeclesite redditam.

LfiCTIONES VARIANTEft.

« Ad te Yer.

l> Esse hujusmodi Lam. Ebor. NC. 3.

^ Tum magis Bod. i. MamU. tuac maxime Seap.

d Speetal JV. A. Mmm. Etpwm 0%m. BdUz. Jjtps.
« Perseripaeruai MamU. ■

StePH. DALUZII NOTiE.

tiana, Papatl. Sic eiiam legebat Laiinus Latmius i"
libHs snis vetcribus. Tidc lom. iv Anatectorum Mabil-
iortii, pag. 101. Sic Thomati pro Tbonue in collatione
cum Severianis, et Menati pro Menas in yetusiis
codicibus mss. Liberaii. Papre nomen olim commune
er;tt omnibus episcopis. Posica istnd (tispHcuil R(»-
m.inis. Qtrn de re vide qux dicia olim a nobis suiit
nd Episiolam 8i Lupl rerrariensls, el Ludovicum
Cxliutn Rliodiginunr. lib. vi , cap. 43.

Dedisse pacem. Vcl hic locus ostenJit errorcra
Goiilarlii scribenlis mispiam ncque apud Terluliia-
nuin neque apud Cyprianum idvcniri marlyres pacem
dcdisse lapsis. Prrctere:) ex episiola Luciani ad
CcUninum Ct CX epislola istius ad Lucianwn liquct
Pntrium el cs^teros in carccre constitiiios dcdisse
paceip lapsis. Ct nota est lempesias quie orta est in
Ccclcsla Africana qttia Cyprianus rccusabat eis dare
paccm quibus concessa erat a marlyribus. TerluIIia-
ntis in libro de PudicHia : Pacem quidam in Ecclesla
uon habentes a martijribu^ in carcere exorare consue-
ternnt.yide Henrlci Valesii notas ad tibruin vi tlistorim
ecclesiasticce Easebii, cap. 42.

Oplamus te. Angli putarunt verba hxc inlcrmi-
lintiotletn conlinerc , ita nimirum ul, si. haec miiius
pr:csiaret Cynrianus , itinrtyres cum ipso nou com-
niiinicarenl. *•* Quam obscrvaiionem ul ccrlam et
minime ambiguani rcpclunt in observalionibus ad
Epistolam txii, quic dala est ad presbyieros el
diaconos Roma: consistentes. At ego non video quo«
n:tm modo excommunicalio possit his vcrbis iiuclligi.
Videhant Lticianus ct cxleri quicuin eo eraiit cou-
fcssores Cyprianum se prxbcre admodum difilcilem
iii rccipieiidis lapsis quibus martyres el confessores,
qiiorum illi magnam in boc credebant csse auclo-
riialcm , pacem dederant, quibus Lucianus et caileri
dcder?iuipaccm iii nomineniartyrum elconfessorum,
ti x%re ferehanl duram illam aulistitis sui discipli-
naiii , qu:Hu praeter aequuin el bonum esse pulabant.
tlanc ob causam, quia S(5diiio proptcrca commota
crat in quibu.tdam oppidis provincia;, opiant ei scri-
bcntcs tii pacem habcai cum marlyribus, ut severi-
tatem misericordia miiigcl, sic concordiam et paceia

redintegrari posse iiiier eum et marlyrcs ac plebem
commoiam. An ideo minantur excoramunlcationera ,
si eorum desideriis non adquieseai ? Nou ita sane.
C Preces sunt, non mandata, necmmai.Aliud esiopiarei
allud jubcre , aliud pcenara uitentare. Nenjo sic petit
utminetur, inquit IiierOnymus in vita Pauli primi
eremUiB.hm Petrus Veiierabills, abhas Cludiacensis,
lib. I , enist. 8 : Piecibus non minis , obsequiis non
contumehiSy sotet quod petitur impelrcwi. Sane Cy-

Erianusvehementer admodum conqueriiur de auidacia
lUciani , non lamen propier minas excommuuica-
lionis, quarunl ne vcrbo uiiidem meminit, s«d quia,

3uod ei miiiime convcniebai neque liocbat, pacera
ederat lapsis in noinine martyrum et conressorum
absque ulla intervcntione auctorilalis episcopi, ct
quia se vulgl imperiii auctorem conslituerat, quod
eo suasore sediliones niult;is essc facias et conflatas
const.ibat. Ilaec est Cypriani conquestio de Luciauo.
Qn« quamvis magna et jusla foret, ei lamiyi Cy-
prianus non minatur cxcominunicaiionem. Yide qu;e
adnotamus ad Epistolam xxx.

Prmsente. Haec vox decsl in libro meo vetere,
^ nbl locus vacuus relictus est. Iii Graiianopoliiano
^ scriplum est Prmterea. Ediiio Manutii habel presbyier,
Ego puto ponendum esse prmsente de clero et exorci'
sia et lectore, ut significare voluerinl coufessores
cpistolam script^i esse pr.-Kscniihiis exorcisu el le-
clore, prwsente pro prceseniibus, ui apud Plaulum le-

§isse me inemiiii prassente nobis. Dicebant aulem, ut
occt Nonius Marccllus, absente nobis el prwsente no^
bis pro prmsentibus et absenlibus nobis. El mox alfert
lociiin Plauti ex Amphitryone. Yide etiam in verbo
PrcBsente et Salmasium ad scriptores kistori» AtigU'
stm, pag. 91.

Lucianus. A quo scripiam osse banc episiolam do-
cet Cyprianus Epist. xxii.

Epist. xvii. — Pamelius , in aunotationibns td
episiolam xxi, noiat istam esse fietiiiam. Non possum
auiem divinare quibus rationibus permotus ila 6e<t-
serit.

Senienliam exspeciet, Melius in codice Carnotensi

spectet. Atque ita posuiasem nl coaiceni4I«ni , qjii

Digitized by VjOOQIC

471 DIYI CYPRLVNl «2

leris meis junxi. Quod lotum pelo fraiiibus nosiris A adeo anlcquam m exsiiium proficiicerenlur, pacem
legalis , ul magis ac magis ad palientiam conipo

nantur, nec delicio proprio adjiciant adlmc aliud
delictum , dum nec uobis nec Evangelio Tolunt ser-
vire, nec secundum universorum confcssorum lit«
tcras causas suas ezaminari permittunt. Opto vos,
fratres charissimi, semper bene valere et nostri me-
minisse. Fralerniiatem universam salulatc. Yaiete.

,;>.;.: EPISTOLA XVIII.

(Pamel., xix. Rigalt., Baluz., Paris., xvm. Oxon., Lips.

XXIV.)
CALDONIl AD CVPR1ANUM.

Argumentuii. — Cum lapsorum quidam^ nova «r-

pelerent^ consuUt Cyprianum Caldonius an pax iltit

danda foret,

Cypriano et compresbyteris Carlhagini consis«
lentibus Caldonius salutem. Necessitas temporuni
facit ut non temere pacem demus. Sed oporiebat
vobisscribere, quoniam ii qui, posleaquam sacrifica-
verunt, iierato lenli, extorres sunl facti. Yidea-
tur ergo mibi abluissc prius delicium dum posses-
siones et domos dimiliunt, et poeniienliam agentes
Christum sequuntur. Ergo Feiix , qui presbylerium
submiaistrabat sub Decimo, proximus mihi vincu-
lis ( plenius cognovi eumdem Felicem), Yictoria «
conjunx ejus ^ ei Lucius fideles extorres facli re-^
liquerunl possessiones, quas nunc fiscus tcnet. Sed

genie persecntionef Christum confessi essent atque B ei miilier nomine Bona, quae tracta cst a marito

LECTIOiNES YARI.\NTES.

^ Proximus mihi vinclis Bod, i .

^ Conjux ejus Oxon, JAps.
STEPH. BALUZU NOTiE.

sero venit in manus meas, habuissem eo tempore quo
epistola ista excudebatur.

Patientiam. Hanc lectionem non inveni nisi in duo-
bus iibris veieribus. Alii et veieres ediliones pr»-
ferunt pomitentiam. Utraque leclio potest essc bonn.
llaque nihil mutare volui. Nam persypc in anliquis
codicibus manuscriplis vidi patienliam posilam pro

}}omtentia et e converso. Pamelius praetulit ultimam
eciionem. Ea placuit etiam Reinharto.

Deiicto proprio. Codex Carnotensis babet priori.
Recte. Et ita reponendum est.
Dum nec nolns. Hanc lectionem improbat Gro-

novius, cap. 14 observalionum suarum in Scriptoribus ^ tyris.

eadtm vespera tentuma Judcsis, Recie. Nam in Evan-
gelio Maithxi scripium esi Jiidxos mnnus injecissc in
Jesum et tenuisse eum. Hinc in aciis sancti Savini
episcopi ct martyris , in libro ii misceilaneorum no-
trorum, pag. 47, Blaximianus Aug. ait : Tamen, pa-
tres conscripti , concedam facultatem ut ubicumque in-
venti fuerinl Clmstiain, teneantur a prasfecto. Apud
Animianum Marcellinum, lib. xvi, sed fastus barbari-
cus ridens^ tenlis legalis adusque perfectum opus ca-
strorum. Antoninits Constantiniensis in cpisiola con*
solatoria ad Arcadium : Ecce pro hominetentus es.
Yide acta passionis sancti Siephani papae et mar-

tcctenastimy aiens hunc fastum numquam fuisse bea-
tissiroi Cypriani, ut nolle sibi quemquani, non solnm
iilos, servire quereretur. Ego puto banc observaiio-
nem fulsam esse et Pamelium frustra vapulare a
Gronovio in editionc Iiujus loci. Pamelius eiiim non
fuit prirousqui iia scripserit, cum profiieatur se ex-
pressisse editioiies Mnnutii et Morellii. Ipse Cypria-
nus ait inEpistoIa xxlViii, nec loci mei honore motus.
Sunt etiam alia loca in quibus commemorat suam
dignitaiem et auctoritatem ut episcopiis.

*'^ Epist. XVIII. — Prima edilio istius epislolx
prodiit ex typographia Manutli. In iiullo autem eo-
rum veterum exeinplarium quibus uior illam re-
peri nisi in uno meo , in Graiianopolitano el in eo
quod habui ex monasierio Remensi saiicti Dionysii.
Angli unum habucruni ex biblioiheca Bodleiana. Pa-
melius nullum habuisse videlur, nequc Higallius.

Caldonii ad Cyprianum. Hanc inscriptioncm, quae
certa esl, addidi ex libro meo.

Temporum. Ita codices Rcmensis ct Bodleianus,
quibus consentiunt cdiliones iManulii et Rignllii. At
Morelliana et Anglicann prxrerunt t^mporis. Qux le-
ctio reperitur etiam in libro meo et in Gratianopoii-
tano.

7/era(o tenti. Sic emendavimus , repii^nnniibus
licet antiquis codicibus et editionibus. Etncndatio
cerLi est. NametCcIerinus, pag. 28,dicel : te prono-
mine Domini nostri Jentum, et Liicianiis, pag. 50:
iterato reclusi sumus. Sunt eiiam alia loca his hiniilla
in lncubraiionibusCypriani. Siilpitius Scvenis, Dial. i,
cnp. 14 : tentus in vinculis. Rufinas, lib. s Uist.ec£L %
cap. 16 : Quis eorum pro nomine Domini tcntns non
est ? Gesta pontificalia edita ab Kmmonuele Schel-
straio, pag. 451, tentus a Maximiano. Hieronynuis in
epistola ad LitciafiiimBoeiicuui : Adotescens ilie qui
opertits syndone sequebatur Jefunu quia tentus fuerat
a ministru, terrenum abjiciens operimentum nuduseva-
sit, Rhabaniis in iibro tie Computo, cap. 64 : Dominum

Presbyterium subministrabat. Quamvis alii aliter
sentiant, ego pulo lueliorem esse opinionem Pamelii
censeniis illic inlelligi hunc Felicem vices cxercuisse
Dccimi in ecclesia ciijus cura commissa erat Dccimo,
qui, atit extorris aul lenlus in carcerc, non poterat
exequi minisierium suum.

Proximus mihi vincutis. Hanc lcclionem, quam pnfi-
fert cdilio Morellii, quam prseferuni ctiam antiqui
codices, revocari debere visuin est. Esl enim optima.
Aiia, quae habet vicinus pro vinculis^ iion potest esse
bona.

Feiix et Victoria. Yetiis Kalendarium ecclesiae Car-
thaginensis editum a Mabillonio : V idus feb. san-
ctorum Felicis, Victoris et Januarii.

Extorres. Godex Dionysianus et meus hnbent ex*
torrentes. In eodem codice meo scriptum est extor-
rentes in episiola 20, pag. 29, et de extorrentibus in
epislola 59, pag. 52. Quo etiam modoposilum estin
j) editione Manutiana. Ita eliam habuisse codicem Yc-
ronensem hinc colligo quod in variis lcclionibus cx
codice illodescriptis, in marginc exemplarismei edi-
tionis Manutiaiise nuila varia lectio apposiia esi ad
haiic epistolam. Extorris porro esl qui exlra patrium
solum ei terram pairiam Cjectus esi. Cyprianus in
libro de LapsiSf pag. 184 : Reiinquenda erat patria et
patrimonii facienda jactura. Yide Baronium ad aii-
num 25, et in annotalionibus ad martyrologium Ro-
manum die secunda januarii. Yide etiam Glossarium
latinum Cangii.

Sed et mulier. Editio Morelliana, sed et seu per se
aut per eosdem niulier nomine i^ona. Codex Remensis,
sedetsuperse opera eadem muiier nominelbono. Bodleia-
nu8, sed et super se et pro codcm. Gralianopoiklanus,
sed et superest aut eodem, Meus, sed et super se opere
eadem mutier nomine Bono. Alterius Bon» meutio cst
in inartyrologio Romano die 24 aprilis. Scd ilia ciat
Remcnsis. Aliera vero Bona, cnjus mentionem Tacit
PetrusdeNalalibuK, lib. vni, cap. 71^ati£gyptiaca^

Digitized by VjOOQIC

275

EPISTOLA XX.

ad sacrificandum , quae conscleniia non commissi , A virlule deleverint , jaccre ullra sub diabolo quasi

scd qoia lenenles ^ manus ejus ipsi saeriricave-
runl, coepit ^» dicere conlra , Non fcci , vos fe-
cistis; sic et ipsa cxlorris facta est. Gum ergo ^
universi pacem petereni dicenies : Recuperavimus fi-
dem quam amiseramus, pceniteniiam agentes, et
Cliristum publice sumu:> confessi ; quamvis mibi vi-
deantur debere pacem accipere, lamen ad consi-
lium vesirum eos dimisi , ne videar aiiquid (emere
prxsumere. Si quid ergo ex communi consilio pia-
cuerit, scribite mihi. Salulate noslros. Vos noslri.
Opto vos, fratres charissimi, semper bene valere.

" LPISTOLA XIX.

(Erasm., ra, 20. Pamel., xx. Rigalt.,Baluz., Paris.,xix.
OxoQ., Lips., XXV.)

' « RB6P0NDET CALDONIO.

Argumentcm. — NihU peculiare agit hac epittola
Cyprianus, quam quod Caldonii senlentiw accedil, iis
nempe lapsis pacem negandam non esse , qui vera
poenilentia et Christi nominis confessione HUim merue-
Hnr, atque adeo sibi reddiderint.

Cyprianus Caldonio fralri salutem. Accepimus lit-
f eras tuas, frnier cbarissime , saiis sobrias ei inie-
gritatis acfidei picnas.Nec miramur si, exerciiatus et
in Scripluris Dominicis perilus, caute omnia et con-
sullc geras. Recte autem sensisti circa imperiicn-
dnm fratribus noslris pncem , quam sibi ipsi vcra
poenitentia et Dominics confessionis gloria reddid^

prostrati non debent qui exlorres facti et bonis suls
omnibus spoliati, erexerunt se et cum Christo stare
coeperunt. Atque utinam sic et caeteri post lapsum
poeniientes in statum prisiinum ref(>rmentur ! quos
nunc urgentes et pacem temere atque importune
extorquentes quomodo disposuerimus ut scires, li-
brum tibi cum epistolis numero quinque misi, quas
ad clerum et ad plcbem et ad mariyres quoque
et confessores feci ; quae epislolae jam plurimis col-
legis noslrijs missae placuerunt, ct rescripserunt se
quoque nobiscum iu eodem consilio secundum catlA>-
licam fidem stare. Quod ipsum eliam tu ad collegas
nosiros quos potueris transmitte ^, ut apud omnes
unus actus et una consensio^ secundum Domini prae-
B cepta, teneatur. Opto te, frater cbarissime, semper
bene valere.

EPISTOLA XX.

(Pamel., xxi.Rigalt, Baloz., Paris., xx.Oxon.,Lips.,xxi.)

CELERINI AD LDClANCni.

Argomentdm. — Celerinus pro sororibus suis Romfe
lapsis, pacem a confessoribus Carthaginiensibus petit.
I. Celerinus Luciano salutem. Ha^c cum tibi scri-
berem, domine fraier, gaudens el tristis eraw : gaii-
dens eo quod audierim te pro nomine Domini nosiri
Jesu Cliristi salvaioris nostri tantum et illius nomen
penes magisiralus hnjus mundi confessum, tristis
auiem in eo quod ab eo ex quo le deduxi , numquani

runi, sermonibus snis juslificaii, quibus se ante dam- C litteras tuas accipere potui. Et nimc modo duplex
iiaverant. Cum crgo abluerint omne delictum, et mihl tristiUa incubuit, quod, cum Montanum fraireni
maculam prislinani, assisienie sibi Domino poliore nostnim communem abs le de carcere ad me essc

LECTIONES VARIANTES.

a Sed tenentes Bod, i .
*> Sic ipsa coepit iJorf. i.

c Cura me ergoBod.l. • „.,<,«>,.
d Transmiuere Ar. lam. Eoar, Boa» 1, 2. NV. i.

STEPH, BALUZn NOTiE.

mendosse, monstrant tamen hanc lectionem esse bo-
nam. Habent enim impertinentiam. Remboltus, imper'

tilam.

quse alio nomine apud suos iEgyplios Cordimunda
vocabalur.

Qu(B conscientia. Edilio Manutii et codex Remen-
sis, quce conscientiam non ^*^ commint. Morellius,
quw etiam conscientia non commissi. Sic etiam in meo
vetere. Rigaltius , qum conscienlia non commissi, Co-
dex Gratianopolitanns , qum conscienlia non com»

^^^Sacrificaverunt. Iia editio Morellii et codex Re- n AnVlVconlra, rcjecta Rigaliii 8«n|fnl>«' *"f^'
niensis. Sic eiiam legitur iu meo el iu Graiianopoli- tur de fascicujo epjstolarum. bea ]>«;oiecio

Maculam pristinam. Plerique libri veteres el edi-
liones habent primflrw. ...

Potiore viriute. Nonnulli codices antiqui praeferunt

postertore.
Ubrum.

De Lapsis,

ut interprelatur Rigallius.

interpretan-

crrave-

lano. Alia; ediliones habenl sacrificabant. Et postca
additur in iisdem codicibus et in edilione Morelliana,
stc ipse ccepit dicere.

ConsHium. Anlea scriplum crat consultum. Sed hu-
jus vocis nlia cst siKuiiicatio , videlicet de re deli*
berata. Emcndalum est ex manuscriptis.

Videantur debere. h\ codice Remensl , in Gra-
lianopolii4no ct in meo legllur videantur ac debeant
accipere. Sic eliam cditio Morelliuna.
. Salutate noslros. Angli monent legendum esse
vestros. Qnne conjeclura videlur esse bona. Verum
ediiiones et scripti libri rcpugnani.

Opto vos. Sic reposuintus ex eodem codice Remen-
si, cum antea legcretur : Opto vos felicissimos bene
valere.

Epist. XIX. — Impertiendam. Hanc leclionem re-
peri in qiiatuordecim cxemplaribus anliquis. Editio
Spirensrs et vetus Veneta , quamvis sint in hoc loco

riint Quippe Cyprianus npertissimedistinguit Ijbruni
ab enisiolis, librum cum epistolis numero quinque misi.

Epist XX. — llanc epistolam primus omniuni
cdidii Moreliius. Posiea Pamelius, qui faietur sc
nullum vetus illius exemplar habuisse , illam recu-
dit. eamque ex ingenio inlerdum emendavit. La-
tinius habuit duo vetera illius exemplaria, et iii
eius adnoiationibus ad Cyprianum, pag 195, aduota-
lum est ilium feliciter emendasse hanc episiolam.
Qnod verum non est, cum difficile admodum sit eaiii
bene emendare ob errores qui in eam irrepseruni iii
antiquis exemplaribus. Ego dno habui, unum ex urbe
Gratianopolilana, aliud ex biblioiheca mea. Angli
laudant unum Vaticanum et unum Bodleianum. Cerlc
extat hodiequein Vaiicano(l99), unoeonim, ut opi-
nor, qu» Latinius viderai.

],2.Hujus mundi. Antea legebatur hufumodi, nullo
sensu. AngU prolulerunt ^ramj^^t,^^^^^^

17^ M^ €¥i>ftlAia 27«

TenUiruin sciebtts , de sdlule lut vel quid peues A i<* In magna tamen (Nbula^iie me eonsiilulum
le agalur mibi non signiicaYeris. Se4 ^c 8o4el * seias ^ » et, ac si sis mecum pnesens, sic cbariiatis pri-

eoniiiigere servls ^i, ma»me eis qul in con(essione
Chrisii suiil consHluii. Scio emm quomm umisquis-
que jam quae suiH sseciili non auendit, quoniam co-
ronam coeleslem sper.at. Ego eniin dixi li>rlasse.ol>ii<-
tum le esse milH scribere. Nam, ui irbi quoque
de inHmo Uius \ft\ fraler d4car, M ^uero ^ dignus
Gderinus andire , lamen cuin cssem et ego in tam
florida confes^one, fraires meos Yeiustissimos me-
morabam, et oos litlerk meis memoravi ehariialem
pristinam eorum penes me meosque nunc esse. Peio
lamen, cbarissinie, a Domino ut, si anie criiore ilto
sancto lavcris, sl prius passus fucris pro nomlne
DoroiiH iiostri Jesu Christi quam lUierae meae te In

siinae remiuiscor die ac nocte.^eus soius scit. Ct
ideo peio ut annuas desiderio meo et mecum doleas
in morte sororis meae , qua^ cecidlt in liac vastailone
a Cliristo. Sacrificavit enim et exaceti>avit Dofninum
nostrum. Quod ih^s manireslum videtur. Pro cu-
jus factis ego in hae 4ie iaetitise Pascbae flens die
8C nocte, iii cilicio et cinere lacrymahundus dtes s
cxegi et exigo usque in bodiernum, donec auxf-
iium Domini nostri Jesu Ctiris^ [subveniat] et pie-
tas per te vel per eos domioos meos qui coro-
nati fueriiU, a quiji)us po^tuldtprus es ut veniam
habeant nefanda naufragia^^. Memoratus sum enim ^
eharitaits Uue pristime, quod am omnibus doleas

hoc mundo apprehendant, '^ vel nunc sl appreliende- s pro sororibus nostris, quas et tu bene nosti , id

rini, mihi ad lixc rescribas. Sic coronet le « cu«
jus nomen confcssy^ ^s.Credp enim quooiam, etsi in
hoc mundo nos non viderimus, in futuro tamen nos
coram Christo i eampledeinur. P^ ut sim ^ dignus
ct cgo coronari f^ j^lH^^fo f e§trf>.

^ Et hoc solet Q^'

i> Dicat s\ fuero impr, AudirosP. Salv.

^ Sl cqronetle. ffit.

* Nos coram vel cum ChriMo Bod, Vqt.

« Per te sim /mpr.

est Numeria et Caodida ; pro i^ttinim peccato, quia
pos fratres habent , d.ebemus e^i^ubare^ Credo enim
Chri.sium secundum earum pceniientiain ci opera,
quae penes coilegas nostros fccerunt exiorres, qui a
vobis veneruut , a quibujs ipsis de pperibus eorum
LECTIONES VARIANTES.

' Magiia constitutom scias Impr.-
S Lacrymahundos dies Val.

h A q^uibiis itosUii^nduQi esi ut subveuerit tam ne&ndQ
naiifrngio Vat. Subvcnial tam nefaudo f.ips.
i Memor sum enim Valic.

STEPH. BALUZII NOTiE.

au|efn |4finius jllani ej^^jre \f) suis (C^emplfiribu?
ctiam legitgr in yneo ct in Gratianopoliiano.

Sciebas. Cum hrcc lectio habeatur hi editioni-
hus Morellii, Pamelii ei Bigaliij, (qm eMiim ip co-
dice V.ifjcano, eoi)Ornici|^ autem |)l.am dpo veiera
cxci)ipiana quibus ulor, tanier.clsi in nioo scripium
sit per crrorem sciebam, Augli lamoii malucrunt
scribas. At si .illcmlissentCelerinum de Ltjctmiq (:qi\-
queri quod ad se non scripseril pcr Moiiiaiium, quem
scicbnt ad sc esse vcniuriim, aliler sensii>.scn|. Iia-
quc f eriiim est eam lectioncm quaiii nos reiinuimus
esse bonam.

Sum tit tibi. RepnTsenlavimiis istic lcciionein
veieruin lihroinm et cdiiionum* AngU cx ingenip,
nuliuin eniiii vctusexeinplsrpiiant,§cri|i$erflHt : ^am
vt tum quoque de iufiiuo tuo vel [ratre dicam^ si [i^ero
digms; Ceierinus audirethr. Sano LalinJMS, cuip iii
codire V.iiicino scriniuiii vidcrel Mt p^t ip meg et iii
vulg:itis cdjtioiiibus, legeudMm Pjsp^uer^t fpfme lUi
ab Aiigiis cxcusum est. lu Cratiaiiopolilqup §criptl|m
est Qbrtlum esse te mihi scribere^ ut m qapqu^ (l^ W,P"io

I^a rum Celerini mentio facta fuerit antea. Vera ilaque,
p ut ego quidem arbitror, ac genuina hiijus loci sen-
^ teiitia h.-ec est. Conquestus erat Ceierinus de negli-
ffeiiti* Lujciaiu in scribendo, qui lameneisi sciret
Jlonlanuq) venigrmn ad sc esse» nihil per cuin scri-
pscrat de salule sua vcl quid apud eum ngenuur.
Nuiic vero pelit ul, si .'^nte Lucianus spi.^-iiuni effudc-
rit auaiM hx* littcru^ pcrveaiant ad ca lor^ in quilius
habftabat, nibil rescribat, rescribat lamen si adliuc
supersles fuetit ciini ilhe hiic parvcuerint.

l\.—Jn lcBtitia Pascha. CodCxGrallanopolilaiuis. in
hpc (iie Ifetiiice. Cassiodonis, lib. i v, Epist. 42 : Marciaui
atque Maximi uos querela pulsavit cum paschaltbm
fii^bif^ pat^ni luetiff psmi vukere mmti el in ip$o
laililiw temporey cic.

Paschte. \m scrihehant anih|ui. Tertulli.inns in )i-
hro de Corona : Kadem immunitate a die Pascha: in
Pentecosien vsque gaudemus. Idem, lib. ii ad uxo-
rcm : Quisdenique solemnibus Paschm abnoctantem se-
curus susiinebilf Ilem, lib. iv adversus Marcionem :
Name tot [estis Judworttm Paschw diem etegit, Conci-

veijratre dicam, etc. j) |,„jn Cabarsussilanum, inlra diem Paschm [ituroi. Ap
'^^* Cum essepi.i, intam* Id esi, ciim essppi jocar- «.^».i:. »»»^».»»:i^.:t ii»..^.u a..» i 1^ i?..i.i::fl

cere cong|iiutus propter iiomen Domini.

Ui fi aifte. Uaec est loctio editionis Uorcllianx.
Sic etiam in vetcri libro mco et in Rodloiano. )iale
in Gratianopolitano, uta me cruoreillq. PamoliMS
existimans noii licuisse Luciano resqribere pf»st
cruoris^pro Chrisio elfusionem, credidjt dpcsso iu
hoc loco negationem, idcoquo illam intersercr^ pon
est veritus. Non placuit ea aiidacia LatiuiPt qui c^n-
suit hanc orationem nulla indigere negaiioiie. Angli
in eadem senientia fiiere quoad negaiipnemt ^ed alio
transtuleruni argumentum. Iia quippc interprciauiiir
hunc locum, alioqui satis obscnrum ct iuiplicitum,
tnmquam si Celerinn<, timens ue Liicianus e]ice(|( rct
ante datam paoero ei indulgciitiam sororibussuis, qiia:
lapss erant, petlissct a l)oiniiio ut earum misoirere-
tur, eisque post excessumLucianidaretiYidulgenti:iip
quam Luclanus morie praivenius nun dedissel. Ve-
rum ea iuterpretatio ferri non poteii,cum nulla soro-

pendix commonitorii llonoril Aug. In causa Eulalii et
Bonifacii contendentium de episcopatu Roniano apiid
Baronium, dies qui imminebant sanctm Paschce. Ar.ir
lor, lib. II Actuutn apostolicorum : Gaudia P(t$ehas ele-
cto iatrone coiis. Sic ciiani Rufluus in libris nisiorite
ecciesiasticte ct lii libris Recognilionum D. Clcmenti$.
Vide iioias Slrmondi ad Concilium primum Arela-
tense.

Subveniat. Ego addidi hanc vocem ex conjectii-
ra , tantuin ut sensum eo modo coiistituerein. Si
quis maluerit substituere aliud vocnbulum, non rc-
pugiio.

Postuiaturus, Cpdei^ Gratianopolitanns , pQstuhn-
dMm est subvenmi tani He[ando nau[ragio,

1^0 sororibus nostris. Ila editio Anglicana , quain
conlirmat codex Gr^ianopoliianus. Ita auoqub sc
scripium vjdisse in duobus aniiquis codicipus testa-
tur LaMuius. In weo legitur per sorares Hostras. [^

m EPISTOLA XX. m

aiidi6S,JamCliri&(umeis, Yobiimtriyribus suts pe- Asacrificaret; sed taRlum ascendisse videUiP Bsqua

ad Tria Fata <>, et inde descendisse. Hanc ^ ergo nen

leBiibus, indultufum.

ni. Aadivi enim te fioridiorHm ministerium ^
pereepisse. te felleem , suscipere ^ ?ou tua quae
semper desiderasti vel in terra dormiens ! Optasti pro
nomine iliius in carcerem roitti ; quod nunc tibi con-
tigit, sicul scriptum est : Dei Ubi Dominus ticundum
coT tvum (PsaL xix, 5). Et nunc super ipsos fa-
etus antistes Dei recognovit idem minister «. Rogo
iiaque , domine , et peio per Deminum noslrum Je-
sum Christum nl cacteris collegis tuis, fratribus tuis,
meis dominis referas, et ab eis petas ut quicum-
que prior Testrum coronatus fuerit, isill sororibus
nostris Nurom» et Candidac tale peccatum remittant.
Nafn hane ipsam Eteeusam semper appeliavi , tc-

sacriflcasso ego sdo. Quarum jam causa audita.,.
prxceperunt eas praepositl tantisper sic esse do«
nee episcopus coiistituatur. Sed quatenus per vestms
sanclas oraliones ' et pelitiobes, in quas nos s (idi-
mus, quoniam estis amici sed et testes Cbristi, quod ^
oninia induigeatis.

IV. Pelo ergo, domiiie charissime Luciane, memor
sis mei, et pclitioni mea: aniiuas. Sic Cbrisius coro-
nam iliaro sanctam , quam tibi non (antum in confcs-
sionc sed ei in saiiclimonio iradidit in qua scm«
per cucurristi, exempiuin sanctorum scmper et teslis
fuisii,ut omnibus dominis meis, fratribus tuisconfes-
soribus, referas de boc facio, ut a vobis auxilium

stis est nobis Deus, quia pro se dona numeratit ne B recipiant. Nam hoc, domine frater, scire debes, me

LECTIONES YARIANTES.

* Flortde onnium eonun miiiisierinra VM.

^ Suscipe Impr.

^ fiaim minister Bod. 1.

dTna&ctalfiipr.

«HasFo/.
' operationes Ferf.
s Nobis Vat.
J» Qui Vat.

STEPH. BALUZU KOTiE.

111. — Et nunc $uper ipso$. Codex meus, ei nuncsu-
per iptos faelus antislites Dei recognovit id est tiitni-
sier, Sie eliam in Gratianopolitano, nisi quod illic
scriptuin. est antistes, Sidonius lib. vu, Epist. 17 :
Quwso ut abbas sii (raler Auxanius^ tu vero et sUpra
abbatem,

Fratrikiu Utis. Ita Yeteres libri et editiones. liale
in editione Anglicana , fratribus tuis et meis^ meis do-
miuis>

Eiecusam. Gisberius Cnperus, in episioLi ad Pan-
lutn Voetium, monet episcopum Cesiriensem rescri-
psisse jEcusam. iEcusam dixil Julius Firmicus iii
qtiibusdam editionibus, in aliis ifDlliusani. Vertim
iBcusa illa muUuin difTeri ab Etecusa. ( Haud con*
icinnenda prufecto esset conjeciura Dodwelli Diss,
Cypr. ad ep. 32 (?), legeudum esse aecUMam;
fti«»v««f enim dicebanlur, quae contra voluniatein vi
conlumeliisque superatut eesserant. Mudo inss. favo-
reni. Goldast)

Tria Fata. Iia codex Vaticanus in cditione An-
glicana laudatus, duo veiera exeinplaria Lalinii ,
unuin ex mea bibliotbeca. Nequc dnbiuni csl quin
h£c sit vera lectio. Hic auiein locus, qiii nul-
lam» ut ego quidem arbilror, babet difiiculiatcm,
Viilde vexiitts est ab inierpretibus, cxistimaniibuscam
leciionem non esse bonam. Et inmen mibi constat
niiUam aliam posse esse bonain prxler islain. Con-
firinant porro eain loca ad explicaiionem htijus loci
ex gesiis pontilloalibus allaia a viris doctissiiuis. No-
gari quippe non potcsl quin Honia'., undc bxc epi-
slola scripla cst, fueht locus appeliatus Tria Fata,
lliijus rei locuples nobis tesMs est Procopius, lih. i,
cau. iS, de oello Gothico; ubi scribii Janiiin a'dem
liabuissc in foro ex adverso curix supcr Tria Fufa.
CoDSiat auleni niiilierem dc qua a^iiiu' iii liac epi-
stola Celerini asceudisse* in capitoliuin videjicct, ut
sacrilicarci, **' sed subslltisse aaTna Fata, ei inde de-
scoiidissc, poeniludine videiicet ductaiti. Cum vero
Piocopius ^cribat Tria Fata fuisse prope a)dein Jani
cx ndvcrso curise, cum P. Victor lcmplum Jaui ponat
propc forum, cuni Dlonysius llalicarnasseus, lib. ii,
doccat foruiti positum fuissemedio inter Capitolium ct
palntiinn spatio, in planitie capitolio subjecta , Oau-
pbrius autem Panviiiius in descriptione urbis Uoiikc
aniioiavent montem palatinum habere ad occasuin
forum Homanum et Capitolium et ad septentrionein
viam sacram, et auctor (Jestorum pontificaimm tradat

basilicaro sanctorum Cosms et Damiani, quas crat'
sita in Tribus Fatis , ftiisse sitain in via Sacra, quam
Ovidius, in libroiii 7n's<tum,locat prope forum el pn-
latium, ubi "Fabium fornicem fuisse docet Ciccro in
Oratione pro Cn, P/oitcio, bunc autem forniconi.
fuisse vicinum rostris doceat Seneca in ca^ileii iibri,

Q Qnod in sapientem non cadit injuriaf et fornicejn illiiin
Asconius Pa^dianus iii commentario ad actionem pri-
mam in Verrem scripserit silum fiiisse in clivo capi-
toliiio ct tndc rectain viain ad foruin fuisse per forum
et pcr TriaFala, Dio vero Casiius, lib. uv« et Hero-
dianus, lib. iv, adttum fuisse per viamSacram in fo-
ruin, manireslutn est eam lectionem esse veram quain
nos reiinuimus. Quare nollem viros doctissimos
fuissc lain facilcs in recipienda conjeciura Gronovii
scribentis in capile i4 Observationum in Scriptorir
bus ecclesiasiicis dryfacta reponendum esse in bac
epislola Celerini pro Tria Fata^ cum certum sit eaiii
emendaiioiiem esse tentatam contra omnium vetc-
rum librorum et ediiionum iidem et absque ulla nc-
cessitate. Itaquc jure merilO(]ue rejecta est in cdi-
tione Anglicana. Porro Celerinum, quod nobis nuiic
incumbit probandum, fuisse tum Roma;, et alii jaiii
monuer^nl, ei liquct ex loco ipsius epistolx, pag. !29,
ubi Celerinus ait supcrsessum esse causae quarum-
dain mulierum donec episcopus constituatur, id est,

D donec locus Petri, qui vacabat [)ost morlem Fabiaiii,
accepisset episcopuUi, prsecipuc vero ex Epistola 22,
pag. 32, iii qua Cyprianus Scriblt ad prcsbyteros ct
diaconos Koiiia; coiiSisientes miiterp se ad eos episto-
lam (^clerini ad Lucianum, ut recognoscaut ari vcra
sit. Missam auiem fuisse pcr Crementium bypodiaco-
nuin facile colligilur ex Lpistolis iv ct xiv.

Prcepositi. Id est, illi e cleroqui ecclesiam ^Q^iia-
nam giibernabant post moriem Fabiapi.

IV. — Sanctimonio. Iia libri veteres et bic et alibi.
Possem pliirima exempla proferre ut ostendercni
velcros ita vulgo scripsisse. StMl supersedeo, quia
puto lectores milii facile fidein prxstiluros. Eodeni
modo dicebant blasphemiutn pro blasphemia , ut nota-
vimusad Marium Mercaturein, pag. 451. Addo tainen
dociissimos moiiaclios quibus debemus i^ovam edi-
tionem ojierum sancti Augiistini posuisse ip epistola
Lxi sanctimomi et continentim. Item in rescripio Ho-
iiorii ei Tlieodosii AA. ad Aurelianum conlra Pela^
gianos.

Digitized by

Google

270

DIVI CYPRIANI

280

non solam hoc pro eis petere, sed ct Statium et Se- A post tanlum temporis legere, in quibus mei digna-

verianum et omnes confessores qui inde huc a vobis
venerunt , ad quos ipsae in porlum descenderunt , et
in urbem levaverunt, quod sexaginta quinque minis-
traverunt et usquc in hodiernum in omnibus foverunt.
Sunt enim pcncs illas omnes. Plus autem gravare cor
illud sanclum luum non debui, cum sciam te prona
voluutate operari. Salulant le Macharius cnm sorori-
bus suis Cornclia et Emerita, quoB laetantur de con-
fessione tua florida , sed et omnium fratrum , et Sa-
turninus, qui cl ipse luctatus est cum diaboio, qui et
Christi nonicn esl forliier confessus <>, qui et ibi in
poena ungularum *^ fortiier est confessus, qui ei hoc
nimis rogat et petit. Salulant te fratres tui Calphur-
nius et Maria ei omnes snncii fratres. Nam et hoc scire

tus es memorare ^, beneficio tantae tuae humilitaiis
legere ezultaverim , qui scribens mihi diceres ^. Si
dignus fuero frater nominarii tuus, hominis qui apud
pusilliores nomen Dei cum timore confessus sum.
Nam tu , Deo volente , ipsum anguem majoreni me-
taiorem ^ anticliristi , non tantum confessus deter-
ruisii vocibus illis et verbis deificis quibus scio quasi
amatores fidei et zelotypi disciplinae Christi in qua
le novi vivaciute versari te gaudeo , vicisli. Nunc ,
charissime, jam inter martyres depulande b, vo-
luisti nos litteris tuis gravare , in quibus signiticasii
de sororibas nostris; pro quibus ulinam ilcri pos-
set ut sine tanto scelere commisso memoriam face-
remus ! Non profecto lantls lacryniis incumbercihus

debes, me et dominis meis frairibus tuis [lilleras] B ut nunc.

II. Scire debuisli quid circa nos actum sit. Cum
benedictus martyr Paulus adhuc in corpore essei.

scripsisse , quas peto illis eas legere digneris.

EPISTOLA XXI.

(Pamel., xxn. Rig., Baltiz., Paris., xxi. Oxon., Lips.,

xxu.)

LUCIANCS RESPONDET CELERINO.

Arguiientuii. — Lucianus Celerini petitiom annuit.

L Lucianus Celerino domiiio, si diguus fuero vo-
cari , collega in Christo salutem. Accepi litteras tuas,
domine frater dilectissime in quibus me tantum gra-
vasti , ut propter tuam gravationem ^ tanto gaudio
pene exciderim , ut litieras quas ^ et cgo optabam

^ Est confessus Oxm,

J> Perpetua gravaiione Impr.

*5 Lilteras tuas quos Oxon, ex Vat.

d Memorari Oxon. ex Vat.

• Dicis Impr.

vocavit ine, et dixit milri: Luciane, coram Christo
tibi dico ut, si quis post arcessitioiiem meam abs te
pacem petierit, da ^ in nomine meo; sed et omncs
quos Dominus in tanta tribulatione arcessire digna-
tus est, universi litteras ex conipacto universis pa-
cem dimisimus. Vides ei^o, frater, quoniam pariim
ejus quod mihi Paulus praecepit quam universis quod
censuimus, ex qiiibus eramus in hac tribnlatione ,
cum jussi sumus ^ secundum praecepium imperatoris
fame et siti necari , ei reclusi sumus in duabos cellis,

LECTIONES VARIANTES.

C * Miflorem et alrociorem vat.
s Depuundos Vat.
h Des Oxow.
i Cum iussimus Impr,

STEPH. BALUZn NOTiE.

Sed et Statium, Ita codex meus et Gratianopo-
litaiius. Iia quoque constai habuisse vetera exempla-
ria Laiinii. Sic eti.ini legendum esse censuerat Pame-
iius , ciim anlea scriplum essel siatim. Vide iiotas ad
epislclnii) ijv.

Machatio. Satis scio scribcndiim fuisse Vacario ,
si con^laivt Afros scripsisse uti Gricci scribobant. At
cum invcnireiu lioc vorabulum iii vetuslis exemplari-
bus Cypriaiii scriptum cum aspiratione, scirem prac-
terea Afros et plerosque Latiiios quxdam vocabula
scripsisse diverse, ut patet in verbo catecuminus et
in verbo acolytus, tuin etiam in vocalHilo ArriuSj cen<

prxstdem vocat cruentum colufnrum, Sic Hunericus,
rex Vandalonim, vocatur veiernosus angms in hisioria
passioiiis niartyrum qui vi non. julii passi suntapud
Cartliaginem sub ejus imperio. Et nuclor vitse Gre-
gorii Pap^elX, apud Odoricum Rninaldum, au. 1258,
§ 72, Fridericum II iinperatorem vocat tortuosum co»
lubrum. Nnbiichodouosor vocatur aquila grandis ab
Hieronymo et Theodorelo, ut notat Fronlo Duca:u$
in aunotationibus ad totnum primiim operum sancti
Joannis Chrysostomi. Ad Decium |)ertiiient hrrc
verba Cypriani de Celeriuo in Epistola xxxiv, pag.i?:
Hic inter persecutionis initia cum ipso infestatiouis

sui debere nie in hoc loco sequi scripturam veterum ]) wincipe el auctore cowgressus; el foriassis ea quae de
1^-: .: r-....-:....: o:^ ^.: ^«:i>:. ■?--.« hominis maligui, vclut serpcutis asiutia venenata , ait

in Epistola xlvi, pag. 60.

Metatorem anticliristi, Lucifer ^piscopus Calarita-
nus Constanlium imperatorem Arrianum vocatpnc-
cursorcm atiiichrisii, quod idein est. Conlra Lac-
lantius, lib. iv, cap. 11, Chrislum vocal lueLitorein
tcmpli Dei, id est Ecclesix. De metaioribos vide
4)uae dicuntur infra ad Epistolam lxxxi.

Te novi, Quamvis editio Morellii, ex qua alix pro-
pagatx sunt, habeat tenoris, curo lamen veteres
libri, eiiam unus quem laudat Latinius, liabeant te
fiovi, hanc lectionem arbitratus sum esse retinendam,
tum quia veieruin librorum auctoritate uititur, tum
quia videlur esse melior.

II. — Quoniam partim. lla reposui secutus fidem li-
bri mei veteris et Gralianopolitani. Vaticanus in
editione Anglicana laudalits liabet quonium parlem,
Editiones, quod tam placuit.

exemplarium sancti Cypriaiii. Sic etiam scribit Fran-
ciscus Maria Floreutinius in editione vetustissimi
martyrologii, vi idus decembris : In Africa sancto-
rum Primi, Macharii^ Justi, Et in epistola xxix saiicti
Aiigustini, in nova editione, scriptum est Machario^
juxta lidem codicis Cisierciensis ex quo edila est.

Epist. XXI. — Duo tanium hiijus epislol» ve-
tera exemplaria babui, unuin cx urbe Gratiano-
politaiia, aliud ex bibliotheca inea. Angli unum
laudant ex Vaticana, illud nimirum, ui opinor, quod
noiatum est niimero 499 in bibliotlieca Vaiicana.
Habuisse se eam in suis ^^** codicibus testaiur Laii-
nius , sed iia corrupiam ut vix intelligi senientia ejvs
posset. Pamelius et Rigaliius fatentur se nulluin vetus
illius exemplar habuisse.

L — Anguem majorem, Id est Decium imperatorem,
quem execrabile animai vbcat Lactantius in libro de
Morlibm Perucutorum, Sic Priideiilius in carmine de
sancto FrHctuoso episcopo Tarraconensif ifimilianum

Digitized by

Google

284 EPISTOLA XXII. 582

fla ut nos afOcerenl fame et sili. Sed et ignis ab Asumclerum, Vranium, Alexium, Quintianum|, Colo-

opere prcssune nostrae tam inlolcrabilis erat ^
quam nemo portare posset. Sed nunc ipsam clariia-
tem sumus consecuti. Etideo,fralercbarissime, salu-
ta Numeriam et Gandidam, quse secundum Pauli
praecepium ei cxterorum martyrum, quorumnomina
subjicio , Bassi in pejerario , Mappalici in quaeslio-
ne, Fortunionis in carcere, Pauli a quxstione,
Fortunatae, Viciorini , Vicioris , Herennii , Credulse,
Herenx, Donaii, Firmi, Venusii, Fructi, iiiWx, Mar*
tialis et Aristonis , qui Deo voiente in carcere fame
necati sunt, quorum et nos socios futuros intra dies
audielisj Jam enim ex quo ^ ilerato reclusi sumus
sunt dies octo iu die quo libi litieras scripsi. Nam et
ante dies oclo per dies quinque medios modicum pa-
nis accepimus et aquam ad mensuram. Et ideo , fra- B
ter, peto ut, sicut bic cum Dominus cceperit ipsi Ec-
clesiae pacem dare, secundum praeceptum Pauli et
nbstrum traclatum , ezposita causa apud episcopum
et facta exomologesi, babeantpacem, non tantum hx,
sed et quas scis ad animum nostrum pertinere.

III. Salutant vos coliegae mei universi , '^ Vos , sa<
Ititaie coiifessores Domini qui ibi vobiscum sunl, quo-
rum noniina significasti ; inter quos et Saturninus
cum coniiiibus suis , sed et collega meus, el Maris ,
Collecta et Emerita , Calphurnius et Maria, Sabi-
na, Spesina , et sorores, Januaria, Daliva, DonaU.
Salutamus cum suis Saturum, Bassianum, et univer-

nicam , et universos quorum nomma non scripsi ,
quia jam lassus eram. Ideo ignoscere debent. Oplo
vos bene valere, Alexium et Getulicum et argentarios
et sorores. Salutant vos' sorores mex Januaria et
Sophia , quas vobis commendo.

EPISTOLA XXII.

(Parael., xxni. Rigalt., Baluz., Paris., xxu. Oxon., Lips.,
xxvu.)

AD CLERUM ROtf iE CONSISTCNTEM, DE MULTIS CONFESSO •
RIBUS ET DE LUCIANI INVERECUNDIA ET CELERINI CON-
FESSORIS MODESTIA.

Argumentom. — J^i«/f«en< Cyprianus Cterum Roma'
mm cerliorem reddit deseditioM lapsorum postula-
tione , ut ad pacem restiluerentur et de inverecundia
Luciani, Qwe quo melius inlelligantur, litteras tum
suas^ tum Celerini et Luciani transmittendas curat
Cyprianus,

I. Cyprianus presbyleris et diacouibus Romx coii-
sisteniibus fratribus salutem. Post factas ad vos iitte-
ras, fralres charissimi, quibus actus noster expositus
et disciplin» ae diligentias quaniulacumque ratto de-
clarata est, aliud accessit quod nec ipsum latere vos
debuit. Nam fraier noster Lucianus, et ipse unus de
confessoribus, lide quidein calidus et viriuierobusius,
sed ininus ^ Dominica iectione fuiidatus, quaxlam
conalus esi, imperiti jampridem se vulgi auctorem «*

LECTIONES VARIANTES.

^ Ignis vapore ; et pressura nostra intoler. erat Oxon. C
^ TameoimutOxon.

® Robustus minus Impr.

d Imperite jam se auctorem Ver.

STEPH. BALIJZn NOTiE.

Af^erent. Ita editio Morelli et rcliquse. Codex La-
linii ct ineus, utnon afficiebat. Cratiaiiopolitanus,
Ua quod non efjiciebalur.

Rassi in pejernrio, Ita Moreliius. Rigaltius conje-
cit lcgciKlum esse in pelrario^ id cst iii lapidicina.
Codex Vaticaniis et Laiinius, m perario vel impera-
rio, quod adjuvare polest conjecturaiii Rigaliii. Unus
Bodleiamis, pegrario, Meu**, pignerario. Cratianopo-
litanus imperario^ ut in codice Latinii. Aii^li posue-
runi in contexui conjccturam Rigaliii. Maximus epi-
scopus Taurinensis in honiilia dc non timendis lio-
stibiis carnalibus : Piraterium laline experimentum
dici potesl. Hsec hoinilia olim exslabat in edilionibus
opcrum snncti Ambrosii. Scd inoAaciii Benedictini
recte monuerunt esse Maximi.

In qucBstione. Infra Epist. lxix, pa^. 423, tot con*
Imores qumtionali etlorli, non ut veritas qusereretur,
scd iit pcr torinciita qu;Bsiionis cogerentur ad re-
linqucnilaiii veril.itein. Hinc quwslionarii in actis
saiictoruin Luciani et Marciani dicti quorum offi-
ciiim erat reos appiicare ad qut^estionem et tormen-
tis exngiinre. iidcm dicti carnificeSj ui ostendit in
siio glossario latino doctissimus amicus olini iioster
Carolus Oiifrcsnius Cangius. Qn.-estionis nulein tor-
liienlu cogebant interdum innocenles ad cotiGten-
(liiin crimiiia de quibus accusabatur, uti nolatnni a
nobis cst in notis ad vilas Paparum Avenionensiumf
png. 599.

Animum, Codex Vaticanus ei meus , tum eliam
isqui fuii Laliniihnhent nnimani,

in.-~ Comitibus,\\^ ediiioMorelliana. Angli inaliie-
rniii omnibust leslaii sc ita scripium vidissc in c«idicc
Vaijcano. Sic etiant codex Latinii. At Craliaiiopoii-

lanus habet comitibus, Meus motibus^ quod propius
accedit ad vocem comitibus.

Maris, CoUecta, JI:rc lectio reperitur in edilionc
Morellii , in veleri libro mco, et in Cralianopoli
Inno. Pamelius niutavil ex ingenio, nbsque ullius
veleris exeinplaris aucloritate. et posuit, Macarius,
Corncliu, quia videbnt Mnrarii et alioruin deccmmar-
lyrum fcstuin celebrari sexlo idus aprilis. Et taiiien
Mnris iiomen non esl obscuruin in hisloria eccle-
siastica. Maris episcopus Chalcedonensis clnruit
aevo Juliani imperatoris. Aller Maris etiam episco-
pus Chalccdonensis inlerfuit concilio Chalcedonensi,
Maris Dolichcnsis concilio Consiantinopoliiano pnino.
^ Nota est controversia de cpistola Ih;e episcopi Etles-
^ seni ad Marim Persaui in concilio (juinto , cujiis
eliam mentio facia est in Ephcsino. Mnris monachi
meiuinit Theodoretus in capite20 /Zi«/or/(8 religiosa?.
*®« Epist. xxii. — Hanc cpistolam , quuj prinium
exciisa esl in cdilione Mauutinna , iii niillo eo-
ruin veterum exemplarium quibus utor, rcpcn quain
in Fuxensi , in Cratiaiiopolitano, in uno ineo, el in co
nuod servatur in inonaslerio Remensi saiicti Dioiiysii.
Anffli unicum babucrunl ex hibliotliecn Bodleiaiin.
Pamelius eam invenerat in codice Anglicano Joannis

1 l^ Poit factas. Editio Morellii, codex nieus. Gra-
tiaiiopolilanus et unus Bodleianus babeiil ; Faciis ad

vos Ulteris. . . , j . . j- .

Imperiijampridem. \oxjampndem decst in codico
Remensi. In Fuxensi scripium esl impcritia sna pri-
dem se. Qua; leclio vidciur convonirc cuin iis qu;n
paulo aule dixil Cyprianus de Luciano, illuiii niuius
Dominica leclione fundalum fuissc. Vocatur auiein

Digitized by

Google

S8«

DIVI CYPRIANI

coii«aMi6iMi , m mn% ejiis seHini KbelK gregaiim A AurelK quoque adoFescenlis tormcnla perpessl no-^

ittultis nomino P«uK dareatur, cun MappaUous mar*
lyr eautus et vereoundus, legis ac discipKnai memor,
nullas cmiini Evangelium liiteras feceril, sed tanium
domestiea pietate commoius matri suao , quds lapsa
fuerat \ mandaverit paoem dari ; daiumlnus quo-
que post lormenia adiiuc jn carcere consiiluius
nullas ejusmodi Kueras emiserit. Lucianus vero, non
tantum Panlo adhuc In carcere posilo nomlne iilius
Kbcllos manu sua scripios passim dedii, sed el post
ejus excessum eadcm facere sub ejus nomine perse-

vcravil dicens hoc sibi ab illo mandaium ^
sciens domino magisquam conservooblemperandum

* Et sorori qaae laps» fuerunt Oxon.
^ Ab Kle esse raandatum Bod, 1.

mine iibelU mulii dati sunt qusdem Luclani nianu
seripii , quod Ktteras itle non iiosset.

U. Gui rei ut aKquatenus posset obsistl, Ktteras ad
eos feci, quas ad vos sub epistola prlorc transmisl,
quibus petere et suadere non destlti ui dominicnc le-
gis et EvaugeKi ratio lenerelur. Postquam vero ad eos
lilteras ml8i,ui quasimoderaliusaliquid et temperan-
tius fieret, universoruni confessorum nomine ♦*, idcm
Luclanus episiolam scripsil, qua pene omne vincuhim
fidei et timor Dci et mandalum Domini ct Evan^elii
sanctilas ct firmilas solveretur. Scripsit enim omnium
nomine universis eos pacem dedisse el hanc ibrmnm
LECTiONES VARIANTES.

B • Nomine hsec Vat,

STEPIL BALUZn NOTiE.

ilerum imperitm in bac ipsa epistola. Sanctus (licro-
nymus in epistola ad Ncpotianum de vtta clerico-
rnm : dtmme tHeendi apud imperilum vulgus admi-
radQnem $ui facere indoctorum honmum $$t. Et infra :
iVi7i/7 tam facile quam vilem plebeculam et indoctam
concionem tinguce volubilitate decipere^ quoe quicquid
non inteiligit plus ntiratur. Arnulphus Lexoviensis ,
epist. xiiii : Sunt enim quidam qui eo digicilia majoris
(estimant quia minrn intellecla miranlury et tanquam
puerilia repulant quoejucunda iucidi sermonis seremtas
illustrat, Notnm estquod tradit QuintUianus, lib. viii,
eap. S , fuisse pratceptorem aliquem qui discipuUis
obBCuraro quaj tlicerent juberet.

Scripti libelli. Codex Fuxensis, in quo bis descripla
est haec epislola, habet in uno loco libelius $0ripiu$
greaatim muitis nomine Pauli daretur.

Siuttis, \n codice sancii Dionysii Reroeosift scrip-
inm est ructis, in Fuxensi rustis. In vlta sanci.e
Tygris virginis Maurianaj in Sabaudia ediia in lonio
quinlo Junii Bull.mdiani logilur, pag. 75 : Concessit
etiam valtem Cotliamm in gyrum Mauriance structam
et rustes et ftvum^ qum muris et tectis cccteniw minisira-
rent. Ubi Daiiicl P.ipebrochius conjicil pcr rusles in-
tclligi deber^ rnslicos, quos alias dicimns servos
glebx. Ex quo forlassis colligl posset reponcndiim
esse rusticis^ tamquain Cyprianus Iii eo perslilcrit
quod paulo antc dixit, Liicianum se imperiti vulgl
auciorem constiiuisse. Sl quis hanc conjecluram ap-
probat, ea uti polest.

Mairi sua^. Hxc tanlum ediiio Manulii. Morellius et
ranielius adjeceiunt et sorori. Nulla porro sororis
nicnlio^est in codice Remensi, neqiic in Fnxcnsi, in
quibus scriptum esl qu(e lapsa (uerat. lu vnriis lcc-
tionibus quas Iiabeo cx codice VeroncnsJ nnlla qno-
(\\}e sororis mcnlio. Iixstai uuncn jn meo et in Gra-
tianopoiilaiio.

Sub ejus nomine. Codcx Rcnicnsis, sub ejusmodl
occasione perseveraverit.

Litteras non nosset. Hinc ergo colligi polest liunc
Aurelium e^se diversum ab Aurclio leclore eccicsiaj
CariliagincnsiSj de cujus ordinnlione agilur in epis-
lol;i xxxu.Sic in prinia collallone Carlbaginensi inier
Calholicoscl Donaiisias, cap. 133, Trifolius cpisco-
pus Aborcnsis snbscribil pio Paulino Zuinensi pra:-
senic lilleias ncscicnlc. El in professione Zciionis
cliorepiscopi sectai miartod^cimanorum, relata iii ac*
tione prima concilii CbaIcedoneiisis,FlaviusPalladius
subscribii pro eo ob quod proisens diceret tittcrasse
ignorare. Immo in concilio Chalcedonensl, post re-
lccla acla quaedam E|)besinx prima) synodi, subscn-
bit Elias cpiscopus Iladrianopolis per Roinanum cpi-
scopuin Myroruin, ob quod nesciebam iitteras, ct Caju-
nias episcopus PhoBnicensis vel Phauuae, ul cst in
vcicribus Kbris, per coepiscopiim .suum Dionysium,

propter quod litteras ignorenu Iiaquc sequens setns
providlt iiuic incommodo> el statuit ut illitcrati ad ec-
clesiasticum seryilium non admittertntur, quia Kttcris
carens non po|est sacris aplus esse pf(iciis, ut I^gUMi-
in episiola Papx Ceiasii ad cpiscopos ner Lucaniam
et Drulios et Sicilinm constitutos. Fulbertus episco-
pus Carnotensis, ad Roberium regem Franeortmi seri-
l)ons epist. 88 de eleclione Franconis episcopi Pari-
sicnsis, ail se illam approbare si est optime titteratus.
Anno 1097, cum vaearei ecclesia Pragensis, clecius
est Normannus diaconus ul illio episcopus esset, vir,
quiB prima est in cterieo virtus^ inquil Cosmas decaoua
Pragensis, apprime titleratus. In concilio Reincn^i
anni 991, Arnulplius episcopus Anrelianensis ait iii cn-
Q pite %% nullum ^*** psne hoc tcmporc Romx fuisse qui
lilteras didicerit. In bacautem epistola et in pluribns
aljjs in eamdem sonteiiiiam scripiis, sjc de Kbellis
ni:)rtyruiu loquilur Cyprianus, ut- minime neget eo-
rum mcritis lapsos adjuvari posse. Naiu iii Kpi-
slola XIII edicil,u( qui libellos a marturibus acceperunt,
et prceroanitva eorum apud Deum adjucari possuut^ si
iucommodo aliquo et injirmHatis perieuto occupali fue-
rint, non exspectata ipsius prcMduKa , apii<^ presbyterum
quemcumque prcesentem, vel si presbyter repertus mn
fuerit et nrgere eaatus co^perit, apud diaconum quoque
exomoloqesin dclicli sui facere possiut, elc. Credebal
ergo Cyprianns inartyrum prxrogaliva, vel ut ail iu
Epistola XIV, auxilio eorum adjuvari apud Dominum in
deticlissuisposse, Sic etiam in Kbro de LapsiSf pag. 187,
fatetur mariyruin mandatis allquid ooucedi possc, si
jusla, si ticiia, si non contra ipsum Domiuum a Dei i/i-
cerdote facienda^^ si obtemperantis facitis el prona con*
-. sensiOf si peleniis fnerit religiosa moderatio. Quare uon
^ ipsam consuetudinem, quoi diidum in Ecclesia vigc-
bat, sed abusuifii\iiuperat, et nimiaiu nonuullorum
confessorum, inprimis Luciani Kcentiam, qui libolioa
in liaiic sentenliam seriplos dabanl : Communieet ille
eum suis; nec observabani quod Cyprtanus praiccpe-
rat in Epislola xi, ui diligeiiler inspicercnl et acluui
et opera et lucrila singnloruiu, ipsornm quoque dc-
liciorum genera el quaiilaies, et quos ipsi noveiant
quoruni poeuiieniiain saiisfaciioni proximam coiispi-
ciebanl, eos nominatim libellis designarenl. Duo au-
tem adhuc observanda sunl ; V confessores non dc-
dissc pacein. scd petiisse ut darelnr ; V ne illud qui-
dem ausos fiiisse postulare, ul ante rcdiium Cypiiani
pax lapsis dareiur, sed hac in re morein episcoposuo
gossisse. Quare iion eorum auctoritaie (|uinque pres-
bylcri, sed sua improbitate adducti sunt ul nnte ro-
diluin episcopi, ac eo pror^us inconsulto, lapsos ad
coniinunionein admillereni.

11. — Evanqeliiratio. Codex Fuxeasis, evangelicaf tra-
diiionis disciplina.
Lucianus cpistolam scripsit. Id esi Epistolam xvi.

Digitized by

Google

m EpfSTOLixxn. m

per rac aliis episciq^ miuMim velle, cujus epi- A peccaui dimilli iq Panli rwimsif, ti lioc sibi dicit ab

sjLoIu! exc^plmp ai() vos iraosaiisi. AdJiuim est pbi^,
de quibus raiio c^ittliiftrU ijiud ^iiost commissum ege-
T\nL Qjyu» fm ^jyw iu>l>is cooflai iJividiam, Mi nos
cum singuloriim causas audire ei excutere cocj[>en-
mus, videamur multis negare quod se j)unc omncs
jKtai)) a p^ariyribus el cgnfessoriiius accepisse.

UL DeniQu^hujus sediiionis origo jam cocpit. Nmi-
guc '^ iQ provincia nostra per aliquot civitales ia
pnrpositos impe^us per muliitiidincm ^ ** factns est,
ei paceip^ quam semel ^ cuncii a martyribus et con-
fe^oribus dalam clamitabant, confestim sibi reprae»
seuiari coegaruut, territis et subaciis pra^posiiis suis,
()iii ad resistendum winus viriuie anlmi ei robore fi-
dei pra^yalebaat. Apud nos oiiam quidam iurbulenli ,
qui vii^ a Mobis in prxicriium regeba^itur et io no- B
straw pro^scniiam ^ dilferebanlur, per banc episto-
lam veliit quibusdam fncibus acccnsi, plus exardesccre
ct pacem sibi dalam extorquere coperunl. Dequibus
qoales ad clerum nostrum litieras fccer'un,exemplum
Tobis misi. Sed et quid mibi Caldonius coilega pro
iul^rilate et fide sua scripserit, quidque cgo ei
rescripserim, uirumque ad vos legendum transmisi.
Exeippla quoque epistola: Cclerini boni et robusli
confessoris, quam ad Lucianum eumdem confessorcm
scripserit, item quid Lucianus ei rescripscril, misi
vobis 9 ut scirctis et iaborem circa ^ omnia el dili-
gentiaiD noslram, et veriiatem ipsam ^ discerelis,
Cel|di*ini)sconfessor quam sii moderatus ei cauius, et
humtlijnic ac (imore f^ccUc nosirx verecundus, Lu«

ilio esse mandalum, sicut in liiieris ejusdem Liiciaui
ad Cdtriiuim faciU aiumadf erictis : qiiibus luiuimc ^
consideravit quod non mariyres Evnngelium facianl,
sedperEvangellum mariyrcs fianl;quando et Paubis
apostolus , quem Dominus vas eleciionis suae dixit
{Aci. IX, 15), posuerit in Epistola sua diccns : Miror
quod $ic tam cito demutamim ak eo qui vos vocanit in
graliam, ad aliud ^vangelium; quod non e$t aliud : nisi
$i $unt aliqui qui vo$ turbant et volnnt coiwertere Evan-
gelium Chri$ti, Sed, licet no$ aut Angelu$ de ccelo aliter
adnuniifii prtsterquam quod ^ #^iii(taiifiiiiii «06/5,
anathema $it : mut pradiaumuif M hhhc iterum dico ,
$i qui$ vobis adnuntiaverit prmterquam quod accepi$li$,
anaihema $it (Gal' i» 6, 8).

lY. Opportune vero superveoeruBt liiiartt vesir»,
quas accepi, ml clerum factas, item quas beaii con-
fessores Moyses et Maximus, Nicostraius et caleri
^aiuriiino et Aurelio et catieris miseriMl , in quibus
Evangelii pleous vigor et dispiplina robusia legis Do-
minic£ coniineniur. Laborantas bie nos ei contra in-
vidi» impelum totis Odei viribus resisteaies maltum
serino vester adjuvii ut diviniius compendium Oeret,
ei priusquam venirent ad vos litterse quas vobis pro-
ximemisi, ui declararetis nobisquod secundum Evan-
gelii legem nobiscum fortiier aique unanimiier etiam
vesira senientia i coocurrat. Opto vos, fratres cba*
rissipii ac desiderantissimi ^y semper bene valero.

Quoniam opera $ancli Cypriani vulgo cUari $olent

tianus \ero circa inlelligeiUinm Dominicaj ledionis, q $€cundum ordiuem quem obtin^nl in editione Pameliiet

uidixi , minus peritus s^ et circa invidinm verccun-
dix .iioslric relinquendam facilitate sua moleslus.
Nam, cum Dominus dixcrit in nominc Palris ct Filii
ci Spiritus snncti geiitcs tingui (Jf r/f//i. xxviii, iO) et
in Baptismo pneieriia peccata dimiiii (ioan. 111, 5),
hic, prxcepli et legis ignarus, niandat pacem dari ct

t;i Rigaltiana , no$que hunc ordinem $equi decrevimu$,
lypographu$ autem, ex cuju$ officina prodiit editio lli-
guUianQf numerum xxiii omi$it per $altum in edendi$
Epistoli$, admdnere vi$um e$t iw$ quoque eundem er-
rorem relinui$$ef propter rationem quam in initio i$tiu$
admonitioni$ adduximu$. D. Pr. Maran.

LECTIOISES VARIANTES.

■ Nam OjMWi.

b MuUitudinumlutpr.

^ Quarovis seiiiel Veron. quam via? Lat»

^ Sententiam Jiod. 1 .

^' Laborare circa Bod. i . ^

' Veritale ipsa Dod. i.

8 Dixirous imperilus Bod. i.
h Ouibusminus£o(/. i.
t PrsBterquod Bod. i. PriBlerquam
Oxon.
j Praesentia Bod. i.
ic Desideratissimi Oxoit. Lip$.

adnuntiavimus

STEPIL BALUZn NOTiE.

IIL — Pacm quam $emel. Tertulliauus in libroad
Marlyres : Quam pacem quidam in Eccleiia non lmbente$
a marlyribus in carcere exorare CDn$ueverunt. Vide
Dallxum, lib. vii de p€sni$ et $ati$factionibu$ humaui$f
cap. i6.

Caldonius. Cujiis epistola ad Cyprianum est xviu,
inler Episiolas Cypriani. Cypiianus autom ci lespon-
dei Epist. XIX.

Lucianu$. Idem procul dubio ciijus mentio est in
Epislula Lxxviii, pag. 161, in qua vocalur Lucanu$ in
quibusdam vetuslis codicibus et editionibiis.

Secta: no$tras. Sic olim vocabaiur E<'clesia calbolica.
Hudie vocabulum illud invidiosum est , iil pridem
nionuil Erasmus in caput xxiv Actorum. Vidc Pame •
lii iiotas ad haiic cpislolani ei Xisti Beiuleii noias ad
Laciaiitiiun, pag. 48i. ISectas nomine 10 bonain par-
iem freqiientcr utitur Tcriuliianus, pro coiile»sione

christiana , uli videre est libds de Fuga in per$ecu'
tionCy de Pullio et Apologetico contra genle$. (jiieni
pro more suo iniilaliir Cyprianus, tum liic hiin Epi-
stola xxxiv, de Celerino, et pnKfat. lib. 1 Teuimonio-
rum ad Quirinum. Sic eliani Aclor. xxvi, aipt9it in bo-
nam partcm accepi>se Aposiolum, teslis est Beda
Itetractatione $ua in Acta^ pro quo ibidem «ec/aiu
non male vertit no&ter inierpres. Pamel.)

Minu$ peritu$. Codex Keuiensis et Fuxensis, impe-
ritu$.

Mole$tu$. Codex Remensls et Gratianopoliianus ot
editio Manutii, mode$tu$. Quo etiam modo scripium
est iii iibro meo vetere. Fuxensis in unoexemplari
babet mole$tuSy in alio immode$tu$.

IV. — Secundum lilvangelii legem. Iii codice Remensi
et in uuo exempUri Fuxeiisi legitur, iegem mi$i et
VQbi$€um (ortiier et uttanimiter etiamno$tra ^^^'^f^r\0]c>

igi ize y g

287

" EPISTOLA XXIV.

DIVI CYPRIANI
A

288

EPISTOLA XXY.

(Erasm., iv, 22. Pamel., Rigalt.,Baluz.. xxiv. Paris., xxm.
Oxon., Lips., xxvm.)

AD CLEROM, DB LITTERIS ROHAM MISSIS ET DE SATDRO
LECTORE ET OPTATO nYPODIACONO FACTIS.

Argumentom. — Cleru$ hac epis(ola certior fil ar-
dinalionis Saluri el Opiati, el de iis quw Romam
Seripsii Cyprianut,

Cyprianus presbyteris et diaconihus fratribus salu-
tem. Ne quid conscientiani veslram laterel, fratres clia-
rissimi, qnid mihi scripium sil, quidque ego rcscrip-
serim , ulriusque epistolse vobis exeinplum misi ;

(Erasm., iv, 3. Pamel.,Rigalt., Baluz., xxv. Paris., xxiv^
OxoD., Ltps., xxvm.)

AD MOYSEN ET MAXIMUM ET CiETEROS C0NFESS0RE8.

Argumentum. — Epittola hoec est gratulatoria ad con^

fessores Romanos,

I. Cyprianus Moysi et Maxirob presbyteris et cste-
ris confessoribus, dilectissimis frairibus, salutem.
Gloriam fidei el virtutis vestrae , foriissimi ^ ac bea-
lissimi fratres, jampridem de opinione cognoveram,
l;€latussatis ei plurimum gratulatus quod vos confes-
sione sui nominis paraveril ^ ad coronam Domlni
nosiri Jesu Christi praecipua dignatio. Vos enim prU
mores et duccs ad nostri temporis proelium facti, c<b-
lestis mililiac signa movislis. Vos spiritale certfimen

et credo vobis id quod rescripsi non displicere. Sed g quod nunc geri Deus voluit vestris viriuiibus imbuis-

et illud ad vos perferre litleris meis debui, urgente
causa clero in Urbe consisienti litteras me misis-
se. Et quonlam oportuit meper clericos scribere, scio
antem ^ nostros plurimos absenies esse, paucos ve-
ro qdi illic sunt vix ad ministerium. qiiotidiani ope-
ris sufficere , necesse fuit novos aliquos consiiiue-
re qui mitterentur ^. Fecisse me auiem sciatls lecto-
rem Saturum et bypodiaconum Oplalum confesso-
rem, quos jam pridem communi consilio clero pro-
ximos feceramus, quando aut Sataro die Paschnc se-
mel atque iieru.m lectionein dedimus,autquandocum
presbyieris doclorihus leclores diligentcr probarei-
mus , Optatuni inier lectores doctorem audicnlium
constituimus , cxaminantes an congruerent illis om-

lis. Vos surgenlis billi impetus primos immobili ro-
borc atque inconcussa slabilitate ^ fregistis. Inde iiii-
tia felicia pugnandi orta sunt; inde vincendi auspicla
coeperunl. Conligit ^ hic per tormenta consummari «
martyria. Sed qui in congressioiic ^ pracccdens
exemplum virtuiis fratribus facliis est, cummartyri-
bus in honore communis est. Coroiias vestra ^ ma --
nu scrl.is inde huc tradidistis, et de poculo salutari
fralribus propinasiis.

li. Acoes^it ad confessionisexorJia gloriosa et mi-
liii.nc i victricis aiispicia disciplinx tcnor quem de epi-
stola; vesirse vigore pcrspeximus, quain modo ad colle-
g9S vestros in confessione vobiscum Domino ^ '^ co-
pulatos sollicila admoiiilione misisti$ ^ ut Evan-

nia qu» esse debont in iis qui ad clcrum paraban- q gelii sancia pnrcepta ct iradita nobis semel mandain

tur. Nihil crgo a me abseniibus vobis novum faciuni
est, scd quod jampridem communi consilio omnium
iiostrum ca*|)crat, necessiiatc nrgenle promotum esi.
Opio vos, fratres cliarissimi, semper bcne valerc el
nostri meminisse. Fratcrnitaiem salulate. Valete.

vilnlia forti el stabili observatione teneaniur. Eccc
alius glori» vestrse sublimis gradus, ecce itenim cuiu
confessione geminatus promerendi Dei titulus, slarc
firmo n* gradu« el in bac acie qui Evangelium conaii*
tur irrumpere et, pr^ceptis Domini subruendis inanus

LECTIONES VARIANTES.

■ Scio enim lam. EtH)r. NC \. M A.

J» Qui ininislrenliir. EfH)r. Latn. NC. i. HfR.
' |.<^ Carissimi Lam. Ebor.
^ «1 llluslraverit Ver.

*^ Inconcussa fiJel slabililate Lam.

f Coniingit Oxon.

8 CoosuQiiuare rer.

h Confessione Lam. Ebw. NC. i .

i Vestras MR.

i Ad glorios» miliiiae Pem. ross.

^ Domini Bod.i.

i Fecislis Ver.

•" Firmas Bod. 1 .

STEPII. BALUZIl NOTyE.

Epist. XXIV. — Qnidqne ego rescripserim» Ista
dcsuni in editionibus qiin^ Maniitiannm aiilccesseruiit.
Desunt etiain in oclo codicibus aiiliqiiis a inc visis et
iii quibusdam Anglicanis.

Clero. Id esi iis ex clero Carihagiiiensi qui tum
Romoi crant, ad qiios scripla cst Epislola xxii.

Ministerinm quotidiani opcris. In libro meo veterc
l^s^huT ministerii cotidiani opus. In Fuxeusi^ministerium
cotidianum non sufficere. In Beccensi et in Carnolensi,
ministerium colidianum operis sufficere.

Cum presbyteris. Ilic lociis valde perturbatus est in
anliquis exeinplaribus. Pamelius lectionem quam nos
rctinuimus ait se consarcinasse.

Omnia. lia oiniies libri veteres ei ediiiones. Ve-
rum quia in ciilione Rigaltii mendo8e^**cxcusum cst
nioniaproommVi. Angliahsqucull I veiiislicodicisaucio-
1 iiale. c.\ihlim:inlcs haud dubic syllabas tcsti excidisse
typographis Rigallii, posuerunt ttsiimonia. Et lanien

R'gnhius monuerat in erratis legendum esse omivd'
Epi^t. XXV. — Iii velusio codice Rcmigiuio
episloja ista diciiur scripta iMosi, Maximo, Nicoslra-
to ct C(cteris. In vcieri ratalogo episcoponim Ec-
clcsine Romnnae, qiiem Rigaltiiis laiidal cx codioc
Nicolai Fabri Peirescii , legilur : Post patsioncm
Fabii Moyses et Maximus pretbyteri et Nicostra-
tus diaconus comprehensi sunt et in carcerem • sunt
missi. Ita eliain iii alio caialogo -«luem ex Cuspi-
niano cdiditiEgidius Bucherius ;cx qiio colligitur pro
Fabii, quod est in libro Peirescii, reponendum cssc
Fabiani. Maximiini fuisse presbyicrum Ecclcsix Ro-
mansc lcsiai.ur Papa Curiielius apud Eusebiuin, lii».
VI, cap. 5, Historiw ecclesiasticce. Vide Baronii auno-
tationes ad martyrologium Romaniim die 19 no-
vembris.
II. —pominocopnlatos. In codice Beccensi scriplnm

Digitized by VjOOQLC

m EPISTOLA XXVL

impias inrerentes ^, fidei robore submovere, prae- A
buissc ante iniiia virlutum, nunc et morum mngisle-
riapraeberc. Dominus post resurrectionem mittens
apostolos mandal et dicil : Daia esl miln omnis potes-
Uu in coeb el in terra, Ite ergo et docete gentes omnes ,
mgentes ^ eos in nomine Patris et Filii et Spintus sancti^
docentes eos observare omnia qucecumque prffcepi vobis,
(Matth. xxvin, 19). Ct Joannes apostolus mandati me-
mor inEpistola sua postmodum ponil <^: in Aoc, inquit,
inleUigimiis quia cognovimus eum, si prcecepta ejus euslo^
tffaifiitf . Qui dicit quoniam cognovit eum, et mandala
ejus non servat^ mendax est et veritas in iUo non est.
(Uofl., n, 5, 4). Haec praccepla custodicnda ^ suggeritis,
diYina et coelestia mandaia servatis. Iloc est con-
lessorem Doinini, boc esi esse martyrem Christi, ser-

EPISTOLA XXVI.

(Pamel., Rigall., Batuz., xx\i. Paris., xxv. Oxon., Lips.,

XXXI.)

MOTSES, MAXIMUS, NICOSTRATUS, ET ALIl CONFESSORES
RESPONDENT PR£CEDENT1 EPISTOLiE.

Argcmentum. — Soiatia quos ex Cypriams litteris per-
. ceperant Romani confessores^ graii agnoscunt, —
] Martyrium non pcena sed felicitas. — Voces evange'

licos faces ad inflammandam /idem, — In lapsorum

causa Cypriani sententice acceditur.

L G;ccilio Cyprinno, episcopo ecclesiasCartbaginen-
siuin, Moyses et Maximus presbyleri et Nicostra-
tus et Rufinus diaconi ei c;eieri confessores in iide
veriutis perseverantes in Deo Paire et iti Filio ejus

Tare vocis suae inviolalam circa omnia, et solidamfir- B ^^u Cbrislo Domiiio nostro et in Spiritu saiicio salu-

miiatem. Nam velle pr«ter Dominum « marlyrera
fieri et praecepia Domini desiruere conari, uti adver-
sus illum dignaiione quam tibi dederit, arrois ab illo
accepiis rebellem quodammodo fieri, boc est Chri-
sium confiteri velle ^ et Evangelium Chrisii negare.
Lxlor igitur ex vobis , foriissimi ^ ac fidertssimi
fratres; et qunntum gratulor marlyribus islic *» bo-
noratis ob virium gloriam , lantum gralulor pari-
tcT el vobis ob Dominicsc eiiam disciplin.-e coronam.
Dignaiionem suam Dominus muUipIici gcnere largiin-
tis infudit, bonorum militum latides etglorias spii^Ita-
lescopiosa varietate distributt. Honoris vestri parti-
cipes et nos sumus, gloriam vestram nostram gloriam
compuiamus, quorum teinpora illustravit lania felici-

tem. Inter varios el multiplices, fraier, dolores iiobis
constitutis propier pnesenies muitorum fratrum J
per totum pene orbem niinas, boc praecipuum nobis
solatium supervenit, quod acceptis littcris tuis erecii
sumus ^ , et doientis animi moeroribus fomenta ^
suscepimus. Unde inlelligere jam possunitis gra-
liam.divinx providentiae forsitan non ob aliam cau-
sam nos taro diu clausos vinculis carccris reservare
voluisse, nisi ut, instructi ^ et robuslius animali lil-
teris tuis, voto proniore ad coronain dcsiinalam pos«
semus pervenire. Illuxerunt etiini nobis lilterx luan
ui in tempestate "quadam sereniias, et in turbido mari
exoptata ^ tranquillitas, ei in laboribus requies, ut
in periculis ct doloribus sanitas, ul in densissitnis

lAS, ut a^tatem nostram videre coniingeret probatos C tencbris candida lux et refulgens ^. lia illas animo
servos Dci et Cbristi milites coronatos. Opio vos % sitiente perbibirous et voio cstirienie suscepimus, ut
roriissinTii ac beatissimi fratres, scmpcr bene valere ad certnmen inimici p ex illis nos saiis pastos ct sa-
ei nosiri meminisse. ginatos gaudeatnus. Reddet Ubi Dominus pro isia

LECTIONES VARIANTES.

* El hanc aciem quae Kvan(;elium — ini}iias inferre Lam.
Ebor. NC.\. Quae io Evangelio coronatur Vcr, Vat. innom.
Spir. Rrmb.

^ Baptizantes Ebor. NC. \ .

« Ponit et dicit Pem. Lvi. Voss. 2.

<t Cum custodienda Oxon.

«ProDouuaoiVC.2.

t Nolle Pem.

8 DUeclissimi fratres liiim. Lji. Ebor. NC. \.

^ Dlis Pem.

i Desunt reliqua in Corb.

i Fratrum omiuit Oxon.

^ Kt rectissimus Bod. 2. Lam, Ebor. NC. 1 . Et recreaii
Ben.

t Dolenli animae roboris fomeula Lam. Un. NC. 1.
Bod.2.

■° Iiislructius Mmmt.

» Kxoru Bod, 2. Ben, Lam, Ebor. NC, 1.

Lux refulgens iren. Bod. 2.
D P Certamen animi Lam, Bod. 2. Ebor.

STEPII. BALUZII NOTiE.

Prceier Donnnum, In pieris(|ue veieribus libris
i^criptom cst per Dominum. li\ uiio ineo , nam proster
Dominum martyrem /?«ri. In Becceiisi, necpropter Do-
minum martyria fieri, Ita etiain fcrc Carnolensis.

Uonoratis. Codex Cratianopolilanus, honeratis, Qm"
dam libri veteres et quaedam editioncs babenlco-
roiwtis.

A^talem nostram. Ita nos reposuimus sccuti aii-
ctoritaiem veterum editionuin ei octo veterura
exeinplarium. Fatendiiin tamen est lectionein quge
liabet wiate nostra exslarc eliani in octo codicibus
anliquis.

In calce bujus EpistoK-e el in calce Epistolsc xxxiv,
^riplum est anliquilus in codice Piihoei : Emendavit
hstinus Romas.

Epist. xxvi. — In vetusiissimo codice sancli
I^cmigii Remcnsis fcriptum cst antiauitus in lilulo
isiius Epistol;e : Incipit rescriptum Mysei et Blaxinu
ad Cyprianum, quam diclavit Novatianus. Iii Cra-

tianopolilano Nyseus sxpe dicitur quem vulgo vo-
camus Moysem. In martyrologio edito a Floreu-
linio XV februarii, civitate Asta Moysei, Iii fragmen-
lis Paciani, in codice Fiori, lcgilitr in parxnesi ad
poeniientiam, anud Moseum et vetcres, et paulo post,
Moyseum pro blasphematore. In initio coiiflicius Ar-
nobii cum Serapione ie^itur Moseo, Vidc pndalio*
nein viri clarissimi domni Bernardi de Monieialcono
ad Athanasium, pag. 54. De Novaiiani cloquciiiia, a
quo epistola ista dicilur dictata, vide qiisc nolantur •
infra ad Epistolam xxx.

l.—Caeilio Cypriano, Hanc iuscripiioncm accepimus
ex eodem codice sancti Remigii. Eani vero ob eaiu
in primis causam posuimus, quod ex ea discainus
forinam scriiiendi illorum temporuin. Nam haud dii-
bie inscripta fuit epistola eo iiiodo quo Irgilur In illo
vctcri libro.

Pastos el saginatos. Supra in Cpisldla ad Donatum^
p.ig. 3 (col. 192) : Impletur in succum dbis fortiodb^' ^

Digitized by VjOOQIC

tua cliarilalc mercedcmf ct bQjtt^ (am boni operis re- A Demii , qntm itrter 9ttvi«ttlki • s«Mltri6 'poteftMis

pnrsentabii debitam frugem. Nonmimis enim corono^
mcrccde condignus est qm hortatus est quain (|ui ct
pasfitts esl < noD minus laude condignns qui docult
quam qui el feeit. Non roinus lionorandus cst qui
raonuit qoam quidiraicavit, nisi quoniam nonnum-
quam magis gloria) cumulus rcdundat ad eum qui in-
stitnit quam ad eum qui se docibilcm discipulum sub-
ministravit. Hic enim forlissi& hoc quod cxcrcuit non
hnbuissel, nisi ille docuisset.
![Ii. Perccpimusigitur, iterumdicimus,fralcrCypriane,
magml gao^i^^ magrtn Mlatkr^ ro«gna fementa, maxi-
meqiiodet glorlosas martynfm, non dtcam morles, sef^
itnmortalitates gloriosis et condigfiis la wt ifc us p^dc-
mm es. Tales eiflm excessoA tMm fvctlnis prose-
qoendi ftierunt, aC ^w r«fepelMiit<tr ste dieeren-

varta et eifpiiaita tomenta » etiam extorto et excm-
ctftio ' et exeanHfieaio eor.pere, Gbristiim Dei Fili«iiB«
etst reeedcBte sed tamefi rtbere spiritti , confiterl»
qiuHn retide mundo ccelfnM peiiase, qiam deseriis
liemtnibtts inler Angetos stare^ qnain inpedifneiMia
omitibus sseciilaribiie ruf&ig i» cempectii Dei ymk »e
liberum sistere, ifiHHii eoeicele regnum sine alla eunt-
tatioiw tenere, qnam coBegMi pusieais eum Cbrielo
JB Cbrisli BOiittoe fteton fbisse^ qoM) jndicia Mii di-
vtml dignvtidiie jiidiee» iieUiR» fuitse, (jfoam iw-
roaeulMeiir eonScieniiMii de cenfeseiene nemHue re-
pertMief qnftm IranftmB et aaerUe^ l^biie cMlr«
fidem iKm ebedJMe, qaam tertiatera Toce puMtea
eonlestnlBai fvisoe, quem ipsam quaK ab emnibiie me-
tualur meriendo mertem eubegtsee, ^uftm per ipeasi

Itir qnaliter fact* soeu Ex Mdft ergo Ncierift f idinMft B roortem immori«liiftie« cenfteeutiim (uiseei qua« om-

g'orio9es illes mift^rrum iriampkoft^ et etulif nofttris
quodam niodo emlom llleft pelenteft prooeeBti ftBmoft^
ot inier Angelos ae Potestatei Ik)minaCtoneoqBe eoft-
lcstes eoRStitmos contempiftii '^ mmm, Sed ei Do-
inlnuro apudPailrem testimontiim SBam illis proniis-
sum perblbenlera ^ aoribBS nosifis ifModam modo
sensiTOBS <". Hoe est erge qued el nebis aoiBBm ia
dies erigit, et ad coBseqBendoft gradas tantae dtgnft-
tionls incendit ^.

in. Qaid emm gloriosias, qnidfe feliciBS olli homi*
num poieritexdiTinadigfiftlioneeentingere^qBftm inter
ipsos carniflees in ipso InteritB confiteri Dominam

LECTIONES VARIANTES.
1. Ebor. Ben. Bod, i,jC

mbBS8a;viiix'inelrumeniise«cftrntlieaiBffietesloH<iftis
ipiis tormends lermenta saperftftse^ qaam omKibttB
dthmiftti corporis dolertbBS robore tfnimi rehiett-
tum fmsse i qe^m sangnineei soam proiaentem non
horrBtsse, quam sappiieift sua post fidem mnftre cce-
ptsse, qoam detriflwntBm . tita> sb« palare nen
exisse *» ?

lY. . Ad hoeenim prsliBm qBSSi ^aftdam Ufbft CvaiH
gelii SBi noft excitat Domtmis dieens : Quiplu$ tUligk ;hi-
trem mU matrem quam me, mn ea medigtMt;el tfm plus
di^t ammam ^ iuamquam ms, aoti eat meSgtm^qm
non tallit erueem $uam et eetfuiktr me,H9n eHmediftme

KC.

^ Quasi conleinplatl Lam
2. Vat. ret. innom.
b ReddeBtem Lam. Ebor. NC. 1. Beu.
<^ Siiniliier sensimus Bod. 2. Lam. Ebor, NC. 1. Ben,
A Acceodit Ben. inieadU Isipr.

STEPH.

corpuSt ut $aginalus in posnam carius pereat. Mos olim

crai, ut annolal Holslenius ad Acta sanctamm Per-

petuee et FeUcitatii^ eos qui vcl pOBnac causa ad gla-

diaiorium vcl venntorium luduin daii esscnl, aul

sponle se itsdem addicerent, saginari prius a -magis-

iris ludi, ut habiliorcs ac valenliores producereniur.

Apud T. Livium, lib. v, scriplum osl saginare piebctn

populares suos ul jugulenittr. Titctttis tn libro n His-

tcriarum : ibi miiitibus Vitelllus puratoseiboi et gla-

diatoriam saginam dividebat. Hieronyinus in libro ir ad-

vcrsus Joviniai.um : Al/t/€«(M, quorum vitaet ^rs mim ^^^ ..„....,«., ..

'l[i:^J^^,^^:J:!^^!:^^ D Divioncn.i%t iu Sorhonico

c Ssevlenles Lam. Ebor. NC. 1.

' Excruciato corpore Lam. Bbor. NC. i. Bod. 1. 2.

K Excoriatum Lmn. Bod.% Ebor.

h Vixisse Vat. nod. 2. Vicisse Ver. Ben.

iSic Ben.omiUitOxon.

BALUZIi NOTiE.

rilaie ciiam Cypri.uii , qui scril)it in cpistola liv»
png. 71, subiclu mortts, in Eptsiola Lxv, p. Ii3, $nb
ictu passionis, ui apud Pontiuin quoque diaoonum in
Yiia cjus, in episiola lxxxi, pag. iO.'), sub iclu agonis,
ct in calce libri adversus Demtrianwn, pag. ^ii, tub
ipso exitu vitaa. Ycruin, inventft semel verft Jcctiono,
non optis csi uii conjcciuris. Lcclionem sutem a mc
resiiluiain repcri in eodcn libio Remigiano. Eani-
dem liabiiisse Anglos in suts codicibus, saiis constat.
Quam judicis.,.. fuisse. Scgmciitum istud dccsl in
tribus antiquis codicibus, in Rcniigiano nimiruin, in

Atheniensist pugil noWttf, et ah eximiam mrtutem virium
a rege promotu$ et gratui. Imridi malignique increpa-
btint pet seria et ludum saginati corporis sequi inutitem
betiuam. Yide Casslanum lib. ti, cap. 7, de inetitutie
renuntiantium.

II._-^i« Pro$equendi. Ila nos restiluimos, seeuti suc-
lorilaiemveiusticodicis Benrtgianiicamantea legere-
tiir personandi* Et certe aostra ieclio &emper mcitor
npparebit.

Perhibentem. Code» FoxenslSt PerMbentem atque
reddentem.

m.—In ipso intetitu. In edHione Manetii, cni prima
editio istius epistol» debeliir ^ et hi ediitunibos quas
posiea secotao sont lcgitur interrHum. Quod cuin
vir doctisslmus Dionysius Peiavlits exisiiroarel esse
mendosbm, censuit in notis ad Themistium reponi
dcbere tn/er fdtts. Qu» conjecuna vidcbalor Oi loco
admodum convenire; eamquc ego vclUc probabam,
prvsmimcttfieaeonfirmariposse videreiiir aucto-

Nou exisse. Id cst, noii cxccssisse a vila. Ipse Cy-
prianus in libro de Mortalitate, pag. 231, Pati timC'
tis, exire ncn vultis. Ilinc exitus pro inorte sa^pc apud
eumdeiu Cypriinum.

\yf,~^Et qm plu$ diligit ammam. Hsc « qiiae exslant
in editione Manutii, cl desunt in Morelliana , Pa-
melius consilio potius qnam Suctoritaie pr;ctermi-
sil, quia non repcriuntur, ut iileaiti neque in graecis
neqtie in hitinis codicibus. Sed ego in etnendaHdis
Cyprktni operibua.non quxro quid reperialur iii gra;-
cis ct latinis exeniplaribus sacroruni BiblioruiD, sed
quid Cyprianus scripserit. Exiat auleni bosc seuten-
lia tn dfuobiis anliqiiis codioiitus sancti Hcmigii Re-
mensis, in Sorbonico ci ia Fuxensi, id est in oinai-
dus rere codicibus aniiquis. Eienim scx lantum epi-
stolae islius aniiqua cxeniplaria babui. Exstal etiam
in quatunr antiqttis codicibus Uiudalis iu oditione
Anglicana. ^^ t

Digitized by VjOOQIC

EPlSTOLA XXVl.

(Hatth. X, 37). Eiitertim : Beatiquiperzecntwncmpassi A ira T^riiatcm legcs ^ siibegfmus. Et si nondum nos-

/kmitl^ propter jutlUiam; ipsorum enim est re§num
ctelmtm. Beati eritis ^ cum ves persecuii fuerint et
odie habuerint ^. Gaudete et exHltate. Sic enim et
prepheias peruculi itinl, qui ante vos fuerunt, palres eo-
rum {Matth. v, 10, 12). Et ilerum : Quoniam ** ante
rsges et poteetales ^ stabitis , et tradei frater fralrem ad
mortem , et pater filtum ; et qui perseveraverit usque ad
linem, hicsalvui erit (Matth. x , i8, 21, 22). El: Yin-
centi dabo sedere euper thronum meum, sicuCet ego vici
et sedi euper thronum patris mei (Apocal.y nt, 21). Sed
f;t Aposiolus ® : Quis nos separabii a charitate Christi ?
Presiuray anangusila , an persecutio^an fames, an im-
diloi^ an periculum , an giadnis? sicui scriptum est: qui
propier te interficimur tola d\e, (estimatl sumus velnl oves

iniin snngitinem fudimus, sed fundere * panH su-
mus, nemo li«inc dllatlonis uosir» tuontm elemeniiam
judicei, quae nobis ofBcit, quac impedimentum glo-
riae facit, quse coelura differt, qnxgloriosum Dei
conspeclum inhibel. In hojusmodi enim certamine ,
et in hujusmodi, ubi decerlat fides i , pnelio, mora
marlyres ^ non disiulisse, Ycra clementia est. Pete
ergo, Cyprlane charissime, ul nos gratia saa Dominus
magis ac magis in dies singnlos quosque ubeHus ^
aique propensius et arm^t et ifloslret et Tiribus po-
tentiae suse firmet ae roboret "> ^ et quasl ^ opll-
mtis imperator, milites siios, qoos usque adhuc ih
castris carceris exercoti et probavii, producat Jam
ad propositi cerlamints campum. Porrlgat nobis

wctimafj sed in iis omnibus supervincimus pro eo qui nos B ^^tn^ diviiia, ilhi tela qu:e nesciunt Tinci, loricam

dtlesit (Rom. Tiit, 35, 37).

Y. Hsec et hujusmodi eum in ETangelio collata per-
legamus ^ , et quasi faccs quasdam ad inflnmman-
dam fidem Doininicts vocibus supposiias nobis scntia-
iniis, hosies Teritaiis jam non tantnm non perhorres-
ctmus , sed et proTocamus , et inimicos Dei jam hoc
ipso qnod oon cesslmos Ticimus s, el nefarias con-

* Patranlur Lm. Bbor. NC. 1.

i>Beaii eslis Bod.i.

« Sic Lam. Ebor. NC. i Oderint Oxm.

d Praesides Bod. i. 2. Lam. Ebor. NC. i.

^ Pauliis Lam. Ebor. NC. 1. Ben.

' Perlegimus Oxon.

^ Vlnciimis Lam. Ebor.NC. 1. Bod. 2.

*» Civitatem leges Ver.

i Fudisse Oxon.

Odio habuerint. Ita TCtus codex Remigianus, Sor-
lionicos, Diyionensis, Gratianopolitanus et Fuxensis.
Itactiam ediiio Mannliana.

Patres eorum, Hsec desunt in codice Remiginno et
in Fuxensi.

Potesiates. Idem libri veleres habent prasides.

'Yictinm. Itn eliam in epistola ad Fortunatum de
Exhortatione Marlyrii, cap. 6, et lib. iii Testinioniorum^
cnp. i8. At tres codices hoslri et quinmie in edilione
Anglicann laudall pr.-cferuni occisionis, Fuxensisjr/^u-
Intionii, Vulgata editio Epistol.c Pauli ad Romanos
occisioytii. Sic etiam citat sanclus Augustinus, lib. i
Retractat,, cap. 7, et lib. iv de Doctrina christiana,
cap. 20. Item Primasius. Vide annotaiioncs Erasml in
bunclocum PauU

Lam. Ebor. NC. t.
NC. i. Ben.

jnstitise quae nunquam solct rompi, clypeum fidei
qiii non potest perforari, galcam salutis quse non
potesl frangi ^ , ct gladiiihi spirllus, qul non con-
sucvit Tuliierari. Gui enim magis hacc ut pro i^obis
petai mandare debemus, quam tam glorioso episcopo,
ut hostise destinati p petant auxilium de sacerdote ?
VI. Ecce aliud gaudium nostrum, qood In ofOcio

LECTIONES VARIANTES.

] Certamine ubi decertat fides
Ben.
k Martyres praelio lion Lam. Ebor.
t Liberius Lam. Ebor. NC.i.
™ Probet ac formei Lam. Ebor. NC. 1. ieis.
° Qua opUmus Ver. Quia Vat.
^ Galea — frangl omUtU Oxon.
P Deslinatx Ver. Ben.
L«

STEPH. HALUZn NOT^.

dicom Veroncnsem hnbcre supeirvinelmui iu iibro
ad Fortunatum^ noo vero iperamus.

y .— Provocamus^ id esl, ultro nos offerimus per-
secuioribus, mori optantes,iit focerant olira marlyres
Lugdonenses et Viennenses apiid Eusebiura. Tcrinl-
linnus in libro ad Scapulam : Denique, cum omni sw-
viiia vestra concerlamus^ etiam %ltro erumpentei. Vide
Acta passionis sancli Stevhani Papce et martyris iii
ipso initio. Et lamcn piiblica teinporis iiliiis disci-
plina prohibobat ne «juis uliro se offcrret, cum hoc
bcriplura divina proiiibent, ut legiior iii Actibos pro-
consuiaribus de mnrtyrio Gypriani ; qoia non temeriias
sed (ides et modestia coronalur, **• ut iegitur in e|H-
stola ccclesixSmyrn;corumapudEuscbium, ex Ter-
sione Rufiiii. Deiiide Mcosnriiis cpiscopiis Carthagi-

Supervi)icfmtis. Cnm Tiderem pro hac T(>ce, quse f\ nensisistuditasevcre probibuituteiiam honoraripro-

lalina nou est, scriplum es^e spermnus in rodice Re-
inigiano veleri, in Gratianopoliiaiio et in Divionensi,
tum etiam in quinqiiequoniin varia; lecliones exslant
in editione Anglicnna, hitc valde incliirabat aiiimus
nt Tocem minime ialinam exptingcrcm, eam quoc.
laitna est substituerem, prsesertim cum oa exstet In
Vulffata editioiie Epistolae sancii Pauii ad Rom.inos,
ct iFla qiiomie ufatur sanctus martyr in libro de Ex»
hortatione IfarfyniadForlunatnm. Verum, cumTide-
fem illum posuisse supervincimus in Iibroiii7es/miom'o-
Ttti», cap. 48, eamque Tocem reteniam esse a Tertul-
liano in Scorpiace et a sancto Aiigustino , lib. it de
Doctrina ehristiana^ cap. 20, et lib. 11 de Civitate Dei^
cap. 2.5, lumetiam In epistola Evodii ad Auqusiinumy
cxtstimavi nihil esse niiitandnm. Sic in Prafmis sxpe
l^iiur supersperavi ; anud Tertullianntn, in libro de
Paenitentiat sttperscendmr; apud S} mmachnm, lib. i ,
Epist. 50, auperpingo; apud Sidotiitini, lib. ix, Episl.
9| 9uperinsviciSf Hcic tntcriin admoncndum est co-

hibuerit Cbrislianos qui se olTerrcnt perseculionibus
non compreliensi, uti pluribtis diclnma nobis esl ad
oaput nndecimum Laciantii de Morlibus Persecuto-'
rum. Videctiam sanctum Ambrosium, sive quis alius
aucior est (cap. 37) Officiorum, et conclliiim Eliberita-
num,c.inonebO,etRigaltiuraadEpislol;itniTCypriani.

Fundere. Haec est leclio Tctcris iibri Rcmtgiani ,
cerie opiima. Sicetiam habeni tres iibri TCteres iau-
dati in ediiione Anglicana.

Nemo hanc: Idein codex Reraigianus : Nemo hanc
dilectioncm nostram more dementim judicet.

Qnce impedimenlum glorim faeiu Istnd deest iii
eodcm codicc Remigiano.

Exercuit et probavit. Codex DiTioaensis et reccn-
tior Remigianus , et probavit et probal, In iilis autem
omillilur vox exercuit.

Galeam salutis. Isttid addidimtts ex vetosto Remi-
giano , nuclorilatcm qiioquc sccuti quim|ue TCterom
Cxemplariiim Anglicanorum, ^ f^ t

Digitized by VjOOQIC

m mS\ CYI RIAM 296

episcopaius lui, licet iiilerim a fratribus pro leinpo- A maiiiriialis siio! lcmpas nutriendi, el dc Scripturis

ris condiiione disiraclus es, tamen non defuisti, quod
liitcris coDfessores ftequenter corroborasii, quod
eiiam sumplus necessarios de tuis laboribus justi!;
pr;ebuisii, quod in omnibus te prxsenlem quodam-
modo semper exhibuisli, quod in nnlia oflicii tui
parle qunsi aliquis desertor claudicasii. Scd quod
nos ad majorem Ia:tiii:im robuslius provoc^vit ^
tnccre non possumus, quin oinni vocis noslrac tesii-
monio proscquainur. Aiiimailvertimiis cnim le coii-
gniente censura et eos digne objurgassc qiii, tmine-
mores delictoruin suorum, pacem a presbyteris per
absenliam luam restinata et prxcipiii cupidiiate ex-
lorsissent ^, et illos qui sine respectu Cvangelii
sanctum Domini canibus et margaritas pnrcis pro-

sanciis quam iiigens et supra oninia peccatum com-
miserint insiruendi. Nec hoc aniineniur quia mulii
siint ; sed hoc ipso magis reprimaniiir quia non pauci
sunt, Niliil ad extenuationcm delicti numerus impu-
deiis vnlcre consuevit ^ , scd pudor, sed inodestia,
scd palienlia, '^ sed disciplina, scd humilitas ntque
sul)joclio ^, sed nlienum de se espcciassc judicium,
scd nlienani dc suo ^ suslinuisse sentenliam. Hoc
esl quud pconilcntiani probal; hoc csi quod im-
prcsso, » vulncri inducit cicalricom; hoc cslquod
dejectsc meniis ruinas erigit cl niiollU, q(»i)d ardcntem
dclictorom xstuantium vaporein rcstinguit et finit.
Non enim quae sanorum sunt corporum mcJicns
at^gris dabit i , ne imporiunus cibus tempeslalem

fana « facilitaie donassent, cum grande dclictum.^B valciudinis sxvientis ^^ non reprimat, sed accendat;

et per toium pene orhem incredibili vastatione gras-
satum, non oporteat nisi, ut ipse scribis, cante mode-
raleque traciari, coiisuUis omnibus episcopis, presby-
teris, diaconibus, confessoribus, et ipsis siantibus
laicis, ut in luis litteris et ipse lesiaris ; ne, dum vo-
lumus importune ruinis subvenire, nlias majorcs
ruinas videamur parare : ubi eniin divinus ^ sermo
relinquitur, si tam iacile peccantibus venia pracstc-
lur? Fovendi sunt sane ipsorum ^ animi et ad

sciiicel nc quod potuissct mnturins jejunio exte-
nunri \ per impaiieniiam longius pasta crudilale
producal •».

\il. EiiiendaB sunt igiiur impio sacrilicio mnnus
inquinatsc operibus bonis ^ , ct nerario cibo ora
misera ^ polluta poenitentise sunt p vcr.e scrmo-
nibus expiauda, et in secretis cordis hdelis novel-
landus et consecrandus est animns i. Grcbri poc-
nitenlium gemitus audiantur : non semel tantum, sed

LECTIoiSES VARIANTES.

* Provocasti Lam. Ebor^ NC, 1. Bod. 2.

^ Exlorsisse dicuntur Lam. Ebor. Bod. 2. NC. i.

^ Prona Ver.

^ Divini metus Lam. Ebor. Bod. 1. NC- 1 .

^ Lapsorum Vai.

' Im|iudens coalulit vat.

s Subjectio : Hoc est Lam. Ebor.

^ Sed de suo aclu Bod. 1 .

» Hoc impresso Ver.

i Sanis corporibus, sed xgris medicus dabilur Lam.

STEPH. BALUZH NOTiE.

Ebor.^i.NC.X.

k S«>viemi5 omttf. Lmn. NC. \.Ebor.

1 AitenuantesanariLant.Bod. 1,2. NC.i. Altcnuari Ver.

" VMeatur produci Lam. Ebor. Bod. t, 2. Ben. MamU.

" Malis Ben, Lam. Ebor. NC. i.

** Misera omittit. Umi. NC. 2. Ben.

P Patienlcr addit. NC, 1. Veris sermoDibus Lam. Ebor»
NC. 1. Ben.

<t Novellandus estaDimusIom. Bod. it±Ebor,NCA,Ben

VI. — Licet interim. In eodem vetusto codicc Remi-
giano legitnr, licet inter initia fratribus pro lemporis
conditione desiriclis, haud diibie pro distractii, Ita
etiam quinque codices Anglicani.

Te congruente ccnsura. Idem codex Remigianus,
tua congruente cemura eo$ digne. Ita eiiam recenlior
Remigianus et Compendiensis.

Eo$ objurgasse. Respicit hic locus ad Epistolam
xxu, in qua agitur de pace quam quidam turbulcnii
sibl datam aiebant a confessoriuus ei martyribus.
Quac res magiiam invidiain conflaverat Cypriano, quia
id aiebai faciam esse contra disciplinam ecclesiasticam.
Yide etiam Epist. xiv.

Per absenttam tuam, Edilio Manutiana et qualuor

dialogo adversut Pelagianos : MultUudo sociornnt
numquam te catholicum^ sed hareticum esse demonstra-
bit. Nam, ut idem alibi ait, peccantium muttitudo non
quwrit errori patrocinjum, Sencca in libro de Vita
beaia cap. 2 : Non tam bene cum rebus humanis agi-
tur ut meliora plunbus plaeeant. Argumentum pcssimi
turba est. Idem lib. i de Ctementia , rap. 21 : Fecit
enim consuetudinem peccandi multitudo peccantium.
Quintilianiis, lib. i, cap. 6 : Unde enim tantum boni
ut pturibtu quoe vera sunt placeant ? Ovidius, lib. i de
Arte amandi :

Pleraque sunt semper deteriora bonis.

Mntlhflius Bossus iri.dispiitatione, qux esldeGaudio:

libri veteres, per impatientiam. (Jlraque leclio potest j) Levitatis et pessimi erroris .auctor semper est turba.

esse bona

Canibus. Ilaec vox ilcmque vox porcis desunt in
oinnibus libris veteribus.

Stantibus laicis. Id est laicis qui consianles fuerant
in confessiOne nominis, qui nnii cesserant lormentis,
qui uon sacrificaveruut idolis. Inde in Episiola se-
qucnti scripUim csiEcclesiam essc consiilutam ctiani
in siantibus. Vide eiiam Epistolam xxx.

f/6t emm. Vctus Remif^ianus : Ibienim divinusmetus
relinquitur cum lam factle peccantibus venia prasslaiur.
Vocem metus habent eiiam aliquol nlii libri veteres.

Et de Scripturis instruendi. Hacc dcsunl in tribus
antiquis codicibus.

Quia Mutti $unt. TertuHianus in initio libri de Pu-
dicitia : Qua$i non faciliu$ $it errare cum pluribuSy
quando veritas cum pauci$ ametur, Ilicronynius in

Et Cicero in initio libri Tusculanarum qu(B$tionum :
Ad vitia con$entien$ muttitudo. Annoiat Nonius Alar-
cellus antiquos paucorum numerum posuisse pro bo-
nis, sicut et multoruni pro malis. T. Livius lib. xxi :
Pauci ac optinm quisque Hannoni assentiebantur.

Valere.llxc vox nonhabeiur inedilioneMoielliana,
et deest etiam iii qiiinqne codicihus antiquis. Pro ea
aulem vetus Bemigianns prxfert proficere.

Patientia, Quidam codiccs habent poenitentia, facili
et mulium obvio errore, uii monuimus ad Epihtolam
XVII, pag. 405. Codex Gratianopolitanus ct cditio Mo-
rellii habenl $apientia.

Dejectce menti$ ruina$, Vetus Remigianus, declivet
et tremente$ ruina$ erigit et extolUt.

Vaporem restinguit. Trcs Hbri veteres hal^ent extin^
guit : Congruat escasnj^Uuimr^rSiUT^^onenimfeic.

297 EPISTOLA XXVn. 5W8

ilerum fideles ex oculis lacrymsD profuiidanlur , ut A potuii et a Cbrislo in communicaiione relineri. Opia-

illi ipsi oculi qui male simulachra conspexerunt, qute
illicita commiserant, saiisfacicntibus ^ Deo fleiibus
delcant. Non est nisi paiientia niorbis necessaria.
Lucianlur cum suo dolore qui languent, ei ita de-
mum speranl sanilaiem, si loleraniia superarint dolo-
rem; infidelis enim cicatrix quam ciio festinans
medicus induxit, et ad quemlibet casum medela
rescindiiur J>, si non « ildeliler de ipsa lardi-
laie remcdla prxstentur : cilo rursus in incendium
flamma ^ revocatur, nisi totius ignis, eiiam usque
ad extremam scintilbm, materia restinguatur; ut me-
rito hujusmodi homines sciant sibi eliam de ipsa
mora mngis consuli et fideliora necessariis dilaiioni-
bus remedia praesuri. Gseterum, ubi erit quod custo-
dia squalidi carceris includuntur ^ qui Chrisinm B
confitenlur, si sine pericolo fidei sunt qui negave-

runt? ubi quod in nomine Dei caienarum ambitu

Tinciuntur, si sine communicatione non sunt qui

confessionem Dei non retinuerunt '? ubi qnod

detcnti marlyres. gloriosas » animas ponunt, si

qui dereliquerunt fidem periculorum et delicto-

rum suorum non sentiunt magnitudinem ? Quod si

nimiam impatienliam prafeninl ^ et intolerabili

festinatione communicationem exposcuut» frustra

querula ista et invidiosa ac nihil adversus Yeriiaiem

Talentia JHCiant petulanti et infreno ore convicia»

quandoquidem licuerit iilis stiojure retinere quod

nunc sua sponte qu^ita necessitate * coguntur ^

postulare.Fidesenimqu»potuitChri8tumconfiteri,Cdatum sit, miror quosdam audaci tcmerilale sic

LECTIONES YARIAHTES.

mus te, beatissime ac gloriosissime papa i, in
Domino semper bene valere et nostri meminisse.

EPISTOLA XXVIL

(Pamel. , Rigalt., Baluz., xxvii. Paris., xxvi, Oxon.,
Lips., xxxm.)

CYPRIANUS LAPSIS.

ARGtJifENTUM. — Argumentum hujus epUtolas infra ha»
bes Epislola xxix. t Lilterai^ inquit, ad me fecerunt^
pacem non dandam sibi poitulanles, $ed quasi jam
datam sibi vindicanteSt quod dicant Paulum omnibus
pacem dedisse, sicut in litteris eorum quarum exeni-
plum ad vos transmisi^ legetis, simul quid et ego eis
breviter rescripserim, > Desideratur autm lapsorum
epi$tola ad quos rescribit,

\. Dominus noster, cujus praecepta et monila ob-
servare debemus, episcopi honorem et Ecclesiae su®
rationcm disponens , in Evangelio loquitur ^ el di-
cit Petro : Ego tibi dico quia tu es Petms, et super
istam petram tedificabo Ecclesiam meam^et portm infe-
rarum non vincent eam : et tibi dabo claves regni coeiO'
rum; et qwB ligaveris super terram erunt Ugata et in
coeliSf et quaseumque solveris super terram erunt soluta
et in OBlis {Matth. xvi, 18, 19). Indeper lemporum et
successionum vices efriscoporum ordinatioet Ecclesio)
ratio decurril,ut Ecclesia super episcopos •• consti-
tuatur et omnis actus Ecclesiae per eosdem pracpositos
gubemetur. Cum hoc luque divina lege ^ fun-

a Salisfacientes lom. EborA. NC. 1. Ben.

i> Extinguitur Vrtf .

c Cui non Lam. Ebor. NC. 1. Ben.

d Prabsteniur. Incendium flamnue Utm. Eoor, Nv. i.
Lamina revocalur. Ver. , . ,. . ,. , ^^

« Caeterum ubi erit quod judicia patiuntur , quod
carcere iocludunlur Lam. Ebor. NC 1. Bod. 2. Ben.

t Dei renuerunt Lam. Ebor. NC. 1. Manut.

ft I3bi qui detenti gloriosas, Lam. Ebor. NC 1. Manut*
h. PrsBferunt minlmam patientiam Ben. Vat. Lam. Ebor^
Bod. 1, 2. NC. 2. Impatienliam pra se ferunt Oxon.
i Nunc necessiUte Lam. Ebor. NC. i.
) Optamus te, frater liigalt. Oxon,
k Loquitur Ecdesi» Bod, i,
1 Hoc iU divina lege Bod. 1.

STEPH. BALUZII NOTifi.

Vetus Remigianus, morbum restinguit et fimt. lU
eiiam Gratianopolitanus. j « . . .

\H. — ^i» Sisi patieniia. Idem codex Remigianus,

non est impatientia. Ita eiiam Sorbonicus, Fuxensis el

Gralianopoliunus. In recentiore Remigiano et in Di-

vionensi : Non est nisi patientiainmorbis. Lucanusix :

Gaudet patienlia duris.

Intolerabili festinatione. Yetera exemplaria., intole-
Tobilemfestinationem communicationis. Sed hanc leciio-
nem Pamelius ait esse pessimam.

Queruta. Quidam libri veleres, querelosa.

Optamus te. Revocavimus hanc clausulam veterum
editionum, qiiamreperimuseiiam in quatuor anti-
quis codicibus. Nescio autem qua auctoriute Uigai-
tius aliam induxit, quam ego nuspiam reperi. Angli
umen eam reUnuerunt. ... . . i.w

Epist. xxvn. — Haec epistola in veteri libro
sancii Dionysii Remensis et in uno meo esi anepi-
crapha. In cditione Morelliana dicitur esse Celerini
adlapsos. In editione Manutiana, quie prima om-
aiuin est, et in libro Fuxensi, Cyprianus lapsis. «uae
est vera lectio. ... , , -4™«^

L— Ctfjtt» prwcepta. Sequi in hoc locoplacuitscrip'
turam iibriFuxensis, quampuio esse meUorem ea
Patrol. IV. S. Cyprun.

quam pr»ferunt editiones Manutii et Morellii et vetug
liber imus, ubi scriptum esi, cujus prcecepta debemus
metuere et observare. Codex sancti Dionysii Remen-
sis, prcBCepta servhre et observare.

Non vincent eam. Ita etiam in libro de Unitate Ec^

Ticlesia, pag. 49*. Codex Fuxensis, non prmatebunt

adversus eam. Apud Pacianum in epistola ad Sym-

phronianum contra tractatus Novalianorum , noit

convaleseent adversus eam.

Tibi dabo claves. Quamvis islic claves non dentur
Pelro sed promituntur, veleres tamen existimarunt
et recte, daus esse, easque solum Petrum accepisse
ait OpUtus, sed communicandas cum cxteris. Ge-
rebat enim, ul ait sanctus Augustinus, totiusEcclesiae
fiffurata generalitate personam ; et eraiit uiiqiie caj-
leri Apostoli quod fuit Petrus, pari consoriio praediti
et honoris et potesutis, ut ail Cyprlanus in libro
de Unitate Ecclesice. \ide epistolam Stephani episcopi
Larissaeae ad Bonifacium papam II, editam iii col-
lectione Romana Holstenii, epistolam Mapinii epi-
scopi Remensis apud Freherum et Duchesnium , et
Franciscum Masonum lib. iv, cap. 5, 4, de Ministe*
rio Anglicano.^

/ "

. 10

Digitized by

Google

299 DIVI CYPRIAN1 30a

mihi scribere Toloisse, utEcclesite nomine lilteras fa- A dum Domini disciplinam qniele et tranqville agere.
cerent , c quando **■ ecclesia in episcopo et clero et Yalete.

in omnihus stantifous sit constiluta. > Absit enim nee
Domini ^ mlsericordia et poleslas ejus invicla
patiatur ut Ecclesia esse dicatur lapsorum numerus»
cams criptum sit : Deus non e$l mortuoram, sed vivorum
(MaUh. XXII, 52). Omnes quidem vlvificari optamus,
et ut in statum pristinum resliluaniur precibus no-
stris et gemitibus oramus. Si autem quidam iapsi Ec-
clesinm se voluni esse, et si apud illos alque in illis
est Ecclesia, quid superest quam ut ipsi rogentur a
nobis ut nos ad Ecdesiam dignentur admittere? Sum-
missos crgo et quietos et verecundos esse oporict eos
qui delicti sui memores satisfkcere Deo debent, nec
Ecclesiae nomine litieras facere, cum se magis sciant
Ecclesi» scribere.

II. Scripsemnt aotem mihi nuper qnidam de lapsis
bumiles et mites et trementes et metuenies Deum, et
qui in Eccltsia semper gloriose et granditer operati
sunt, et opus snum nnmqoam Domino imputoveninl»
selentes illum diiisse : Et eum hac omnia fecerith^
dicite : Sertfi mpervaeui iumui^ tfuod debmmus facere
fecimm {Lue. xni, 10). Qoae illi cogitantes, et quam-
▼is llbello a martyribus accepto, ul lamen i Domino
Mtisfactio sua admilti possit, otantes scripserunt
mihi se delictum soum cognoscere et pcenitentiam
Teram agere, nee ad pacem temere aut Importone
pTopefare, sed expectare priesentiaro nostram, di-
eentes pacem quoqoe ipsam, si eam nobis ptrtteenti-
bos acceperint, dulciorem sibi fdtoram. Quibtts

EPISTOLA XXYIII.

(Pamel, Rig., Baluz., xxvra. Paris. , xxvi. Oxon.,
Lips., xxxiv.)

AD PRESBITEROS ET DIACONOS.

Argumentom. — Argumenlum hujus epislotae satis
convenit cum prwcedenti , ac puto eam esse
de qua in sequenti epistola (oquilur ; laudat enim
clerum suum, quod Gaimi Diddensem presbyterumt
etdiaconum ejuSy quHapsis temere communicabant^
communione movissent , et ut de aliis quibusdam
idipsum fiat horlatur.

I. Cyprianus presbyleris et ditconibus fratribus
^ salutem. Integre et eum disciplint leeistis, fraires
charissimi, quod, coDSilio coUegarum meorum qui
pnEsenlcs eraut, Gaio Diddensi presbyteroet diacono
ejus censuisiis non communicandum, qui, eommuni*
oando cum lapsis et offerendo oblatienes eorum, in
prnvis erroribus suis frequenter deprebensi, et semei
atque iterom, secundum quod mlhi seripsistis, a cd-
legis mcis moniti ne hoc facerent, in praeaamptione
et audacia soa pertinaciter perstiterunt» decipientes
quosdam fratres ex plebe nostra ; quibus nos omnl
humilitate ^ consultum cupimus, et qoorum sftluti
non adttlaiionc composita, sed siiieera flde prdspiei^
mus ut vera pceniienlia et gemitu et dolore pleno
Dominiim ^ deprecentur, ** quia scriptum esi : if e*
mento unde cecideris^ et a§e pmnitentiam (Apoe* ii^

quantumgratulatussimDominuslesiisesl, quidigna-(] 5);et iterum loquitur Scriplura divina : Sic dicit

tus est ostendere quid ejusmodi et tales servi de
(^us benignitate mereantnr. Qoas litteras com noper
acceperim, et nunc aliud scripsisse vos legerim, pct«
discematis desideria vestra, et quicumque estis qui
has litteras nunc misistis, nomina vestra lil)eIIo sub-
jiciatis et libellum cum singulorum noniintbus ad
ine transmiltatis. Ante est enim scire quibus rcscri-
bere habeam. Tunc ad singula quae scripsistis pre
loci et actus nostri mediocritate rescribam. Opto vos,
fratres charissimiy scmper bene valere el secun-

Dominus : Cum eonversus gemueriSf tune salvaberis^ et
uies ubi fueris {isa* xxx, 15).

II. Ingemiscere autem et agere pceniteniiatn ^ito-
modo possont quorom gemiiibus et lacrymis inter*
cedunt quidam de presbyieris, ut communicandum
cum illis temere existimem? neeeienies quln seri-
plum est : Qm vot fetites ^dfcnnt, m errorem vos mit-
ItsntfetsemHampedumvestrorumturbant (Isa, iii, 12).
Merilo salubria iiostra et vera consilia nihil promo-
vcnt,dumblandi(its ^-et palpationibus pemiciosis salo-

^ Yoloisse, qoando Impr,

l>NeDomioiO:roft.

«"UtiUtateJBod.l.

LECTIONES VARIANTES.

d Domini Bod. 1.

* Nescientes scriplum esse : Qoi vos ct beatos florf.
P f Blandienils Confic, iHgatt.

STEPH. BALUZU NOTiE.

Ut Ecelesia,.. facerent.lM addita sonl ex libro meo
vetere et ex editione Morellti. Quae miror praeter-
niissa fuisse a Painelio ei Rigaltio , cuiii absque iis
seiisus non sit integer. Becte ergo feceruni Angli
isia reponentes. Reinhartus omisit, quia ea non in*
veniebatin editione Rigaltii.

Quando Ecclem. Vcrba sunt lapsorum ad Cy-
prianum.

Invicta, Non admonerem hanc vocem, qunm prrc-
ferunt editionesManulii, Morellii, et Painelii, qii:e
exstat etium in libro ineo vctcri et in Grntinnopoli-
taiio, posiiam a me esse in hoc loco , nisi Ri^altius
ct edilio Anglicana pro ea baberent, invidiam^ nullo
sensit aui certe pessirno. Puio aulem Rigaltium eatn
pruvam lectionem acccpisse cx libro Fuxensi , quo
usum esse illum consiat.

II. — Benignitate. Liber meos et editie Morelilamii
bonitatem.

Epist. xxviii. — Hsec epislola prhnom ediia
est a Manutio. Pamelios nollum illios velHs exemplar
habtiil. Atygli unum liabuerunt ex bibliotliecii Bod-
leiann. Ego unum habui ex Golbertina, qood (utt
olini collegti Foxensis. Haboi eiiam unum ex mea^
aliud ex urbe Gratinnopoliiana. Porro epistola ista
bis descripta est in libro Fuxensi.

f . — Composiia. Ita codex Fni6itsi& et editiones Ma«
ntiiii et Morellii. Atcodex meuset Gratlanopolitanus
pr.-efenint corrupta. Sic etiam in ono Bodleiano legi
monucrunl Angli.

W.^Blanditiis. Tacituslib. iHistoriarom :Btoitifilrar
pe$simum veri affectus venenum. **• El bi Yita Agri-
colo} : Pe$$imwn inimic$mm genuB laiuiantes, Gteem

Digitized by

Google

60t EPISTOLA XXIX. MS

taris teritiH iinpcdiiur^ et pnliiur lapsorQm saocin et A scro repctendtim pttlav^rnnt , et hrc ^ngftlorum

o^grn mcns ft"od corporalilcr quoqiic argri et infirtni
srpc pniiuniur, ut, dum salulirei) cibns et uiiles pn*
tus qitayi amaros cl abliorrenlcs rcsptiUMt, ct illa
qux nl)le(tnrc ct nd pr.Tsciis siiavia videntiir esse
flppclunt, pcniicirrn sibi et ni(n*icm per innndlen-
tinni et itilcmperanliam provoccnt , tice proflciat ad
salulem artificis mcdela vera, duin blandinientis de-
«ipit duleis iHecebra.

in. Yos iiaque^ secundom litierns meas fideliier ct
sahibriter consulentesi aconsilils tnelioribiis ne rece-
daiis. Legite vero has easdem lUteras ct collcgis
ineis, si qol aut prsesentes fuerint aut supervencrint,
«t «nanimes et concordes ad fovenda 6t sananda la-
^^nim vulnera consiliom salubre teneamuSi tra-
ctaturi plentssime de omnlbns eum eonvenire in B
tinum per Domini misericordiam coBperiinus. Inierea,
si quts itnmoderatiis et pracceps , sive de noi^ris
presbyteris vcl diaconibusi sive de percgrinis, ausus
Aierit ante sententiam nestram communicare cum
4apsis, a communicatione nostra arceatur, npud omnes
nos cnusam dtcturiis temcHtatissusquando in unum»
pcrmltienie Domino, conTcnertmns^ Desidertstis quo-
que tit de Pbilumeiio et FortUnato hypodiaconis et
Favorino acolytho, qui medio icmpore recesserunt
et nunc venerunt^ quid milii videaiur rescfibam.
Cui rei non polui me solum judicem dnre, eiim multi
adhue de clero absetttes sint , nec locum suum vel

LClCTlONES

'^ Cognitio haec dineratur Bod. 1.'

t Qoorumdam proipecta tcmcfltas Oi^. ve quorom-

imctanda sit ct limanda plenius ratio, non tantum
cum collcgis meis ^ sed et cnm plcbe ipsa universa.
Expcnsn enini mifderaiicmc libraiida cl pronuntianda
res esi,qiiaDinpostcrum circa minlstros Eccleslxcon-
siiiunt cxcmpliim. Intcrim sc a divisione mensurna
lantum coniliicnnt, non qunsi a minisierio eeclesia-
Blico privnii csse videantur, sod ut iiitegris omnibus
ad itiistram pnrseuiiam dilTcranlur >. Uplo vos,
fraires Gliarissimi,setnper bene valcre. Fratcrnitatcm
universam salutatc, et valete.

EriSTOlA XXlX.

(Pamel., Rjgalt., ftaluz., xxix. faris., xxxm. Oxon.,
Li|is., XXXV.)

AD PRESBVTEROS tt blACOIfOS t(0)lA COJrllS TENTES

ARGiJ«efiTCM. -— Cletui Rmatlus tariM tBdditnr de
lemeritate lapmnm ifUi patim deposcebanL

Cyprianns prcsbyleri* cl diaconlbtts Rom« consl-
fitcitiibus rmiribus saliiiem. fit dilcctlo coromunls et
mtio exposctt, ir^trcs charistiml » nihtl conschsntiae
vestrae subtnihere de bis qtto; apod nos genmtur» iit
sit nobls circa niiliiflteih ccelesiastie » admiinlstralio-
fiis commnne consilimn^ Nam, pnsteaqulim ad vos
litteras feci , quas nttsl per 8ftinruii^ leciorcm et
Optatum hypodineonanii qiiorumdam Inpsorum con-
spirau temeritas ^, qui poBnitentiam ^^ agercet De«
satiifracere dcirectaiit» liitoras ad ine fecerunt, pa«

VAHIAIITES.

Q dara iemoritatc tlanttt.

STEPH. BALC*n NOtiE.

jn libro de Ameitia ait nuUam peslero esse majorem

2iiam adulationem , blanditiam , assentaiionem. Dio
brysostomus Orat, iii, scribit omnitim viiiorum
turpissimum esse adulaiionem. Hieronymus ih epi-
8tolaa(/ Eustochium de virgiuilaie SCfvanda : Amt-
lator quisaue blandiens immitns est. idcm 10 DiMo^o
comrn Pelnginnos : Semper insidiosa , catlida^ btanda
est adulatio, Sanctus Ambrosius , seu quis alius, lib.
;ii Oficior. cap. 16: Nonest enifH vera andcitia ubi
est faltax adulatio, Seneca dixi^Epist* xlv, aduld-
tionem esee similem avariiiie. Apud Pluiarchum cxsiat
liber quomodo possit adulator ab amico internoscit
^ymmachus lib. i , Episl. 3 1 : Quassa fide sunt qui
jugiter blandiuntur, Ovidius lib. iii Amorwut eteg. 8 :
liDpiastfbthdci meUe venena bteot.

Sero» Ilirc est leciio cdiiionis Manuiianai et codicis
Cralinnopolilaiii. Edilio Slonllii ci iintls 6odIeianiis,
$0rte. In meo, sorore, pro sorte^ ut opinor.

Minlstros, Quamvis iion dubilciu nuiti h.TC lectio
sit bona, ndmonere lamon dclx^o in codtd6 Fitiensi ,
in quo, ul atnea dixi, Bphiofn Istn bis dcscnpia est,
consianler scripium csse omnes mos, Quo ctiam
IftDdo scriplum fuissc iii Vcronensi mihi consiat.
Sed alii libri vetcres el cditioiies praufemnl mininroi.

A aivisione. Sic cdidil Morcllitts pro eo quod editio
Manuiii linbei, dictione, Scd iii codicc Lniinii et iti
YeronensL ttim cliain in Fuxeusi, scripium est, a
dictione. .wiis conrirmat cdiiioncin Murcllii.

iicusurna. Iiifr.^ Epi>t. x\xiv, p:ig. 28, divisionei
qnantilalibus parlianlur.

nwisurnns aqnatia quanlitatibus parliautur, Rurinua
lib. IV, c;»p. 28, ceniumquinqHaginta denariis menstrux
PIncen'inos vocnladublorcs YClus nuclor gTo<;s;c :\&l^ privsiaiiouh. Cndox Fu\nisis ct Gratrauopolitanu^
t^pitol.ire Karoli M. de ^.^usij Iialioc, ui inoiniimus el c^liiio .Mt^rcilii mcnsurunnunuwxcmmensuratuntum*

lom. II CapitulariUm png. 10 5 S. ^

Inaudienliam. Coacx Fiixcnsis, inobedicutinm. El
tameii idcm codex in Episioln xi-ii, pap. 56, h:ibci ,
tptrt? diseordiosis et inaudientibus scanaatum, Tfrliil
lianns in libfo de Exhortatione Castiiatis dixit obaU'
dicntim,

lll. — Non pottii ine sotum. Itn. Mauulius c( Rig;»!*
lius. At In Hbro mco vcicri, iii GialiauoiioIiiniK» ci
in uno BndleianO legilur, non puio me aohim debere
sentemiam ddre, Sic cii:»ni in cdiiioiic .MofcIIii, fiisi
quod posuil potni pro puto.

Locum stium, Ila Pnincliu^ ct c;vfcfi. iffn-.iuliits
edidit, hOC solttm. Quo ^ri.liiY inod > U%\U\t hi codicc
Fuxehsl. Slc ciiam r-^fiSM stripluni fuis^^c in uno
t^odiceVaticano.

EnsT. xxix — Tria islitis Epislolap, qunm debc-
miiscditioiii M.iiiniinn;r, cxcinplarin babui, unain ex
bililiollicca ()<:llicrlinn,((iio(l rnii olim collcgii Fuxdi-
sis, nliud cx inca, loninm cx urbe GiatiaiiopdliUma.
Andi nnnm h^tbneruni cx Bodlciana.

llqjodiaconum. Po>lca iii oniiiilfiis cdilionibus qiiae
pnxfiti-itia post Mai!i:li:inaiii adiliuir (ratres tiosiros„
Qn;i! \crlin, nd<lii:t vidclicct a .Morcllio, .nos sustuli-
Inns ni snpcrnnn, qnin iio.i cxsiani in libris nosiris
vctci ilnts. El l;imcii iii Graiiauo))olitaiiO post h^po»
diaccnnm nddilur frntrem nostrum,

Qttoruwdnm ronspirata. Nescio ((ua aiictoritate Mo-
rcliiits adJidil quommdam prospecta temcritate, Nam,
prxlentnatii qiiod vox prospecta istic ncc6ssaria non
esi| ca uou cxstai iii cdidune Manutii, iiequo in ^^

Digitlzed by

Google

303 DIVI CYPRIANI S0|

cem non dandam sibi poslulanles, sed quasi jam da- A isia (luoc diximus graviicr affligerenl, tamen rooero-

tam sibi vindicantes, quod dicant Paulum omnibus
pacem dedisse, sicut in litteris eorum , quarum
exemplom ad vos transmisi» legelis, simulque quid
ego eis breviter interim rescripserim ; sedetqualcs
postea ad clerum liiteras Tecerim ut scire possetis,
liujus quoque rei exemplum vobis misi. Quod si
ulira temeritas eorum nec meis nec vestris litieris
compressa fuerit, nec consiliis salubribus obtempe-
raverit, agemus ea quae secundum Evangelium Do-
minus agere prxcepit. Opto vos, fratres cbarissimi,
semper bene valere. Valete.

EPISTOLA XXX.

(Pamel., Rigalt., Baloz., XXX. Paris., xxix. Oxon.,Lips.,
XXXVI. Noval. opp. ed. Jackson. p. 309.)

PRESBTTERI ET DIACONI ROMiE CONSISTENTES
AD CTPRUNCll

Argumentum. — Ecclesia Romana $entenUam $uam

de lap$i$ cum Carlhaginen$i$ deereli$ con$entientem

proponit. '-'Lap$i$ adhibita indttlgentia ad Evangelii

normam eadgitur, — Pacem confe$$oribu$ conce$$am

gratia iantum et favoribu$ inmti inde con$lat quod

lap$i ad Epi$copo$ remittantur. — Seditio$a paci$

po$tulatio Feliei$$ind factioni iinputanda.

L Gypriano papa^ presbyteri et diacones RomaD

consistentes salutem. Gum perlegissemus, frater cha-

rissime, litteras tuas, quas per Fortunaium bypodia-

conum miseras, gemino sumus dolore perculsi et du-

plici moerore confusi , quod neque tibi requies ulla

ris nostri tam gravem sarcinam vigor tuus et secun«
dum evangelicam disciplinam adbibiia sevcritas tem-
perat ^ , dum et quorumdam improbitaiem jusle
coerces, et cohorlando ^ ad poenilentiam , viam le-
gilimam salutis osiendis <^. Quos -quidem satis
mirati sumus ad hoc usque prosilire voluisse, ut tam
urgenier et tam immaturo atque acerbo tempore, in
tam ingenii et immenso crimine atque delicto, pa-
cem sibi iion tam peterent quam vindicarent, immo
jam el in cceiis habere se diccrent. Qui si babent,
quid petunt quod tenenl ? Si aulem non babere illos
probatur hoc ipso quod petunt, cur iion judiclum
corum susiinent a quibus petendam pacem, quam
uiique non hal>ent , putaverunt ? Quod si aliunde
B prxrogativam communicationis habere se credunt^
cum Evangclio illam conferre conentur; ut ita de-
mum flrmiter valeat, si ab evangelica lege non dis-
sonat. Gaeterum, quo pacto evangelicam poterii pnc-
stare communicationem quod contra cvangelicam
decretum videtur veritaiem ? nam, cum omnis prae-^
rogativa ita demum ad indulgentiae privilegium spe«
ctet,si ab eo cui sociari quaerit nondiscrcpet,quia ab
eocuisociari quxrit discrepal, necesseest indulgen-
tiam et privilegium societatis amittat.

II. \ideant igiiur qnid in hoc negoiio agere conen-»
tur ^. Nani, si aliudquidem Evangelium, aliud autem
martyres dicunt posuisse decreinm , coUidentes con-
tra Evangelium martyres utrobique periclilabuntur.
Nam et Evangeiii fracta jam et jacens videbitur esse

in taniis persecutionis necessiuiibus traderetur, el C majestas, si potuit alterius decreii novilale superari.

lapsorum fratrum iiAmoderata peiulantia usque ad
periculosam verborum temeritaiem producta deno-
taretnr. Sed, quamquam nos atque animum nosirum

et de mariyrum capite gloriosa confessionis corona
detracta, si non illam de Evangelii conservatione in-
veniantur consecuti unde martyres fiunt ; ut merilo

LEGTIOiNES VARIANTES.

• Temperata Bod. 1.

^ Juste coercet et hortando Oxon,

^ Ostendit Oxon,

d Agere cogentur Bo(/. 1.

STEPH. BALUZII NOTiE.

Elus habemus tractalum de Trinitale editum cum opo*
ribus Terlulliani. •

Papw, In libro meo veieri, in codice 499 biblio-
theoe Yaiicanx et in Gratianopolilano scriptum est
papati, Sic apud Liberatum cap* 23, q[uatunr vetusti
codices habent Menate pro eo quod in editionibus
lejiiiur Menna, ut monuimus ad Epistolam xvi. Vide
etiam notas ad Epistolam secundam, pag. 587.

^r-.^ ^ — ™ Verborum temeritatem. Hic locus adjuvare potest

plarla. Ego duo liabui, uiium ex bibliotheca mea, l) opinionem illustrissimi episconi Oioniensis cxisti-

teribiis codicibus nostris, neque in Anglicanis. Quare
mirum est illam fuisse retentam in editione An-
glicana.

Satubribue. Nos secuii in hoc loco sumus auciori-
latem veterum exemplarium ct cdilionem Mofellii.
Rigallius et Angli praetulerunt lcciionem qiix habet
$alutaribu$.

^** Epist. XXX. — L Primus Manutius edidit lianc
Epistolam. Rarissimaajuiem sunivetera illius exem-

aliud ex urbc Gralianopblitana. Angli usi sunt in ea
emendanda uno Bodleiano.

Loinberius el Guillelmus Gave aiiini iUam scriplam
fuisse a Novaliano nomine Gleri Romani antequam
is facerei schisma ; sed non probani. Foriassis iia
conjecerunt ex his verbis Epislokc lii, p. 67 : Nova-
iiano tunc $cribente, In veteri codice Remigiano an-
noiatum esi Epistolam xxvi diclaiam essc a Novntiano,
ut illic monuimus. Hieronymus in Epislola de quinque
QueB$tionibu$ ad papam Damasum, Novatianum vocat
eloqueulissimum virum, et in Epistola ad Paulum
Concordien$em facii menlioneni epistolarnm Nova-
tiani. Et Gyprianus ipse Epist. lii, pag. 75, ad Anto-
nianum, loquens de Novaliano : Jactet $e licetet philO'
$ophiam vekloquentiam $uam $uperbi$ vocibu$prcsdicet.

maniis verba quaedaiii minus decocta quse cx.«tant in
Episiola xYin coiifessorum ad Cyprianum, coniinere
minas excommunicatlonis. Veriim cum hujusinodi
minarum nullam mcntionem faciat satictus martyr
in Epistola xiii, in qua conquerilur de temeritate
Luciani, manifestum vidctur verborum lemerita-
tem quae istic reprehendiiur respicere tantum ad te-
meritatem notatam in Episiola prnecedenii.

Quia ab eo, Aniea legcbalur a Deo. Emendavlmus
ex auctoritale codicum Yaticanorum citalorum in ora
editlonis, Manutiana: In exemplari exciiso quod pcnes
me est, lum etiam ex Gratianopolitano, et cx uno
meo optimo. Sic vero scribi debere posii^lat eiinm
sensus.

11. *- Vnde martyree fiunt. Supra, Epist. :v):it|

Digitized by

Google

S05

EPISTOLA XXX.

506

nulii magis sit compeiens nihil contra Evangelium A cens est lapsorum nuper hoc vulnus et adhuc in

decernere quam qui marlyris nomen ex Evangclio
labor.it A accipere. Illud ^* prxterea vellemus addi*
scere : si mariyres non propter aliud mariyrcs fiunt
nisi ut non sacrificanies tencant Ecclesiac usque ad
dTusionem sanguinis sui pacem, ne cruciaius, dolore
superaii, perdendo pacem, perdant salutem, quopa-
cio salulem quam, si sacrificassent , se habiiuros
non pulavoruni, illis existimanl donandam qui sacri-
ficasse dicanlur, cum legem hanc debeant in aliis
tenere quam ipsi videbaniur sibi anie posuisse ? In
quo negotio hoc ipsum quod pro se ipsis facere pu-
taverunl nnimadverlimus conlra se ipsos protulisse.
Nam, si dandam illis pacem martyres putaverunt,
cur ipsi non dederunt? cur illos ad episcopum, ut

lumorem plaga consurgens : et idcirco certi sumus
quud, spatio produclioris temporis impetu isto con-
senescenie, amabunt hoc ipsum, ad fidelem se dila •
tos esse medicinam , si tamen desint qui iilos ar-
ment ad periculum proprium , et, in perversum in-
struentcs, pro salutaribus dilationum ^ remediis
exitiosa deposcant illis properalse communicationis
venena. Neque enim credimiis sine insiinctu quorum-
dam ausuros fuisse omnes tam petulanter sibi pa-
cem vindicare. Novimus Garihaginensis ecclesia)
fidem, uovimus instiiuiionem, novinius humilitaiem :
unde eliam mirali sumus quod quasdam in te per epi-
stolam injecta durius notaremus, cum amorem ve-
sirum mutuum et charitatem exemplis multis reci-

ipsi dlcunt, remiltcndos censuerunt ? Is enim qiii B proc^eafleclionisinvosinvicem saepecomperissemus.

jubet fieri polest utique facere quod fieri jubet. Sed,
ut inlelligimus, immo, ut res ipsa loquitur ei clamat,
sanclissimi mariyres utrobiqne adhibeiiduin putave-
runt lemperamenlum et pudoris et veritaiis. Nam,
quia a multis urgcbaniur, dum ad episcopum ^ illos
remiitunty verecundiae propriae, ne uiierius inquiela-
rentur, consulendum putaverunt ; et.dum illis non
ipsi communicant , evangelicai legis illibatam sin-
ccrilaiem cusiodiendam judicaverunt.

111. Tu tamen, frater, niimquam pro tua cliaritaie
desistas lapsorum aniinos temperare et errantibus
veritatis praesiare niedicinam, licet animus a?gro-
rum ^ medenlium respuere soleat indusiriam. Re-

Tempus est igitur ut agant delicti pcenitenliam, ut
probent lapsus sui dolorem, ut ostendant verecun-
diam, ut monstrent humiliiatein, ut exhibeant mo-
destiam, ut de submissione provocent in se Dei cle-
mentian) , et de honore debito in Dei sacerdotem «
eliciant in se divinam misericordiam. Quanio meliO'
res ipsorum litierae fuisseut si pro ipsis preces sian-
tium humilitate ipsorum adjutae fuisseiit ! quoniam ct
facilius impetratur quod pctitur quando is pro quo
petitur condignusest ut quod petitur Impetretur.

IV. Quod aulem pertiiiet ad Privatum Lambesila-
num, pro tuo more fecisti , qui rem nobis tam-
quam ^ sollicitam nuntiare voluisti; omnes enirn

LECTIONES VARLiNTES.

'^ Laborabat Oxon.
^ Qui ad ep. Bod, 1.
^ MgvolaDs Bod, i.

d Dilationis Bod. 1.
® Sacerdote Oxon.
' Tanquam delet Oxon.

STEPH. BALUZII NOT^.

pag. 52 : Minime eonsideravil quod non tnartyre$
Evangelium fadunt.ud per Evangelium martyrei fiunU
Infra, Ep. xxxiii, pag. 46 ■ Evangelium Chri$U legere
unde marlyres fiunU Et in Ilbro de Lapm pag. 188 :
Qui de Evangelio martyres fiunt.

T(m petulanter, id est. commola seditione adversus
pracpositos ut pacem ab illis extorquerent, ut videre
est in Epistola xxii, pag. 52.

III. — Novimus institntionem. Pulo Romanos istic
loquide insiilutioue sive iiiiliis ecclesiae Carlliaginen-
sis, quamsnnctus Augustinus in Iibro(/e Unitate Eccle-
stVp, cap. 15, ex eo collegit accepisse fideiii Christi in
iniliis fundatnc Ecclesiae quia manire>tissimis testimo-
niis consiat Ecclesiam tum Tuisse tolo orbe diffusam.
Quod etiain sensisse Tertullianum jiquet, ex libro
ejus adversum JudcBos el ex libro de Prcescriptionibus;
ex quo colligere licet illuin exisiimasse ecclesiam
Africanam inilia fidei stixdebereEpiscopis Romanis.
Ait enim : Si autem Italieeadjaces, habes Romam, unde
nobis quoque auctorhas proesto est, Et Augustinus in
epistola ad Severinum ait christianae fidei auciorita-
tcm in Africam nianavisse abEccIcsia transmarina,
id esl Rumana. Quac opinio confirmari poiest aucto-
ritate cpistolae quam lunoccnlius papa scipsit ad De-
centiuin episcopum Eugubinum, in qua ait manifesium
esse nulliim insiituissc ccclcsias in Italia, Gulliis,
Hispaniis, Africa atque Sicilia, nisieos quos venera-
bilis Pcirus aiit ejiis sitccessores consiituerunt sacer-
dotes ; ct hinc concludit ecclesias illas oporlcre hoc
seqvi quod Ecclesia Romana cusloditi a qua eas
principlum accepisse non duhium est, ne dum pere-

grinis assertionibus studenl, Caput institutionum vt-
deantur omittere. Ila eiiam sanctus Gr^orius lib. vii,
indict. 1, Epist. 52, scribens ad Dominlcum episco-
pum Cnrthagincnscm : Scientes prteterea unde inAfri-
eanis partibus sumpserit ordinalio sacerdotalis exordium,
laudabiliter agitis quod Sedem apostolicam diligendo
ad officii vestri originem prudenti recordatione recur"
ritis, E;idem menle sanctus Leo papa ita scripsit nd
episcoposper Siciliam constitulos : Qtiam culpam nutio
modo ^" potmssetis tndcfere, $i unde consecrationem
honoris accepistis^ inde legem totius observantice sumC'
retis^ et beati Petri apostott «edes, quce vobi$ $acerdota-
Ji$ mater est digmtalis^ etset' eecletiasticas magistra
rationis, Suppar Innocentio eiLeoni Snlvianus non
|x dubitabat quin ecclesia Carthaginensis inslituta fuis*
set ab Apostolis. iEvo qiioque Gregorii M. Numidas
credebant ecclesiam Africanam fundatam fuisse ab
Apostolis. Porro illustrissimus episcomis Oxoniensis
in notis ad librum Ponlii diaconi de Viu sancti Cy-
priani putavit Simonem zelotem fuisse Arrornm
Apostolum, Eysingrenius vero sancium Cresceniem.

Quod qucedam. Difficile est cerioconstituere leciiO'
nem hujns loci. Sed, tit lector scire possit in quo coii-
sistai difficultas, afferam lecliones veterum libroriun.
In meo vetere optimo sic scripium est, auod quasdam
interpretare Epi$tolam injectaduriit$. Iii Gratianopoii-
tano vero sic , quod qucedam interprete per eptsVolam
injectam durius.

iV. — Privatum Lambe$itanum. Wde Annale$Cypria'
nieo$, anno Gcm f § 8, et Pameliu|D ad^£pistolam is
CyprianL Digitized by LrrOOgle

S07 um CTPiuANi aoa

noB dec4 * pro mpare toiii»s Mf^t^f cujus per A subnixus, et verus Bibi in decratis <" eoslestibus le*

varias fln^squ^ proviiicias fueuilir^ diges^a sun(»
eKubare. Se4 npg eiiam snte liuerds (uas Ir^us cal«
lidi ItoniiDls lat^r^ ]m poiuft ; n»m» eu|n aiil^liac
quidao) c^ ipsiM# neqyiM;» colior^e veiiisset vexilla»
rius PfivaM FMluru^, c^ (F^iidMieiit^r liueras a nobis
elicerc purarch U^ qui$ essci laiuii, peciiueras
qua$ yuleliui Accepii. Opia^us tc ia Ooiuinu lieno
vali^re.

^> CPISTGLi XXXI.

(Erasm., ii, 7. Pamel., Rigalt., Baluz , xxxi. Paris., xxx,
Oxqu , Ups., xwjNovaUan. opp. edit. iapluipu. p. 277.
Galland., BiJilioUi. VeU. PP. ni; p. 291.)

C^E) api^ANl ip Cyffi|Al(U^.

AsiGVU^muu^-^Quufi pauei§ $pi$lQla prmcnUnti , ittfin»

stis eOeclus, soleatsoloOeo judice osse conienins»
necalterius aut laudes pc^re aiit accusationes perti-*
ipescere, tamen geminau sunt laude condigni qui,
oum conscien^iani sciant Deo soli debere se judicl»
aciiis lamen suos desiiderant etiam ab ipsis suis fra-
iribus qomprobaFi. Quod te, frat^r CypriaBe» facera
noii mirum est, qui, pro lua verecundia et ingeniia 4
iridustria coiisiliorum tuorumt nos non um judices
voliiisti quam partieipes inveniri , ut in luis rabus
gesiis laudem tecum, dum illas prob^mus, iiiveni*
remus, et tuorum coniiliowim bonorum eobaeredes ^,
quia Pt affirmatores, esse possimus. Idenn oinues
credimur operati ' , in quo deprebendimur ea«
dem omnes pensur» et disciplin» consenslorio so-»

latiui e{ $plide tfuciai Qarui Ronmu9, mpottden$ B ciati.

alieri quoque efnHQlm Gyprtanl» e quq verka aHquol

aVa/, qu(e e^^Mie npu puiatur^ obiter eliapi gratia$

agii Vyimqno prp mi$$i$ U^eri$ qd mf{ftyre$ et «pn-

fe$&Qre$ fiQmmmr ^f ripff? e$l au/e/u, uti et prmedea-

te$ Cleri Ropmit mau^Se^^ pQ$t tupr||i)i falfiQni,

I. Cypriano papa presbyteri et diaeoiii Romaa

coiisistenies salutem, Quamquam bene sibt oon-

acius animus, et evangelics disdplin» vigore ^

11. Quid enlro magis tut in paee lam aptum aut In
bello persecutionis tam necessarium quam debi*
lam i severiiatem divini vigoris lenere? quam qui
reiniserit, inslabili rerum cursu errel ^ semper ne*
cesse est, et buo atque illuc variis et incertis nego-
tiorum tempestaiibus disslpetur, el, quasi extono de
uiaiiibus consiliorum gubernaculo, navim eecle*
siasticae salutis iUidat in seopulos ; ul appareat non

LECJIONES VARJANTES.

« ConsUiorum h»redes Sm. ItUt
f Operari Lin.
SQuamutdebeatlm.
^ RMa^ lin.

STPPfl. B^LUZn NPT^.

yexHlariu$^ Id cst signifer seditienis, |i| vpcatiir in Q lcgitur in liiulo : Incipit ad Rornano$. Quamqnfini $ibi

« Caslris yat,
«ilDtingeoiUqf?!!/. ^'if.

Epistola Lv, pag. 85, ad Cornetium, PQ moUo qiio
Puschasius vocatur siffnifer furoris iii epistol:) conci-
Jii Aqiiileiensis Ad Gratinnuin imperalorc)i| , c( oo
cliain inodo <|U0 Latinus Pacatus Drepnnius dncem
cqpiariim V%%m tyr«l)ni vopavit ve^^Hlarim ^('cri'
ie0(c ffiqjpifu, ip panCHFipo quem dixit Tiieodosi^
Ai!giiH« I «HniclQf paMegyrjti dicii Mixipiiano Au-r
giisio cjiis adveisariiiin vnc:i^ $igmferuni uefmw fa-^
cuom. ^ip (iohcrtiis Ger>MSJi ppiscopii^ Senecefisi^
in iriciniiid^ j»ci)iiuin/^, p.iriliulpm^um arctiiepisco-
piiiii Buren em vopa^ ve^Unr\u\n $cki*nimici:^ pravi*
tnii$, iii u^tis Md yitai Paparum it,'^uiai<eniiuni, pag,
1270.

t'uturH$. |ia podex Vcronensis. Iliror Anglos, qui
Rigaliiaiiam Qditi(meip seiiui solenf, etcudisse fuiu-
ru$. Pes«iiMe Rcinliartus. qui , repudiaja cdiiione Ri-
galiii, qii^ bona est, veterem revqcavit et scripsit:
I^rivmi et furiQ ac fraudulenter, \n libro nicQ vctcri

bene eon$ciu$. Et in Hne addilum est : Expiiclt ad
Romano$. Sed istiid fnlsuni csse constat es teiiore
ipsiqsEpjstolo^, qiiaB ccrlo scripta cst a Ctcro Roinano
ad Cyprtnnum , uti etiam adnotatum est in codico
CFmlanppoliiuno in fronie Kpi«|olx ; Cleri Romm ufl
Cyprianum- Et tainen Hiiicinarus in libro rf# Rrf^ile-
$tinaiiQue fidversus Coilicscalciim p^g. 7^, cii:it rv
|i:pisioli| ad Rom^nos. Ex qno liqupt errprem pssp vc-
tustutn.

Decreti$ c<Ble$t'tbu$. Ilanc lectionem reperi in fxto
codicibus nntii|uis. Angli nionent in cpdice Vatlcnno
legi cahtri$ ccele$iibu$. Qiiam lcclioneHi merilo ait Iti-
galiiiis silii iion placere. De casiris coBlcsiihus viilc
qux notaiitur ad Epislolum xuv.

Dum illas probanm. Infra, Epist. lxxi, pag. 127 :
Qu0 $alubriter $uggerunturt $i $int vera et legitima^
ip$a potiu$ no$tra ducamu$. Quod enim probaniiis
nosirum faciinus, ui ait imperator Jusiiniauus iu

legiiur rutfiroi uc fruudolenter. Pamelius cjistimavU ^"«»1^""".''^^"""?.» "^ !'* 7?« . . ,, .

Futuruiii et Felicissimum esse eumdem bon.ineni. I> consl.tutione deConcept.ONC D.gesiorum. iicm Coeie.

Epist* xxxi. — Hxc Epistola valde mutila ei nihi-
lomiiius inierpolaU est in codice sancii Arnulphi
Miiensis; cui paulo post initium inserium cst pro-
lixum fragmentum e» libro de Lmde ^iurtgriit nimi-
rum ab l>is verbis pag. 243, ut quautum in exprinmdf^^
usque ad $ecum ip$e convolven^, Sed pos| is^u rcdiiur
ad epistolam in his verbis pag. 44, liabMum nuptiq^
rum non babeutem usque ad finem. Prxterea magna
pars isiius Epistolas disjuncu cxsial supra in codice
ItlQ post Episiplam xvii, qm dau e^t ;id Coriielium
ci incijpit : flt $gi$$e no^*

1. — Quamquam,,. $ibi. InvariisexccrptisqunaexsU^iU
in ealce Operum saRcti Cypri^ui iU veieri podice, qui
fuit Qiim monasteriiFoss^iensis, npnp vero me^s e^t»
cum iiUa descriptum sit iniiiumistius Epislol^, sic

stinus papa , slve quis aiius auctor ^it collectionis
ciijnsdam quac uiier decrciaejuscircumferiur, lo(|neii8
de sentenliis sancii Augustini dc graiia Chrisli , :^it
eas suas fecisse aniistiies aposiolicos cum probarunt.
Cassianiis, lib. vi de Incatnatione Domimf cap. 9 :
Repetamu$ confe$$iottem $ymboti et tuam. Tua enim
qua: Hliu$, quia confe$$ionem iHiu$ tuam confitcndo /c«

'ci$ti. Joannes Saresberiensis iii prolopo Policratici :
Quicquidubiquebenedictum e$t, ^'" factomeum. Idem,
EpisU ccxxx : Nonne et omnia noetra facimu$ quibue

no$tram mperttmur auctorttalem.

II. — : Navim Codex sancti Remigii Remensis, nqp^m
eute$ia$ticcp di$ciplintB ilUdat. Divioneiisis ei repen-
tior Victorinus , navemt Eccle$iii^ falto^ illida^ m ^C9'

^' - DigitizedbyGOOgle

EPISTOLA XXXI.

510

a^liter saHnii ecclesiasiic^ consuli possc uisi sl qui ei A sus cos qui se ipsos iiiQdeles illicitii nefariorum li^

conlra ipsam faciunt , quasi quidam adversi flucius
i«pellantur, ei disciplinae ipsius semper custodiia
ratio quasi salutare aliquod gubernaculum in tem-
pesiate servetur. Nec lioc nobis nunc nuper consi-
lium cogitatum est, nec hxc apud nos adversus im-
probos modo supervenerunt repeniina subsidia ; sed
antiqua hiec apud nos severitas » antiqua fides,
disciplina legitur antiqua : quoniam nec tanias de
uobis laudes Apostolus protulisset '^ dicendo, Quia
fkde$ vestra prtJBdicalur tn tolo mundo {Rom, i, 8),
nisi jam eilnde vigor iste radices fidei de tempori-
bus illis mutuatus fuissei; quarum iaudnm et glorix
degen^em ^ fuisse maximum crimen est. Minus
est enim dedecoris numquam ad praeconium laudis

bellorum professione prodiderant, quasl evasuri
irretienies iilos diaboli laqueos viderentur, quo ^
non minus quam, si ad nefarias aras accessis-
senl, hoc ipso quod ipsum coniesiati fuerant teuo-
rentur, sed eliam adversus i!los qui acta ' fecis-
sent, licet praesentes cum fierent non affuisscnt,
cum praesentiam suam utique ut sic scribereniur
mandando fecissent. Non est eniin immunis a
scelere qui ul fieret imperavit , nec est alienus a
crimine ^^ cujus consensu , licet non a se adinissum
erimen , tamen publice legitur; et cum lotum fidei
sacramentum in confessione Cbrisii nominis iniclii-
galur esse digestum , qui fallaccs in excusalione
prxstigias quserit negavil, et qui vull videri propo-

accessisse, quam de fastiglo laudis ruisse : minus « B ^i^^s adversus Evangelium vel edictis vel legibus sa«

esi criminis honoratum bono lestimonio non fuisse,
quam honorem bonoram testimoniorum perdidisse :
Mlnus est sine praedicatione virtutum ignobilem sine
laude jacuisse <^, quam eih»redem fidei factum
laudes proprias perdidisse. Ea enim quae in alicujus
gloriam proferuntur, niai anxio et sollicilo labore
serventory in inYidiam maximi criminis Intume-
scunt.

ili. Hoc nos non falso dicere superiores nostrae
litierae probaverunt, in quibus vobis sententiam
nostram dilucida expositione protulimus et adver-

LECTIONES

.2.

a Protulit £m. Bod.
* Degeneres Un.
« Minoris Bod. 1.
d Tacuisse Un,

lisfecisse, hoc ipso jam paruit quod videri paruissc
se voluit; necnon etiam contra illos quoquequi illi-
citis sacrificiis manus suas atque ora polluerani, pol-
lulis anie mentibus propriis, unde eliam sunt ipsa;
ntanus atque ora poUuta, fidem nostram consensuni-
que monsiravimus. Absit enim ab Ecclesia Roniana
vigorem suum tam profana faciliiate dimiltere et
nervos severitatis eversa fidei majestate dissolvcre ;
ut, cum adbuc non tantum jaceant , sed et cadant
evcrsorum frairum ruina^, properaia nimis remedia
communicationem utique non profulura praesteniur,

YARIANTES.

^ Hoc evasuri in retinendis illos diaboii laqueos viUe-
renlur, quod Lin.
, f Accepta Idn. Bod. 1. Bene». MamU. Oxon. Ups.

STEPH. BALUZIl NOTiE.

Anttqua... teveritat, Ista, quac addiia sunt in edi-
tione Manutiana« desunt in antiquis ediiionibus ei in
duobus anliquis codicibqs. Habenlnr aulem in aliis.

Litterce probaverunt. Poslea sequilur in codice san-
cli Arnulphi fragmenlum ex libro de Laude Marlyrii.

ni. — Irreiienies. In uiio libro meo veicrl logilur
relinente$; iii Remensi sancti Dionisii , in relinendis
illii diakoti taqueis,

Mandando. Sic in aoiis Collalionis Cartlinginensis
inter Calholicos ctDonatislas videmus plures episco-
pos mandasse coliegis suis iit siiam praesentiani sua
proipsissiibscriplione exhibercnt. Sic,neelonginr|uo
lantuin exempla repetnntur, Natalis ab Oea senien-
tiam dixii in Concilio Carlhagineiisi sub Cypriano pro
se et pro Pompeio Sabraiensi ei Dioga Leptimagnensi,
qui mihi mandaverunt

Bellovacensi, quibus impetrare divino judicio, pro ini-
perare. Facilis. error, oui admissus est etiam in alio
veteri codice ejusdem ecclesiae, in breviario nitnirinn
Liberati cap. 18, ubipro, nihit impetrantes dimisit ,
uii habent editiones et ires Ijbri veieres, codex ec-
clesi$ Bellovacensis habei imperantes. Sic apud Ful-
geniiiim Placiadem lib. ii Mythot.^ubi agit de Vulcano
et Minerva, legendum est lupiter imperavit , pro co
quod ibi legiiur impetravit. Confirmat leclionem a ma
retentam in hoc loco Cypriani L.ac(anlius in epitotno
Divinarum In$litulionum cap. 64 : Vetus prceceptum e$t
non occidere.Quod sic accipi debet, nontamquamjubea-
mur ab homicidio tantum^ quod olini tegibus publteiiju"
betur, manu» ab$tinere, $ed nec ju$$ione interpo$ita nec
verbo licebit periculum infen-e. IUum enim tormentis
subdi oporiere cujus consilio atque instinctu alius ai|

^on e$i immitni$. Cicero apud Amminnuni Marcel- D accusationcm accesserit pronunliavii imperator Con-

litium lib. xxvii : Quid emm intere$t inter sua$orem

tucti et probatorem? quod sumptum est ex sccuiid^
Miilippica. Seneca, Troade : Qui non vetuit 'peccare
cum po$$it, jubet. Et iiifra : Ad auctorem redit $celeri$
coacti ftf/pn. Aiicior EpistoLe ad Ce/dnnam, inler Opcra
Hieroiiymi : Quanlum enim ad peccati rationen^ perli'
net, nocuit qui et nocere di$po$uit. Yalerius Maxiiiius
lil> IX, caput %:lniquo animo $celu$ intueri $celu$
admittere fuit. Aralor, lib. u Aciuum Apostoloruni :
Nec pcena sequestrat quos par cutpa iigal.

Imperavit. Hsc lectio videtur oplinia. Et tamen
illani non inveni nisi in uno veleri iibro. Caeleri ct
cditioncs Pameliaiiae vclusliores habent impelravit,
Pamclius auiein inutavii,secutus coiijecluram Costc-
rii , qunmvis fatealur se ubique legisse impetravii. Sic
inEpisioiaxLivCodicisEncyciii scripiumest in codice

staiitiiius in titulo Codicis Tlieodosiani ad legem Ju-
liam 3taje$tati$, £t apud Julium Paulum lib. v, tit.
25 : Mandatore$ casdi$ perinde ut homicidce puniantur.
Salvianus lib. vii, cap, 19 : Potestas quippe magnael
potenti$sima , qu(B inmbere scelus nmximum pote$t ,
quasi probat debere fieri^ si $ciens patitur perpetrari, Jn
cuju$ enim manu est ut prohibeatj jubet agi $i non pro^
Inbet admitti, Ennodius lilt. i Epist. v : Peci$$e $cetus
creditur qui poiui$$e facere perhibatur, Pacianus in
Parme$i ad Poenilentiam : Addo etiam non $ota$ manu$
%n homicidio piecti , $ed et omne consiUufm quod atterius
animam impegit in morlem. Epislola episcoporum M •
gypli ad L.eoiicm iinperaiorem in capite vii Codicis
Encyclii : Postea etiam homicida pene manibus propriis
hoc nefa$ efficien$, et propterea condemnandus , quando
agenti qui jubet malum fieri in suppticio prommus e$t,i

Digitized by V^OOQlC

81{ DIVI CYPRIANI Slf

et nova per njisericordiam falsam vulnera <^ vele- A condignis laudibus prosecotus \ acoendisii ad muUo

ardentiorcm coeleslis gloriae cupiditatem, qnod pro"

ribus transgressionis vulncribus imprimantur, ut mi
seris ad eversionem majorem eripiatur ei pceniien-
tia ! Ubi enim poterit indulgentix medicina proG-
cere , si etiam ipse medicus iniercepu poenitentia
indulget periculis, si tantummodo operit vuliius, nec
sinit necessaria temporis remedia obducere cicatri-
eem 7 Hoc non est curare, sed, si dicere verum vo-
lumus, occidere.

lY. Quamquam confessorum quoque quos bic
adbuc in carcerem dignkas suae confessionis inclu-
sit, et ad certamen evangelicum sua ildes in confes-
sione jam gloriosa semel coronavit, littcras iiabeas
conspirantes cum liiteris nosiris, quibus severitatem
evangelicae disciplinae proiulerunt et illicius peiitio

nos impulisii, quod, ut credimus et optamus, victo-
res futuros viribus tui sermonis animasti ^ ; ut,
quamquam lioc totum de fide confitcntium i et de
divina iuduigeniia venire vidcaiur, lamen in marty*
rio suo tibi ex aliquo debitores facti esse videantur.
Sed, ut ad id unde digrcs&us sermo videbatur esse
rursus revertalur, quales litteras in Siciliam qttoque
miserimus subjectas liabcbis : quaniquam nobis dif-
ferendae hujus rei necessitas majorincumbat, quibus,
post excessiun nobilissimae memorix viri Fabiani,
nondum est episcopus propier rerum et temporiim
difficultales constitutus, qui omnia ista roodere-
tur ^ et eorum qui lapsi sunt possit cum aucioritate

nes ab Ecclesia^ pudore revocarunt. Nisi hoc fecis- B ^^ consilio babere rationem : quamquam nobis in

sent , disciplinx cvaiigelicae ruinse non facilc sarci-
rentur ^ , pnescrtim cum nulli magis tam congruens
esset tenorem evangelici vigoris illibalum dignita-
temque servare «, quani qui se excruciandos et ex-
carnificandos pro Evangelio fureotibus iradidissent,
ne martyrii ^ lionorem meriio perderent , si in
occasione <*, martyrii praevaricatores Evangelii esse
voluissent. Nam qui id quod liabet non custodit in
eo ex quo illud possidet, dum id ex quo possidet vio-
lat, amittit iilud ' quod possidebat.

V. In quo loco maximas tibi atque uberes gratias
referre debemus et reddimus quud iliorum carceris
tcnebras litteris tuis illuminasti k , quod ad illos
venisti, quomodo iniroire potuisti, quod illorum ani-

tam ingenti negoiio placeat quod et tu ipse tractasti,
prius Ecclesia^ pacem ^ sustinendam, deinde , sic
collatione consiliorum cum episcopis, presbyteris,
diaconis , confessoribus pariter ac stantibus laicis
facta, lapsorum tracure rationem. Perquam cnim no«
bis et ^^ invidiosumetonerosum videtur non per mui-
tos examinare quod per multos commissum videatur
fuisse, et unum senteiitiam dicerc, cum tam grande
crimen per multos diffusum notetur exisse ; quoniani
nec firmum decretum potest esse quod non pluri-
morum videbitur babuisse consensum. Aspice tolum
orbem pene vastatum et ubiqoe jacere dejectorum
reliquias et ruinas , et idcirco tam grande expeti
consilium quam late propagatum videtur esse dc-

* Facta vuloera Zm.
^Sarcireot Bo<<. 1.

* IUibala digoitate servare rai.
<t Tradidisseot martyris Bod. 1.

* Occisiooe Un.

t Violat, violal illud Oxm.

mos sua fide et confessione robostos tuis alIocutio« Q lictum. Non sit minor medicina quam vulnus, nnn
nibus liuerisque recreastii quod, feliciutes eorum sint minora remedia quam funera , ut, quomodo

LEGTIONES YAniANTES.

s Animasti Fab.

^ Persccutus Oxon,

i ArmastiBod. i.

) Haoc totam coofldentiam Bod. 1.

i^ Mederetur Lin.

1 Prius; Ecclesiaedtsttng. Oxon.

STEPH. BALUZli NOTiE.

Staiius iniiio Thebaidos , tumult$que careniia regum
funera. Siiius Italicus lib. vni :

Fratrisque petebat
Manclni stratnm sparsa inter fnoera corpus.
Tacitus lib. i Annalium, ut porta triumplmti duceretur

(unus. Ubi vtde notas Freinsliemii. Eyjttome Anrelii
^ictoris in Diocletiano : Funui ejus Gulieni sepulcltro
j\ infertur. Apnleius lib. vni Melaniorphoseon : Funu$

Proficere. Ita cmendandnm esse cxislimavi, sccutus
aiicloritaicm veterum exemplariuin ei editionum pro
eoquod posteriores ediliones \)T.vhruniprocedere, Sed
iinnc tainen uliimani lectionem ego me reperisse fateor
in duobtis lihris meis veteribus, in Gratianopoliiano'
et in uno Victorino, tum eiiam in editione Manuiiana.
Codex iieinensis sancii Dionysii et Lamonianus babent
prodesse, eodem sensii.

IV. — Blartyrii honorem. Hoc fragmentum isiitis
Episiohc exstat , ut diximus , in loco non siio in co-
.dicn sancii Arnulplii.

y. — Eiruinas. Edilio Spirensis et Ircs Iibri velercs
non habent ha!C duo vocahula. Veiieta vclus hahet.
Dtio alii lihri velercs pru^rernnl laqneos pro ruinu.

/•"u/iera. Codcx sancii Ariiulphi haijct ru/nera. Qtiai
lcciio inihi videiur esse tneltor ; ^*' caiiiqtic posuissein
in conlexlu, si tum cum hic locus cudebalur hahuis-
sein codiccm illum. At si quis relincndam pntat vo-
ceni funera^ inteliigere oportel morles« seu potius ca-
davera mortuoruin. Supra in Epistola ad Donalum,

fu 5 : Viventes in ultroneum funus ornantur. Funtis enim
requenter sumitnr pro corpore niortuo sive cadavere.
Apud Virgiiium;lib. ix^neidos, funus lacerum, id est
cadaver dlamatum , ut Servius inteprctatur. Juvena-
lis iii priina Satyra :

Oucitur iratis pUngondum funas amicis.

vero toto feratem pompam prosequente populo deducitur
ad sepulturam. Ainmianus Marcellinus lib. xvi : Rt^x
Clionodomarius tapsus per funerum strues. Idem lih.
XXIX : Funns ejut per Vespillones illatum pullati prm-
cedere lionorati quamplures, Iteiii liher xxxi : Impera'
tor diris pavoribus circumseptus, puulatimque insilicns
funerum moles, ad tancearios confugil. Julius Capito-
iiiius in Antonino philosopho : Denique prius quam
funus conderetur. Optatus Mtlevitanus lib. ii : Unicui'
que sepulchro suffidt unum funus et clauditur. lliero-
iiymus in Epistola ad Paulinum de Inslituiione Mo-
nachi : Quanti hodicsie vivendo portant sua funera, et
quasi sepulchra dealbata^ pteni sunt ossibus mortuorum.
Idem in Epitaphio Nepotiani : Quem hwredem putavi-
mus funus tenemus. Idein in VHa Malchi inonacbi :
ProseculHs ergo me de monasterio quasi funus efferret.
Rufiniis lih. I, c. 8, llist. eccles. : Funera liberorum.
Libellus precum oblatus VuIciitiBtaTia^t Marciano
Digitized by VjO

315

EPISTOLA XXXI. 514

qai ruenint ob hoc roerunt qnod crcca temerila.e A Multum illis proflclel peliiio modesta, poslulalio vc-

recunda, httmiliias iiecessaria, palientia non oliosa.

nimis incauli fuerunt, ita qui boc disponere nitun-
tur, omni consiliorum moderamine utantur ne quid
non ut oporlet factum tamquam irriium ab omnibus
judicetur.

Yl. Uno Igitur eodemque consilio, iisdem precibus
et fleiibus (am nos, qui usque adhuc videmur tem-
poris isiius ruinas subterfugisse, quam illi qui in
hns temporis videniur clades incidisse, divinam
majestatem deprecanies pacem ecclesiastico uo-
mini postulemus. Muluis votis nos iiivicem fovea-
inus, custodiamus, armemus. Oremus pro lapsis ut
eriganlur, oremus pro stantibus ut non ad ruinas
nsque lententur, oremus ut qui cecidisse referun-
tur, delicii sui magnitudinem agnoscentes , inlcl-
ligant non momenianeam
desiderare medicinam. Oremus ut effectus indul
gentiae lapnorum subsequatur et poenitentia , ut,
intelleclo suo crimine, velint nobis inlerim pnestare
patientiam, nec adhuc fluctuantem turbent Ecclesiae
staium, ne interiorem nobis persecutionero ipsi in-
cendisse videantur, et accedat ad criminum cnmu-
Inm quod etiam inquieti fuerunt. Maxime enim illis
congruit verecundia quorum iii delictis damnatur
mens iiiverecunda. Pulsent sane fores, sed non uii-
queconfringant; adeant ad limen Ecclesiae, sed non
utique iransiliant » : casirorum coelestium excubent
porlis, sed armati modestia , qua inielligant se de-
sertores Tuisse. Resumaiit precum suarum tubam,
sed qua non bcllicum clangant : arment se quidem

Miitant legatos pro suis doloribus lacrymas, advo-
catione fungantur ex intimo pectore prolaii gemiius,
dolorem probantes commissi criminis et pudorem.

VII. Immo, si dedecoris admissi magnitudinem
perhorrescunl , si pectoris el conscieniiae siiae le-
tbalein plagam et sinuosi vulneris alios recessus vere
medica manu tractant, erubescanteipeiere;nisl quia
majoris est rursum et periculi et pudoris auxilium
pacis non petisse : sed hoc totum in sacramento, sed
in ipsius postulationis lege, lemporis facio tempera-
menlo, sed postulatione demissa, sed prece subdita ,
quoniam et qui peUiur flecti debet, non incitari ^ ;
et sicut respici debet divina clementia, slc respici

neque praeproperam B debel et divina censura ; et sicui scripium est,
Donavi tibi omne debilumyquia me rogatti {Matlh, xviii,
32), sic scripium cst : Qui me negaverit coram homi-
mbu$,negabo et ego eum coram patre meo et coram aii-
geli$ ejui {Matth, x, 53). Deus enim ut est indulgens,
iia est prxceptorum suorum exactor, et quidem dili-
gens; et sicut ad convivium vocai, sichabitum nuplia-
rum non habentem ^ ligatis manibus etpedibuscx-
tra sanctorum coelum foras jactat. Paravit coelum,
sed paravit et tarlarum :paravit refrigeria, sedpa-
ravit etiam aeterna supplicia : ^'paraviti naccessibilem
lucem, sed paravit eUam perpetuae noctis vastam
aeternamque ^ caliginem.

VIII. Gujus temperamenti moderamen nos hic tenere

modestiae telis, et quem negando mortis metu fldei q qtinerentes diu, et quidem multi , et quidem cum qui-
dimiserant clypeuin resumant, sed ut contra hostem
diabolumvel nunc armaii, non contra Ecclesiam,
quoi illorum dolet casus, armatos esse se credant.

LEGTIONES

* Ut iransiliant vetui innm, 5ptr.
^ Cltari Lin,

STEPH
AA, aBasso episcopo Ephesino in conctlio Glialcc-
donensi : Super hcec etiam multos homines meorum
diver$is plagis morti tradiderunt, ita ut funera ante
januas Sanctw Dei Ecclesiw quidani exponerent, Ubi
pro funera auctorcs ediiionis Komanae posiierunt in
margine cadavera per speciem inicrpretiiionis. Sul-
pitins Severus, lib. ii Sacroi Historio! Ioi|ueiis de iii-
vetiiione sancuc Grucis Domini nosiri Jesu Ghrisfi :
Cnpiuitt deinde consilinm at aliquem recens mortuum
crncibus admoverent, Nec mora, quasi Dei nutu funeris

exiincd sotemnibus exequiis deferebatur , concursuque j) bere medicinam

busdam episcopis vicinis nobis et appropinquanli-
bus, et quos ex aliis provinciis longe posiiis perse*
cutionis istius ardor ejecerat, ante constiiuiioncm

VARIANTES.

^ Non babeotium maaus Bod. I .
<t £t tetram Vat,

BALUZIl NOT^.

tionem Anglicanam et aucioritaiem quorumdam vete*
rum librorum secnti. Si quis tamcn legere malit
nomine, non repugno.

Non momentaneam, Non entm lenta remedia nec
segnes medicos expctunt quxdain lempoia, ut apiid
Q. Curtium lib. iii de se :»iebat inagnus Alexaiider. Sic
in Cpistola concilii Ghalcedonensis ad Impcraioresiii
edilione Rusiici dinconi legitur : Magnoe passioncs ct
medicamenta fortin et medicos indigent sapientes.

Desiderare, Duo libri veleres habent desiderare de-

oimxmm ferelro corpus eruitur, — funus excussum , et
iuter speetalorcs suos aditiiit, Goinoedia Qucroli : Et
nos ipsi funus Hiud nescio quo ferebamus, Sidoiiius lib.
\ii, Epist. 17 : Sibi maximus honorandi funeris partes
ipse prceripit. Idein carmine xvi extremo : Seu mage
funeribus mentem distractns humandis, Gissiodorus
iib. III, Epist. 19 : Arece ad recondenda funera. Acta
Goiicilii Bagaiensis, pereuntium funeribus plena sunt
liuora, Libcraius cap. 1 1 loquens de morle Proierii
episco]ti Alexandrini : Occiditur^ taniatur, ejicitur, et
funus ejus incendUur; spargunlur et cineres ejus in
venios, Assenlior Livineio et Acidnlio , qui pro eo
<{Uod apud Drepaniiim iii piiicgyrico Theodosii A.
legitur, damnatorum frtena tractassent , puiaiit repo-
iiendum i sse funcra,

S\*^Ecclesiastico nomini. Iianos reposuimus edi-

Poeniteutia, Antea legebalur pmitentiam, camquc
leclioiiein coitlirmant veteres editiones cl seplcin vc*
tera exemplaria. Nosiram, qii:c videtur esse nielior,
counrmaiit ircs anlii|iii codices.

Miitantlegatos, Terlulliaiiiis in libro de Panilcntia :
Presbyteris advotvi et caris Dei adgeniculari, fratribus
tegationes deprecationis suee injungere,

VII. — Convivium, Iia scriplum est inedilione MorcU
liana 6t in tribus antiquis codicibus. Vetcres cdiliones
et ftiiinque libri veleres praeferunt convivio,

VIII. — Episcopis vicinis, Qui cum videront diversns
esse iii Ecclesia Ghribti opiniones circa lapsos, exisii-
roareiit aulein orieiui innlo occurrenduin esse, Ho-
innm comme.irunt ut de eorum cnusn tracuireni.
Gniisa communis erai, qux conimovebat universani
Ecclesiam. Sciebant autem ilii singulis cpiscopis iii-

Digitized by

Google

&I» DIVI CYPRI^NI 3!«

cpiscnpi nibil innovandum puiiivioDUS , scd lapsnruin A lUieroi Cleri Roaiani el Cupriani re»p(mm commitf*
curam mediocrilcr lcmperandam csse credimus ; ut uicauda cureL

inierim, dum episcopus dari a Deo nobis sustinelur,
iu suspepso eorum qui moras possunl dilaiio-
nis susiinere causa tenealur» eorum auiem quorum
viiaB suae flnem urgens exilus dilationem non potest
ferre, acta ponitentia et profcssa frequenter suorum
deiestatione factorum , si lacrymis , $i gemitibus , si
fleiibus dolentis ac vere pceniieniis animi signa pro*
diderinl, cum spes vivendi secundum bominem nulla
subsiiterit , iia demum caute et sollicite subveniri ,
Deo ipso scienle quid de (alibus faciat et qualiier ju-
dicii sui examinet pondera ^ nobis tamen auiie
curaniibus ut nec « pronam noslram improbi homi-
nes laudent facilitalem, nec vere poeniientes accusent

Cyprianus prosbyteris et diaconibus fralribus salu-
tcm. Quales liileras ad Clerum Romae ageniem feco-
rim , quid(iue illi mibi rcscripserint , quid etiani
Moyses .el Maximus prcsbyleri ct Nicostraius et Ru-
finus ^ diaconi et cxieri cum eis confessores in
custodia consiiluii , xque ad litlcras meas rcscripse*
rint, ut scire possetis, frairescbarissimi,e3(empia vobis
legenda iransmisi. Vo$ curaie qnanium polcstis pro
diligeniia veslra utscripta nostraei illorum rescripia
fralribus nostris innolescant. Sed et si qui de pcrc-
grinis episcopi ^ coUegae mei , vel presbyieri , vcl
diacones ^ pnesentes fuerint vcl supcrvenerinl ,

nostram quasi duram crudeliiatem. OpUmus le . g I>3dc omnia de vobis audiani ; et si excmpla epiiiola-

beatissime ac gloriosissime papa, in Domino semper
bene valere et nosiri meminisse.

EPISTOLA XXXII.
(Erasm., m, 4. Pamel.yHigaIt.,Baluz.,Osoa.,Lips.,xxxu.)

AD CI^EBUII CARTBAGINEIfSEll, DE IIISSIS ROMAM ET
ACCEPTIS INDE^ UTTERIS.

Argumentum. *- Monelur clerus Carthaginemis ut

rum (ranscribere ^ et ad 5uos perfurre voluerint,
facultaieni transcripiionis accipiani : quamvis et Sa-
turo lectori fratri nostro ' mandaverim ut singulis
dcaiderantibus dcscribcndi faciat potestatem , ut in
ecclesiarum sialu quoquo modo interim componendo
serveiur ab omnibus una et fida s consensio. De
c^eteris vero qu» agenda erunt, sicut et coUegis mcis

LECTIONES YARIANTES.

«Utia eoMod.U
i>RufasXaoi.
® EpiscopisAOd.l.
^DlacoDiif. lam.S^, HC.

•'TransfeTrey<»(ip.

f Lectorl nostro Lam. Sod. 2.

s Unt fida lin. Bod. i. Fidea I^C. I.Unaflda.

STEPH. BALUZU NOTiE.

cambere ut provideant ne quid ea capiat detrimenti.
Itaqae ex compacto Romam profeeii, non vcro con-
vocati a clero Boinano, ut putavit Baronius, Sjfnodum
cum presbyteris et diaconis urbicis celebraveruni,
ut firmalo consilio, qucmadniodum scribit in epis-
tola xLCyprlnnus, quid clrca personam eorum ob-
servari deberet consensu omnium slaiuerelur. tiinc
collegit Baronins Concilium eo lemporc babitun) a
clero Romano. Ego non contradico quin eo tenipore
linbitum sit Romx Goncilium. Certum quippe est
Coticilium esse cum episcopi congregati in causa rcli«
gionis consuiunt in conimnne. Et tamen ii. P. Har-
duinus aliter seiisit. Concilii enim islius MuIIam mcn-
tionem facit in sua Conciliorum ediUonef quamvis Di-
nitts et Uibbeus illud posuissent in suis. Sed quod nit
SimoH Starovolscius Concilium illud a clero Komano
congrcgatum fuisse ad requisiiionem D. Cypriani, ine*
runl commentum est.

Jn $u$penso. Sic cmendavit Morellius pro eo quod
nniea legebatur m $u$pendio, Unus liber meus babct
voto $u$pen$o,

Mora$ possunt, Codex Gratianopolitanus, gui fork
po$$unl dileciionem $u$tinere, Vetustiores cdilioiies,
foris po$$unt diiations $H$tineri,

Nobi$ lamen. Codcx sancti Dionysii Remensis : No$
autem anxie curavimu$,

Optamu$, Unus codex meus vetus habet : Onto le^
frater cari$$ime ac $anctis$ime, $emper bene valere ei
no$tri m«mt?2iss£.GratianopaIitanu8 : Oplo te^ glorio$i$^
$ime ac beati$$imePapa, $emper in Donuno bene valere,

Epist. XXXII. — Hxc Episiola in edilione Spi-
rensi, in codice Fossatensi, in velere Compendicnsi,
in Pilboeano, in Becccnsi, in uno Viciorino, ci in Mi-
cliaelino inscribitur Epistola prima ad Rowano$^ iu
vetere Victorino, in LaDiiensi, in Metensi sancii Ar-
nulpbi, et in fra^mentis Bigoliauis : £|»}s/o/a C2^/)rta/ii
ad Romano$, Molius in receiitiore Remigiano et in Di-
viooensi ; Epislokt beats Cypriani prabu^is et diaco-

C fdbus Carlhaginis, Unas meus vetus : Ad clerum Car-
tbaginen$em do hi$ qum ad confes$ore» et cUrum Ro-
manum $crip$erat et deeorum re$cripti$. At iu alio nico
velere ita scriptum est : Ad pre$bytero$ et diacouos
Romrn con$r$tente$, In veteri editione Vencta : Ad
pre$bytiro$ Roma conti$lente$. Codex Remensis sancli
Dionysii : Presbyteris et diaconibus fratribus Rowce
consistentibtts. Ex qiiodam cigo simili codice emcrsil
• lectio Rembolii, Erasmi, et Morellii, quse babci :
Presbyteris et diaconibu$ Romas consisteulibus. Paiiic-
lius voccs Ront(e consistentibus ex)uinxit, quia ipsi cx
ijiso coniextu consiabat non ad Romauum sed ad
Cartbaginensem clcrum bas liticras dirigi.

inuoiescant, Hxc lectio est optiina, eamque pra;fi'-
mni aliquot libri veieres et ediiiones. At aliain, id est
innote$cati$^ liabenl ctiain aliquot libri veteres et edi-
tio Spirensis, tum etiam vetus Veneia. Est autem ea
quoqiieoptiina. Videnotasad iibrum Agobardii/e in-
$olentia Judceorum,
p De per, epi$copi$, Codex sancU Arnulpbi : Sed et
it qui peregrini epi$copi.

Et ad$uo$. Rciiqua isiitis Epistolae desunt in oodem
codice sancti Arnulpbi. et in eorum loco positum cst
prolixum fragmenlum Epistolsc xxxi, pag. 42, ab bis
verbis, vobi$ $entenliam no$tram dilucida, usque ad ,
martyrii honorem,

Saturo lectori, In editione Manutii legitur Saturo
$emper lectori, in codice sancii Dionydii Reinensi et
iii Lamoniano, Sa/yro collega: lectori* Veruni hx Icc-
tioncs non sunt bonoe.

Una ei fida. Ita fertue vetera exemplaria. Quxdam
tamcn babcnt una /ide. Ex nuo fortassis colligi pos.sct
veram esse leclioiieni Rembolti, qui edidit una fidei
consensio, llanc vcro leclionein relinueruni Erasinus,
Moreliiu<, ct PamcIiMS. Rigalliusniutavit. Mutalioneni
Hi^altii approbavit cdiliu Anglicana. £^o vero eo*
rum opinioni lubenlor accedo. Uuipnejstic uon ugitur

Digitized by VjOOQIC

511

KPismA xxxm.

518.

plurifnis scripsi , pleoius consilio cornmuni iraetabi-

ip^s qiiando coovcnire in unum, permiitenic Domiuo,

cusperimus. Oplo vos» fralrescbarissimiac desideran«

tissimi , semper bene valere. Fralerniia&em saluuie.

Yaleie,

*• EPISTOLA XXXIII.

^(£r9im., V, 51. Pamel , RigaU., Baluz., xxxm, Paris.,
xxxn. Oxon., Lips., ixxvm.)

ID C^ERUM £T PtEBEM, DE AURELIO LECTORE ORDINATO.

Abgumentum. — Clero et plebi renuntiat Cyprianus
Aurelium eonfeasorem a $e leclorem ordinaium , ob-
iter virlutis illius et animi con$lantiam commendan$^
quibu$ etiam uUeriorem gradum in eccle$ia merebalur,

). Cyprianus presbyleris et diaconibus e l plebi uni-

vers» salulero. In ordinatiouibus clericis ^^ fratres

LECTIONES VARIANTES.

*De ordinationibus Bod. 1. Ordinandis Pem. Cor6. B ^ Virtute Im. £6or. Ltit. Bod. 1.
Ordinalioqibus clericorum Bod^ 3. ffC. 2. Lin. «t Vicii excursu Corb.

^ Probatus est Vo$$. 2. £t iu Deo Oxon. « Repugoayit Lam. Un.

STEPH. BALUZII NOTiE.
de doctrina fidei, sed de bono disciplinx. Reinharto ttc diciiur in annis novellua «I adolescens, faetum
tamen magis piacuit editlo Rembolti. lllam coniir- fuisse lectorem in ecclesia Carthaginensj , cum videa-
mant codices Carnotensis el sancii Arnulphi. nius apud Yiclorem Vilensem lib. V cap. 9, plurimos

Xebarissimi, soiemus vos ante eonsulere»^JttorQ6 aq
meriia singulorum communi consilio pondcrarQ. Sod
expectanda noii sunt lesiimonia humana cum prseccn
dunt divina suffragia. Aurelius frater noster, illustris
adolescens, a Domino jam probatus et Deo ^ eharus»
in annis adlmc novellus , sed in virtutis ^ ac (idci
laude proyectus, minor inaetatissuaeindole» sed majof
in honore, gcmino hic agone certavit ; bis confessus,
et bis confessionis susd vicloria gloriosus, et quauda
vicit in cursu ^ factus extorris , et cum denuo cer*
tamine fortiore pugnnvit ^, triumphator et viclor
in praelio passionis. Quoties adversarius prevocare
servos Dei voluit, loties promptissimus ac forlissimus
miles e^ pugnavit et vicit. Parum fuerat sub oculis
ante paucorum , qqando exiorris fiebat , congressun)

Quando convenire, In codice Fuxensi scriptiim est,
quando in ttitunt, permitlente Domino^ venerimu$.

Epist. xxxiii. — 1. Pre$byteri$ .... univer$a. ^ic
etiam in Epislola sequenti. )n margine libri impressi
Nicolai Faori ita scnpium est : A4 pre$bytero$ et dia^
cono$ et plebem univer$am Hipponen$em, £x quocolligi
posset hanc Epistolam fuisse encyclicam et missam
luisse ad pinnes ccciesias Africanas, eas saltem quas
coiistituiu! erant lii provincia proconsulari.

OrdimitiQnibu$ clerici$, llaec estvera lectio. Quidam

in ea ecclesia leciores infanlulos fuisse sub cpiscopo
Eugenio.

itt ^ur$u, Ila editiones Morellii et Rigallii. Angli
posueruiit incur$Uf unica dictione, uti scriptum est in
codice sancii Arnulphi et in Carnotensi, Vetus co-
dex ecclesiic sancti Nartini Turonensis liabet excur$tt^
Corbeientis ex cur$u. RigaUius reiinuit lectioncm
quae duo vocabula consiituit. Ei lamen in observaiio*
nibus suis aiiam prxiulit, excursum aiens significarc
prolusionem ad fortius cerumen, quod probat auciO'*

tamen aiiliqui codices habent clericorum, sed per G rijate Vegeiii. Cyprianus in libro de Lapm^ pag. 182,

S[)eciem emendalionis. Eieniin inillis scripium primo
fuit clcrici$, ct einendatio posilu est supra iiiieam. lu
Gralinnopolitano ei in veierieditioneVenela legiiur y
Jn ordinandi$ cierici$, Cudqi sa^cli Arnulphi : De or-
dinandi$ clerici$,

Solemu$vo$ ante con$ulere, |sia disciplina lunmbitiue
rccepta erai ut episcopi neminem in cleruin .ndscisce-
rcnt nisi cum consensu cleri et plebis; idque semper
servabalur, nisi magna aliqua causa subesset fesii-
naqdi. Quare miruni non est episcopum Romanuni
qiii Novaiianum ordinnvit presbylerum, cuni id /icri
c|cru$ universus muliique ex populo justam ob hoc
c^iusam repugnareni, ab omnibus. ut lib. vi. cnp. 51,
lli$i, eccle$, scribit Runniis, speclalem gratiani popo$»
ci$$e ut $ibi hoc de isio uno concedeietur. Fuil igilur
specialis gratia conccssa episcopo a clero el a plche
ui Novaiianum ordinaret presbylerum. Ei laineii Da
ronius mirum in modum laudans islic modesiianiad

ait perfectioni$ incur$u ; pro (]U0 codex Fuxensis habet
impetu, Incursus alibi quidvisaliud signincat, si vera
est leciio veterum codicqm et veterum ediiionumepi-
tomes Victoris de Cm$aribu$t in quibus le|;itur Augiis-
tiim, dolore permotum ob exercitum amissum trans
Rheuum, ccrebri vario incursu parietem pulsasse.Sci)
hicc leclio non placuii Andrcae Schultpy qui,insnpcr-
liabita ea aucioritate, reposuit incu$$u, Ccrtum auicm
esi Augusium ea clade adeo consternalum fuissc ui
pcr conlinuos iiienses barbacapillO(|ue submisso, ca*T
put interdum loribus illideret.

Passtomi. Ilaomnes libri veteresetomnesedilioncs
anle Rigaliianam.Nesdoauiem unde illc accepcritvo-
cem confessioni$, quain isiic posuil.

Quoties. In veieribus libris saipissime scriptum vi-
demus quotien$ et totiens, eliam in iis qui contincnt
Opera sancli Cypriani. Ciim autem viderom tantum
consensum veierum in retinenda scriplura illa, facile

mirandam Summi Poniiflcis, ciijus cuin auctoritas in D adduccbar ui ego quoquc ila scribcrein. Abstinui in-

Ecclesia summa esset, lamen non pro animi arbilrio
sed fratrum cqnsensu soliius cuncia facere, quos sibi
renilenies videret, non vi uUa aut poicstaie cogeret,
sed submisso animo exorarel. Rhetoricatur isiic Ba-
ronius, et mores illonim temporum accommodans,ut
solet, ad nostros, ad facilitatem boni isiius Papu! re-
fert specialem graiiam ei faciam a ciero et plebe , ut
manitcsle palci ex ea historia. lu rebus histoiicisnon
S|)eciem expositionis quierimus, sed fidem , ut uiar
verbis QHinliliant.

Aurelius,,,, adole$cen$, Hinc consiathuncAurelium
esse divcrsum ab eo cujus meniio facia cst in Epis-
tolaxxii, png. 31. *

Deo carus. Ita omnia fere vetera exemplaria. In
duobus tamen legitur Deo $uo caru$, Quoa Rigaliio
melius|arrisit. Ego pulo aliam lcciionem esse mc-
liorem.

iii aiuit|iiotie//ifi. Uirum noaest Aurelium» qui is-

men, raiusveramesse observationem Dlonysii Lam-
bini, viri doclissimi , qiii in annotalionibus suis ad
orationem (iceronis pro P. Quintio inonuit debere
scmper scribi qHoiie$ et toties , errorem vero corum
qui posuerunt ^uo/iVits £f totien$ orium esseex consue-
tudine qua ut^bantur anli(iuissiini Romani, qui iuter-
dum notahant vocalein e, si longa esset, linea tenui
el iion iia longa, hoc modo, quoii^s, totids, hincquc
factum essel ut indocli scriplores librarii, cum cxis-
limarent lineolnm illam vicem obiinere liilerre n,
scripserint (jTuottm et totien$, Addil autemLambiiius
hanc scripluram jampridem lacitoomnium consensu
ejectam et explosam esse. Vide ciiam qux de hoc nr-

Sumenio scripsit Anlonius Augusiinus, lib. n Emen-
ationum, cnp. 6.

Prompt. ac (ortis. Ilanc leclioncm reperi in unde-
clin codicibus anliquis. AUa babe( [orti$$imu$ ac
prompti$$imu$. ^ j

Digitized by VjOOQIC

»49 DIVICYPRIANI S20

fuisse, ineruit et in forocongredi clariore virtute, ut A tres dilectissimi ^ a me et a collegis qui prapsentes

post magistratus etiam proconsulem vinceret, et post
exilium (ormenta superaret. Nec invcnio quid in eo
praedicare plus debeam , gloriam vulncrum , an vere-
cundiam morum , quod honore virtulis insignis est ,
in quod pudoris admiratione laudabilis. Ita ci digui-
iate excelsus est et humilitatc submissus, ut appareat
illum divinilus reservaluuf qui ad ccclesiasticam
disciplinam caeteris esset exemplo, quomodo servi
Dei in confessione virtutibus vinccreni, post confes-
sionem moribus eminereiit.

II. Merebatur talis clericae ordinationis ulleriores
gradus et Incrementa majora, non de annis suis sed
de meritis aeslimandus. Sed interim placuit ul ab of-
ficio leciionis incipiat, quia et nihil magis congruit
voci qusc Dominum gloriosa prauiicaiione confessaest, B
quam celebrandis ^ divinis lcciionibus personare;
post verba sublimia qua^ Glirisli mnrlyrium prolocuta
sunt, Evangelium Christi Iegere,unde mnrtyres fiunt;
ad pulpitum post cataKam veuire, illic fuisse conspi*
cuum geniilium multitudini, hica frairibiis conspici,
lllic audilum esse cum miraculo circumstanils populi,
hic cum gaudio rraternilatis audiri. Huncigiiur, fra*

LECTIONES

^ Quam celebrantibus Lam. NC. 1, 2. Lin,

^ flodie Ebor,

^ Auspicalus est, dum Ebor,

STEPH. BALUZII NOTiE

aderant ordinatum sciaiis. Quod vos scio et libenter

amplecti et optare (ales in ecclesia nostra quampiu-

rimos ordinari. Et quoniam semper gaudium prope^

rat , nec potcst moras ferre laetitia, dominico legit

inierim nobis , id est ^ , auspicatus est pacem

dum c dedicat lectionero. Vos orationibus frequen(er

insistite, et preces nostras vesiris precibus adjuvate,

ut Domini misericordia favens nobis, cito plebi suae et

sacerdoiem reddat incolumem et martyrem cum sa-

ccrdo(e lectorem. Opto vos , fratres charissimi ^, in

Deo Patre el Christo Jesu semper bene valere.

*^ EPISTOLA XXXIV.

(Erasm., iv, 5. Pamel., Rigall., Biiuz., xxxiv. Paris.,
xxxm. 0x00., Lips., xxxix.)

AD CLERUN ET PLEBEM, DE CELERINO LECTORE ORDI«
NATO.

Argumenti pene ejusdem esi cum pnecedenti ,
prcBterqwim quod muUi$ commendei Celerini in
confezmne fidei constaniiam, Viramque autem in
ieceisu icriptam, ipiw contextui circumitantice iaiii
indicanl,

I. Cyprianus presbyteris et diaconibus et plebi uni-

VARIANTES.

A Semper add, Pem. Vosi. 2. Lam. Lin, NC. 1, 2. Et
noslri memiDisse Lam, NC. 1.

Ih — Nondeannii suii. Virgilius lib. ix iCneidos : C Tertullianus in librode Pudicila, magii triitiora cunc-

Anle aonos aniniumque gerens curamqne virilem.
NazariusinpanegyricoConstantini ait : Ostendisti cur-
ium analii non expectandum in feninatione viriutii. Et
mox de Crispo.m quo vebx virtus cetatis mora non reiar-
data puerites annoi gladiii triumphalibui occtipovf /. Apnd
Viclorem Vitensem lib. v, cap. 10, menlio est duode-
cim clericorum infantnlornm ecclesix Carihaginien-
sis, quos Ariani suis blanditiis avocare nonpoiuerunt
a professione recix fidei, et tupisriorei iuii inventi swH
annii. Gravissimisenim tormenlis arflictisunt, et (a-
men setas minor non defecit in dolore. Istud ipsum
versibus clegantissimis expressit vir cum antiquis
comparandus Peirus Cornelius in tragoedia Cidi. Ejns
vcrba merentur hic describi :

Je suis jeune il est vrai, mais aux ibnes bien n6es

La valeur o'attend pas le nombre des aon^es.

Adputpilum, id est tribunaIeccIesiie,utinfra,Epist.
XXXIV, pag. ASy dicet Cyprianus. Ambonem posieriur
.Ttas vocnvit. Concilinm Laodicenum can. 15 ex in-
lerprelaiione Dionysii Exigui : De his qui debent in
ambone^ id est inpulpiio^ psatlere. Vidc Ciampinum
in libro de sacrii yEdificiii, p. 15, 52, et in CoIIeciio-
ne velerum monumcnlorum pag. 18. Vide eliam no-
tas nostrasn(/ Capilularia oax. 1147.

Cataitam, Yide Vicloreni Gisclinum in nulis ad Hy-
mnnni Prudontii d»^ martyribus Calagurritnnis.

Caudium prop«r/i/.iIieronymusinEpis(olnad Deme-
triadem de virginitalc servanda ailomnesperlialiam
et Africam, in^nlas audi(o sancUe virginis proposito,
repletas fuisse hoc runiore, et inoffenso pede gaudia
longiuscucurrisso. Symmachns lib. i, Episi 32,scribit
dinicilemessepatientiam gaudiorum.Marlialis lib.viii,
epig. 21 ! Phoipliore^ redde dimi : quid gaudia noslra
moraris ! Sanctus Leo papa, Epist. 52, ad episcopos
Galliae : Nam fratrem Ingenuum nolumus hac expecta"
tiove tardari, cum ob lioc ipium properantim remeare
debuerit, ne diutiui vobis etset incognita omnium male-
ria gaudiorum. (bssiodorus, lib. iv, Epi>l. 4 : Gaudia
semper animot inquietant, Modut enim raro rebus iwtit
imponitur, qui magis in IristibHS inveuitur. Nam, ul ait

tantur quamtcela, Symmachus, lib. vii, Epist.l : Lon*
^fora enim fiunt quce di/feruntur, Petronius de As-
cyho , Tardum ett differre quod placet, Gicero, libro
qKm\o quasstionum Tutcuianarum, ponit discrimen in-
ler gaudium et laetiliam. Lac(anUus, lib. vi, cap. 11 :
Lwlitia nihiiett quam jnrofutumgaadium, Hieronymus
incaputquartum Epistolxad Galatas : Gavdium qnippe
esse aiunt elationem animi tuper hit quce digna sunt
exnUandty iwtitiam vero effrcenati animi elationemquoe
medium netciat et in hit quoque qua: vitio tunt mixta
ketatur, Vide Ludovicum Cxlium Rliodiginum, lib. v,
cap. 33.

Nec morat. Omnis enim nimia longa properanli mo-
ra cs( : ut aii Seneca in Agamemnone. Epistola Hero-
nis ad Leandrum apudOvidium i Longa mora ett no-
bit omnit quas gaudia differt.Senecti, Hercule furenie:
Odit ventt amor nec paiitur moras. Idem, Thebaide :
Omitlo pmnat lauguidat longa morce. Apnleius, lib. iv
Metamorphoseon d\x\i tmpatientiam animae. Jnvena-
Iissa(. 6 ; Impaliensquemoras titel. Lucanus, lib. vii.
Mger qnippe morce ftagramque cupidine regni.

Dominico. In libro de Opcre et eleemosynis , pag.
212 : Dominicum ceiebrare te credis, E^ist. LXiii, p.
109. Numquid ergo dominicum post ccenam ceiebrare
dcbemus. Vide Acia mnrlyrum Donatiaarum in libro
secuiido Miscellaneorum nosirorum, png. 61 , 63 ,
6i. 66.

Id esL I(a libri oc(o vctcrcs. Quidam alii habcnt
idem , alii id enim : errorc nimirum librariornm. In
Carnotensi liacdie, In recenliori Remigiano scriplnm
est : Dominico legil interim nobit, Interim nobit hac
die auspicaiut est pacem.

Dedicat, Id est incipil, incohat , ut palam est. An
vero hinc/olligi possit Aurelium, cnin ei recilnndi
Evangelii potesias csset facta, alloculuni csse et sa-
lut.isse populiun et pacein ct benedictionem Ciirisii
Domini ndelibus condonnssc, aliis exculiendum re-
linquo. Vide iiotas Albaspinei ad concilium tertium
Carthaginense.

Ehst. XXXIV. -- ^ <\^<lic|C 137 bibliotbec» Coi-

5« EPISTOLA XIXIV. «22

Tcrss. fralribus m Domino, salulem. Agnosccnda ei A adhaerenlibus diu ei permanenlibus ^ peenis longae
' ...... i^ - .^. coUucUtioius miraculo triumphalor. Pcr decem cl

ampleclenda sunr, Traires dileciissimi, beneflcia di
vina, quibus Ecclesiam suam Domiuus ilius^rare (cm-
poribus nostris et honestare dignatus cst, cuinnieatum
dando bonis confessoribus suis et mariyribus glorio-
sis, ut,qui sublimiterChristumcoDfcsii essenl, clerum
poslmodum Christi minisleriis eccle<%iaslicis adorna-
rent. Exullaie itaque et gaudete nobiscum litteris <^
nostris, quibus ego el collegaB mci qui prsesenles
aderanl, referimusad vosCelerinumfratremnostrum,
Yirtutibus pariier et moribus gloriosum.cleronostro,
Don humana suffragatione sed divina dignatione con-
jonctum. Qui cum cousenlire dubitaret ecclesia^, ipsius
admonitu et hortatu in visionc per noctem compulsus
est ne negaret ^ nobis suadentibus. Cui plus licuit et

noveni dies custodia carceris septus in nervo ac ferro
fuit; sed, posito in vinculis corpore, solutus ac liber
spiritus mansit. Caro famis ac sitis diuturnitate con-
tabuit, sed animam (ide et virlute viveniem nutrimenlis
spiriialibus Dcus pavit. Jacuit inier poenas poenis suis
fortior, inclusus includeutibus major , jacens slanti-
bus cdsior, vincicniibus firmior vinctus ^, sublimior
judicaniibus judicatus ; et quamvis ligati nervo pedes
essent, calcaius serpeus et obtritus et victus esl. Lu-
cenl in corpore glorioso clara vulnerum signa, emi-
nent et apparent ' in nervis hominis ac membris
longa tabe consumptis expressa vesligia. Sunt magna,
sunt mira quae de virlutibus ejus ac laudibus frater-

cocgit quia nec fas fuerat nec decebat siue honore j nitas audiat. El si aliquis Tbomae simiiis exsiiierii qui

^^^I^^:<«.«i:aa ^f«A M.«Arvk ei/k nrvminiie l-krknAiMktfil itmloclia ^l^.»^ n..»:k.«c* /»iiA/l<il ttOi* Atf»ll1nrillTI HllAfi df^Afil llt

ecciesiastico esse quem sic Domuius honoravil ccelestis
glorix digniiaie.

11. Hic ad tcmporis nostri prsclium primus « , hic
inter Christi milites antesignanus, hic inter persecu-
tionis inilia ferventia cum ipso infestalionis principe
et auctore congressus, dum inexpugnabili firniitate
certaminis sui adversarium vincit, vincenJi c;cteris
viam fecit, non brevi compendio vulneruin viclor, sed

LECTIONES

^ Lectis litteris Oxon. ex nrnUis edd. el codd,
^ Esl negaret RtgaU»

^ Primus incressus lam. Ebor, Ben. NC. f.
d Admanentibus Corb.

STEPH. BAL13ZII NOTiE.

minus auribus credat, nec oculorum fides deest ut
quisquod audit et videat.In servo Dei victorlam gloria
vulnerum fccit, gloriamcicatricum memoria Rcustodit.

IH. Necrudis isteautnovus est in Celerino charis-
simo nostro titulus gloriarum ; per vesiigia cognaiio-
nis suffl graditur , parentibus ac propinquis suis ho-
nore consimili divina dignationis aequatur. Avia ejus
Celerina jam pridem martyrio coronata est. Item pa*
\AR1ANTES.

« Vincentibus... victos Ebor . NC. 4.

f EmineDt apfwenter Lam. Bod. ^, 5.

s Gloria cicatricum memoriam lam. Ebor. NC. 1 .

bertinae sic scriptum est in tilulo istius Epislolae : C L — Commftitom. Id est commeatum permanendi
M^^i^is tp^.t^i^ L^.ii t\,^n*»i a^Urn^ fip nAprina adhuc aliGuaniiSDer in sapculo, ut cxnlicat, et recte.

Jncipit Epistola sancti Cypriani episcopi de Celerino

iectore ad plebem, cujus natalit celebratur tertio A'p-

nas Februarii. Aecte.Ejus enim hac die mentioest in

martyrologiis. At in ecclesia ejus nomini dicata, de

qua.inox dicani» fe^lum ejus celebratur die septima

Maii.ln vetuslissiuiomartyrologio monasterii Gello-

nensis, cum quo concord:it veius codex monasierii

sancii Galli in Helveiia, nominatur eo die (ielerinus,

sed absque titulo,qui tamen in additionibus ad novam

editioneni Usuardi vocalur episcopus et confessor.

In diocesi Cenomanensi exsiat parochialis.ecclesia

sub nomine sancti Celerini ad Sartam fluvium, me-

dia, ut aiunt, via inter Bellum monlem et Alenco-

nium. Ibi esl prioralus ordiuis sancti Benedicti.

In chartulario Cenomanensi Majoris monasterii Tu-

ronensis, a quo dependet hic prioratus, exsiant plu-

res chariae veteres mentionem facienies hujus paro-

chiae sancti Celerini , et in earum una vocaiur Sere-

nicus, pererrorem, ulopinor.Nam constat ecclesiam -^

illam et castruin in eodem loco situm habuisse sem- *^

per antiquitus nomen sancti Celerini , uti eiiamnuni

habent. Ex quo colligi facile potest castrum sancli

Serenici commeinoraium in Uistoria ecclesiastica

Orderici Vitalis esse diversum ab isto, adeoque falli

eos qui sumpta aucloriute ex Orderico erroris ar-

guunt scriptores historiarum qui mentionem faciunt

belli quod fuit anno 4432 inier Francos ei Anglos

propter castrum sancii Celerini. In chartulario supra

nominato, ul ad id redeam unde digressus sum» re-

perio donum quod tempore Bartholomaei abbatis fe*

cit Hugo dominus de Brajetello. Dedit autem, aii-

nuente iixore sua, consentientibus quoque Gauffredo

genero ejus et filia ejus Uervisa , quamdam ecclesjam

quam cceperat cedificare in honorem sancUs Trinitatisin

parochia sancii Ce/eritit, ipsam ecclesiam sancii Celerini

cum omnibus retUitibus ad eam pertineniibus*

adbuc aliquaniisper in sapculo, ut cxplicat, et recte»
Ricaltius. Hicronymus in Epistola ad Paulam super
obitu Blaesillae filiae : Itaque dum spiritus hos artus
regit, dum vitm hujus fruintur commeatu.

Cui plus licuit. Sic distinguendum. Ut autcm ita
facerem sensus ipse monebat, et auctorem habtii ut
ita distinguerem codicem 801 biblioihecae Colber-
tinae et ISicoIaum Fabruni , qui sic manu sua emen*
davit in libro suo impresso. Vide observationes La-
tini Latinii adhunc locum.

H.— inr/iisus inc/. mo/or. Sic Hieronymus in Epistola
ad Paulinum de divinae hisloriae libris, loquens de
Platone venundato, ait : mahr emente se fuit. Vide,
lector, scholion Erasmi ad nunc Hieronymi locum :
ridebis.

Calcatus. Haec lectio certa est. Et tamen quidam
libri veteres Iiabent gateatus.

Nec ocutor. Plautus :
PIos valet oculatus teslis unus quam auriti decem :
Qul audtuni audita sciuut qui vident plane sciunt.
Moyses eremita apud Ruflnum lib. xi, cap. 6 : JVum-
quid potest verior esse fides qute auribus capitur^ quam
quw oculi» pervidetur? Conira Apuleius in initio lihri
priini Flortdorum tradit Socratem iii ista re non con-
gruissc cum Plauto et ita coiiveriisse liunc versum :
Sed ista referebat ad oculos meniis, ad aniiui judicia*
Vide Lambinum in illud Horatii ex Arte poetica :
Segnius irritant animos demissa pcr aurem
Quam qo» sunt oculis subjecta udelibus.

III. — Per vestigia cogn, Simile quld apud Cas-
siodorutn lib. ni, Epist. vi.

Celerina. Istius Gelerinae, ut opinor, meniio exslat
in libro primo Victoris Vilensis de persecutione
Africana, flem alterius in libro inscriptionum sancti
Paulide Urbe pag. 26. Apud sanctum Augustinum
in tiova editione sermones 48 et 174 nouutur habiti
in basilica Gelerinae«

Digitized by

Google

52S

WVI CVPRIANI

truus ejus et avunculaS Lanreniicis ^ el Egnatitts, in A gloria sablimes; in tantam Terecundia hnmiles, quan-

castris et ipsi qdondam sdecularibiis militanlcs, sed
veri et spirilales Dei milites, dum diabolum Clirisli
(:onfessione ^ prosternunl , palmas a Doinino « et
coronas illustri passione meruerunt. SacriRcia pro eis
semper, ut meministis, offerimus qnoiies martyrum
passioned et dies anniversarial '^ commcmoratione
celebramus. Nec degener ergo esse nec minor po*
tcrat qaem sic domesiicfs ciempfis vinuti^ ac ndei
provocabat familioe dignitas et gencrosa ^" nohilitas*
Quod si in familla sxcalari prxdicationis ^ ei laudis
cst esse patrictum, quanto majoris laudis et lionoris
csi (leri intotestl praedicatione generosum ! Non in-
vcnio quem beatiorem magis dicam, utrunme iltos de
posteritate tam clara, an hunc de origine gloriosa.

tum divina digaatione promotl, tantum stia quiele et
tranqniiliiate sammissi, et virtulum pariter et mo-
rum singulis exempla prsebentes, et congressioni et
pnci congrucntes, iiiic robore, hic pudore laudabiles.
T. In tatibus scrvis Ixtatur Dominus; in ejusmodi con-
fessoribus gloriatur, qiiorum secta et contersatio sie
proficit ad praeconium gloriae, ut magisterium cacteris
prxbeat discipiinae. Ad hoc eos Chri^us esse hic \n
Ecclesia diu voluit, ad h6c de media morte sab^
tractos, qitadam , ut iia diterlm, resurrectionc
circa eos facta, incolumes reservavit, ut, dum nihil in
honore ^ sublimius, nihil in humilitate summissitis
5 fratribus cernilur, hos eosdem fraternilatls secla ^
comitetuf*. Uos tamen lectores inicrim constitutos

Ila xqualitcr apud eos recarrit et commeat divina di- B sciatis, quia oporlebat lucernam super candelabrum

gnatio, ut et iilorum coronam dignitas sobolis ^ lllus-
tret, el hujus gloriam subtimitas generis illuminet.

IV. Hunc ad nod, fratres dilectissimi, cum lanta
Domini dlgnatione venientem, testlmonlo et miraculo
cjus ipsiiis qui se persecutus fuerat illiistrem, quid
nliud quam super pulpilum, id est super tribunal ec-
clesise, oportebat imponi, ut, loci attiotis celsiiate e
subnixus, et plebi universae pro honoris ^ui ctaritaie
conspicuus, legat prxcepta etEvangelium t)omini,
qux forliter ac ftdeliter sequitur ? Tox Dominum con-
fcssa in his qootidie quoe Donrinus locatos est audi i^
tur. Viderit an sit ulterior gradus ad quem profici ^
in ecctesia possit. Nihii est in quo magis confessor
fratribus prosit "» quam ut, dum etangelrca lectio de
ore ejus auditur, lectoris fidem quisquis audierii imi- G
letur. Juiigendus in leclione Aurelio fuerat, ciim qoo
ct divini honoris socictate conjunctus est, cum quo
omnibus virtutis et latidis i insignibus copulatus
esi. Pares ambo, et uterque consimiles^ in qtiantum

LECTfONES

^ LaureDtiDUs EgDatlus Oxm.

^ CoDgressioneO^.

^ PaUnas DomiDi Oxon*

A Auoiversarios Pem.

«^ Majoris et laudb lam,

f DigQiiaiis soboles Lafn. Ebor.SC. l.

CeU

iebriuie Pem,

poni, unde omnibus luceat, et gloriosos valtus in loco
aliiorc constitui, ubi, ab omni fratcrnftate circum-
slnnte conspccti, incitamentumgtoriaevidentibus prx-
bcanl. Caelerum prcsbyterii lionorcm designasse nos
illis jnm scialis, utel sportutls lisdem com presbyteris
lioiiorenlur, ct divisiones mensurnas ^ acquaiis ^
quanlitalibus partiantur, sessuri nobiscum provcctis
et corroboratis annis suis ; quamvis in nullo minor
possit videri aetatis indole qui consummavit xtatem
gloriae digniiate. Optovos,fratred Charissiffli etdeside-
rantissimi, semper bene valere.

EPISTOLA XXXV.
(Krasm., ix, 10. Pamel., Rigatt., Baluz., xxxv. Paris.y '

XXXIV. OXOD.» LipS., XL.)
ADEOSDEM, DE IVUIimfCO ORDINATO HiESBVfEIIO. ^

Argumentuh. — Nuntiat tlero et ptebl I9umidkum A
se ordinatum presbyterum^ paucis digmtatem ilUui
eomfnendan$»

Cyprianus presbyieris et diaconibus et plebl uni-

YARIANTES.

^ Proflcisci Bod. 3.'

i Possit Pem. Voss. J.

j Ki fiaei lam. NC, 1. Mbor.

^ InbuiDilitate Bod. i.

1 Sectata Oxon. Sortito Bod. 5.' J

"> Menstruas Pem. Lam. i

» iEquales Bod. 1. Bbor. NC. 1.1 §

STEPH. BALUZIl NOTifi.

Palmas a Domino. Sic veleres ediiioncs et quidam D IV.— Pfo/Id. Retiniii hanc leefionem, quamvisan-

lihri veleres. Atque ego lectionem illam puto esse
ineliorem ea quae prjefert patmas Domini, quamvis
ista plurium veierum codicum auctoriiate niiatur.
Codex Turonensis babet palmns a Deo.

Egnadus. Ita codex Thnamis ei aliqirot alii. At fii
ntiis vocatur Ignatins. Utraqoc lectio bona esl. Pa-
nielius scribcrc maluit Ignatius. Sed alia meiis fuit
Latiiiio, qui ait eos qui nicHorum codicum fidem se-
cuii sunt, et posuerunt Egnatius, recte fecisse. Vide
Colelerium iii Epistolam Ignatii martyris ad Ephe-
sios.

Et dies, Hxc desunt in codice 80{ bibriothecse Gol-
i)ertinae. Et puto posse omitti absque uUo incom-
modo.

Generosum. Ego non dubito quin hsec leeiio sic
opiima. Moneo tamen gloriosum legi in quaiuor anti-
i)uis codieibu^
^ Celsitate. Idem codex Colberiiinis^ cet^tttdine*

tiquiores editionesetsex antiqua exemptaria prxferant
proficisci, qnia tsia nititur auctoritate plurram vete-
rum librorum et editionuro. Inveni enim illam in
septem codicibus antiquis. Neutra autem bona est.
Conjici posset legendum esse preefid. Sed h»c con-
structio non esset latina. Melius scriberetur promo-
veri. Yermn omnes Hbri veteres et omnes editiones
repugnant.

^ Aurelio. De cujus ordinatione actum est in Epistola
superiore.

y.-^Fraternitatis seeia. Ita cOdex Pitboeanas. Edi-
tiones vulgats, quibus consentiunt alii tibri veteres,
habent fraterrdtas seetata. Verum nostram lectio-
ncm esse meliorem satis constat, praesertim cum
sumpu sit ex codice veteri anilquitus eroendato io
urbe Roma a quodam Justino, ut adnotatinn esl in
calce Epistolae in codrce Pithoeano.

Divisiones mensufnai. Multrnn variant libri veierea
in hoc loco. Quidam enim prseferunt dtvinoncM nrn*

Digitized by

Google

33S EPISTOLA XXXVI. §26

▼ersa!» charissimis ac desiderantissimis fratribus, sa- A modi ornamenla complura, ut, redintegrato Ecclesise

lulem. Nuntiandum « vobis fuit, fratres charissimi »
quod pertineat et ad communem Ixtitiam et ad ec •
clesise nostrae maiimam gloriam. Nam admonitos nos
et instractos sciatis dignatione di? ina ^* ut Numidicus
presbyter adscribatur presbyterorum Garthaginensium
Bumero et nobiscnm sedeat in clero, loce clarissima
confessionis illusiris ^ , et virtutif ac fidei honore
Boblimis; qui hortatu suo copiosum martyrum c nu-
nemm, lapidibus et flammis necalum, anle se misit^';
qoique axorem adhaerentein laten suo concrema-
tam « simul cum cseteris, consenrntam magis dixe-
riin, Istas aspcxit. Ipse semiusiulatus et lapidibus
obrutos et pro mortuo dcrelictus , dum ' postrtio-
dum Mia soHicito pielatis obsequio cadaver pairis in-

Bwx robore, tam mites et humilcs faciat in consessus
nosiri honorcflorcrc.Optovos, fratrcs charissimi ac
desiderantis<imi, semper bene vatere.

EPISTOLA XXXYI.

(Ertsm., mt 24. Pamel., Riff., Btluz., xxivi. Parls.
XXXV. Oxon., Lips., vu.)

ABCLERUII, PE CURA PAUFERCM ET PBREGRmORUM.

Arcumbntuh. — Monet neghmeraiim martyres viiitent^
ne viduasy in/irmos^ pauperesve aut peregrincs
negiigant,

Cyprianus presbyteris et diaconihus» fratribosefaa-
rissimb, salutem. 8aluto vos, fhitres charissimi, per
Dci gratiam incoiumis, optans cito ad yoa venire^

qiitrit, semianimis inventus et extraclus et s refo- R ut desiderio tam meo quam vestro et omnium fra-

eilhtus , a comitibos quos ipse praemiserat reman^
sit invictus ^. Scd remanendi, ut videmus, haec Tuit
cnnsa ut eum clero nostro Dominus adjungerct et de-
sol;«Um per lapsum quorumdam presbyieroriim nos-
trorum copiam > gloriosis sacerdotibus adomaret.
£4 promovebitur qnidem, cum Deus permiserit, ad
ampUorem locom regionis sase,quando in prssentlam
|>rotegente Domino Tenerimus. Inierim quod osten-
ditor fiat, ut eum gratiarnm actione snscipiamos hoc
Det roanus, sperantes de misericordra Domini ejus-

LECTIONES

* Mandandum Lam. Ebor. Bod. 2.

b Confessionis muneri NC. 2. Coafeflsloiiis et virtn-
tis ac fidei honore Ebor, Im,

« Gloriosom marlyrcm Ben. Ver. lam. Ebor. lin.
Bod. U 2.

d Ante prxmisit Ben.

^ Igne crematam NC. 2.

STEPH. BALUZn NOTiE.

sumasy arri divimnes menstruaSf dkisiones mensiiras^
divisiones men$uri(B, divisiones mensurce, Hadrianus
Saravia maluit menstruas,

£p!8T. XXXV. — Numidicus presbuter. Retinoi
lcctionem vulgatam. Yox presbuter cfeest in duo-
bus anliquis codicibos. Adseribit IHum Cypria-
nus nuroero presbyierorum Carihaglnensiam. Quod
snne effieere nemo posse videtor nisi episcopus.
Quare mirum videri potest qnod alt Cassionus collat.
IV, cap.i. Danielem, diaconan Paphnutii presbyteri,
promoium ab eo foisse ad honorem presbyierii, nuila
episcopi meniione. Verum saiis commede ad hnnc
locoro coromentator Alardns Gazaeus, non fuisse Da-

trum saiisfiat i . Oportet nos tamen paci communi con-

sulere et interdum, quamvfs cum incdio animi noslri,

deesse vobis, ne praBseniia noslM invidiam et violen-

ttaro gentilium provocet, et simus auctores rumpen-

dx pacis, qui mngis quieti omninnfi consulere dcbemus.

Qoando ergo vos scripseritis, rebus compositis^ me

vcnire debere, aut si ante dignatus fucrit Dominus

ostendere, tunc ad vos veniam. Ubi enini mihi aut

mclius possit esse aut hetius quam illic ubi me Deus

et credere Tohiit ei crescere? Viduarum et infir-

VARIANTES.

' Prope modum relictus. Denique dum Ben.
s Et retractus et vix Ver. Manut.
^ Refocillatus remansit invltos Bod. 1.
i Presbylerii nostri copiam Oxon, presbyterorum no-
stramcopiam Lam. Ebor. Lin. Bod. 1.
] j De fratribus salisfiat 5. Mich.

tamus ad libram de Onttione dominka*

Presbyter. nostr. Hanc lecilonem reperi frt Oclo to-
dicibus antiquis et in editionibus qu» antecesserunt
Pamelianam.Pamelius maluit pr^s^j^jmtno^/rt. Presby -
terium lapsum non est, sed presbytcri quidani.
Lectio itaque nostra melior est.

Cum Deus permiserit. In quibnsdam veiustis exem-
plaribus et editioiiibus legilur cum tempus per-
misertt,

Regionis. Anlea legebatnr religionis. Hanc emen-
dationem, qu3C est optima, Inveni in duobus libris
antiquis. Notum est aulera urbes fuisse divisas in
regiones. Ainpiior autem locus rcgionls recte dicitur,

nielero promotnm a Paphnutio, sed missum ad et^i- D non vero religionis. Apud Lacfantiiim, lib. u, c. 18

scopum iit ab eo promoveretur. Exemph sequen
tium temporum aUaia a Gazaeo rueruni.

Presbyteror. Aliae editioqes et iria exemplaria
vclera habent presbyterii Cartkaginensis. Quae
leciio bona quoque est. Sed ea quam ego posui,
nuam inveni in pluribus antiquis codicibns, mihi vi-
(letur esse melior.

Martyr. numerum. In cndice Thuano et In Fuxensl
scriptam est mtartwrem verum. Sed bxc leetio non est
bona. Gratianopofitanus habet *. Bonos martyres etve-
roB lapidibus et fiamvm neeatos ante st n^iik.

Concrematam. Codex Lamonti , ornnino ereinatam.

A comitibus. Tria exemplarta vetera |Mra&fenmt e»
eomitibttSf quod idem est. Att cntm Cypnanus Numi-
dicuro remansisse sea sopersiirem fuisse comitibus
seu sociis niarlyrii sui, eo niodo quo Dominus cpi-
scopos Aniioclienos reroansit ab orthodoxornm depo-
siiione, uii diximos in prxfaiione noMra ad coiici-
Utiro Cbalcedonensecap. 57. Vide ronaro «pne no-

Aon m una potius sed in summa reliaione quwrendus
est. Pro quo qnidaro libri veleres habent regione.
llem lib. iv, cap. 27, per diversa regionum ; pro quo
codex Bononiensis a Thomasio laudaius prxreri re-
tigionnm. Lectio tamen quse liabet reUgioiiis potest
haI>erebonum sensum.

Kpist. xxxvi. — Ha^c eplstoTa esl ejusdem ar-
gumenti cumquinia, consule.

0$tendere. Per visionem , in sonino. Modus lo-
quendi freqnenler usurpatus a Cypriano.

Autla!liu8...crescere. Ila!cdesuntinaniiquis edilioni-
l)us. Hunc ergo hialuni supplevit cdiiio Manutii, aut
lanius guam iilic ubi me Dominns esse decrevit. SIo-
rellius autem sic : Ubi me Deus et credere voluit et
erescere. Pntavit aulem Painelius illos ita supple-
vlssc ex ingenio. Fruslfa. Ei onini qune Moreliius
posnii exslant in uno coilice Vaiicano el in iribiiS
aliis anliquis a me visis, nisl quoJ iii uuo eoruiii ,
inFuxensi rtimirum, scrfptam est secedere ft(icredere%

Digitized by VjQOQIC

327

DIVI CYPRIANI

Z»

moriim el ominum pauperum curam pclo diligenier A posscm ! promplos cl libens solemni minisierio

liabealis. Sed ct peregrinis, si qui indigcnies fuerini,
sumptus suggeratis de quaniilate niea propria quam
apud Rogalianum compresbylerum iiostruin dimisi.
Qusc quantiias ne forie jam universa erogaia sit,
misi eidem per Naricum acolylhum aliam porlionem,
ui largius el promplius circa laborantes fiat opera-
(io. Opto vos, fratres ciiarissimi, scinper bene valere
el nosiri meminisse. Fraierniiatem vesiram meo no-
mine saluiate, ct ut nosiri memores sint ad-
roonete.

•• EPISTOLA XXXYII.

(Erasm., m, 6. Pamel., Rigalt., Baluz., xxxvn. Paris.,
XXXVI, Oxon., Lips., xn.)

▲D CLERUM, UT C0NFES80RIBUS IN CARCERE CONSTITDTIS
OMNIS HUMANITAS PRiEBEATUR.

▲RGUMENTUM. — HoTtatuT clerum $uum ul omnis humo'

nilasetcuraadhibeaturcirca confessoreSf tum vivoSf

tum in carceredefuncto$;ui die$morti$eorum ditigen-

ter adnotenlur^ad ceUbrandamquotanni$eorum memo»

riam; denique ut pauperum etiam non obUvi$cantur,

h Gjprianus presbyteris et diaconibus fratribus sa-

lutem. Quamquam sciam vos, fratres charissimi, lit-

teris meif frequenter admonitos esse ut gloriosa

voce Dominum confessis et in carcere constiiuiis

omnis diligentia prsebeatur, tamen identidem vobis

incumbo, ne quid ad curam desit iis quibus ad

gloriam niliil deest. Alque utinam loci et gradus

cuncta circa fortissiraos fralres noslros dilectionis
obsequia conipiercm. Sed officium mcuui vestra,
quaeso, diligentia representet, el faciat omnia quae
fieri oporiet circa eos quos in talibus metitis Hdei
ac virtiitis suae '^ iliustravit divina dignaiio. Cor-
poribus etiani omnium qui, etsi torti non sunt iii
carcere, tanicn glorioso exilu mortis excedunt,
impcriiaiur et vigiiantia et cura propensior. Neqoe
enim virlus eorum aut bonor minor est quo minns
ipsi quoque inter beatos marlyres aggregenlur : quod
in illis est , toleraveruni quicquid. tulerare parati et
proinpti fuerunt. Qui se tormentis et morti sub
oculis Dei obtulit, passus est quicquid paii voluit ^ ;
non eiiim ipse tormeniis, sed tormenta ipsi defue-
B runt ^. Qui in me confe$$u$ fuerit coram hominibu$f
et ego in illo confitebor coram Patre meo qui in coetii
e$t {Matih, x, 32), dicit Dominus ^. Confessi sunt
Qui toleraverit u$quead finem hic $alvu$ eril « {Ibid.<, 22),
dicii Dominus. Toleraverunt , et ad finein usque
incorrupta et immacuiata viriutum suarum merita
pertulerunt. Et iierum scriptum est : E$to fidelis tis-
que ad mortetn^ et dabo tibi coronam vitrn ( Apoc. ii, 10).
IJsque ad mortem fideles et stabiles et inexpugna*
biles pcrseveraverunt. Cum voluntaii et confessiooi
nominis in carcere et in vinculis accedit ^ et mo«
riendi terminus, consummata martyris gloria est.

II. Denique et dies eorum quibus excedunt auno*

tate, ut commemoratlooes eorum inter memorias

mei conditio permitteret ut ipse nuuc prxsens esse C martyrum celebrare possimus : quamquam TertulluS|

LECTiONES YARIANTES.

'^Sa^d deestmOxon,

i> Potuii Bod.

<) Sicut scripuun est addit Oxon.f ex Bod, 1 .

d Dicit Dominos dee$t in Oxon,

« SalvabiturBod. 1.

t Cum voluniate et confessionis nomine in carcere ac«
cidit Impr. Bod, 1.

STEPU. BALCZIl NOTJB.

—Cre^cere. CaBleslinus papa ad episcopos per Yien-
nensem et Narbonensem provinciasconstitutos : Non
mirum $i contra ecclesia$ticum morem faciunt qui in
Eccle$ia non creverunt. Asseniior aulem illustrissimo
episcopo Oxoniensi existimanii Cariha^inein inielligi
in boc loco, ubi Cyprianusprimo credidit in Chris-
tum, ubi baplizatus est, ubi crevit, facius illic epi-
scopus.

De quantiiate mea. Yide Nota$ ad postremam par-,
tem epistolae sextae pag. 393.

Laborante$. Pauperes, indigentes, quos Constan-
tinus imperator in 1. ni, et vi, Codicis Theodos. ^
Oe epi$copi$ et clerici$ ait ecclesiarum divitiis sus- ^
tentari debere. Augustinus in Sermone decimo de
Verbi$ Domini laborantes dixit pro indigeniibus,item-
que GroDcus episcopus Massiliensis ad Iluriciuni Le-
movicensem scribcns. Symmacbus, lib. iv, Epi$t 18
Interea taboranlium murmur e$t. Yide supra, pag. 591*

Epist. XXXVII. — In veiericodice sancii Lainberti
Lxtiensis ita scripium est intiiulo isiius Episiolu: : Ctf'
prianu$ ad clerum quod non po$$et tenure Carthaginem
venire^ ut hi$ confe$$oribu$ qui in carcere $unt con-
$tiluti humanita$ omni$ prwbeatur. In Compendiensi
vero : Incipit ad clerum eo quod non po$$et temere
Carthaginem venire propter corpora quas in Cartha^
gine reddiderunt. Ista ponebantur pro captu et inge-
iiio veterum librariorum.

L— Peneveraverunt. Quidam libri veteres, et il qoi-

dem optimi, habent pervenerunt.

II. — Diet eorum. Tertuliianus in libro de Corona :
Oblatione$ pro defunctie^ oro natatitiie annua die fa^
cimu$. idem in libro de kxhortatione ca$titati$ men-
tionem facit oblationum quas ftebant pro defunctis
et eonim spiritu. Yide scholia viri doctissimi Jacobi
Billii ad Oraiionem Gregorii Nazianzeni in laudem
Caesarii fratris et Euchologium Goaris, pag. 143.

TeriuUus. Quia sauctus Cyprianus istic ait Ter«
tuilum sibi signiGcasse dies quibus martyres ad im*
mortalitatem gloriosae mortis exitu transierant ,
existiinarunt Angli Tertullum artem notariaro di-
dicisse sub CypriaiiO rhetore , quem constare satis
putant eam artem scisse, et notis usum esse ad
acia martyrum excipienda. Yeram non agitur in
lioc loco de actis mariyrum excipiendis, ubi not®
poterante8senecessariae,sedtantum ^** de significatis
diebus quibus Mariyres excesserant. Quod sane fa-
cile iieri potest absque iisu nourum. Quare non
bene ex hoc loco coilegerunt Angli rounus descri*
bendi acta martyrum concreditum fuisse Tertullo
in i^ersecutione Deciana. An vero Cypriauus scierit
nrtcm notariam , aliis examinandum relinqiio. Alius
Tertulli diaconi Ecciesi» Romanae nientio exmtin
iiova nostra collectione Conciliorum pag..i464, teiii-
pore Svmmachi papse. Eadem porro tempestaie vi-
vebat alterTertuUus civis Romanus, qui Olium saum
Piaciduffl tradidit In disciplinam saucto Beaedicto*

Digitized by

Google

320 EPISTOLA XXVIII. 530

ndclissimus et devoiissimus fraler nostcr, pro caciera A tionem plcbis dividere, id est, a psistore oves et filios

sollicitiidine ^ et cura sua quam fralribus in omni
obsequio operaiionis imperiit, qui nec illic circa
curain corporum deest, scripserit et scribat ac signi-
iicct mihi dies quibus in carcerc beaii fratres nostri
ad immorlalitatem gloriosae moriis exitu transeunt,
et cclebrcniur hic a nobis oblationes et sacrificia ^b
commemorationes eorum, qusRCilojobiscum, Domino
protegeiUey celebrabimus. Pauperibus quoque, ut
soepe jnm scripsi, cura ac diligentia vestra non desit,
lislamen qui, in fide stantes et nobiscum fortiier mU
litantes, Chrisii castra non reliquerunt; quibus qui-
dem niinc major a nobis et dilectio et cura pne-
standa est quod nec paupertate adacti , nec
persecutionis tempestate prostrati, curo Domino flde-

a parente separare ^, et Ghristi membra dissipare
tentaverit. Cumque ego vos pro me vicarios miserim,
ut expungereiis necessitates fratrum nostrorum sum«
ptibus, si qui etiam vellcnt suas artes exercere, addi-
tamento quantum satis esset desideria eorum juvare-
tis, simul etinm et aritates eorum et conditioncs ec
meriia discernereiis, ut etiam nunc ego, cui ciira in-
cumbit omnes opiime nosse, et dignos quosque et
humiles et mitcs ad ecclesiasiicae adminisiraiionis
officia promovercm, ille ^ intercesserit ne quis
posset expungi, ncve ea qux desideravernm possent
diligenii ^ examinntione discerni , comminatus sit
etiam fratribus nostris qui primi expungi accesserant
potentatu improbo et lerrore violento quod secum

liter serviunt, caeteris quoque pauperibus exemplum B in morte ^ non communicarent qui nobis oblempe«

fidei pnebuerunt.Ppto vos, fratrescharissimi ac desi-
derantissiini, semper bene valere etnostri meminisse.
Fratcrnilatem meo nomine saluiaie. Yaiete.

»» EPISTOLA XXXVffl.

(Pamcl., Higalt, Baluz., xxxvm. Paris., xxxvu. Oxon.,
Lips., xu.)

AD CALDOmUM, HERCOLANUII ET CiCTEROS, DE ABSTl-
NENDO FELICISSIMO.

ARGOMENTUtf . — FeUcissmuSf ma cum seditionis $ute
sociis, a communione ommum arcendus*

I. Cyprianus Caldonio et Ilerculano collegis, ilem
Rogatiano et Numidico compresbyleris salutem. Ve-
hementer contristaius sum,fraires charissimi,acceptis

rare voluissent. v-*^

II. Cumque post haec omnia, nec loci mci honoro
motus, nec vesira auctoritate ct praesentia fractus,
instinctu suo quietem fratrum turbans proripuerit se
cum piurimis, ducem se factionis et seditionis princi-
pem temerario furore contestans; in quo quidem gra-
tulor plurimos fratres ab hac audacia recessisse ct
vobis acquiescere maiuisse, ut cum Ecclesia matre
remanerent et stipendia ejus episcopo dispensanle
perciperenl ; quod quidem et caeteros pro cerlo scio
cum pace facturos et cito ab errore temerario reces-
siiros. Interim, cum Felicissimus comminatus sitnon
commuDicaluros in morte secum qui nobis obtempc-
rassent, id est qui nobis communicarcnt, accipiat
litleris vesiris, ut, cum mihi propositunr semper et q sentenliam quam prior dixit, ut absientum se a nobis

YOtum sii universam fratemitatem nostram iiicolu-
mem contiiiere, et illibatum gregem, secundum quod
charitas exigit, reservare,nunc nuniietis Felicissimum
multa improbe et insidiose esse molitum ; ut praeter
fraudes veteres ^ et rapinas, de quibus jampridem
roulia cognoveram, nunc quoque cum episcopo por-

sciat, quando ad fraudes ejus et rapinas, qiias diluci-
da veritate cognovimus, adulterii etinm crimen acce-
dit, quod fratres nostri graves viri deprehendisse se
nuntlaverunt, et probaturos se asseverarunt. Qtiae
omnia tiinc cognoscemus quando in unum cnm coi-
legis piuribus permittenteDoroinoconvenerirous. Sed

LECTIONES YARIANTES.

^ Pro cerla sollicitodine ver.
^ Fraudes suas Bod. i .

^ A pastore oves separare et filios a parente secer-
nereBod. 1.

d lUiRi^.

® DiiigeDli» vestraeBod.i.

' Sic edd, et Vat. In monte ManuL Morel. Pamel,
Oxon. Lips,

STEPH. BALUZU NOTiE.

Immortalilatem. Codex Fuxensis, ad immortalitatis beneficentia fratrum sublevabator, ejus ct nomcn
qloriosa palmam mortis exitu iranseunt, Salusiius in expungebatur. Sic [)eneficentia necessitatcm et cum
Jugurtha : Etenim nemo i^navia immortalis factus. necessitate noroen egentis expungebat. Rigalt

Adacti, Ita plerique libri veteres et editiones. Mo- A^^^n^^^t^ r^Ai^w ir..»^oo:o - j^.j.* *

ceret, addtdt tamen lamquam sua satis essent.

in libro Gratianopolitano. Angli scripserunt ticti ex
fidecodicis Bodleiani. Eamdero ego lcctionem ro*
peri in septem codicibus aiitiquis. Et tame.i \ m-
lero veterero.

Pauperibus. Vetus codex Remigianus habet /ro-
tribus,

Epist. xxxviii. — Haec epistola primum prodiit in
editioiie Manutiana. Duo porro vetera illius exero-
plaria habuerunt Angli, unum ex biblioiheca Yaticana,
aliud ex Bodleiana. Ego illam contuli cum quatuor
antiquis ; quorum unum extat iu bibliotheca sancti
Dionysii Remensis, aliud, quod fuit olim collegii
Fuxensis, extat nuncin Colbertina, tertium in mea :
quartum habui ex urbe Graiianopoliiana.

h—Expungeretis. Matricula necessitatumcontinebat
noroina personarum egentiuro. Cujus ergo necessitas

Patrol. IV. S. Ctprian.

■ Accesserant. Codex sancti Dionysii, arcessebanlur.
In morte. Ita veteres libri. Manuiius, Morellius,
et Paroelius roaluerunt m monte. Ita etiam Angli»
tamenetsi moneant in codice Yaticano scriptuni
esse m morie. Nescio autem quem istic roontem
apud Carthagineni cororoiniscatur Paroeiius. £t ta-
roen Rigaltius miiltum approbavii 'ejus opinionem.
Yide quae idem Rigaitius de monte BeiloniB scribit
in addendis ad observationes suas in Tertullianum
pag. 127. Baronius anno 254 legit in monte, et
hinc repetit originem Montensium sive Donatista-
rum. Vide notas nostras ad caput il Laciantii
de Mortibus Perseculorum et ad acta purgaiionis
Caeciliani. T^ 1

DigitizecJJy VjOOQIC

551

DIVI CYPRIANI

$34

ci Augendus, quiy necEpiscopum nccEcclesiamcogi- AHogatiano cum Numidlco presbyteris. Abstinuimus

tans, p;irJter se cum illo conspiratione et faclione
sociavit, si uUra cum eo perseveraverit, senteniiam
ferat quam ille in se facliosus et temerarius provoca-
vit. Sed et quisquis se conspirationi et faciioni ejus
adjunxerit, sciat^e in ecclesia nobiscum non esse
communicaturumy qui sponte maluit ab ccclesia se-
parari. Hac lilieras meas iratribus nostris lcgite , et
Gartbaginem ad clerum quoqtie transmiilile , additis
iiominibus eorum qui cuni Felicissimo se junxeruni.
Opto vos, fraires cbarissimi, semper bene valere et
nostri meminisse. Valete.

" EPISTOLA XXXIX.

(Pamel., Rigalt., Baluz., xxxix. Paris. xxxvui. Oxon.,
Lips., xui.)

CALDOMIl, HEaCCLANI^ £T CiETERORUM EPlSTOLA AD
CYPRIANt;ii,'^D£ ABSTENTO FELICISSIMO CUMSUIS.

Argomentum. -— Quod iuuerai iUi$ epitlola prtece^
deni, perficiunl CaldoniuSf Hercuianm ac caleri,
Caldooius cum Herculano et Victore coUegis, item

a communicatione Felicissimum et Augendum, ilcm
Repostum de extorribus, el Irenem Rutilorum, ct
Paulam sarcinatricem ; quod ex aimotatione mca sci-
re debuisti. Item abstinuimtis Sophronium , et ipsum
de extorribus, Soliassnm budinarium.

• EPISTOLA XL.

(Erasm.,1, 8. Pamel., Rigalt., Baluz., xl. Paris., xxxix.
Oxon., Lips., XLm.)

AD PLEBBM, DE QUINQUE PRESBYTEUS SCHISMATICIS
FACTIONIS FEUCI681MI.

Argumentum. — Quemadmodum epislola anle Itane
eecunda clero, ae nunc plebi nuntiai Cyprianui v/«*
tandum Felicissimum ^ cum iuee faeihm$ quinque
preibyteris^ qui tum lapsis sine discrimine pacem da»
bant, tum seditionem et sckisma adoereum se conci*
larent,

I. Cyprianus plebi universx saluiem. Quamquam,
fratres charibsimi, Virlius '', fidelissimus atque inte-
gerrimus presbytcr, item Rogatianus ct NumidicuSi

* Virilus MR:jhu,

LECTIONES VARIANTES.

, STEPfl. BALUZil NOTiE.

II — AiigcndiM. Hic homo conftmdendus non est cum
Augendo confessorc cujus mentio esl in Epistola

XLviii pag* vX.

Carthaginem. Fuit niiper vir quidam docius el
erudilus qui locum istuiu exislimans esse mendosiim q
censuil hanc vocem esse ainovendam ab hoc loco et
scribendum esse Romam. Et sane argumenta ejus
ita fortia suitt et valida ut necessaria videatur h%c
emendalio, quamvis omnes ediiiones et oninb vetera
exemplaria, ut ipse aniiolat et veruin esl, habeant
Carlhaginem. QuaB senienlia hinc quoque conllrmari
posse videtur quod epistola isU scripta est in initiis
schismatis Felicissimi, qui de Roinano itiiiere cogi-
labal, ut in Epislola lv. pag. 85, docet Cypnaiius.
Et ideo operae prelium vidcbatur illuin prajvcnirc
et admonere clei um Romanum ne se decipi ac falli
sinerct fraude el perOdia hominis sceleraii.

Epist. xxxix. — Hanc epistolam, cujiis duo tan-
tuni velera exemplaria liabui, unum ex biblioiheca
mea aliud ex nrbe Graiianopolitana,primum prodiii ex
lYpocraphia Manulii. Yari» sunt autein opiniones
ad quem vel ad quos scripta sil. Ego non dubiio
qum bit Caldonii reddentis Cypriano rationein eorum
qu» ab eo el ahis vicariis cullegis suis gesta fuerant
adversus Felicisbimum et socios ejus. luquc opiima D
cst lectio librorum qui habeut debuisti. Solus eniin
Caldonius scribit nominc suo et collegarum suoruui.
Arbitror "' autem lilieras scriplas ad clerum Roma-
numhabuissealiam forniamclexplicasselaiius, ul par
crat causam Felicissimi, addita porro fuisse noinhia
corum qui se Felicissimo junxerant, uU Cyprianus
pr;£scripserat. Hanc mcam opinionem contirmat co-
liex Rodleianiis ab illustrissimo episcopo Oxonieiisi
laudatus, in quo epislola ista diciUir scripui ad Cy-
prianum. CaBlerum assenliri non possum iisqui putaiit
illam essc taheiram luibiice affixam et proposilam iii
ccclesia Carihaginiensi. Est enim certo epistola Cal-
donii. Istud tauien non impedit quin aliquid simiie
publicatuin sit in ccdesia.

Extorribus. Veieres libri ct ediiio Manuln isuc et
paulo poslhabeol exiorreniibus. Qu« lectio conlirmari
l.otest ex iis qu» obscrvata sunt supra ad Epibto-
las XIV ei xviii.

Sarnnarrfc^. Salmasius ad scriptores Bistorice Au"
gust(e, pa^. 408, scripsit farcinatricem, forte errore
typographi. Nonius Marcelfus : Sarcinairicis, non, ut
quidam volunt, sarsitricis, quau a sarciendo, sed magis
a sarcinis, quod plurimum vestium sumant, Varro ohom
lyras : Homines ruslicos in vindemia incondita cantare
sarcinatricis in machinis,

Annotatione. Id est subscriptionc. Vide novam nos-
tram collectionem Concitiorum, pag. iOll, 1090.

Debuisti. Ita editio Maniitii et libri veteres. MoreN
Hus el Pamelius posuerunt debuistis, iiemque editio
Anglicana. Scd ista lcctio noii est bona. Epistola
enini est Caldonii scribentis, ut dixi, nomine suo et
collegarum suorum ad Cyprianum. Iligaltius, tamen-
elsi posuerit in coniextu debuistiSf in observationi-
bus censet Ittgendum esse debuisti.

Budinarium. Vetus liber meus babet budianaritm,
At Salniasius in loco inox laudalo eenset reponi de •
i)ere bulinarium a Toce Gneca ^&ur/yu apnd llesy-
chiuin, et inde diclum butiuum, quod acetabulum si-
gniUcat. Si ea conjeciura esset certa, facile ampleclc*
rcr opinioncm Salinasii, cum Quintilianus^ lib. i,
cap. 4, scribat quamdnm cognalionein csse intcr lit-
teras t et d, ac prnplcrea facile exisiimarcin Cypria-
num heic loqui dc arliflce acelabuloruin sive lagena-
mm, ut iiilcrnretatur Cangius, id cst parvorum va-
soruin iii quibus reponunliir olea, vina, et alia li-
quid.i, pru^scrtim cum voce butina utaiur Joannes Da-
niascenus n Cangio citalus. Plinius,'lib. xxi^ cap. 34»
scribii, cum acctal^uli mensura dioitur, bigiiincari lie-
miiix (|unrlain paricm, id esl draclimas quiiidceini.
Hlustrissimus episcopus Oxonicnsis coiiteiidit legen-
diiiii esse islic apud Cyprianuni burdonarium, qua
voce significari niulionem ait. Scd hu^c conjcclura
miiii iiou probatur, cuin nihil iii vcrbo budinurium
cxiet ex quo ea suini possit, prxscrlim cuin burdo-
narii nuspiam repcrianlur apud auclores lingua; La*
tinc. Si gciius illud f.trciininisquod nos vocainus bo-
dinos fuisscl oliin in Africa et voc;ibuluui accedens ad
no>trum vulgurc dcprcbeudi posset in aliquo veteri
scriptore, absoluta rcs essct. Verum nihil istiusmodi
reptrio.

Epist.. xl, — I. Vtrrtui. Ita scripsi, secutuscdiiio-

Digitized ^

S3J tWSTOLA XL. 351

prosliyleri confcssorss nl gforia divinrc dignaiionis A gloriam incorrupta ct immaculala conversalione ser-

vareni. Ac, ne paruni fuissel corrupisse quorumdam

itliistrcs , scd et diaconi, boui viri cl ccclcsiasticac
adininislralimii pcr omnia obsenuia devoli, cum cx-
itris minisiris •» plenam vobis pra sentioi suno dili-
geiiti.ini pncbeant, et e.vhortationibus assiduis singu-
lo^ cormborare, scd ei lapsorum mentes consiliis
salnbribus rcgcrc et lefi rmare non dcsinant, tamen
ego quanium possum admoneo et qunmodo possum
ti«ilo voslilleHs meis. Litteris, inquam, IVatrcs cha-
rissimi : boc eniiti qoorumdam presbyterorum mali-
gnitas et perfidia perfecit ^, ne ad vos ante diem
PaschaB venire Hcuissel, dum, conjurationis sux mc-
nores, et antiqua illa contra episcopatum mcum,
Smmo contra suflbgium vestrum et Deljudiclum, ve-
nena retinentes, instaurant vcterem contra nos impu-

confessorum mentcs cl coutra sacerdotiura Dei por-
lionem rupiaj fraiemilaiis armarc volnisse, nunc sc
ad bipsorum pernicicm vcncnala siia doceplione vertc-
hmt,ui a?gros,,'et*saucios ei ad caj)icnda foriiora con-
siiia per calamilalcm ruin c suu; niinus idoncos ct
niinus solidos, a mcdela vulneris sui avocent, ct •*in-
lcnnissisprccibus el orationiI)us,quibusDominuslonga
Ct coiitinua satisfactione placandus cst, ad cxitiosam
lemeritatem mendacio captiosa) pacis invileni.

IIL Sed oro vos, fralres, vigilale contra insidias
diaboli,e!,pro vestra salutc solliciii, contramoriifcram
fallaciam diligentius cxcubate.Per^ecuiioesihaicana,
ct alia tentatio. Quinque isii prcsbyleri nibil aliud

gnationem suam, et Sacrilegas machinationes insidiis B ^^^^ Q^^ni quinque primores illi qui edicio nuper

solitis denno renovanL Et quidem de Dei providen
tia, iiobis hoc nec volentibus nec optaniibus, immo
et ignosccntibus et tacentibus, poenas quas meruerant
pependerunt , ut a nobis non ejecii ullro se ejicerent,
ipsi in se pro conscientia sua sentcntiam darent, se-
cundum vestra et divina sulfragia conjurati et scele-
rati de Ecclesia sponte se pellerent.

IL Nunc apparuit ^ Feliciftimi factio ^ unde
venisset, quibus radicibus ct quibus viribus staret.
Hi fomenla olim quibusdam confessoribus et horta-
nicnta tribuebant ne concordarcnt cum episcopo suo,
Heecclesiasiicam disciplinam cum ride,et quiete juxia
proecepta Dominica, continerent, ne confessionis suac

magistraiibus fncrant copulati ui fidein nostram sub-
ruerenl, ut gracilia fratrum corda ad lcthales « la-
qucos pr.cvaricntione vcritaiis avcrierent. Eadem
nunc ralio, eadem rursus cversio pcrquinque pre-
sbyleros Felicissimo copulatos ad ruiuam saluiis in-
ducitur, ut non rogetur Deiis, ncc qui negavii
Christum, eumdem Ghrisluin quem ncgavcrat depre-
cetur, post culpam crimhiis lollatur et poeuiteniia,
necper episcopos et saccrdotcs Doiniiio saiisfi.it, scd,
reliclis Domini sacerdoiibus; coulra evangelicam di-
sciplinam nova traditio sacrileg:c insiituiiouis exsur-
gat ; cumquc scmel placueril tam nobis quam confes-
soribus et clericis urbicis, Item universis episcopis

LECTIONES VARIANTES.

<* Minlsterils lom. Bbor. HC. 1. Thn, Mith,
b Perficit HujdL rxcl, Perfert Iratf . 3.
^ Nunc apparebit Itn.

^ Proveais Vic. Pm. Profeciio Tttu*
« Allectare ^o(/. L r/kti*

StEPH. BALtZn NOTiE.

nem llanMtii, el quia Ita seriptum vidi in muliis co*
dicibus antiquls. Qu»dam editiones et (]uidam libii
veieros babent Bricciiu. Ista suni ievioris momcnii»
Et tamcn erant annotanda.

EccUiiaslica adnumsirniioni. Qutdam libri Tetercs
liabent ecclesiaslicce discipUna aaminislrationi.

Prcebeanl. Codex Fuxensis prmteni.

Quorumdam pretbyterorum. Nomioanlur in Epi-
stoTa Lv, pag. S4, quam coiisule.

Conjurationis. Agitur heic de causa Felicissimi, ut
patet eiiam ex his qu« sequuntur et ex Epislola xui,
pag. 57 : Quanluni vero luc et ad presbyt^rormn quo-
rumdain et Felieiswni causam pertinei , etc.

Veterem contra nos. Cuni roiilii diacoiii (estimonio

tiones et omnia fere veiara exemplana ^rafferro hano
loctionsBi, uisi Uigaltius odidissol rependerwU. Quas
sane leciio nititur aucioritaio coilicis Veroo^nsiset
illiiis quem habui ex luonastorio sancii Eligii AUre-
haietisis.

Uiiro, Codex sanai Arnulpht habet ipsi.

\\.—Conirasacerdoiium.\nnf\o codioeVaiicaooetiA
Lamooiauo legiuir adversus dispositionem Domini et
eonira tacerdotium Dei. Ubi adaioneii coAveiiit hanc
lectionem nou reperiri in codice Thuano, neque iu
Possatensi, in quibus Aiigli dixeruut eam exiare.

111. — ^'Mh-ii^r^if.Iuiomncs libri veierusei editiones
nig;4ltiaua anliqutorcs, si ires {>rioivs excipias, in
quibus legiiur obruereni. Soliis cx codtcibus a iiie

consiet quosdam se opposuisse electioni Cypriani, J) visis Fuxeasis haUei subverterent. Scio (a:iien ila qno-

hinc colligi posse videtur Felicissiiuum fuisse ex illo
rum numero, et fortasse priiicipem illiiis faciionis.

Renovant. Revocaviinus antiqiiam lcctioncm, quie
nititur auctorilale plurium veieruui iibroruin. Rigai-
tius posuit revocant, quia it:i scriptum inv«nit in Fu-
xensi. Ea vero lcctio cxtat clian^ in MiclKicliiio et in
Lamoniano. Cxteri et ediiiunes Higultiaua antiquiorcs
habent uti nos reposuimus. Et tamen Aii^li uiniueruiii
scqui edilionem nigaltii, ^*^ iiuilum iiilcrim isiius sim
opinioiiis tesUmouiuni referciitcs ex iibris veiciibus»
iinmo plura adduceiites iii favorcin aniiqiuiruin cdi-
tionum Reinbartus quoque rctiiiuiicditioucm UiK^^^Uii.

Ifinoscentibus. \n uno codice Aii^licauu sciiptuiu
est i^iiorimfi6i«. Quo eliain niodu in luargiiic libii sui
impressi scripsit Nicolaus Fabcr.

rependeritnt, Non adinoucrem omncs antiquas cdi-

quc scripiuni fiiisse iii Yeioiieiisi. Verura ^ilia lectio
luihi Hiagis placei« cam porro iiqHei adjuvari ex lec-
tione aiiiiquaruui editioniini.

Graciiiu. lu codice Vcronetisi et hi uno AngliGaiio
scri|»iuni esi fragilia. Sic etiam senpsii NicoUas Fa-
ber m mjrgine lilui siii iuipressi, In i^ice Lamoiiii
Icgiuir gracilium^ iaiiquam si istad refereodutt esaei
au IVaircs.

Clericis vrbicis. Id est Romanis, qiiia llrl)'ie voca-
hulo oiiin intelligebaiur lioina Geniiutn douiina, uimi
Quiniiliaiius, iib. vi, cap. 5, et hb. viii, cap. ti. Op-
talus lib. I ; Zepi^yiino urbico^ oi lib. n, tirbica
connnoralio ; ci apiid Victorcm viieHSCin , hb. i, c» ^,
urbici capiivi... Vide lleribcrti Ronweydi notas tti
I). rauliiiuBi pag. 745. Jn in-xftitioiio symholi ediii
in concilio Tuletaiio primo lc«ituf ^cwn profcepio

535

DIVl CYPRUNI

536

\cl in noslra provincia vel Irans mnre consUiuiis ui A siiim, vcnenum pro remedio, mortcm pro salute su-

nihil innovciurcircalapsonimcausam, nisi omnes in
unura convenerimus» et, coIUlis consiliis