(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis, commoda, oeconomica ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 




^ 



nii 




rx 



I 



l'fiqif)K^ ^t^-*y 



K/ ^V i V* Vy • 



PATROLOGLE 

CURSUS COMPLETUS 

SEU BffiLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, (ECONOMICA, 

RIM SS. PATRDH, DOGMDM SCRIPTORDMQOE BGCLESIilSTIIMDN, 

SIYE LATINORUM, SIVB GRiBCORUM, 

JAB yEVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOGENTII III {ANNO 1216) PRO LATINIS 
ET AD CONCILII FLORENTINI TEMPORA {ANN. 1489) PRO GILECIS FLORUERUNT. 

RECUSIO CHRONOLOGICA 

OMNIUM QUM EXSTITERB MONnMENTORUM GATHOLICiE TRADITIONIS PBR QUINDEGIM PRIORA 

EGGLESI^ S^GULA» 

I 

iA CDniONlS AGG0RATI88IMAB INTIR 81 GUMQUS NONNULUB G0DIGIBU8 MANU8CIIIPTI8 G0LLATA8, PBRQUAM 

DILIOBNTSR GA8TI0ATA; DI88BRTATI0NIBU8, G0MMBNTARII8. YARIISQUB LBGTI0NIBU8 GONTINBNTBR ILLU8TRATA; 

0MNIBU8 0PBRIBU8 POST AMPLI88IMA8 BDITI0NE8 QUJI TRIBU8 NOVISSIMIS SJtCULIS DBBBNTUR ABS0LUTA9 

DBTECTI8, AUGTA; INDICIBU8 PARTICULARIBU8 ANALTTICIS, SIN0UL08 SIYBTOMOS SIYB AUCT0RE8 ALICUJUS 

MOMBNTI 8UBSBQUBNTIBU8, DONATA ; GAPITULIS XNTRA IPSUM TEXTUM RITB DI8P0SITIS, NBCNON BT 

TITUU88INGULARUM PAOINARUM MAROINBM 8UPBRI0RBM DISTINGUBNTIBU8 SUBJBCTAMQUB MATB- 

RIAM 8I0NI7ICANTIBU8, ADORNATA; OPBRIBUS GUM DUBIIS, TUM APOCRTPHIS, ALIQUA VBRO 

AUCTORITATB IN ORDXNB AD TRADITIONBM BGGLB8IASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; 

nCBNTIS BT AMPLIU8 LOCUPLBTATA INDIGIBU8 AUGTORUM 8IGUT BT OPBRUM, ALPHABBTICIS, CHRONOLOGIGIS, 

8TATI8TICIS, 8TNTHBTIGI8, ANALTTICI8, ANAL0OICI8, IN QUODQUB RELIOIONIS PUNCTUM, DOOMATIGUM, MORALB, 

UTURGICUM, GANONICUM, DI8CIPLINARB, UISTORICUM, BT GUNCTA ALIA SINB ULLA BXCEPTIONB ; 8BD PR J|- 

•ERTIM DU0BU8 INDICIBUS IMMEN8I8 BT OBNBRALIBU8, ALTERO 8GILIGBT RERUM, QUO C0N8ULT0, 

QUIQUID NON 80LUM TALIS TALISYB PATER, YBRUM BTIAM UNU8QUI8QUB PATRUM, NB UNO QUIDBM 

0MIS80, IN QUODLIBBT THBMA SCRIPSBRIT, UNO INTUITU GONSPICIATUR ; ALTBRO SCRIPTURi£ 

SACRiC, BX QUO LBCTORI GOMPBRIRB 8IT OBVIUM QUINAM PATRES BT IN QUIBU8 OPBRUM 

SUORUM LOCIS SIN0UL08 8INOUL0RUM LIBRORUM 8. SCRIPTURA VBRSUS, A PRIMO 

GBNBSBOS U8QUB AD NOVISSIMUM APOCALTPSIS, COMMBNTATI SINT. 

DITIO AGGURATI8SIMA, CiBTBRISQUB OMNIBUS FACILB ANTBPONBNDA, 81 PBRPBNDANTUR GHARAGTBRUM NITtDITAt 

CHARTJI QUALITAS, INTEGRITA8 TBXTUS, PBRFECTIO r.ORRECTIONIS, OPBRUM RBCU80RUM TUM VARIBTA8, TUM 

NUIfBRUS, FORMA VOLUMINUM PBRQUAM COMMODA 8IBIQUB IN TOTO PATROLOOIJI DBGUR8U GONSTANTBR 

8IMIUS, PRBTII BXIGUITAS, PRiBSERTIMQUB I8TA GOLLBGTIO, UNA, MBTHODICA BT CHRONOLOOIGA» 

8BXCBNT0RUM FRAOMBNTORUM OPUSCULORUMQUB HACTBNUS HIG ILUG SPAR80RUM, PRIMUM AUTIM 

IlfMOSTRABIBUOTHBGAyBZOPBRIBUS BT M8S. AD 0MNE8 iBTATBS, L0G08, UNQUAS rORMASQUB 

PBRTINBNTIBU8 GOADUNATORUM. 

SERIES LATINA 

IN QUA PRODEDNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQDE ECCLBSI^ LATINiE 

A TERTULLIANO AD INNOCENTIUM III 

ACCURANTE J.-P. MIGNE, 

mbUatteMB eleri ■■iTeMW, 

8IVE 

CURSUUII COMPLETORUM IN SIN6UL0S SaENTLS ECCLESUSTICS RAMOS EDITORE. 

PATROLOGIiE TOMUS CLXXVIII. 



ETRVS ABiELARDUS ABBAS RUGEi-JSiS. mtARIUS ET BERENGARIUS ABiELARDI 

, J)ISCIPUL1. 



PARISUS 

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES 

m VU DICTA : AYENUE DU MAINE, 189, OLIM CBAUSS£B DU MAINE, 137 

1886 






Clichy.— Ex lypia PAUL DUPONT, 12, vlS dicia Bac-d'A8ni6ro8. t6.4.85. 



.- :::-": :**".*• • .--*... 
•-. . .: . : -■■. ■:.:-: 

• ••• • --.:..i-.^.' ....i: ; ; 

• • • . . 

• ••• ... ..•.«, 

• »•«:_: . '..-..- 

• ••«"' •«.».- 



S^ULUH XII 



:>ETRI AB/^LARDI 



ABBATIS RUGENSIS 



OPERA OMNIA, 

JUXTA BDmONEM PARISIENSEM ANm 1696, SUPPLETIS QUiE Vi EA DESIDERABANTUR OPUSGUUS 



ACOEDUNT 



HILARII ET BERENGARn 



ABMARDI DISGIPULORUM 



OPUSCDLA ET EPISTOL^ 



ACCURANTE J.-P. MIGNE 

BIBLIOTHBCiB CLBBI UNIVBBBiE 

BIVE 

CURSUUM COMPLBTOIIUV IN SIMGULOS SCIBMTUB ECCLBSIASTtOS RAHOS BDITORB 



TOMUS UNICUS 



•..:■•' 



• >••«.«. •* «*»r, 



PARISIIS 

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUGCESSORES 

IN VIA DICTA : AVENUS DU MAINE, 189, OLIM CUAVSSiE DV MAINE, 127. 

1885 



ELENCHUS 



UCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CLXXVIII CONTINENTUR 



PETRUS ABiELAUDUR. 

Operum pars piuma. — Epistolsc. 

Operum pars secunda. — Sermones et opuscula ascetica. 
Sermones. 

Expositio Orationis Dominicse. 

Expositio Symboli apostolorum . 

Expositio fidei iu Symbolum Athanasii. 

Ethica seu tiber dictus Scito te ipsum. 

Heloissa; Problemata cum Petri Abaelardi solutionibus. 

Operum PARS TERTiA. — Thcologica et philosophica. 

Expositio in Hexaemeron. 

— in Epistolam ad Romanos. 
Introductio ad theologiam. 
Theologia Christiana. 

Sic et Non . 

Diaiogus inter phiiosophum, Judffium et Christianum. 

Epitome theologiie Christianje. 

Operum pars quarta . — Carmina . 

Monita ad Astrolabium . 

Hymni. 

Hymnas in Annuntiatione B. Mariae Virginis. 

Rhythmus de SS. Trinitate. 

Planctus Varii 

Appendix ad Opera Petri Ab/Elardi. 

Liber contra hiereses. 

Romanorum pontificum privilegia pro partbenoneS. Spiritus Paracliteasi. 

Series abbatissarum parthenonis S. Spiritus Paraclitensis. 

HILARIUS ET BERENGARIUS AB^LARDI DISGIPULI 

Hilar^ Elegiade recessus Petri Abaelardi ex Paracleto. 
Berengarii Apologia pro Petro Abaelardo. 
Ejusdem epistola ad episcopum Mimatensem. 

— — ad Carthusianos. 

Index auctorum qui in Operibus Abaelardi citantnr. 




731 
783 
979 
1113 
1339 
1611 
1685 

1759 

1759 
1765 
1815 
1817 
1817 

1823 

1823 
1847 
1849 



1855 
1857 
1871 
1875 
1879 



•• • • 

• • • • • 

• » • • • 

• • • • 



•"• • • 

• • • • .«; 

• • • • . - 

• -• •-• _ - 



11 PETRUS ABiELARDUS. 12 

adversaire de mani^re qa'il l*obligea de chanter ia palinodie. On sent assez qae ce fait, poar Mre cniy 
demanderait une autorite moins suspecte que ceile de la parlie int^ress^ k le publier. Quoi qu'ii en soi^ 
ennuy^ de l'humbie quaiil^ d'6colier, Abailard vouiut recommencer a donner des lcQons. Son nom l'ayait 
dej4 rendu redoutable dans les to)les de Paris. Le successeur que s'6lait donn^ Guillaume de ChampeaaXv 
en se retirant 4 Saint-Victor, instruit des vaes d*Abailard, et craignant de Tavoir pour 6mule, vint de 
lui-mdme lui ofTrir Texercice de sa chaire. 11 fit plus : il ne d^daigna pas de se ranger parmi les auditeurs 
de celui auquel il prdtait son autorit^ pour enseigner. Si cette g^n6rosit6 flatta beaucoup Abailard, elle ne 
d^plut pas moins au Victorin (5), Celui-ci trouva moyen de la rendre inuiile, en faisant destituer sur des 
accusations graves le professeur en titre, et nommer un autre de ses disciples tr^s d^vou^ a ses volont^, 
pour le remplacer. 

Apr^s cet echec, Abailard regagna Melun, od il rdtablit sa chaire avec le mdme succ^s que par le pass6. 
Guiliaume de Champeaux de son cdt6 quilta presqu'en mdme temps le s^jour de Saint-Victor, pour aller 
avec sa communaute s'6tablir a ia campagne. Notre philosophe, voyant alors celui qui Tapait suppplantd 
ddpourvu d'appai, revint en diligence a dessein de le d^busquer. II amenait avec lui son 6cole de Melun, 
qu il regardait comme une petile arm6e, a la tdte de laquelle il devait combattre. Avec cette troupe il alia 
se loger, c'est-a-dire faire ses leQons, sur la montagne Sainte-Genevidve, dont la position, dit-il, lai 
parut favorable pour assi^ger son ennemi et le battre en br6che. Cette mani^re de, camp philosophiqae 
rcQut bientdt de nouveaux renforls. Quantit^ de volontaires y accoururent, et le parli contraire souurit 
de grandes d^sertions dont celui d'Abailard profita. Guiilaume, du fond de sa retraite, n'apprit pas tran- 
quillement ces nouvelles^ II part sur-le-champ, et accourt a Paris. Mais sa presence ne put rendre le coa- 
rage a celui quMl venait d^gager. Cette ame laible et m6ticuleuse aima mieux quitter la partie, et s*enfait 
de honle dans un monast^re. Le champ de bataille resta donc entre ies *deux anciens rivaux secondte 
chacun de ieurs tenants. La dispute n'en devint que plus anim6e. On langa les arguments de part et 
d'aatre avec une nouvelle ardeur; et racharnement des deux partis fut tel, que le bruit en retentit dans 
toiites les provinces. Abailard, que nous ne faisons que copier ici, termine le r^cit de cette aventare en 
disant qu'il peut, sans exag^rer, et en demeurant mdme au-dessous de la v6rit6, s'appUquer ce vers qae 
le po^te met dans la bouche d*Ajax : 

Si quaeritis hujus 
Fortunam pugnx non sum superatus ab illo. 

(OviD. Metam. I. xni.) 

Cependant un auteur contemporain tr5s di^ne de foi nous apprend la-dessus une anecdote qui temit 
nn peu le triomphe de notre philosophe. Croira-t-on que, tandis qu'ii s'escrimait avec tant de succ^ con- 
tre un vieillard consomm^ dans loutes les ruses de la dialectique, un jeune logicien r6assit a le mettre 
en deroute (6) I Ce nouveau champion etait Goswin, depuis abb6 d'Anchin eu Flandre, alors disciple de 
Joscelin qui enseignait dans le mdme temps sur une autre partie de la montagne Sainte-Genevi^ve. Cho- 
qu6 des forfanteries d'Abailard et de plusieurs propositions hardies qu'il avan^ait, il osa le d^fier k la 
aispule, et le poussa si rudement qu'il le mit, comme i'on dit, au pied du mur. Le vaincu n'a eu garde 
d'ajouter cet incident a son r^cit. 

Les hostilit6s furent suspendues par un second voyage qu*il fut oblig^ de faire en Bretagne appe16 par 
sa m^re qui voulait, a Texemple de son ^poux, entrer en religion. L'envie de recommancer ia guerre lui 
fit promptement exp6dier ses allaires de famille. Mais a son retour, 11 apprit que Guillaume de Champeaux 
venait d dtre fait ^vSque de Chalon-sur-Marne. Cette promotion, qui ie privait du seul concurrent qu'ii 
jugeait digne de iui, d^rangea ses vues et lui en sugg^ra de nouvelles. II quitta Paris et ia philosophie 
pour aller ^tudier la th6ologie a Laon sous le fameux ^colatre Anselme, dont la r6putation attirait des 
ecoliers de toutes parts. L'id6e avautageuse qu'il s'6tait faite de ce professeur ne se soutint pas k r^preuve. 
Apr6s Tavoir 6cout6 quelque temps, il trouva, dit-il (7), sa capacit^ bien au-dessous de la c^l^brit^ de 
son nom. Comme la tn^ologie ne consistait alors que dans une exposition de l'£criture sainte, il lui vint 
en pens^ qu'en lisant chez lui quelque bon commentaire, il avancerait beaucoup plus qu'en fr^quentant 
r^cole d'Anselme. II suivail depuis quelque temps cetle m^thode avec satisfaction, Iorsqu'il se vit enga^^, 
par une sorte de d6fi, 4 faire preuve en public de Tavantage qu'il en avait retir^. Le texte qu'ii cnoisit 
pour ce coup d'essai fut le premier chapitre d'£z6chiel, run des plus difUciles, comme Ton sait, de TEcri- 
ture sainte. II s*en lira si bien au gr^ de ses auditeurs, qu'on ie pria de continuer les jours suivants. II 
y consentit sans peine, et entreprit de suivre la proph^tie jusqu^a la fin. Mais T^colatre, sans Taveu du- 
quel cela se passait, ne lui en donna pas le temps. £xcit6 par deux de ses disciples, Alb^ric et Lotulfe, il 
imposa silence au nouveau professeur, et arrdia par ia i'esp6ce d'attentat qu'il commetiait contre son au- 
torit6. 

Abailard ne pouvant plus ni prendre ni donner de le^ns a Laon, revint tenter de nouveau la forlune a 
Paris. £n y arrivant, 11 trouva que la principale chaire, ce grand objet de son ambition, ^tait vacante. 
Ses amis et ses protecteurs mancBuvr^rent pour lui, de mani^re qa'ils la lui firent obtenir. A cette place, 

(5) Le savant et judicieux auteur de la nouvelie Histoire de rUniversit^ dit qu'Abai1ard pr^f^ra une 
autre ^ole qui lui fut olTerie, a celle qa'avait occup^ Guillaume de Champeaux. £n cons^quence, il ap- 
plique a un autre professeur qu'au successeur de celui-ci ia d6position dont cette oiTre fut saivie. Mais 
fe texte d*Abailard semble dire bien positivement le contraire. II est trop iong pour ^tre rapportd dans une 
note. Ceux qui jugeront la chose digne de ieur examen pourront alier a ia source. 

(6) Vit. S Gosw. I. 1, c. 18. 

(7) Voicile portrait qu'il nous fait de ce professenr : MirabUis quidemeratin oculis auscultantiumf sed 
nuUus in cnnspestu quxstionantium, Verborum usum hdbebat mirabUemf sed sensu contemptibiiem, et ra^ 
tione vacuum. Cum ignem accenderetf domum suam fumo implebatf non luce illustrabat. Arbor ejus tota iu 
foliis, aspicientibus a longe conspicua videbatur, sed ]fropinquantibus et diligentius intuentibus infructuosa 




•^p^ 



rcereai sar le seuucieur, maigre lo »uiu qu ii avaii eu ue repiirer i uuauBur ue leur uue eu i e* 

3 fat capable de le consoler, ni les marques de condoldance que tous les ordres de la ville lai 
t en cette occasion, ni la peine du talion qu^on Gt subir k queiques-uns des coupables. Son d6- 
3 lui laissa apercevoir d'autre asile qu*un cloitre pour y aller enfouir sa honte. 11 choisit celui de 
lis, et s'y lixa par des voeux solenncls vcrs Tan 1119, apr^ avoir oblig^ son 6pouse de faire la 
lose dans Tabbaye des reiigieuses d'Argenteuil. Son g^nie inquiet et mordant ie suivit dans sa 

olnes de Saint-Denis, sous Tabbd Adam, s*t^cartaient en plusienrs points de i'exactitude de la 
aoique beaucoup (9) moins pervers qu'Abaiiard neles d^peint dans VUistoire de ses malheurs, 
aa pror^s, sans tilre et sans mission, voulnt s'6riger en r^formateur. Son indiscr^tion lui attira 
ificaiions qu'elle semblait meriler. Bientdt 11 se vit abandonn^ de tous scs confr^res. Dans cette 
extr^me une depntaiion do ses ^coliers arriva fort a propos pour mettre fin k ses ennuis. EUe 
ir objet de Tengager a reprendre ses leQons. A Ten croire, ce ne fut qu'avec peine qu'il se ren- 
e proposition. 11 n'en fut pas de mdme de Tabb^ et de sa communant^. Tous y donn^rent volon- 
nains. On lui assigna pour son ^cole un prieur^ voisin des terres du comte de Ghampagne. II 
int-Denis, eton le vit partir sans regret. 

alors qu'il couimenga de se distinguer par la singularit^ de ses opinions. Depuis la fln du si^cle 
t les questions suc la Trinit^ faisaient la mati^re la plus ordinaire des disputes parmi les th^lo- 
bailardy qui se piquaii de rendre raison de tout, entreprit d'expliquer ce myst^re par les seules 
de la philosophie. Non content d'exposer son syst^me de vive voix> il le consigna dans un ^crit 
iva les plus habiles docicurs contre lui. Hoscelin se rendit le premier son d^nonciateur aupr6s de 
de Paris. Mais i'opprobre dont il s'eiait couvert lui-mdme aparavant par ses erreurs, sauva pour 
i son adversaire.. On imputa sa d^nonciation, peut-dtre trop It^g^remeDt, a rignorance ou a la 
) Tolont^. Abailard toutefois n'en fut pas quitte pour cet assaut. Alb^ric et Lotulfe, ses deux an- 
7aax, alors professeurs a Reims, revinrent k la charge, et prirent le parii de le d^f^rer au con- 
nble Tan 1121 a Soissons par Gonon, legat du pape. L'accus6 comparut sur la citation qui lui 
, non sans avoir couru risque, dit-il, d'etre lapide comme h^ri^tique en entrant dans la ville. II 
M)ntre ses adversaires (10), il prdcha, il expliqua sa doctrine en public et en particulier pendant 
da ooncile, euUn il n'oublia rien pour sa defense ; mais tout ccla fut en pure perle. A la derni^re 
les Peres Tayant mand6, iirent apporler un brasier, et lui ordonn^rent d'y jeter son livre ; cela 
robligea de r^citer a haute voix le Symbole dit de saint Athanase, en forme de profession de foi, 
sentence qu'il n'executa, de son aveu, qu'en versant bien des larmes, qui n'^taient rien moins que 
ae de son repentir. Ge ne fut pas encore tout. Pour comble d'ignominio, on le iit enfermer, a 
;6ductear, dans ie monast^re de Saint-M6dard de Soissons. 

aaement Fabbd et les moines de Saint-M^dard dtaient gens qui se piquaient d'humanit6. Sensibles 
tredeleur prisonnier, ils n'omirent aucun soin pour adoucir sa captivit^. Eile ne fut pas de lon- 
se. Le l^gat, en partant de France, lui accorda son ^largissement, avec ordre toutefois de re- 

nment a-t.on pu nier qu'Abailard ait 6t6 chamoine, tandis qu'H^loise, voulant le ddtourner du 

, lui parle ainsi : Si auiem sic {cwlibes) laici gentilesque vixeref quid te ckricum atque canonicum 

tortet f 

yez rApologie de Tabb^ Adam et de sa maison dans les notes de Duchesne sur la premi^re lettre 

rd, et dans les Mimoiret de Tr^oux, an 1738, p. 2248. 

luire raccusation d'h6r^ie, on lui reproche d'enseigner sans maitre, sine magistro. Un savant 

d'apr^s Duboulay (Hi5(. de VUniv. de Par. 1. 1, p. 135-136), pr^tend que le vrai sens de cette ex- 



i5 PETRUS ABiELARDUS. i6 

tourner a Saint-Denis. Le souvenir des impressions facheuses qu'il y avait laiss^es contre lui, 1a fl^tris- 
sure qu'il venait de recevoir, toul ravertissaii de prendre des sentiments, un ton et des mani^res capables 
de ramener les esprits en sa faveur. Af ais une d^mangeaison insurmontable de parler el de contredire lui 
suscita bient6t de nouvelles afTaires. En lisant B6de, il y trouva que Saint Denis TAr^opagite avait 6i6 6v6- 
que de Corinthe, et non d'Ath6nes ; d'ou il s*ensuivit qu'il n'6tait pas le m6nie, comme on le croyait aiors, 
que i'apdtre des Gaules. Ge texte iui parut ouvrir un trop beau champ a la dispute pour le n^gliger. 11 osa 
donc s'^iever contre ropinion recue, opinion dont on faisait d^pendre en quelque sorte, ie salut da 
royaume et la gloire de i'Eglise gallicane. Ses confreres, scandalis^s, en port^rent leurs plaintes a l'abb6, 
qui traita la chose suivant les prejug^s du temps. Abailard, mand6 en chapitre, y fui tanc6 rudementsur 
sa t^m^rii^. On aliamdme jusqu'a le menacer de le d^noncer au roi comme coupable de crime d'Etat. La 
menace 6iant s^rieuse, ou lui paraissant telle, il ne crat pas devoir en attendre relTet. Une nuit donc ii 
s'^happedu clolire et se refugie sur les terrcs du comte de Champagne. Ce prince dont il ^tait connu» 
le plaga dans le monast^re de Saini-Ayoul de Provins. Maigr^ celte puissante protection, Adam ne laissa 
pas de le poursuivre dans son asile. II se plaignit aux religieux de Saint-Ayoul de la retraite qu'ils lui 
donnaient, et le tit sommer Iui-m6iiirt de revenir a terme pr6fix sous peine d'excommunication. La morl 
nedonnapasle loisir au rigide sup^rieur de pousser son ressentiment plus loin. Suger, qui lui succ6da, 
voulul d'abord suivre sps d» rniers errements envers le fiigitif ; mais, vaincu par les sollicitaiions, 11 lui 
permit k la fin d'aller ou il voudrai:,pourvu qa'il ne promit la stabilii^ dans aucun monast^re. 

Maitre du choix de sa demeure, Abailard alla s'6tablir sur les bords de la rivi^re d'Ardusson, dans nn 
lieu d6sert, voisin de ia ville de Nogent-sur-Seine. Ses disciples ne lard6renl pas a venir Ty trouvcr. Ni 
rhorreur du s^jour, ni la difficult^ de s'y procurer les choses n6cessaires a la vie, ne rebut^rent cette mul- 
titude de jeunes gens, la plupart d^licatement ^leves. La compagnie de leur maitre, avides qu'ils ^taient 
de ses lei^ons, leur tenait lieu de tout. Pour ne lui laisser ancun sujet de distraction, ils se charg^rent 
de pourvoir a son entretien. La mani^re dont ils s'acquitt&rent de ce soin faii T^loge de leur g6n6- 
rosit^. 

Contents d'habiter eux-m^mes dansdes cabanes de roseaux, iis lui batirent un logement de pierre, et 
converlirent lepetitoratoire qu'il avait construit de ses mains en une ^glise spacieuse tt bien om^. Cet 
^difice fut d^di^ au Paraclet, titre dont certaines gens murmurerent comme d'une nouveaut^. Jamais, 
disaient-ils, on n'a vu d'6glise consacree aune seule des personnes divines. On blama de m^me, et peut- 
^tre avec plus de fondement, une statue qu'il avait imaginee pour repr^senter le myst&re de la Trinit^, 
c'6taii un groupe de pierre compos^ de trois figures adoss^es avec des visages parfaitement semblables. Ces 

Elaintes lui furent d'autant plus sensibies, qu'elles avaient pour auteurs (H), ace qu'on lui rapportait, saint 
ernard et saint Norbert, deux personnages des plus accr^dit^s de leur temps. La peur le saisit au point 
qu'il se cro\ait tous les jours a la veille d'Stre traduit devant un nouveau concile pour y ^ire condamn^ 
de nouveau. Comme il dtail dans ces perplexiles, deux d^put^s du monast^re de Saint-Gildas, de Ruits 
en basse Bretagne vinrenl lui annoncer que leur chapitre Tavait ^lu pour abb6. Ils etaient porieurs du 
d^cret d'election et avaient eu la precution de prendre le consentement de Tabb^ de Saint-Denis. Jamais 
rencontre ne lui parut plus heureuse. 11 partit joyeusement (vers Tan 1126) pour son abbaye, persuad^ 
que ses ennemis le perdraient de vue dans un pays si recul^. Mais sa facheuse deslin6e ne lui faisait ^vi- 
ter un malheur que pour le pr^cipiter dans un autre. Les moines de Saint-Gildas vivalent dans le d^sor- 
dre, et le seigneur de Ruits en prenaii occasion d'envahir les biens du monastere. Le nouvel abb6 voulut 
r^former les moines et r^primer les usurpations du tyran. Son z6le 6choua des deux c5t6s, et ne servit 
qu'a lui faire des ennemis au dedans el au dehors. Au milieu de ces contradictions, il apprit que les re- 
ligieuses d'Argenteuil, dont H6loise elait alors prieure, venaient d'6tre chass6es (ran ^127) pour faire 
place aux religieux de Saint-Dcnis. Ceite nouvelle fit revivre la tendresse conjugale dans son coeur. II 
part incontinent, va prendre son ancienne 6pouse, et la conduit avec celles de ses soeurs qui voulurent la 
suivre au d6sert du Paraclei. Ce lieu, par les liberalites des sei^neurs voisins, et avec la permission de 
Tordinaire (le v6n6rable Alton, 6v6que deTroyes), fut 6rige en aboaye, dont H6loise eut le gouvernement. 
Abailard, qui regardait cet etablissement comme son ouvrage, donnait tous ses soins pour le perfection- 
ner. Cependant on parla dans le monde de ses fr^quents voyages au Paraclet, et les motifs en furent 
interpr6tes malignement. Pour faire cesser ccs mauvais bruits, il prit le parti de s'61oigner de ce s6jour 
ch6ri, avec la resolution de ne plus y revenir. 

De retour de son abbaye, il n'y trouva, comme il s'y etait attendu que des chagrins et des pers6cu. 
tions. Les choses pass6rent mSme ce qu'il avait pr^vu, s'il est vrai que ses moines, ainsi qu'il le ra- 
conte, furent assez pervers pour attenter a ses jours. Quoi qu'il en soit^ il est certain que les d^gotlts 
qu'il essuyait le detorminereni enfin a se d^mettre de sa diguit^, ce qui arriva au plus tard l'an 1136. 
On le voit elTectivement cette ann6e (12) donnant des legons de nouveau sur le mont de Sainte-Genevi6ve 
a Paris, et clTaQant tous ses coll^gues par le brillant de son esprit et raffluence de ceux qui venaient Ten- 
tendre. Mais 11 abandonna sa chaire (on ne sait pourquoi) rann^e suivante ; et nul monument ne nous fait 

(U) II parait qu'Abailard ^tait mal inform^, surtout par rapport a saint Bernard car celui-ci declare 
nettement (ep. 377) qu'il n'avait aucune conniassance de la doctrine d'AbaiIard avant la d^nonciation 
quiluien fut faite par Guillaume de Saint-Thierri: ce qui n'arrivay comme on lo dira ci-apr^s, qu'en 

1139. 

(12) Yoici le passage de Jean de Sarisb^ri {Metall.u, c. iO) qui nous apprend ce fait et le suivant : 
Cum primumf dit-il, ddohscens admodum studiorum causa migrassem in Gallias anno altero postquam 
illustris rex Henricus,, Leo JastitioSf rebus excessit humanis, contuli me ad Peripateticum qui tunc in monte 
S. Genovefx clarus doctor et admirabilis omnibus prc^idebat,,. Deinde post discessum ejus qui mihi praS" 
pronerus visus est, adhm magistro Alberico. D. Rivet (Hist. tii. t. Ia, p. 66), suppsant avec tous les cri. 
tiquei 
texte. 

d'Angeterre [y . . ^ , .. ^ 

mort en 1135. Comment donc a-t-il pu dire q[u'il n'^tait alors que dans les premieres ann^esde lado- 
lescence, adolescavs admodum ? Mais la contradiction s'6vanouit d&s qu'on r6voque en doute T^poque qui 
lui sertde bases savoir, rannde iilO donndepour celie de ia naissance de Jean de Sarisb^ri» ^poque qai 
n'a elTectivement, comme nous le ferons voir sur cet auteur, aucun fondement certain. 




17 NOTITIA HISTORICA. 18 

connaitre le liea ou ilse retira (iZ). Qaelqae partque ceftlt, Abailard n'y demeara pas oisif. II employa 
le loisir de sa relraite a revoir les oavrages qa*il avail compos6s jusqa'alors el a les meltre en dtat 03 

Earaitre au grand jour. D6s qa'ils furent enlre les mains du public, ils firent un grand bruil , et donnerent 
eu a des jugemenls divers. La nouvelle m6thodede Tauteur, qui 6iait de proceder , en lh6ologie comme 
en dialectique, par voie de d^monsiration, ^blouit le plus grand nombre. On admirail la force de ce g6nie, 
qni s'6uit fait uneroute pour atteindre a des myslftres qu'on avait cru jusqu'alors inaccessibles a Tes- 
prit humain. D aulres , au conlraire, n'aper^urenl dans ce dessein que pr^somption, que t6merit6, qu'illu- 
sion- Enlre ceux-ci fut Guillaume (14), qui, d*abb6 b6n6diclin de Saini-Thierri, dont il conserva le surnom, 
»*6tail fait moine de Clteaux dansrabbaye de Signi. II tira des deux principaux livres d'Abailard le« pro- 
positionsqui lui parurent les plus choquantes, elles r6futadans tfn 6cnt qu'il fit lenir a Geoffroy, dvdque 
de Chartres , et a saint Bernard (15). L'envoi fut accompagn6 de deux letlres , ou il priait ces graves per- 
sonnages de lui marquer ce qu*ils pensaienl et des extrails et de la r^futaiion. Nous n'avons point la r6- 
ponse de r6v6que de Chartres. Celle de Tabb^de Clairvaux est mar(iu6e au coin de la plus exacte circons- 
pection (i6), II loueGuillaume sur son ih\e contre les nouveaut^s, approuve son ouvrape en p6n6ral ; « mais 
la mati^re, ajoute-t-il, 6tanl de la demi^re Imporiance, il est n6cessaire, avanl que je puisse me d6cider, 
que nous enconf^rions quelque part ensemble : ce qui ne peut se faire (ju'apr6s Paques , attenda la cir- 
constance (on etait alors dans le cardme) qui ne nous permet pas de violer la retraite , ni de vaquer a 
d*autres soins qu'a la pri^re. > La prudcnce du saint abb6 nese borna pas a cette prtotution. 

II alla trouver en personne Taccus^ (17), lui remontra le scandale que ses livres exciiaient , et sut ma- 
Dier si adroitement cet esprit vif et altier. qu'll en obtint plus qu'il n'avaii esp6r6 : car Abailard poussa 
la docilit^ jusqu'a le choisir lui-m6me pour juge de sa doclrine, avec promesse d'en passer parlout od il 
voudrait (17*). Si ces dispositions de notre theologien furent sinc^res, clles n'eurent pas le m6rite de la 
pers6v6rance. De perfides amis lui en firent un crime comme d'une l^chete et vinrent a bout de les ui 
faire d^savoner. Le plus anim6 de tous 6tait le fameux Arnaud de Bresse, autrefois son disciple , qui 
chass^ d'Italie pour ses d6clamations s6ditieuses contre le pape et le clerge, s'6tait venu r^fugier en 
France. Cet homme dangereux lui peignit les intentions de Tabb^ de Clairvaux k son 6gard sous oescou- 
Icurs si odieuses, qu'il rengagea d'en venlr a une guerre ouverte avec lui . Pour cet effet , Abailard alla 
trouver rarchevdque de Sens (18) Henri SangKer, et le pria d'indiquer une assembl^e ou il ptttentrer en 
dispute r^gl^ avec cet abb^ sur ies articles sur lesquels illrouvait^ redire dans sa doctrine. Le prdlat, 
y ayant consenti, 6crivit a saint Bernard de se trouver au cx)ncile qu'il devait tenir a Sens dans Toctave 
de la Pentecdte de Tan li40. Nullement aguerri aux combats de T^cole, le saint homme refusa d'abord 
le deQ, craignant, disait-il, dese mesurer avec un homme tout h6riss^ des pointes de la dialectique (19). 
De plas, il lui semblait dangereux (ce sont encore ses termes) de commettre des v6rit^s tontes divines a 
r^venement d'une dispute toute humaine. II r^pondit en consequence a rarchev(^que qu'il n'irait point 
au conciie , attendu qne Taffaire pour laquelle il y etait citi^ n'6tait point sa cause particuli6re , mais 
celle de toute TEglise. Telles furent les prcmi6res pens^s de rabb6 de Clairvaux. Mieux conseill6 depais, 
il alla se prt^^nter au combat (20). L'nssembl(^e de Sens fut des plus nombreuses. Le roi Louis le Jeuno 
s'y 6iait rendu avec les coinics de Champagne et de Nevers. Tous les 6vfeques de la province, a Texcep- 
ti(>n de deux, Samson archevSque de Reims avec trois de ses suffragants, formaientle tribunal qui devait 
prononcer. Outreces pr^lats, une muliitude de savants y 6taient venus, aitir6s parle meriie de la cause 
et la repatation des contendants . Les partisans d'Abailard nedoutaient pas qu'il ne rcmport&t ais6ment la 
victoire sur un adversaire d6ja demi-vaincu, disaient-ils, par la peur . Des deux c6tes on s'attendait a lui 
voir d^ployer toutes lcs ressources de son art pour mettre en defaut son adversaire et embarrasser ses 
inges. Mais sa conduite , Ahs le premier pas, fit ^vanouir ces belles esp^rances. Saint Bernard (21), apr^s 
laiectnredes propositions extrafies de ses livnes , le somma , sans autre pr6ambule, de d6clarer si elles 
etaient de lui ou non, et, dans le premier cas, de les defendre ou de les r6tracter. Abailard fut troubl6 
par ce brusque d(3but . Au lieu de repondre categoriquement, il dit qu'il en appelleau pape, et sort aussi- 
t6t. laissant Tassembl^e dans le plus grand 6tonnement . Le concile etait sans doute en droit de m^priser 
un appel aussi frivole . Cependant la crainte de se compromettre avec le saint si^ge fit imaginer un tem|)^ 
rament. On convint de s^parer les dogmes de la personne de Tauteur, et de reserver c^ dernier point 
au pape. Sur Tautre , apres avoir conf^r^ les extraits d^nonc^s avec les autoriK^s all^gu^s par saint Ber- 
nard, tous les P6res se rdunirent pour la censure. On se contenta de les fi(^trir en gros, et le iugement 
fut r^dig^dans la derni6re s^ancc. Restait a rendre compte de ces op(^rations au saint-si^ge . L'abbd de 
Clairvaux, charg^ de cette commission, s'en acquitta par deux lettres (3crites Tune au nom de la provlnce 
de Scns, Tautre de la part de Tarchcvdque de Reims et des trois suffragants qui Tavaient accompagn(&. 
Dans Tune eldans Tantre , apr6s avoir rapporie ce qui s'6tait pass6 d6s la naissance de Taffaire entre 
Abailard et Tabbe de Clairvaux, on prie le pape de vouloir bien examiner les articles qu'on lui envoie. 
peser avec maturiie ia sentence qui les condamne, et ilui imprimer le.sceau de son autorit6 . Outre ces 
lettressynodiques, saint Bcrnard en 6crivit plusieurs en son propre nom , tant au pape qu'aux cardinaux, 
et surtoata ceux qui ayant eie disciples d'Abailard , 6taient censes devoir prendre un int^r6t plus parti- 
culier a son sort. Voici commeille repr6sentait au pape: les autres lettressonta peu pr^sdumdme 
ton (22). c Abailard est un dragon qui dresse des embilches en secret . Que dis-je ? II ne craint plus au- 
joard'hui de se montrer . £t pldt a Dieu que ses 6crits fussent renferm6s dans des coffres , au lieu d'6tre 
d6biles et lus dans les places publiques 1 Ils volcnt malhcureusement par le monde , ces fruits empest6s 



1 



(13| M. Joli (Rem. sur Bayle, p. 15) dit qu'il retourna au Paraclet ; mais oii enest la preuve ? 
(14) Petr. Clun. I. vi, ep. 4. Olto Fris. De gest, Frider. I., i, p. 48. 
'151 Bem. ep. 326. 

16) Bern. ep. 325. 

il) Bem.ep. 189. 

17*) Bem. ep. 337. 

18)Bern. ep. i89et 190. 

19) Id., ep. 90. 
^) Id., ep. 189. 

21) Gaalr. in Vita 8. Bem., I. m, c. 5. 

22) £p. 189. 



I 

I 
■ 
■ 



19 PETRUS ABiELARDUS 20 

de rerrenr , prenant pour t^n&bres la lami^re qa'ils haissent . Leur poison faneste a p6n6tr6 dans les cha- * 
teaux et dans les yifles. II ont pass6 de nation en nation, d'an royanme a un autre . A qaels temps i 
sommes-nous arriv6s 1 On fabrique un autre Evangile ; on propose une foi nouvelle aux peuples : on ^ 
batit sur un autre fondement que celui qui a ^t^ pos6. On traite des vertus et des vices conire ies r^gles t 
de la sainc morale ; des sacrements d'une mani^re qai n^est rien moins que stlre ; du mysi6re d'un Diea j 
en trois personnes avec une t^m^raire curiosit^. Abailard, nouveau Goliatb» s'avance avec tout son appa* ^ 
reil de guerre , pr^c6d6 de son ^cuyer, Arnaud de Bresse. L'union de ces deux bommes ne saurait 6tre ^ 
plus ^troite , semblable a celle des deux 6cailles d'une buitre , qui ne laisse aucune entr6e a l'air pour les 
s^parer. Imitateurs de celui qui se transforme en ange de lumi^re , ils pr^sentent ies apparences de la 
pi6t6 dans leur ext^rieur, sansen avoir ni i'esprii ni la r^alit6. Cest a la faveur de ces dehors imposants 
qu'ils surprennent la religion de ceux qui prdtent avec s^curit^ roreilie a leurs discours... Jugez main- 
tenant, 6 successeur de Pierre, si celui qui attaque fa foi de ce princo des apdtres doit trouver un asile 
aupr^s de son si^ge. » 

Tandisque l'abb6 de Glairvaux pr^parait avec tant de soin et d'activit6 la ruine de son adversaire , 
celui-ci , plein d'une confiance aveugle, s'acbeminait a pas lenls vers le tribunal qu'il avait r^clam^ (^3). 
Mais a peine 6tait-il aux portes de Lyon, qu'une fatale nouvelie vint le d6sabuser. Ce fut la qu'il appril 
raccueil que Rome avail fait a son appel (24) , accueii si peu favorable, que, sans attendre son arriv^e , le 
pape avait conGrm^ la sentence de Sens, fait brtiler les livres , et mand^ en France de rarrSter avec 
Arnaud de Bresse pour dtre enferm^s cbacun s^par^ment dans un monast^re. Alors , frapp6 comme d*atk 
coup de foudre , il ne sait que devenir . La crainte et la honte le tienoent en suspens, et ne lui permettent 
nidavancerni de reculer. Dans cette d^tresse , il se d^termine k rabattre sur Gluni , pour consuller rabb6 
Pierre le V6n^rable dont il 6tait connu. Pierre, apr^s avoir essny6 ses larmes, lui donna un fort bon con- 
seil qu'il suivit (25) : ce fut de rester a Cluni, au lieu d'aller poursuivre son affaire a Rome, ou il n'y 
avait plus rien a esp^rer. Le chariiable abb^ se chargea lui-mdme d'obtenir son absolution du pape . Mais 
comme sa paix avec saint Bernard ^tait un pr^alable n6cessaire , Pierre et Rainald, abb^ de Citeaux , qui 
se rencontrait pour lors a Cluni, Tengag^rent d'aller trouver le saint a Clairvaux. Jamais r6conciliation 
entre th6ologiens, apr^s une fi^uerre des plus vives, ne soufTrit moios de difficulte . L'abb^ de Clairvaax , 
qui n'avait, comme rabeille, qu un aiguillon sans fiel , depnsa toutc animosit^ , d^s qu'Abailard Teut assur6 
de rortbodoxie deses sentiments. A son retour, Tabbe de Cluni se hata de mander cette nouvelle au saint- 
pdre, le priant en mdme temps de retabiir le p^niient dans la commuoion de rEglise. Quoique la r^ponse 
du pape ne soit pas venue jusqu'a nous , il n'est pas douteux qu'il se prSta de bonne grace a une demande 
aussi juste. D^livr^ de toute inquietude, Abailard passa le reste de ses jours dans un calme 6gai aux 
troubies dont ils avaient 6t6 jusqu'alors agit6s. Tous ses moments libres furent partag^s entre la prierc, 
r^tude et des conferences que rabb6 ie chargeait de faire de lemps en temps a la communaut^ . Daos le 
cours deces exercices, une infirmite quilui survint obligea de Tenvoyer , pour changer d*air au prieur6 
de Saint-Marcel de Chaloos-sur-Sadne. II parut d'abord s'y mieux porter ; mais ie mal, s'etant renou- 
v6I6, remporta le 21 avril de Tan U42, daos la soixaote-troisi^me aoo6e de sooage. Les religieux 
rinhum^rent dans T^glise, sous (26) une tombe oCi ils fireot graver les deux vers suivants ; 

JSst satis tn tumulo, Petrus hic jacet Abxlardus, 
Cui soli patuit scibile quidquid erat. 

Pierre le Y6n6rable , mandant sa mort a H^lolse , ne craint pas de le comparer a saint Martin et a 
saint Germaio, deuxmod^ies, dit-il, qu'il 6^ala, Tun par son humilite profonde, Tautre par son extr^me 
pauvret6 : In tantum ut nec Germanus abjectior, nec ipse Martinus bene discementi pauperior appareret . 
Son 4me, ajoute-t-il, ne m^ditait, sa bouche ne prof^rait , sa cooduite n'annonQait que des cboses divines, 
savantes et vraiment philosophiques : Mens ejus, lingua ejus, opus ejus semper divina, semper philosophica , 
semper eruditoria meditabatur, docebat, fatebaiur. 

H^Ioise, sensibie, comme il est ais6 de se rimaginer , a la perte qu'on lui apprenait , ne n^gligea rien 
pour s'acquitter de ce qu'elle devait a la memoire de son 6poux . Elle demanda que son corps fQt trans- 
port6 au Paraclet, comme il Tavait d^sir^. Ce point lui fut accord^ , malgr^ les oppositions des religieux 
de Saint-Marcel. Elle demanda de plus Tabsolution du defunt, formalit^ qu'on croyait importaoie alors 
et pour ce monde-ci et pour Tautre. L'abb6 de Cluni ia lui fit exp6dier en ces termes (27) : Ego Petrus 
Cluniacencis abbaSy qui Petrum Abxlardum in monachum reccpi, et corpus ejus furtim delatum Heloissae 
abbatisssB et monialibus Paracleti concessif auctoritate omnipotentis Dei et omnium sanctorum absolvo eum 
pro offijcio ab omnibus peccatis. Cette formule, suivant rusage du temps, fut attach^e au tombeau 
d'AbaiIard. 

Les gens de lettres partag^rent les regrets d'H61o!se. Nous avons cinq ^pitaphes (28) qu'ils compos^rent 
en rhonneur d'Abailard (29). 

§ n. — Ses ouvrages imprimis. 

Toute la vie d'AbaiIard ne fut que celle d-un savant occap6 continuellement a dispater , enseigner ou 

(23) Otto Fris. De gest. Frid., 1. i, c. 48. 

(24) Vied^Abail., t. H, p. 14i. 

(25) Petr. Clun., i. iv, 6p. 4. 

(26) Elle a disparu depuis un siecle. 

(27) L. IV, 6p. 345. 

(28) La premi^re est de Pierre le Y6o6rabIe. La seconde , qu'on croit dtre du mdme auteur , se trouve a 
la suite de la premi^re dans FApologie d'AbaiIard, par Oamboise, vers la fin . Le troisi^me, qui est d'un 
auteur inconuu , a 6ie publi^e par D. Beroard Pez, p. 22 de la pr^face du troisi6me tome de sesAneo- 
dotes. La quatri^me composee par Philippe Harveng, est a la p. 801 de ses oeuvres ; elle a noar titre : 
Epitaphium Magistri Petri, et commence par ce vers : Lucifer occubuitj stellx radiate minores . On ne peut 
douter qa'e1Ie ne conceroe Abailard par toutes les grandes qualii^ qu'elie prdte a son h^ros . La cin- 

ani^me , sans nom d'autear , est rapport^ par Raulinson au commencement de sonJtddition des iettres 
'Abailarl 

(29) Nicer. t. IV, p. 19. 







1! NOTmA raSTORICA » 

kxm. Gomme il se piqnait d^an savoir nniyersel, il n'y eut ancnn genre de littdratnre en honnenr de 
son temps oh il ne cnerch^t a se distingner. La diversite des ouvrages que cette esp^ce de poiymathie a 
prodaits, foarnirait, si tous ^taient venus jusqu*a nous, sept ou huit classes. Nous en ferons cinq de cenx 
dont le public est en possession. 

La premi^re comprendra ses lettres a H61o!se et aux religieuses du Paraclet, avec celle qui donna 
oecasion k ce commerce. La seconde, ses autres iettres a difTereDles personnes ; ia troisi^me, ses sermons; 
la quatritoe, ses commentaires sur l'Ecriture; la cinqui^me, ses (Buvres th^ologiques. 

1* Abailard 6tant de retour a Saiot-Giidas, apr^s avoir clmente l'6tablissement de la communautd dn Pa- 
racliBt, s'ayisa d*6crire, en forme de iettre a un ami rhistoire de ses malheurs. La ii repread les princi- 
panx ^vtoements de sa vie depuis sa naissance jusqu'aux pers6cutions r6elies ou suppos6es qu'il ^pron- 
Tait alors de la part de ses moines. Cest une esp^ce d'apologie oCi les iouanges de Tauteur, les injares et 
les caloninies coatre ses adversaires, sont rdpandues avec une 6gaie profusion. Si nous avons puis6 dans 
oette source, faute d'une meilleure, ies principaux fails qui le concernent, nous nous sommes bien gard6s 
d'admettre la plupart des circonstances dont il ies accompagne, a moins qa*eiles ne soient appuy6es snr 
des monaments plus certaios. 

U* Helolse ^taittrop pr^venue en faveur d'Abailard pour se garantir des impressions d'un pareil 6crit. 
Le hasard Tayant lait tomber entre ses mains, elle ie lut avec rattendrissement et la cr6dulit6 qu'un 
aveugie ddvonement peut inspirar. Jusqu'aIors n'ayant point encore regu de lettre d'Abailard, elle n avait 
os6 le pr6venir. Mais d^s qu'elle apprit que sa vie 6tait en p^ril, elle se hata de rompre le silence pour 
lai lemoigner le vif int^rdt qu'elle prenait a son ^tat. Sa Lettre commenQait par des piaintes sur ce qne« 
connaissani r^tendue de son attachement, il avait ndglig^, depnis leur premiere s^paration, d'user envers 
elle da seal moyen qui repr6sente ies amis absents. La suite ^tait un 6panchement de coeur sur les mal- 
hears presents et pass^s de son 6poux. 

Abailard, dans sa r^ponse, 1'assure que son silonce n'est point l'effet de la n^gligeoce, encore moins 
de roabli, mais plut6t de la ferme persuasion oii il ^tait qu'eile pouvait ais^ment se passer de ses conseils. 
II la remercie du nouveau gage d'amiti6 qu'elle lui donne en s'associant par les sentiments du ccBur a 

implorer 
II prouve 
des fem- 

mes poar les personnes qui leur sont ch^res, des ^pouses pour leurs maris. Enfia il conjure H6lolse et 
ses filles d'avoir soin, lorsqu'elles apprendront sa mort, qu il laisse entrevoir comme prochaine, de faire 
transporter son corps au Paraclet: « aGn, dit-il, qu'ayant mon tombeau sous les yeux, ce spectacle les 
invite a prier avec plus de ferveur pour le repos de mon ame. Ut filiae nosirx^ imo in Christo sorores^ 
sepukhrum nostrum saspius videntes, ad preces pro me Domino fundendas amplius invitentur, » 

Illo Cette lettreavait pour but de consoler Helolse; les parples qui la terminent ne firent qu'envenimer 

sa donlear. Croyant toucher au moment de son veuvage, cette ^pouse d^sol^e adressa de nouvelles plain- 

tes encore plus vives et plus touchantes que les premi^res a robjet de sa tendresse. Cest la qu'elle 

montre T^tat de son 4me a d^couvert. Mais, pour ne toucher ici que ce qui peut servir a faire entendre 

la repliqae de notre auteur, nous nous contenterons d'indiquer les quatre chefs sur lesqnels roule ce la- 

mentable ^rit. D'abord elle se plaint d'avoir 6{6 nomm^e la premi^re par son sup6rieur et son maitre 

dans la suscription de sa rt^ponse. C'6tait en efTel rusage alors de mettre le nom de la personne la plns 

qualifi^ le premier dans ces sortes de formules. Celle dont H6lolse se plaint, ^tait couQue en ces termes: 

Heloissx dileetissimse sororisusein Christo P. Abaelardus frater ejus in Christo, Elle lui reproche en se- 

cond liea de se plaire a Taccabler non-seulement par le r^cit des maux qu'il endure actuellement, mais 

encore par rannonce d'un malheur a venir, dont Tid^e seule est insoutenable pour elle. Troisi^mement, 

elle rejette les lonanges qn'ii lui donne, comme en ^tant indigne, avouant que toute sa conduite n'esl qne 

dissimnlation, et couvre un coeur d6r^gl6 sous les apparences de la vertu. Enfin, rappelant dans le qua- 

tri^me chef, la catastrophe qui termina leurs amours, elle ose accuser le ciel a cet ^gard d'une donble 

injastice: lo pour avoir venge le crime de deux coupables sur un seul; 2o pour avoir exerc^ cette ven- 

geance dans le temps qne ce crime 6tait r^par^ par la satisfaction la plus compl^te. 

. IVo Abailard tache d apporter dans sa seconde lettre le rem^de a ces quatre plaies du coeur d'H61oise. 

i* II jnsiifle la suscription dont elle se plaignait, par le rang sublime ou elle est parvenue en passant des 

bras d*un mis^rable mortel au lit nuptial du Monarque des cieux. II Tavertit que rhabillement noir dont 

elle est rev^tne, loin de la d^parer aux yeux de cet 6poux, la rend semblable a 1 Ethiopienne du Cantiqne, 

dont la coaleur basan^e avait attirS les regards et Gx6 les inclinations du roi. II entasse des raisons 

mystiques et mdme physiques pour ^claircir cette comparaison. Mais parmi les derni^res, ii en est quel- 

ques-unes o\x ce z&\6 directeur laisse apercevoir les traces de ses auciennes id^es mondaines. II satisfait 

au second reproche en faisant ressouvenir H^lolse qu'elle lui avait elle-mdme demand^ en gtkce de ne 

lui rien cacher de sa situatien pr^sente. « Pourquoi donc, dit-il, me faire un crimo de vous avoir d6- 

clare mes peines, apr^s les instanies pri^res qne vous m'avez faites de ne point vous les c61er? Vous 

conviendrait-iL au reste, de passer vos jours dans la joie, tandis que les miens sont expos^s aux plus 

graads p^rils? Voulez-vous n'Stre avec moi de moiti6 que pour le plaisir, et me laisser la tristesse tout 

enti^re? Non, rien ne distingne mieux les vrais amis des faux, que Tempressement des premiers k par- 

tager nos infortnnes, tandis que les autres ne veulent partager que nos prosperit^s. Supprimez donc ces 

disconrs frivoles, et metiez fin a des reproches qui ne partent pas des enirailles de la charitd. > Snr le 

troisi^me chef, Al)ailard f^licite H^lolse de s'estimer indigne de louanges, pourvu qu*elle parle avec fran- 

chise, et ne cherche pas r6ellemenl des contradicteurs. II fait voir, en r^pondant au quatri^me, qne la 

peine de son incontinence 6tait juste comme proportionn^e au crime, et salutaire par les avanta^es qni 

en ont r^nlt^. II reconnalt qu'6tant le plus coupable des deux, il a m^rit^ que la veangence tomb&t snr 

lai seul. II conjnre H61olse de ne pas m^connaitre la ^r4ce que Dieu lui avait faite k elle-mdme en la 

pr^rvant des eflTets de sa justice pour ne lui faire sentir que ceux de sa cl^mence. • Rappelez-vous, Ini 

dit-il, matr^cheresmur, de quels filets la bont6 divine s'est servie pour nous pdcher dans la mer ora- 
^- ..i... _:^ ^.. .-^ . ,. __, . . ., ._. '- dutond 

nons 
<& mofi dme bd esi cksr. PoaTei-vons en etfet^penser an p6ril dont noas"iavons'6t6 d61ivrte (et vons deyez 




^3 PETRUS ABiELARDUS. 24 

y penser continnellemenO, sans 6tre p^n6tr6e de la plas yive reconnaissance ? Ah ! n'onbliez jamais et 
ne cessez mSme de pabtier, avec les actions de graces les plas 6clatantes, les merveilles que Diea a 
faites en notre favear. Gonsolez ainsi par notre exemple les coapabies qai d^sesp^rent da pardon, et 
apprenez^ toas ce qa'ils doivent se promettre d*ane hamble et fervente priere, en voyant deux p^cheurs 
endurcis qui ont 6i6 comme forces a recevoir de si grands bienfaits. Entrez encore plus avant dans U 
profondeur dcs desseins adorables de Dieu sur nous. Consid6rez avec quelle chariie paternelle il a fait 
servir ses chatimenis a notre correction, avec quelle sagesse il a employe les mains des mechants mdmes 
pour nous faire quitter Timpi^t^, avec quel industrie merveilleuse il a op6r6 par la plaie d*une seule 
partie de mon corps la gu^rison de nos deux ames. Comparez T^tat d^plorable ou nous 6tions avec la 
mani^re dont nous en sommes sortis, la maladie avec le reniMe. Voyez ce que nous mehtions, et admirez 
daus le pardon que nous avons re^u rineffable bonti^- dont il est eman^. » II fmit par la conjurer de ne 
plus rimportuner par de semblables plaintes, a moins qu'elle ne veuille renoncer a son amiti^. 

H6loIse, arrdl^e plut6t que convaincue par ces remontrances, n*osa repliquer. Pouvant encore moins 
se taire, elle choisit des sujets plus assortis au godt d'Abailard, et en mSme temps plus utiles et plus 
^difiants, pour lui 6crire. Dans la lettre qui suivit imm^diatement celle-ci, elle lui demandait, au nom de 
sa communaut^, deux choses. La premi^re de les instruire de rorigine de^ religieuses et de rautorite de 
leur profession ; la seconde de leur composer une rfegle propre et particulifere a leur sexe, celle de saint 
Benoii n'ayant point ^ie faite, dit-elle, pour des filles, et renfermant plusieurs choses qui ne peuvent con- 
venir qu'a des hommes. Abailard fut extrdmement flatte de ces demandes qui lui donnaient occasion, 
Tune d'6taler son erudilion, Tautre de faire preuve de sa sagesse et de son experieuce dans la conduite 
des kmes, II fit deux reponses successives a Ueloise pour satisfaire s^paremcnt aux dcux objets de sa 
lettre. 

V« La premi6reest une esp6ce de dissertation dans laquelle il fait remonter Forigine de T^tat monasti- 
que a la naissance du christianisme, et lui donne J^sus-Christ mdme pour fondaieur. II dit d'abord que 
I on en trouve une ^bauche dans la vie des proph^tes, dans celle dcs r^chabites, dans co grand nombre de 
veuves qui vivaient dans le temple enliferement s6parees du monde, consacrees au Seigneur, occup6es 
jour et nuit de son culic, appliquees au jeAne. a la pri6re et a tous les exercicos qui forment une vie 
sainte. Mais, laissant Tage de la loi qui ne produit rien de parfait, il s'arrdte a celui de la grace pour y 
montrer, aussit5l qu*il commen^a, retablissement de la vie religieuse dans sa derni6re perfeciion. t Cest 
alors, dit-il, que nous voyons Jesus-Christ rasscmbler autour de lui des personncs de lun ct de rautre 
sexe, pour leur faire observer sous sa conduite les pratiques essentielles de la vie monastique. Ce divin 
maitre voulut tracer lui-m^me le plan d'un genre de vie si saint, afin que les hommes et les femmes qui 
voudraient s'y consacrer d?ns la suile, trouvassent dans son institution et rauloril^ sureminenie et le 
mod^le accompli de leur profession. La, r^unies avec la communaut6 des ap6tres et des disciples, de 
saintes femmes ayant la m6re du Seigneur a leur tftte, apr^s avoir renonco a toute propri^le pour ne pos- 
seder que Jesus-Christ, ont exactement rempli ce qu'il prescrit a tous ceux qui veulent entrer dans une 
societ6 religieuse : Si quelqu'un ne renonce pas d tout ce quil "possMe, il ne peut 6tre mon disciple. » Apr6s 
la pnblicaiion de TEvangilo, notre auteur voit Tinslitut monastique suivre les progr^s de la religion chre- 
tienne. L'Eglise de Jerusalem n'est sclon lui qu'une graniie socieio de moines de Tun et de Tautre sexe. 
Les Ih6rapeutes de rEgypie les representent, dit-il, d'une maniere encore plus sensible. De la il descend 
au temps des premiers empereurs chr^tiens, et montre sous leur r^gnes de nombreuses colonies de re- 
ligieuses6tabliesjusque dans les plus afTreux d^serts. Dans tout le cours de cette lettre, qui est fort lon- 
gue, Abailard seme avec profusion les louanges des femines pieuses, et surtout des vierges dont il rel6ve 
le m6rite par les prerogatives qu'elles ont re^ues de Jesus-Christ, par lcs eloges que les Pcres leur ont 
donn^s, et par un grand nombre de traits historiques recueillis des auieurs eccldsiasliques et m6me des 
^crivains profanes. 

VI^* Les religieuses du Paraclct lurenl sans doute avec complaisance un 6crit ou Ton rench^rissait sur 
tout ce qui s'eiait dil jusqu'alors de plus magnifique en 1'honneur de leur sexe ei de leur etat. Abailard 
mit le comble a leur satisfaciion en leur envoyant peu apr6s la r6gle qu'elles lui avaienl demandee. Celle 
de saint Benoit et Ics Constitutions do Fonievja'uld fonl la base de cet 6crit ou il y a quaniiie d'excellenles 
choses avec quehjues singularites, L'auteur veut, sur le plan de Fontevrauld, qu'il y ait un monasi6re 
d'hommes voisin de celui des fiUes, pour vaquer a leurs affaires ext^rieures, et leur administrer les se- 
cours spirituels. II r^duit le nombre des officieres k sept, dont il marque les fonctions en dctail. Parlant 
do la porti6re : Elle n'accorilera pas, dit-il, aux hommes reniree du monast^re sans la permission de 
rabbesse. Pour les femmes, elle ne leur en fera aucune difficult^. L'abbesse ou quelque autre soeur de sa 
partlaveronl les pieds aux pauvres qui auront besoin. Cette prati^iue etait donc encore en usage au 
xn^ si^cle 

Abailard d^fend de placer dans T^glise aucune image en bosse ou relief. II permet seulement de mettre 
sur rautel uue croix de bois orn6e, si Ton veul, de la ngure du Sauveur. II prescrit aux soeurs trois com- 
munions par an, savoir: a Paques, a la Pentecdte et a Noel. Pour remplir dignement, dit-il, cette impor- 
tante obligation, elles s'y disposeront par trois jours de jedne au pain et a Teau ; d6s le premier desquels 
elles auront soin de purifier leur conscience par unehumble et exacie confession. 

Touchant les alimenis, il permet Tusage de la viande trois fois la semaine, et tArhe de prouver que 
cette indulgence en faveur du sexe n'est point coniraire aux anciennes r6gles. Depuis T^quinoxe d'au- 
tomnejusqu'a Paqueslessceurs, attendula bri6vet6des jours, ne feront qu'un seul repas,- mais elles ne 
changeront pas de nourriture, except^ les jours d*abstinence d6termin6s par rEglise. 

Les vStements seront conformes a rhumilit^ de leur profession. II y aura une distinction pour les 
vierges apr6s qu'elles auront regu la consecration de la main de r6v6que. Ce sera une croix qu'elles por- 
teront broch6e sur le voile au haut de la tftle, afin qu*a la vue de cette marque respectable, les hommes 
soient detourn^s de jeter aucun regard trop libre sur elles. 

Enfin, i'article par ou finit cetteTfegle a pour objet rEcriture salnte dont on recommande la leclure, non 
une lecture rapide et superficielle, mais une 6tude s^rieuse et approfondie. 

Vllo Nolre auleur avaittellemenl k coeur ce dernier point, qu'il en fit le sujet particulier d'une nouvelle 
letlre adress6e aux religieuses du Paraclet. II y trace, d'apr6s saint J6r6rae, la m6thode qu'on doit suivre 
dans ce genre d'6tude. Au latin il veut, ainsi que ce P6re, qu'on joigne la connaissance du grec et de rh6- 
breu, pour enlendre le lexie 8acr6 dans sa puret^ origmale. II cite les exemples des Paule, des EusiO- 
chiom, des Aselle et de tant d'aatres dames romaines qui devinrent, en pratiquant ce qu'il propose, si 



15 NOnriA HISTORICA 26 

cA^res par lenr ^radition. «c Ge ne sont pas seulement, dit-il, des vierges chr^tiennes et des yeaves. mais 
desfemmes m^me engag^es dans les embarras da mariage que jo voas offre pour mod61es. Pourquoi donc 
. ne pratiqueriez-voas pas dans ie loisir et la iranquiiiii^ de volre soiitude ce que d'aulres ont su allier avec 
( le commerce et les occupations tumuUueuses du sifecle? Vous 6tes d'autant moins fondees a vous en dis- 
■ peaser, qull ne voas manque aucune des facilitos n6cessaires pour r^ussir. Car, ouire le secours des li- 
i rres» vous avez dans voire sup6rieure une maitresse capable de vous insiruire et de vous servir de guide 
par la connaissance qa'eHe a des trois iangues. Profiiez, je vous y invite, du tr6sor qui est entre vos 
malDs. llAlez-voas d'y puiser des richesses que les hommes ont laiss6 perdre, et faites en sorte que par 
ros soins on voie revivre, ala gloire de votre sexe, la science si imporiante et aajourd'hui si n^glig^ des 
saintes lettres. » 

VIII* Quelque difllcile que dAt paraitre k des fiUes ce qa'Abailard propnsait, sa lettre ne souffrit aucane 
eontradiciioD. Les religieuses da Paraclet s'appliqu6rent avec un zeie merveiileux a faire usage de ses avis. 
£Ues r^ussirent aa dela de ses esp6rances. D^s l'ann6e suivante elles lui aitestferent leurs progrfes par un 
recuerl des endroits les plus 6pineux des livres saints, qu*elles lui envoy6rent sous le titre de Pro6/^/ne« 
poar en avoir la solution. Ces difticulies sont au nombre de quarante-deux. Abailard no tarda pas d'y r^- 
pondre. On peat juger du m6rite de ses solutions par les deux exemples suivants : 

Les religieuses demandaient commenton doit entendre ce que dii rap5tre saint Jacques, quo quiconque 
violt la loi dans un point, est coupable de tous, Abailard repond que ce qui constitue la loi, ce sont tous 
\es commandements r^unis; qa*ainsi celui qui aurail gardo toute la loi a la r^serve d'un seul commande- 
ment, est coupable de n'avoir pas gard6 toas les commandements, iesquels joints ensemble forment ce 
t]a*un nomme la loi. 

Pourquoi, demandaient-elles encore, le Sauveur, en insiituant lo sacrement de TEucharistie, n'a-t-U 
pas dit : Ceci et mon corps, le corps du Nouveau Testament, oomme il a dit : Ccci est mon sang^ le sang du 
Souveau Testamentf Ne semble-t-il pas atlribuer par la plus de nierite a son sang qu'«asa chair? Le corps 
que nous recevons dans le sacrenient, repond Abailard, est rhumanit^ que Jesus-Christ a prise dans le 
sein de la Vierge. Or, Ihumanii^ par elle-mftme n'a poiul scelle ie Nouveau Testament. Car le leslament, 
comme le dit sainl Paul, n*a lieu qu'apr6s la mort, etant sans force tant que le.testateur est vivant. Cest 
donc la passion de J6sus-Christ, c'esl feffusion de son sang par laqueile il a termin6 sa vie mortelle, qui 
a imprim6 le sceau irrevocable au testament qu'il a fait en notre faveur. Ainsi ce qa'U a dit de son sang, 
il a'a pas dil le dire de son corps, pour nc pas confondre le commencement et la consommation de noire 
salut. 

IXo Enfin la dernifere lettre d'AbaiIard a Heloise renferfue une profession de foi relavive aux erreurs 
qu*on lui avait imput^s au concile de Sens. 11 adressa dans le mSme temps au public un autre ^crit sem- 
blable, dont nons parlerons dans la suiie. 

X<» Parmi ses autres leltres adress6es a diffi^rentes personnes, la premi6re, dans l'ordre chronologi- 
que, est celle qa'il 6crivit a T^vdque de Paris pour faire face aux accusations du fameux Roscelin contre 
sa doctrine. Le nom de Taccusateur n*y est point exprimo; mais il esl facilo de le reconnaitre aux traits 
dont il ie depeint. Celui de Tauteur et celui de rcvl^quo ne sont d^si^n^s dans rimprime que par les let- 
ires initiales P. et G : sur quoi D Rivet {Hist. lit, i. Vlll, p. 46f), d'apr6s du Boulai, le P. Pagi, et 
D. Mabilton, prelend que la preini^re ne doit point s'entendre de Pierre Abailard, et que la seconde ne 
mir]iie ni Galon ni Girbert, qui tinrent successivemeni le si6^o do i^aris depuis Tan ItOt jusqu'en 1124. 
Mais les raisons de ces criUques s*evanoaissenl a la vue du manuscrit du roi, coi6 1923, ou cette lettre 
pone en titre : Pxtri Abaslardi epistola. D6s qu'on a le nom de Tauleur, celui de l'6v6que a qui elle esl 
adressee n'est plus une 6nigme. Cest visiblement Girbert qui si(^geait effeotiveinent lorsque le premier 
ecrit d*Abailard sur la Trinit^ parut. Voici le pr6cis en substance de cette lettre. J'apprends, dit Abai- 
lard, qa'un homme conna par ses erreurs sur la Trinit^, dont il ne craint pas de faire trois dieux, et 
par la fleirissare qa'elles lui ont mdriiee, se dispose a vousjdenoncer comme her6ti((ue 1'ouvrage que j*ai 
compose sar le mdme sujet dans la vue priRcipalement de refuter ses opinions. Si cela est, et quMl en 
vienne a reffel, je vous supplie de vouloir bien m*assigner un temps et un lieu convenables pour en- 
irer cn dispute r6gI6e devani vous et en presenco de parsonnes savantes avec mon d6nonciateur. II 
rappelle ensuite quelques aventures oiieuses de celui-ci, comrne d'avoir 6le chasse d'Angleterre poar 
des calomnies avancees conire saini Anselme; de s'6tro attire en Franco la haine des gens de bien par 
ane lettre ou U dechirait le bienheureux Robert d'Arbrisselle; d'avoir regu la discipline dans le chapitrede 
Saint-Martln de Tours poar quelques discours aussi peu mcsures. II iinit par dire quUI n*est nullement 
surpris de voir soriir des erreurs de la bouche d'un homme qui a porie Textravagance jusqu'a soutenir 
ceite proposition, savoir, que lorsqu'il est dit que Jesus-Christ mangea une partie do poisson, cela doit 
s'entendre d'ane pariie non de la chose, inais du mot qui sert a Texprimer. 

XI" Abaillard, aprfes son 6vasion de Saint-Denis, 6crivit de Provins a son abbe pour relracter ropinion 
qu'il avait hasardee touchant l'ap6tre des Gaules. Dans cette lettre il s'applique k prouver que BMe, qui 
lui avait aoparavant servi de guide, s'est m^pris cn confondant saint Denis I'Ar6opagite avec saint Denis 
de Corinthe. Cela est manifes.e, dit-il, puisque le dernier n'est mort que sous rempire de Marc-Aur6le, 
c'esl-a-dire vcrs le milieu du ii® si6cle : ce qu'U d^montre par differenles autorites. II pr6tend de 
plus, roais sans fondement, que B^de a depuis r^voqu^ cetto opinion dans son Commentaire sur les Actes 
des apdtres. Cest a quoi se r^duit cette leltre dont le succ6s ne repondit pas aux esp6rances de rauteur. 
L'abbe Adam n'en demeura pas moins irrit(^ contre lui, ni moins fermc a exiger qu'il revint a Saint- 
Denis. 

Xrio Le z5Ie d*AbaUard ponr rhonneur de 'sa profession ^clate dans une lettre 6crite a un chanoine r6ga- 
lier qui voalait ^lever son ordre au-dessus de T^tat monastique. Nous n'avons rien qui d^signe da date 
preci^e de cet 6crit, ni le nom de radversaire auquel il est adress^. Quelques-uns (30) pensent que c*est 
k saintNorbert qae l'aatear en veui; mais ils n'en donnent aucune preuve. Quoi qu'il en soit, Abailard 
avait deja qaelques ann^ de profession, lorsqu'il repoussa les attaqucs du chanoine r^gulier. A Tdgard 
des moyens qull emploie, comme le public ne s'int^resse que ir6s tn^Jiocrement a cette dispute, nous 
noas conlenterons de renvoyer ^ I'ouvrage mdme ceux qui auront envie de les connaltre. Observons seu- 
kement qa'il n'y aurait aucane vraisemblance a dire que les Ben6diciins ont IM de la, dans ces derniers 

(30) Nicer. t. IV, p. 13. 



27 PETRUS ABiELARDUS. 28 

temps, ce qa'ils ont avanci de plos fort dans lears Mdmoires contre les chanoines r^gnliers pour la pr6- 
s^ance anx Etats de Boargo^ne. Un moderne (31), aax yeux de qui rien n'est m6diocre dans les produc- 
tions d'Abailard, a n6anmoms os6 Tassarer. Mais, k yue de pi^s, il est aisd de se conyaincre da con- 
traire. 

XIIIo Abailard ne prit pas ayec moins de chaleur les int^rdts de sa ch^re dialectique contre 6eux qui 
.d^riaient cet art comme une source d'illusions. Sa quatri^me lettre est destin^ a r^futer un de ces cen- 
seurs. II le compare au renard de la fable, qui, ne pouyant grimper sur un cerisier, t^moignait du degodt 
pour les cerises, et du mdpris pour ceux qui en mangeaient. Prenant ensuite le ton s^rieux, il s'^tudie 
a faire sentir ia diff^rence de la yraie dialectique et de la fausse. II rel^ve la preml6re autant qu'il d^- 
prime la seconde; mais il pr6tend qu'un bon th^ologien doit poss6der rune et I autre, aQn d'dtre en 6tat, 
dit-il, de faire de bons raisonnements, et de r6soudre les sophismes des ennemis de la y^rit^. 

XIV^ Un sujet assez 16ger, et dont la m6diocritd ne yalait pas la peine de disputer, ^chauffa la bile 
d'Abailard contre Tabb^ de Clairyaux, plusieurs anntes ayant la grande querelle qui les diyisa. Yoici le 
fait. Saint Bernard, s'<^.tant renconir^ au Paraciet en Tabsence d'Abailard, s'aperQut que Tabbesse chan- 
geait un mot dans rOraison Dominicale en la r^citant a la iin des VSpres, suivant la r^gle de saint Be- 
nolt. Car au lieu de dire, a la mani^re ordinaire, panem nostrum quotidianum, eile disait panem nostrum 
supersubstantialem. Le saint lui fit une petite reprimande sur cette singuiarite. Heioise et ses religieuses 
ne manqu^rent pas d'en Informer le Pere spirituel a son retour, Abailard ^criyit aussitdt une lettre fort 
aigre a saint Bernard pour d^fendre ce changemeot qu'il ayait lui-mdme sugg^r^. Sa d^fense consiste a 
pr^tendre que le terme supersubstantialem, ^nonc^ dans saint Matthieu, doit dtre pr^f^re a celui de quo- 
tidianum empiloy^ dans saint Luc, pour deux raisons i^ parce que le suffrage du premier, qui avait 
appris rOraison Dominicale de la propre bouche du Sauyeur, remporte sur celui du second qui ne la 
tenait que des apdtres; 2o parce que le terme sTrtou^tov, qu'on lit a rendroit contest^ dans le texte grec de 
Tun et de Tautre ^yang^liste, est mieux rendu par supersubstantialem que par quotidianum, Mais comme 
cela ne satisfalt point au reproche d'innoyation, 11 a recours a la yoie de recrimination pour s'en laver. 
II accuse a son tour Tordre de Citeaux d'avoir introduit dans la c6l6bration de rofOce divin piusieurs 
usages qui lui sont particuliers, tels que de chanter en tout temps aux Nocturnes, sans distinction de 
f§tes, la mdme hymne, JEteme rerum conditor; d'ayoir supprim^ les m^rnoires des saints a la fin des 
Laudes et des Vdpres; d'avoir presqu'enti&rement aboli les processions; de chanter VAUeluia depuis la 
Septuag^sime jusqu*au commencement du Cardme; de dire aux Nocturnes Vlnvitatoire avec la doxologie 
pendant les trois derniers jours de la semaine sainte, toutes pratiques, selon lui, ridicules, et beaucoup 
moins excusables que le petit changement qu'il avaitfatt k TOraison Dominicale. L'historien d'Abailard (32) 
n'h^ite pas a lui donner gain de cause dans cette dispute, ou Ton ne yoit pas que saint Bernard ait jug6 
k propos de r^pliquer. Cependant il est certain que les religieuses du Paraclet, mieux avis^es, abandon- 
n^rent parla suite une singularit6 qui marquait plus d'affectation quede y6ritable piet6. 

XVo Nous partagerons les sermons d'Abailard ou Conf6rences monastiques, en deux parties, dont la 
premi^re comprendra les trente-deux discours qu'il flt pourle Paraclet, ayec un sermon sur saint Etienne 
que les 6diteurs ont rang6 parmi ses lettres. La seconde renfermera trois autres 6crits qu'il parait ayoir 
aussi prononc6s de yive voix. 

40 Abailard, dans un prologue, dit a H6Io!se, qu'apr6s avoir achevd le liyre des Hymnes et des S6- 
quences qu'elle lui avait demande, il s'est hat6 de lui donner un nouveau gage de son affection, en com- 
posant, pour r6dificaiion de ses filles, des sermonssur les principales f6tes de rann6e; que, dans ce tra- 
yail, au lieu de s'6tudier a r6pandre les fleurs de la rh6torique sur les sujets qu'il traite, il n'a pens6 qu'a 
donner une explication claire et simple du texte sacr6; que cette m6thode lui a paru plus assortie a res- 
prit de la v6ritable 6loquence, qui veut que rorateur se proportionne toujours a la capacit6 de ceux qui 
r6coutent. L'id6e qu*Abailard donne de ses sermons est exacte. Ce sont en effet des homclies tr6s sim- 
ples, mais assez solides, dans lesquelles il s'attache a d6velopper le sens de dlvers passages de TEcriture, 
sans se mctire beaucoup en peine de la suite et de la liaison du discours. Dans plusieurs il adresse la 

Sarole a ses fr6res; ce qui fait yoir qu'il les avait debit6es a Saint-Gildas. Cependant il n'y attaque aucun 
e ces yices 6normes dont il les ac^^use dans rhistoire de ses malheurs. Est-ce mcnagement charitable ? 
£st-ce crainte de calomnier en face des innocents? On en pensera ce qu'on voudra. Mais voici un exem- 

I)le frappant de sa hardiesse a d6crier ses adversairus les plus irr6prochables, lorsqu'il croyait pouvoir 
e faire impun6ment. 

« Nous avons vu derni6rement, dit-il dans le 31<' sermon, avec un 6ionnement m6l6 d'indignation et de 
m6pris» Norbert et Farsit, le compagnon de son apostolat, falre d'inutiles efforts pour op6rer le grand 
miracle de la r6surrection. Apr6s s*6ire prostern6s, et avoir pri6 longtemps en cette posture, nous les 
ayons vus se relever aussi peu avanc6s qu'auparavant. Alors, pleins d'effronterie, loin de rougir de leur 
mauyais succ6s» ils onl os6 s'en prendre aux assistants dont rincreduiit6, disaient-ils, avait empech6 reffet 
de leur foi vive et in6branlable. Artifice us6 de tous ceux qai s'engagent t6merairement dans de sembla- 
bles entreprises ! Pitoyable d6faite de gens qui n'ont aucune excuse valable a produirei II est vrai que 
par la quelquefois ils r6ussissent a tromper les siinples. Mais, suivant le t6moignage de ia V6rii6, nen 
n'est si cach6 qui ne se d6couyre a la longue. Pour nous, jamais les foarberies de ces charlatans ne pour- 
ront nous en imposer. Nous les connaissons toutes; et pour n*en citer qu'un trait, nous savons comment 
ils s*y prennent pour gu6rir de petites (i6vres et d'autres 16g6res infirmit6s. Leur adresse en cela consiste 
a m6ler subtilement dans les aliments qu'on donne aux malades, certains rem6des conformes a leur 6tat, 
puis de faire sur eux des pri6res et des b6n6dictions. Alors, quoi qu'il arrive, ils sont en siiret6. La gu6- 
rison s'ensuit-elle, on ne manque pas de rattribuer k leurs m6rites. Le coup est-il manqu6, c'est le peu 
defoi des malades qui en est cause. > Cest ainsi qu'Abailard se yenge du soin que saint Norbert prenait 
de pr6munir les fid6les contre le danger de sa doctrme. 

2^ Trois expositions forment la seconde partie de ses Conferences. L'une a pour objet rOraison Domi- 
nicale, Tautre le Symbole des ap6tres, et la derni6re ceiui qui porte le nom de saint Athanase. II esl cer- 
tain que la seconde fut pr6ch6e le jour de Toctaye de P4ques. Les deux autres .le furent yraisemblable- 
ment en d'aatre8 occasions. 



(31) Genr. Yie d'Abel. t.|I, p. 271. 

(32) Id. ibid. t. II, 1. ly, no 8. 



29 NOTrriA HISTORIGA. 90 

XVI* Dq ^nd nombre de Gommentaires qa'Abailard a compos6s snr rEcritnre sainte, il n*y en a qae 
deax qni soient entre les mains dn public. Le premier, divis6en cinq livres, roule sur FEpftre anx no- 
mains; il est k lafois 1itt6ral, th^ologique et rooral. L'auteur y suit pas a pas son texte, explique cbaque 
phrase, et souvent chaque partie de phrase en particulier ; montre ensuite, ou tache de montrer (car il 
s'eQ faut bien qu*iisoit toujours heureux dans ses gloses) le rapport d'une phrase & Tautre, l'ordre da 
discours de TApdtre, le progr^s et renchalneroent de ses preuves. De terops en temps il agite des qnes- 
tions de dogme et de morale qui naissent des passages qu il examine. Ce sont ordinairement les enaroits 
les plus scaoreux de Touvrage. On d^couvre dans ses decisions les traces de la plupart des sentiments 
qai servirent depuis de mati^re k sa condamnation. On y aperQoit d'autres opinions qui, pour n'avoir pas 
essuy6 de fl^trissure, ne sont gu^re moins remarquables par leur singularit^. Nous ne rapporterons qne 
Texcmple suivant. A Toccasion de ces paroles de 1 Apdtre, La loi est sainte^ le commandement est bon^ il 
fait ane disgression sur le caract^re essentiei de lacharit^. c Le nom de charitd, dit-il, ne convient point 
z an amour qui envisagerait en Dieu notre propre int^rSt et la jouissance du bonbeur ^ternel, amoar 
d'oii il r^nlterait que notre fin demi^re scrait en nous-mSmes, et non dans le souverain Etre. Ceux qui 
aiment de la sorte, m^ritent le nom d'amis de la fortune, et servant plutdt Dieu par un principe de cupi- 
dite qae par un mouvemeni de la grace. Pour dtre v^ritable et sinc^re, Tamour, suivant saint Augustm, 
doit dire gratuit, c'est-^-dire, qu'il doit rechercher son objet pour lui-mdroe. Ce n'est donc point parce 
qae D:en nous donne des marques de son amour en nous faisant du bien, qu'il faut raimer; mais parce 
qa'il m^rite, quoi qu'ilnous fasse, d'Stre aim6 par-dessus toutes choses. Car la V^rite nous dit elle-mdme 

qae, si nons n'aimons que ceux qui nous aiment, nous n'en recevrons aucune r^compense Tel est ce- 

pendant r^garement de presque tous les chr^tiens, qu'ils ne rougissent pas d*avoner que, si Dieu ne leur 
promettait aucune r^coropense, d^s lors ils cesseraient de Tairoer. Humiliant aveu, conduite mercenaire I 
Gomme si mdme en punissant, Dieu n'6tait pas toujours 6galeroent aimable. puisque ces chatiments ne 
sont fond6s que sur nos d^ro^rites ou surquelque autre motif raisonnable qui, par cela mSme qu'il est 
joste, devrait plaire a tout le monde. » 

II s*objecte ensuite Tautorit^ de David qui dit avoir portd son cneur a garder les commandements du 
Seigaeur en vuede la r^compense, et celle ae Jesus-Christ qui d^clare bienheureux ceux qui se sont faits 
ennuques pour le royaume des cieux. Mais sur le texte du premier, il r6pond qu*il ne s'agit la que du 
oommencement, et non de la perfection de la bonne vie. On cx)romence, en efl^et, dit-il, par la crainte et 
Tesp^rance ; mais on flnit par fa charit^, qui est le comble de la perfection. — A T^gard dcs paroles du 
Sauveur ajoute-t-il, elles ne signiflent point, a mon avis, que ceux qui gardent la continence doivent le 
faire par le desir du royauroe des cieux; mais, qu'en vivant de la sorte, ils meriteront d'y dtre' admis. 
Ceax qui s'accommoderaient de cette doclrine, doivent au moins convenir, d*apr6s Tauteur, qu'elle n'Mait 
pas coromune de son temps ; elle a ^t^ combattue par Hugues de Saint-Victor. 

Le rang que ce Gommentaire doit tenir dans la liste chronologique des ceuvres d'Abaillardd est facile k 
marquer. II est apr^s son Inlroduction d la Thdologie qui s'y trouve cit^e, et avant sa Thdologie morale 
qa^il annonce comme prochaine, et ou il proroet d'6claircir plusieurs questions qu'il ne fait ici que 
toucher en passant, c'est-a-dire qu'il fut coropos6 au plus tdt dans le terops qu'Abailard enseignait au Pa- 
raclet. 

XVIIoLesecond Goromentaire quiavu lejour, est sur la Gen^se. II fait partie du cinqui^me volume 
desAnecdotes de D. Mart^ne et de D. Durand (p. 1363), sousIetitred'H^a;amm)n, qu'il porte dans le ma- 
nnscrit du Mont-Saint-MicheL sur lequel ila 6t^ donne. L'ouvrage n'est pas entier, et ne va que jasqa'aa 
dix-septi^me chapitre du texte sacr6 qui en esi Tobjet. II est d^die a H61olse, a la pri^re de laguelle 
Abailard dit Favoir entrepris. 
Texactitude de sa doctrine 
accas^ dans le concile de 

dent, si ce n*est que dans celui-Ia il fait un usa^e plus fr^quent de Tall^gorie. Plusleurs belles questions, 
touchant la cr^ation des ^tres divers y sont ir^Ti^^es ave«v.as9e3 de luqii^re.et d,e pr^cision. Tout n*y est 
pas n^anmoins a rabrl de la censure. ::!••'- "• ^* • • * ' •*' '. 

II est tempsde passer a ses oeuvres ih^ologlques. ' '• ' » .. . ^ •• » , • * 

XVIIP Uintroduction (33) d la TMologie est son coup d'essai, suivant lui-roftme, dans les mati^res de 
religion. Jusque-la, dit-il, ses 6tudes avaient 6{6 resserr^es dans les bornes de la philosophie ; mais les 
sollicitations desesdiscipleslui firent prendre Tessor. Ils lui repr6sent6rent qu'apr6s s'6ire rempli Tesprit, 
et les avoir sufflsaroroent imbus des connaissances que la th^olo^ie pr6suppose, apr^s leur avoir mis en 
main la clef du sanctuaire dela v^rit^, il ^tait juste et convenable a sa profession qu'il tournat ses ^tudes 
vers des objets ' ' ' ' • • •*- * •- ----- j--. -•* • :• *—- ,xi i^^^»^^^ 

pr^ptes sur V 
remontrances que 

sait de medemand , . ^ .^ . ,« . . -x 

Y^ritd. Mon dessein est seulement de suivre rinteniion de ceux k qui j'ob6is, en exposant avec sinc^rite 
mes propres sentiments : Non tam veritatem promittentes, quam opinionis nostrx sensum, quem efftagitant^ 
expmentes, » 

Cetie Iniroduction est parlag6e en trois livres, dont le premier renferme le pr6cis de tout le traite. 
L'aateur fait consister T^conomie enii^re de la religion en trois choses : la foi, la charit^, les sacrements. 
II promet detraiteren pariiculier de chacun de ces points; mais il ne tient parole qu'fi Tegard du premier, 
da moins n'aYons-nons que ce quiconcerne celui-ci. Toutes les v6rit6s, dit-il, quembrasse la foi, regar- 
dent on lanature de Dieu, ou sa conduite envers les cr6atures. U n'y a qu'une seule nature divine« la^ 

Saelle subsiste en trois personnes, le P^re, le Fils et Saint-Esprit. Quoique parfaiteroent ^gales, nnlle 
e ces trois personnes n'est la mgme que Tune des deux autres, parce qu'avec une mSme nature, qni les 

(33) Cet ouvrage a port^dilTerents litres. Cest le mfiroe que saint Bernard appelb le Livre des senten' 
ces dans sa letire 188 : Legite, si plaeet, librum quem dicit Sententiarum. D. Mabillon, dans son Iter Germa- 
nieum, dit avoir vudans la biblioth^que de S. Emnieram, k Ratisbonne, un manuscrit qui contient les Sen- 
tenees d'Abailard, qai est appel^ Bajolard^ divis^ en trente-sept chapitres, qui ne sont autre cbose qoe 
son IntroditcHon dla TMohgie. 



31 PETRUS ABiELARDUS. 32 

rend parfaitement 6gales, elles ont des proprif t^ qai les caract^risent et les difr^rencient. Le propre du 
P^re est do n*6tre pas engendr6, c*est-a-dire de ne lirerson origine que de lui-m6me; ceiui du Fils, d*^tre 
engendr^ du P6re ; ceiui du Saiut-Esprit de procMer de Tun et de l'autre, sans que ni^anmoins, ni cette 
generation, ni cette procession renferment aucune id6e de formation temporelle ou creation. Or, comme 
autre chose est d'(^tre non-engendr^, autre cbose d'dtre engendr^ etentin une troisi^me difTerence est de 
proc^der simplement d*un principe engendr^ et d'un principe non-engendre, c'est une cons^quence ne- 
cessaire de mettre une distinction r^eile entre les personnes qui sont disiingu(^.es par ces trois proprie- 
t^s.Tel est l*abr6ge de la foi surla Trinit6. Tacbons maintenant, continne-t-il^ de rendre sensible ce myst^re, 
sinon par des raisons directes et ^videntes, du moinspar des exemples et des comparaisons. 

Deuxquestions se prSsentent surce sujet. La premi^re est de savoir ce que signitie cette distinction de 
personnes dans une seule nature divine, et pourquoi le mdme Dieu estappel^ Pere, Fils et Saint-Esprit. La 
seconJe est de marquer avec precision ia Trinit^ des Personnes dans une subslance unique, indivisible, 
et de mettre ce dogme a fabri des violents assauts que ies pbilosopbes ne cessent de lui livrer. Or voici 
notre pens6e. II nous semble que les noms des trois personnes expriment parfaiiement la pl6nitude du 
souverain bien. Car la toute-puissance de Dieu, qui lui donne ie pouvoir de faire ce qu'il veut, est 
d6sign6s par le nom de P^re; la sagesse qui lui fait discerner infailliblement toute cbose, est marquee par 
le nom de Fils ;etsa bonie envers ies croatures, qui est la source du bel ordre (lui r6gne dans runivers 
s'annonce par le nom de Saint-Esprit. Or, un dtre n'est point souveraincment parfait, lorsque sa puissance 
est defectueuse par quelqueendroit; il n'est point beureux entous sens, lorsqu'il peut a ceriains ^gards se 
tromper; il n'est pas absolument bon, lorsquMI ne veut pasque toutes choses arrivent de la meilleure ma- 
ni^re possible. Mals le concours de ces trois choses dans le plus haut d(?gr6 savoir la puissance, la sa- 
.gesse et la bont6, forme l'assortiment complet de tous les biens. C^peudant ces attributs sous lesquels nous 
Q^signons chacune des trois personnes, ne leur sont pas teilement propres, qu'ils ne convienncnt reellemenl 
aux autres suivant l'unit6 de nature. II en faut dire auiant de ceriaines actions que nous rapportons a 
rune des trois personnes a cause des propri(^l(3S qui les difT^rencient. Ainsi la puissance, la sagesse et la 
bont6, avec toutes les (Buvres qui en proviennent, sont communes au P6re, au Fils et au Saint-Esprit, sans 
qu*il s'ensuive de ia qu'ils existent tous ies trois de la mSmemaniere. En effel, le P^re seul peutfitre P6re, 
c*est-A-dire, non engcndrd, le Fils seul ala propri6t6 d'6tre engendr(3, et ii n'appariient qu'au Saint-Esprii 
de procdder de Tun et de l*autre. Lo developpement de ces v6rii6s ouvre une large carri6re A laidispuie, 
et nousmet en 6tatd*expliquer plusneltement la distinction des trois personnesde la Trinit^. Gar en con- 
sid^rant le P6re comme non-engendr6, nous trouvons que ia toute-puissance lui convient d'une mani6re 
sp6ciale, puisque non seulement il peut faire toute chose avec le concoursdcs deui autres perscmnes, 
maisqu*ilne tient que de lui-mdme son existence et son pouvoir, tanJis qu'il commiinique Tun et Tauire 
au Fils et au Saint-Esprit. Le Fils, en tant qu'engendr6, nous represente une porlion de cetie puissance 
qu'il arcQuede son P6re. Nous pouvons en effet tr6sbien dire que le P6re a engen<lr6 par sa toule-puis- 
sance; ce qui signiiie que la sagesse est n6e de la toute-puissance, parce que la sagesse esl elle-m6me une 
esp6ce de puissance, savolr, celle de discerner ; mais non la plenitude ei la totaiii^ de la souveraine puis- 
sance. yoil& pr6cis6ment en quoi le P6re et le Fils diff^rent. Apr6s avoir produit plusieurs passages des 
saints docleurs pour montrer que la puissance est atlribu(3e au Pere et ia sagesse au Fils, Tauleur passe 
au Saint-Esprit, et s'applique pareillement a faire voir que la bont^eties dons qui en ^manent, sont em- 
ploy^s pour le caracteriser. Son sysi&me 6bauche de la sorte, il remet a lui donner la derniere main dans 
les livres suivants. Le reste de celui-ci, c'esi-a-dire environ les deux tiers, est rempU par une digression 
ou Tauteur s*efforcedeprouver que toutes les nations avant le Messie ont eu connaissance du mysi6re de 
la Trinit6. 11 accumuleJX-d^sus l^«ujeritj(3de| ptijt(]^(Sphes les plus c6l6bres dupaganisme; et comme 
on pouvait objecter (lUe^Dide^* s^i^ut B'G^itiire,^!»ra'i} confondula sagesse des sages du siecle, il pr6- 
▼ient cette objection eifi(ftftwiafit*qae*fanathfeM6*dont on vient de parler souffre des exceptions; qu'effec- 
tivement plusieurs philosophes ont eu des sentiments.tr^^ rjijsonnables sur la Divinite, qu^ils ont enseigne 
et mis en pratique.lQS.n[Uli9ifs.d£la;pIu[^ (^tM*^^^^*^*'^^*^^^'^ ^^^ ^"^ ^^^ ^^ Messie sur la foi de leurs 
Sibylles et des oracte$ Q^^atiaQS daD$'i'un{i^ei^;:cA:sorni ^iFserait contre la raison de d6sesp6rer de leur 
8alut(34). .- ••• ^-^ • •'••^- 

Les contemporains d'AbaiIard 6taient aussi peu dispos6s que nous a goilter r6talage d'une 6rudition pro- 
fanedans une mati6requien paralt sipeu susceptible. Lui-m6me l'avait pr6vu. Cest pourquoi, il emploie 
pr6sde la moitie de son second livre a se justifier sur ce point. 11 appelle en garantie saint Jer5me, samt 
Augustin etd'autres6crivainsecclesiastiques dontil rapporte les exemples et les t6moignages, pour mon- 
trer l*esiimeet Tusage qu'ils ontfaits des livres du paganisme dans les disputes de religion. « On convient 
de cela, me diraquelqu'un, ajoute-il ; maisa quoi bon faire de nouveaux 6crits sur nos dogmes? A quoi 
bon? (c'est la r6ponse.) Ehf jamaisy eut-il de n6cessite plus pressante qu'a pr6sent d'ecrire, assaiilis 
comme nous le sommes, non seulement par les Juifs et les paiens, mais encore par des ennemis domes- 
tiques occup6sa combattre la docirine de rEglise ? » Parmi ces derniers il en disigne quatre, sans les 
nommer, qui pr6sidaient, selon lui, a autant de sectes differentes. « Le premier, dit-il, qui dogmatise en 
France, a la tem6rit6 d*enseigner qu'avant rincarnation lafoi au Messie n'etait point necessaire au salut ; 
quele corps deJ6sus-Christ a ^i6 form6dans les entrailles de la Vierge i!i la mauiere ordinaire except6 
que rhomme n'y a point concouru ; quele P6re ayant engendr6 son Fils, qui lui est consubstaniiel, il s'en- 
suitqu*il s'est engendre Iui-m6me. Le deuxi6me, qui r6pand ses erreurs en Bourgogne, soutient que les 
trois propri6t6s qui distinguent les personnes divines, sont trois essences differentes, non seulement de la 
nature divine, mais encore des personnes. » (Cest vraisemblablement un disciple de Roscelin ; mais non 

Sas, comme Duchesne le suppose (35), Roscelin lui-m6me, car on ne voit pas qu^i ceiui-ci ait enseign6 
ans la Bourgogne.) — « Le troisi6me, poursull-il, tient sa cbaire pestif6r6e dans i'Anjou. II encherit sur 
le second, osant aflirmer que les propri6t6s m6me absolues, telles que la justice, la mis6ricorde, sont 
distiuguees de la nature divine ; en sorte qu*ii y aurait autant de choses differentes en Dieu qu*il y a de 

(34) Ceux qui Youdront savoir combien ces sortes depreuves et d'autres sembiables produites depuis 
lont futiles, peuvent lire ia seconde partie de la beile preface qui est &la t6te de la nouvelie 6dilion de salnl 
Jnstin. 

(35) Absl. Op., not. 



33 NOTITIA HISTORICA 34 

perrections. > (Voila rerrenr gne Gilbert de la Por6e a depnis enseifgnde : 11 n*en dtait donc pas Tantenr .) 
— « Enfln le qnatri^me, qni infecle le Berri , poosse la foiie jnsqn'a dlre que Dieu pent se tromper , snr 
ce principe que les choses pcuvent arriver autrement qu'ii ne les a pr6vues. Cest a ceux qni tronvent 
mauvais qn*on terive encoresur les mati^res de religion , a voir maintenanl si tontesces h6r^ies ne'xigent 
pas qu'on prennelt plume pour les refuter. » 

Apr^celteesp^ee de justification, Abailard reprend le snjet qu'il avait entam^ dans le premier livre . 
11 dit d'abord qne les termes propres nous manquent pour exprimer la nature et les perfeclions divines , 
irop elevees pour que Tesprii humain puisse les comprendre, nous ne pouvons satisfaire aux qnestlons 
qn*on nous propose a cet 6gard que par des tropologies et des comparaisons . Or , de toutes les comparai- 
sons, la suivante lui parail la pius propre a rendre sensible le myst^re de la Trinit^. Dans une piece de 
cuivre, dit-il, ou Ton ^rave Timage du prince pour rimprimer sur la cire , on distingue deux cboses dont 
les propriet^s sont difT6renteSy quoiqu'elles n*aient qu'une mi^me essence, savoir, la mati6re et la forme qui 
composent nn seul et m6me sceau . Applignez cet exemple aux deux premi6res personnes de la Trinit6. 
Comme le sceau nait en quelque sorte du cuivre , aussi le Fils tire son 6tre de la substance du P6re , et dans 
ce sens on dit qu'ii est engendr6 . Or nous avons dit ci-dessus que le nom du Pere cxprime la toute-pnis- 
sance , celui du Fils la sagesse , qui n'est qu'une esp6ce de puissance . De mdme le sceau du cuivre n'est 
pas toute mati6re de cuivre^ mais seulement une portion de cette mati^re, par ou il r6pond a la puissance 
imparfait du Fils . Ge sceau nous fournit encore Tid^e de la procession du Saint-Esprit : et pour bien 
entendrececi , remarquez d'abord la diff^rence de proc6der ei d'cngendrer . Eile consiste en ce qne celni 
qui est engendr6 , participe k la substance du P6re ; au lieu que celui qui proc^de simplement , n'y participe 
point. Or, la boni^, qni fait le caract6re du Saint-Esprit, ne renferme Tidee d'aucune puissance , mais ex- 
prime senlement le mouvement et les eilets de ramour .Cette troisieme personne n'est doncpointde la 
SQbstance dn Pere , et par cons6quent elle ne tire pomt son oric^ine de lui par voie de g6n^ration ; mais 
elle proc6de du P6re et du Fils , parce que Tamour proc6de de la puissance et de la sagesse . Cela pos6 , 
j*envisa^e maintenant dnns le sceau de cuivre une troisi6me propn^t6, distingu6e de la mati6re et dela 
forme. Cest Taction de sceller ou dimprimer sur une autre maiiere plus noble la figure et rimage qu'il re- 
pr^nte : laction qui procede du sceau , mais qu'il n'est pas n6anmoins de sa subsiance . La premi6re de 
ces irois propridtds en^endre la seconde , et le concours de Tune et de Tautre produit latroisieme. Ainsile 
Fils nalt du P6re dont il est appele dans rEcriturela forme, Timage, la flgure de sa substance ; et Tnn et 
Tautre produisent le Saint-Esprit , qui est leur action commune, action dont relTet sp^ciflque est de graver 
en nous l,empreinte de la puissance et la sagesse divine , et d'enr^parer, aa moyen desgraces dont TEsprit- 
Saint est le distributeur, les traiis etfaces par le p6ch6. Cette explication parait a notre auteur 6galement 
propre a confondre les h6retiques et a ramener les Grecs schismatiques oui ne rapportent qu'au P6re la 
procession du Saint-Esprit . Apr6s une assez longue dispute contre ces aerniers , il termine son second 
livre, et conronne les preuves de son sysi6me par rautorit6 des philosophes , s*efforgant de persuader que 
tont ce qu'ils ont dit de Tame du monde , doit s'entendre duSaint-Esprit . 

Le troisi^me livre est enti6rement destin6 a traiter des attributs essentiels et absolus de la Divinit6 . 
« Sur la toute-puissance, dil notre auteur, on propose ordinairement cette question , savoir si Dieu peut 
faire autrechose que ce qu'il fait , et s'il pcut le faire meilleur qu'il n'est ? » 

Abailard se d^clare pour la negative , qu'il 6taye des raisons suivantes. i^ Toute sortede bien 6tant 
^galement possible4 Dieu , puisqu*il n'a besoin que de sa parole pour faire usage de son ponvoir il se 
mndrait necessairement coupable ou d'injustice ou dejalousie, s'il ne faisait pas tout le bien qu'il peut faire, 
2» II ne fait et n'omet rien sans une raison sufflsante et tr6s-bonne. Tout ce qu'il fait donc , il le fait 
parce qu'il convenait qu'il le fit ; et tout ce qu'il ne fait pas , il Tomet parce qu'il y avait inconv6nient ale 
faire. On m'opposera, dit-il, quil 6tait ^galement convenable que Dieu fit ou ne fit pas ce qu*ll a fait . Mais 
on ne fait pas attention qn'entre raisonnable et deraisonnable , il j a la indme contradiction qu'entre faire 
et nepoint faire. Si donc 11 a raison de faire une chose , il est contre la raison qu'il s'en abstienne . Abai- 
lard se propose une seconde objection dont il avoue qu'il est plus difflcile de se tircr . < Un r6prouv6 , 
dit-il, pleut se sanver : or , cela ne peut arriver que par la voIont6 de Dieu. Par cons6quent Dieu peut faire 
qnelqne chose qu'il ne fait pas . Je r^ponds, dit-il, que cette proposition, un r^rouvipeut se sauver^ n'est 
vraie que par rapport a la cr6ature , laquelle 6tant muable de sa nature , est 6galement capable de salut 
et de damnation . Mais la proposition est fausse par rapport a Dieu , parce qu'il repugne a sa nature de 
faire qnelque chose qui deroge a son inflnie perfection .et par consequent de faire ce quil ne conviendrait 
pas qu*il fit . Cela peut s'6ciaircir par des exemples . Une voix peut 6tre entendue , quand m6me il n'y au- 
rait personne pour lentendre , ou que tous les hommes seraieni priv6s derouie . Un champ est susceptible 
deculture , m6me dans la supposition qu'il n'y aurait point de bras pour le cultiver . Quelquesuns n6an- 
moins , avouant qne Dieu choisit toujours les voies les plus parfaites pour arriver a son bnt , s'imaginent 
qn'il pi^nt faire les choses en un autre temps qu'il ne les fait . Mais cela est absurde dans un 6tre qui doit 
toujours agir de la mani6re la plus convenable , et produire ce qui est le plus a propos en toute occasion . 
Ei qu'on nedise pas que , si Dieu ne peut en tout temps faire tout ce qu'il fait , il en r6sulte qu'il n'apas 
toujours la m6me pnissance , et qu'en tout temps il n est pas tout-puissant. Car il est certain que la d6ter- 
mination dn temps ne regarde que Tacte et non le pouvoir. Autre chose est en effet de dire : Je puis 
faire cela dans un tel temps, autre de le faire actuellement . Au moment ou je parle , j'ai le pouvoir 
de me taire . Cependant parler et me taire sont deux acles que je ne puis joindre ensemble , ni exercer 
dans le ro6me temps . Ainsi ' ' -.-^.— .— v . :- ^^ *-: u™ ;i «»^o. ,>«- «a«««. 

saire qn'on pnisse supposer 

il le vondra . Or , il est certain 

lont^. Cest la raison pour laquelle, suivant saint-Augustin, il est appel6 tout-puissant. Mais comme il est 

intiniment sage . 11 ne peut rien vouloir a contre-temps : d'ou il r6sulte qu'il place chaque 6venement dans 

le moment le plus convenable a la perfection de runivers. » Voila Toptimisme dont on voudrait faire hon- 

near a la philosophi 

Abailard m6me ne s' 

niciens. U a de plns la 8inc6rit6~d'avouer que 

rablesa cette opinion. Lic^/ toc nos^ra opinto , dit-ll, paucosaut nullos habeat assentatores ^ et plurimum 

dictis sanetorum , et aliquantulum a ratione dissentire videatur, Hugues de Saint-Victor fut , comme (mVavu^ 

rnn de ses principanx adversaires sur ce point. et nous avons rendu compte des moyens quecet terivain 

emploiepoor mettre en pondre ce sy8t6me aossi lanx en iui*mdme que pernicieax dans i«s soilet* 





35 PETRUS ABiELARDUS. 36 

Abailard parie ensaite de rimmortalit^ de Dien , de sa sagesse, de sa science. Ge qn'il dit snr chacnn 
de ces attribnts, n'offre rien que de conforme k Tanalogie de !a foi. II pronve fort bien que ce (|u'on nomme 
le hasard , entre dans les desseins de la Providence . TouchaDt l'accord de la prescieDce divine avecla 
libert^ de la cr^ature , il se fait deux objectioDS ; mais il ue r^pond qu'a ia premi^re , et Touvrage en 
demeure la dans rimprim^. D. Mart^ne (36) temoigDe qu*iln*en a rencontre lasuiledansancunmanuscrit . 
Mais Ottdin (37) assure qu'eile exisle daus la biblioth6que de Bodlei sous ce iiire : Peiri Abxlardi lutro- 
ductionis ad Theologiam libri tertii supplementum . 

XIX^ Ulntroduction d la Thiologie ayant et6 condamn^ de la mani^re que nous Tavons dit , an concile 
de Soissons, Abailard , sans en abandoDuer les priucipes, prit le parli de la refondreet de faire reparaitre 
son syst^me sous un autre titre . Cest ce qu'il ex6cuta aans le trait^ qui a pour titre : Bela Theologie 
chritienne, 11 est divis^ en cinq livres, dont le premier est le mdme en d'autres termes que le premier, 
de Vlntroduction, Dans le secoua , rauteur s'el6ve conire les Chretiens qui trouvent mauvais qu'on emploie 
l'autorit6 des sages du paganisme dans les mati^res de religion. Le troisidor.e rcDferme : l^' uue iuvective 
coDtre les sophistesqui n'admettent daos nos myst^res que ce qui est conforme a la raison ; 2o un abr6g6 
de la foi sur la Trinit6;3'' des objections contre ce myst^re: 4<> des observations sur tous les sens qui 
peuvent convenir aux termes de semblablef de diffirent et de personnes. L'auteur emploie dans le qua- 
tri^me toutes les ressources de sa dialectique pour n^soudre les objections qu'il s'eiait propos6es 
dans le pr^c^dent. Le cinqui^meel dernier n'est qu'une r6p6tition du troisi^me de Vlntroduction. 

Onne peut douter, apr^s cet expos6, que ce ne soit Tun de ces deux ecrits, ou plutdt les deux ensemble , 
qui tomb&rent entre les mains de Guillaume de Saint-Tbierri , et dont toute la difference, comme il le mar- 
quait a saint Bernard (38), ^tait que Tun resserrait quelquefois ce que l'autre avait 6tendu , ou ^tendait 
ce qu'ii avait resserr6 . Duo autem tunc erant libelli idem pene continente^ , nisi quod in altero phu , in 
altero minus aliquando inveniretur. Pour le temps ou le dernier fut compos^ , nous conjecturons qn'A- 
bailard y mit la main dans son abbaye de Saint-Gildas, et qu'il ne le rendit public qu'apr6s son abdica- 
tion . Car alors , comme robserve ie m6me Guillaume (39) , d^livr^ de ses plus redoutables adver- 
saires que la mort avait enlev^ , il crut trouver le champ libre pour debiter impun^ment ses opi- 
nions (40). 

XXo Le trait^ de morale intitul^, Scito teipsum, ConnaiV^oi foi-m^me (41) succ^da de pr^s a la Th^olo- 
gie chritienne qui s'y trouve citee , et dont il peut Stre regarde comme la suite et le couronnement . Abai- 
lard (c. i) partage les moeurs en vertus et en vices. II dislingue le pecb^ du vice, en ce que le viceest un 
penchant vers le mal, et le p4ch6 un consentement donn6 k ce penchant. L'ame dit-il]c. 3) , estle siftge 
du p6ch6. Cest la qu'il se consomme, et Taction ext^rieure n'y ajoute rien ; en sorte qu*il est 6gal de faire 
ou de ne pas faire le mal ,Iorsqu'on y a consenti dans son coeur. Les plaisirs des sens, par eux-m^mes 
sont indifT6rents. La d^fense connue d*en user en faittout le mal. II n'en est pas de roeil divin comme dn 
n6tre (c. 7) , qui ne s'aitache qu'anx oeuvres , et n^glige les actes int^rieurs de la volont^ • Dieu , au con- 
traire, n'a ^gard qu'a Tintention dans ses r^compenses et ses chatiments ; parce qu'elle est comme la 
pierre de toucbe de loutes nos actions , lesquelles , par elles-memes , et s^par6es de 1 intention , peuvent 
etre communes aux bons et aux mechants. 

Cela ^tant, il esc d'une extrSme importance ponr nous de savoir d'ou yient la malice et la bont^de Tin- 
tention. Pour r6soudre cette question, rauteur donne la d^fmition suivante du p^ch^ (c. 12, 13, 14). Le 
p6ch6, dit-il, consiste a faire ce qne nous jugeons contraire a la voloni^ divine et par cons6quent renferme 
nn m^pris formel de Dieu. Donc , tout ce qui se fait contre les lumi^res de la conscience est vicieux , et 
r^ciproquement ce qui est conforme a ces m^mes Inmi^res est exempt de p6ch(^. Ciependant J6sus-Christ 
sur la croix a pri^ son P^re de pardonner aux Juifs , parce qu'ils ne savaient ce qu'ils faisaient : et saint 
Etienne a pareillement demand^ pour ses pers6culeurs que sou martyre ne leur filt point impul^ a p^h6 . 
Abailard tache d'61uder la force de cette objection , en distinguant diverses acceptions du terme de p^chi. 
II s'entend quelquefois , dit-il , de la yictime qu'on offre pour le p6cb6 , comme lorsqu'il est dit de J^us- 
Christ qu'il a 6te fait p6ch^ pour nous . II se prend aussi pour la peine due au p^ch^. Ainsi Ton dit encore 
de J6sus-Christ qu'il a jport^ nos p6ch6 parce qu'il en a subi la peine. Enfm le nom de p^ch6 s'appliqne 
aux oeuvres du p^cb6. Or il est a remarquer que la peine n'est pas toujours la suite et la preuve du p6ch6 

groprement dit . On le voit dans Texemple de ee propb^te qui, ayant 6t6 envoy^ pour prdcher contre 
ethel, fut ttt6 a son retour par un lion pour avoir viol6 la d^fense que Dieu lui avait faiie de mancer sur 
sa route. Car, quelle pouvait ^tre sa faute d'avoir cru , snr la parole d'un autre propb^te comme lui , qne 
Dieu ayait r^voqu^ cette d6fense purement arbitraire ? On peut donc dtre innocent et meriter ndanmoins 
une peine temporelle , pour avoir commis par ignorance roeuvre du p6ch6. Sur ce principe nous ne crai- 
gnons pas d'assurer que ceux qui ont pcrs6cut6 par ignorance et de bonne foi J^sus-Christ et les siens» 
n'ont commis que loeuvre du p6cb6 : bien moins criminels en cela que s'ils leur avaient fait graceen r6- 
sistant aux mouvements de leur propre conscience : Sic et eos quos persequendos credebantt per operationem 
peccassc dicimus ; qui tamen gravius culpa peccassent si contra conscientiam eis parerent, Yoila le pN6ch6 
philosophiqne 

Abailard cependant , effray^ des cons^qnences de cette doctrine , semble youloir revenir snr ses pas. II ne 
yeut pas qu*on inf^re de ses principes que rinfid^Iit^ ne ferme pas tonjours Tentr^e du ciel ; et la raison 
qu'il en donne , c'est qu'il sufnt pour dtre damn6 de ne pas croire en J6susChrist , quand mdme cela par- 
tirait, dit-il, plutdt de 1'ignorance que d'nne malice r6fl6chie. Yoila pour les plaies de notre ame . L'auteur 
en examine ensuite le rem^de qn'il fait consister en trois choses, la p6nitence , la contrition et la salisfa- 
ction. II traite de chacun s^par^ment , mais plut6t en d^clamateur qu'en th^ologien • Pariant des mar- 

[36) Anecd. t. V, p. 1363. 
37)Smp^t.II, p, 1169. 
(3s)Bern. Op. t. III, ep.326. 

(39) Emortuis quippe omnibns pene doctrinae ecclesiasticae magistris, qnasi in yacuam rempnblicam 
Ecclesiae domesticns irruens inimicus singuiare sibi in ea magisterinm arripuit , agens in Scriptura divina 
quod agere solebat in diaiectica. 

(40) Ibid. 
[4i) Pes. 4iieccL t ni, p. 673 



11 



n NOTITIA HISTORIGA. 38 

fties de repentir gne les asnriers et les concossionnaires donnaient a rhenre de la mort, il inveetiye contre 
ra?ariee des coniesseurs qni, aa lien de les porter a restitaer le bien mal acqais, lenr conseillaient 
fieheter des messes. Je dis acheter, r6p^te-t-il, car on fait de la chose la plas sainte le commerce le 
plas honteux. Le prix en est tax^ comme d'une marchandise ordinaire. On paie an denier pour une messe, 
<t quarante pour un annuel. In quo quidem merdmonio T^rxfixum apud eos pretium esse constatf pro una 
KUieet missa denarium^ et pro annuali quadraginta. Ge trait, ind^pendamment de ce qu'on peut y bl&mery 
proave Tantiquitd de Thonoraire pour ies messes, et le soin qu'on avail pris d^s lors de le flier, pour pr6- 
renir Tabus qui pourrait ennaltre. A' Toccasion des indulgences, dontil blame Tusage trop frequent, il 
traite da pouvoir des clefs. II semble d'abord contester ce pouvoir aux mauvais pr^lats; mais en suivant le 
fil de son raisonnement, on voit qu'ii ne parle que du pouvoir de discernement, et non de celui de juridi- 
(tioa. II faut avouer cependant qu'il n'est ni exact dans ses expressions, ni ferme dans ses principes. 
Cest le vice dominant de tout Foavrage, ou Ton aperQoit un auleur coutinuellement embarrass^, mar- 
chant & t4tons, et tombant souvent en contradiction avec lui-m6me, faute d'avoir suffisamment ^tadi6 le 
sajet qa'il traite. 

iXI* Nous donnerons, pour dernier ^rit th^ologique d*AbaiIard, sa Confession de foi, dress6e aprte le 
concile de Sens, pour dissiperles nuages que le jugementde cette assembl^e avait r^pandus sur sa doctrine. 
Cette pi6ce, ainsi que la derni&re lettre a H6IoIse, n'est qu'un simple expos^ des sentiments de Tauteur par 
mpport aux articles qu'on lui avait object6s, sans invectives et sans raisonnements. Sur quelques-uns de 
oes articles il se d^fend de les avoir jamais enseign6s. Sur les autres il s'accuse tacitement en se bornant 
i professer la doctrine qui leur est diam^tralement oppos^a. Au commmencement et a la fin il coniure ies 
fidMes de ne point se laisser pr6venir par de faux bruits, et de le regarder comme le pius soumis des en- 
fints de TEglise. On a confondu mal a propos cet 6crit avec son Apologie. Nous ferons voir la difT6rence de 
Ton et de rautre en parlant de ces 6crits perdus. 

§ 11 [. — Ses ouvrages manuscrits. 

II s'en fant bien, et peut-dtre n'est~il pas a souhaiter, que tous les 6crits d'AbaiIard soient entre les mains 
dn public. Une grande partie, sans parler de ceux qui sont perdus, est rest6e manuscrite en divers d^pdts 
tant nationaux qu'6trangers. Tout ce qu'on a droit d'exiger de nous a la rigueur est un simple mais exaet 
denombrement de ces monuments obscurs. Nous ne nous en tiendrons pas n^anmoins a cette obligation si 
scrapuleusement, que nous n'ajoution8 de temps en temps qnelques remarques, lorsque la chose en vaa- 
dra la peine. 

Ges productions se r^duisent a quatre classes, (Eavres philosophiques, Commentaires sur rEcritnre, 
Trait^s th^ologiques, et Yers. 

Dans la premiere sont : 

I* Un Gommentaire sur les Topiques d'Aristote, lequel existe dans la biblioth^que du roi (n. 7493) sons 
titre : Glossx Abwlardi in Topica, 

II* Quatre ouvrages conserv6s dans la biblioth^que de SaintVictor, dont le premier est intitul^ : Petri 
Feripatetiei libri quatuor Categoriarum^ sive supet* praedicamenta Aristotelis, Le second : Petri Peripatetici 
Analyticorum Uber primus et secundus. Le troisi^me : Petri Peripatetici liber Divisionum, (Ce mSme livre 
se trouve dans la biblioth^qne de Saint-Germain-des-Pr^s.) Le quatri^me : Petri Peripatetici Hber JkfM" 
tionum. 

III* Un manuscrit de le bibliot^que du Mont-Saint-Michel renferme les deux ouvrages suivants 
{• Tractatus Abaillardi de intellectibus. 2* Ejusdem Abaillardi Physica Aristotelis. 

IVo Dans un autre manuscrit de la m6me biblioth^que on trouve, Petri Abaillardi sermo de geneiatione 
et corruptione. Item de intellectibus et speculationibus. Mais ce dernicr 6crit est le mdme que le premier 
du precl^ent manuscrit. 

V* A la biblioth^que Ambrosienne de Milan se voient, Petri Abailardi in Porphyrii universalia^ in pee- 
dicamenta^ in libros Perihermenias. 

\U L'oavrage inscrit Petri Abaelardi Scholarius, se garde en celle du roi d'Angleterre parmi les mann- 
scrits de la bibiioth^que Jacob^enne (42). 

VII* D. Mart^ne dit (43) avoir vu a 1'abbaye de Tami6s, en Savoye, un roanuscrit avec cette inscri- 
ption : Petri Abardi de universalibus et singularibus ad Olivarium filium suum tractatus. Get ouvrage 
ne parait pas diff<^rer de la Logique de notre auteur, puisque Jean de Sarisb6ry t^moigne que les philo- 
sophes du xu* sitele renfermaient toute la logique dans le Trait4 des Universaux. On le chercherait inntile- 
ment aajoard'hai a Tami^s. On n'y en voit plus que le titredansun ancien catalogue. II n'est pas non 
plus a la bibliothftque de Saint-Germain des Pr6s, quoique Oudin (44) et D. Montfaucon mettent parmi les 
manuscrits de celie-ci une Logique ou Dialectique d'AbaiIard. Mais il doit se rencontrer dans quelqae 
aatre dep6t, car Duchesne avait promis de donner au public ce trait^ qu'il avaitentre les mains. 

VIII* Le trait6 philosophique de Morale, ayant pour titre : Petri Abselardi Ethica, fait partie des ma- 
nnscrits de Thomas Gale, Anglais (45). II est divis6 en deux livres, dont un fragment du second se trouve 
dans les manuscrits d'Antoine Vood (46). 

IX* Notre auteur avait compos6 un trait^ d'Arithm6tique dont le titre 6tait: Petri Abaelardi Rhythmo 
machia. M. Le Beuf (47) dit que ce trait6, qu'il n'a connu que par un catalogue de Richard Fournival 
dat6 du XIII* si^cle, ne se retrouve plus, k moins que ce ne soit celui de Saint-Yictor cot6 n. 620 

Les Gommentaires non imprim6s d'AbaiIard sur TEcriture sainte composent deux volumes qui sont a 
I a biblioth6que du roi. Le premier renferme une explication des psaumes; le second, des 6claircissemen 
sar toutes les ^pltres de saint PauL 

Ses oeuvres thdologiques sont : 

(42) Catal. mss. Angl. p. 4, n, 8670. 

(43) Voyage lit. p. 244. 

(44) Script. X. II. p. \ 172. 

45) Catal. mss. Angl. p. 4, n. 6087. 

4«) Ibid., n. 8615. 

47) Diaerl. iur FarU, U II, p. 87. 



39 PETRUS ABi!X.ARDUS. 40 

lo Le fameax oavra^e iQtitulS Sic et non^ Tan des trois qxx\ donn^rent le plas de prise a ses adversaires 
contre lai.. On le voit a la bibliothique du Mont-Saint-Michcl et dans celle de Marmoutiers. D. MontCaa- 
con et D. Mart^ne (48) Tavaient aussi vu. parmi les manuscrits de Saint-Germain des Pros. Le dernier 
assure mdme i'avoir examin6 soigneusement dans le dessein d*en faire part au public, dessein qu'ii aban- 
donna, dit-ii, apr6s avoir reconnu que ce livre ^tait plus propre a scandaliser ies (id^les qu'a les ^difier. 
Mais cet exemplaire a disparu depuis, a moins que ce ne soit ou celui de Marmoutiers, ou celai du Mont- 
Saint-Michel, qui 6tait alors en dep6t a Saint-Germain, et qu'on aura renvoy^ depuis. L'ouvrage est trop 
important pour ne pas m^riter qu'on en donne au moins une i^gbre notion. D. Gervaise, qui ne i'a jamais 
connu que par ie litre, en parle avec l'assurance d'un homme qui i*aurait parcouru d'un bout a 1 autre, 
et avec la pr^vention d'un partisan ddtermin6 d*Abailard. 

Dans UQ long prologue, ou le dessein et le but de ce traitd sont expliqu6s, i'auteur commence par dire 
que bien qu'on rencontre dans les 6crits des P^res un grand nombre de contrari^t^s, il n'est pas n^anmoins 
« permis de les juger tSm^rairement, ni de les m6priser, encore moins de les condamner. <k Ne nous ^ton- 
nons point, dit-il, si n'ayant pas Tesprit riui a conduit leur plume, nous n'avons pas la clef de plusieurs 
de leurs expressions dont i'usage est aboli ou chang^. D'aileurs le mdme terme a souvent diverses signi- 
fications; et comme chacun abonde en son sens, chacun a aussi sa faQon particuli^re de s*6noncer. » II 
donne ensuite des r&gles de critique pour discerner d'ou viennent les contrari^t^s qui se trouvent quel- 

Juefois dans ies 6crivains sacr6s, et a plus forte raison dans les auteurs ecclesiastiques. Ges r^gles sont 
ttdicieuses et exactes. Abailard rapporte divers endroits des P^res, ou, reconnaissant humblement qu'ils 
peuvent se tromper, ils prient ies iecteurs de les excuser. Les R6tractations de saint Augustin ne sont 
point oubli^s. Abailard linit son prologue par ces paroles : Uis itaque praelibatis, placel, ut instituimus^ 
aiversa sanctomm Patrum dicta colligere^ prout occurrerint memoriae aliqua cx dissonantia quam hahere 
videniur , quxsticnem continentia quae teneros lcctores ad maximum inquirendae veritaiis studium provoceni 
et acutiores in executione reddant. {Bxc quippe primae sapientiae clavis definitury assidua scilieet seu frequens 
interrogatio; ad quam quidem toto desiderio amplectendam philosophus ille omnium ferspicacissimus in prx- 
dicamento ad aliquid ttuaiose adhoriatur, dicens : Fortasse autem dirficile est de hujusmodi rebus conli- 
tenter declarare, nisi pertractatae sint. Dabitare autem de singulis non erit inutiie. Dubitando autem ad 
inquisitionem venimus... Unde placuit huic operi nosirOf quod ex sanclorum dictis compilavimus^ in unum 
volumen eongregalis, decretum Gelasii de authendcis tibris praescribere^ quo videlicet sciatur nihil nos hic ex 
apocryphis induxisse, Excerpta etiam Retractationum B. Augustini adjunximus^ ex quibus appareat nihil hic 
ex his quae ipse retractando correxit^ poHitum esse. Ge l^rologue est une assez bonne preuve du savoir 
d'Abailard. II serait a souhaiter que, tid6Ie aax r^gles qu'il venait d'6tablir, il se filt appliqu^ a rempUr 
dans le cours de l'ouvrage les engagements qu'il avait pris. Mais, au lieu d'une bonne critique propre a 
lever les contrari6t6s apparentcs des P6rcs, on ne voit qu'un tissu de leurs passages respecti^s, qui parais- 
sent se combattre, soit pour le fond des sentiments, soit pour les expressious. Ces passages roulent sur 
la foi, la Trinit^, llncarnation et les sacrements. Ghaque article montre plusieurs P^res comme aux prises 
les uus avec les autres. On dirait qu^Abailard doutait lui-mdme de leur unanimit^ sur des points aussi 
essentiels, et qu'il voulait porter ses lecteurs a en douter. Mais ^cartons un soupQon aussi injurieux, et 
croyons plutdt qu'il n'avait d'autre dessein que de faire une vaine parade de son ^rudition. 

i^ Deux Gonferences ou disputes, rune d'un philosophe avec un Juif, rautre d'un philosophe avec un 
Ghr6tien. Ges doux pi^ces font partie des manuscrits de Thomas Barlow, dvdque de Lincoln (49), et de 
ceux de Thomas Gale (50). La seconde se trouve encore dans la Bibliotheque Jacobdenne (5i). 

3« Abaelardi doctrina, 11 n'y a que ceax qui ont eu acc^s dans ia biblioth^ue de Henri Langiei (52), oii 
ce trait6 se rencontre, qui paissent dire s'il est ditT^rent ou non de Vlntroduction d ta TMologie^ et de la 
Th^ologie chritienne, 

4o Petrus Abaslardus de vera essentia Dei et de fide catholica, Nous devons dire la mdme chose de celui- 
ci qui est inventori^ dans le Gatalogue des manuscrits du mdme Renri Langlei, et dans celui de la ca- 
th6drale d'York (53). 

5« Petri Peripatetici de sacramento altaris. II en est fait mention dans le Gatalogue des manuscrits da 
roi de Sardaigne (54); et celui des manuscrits dela cathddrale d'York rannonce pareillement (55). 

6o Pe(rt Aj>aetardi Elucidarius. A rarticle de saint Anselme nous avons parl6 d'un ouvrage inscrit 
Elucidarium, qui se trouve dans rAppendix de la derni^re 6dition de ses ceuvres. Dom Mart^ne (56) 
avait vu dans .1'abbaye de Fontaines, au dioc^se de Tours, ce mdme ouvrage avec le nom d'Abailard, 
et dans un autre manuscrii de rabbaye de Glairvaux, suivant le t^moignage du mdme critique, il est 
atiribu6 a Angeld de Montl6on. Nous avons prouv^ qu'il appartient a Honor6 d'Autun. Reste n^anmoins 
encore a savoir s'il est le mdme que VElucidarius inscrit du nom de notre auteur dans rinventaire de la 
biblioth^que Jacob^enne (no B207)- G'est ce que nous ne sommes pas en 6tat de decidor. 

l^ Un discours sur la conception de la salnte Yierge, qne Ton conserve a la biblioth^que des Jdsuites 

' de Bordeaux, suivjant le t6moignage de Possevin (57) : Ejus oratio^ dit-il, de conceptione B, Virginis exstat 

Burdigalae apud nostros e monasterio Sytvae^majoris in eo tractu obtenta. Dubitatur tamen num sit eadem 

qmm multos ante annos Lovanii edidit Rescius Petro Comestori ascripta. Nec enim simul eas conferre 

potuimus, 

Les ouvrages po6tiqaes de notre aateur qui ont 6chapp6 au naufrage des temps sans avoir encore vu le 
joar, sont : 

(48) Anecd., t. V, p. ^362. 

(49) Gatal. mss. Angl. p. 2, n. 2392. 

(50) Ibid. p. 4, n. 6086. 

(51) Ibid. p. 4, n. 8206. 

(52) Ibid. p. 4, n.6954. 
(53 Ibid. p. 4, n. 42. 

54) P. 28i, cod. 884. 

55) Mss. Angl., p. 4, n. 6954. 

56) Thes. anecd. t. V, p. 1362. 
[57) Script. t. II, p. 232. 



NOTITIA HISTORICA. 4% 

le^ vers k son fils Astralabe sous ce titrft : Petri Abaelardi ver^s elegiaci ad Astralabium filium 
de moribus et vita pia ac proba. M. Richarl Widraore, gardo la biblioih6que Coltonienne, 011 
soaser^ent dans la classe de VitolHus, a bieri voulu nous en cuvoyer les douzo premiers dont nous 
part a notre tonr au public. 

Astralabi fili, vit® diilcedo paternse, 

DoctriosB Btudio pauca relinquo tuss. 
Major discendi tibi sit quam cura docendi ; 

Hincaliis et enim proflcis, inde tibi. 
Cum tibi defueritquod discas, discere cessa ; 

Nec tibi cessandum duxeris esse prius. 
Disce diu, firmaque tibi, tardaque docerc, 
Atque ad scribeudum ne cito prosilias. 
Non a quo, sed quid dicatur, sit tibi curo; : 

Auctori nomen dant bene dicta suo. 
Ne tibi dilecti jures in verba magistri, 
Nec te detineat doctor amore suo. 

iJae complainte en prose sur le malheur de Dina, fille do Jacob. Celte pioce est l\ la bibliothSqne 
ae dans uq manuscrit du xiii'' si^cle. £n voici le commencemeni quo Mgr lo cardinal Passione 
i bont^ de nous faire copier. 

AbrabsB proles, Israel nata, ][>atriarcharum sanguineclara, 
Incircumcisi viri rapina hominis spurci facta sum pracda^ 
Generis sancti macula summa. plebis adversiB ludis illusa. 

Vse mihi miserae per memet proditce ! 
Quid alienigenas juvabat me cernere? 
Quam male sum cognita volens cognoscere 
Vffi mihi misersB per memet proditffi ! 

t a remarqner que dans le manuscrit C3tte prose ou s6qucnce destinee a Stre ohant^e dans r^glise 
ive notde a la roani^re du lemps, c*est-a-dire, en points ronds, sans lignes ni clefs, et en notes 
( on Iosang6es comme les n6tres. 

§ IV. — Ses ecrits perdus^ douteux ct suppo$6s, 

yrage d'Abailard le plus considerable qui ait ^te la proie du temps, cst son Apologie, Tous lcs 
les jasqu'a present ronl confondu nial a propos avcc sa Confession de foi, dont nous avons rendu 
i ci-dessus. Pour se convaincro de la difference de ces deux pi6ces, il n'y a qu'a lescomparer en- 
I snr ce que les auteurs contemporains nous apprenent de ia premi6re. D'abord cclle-ci, selon le 
n^e d'Othon de Frisingue (58), commenQait par ces mols : Nc juxta Boetianum illnd prosBmiis 
ifferentibus tempus teiatur^ ad rem ipsam vcniendum e5(, ut innocentiam meam ipsa rerum veritas 
guam verborum excusat proUxitas, L^nulre au contraire debnte ainsi : Notum proverbium est: Nihil 
me dietum^ quod non possit depravari, D'ailleurs cette dcrni6re est orthodoxc, commo nous Tavons 
ir, ei pleine de moderation; au lieu que VApologie^ suivant Tidee que nous en donne Guillaume do 
rhierri (59). dans la refutation qu'il en a faite, 6tait egalement reprehensible, et par le ton d*aigreur et 
ence que Tauteur y prenait contre ses adversaires, et par le fonds des choses qui n'eiait rien moins 
nforme a Fanalogie de la fui. 
ae trouve plus la moindre trace du Gomraentaire sur Ez^chiel que notre auteur avait entame a 

lorsqu'il slngera d'y faire des leQons do iheologic, et qu'il dicta dcpuis dans r^cole de Paris. 
tniratlon que cet ouvrage exciia du temps d'Abailard pouvait nous servir de r^glo, nous aurions 
te sujet d'en rcgretter la perie. 

lines gens sont aujourdhui beaucoup plus sensihles k la perte de ses poesies , surtout de ses 
ins, donl robjet le plus ordmaire etait sa ch^re Helolse. On ne rappcUera pas icl les moyens qui 
i employ^s ci-devant pour montrer que ces chansons 6iaicnt en langago vulgaire ou romance, et 
kS en latin. Les autres fruits de la veine d'AbaiIard dont la connaissancc est vcnue jusqua nous, 

an livre d'Hymnes et de Sequences qu'il avait composees pour le Paraclet (60). 
hesne a publie, comme ayant fait autrefois pariie de ce livre, une prose rim6e sur le myst^re de 
nation. 11 avoue neanmoius qu'elle est isolee et anonyme dans Ics manuscrits. Son garant, pour 1a 
sar le compte d'AbaiIard, est le docteur Josse Clicihou (61). Mais celui-ci ne parle que sur la foi de 
harfes (62) et d'Anioine Belloie (03), lesquels n*apportcnt d'auires preuves de leur sentimont quo 
l public qui la donnaii a notre auteur. II faut avouer que la pioce n'cst pas indigne de lui. On la 
it autrefois dans plusieurs ^glises. Elle commcnce ainsi 

Mittit ad Virginem 
Non quemlibet angelam, 
Sed fortitiidinem, 
Suum arcbangelum, 
Amator bomiuis. 

serail penl-6tre encore mieux fond6 a lui adjuger une autre prose que nous avons ci-dcvant 
« panni les oeuvres d'llildebert [Hlst. Ut. t. XI, p. 389), d*apr6s son dernicr 6diieur, le P. Hommei 

De gest. Frid. cap. 49. 

Bibl. Cisterc. t. IV, p. 239. 

Absl. Op., p. 1136. 

Eludd. iccles.y c. 5. 

06fero. Missae celebr.^ c. 15. 

Ant. Bellote, Observ. ad rit. Eccles. Laud., p. 414, n. 6. 

Patrol. CLXXVIIL 2 



43 PETRUS ABiELARDUS. 41 

et les Gentariatears de Maffdebourg. Elle roale sur le inyst6re de la Trinit^, et porte le nom d'Abailard 
dans un ancien manuscrit de rabbnye du Bec, d'ou le P. Martene Ta tireo pour rins6rer dans le IX* tome 
de sa grande Goileciion (p. 1092-1097). Ajoutez a ccla que l*auieur, apres avuir expliqu6 d'une manidre 
tr^s nette et tr6s pr^c sa la foi du inyi»i6re de la Trinits, proteste de ia sincerite de sa croyance, comme 
un homme qui aurait donn6 occasion den douter. Ce qui semble beaucoup micux convenir a notre auteur 
qu'a Hildebert, qui n'avait jamais donn6 prise sur lui par cet endroit. Quoi qu'il en soit, voici ses 
termes : 

Hoc est fldes orthodoxa; 
NoQ hic error, dive noxa. 
Sicut dico, sic et credo. 
Nec Iq pravam partem cedo 

Les auteurs du nouveau 6aWa Christiana (64) prodnlsent aassi sous le nom d'Abailard un distique 
dont Tobjet anrait pa fournir la mati&re d'un assez long po^me. Alphonse de Goulaine, disent-iis, sei- 
gneur puissant de firetagne, ayant pocur6 la paix entre Phiiippe premier, roi de France, et Gailiaume 
second, roi d'Angleterre, ces deax nionarques par reconnaissauce lui accordfereni le privil^ge de r6unir 
leurs armoiries dans son ^cusson. Sar quoi, ajoutent-ils, Abailard ilt les deuxvers suivants: 

Arbiter hic ambos reges coQJQQzit amore; 
£t teaet illustria stemma ab utroque domas. 

Mais on ne nous apprend pas d'ou Ton a tir6 ce distique. D'aillenrs (64*) est-il bien certain qne les ar« 
moiries des rois de France et d'Angle(erre remontent au dela du xii« si^cle, comme il faudrait le supposer 
en admeltant rauthenticit^ de ces deux vers, et du fait qu'ils ^noncent? 

Nous somme.<« de Tavis des theologiens de Paris, auteurs de la censure qui est a la t^te des oeuvres i 
d'Abailard, touchant le iraite conire les her^sies, que Duchesne a insere dans son ^dition. Ge livre i 
disent-iis, outre, qu'il ne porte point le nom d'Abailard dans les manuscrits, ne repr^seute ni la mani^re, j 
nile styie, ni lasutibilile decetanteur. Libei' iste, ut in codice manuscripto Abaelardi nomen haadprx se fert. \ 
ita neque ejus loquendi morem^ stylam et acumeti sapit. G'est un traite contre les Albigeois, ou I on voiti 
un ^rivain beaucoupplus instruii des diverses opiuions et pratiqaes decesheretiques, qa'on ne T^tait dai 
temps d'Abailard. Le style en est dur, sec, ncglige; nul ornemeni, nulle variete dans Texpression. La fa- 1 
Qon de disputer de rauieur est d opposer simplement des passages pr^cis de TEcriture a chaque erreur i 
qu'il fait passer en revue, sans y ajouter de raisonnement. Toas les chapitres, qui sont au nombre de . 
dix-sept, commencent ou par ces mots, Haeretici dicunt, ou par ceux-ei, Sunt quidam hxretici qui asse^ \ 
runt , Ge qui prouve qu'il s*agit dans ce livre d'heresies subsistautes, et nou pas, comme le pense | 
D. Gervaise, des her^sies anciennes sans aucun rapport au temps ou rauieur ecrivait. ^ 

Abailard se vit accus6 de son vivant d'dire l'auteur d'un mauvais livre qui avait pour titre les Sentetices. , 
Nous Itti donnons acte da dt^saveu quil en fait dans sa Confession de foi, II est vrai queson Introduction 
d la ThMogiCf comme nous Tavons dit, a porte quel(|uefois cetie inscriplion. Mais il y avait de son tempa 
nn autre ouvrage inlitui^ Sententiae dicinitatis, que Ton faisait courir sous son nom. Gautier de Saint- 
Victor, Tun de ceux qui lui attribuent celui-ci (65), nous en a conservc^ les premieres paroles, qui sont * 
tout ce qui en reste . Les voici : Omnes sitientes , venite ad aquas : et bibite , amici mei, inebriamini^ 
charissimi, 

Nous ne nous arrdterons point a prouver que leAomaMc^/a Rose est nne productionqu'ona mise aa- 
trefois tr^s grataitement sur le compte d'Abailard. Tout lc monde sait a present que Guillaume de Lor- 
ris (66) et Jean de Meun en sont les voritables auleurs. D'Amboise a fort mal devine lorsqu'il a dit qne 
les amours d'Abailard et dHeloIse sont robjet de cette piece. Gela n'a pas mdme Tair de vraisem- 
blance. 

§ V. — Sa doctrine. 

D'apr^s le compte que nous venons de rendre des ouvrages d'Abailard, on sent assez qu'il n'est pas 
possible de venger sa doctnne en tout point des censures dont elle a 6i6 H^trie. Resie par cons^ ]nent k 
laire connaitre en deiail les endroits ou il s'cst trompe r^ellement, et a caract^riser la conduire de ses 
juges. Abailard 6taii-il coapable de toutes leserreurs qu'on lai imputait ? La proc^dare qu'on a suivie 
dans son jugement, 6iait-elle regaliere? Ge sont les deux objcts qa'il s'agit maintenant dediscuter. 

Pour satisfaire a la premi'3re ({'jeslion, prenons en mains les quatorze articles censar^s par le concile 
de Sens, en y joignant la rofatation de ces mdmes ariicles compos^e par saint Bernard (67). Ges deux 
pi^ces, rapprocheus, commo on ie voit dans la nouvelle edition de ce F^re, se prdtent une lami^re ma- 
tuelle, et fatilitent rintelligence de la di^cision. 

La premi^re propositiuu qae rabbe de Clairvaux rel^ve dans notre theologien, fournit, suivant ce saint 
docteur, la clef de son syst^me, et decouvre le fondemeut sur lequel il elevait ses opinions. « La foi, lui 
fait-il dire, doit dire dirigee par la lumiere natarelle: car la marque d'un esprit leger est de croire trop 
facilement. Or, celui-la croit trop facilement, qui fait marcher la foi avant la raison. De quoi sert-il, 
en elTet, de professer ce qa'on ne peut expliquer, et d'enseigner une doctrine (]u'on n'est pas en ^tat de 
rendre seusible k ceux qui nous 6coulent? » Ge ne sont pas la lout a fait les expressions d'Abailard; mais ' 
il en emploie d*6quivalentes (68) et mdme de plus fortes, jasqa'a pretendre qu'une verit^ ne doit point - 

(64) Tom. VII, p. 595. 

(64) Voy. I^ouv. Trait. de Dipl. l. lY. p. 378. et seq. 

(65) Egass. Bal. t. II, p. 200. 

(66) Abael. apologia, 

(67 Bern. Op. p. 640-637. i 

(68) Cito autem credity qui indiscrete atque improvide de his quae dicunt, prius acquieseit quam hoc ei \ 

quod persiuuietury ignota ratione, quantum valet, ditcutiat. Quid prodest locuiionis integritai quam non se- | 

^t^ intdkctus audientis f « 



t5 NOTITIA HISTORTCA 40 

Kreerue, parce que Dieu Tadit, mais paree qiron ost convaincu qao la chose est ainsi : NecquiaDeu$ 
h»e dixeratj creditur; sed quia hoa sic esse convincitiirf recipitur. Voila un principe qui doit mener loin ;ll 
eo est (le mi^me dn suivant. 

tr La fi^i, dit AbailarJ, est uno esiimaiion des choses qui no tombent point sous les sens. Cest Targa- 
ment, suivani rAp6ire, de cequi no parait poinl. Oc rargament csi la raison qui nous porte a croire nno 
chosedouieaso en elle-mdme (09). » I)e la saint Bernard infere (|a'Abailard permel a ia raison de s*6lever 
conire la rev^lation ; i|u'il rauiorisea revenir sur ce que rEcriture a d^ciJe, qa'il rend au moins le donto 
compaiible avec ia foi. Ces conse ineaces soni nalurclles, on nc peul en disconvenir. Cependant loin de les 
avoir consiammeni admises. ou voii que raateur les a (iae'quefjis combattues, m6me avec succ6s. Mais 
cequ'iliie pouvait dusavoucr eu aucan cas, sans saper par le pied sa nouvellc melhode, c*est que la foi 
nVst pas absolument au-dessus do la raison, qae la prt'mi6re nc propose rien que la seconde ne soit en 
eiai dVxpliqaer, quo loutes les deux pcuvent egalcineut prononcer, l'une sur ia realiie, l'autre sur la na- 
ture de nos mysleres. 

Cest par ces prinripes qu'AbaiIard preparait S''s lectours a recevoir ses nouvelies explicaiions de la 
Trinile. Nous les avons rapporiijs '»i-ilessus ; il nesi plus (luesiioa que dti les appr^cier. 

Lps c xuparaisons doainoire ilieolo^rea se seri p )ur eKplujucr la (listinciloa dcs pcrsonnes divines prd- 
senieut di3u:c faccs ej^aleinent desavaniai^cuscs. Sous ruan ou croii apercevoir le sabellianisme ; sous lao- 
ire rarianisine semble se raonirer. Noiis aim »ns J\ noas ptTsuadcr (et (^e n*est pas au reste sans preuves) 
qiril esl exempt de rune ei «li^ raiilre d»* ces errcurs. Mais ce «]a'oa ne pp.ut excuser cn lul, c'e8t d'avoir 
brouiile reeU«nuciit loulcs lcs nouons ibeologuiues sur la Trinilt^. Ou cn est efTcctivement la lh6ologie, 
quaini on nous reprcscnie bi P6rc comme ne produisant qu'unc cenaino puissance. qui est la sagesse, 
dans la fren^ration duFils, et Taa et l'aaire ne prodiiisant qa'une bonte depourvue de puissance dans 
la pruces^ion du Saint-Espnt ? N'est-ce pis mdii.e p(3ch»T conire les rc^gles du raisimnement que de res- 
ireindre la loute-puissance au P6re, sur ce que lui scul tlcnt son exislence et sou pouvoir de lui-mdme? 
Coinine si par la m6me raison, dit fort jud.cieuscment S. Bernard, la sagesse et la bont6 n^eiaent pas 
egalement ses propri6ies distinctives, quisi]u'il les poss6de a parcii titre. Abaiiard, de plus, secontredi- 
sait dans ies termes a l'occa^ion dn Saint-Esprit, avouant d'une part qu'il est consubstantiel au P6re et 
au Fils, et niant de l'auire (|u il soit leur substance. « Est-ce donc, reprcnd S. Bernard, que ie P6re ct le 
Fils procedeot delasubstance du Saint-Esprit ? Mais si ni Tun ni rauire ne sepeut dire, que deviendra la 
consubstantialit6 ? » Enlin il faisait, sans le vouloir, un 6ire contingent de cette troisi6me personne, en 
lui donnani pour aitribut speciriiiue la bont6 qu'eUe communique aux creatnres, et en la repr6sentant 
(70) comme l'ame du mimdc, cc qui donno a enlendre (prclle n'exisie qu'autanl qu'il y a des fttres 
crecs. Quoi quen dise D. Gcrvaise (70 ), il n'y a ni peiite, ni grande distinction qui puisse sauver de 
pareilles absurdites. 

Les theologiens modernes sont embarrasscs pour fixer le sens de la proposiiion suivante. « Qaoiqne 
nous aecordions que Jesus-Christ est une troisicme personne dans la Trinit6. nous ne disons cependant 
pas que cette personne, <|ui esl le Chrisl, soit une troisi6me personne de la Trinil6. « Le P. Alexandre (71), 
snivi du pius grand nombrc, n'y trouve (]u*une subtilit6 de dialeciique, exprim6e en des termes favo- 
rables au nestorianisme. Mais D. Mart6ne (72)y voit avec plus do fondement l'erreur des nihilistes donl 
Abailard eiait le chef, suivant le (6moignnge do Gautier do Saint-Victor, erreur, qui consistait di dire qne 
J6ius-Christ en lani qu'homme, n^etaitpoint quelque chose. 

Voici un articie (|ui porte sur son froiit lo caraclere de la nouveaut6. « Tous nos doctenrs, dit Abai- 
lard, s'accordent a dire que le dcmon (avant J6sus-Chrisl) avait un pouvoir absoiu sur rhomme, et qn*il le 
possedait par droit deconqu6(e, de m6mc qu'un vainqueur poss6de cclui qu'ii a vaincu. Mais il me parait 
qQ'iln*en est pas ainsi. Je dis au contraire que le demon navait de pouvoir r6el sur l'homme que par la 
pernussion divine, ^ lamaniere d*un geolier, et que le Fils do Dieu n'est pas venu pour nous d6livrer de 
la captivite du demon. • Sur quoi saint Bernard fait cette reilexion : « Tous nos docteurs couviennent 
d'une chose, et vous osez affirmer le contraire. !Nouvel Ismael, eu ievant ainsi vos mains contre tons, ne 
Toyez-vous pas que vous armez les mains de tous contre vous-m6me ? Mais enfin qu'apportez-vous de 
meUleur ? Qu*avez-vous iuvento de plus subtil ? Qu*avez-vous decouvert de plus secret que ce que les 
saintset les sages ont aperga jusqu'a nos jours ? » Dc ia passant ^ I'objet de la proposition, il prouve qne 
le demon avalt un pouvoir reel et legitime sur le genre humain, pouvoir iigure par celui des divers con- 

3a6rants de laJudee, pouvoir sembiable a celui de Pilatc sur Jcsus-Christ ; pouvoir exprim6 par celui 
u fort arme, qui nVst autre chose que le d6mon dont les meubles sont les liommes: pouvoir par con- 
sequent bien diff6rent de celui d'un geiMier sur les prisonniers qu'on lui conlie. « Au reste, ajoute ce 
Pere, en soutenant que le domaine du demon 6iait jusie, ne confondons pas ie domaine avec la voIoni6. 
\\ la volonte de cetyran, ni celle de i'hi>mmo qui a merile de lui 6tre asservi, n*etaient justes, niais seu- 
lenient ceiledo Dieu (|ui a pennis ccl assuj^iiiissement. Car cVst de la volonte quo la jusiice se tire, et non 
de la puissance. » D'apr6s ce nd6le precis do ia doctrine do saint Bernard sur le point que nous exami- 
nons, ouesten droit de demaader aux apologisies de notre auteur, ce qu'ils y trouventa redire. Abai- 
lard, a lesentendre(7.i), n'ea disaii pas assez, et saint Bernard en disait irop. 

Assurement le premier n'en disait pas assez, en traiiant de la capti\iie de i'homme ; et par une suite 
necessaire iiextenuait 6galcment l'oavragc de sa delivrance. Elaii-ce, en elTet, repr6sen(er toute l'efficace 
dn myst6re de notre r6demption, ou plut6t n'etait-ce pas l'aneantir, quc de le renfermer, commeilfait, 
dans rexemple et i'enseignement? Jo pense, dit-il, que la gr^ce siuguli6re de notre justiiication et de 
notre reconciliation avec Dicu par le sang de Jesus-Christ, consisle en ce quc son Fils, ayant pris notre 
natare n'a cesse jusqua sa mort de nous instruire par ses exemples et par ses paroies, et qu*ii a redou- 

(60) Est quippe fides existimatio rerum non apparcntium, hoc est sensibus corporis non subjacni'^ 

tium. 

Fides est argumentum non apparcntium... argumentum est ratio qux rei dubix fidem facit. 
(10) Bene autem \Plalo] Spiritum sancium animam mundif quasi vitam universitalis posuit, 

(70) Vied'Abait.,i. II, p. 181. 

(71) nist, Ecct. saec. xn, dlss. 7, 



. art. 6. 
(73) Gerv. Yie d^Abail. p. 182, 



;7^) Thes. anecd. t. V, p. 656. 



47 PETRUS ABiELARDUS. 48 

bl^ notre auachement a lai par Ics liens de ramour, afin qu'enflamm6 a la vue d'an si grand bienfait» 
notre chant6 soit prSte a tout endurer pour lui plaire. Je ne doute point que, de rodme que les hommes 
de ce temps de graca, les anciens P^res qui attendaient par la foi cetie faveur signalee, naient et6 em- 
bras^, en la contemplant, de la plus ardente charild. Noire (74) redempiion est donc ce grand amour 
que nous inspire la passion de Jesus-Cbrist ; amour qui non seulement nous d^livre de la servilude du 
p^ch^, mais encore nous acquiert la liberie des enfants de Dieu. » Si ces expressions ne renferment pas le 
pur p6lagianisme, on ne sait pas ou lon peut lo trouver. 

Attaquer la satisfaclion de Jesus-Christ, c*est d^rogcr en mSme temps a sa grace. Ces deux dogmes 
sont ins^parables, et Tun regoit toujours le contre-coup des atteintes qu'on porte k Tauire. Or, voici 
comme Abailard, apres avoir combattu do front le premier, raisonne sur le second. < S'il ^tait vrai, dit-il 
que Fhomme ne pdt se preparer a la grace sans le secours d'une autre grace, il serait hors de biame en 
p^chant; parce qu'alors le dcfaut de ia grace reiomberait sur celui de qui elle ^mane. Mais la chose 
ii*est pas ainsi ; et ia v^rit^ nous apprend a raisonner auirement. Cest pourquoi nous devons dire qu*att 
moyen de la raison que l'homme a regue de Dieu, il peut s'attacher (cohserere) k la grace qui lui est of- 
ferte ; de sorte que celui qui se sauve n'est pas plus favoris6 du ciei, avant qu'il s'attache a la grace, que 
celui quine se sauve pas. Telleest, en efl^et, laconduite du souverain Etre a T^gard de tous les hommes 
dans Tordre du salut. Sembiable a un joaillier qui expose en vente des pierres pr<^cieuses et les fait briller 
aux yeux du public, afln d*exciter renvie de les acqu6rir, Dieu pr^sente sa grace a tous les hommes, 
les exhorte par ses Ecritures, et les invite par des exemples a s'y attacher, en faisant un bun usage de 
lear libert^. » 11 ne faut point s*y tromper : cette ^race que Dieu offre a tous les hommes, suivant notre 
auteur, n'est point la grace actuelle, mais la grace habituelle ou sancti flante ; et la comparaison qu*ii 
emploie, ne permet pas de donner un autre sens a ses expressions. A T^gard des secours actuels, la meme 
comparaison fait voir qu'il n'en admettait point d'autres avec Pelage que la raison aidee de la doctrine et 
de la loi. 

II ne restait a notre auteur, pour Stre un p^Iagien achev^, que de nier le p6ch6 originel. Cest ce qu'il 
n'a pas manque de faire en ces termes. « Quand nous disons que ks hommes naissent avec le pech6 ori- 
ffinel, et qu'ils le contractent du premier p^re, cela doit pluidt s^entendre de la peine du p6ch6 a laquelle 
lis naissent sujets, que d'une faute effcctive de Vkme et d'un mepris r6el de la Divinit^. Car celai 
qui n*a pas encore Tusage de sa raison ni de sa liberte, ne peut Sire coupable d'aucune transgression 
ni d'aucuae n^gligence, ct par cons^quent n^ rien en lui qui puisse m^riter ni chatiment ni r^com- 
pense. » 

Sur Fordre de la nature, Abailard ne donne gu^re moins de prise a la censure que sur celui de la 
gr4ce. L'optimisme, dont 11 6tait le rcstaurateur, avait enfant^ deux paradoxes sous sa plume. Le pre- 
mier, dont on a parl6 ci-devant, 6tait que Dieu ne peut faire ce qu'il fait, ni d'unp autre mani6re, ni dans 
nn autre temps ; le second, qu'il no pcut emp(*cher le mal. II est k proposde transcrirc ici la preuve 
dont il 6taye c>ett6 derni^re proposition. « Etre la cause du mal, dit-ii, suppose le pouvroir ou le devoir de 
remp6cber. Car si Ton doit y metire obstacle sans qu'on le puissc, ou si ou le peut sans qu'on le doive, 
Texemption de b\kme est 6gale en le perniettant. Or ce second cas est precisement ceiui ou Dieu se 
trouve. Sa bont6 le dispense, et sa sagcsse le met bors d'etat de s'opposer au mal. Comme bon, il lui con- 
vient de pcrmettre que les chDses arrivent de ia meiilcure maniere possible : comme sage, il est dans 
riropuissance de preferer le moindre bicn au plus parfait, et par cons6quent de retrancher ie mal, qui est 
la source des plus grands avantages. > II est inutile de faire des reflexions sur le danger de cette doctrine. 
Le lectear sage et eclaire les pr6vient. 

Les propositions de notre auteur qui servent de fondemcnt a son Trait^ de morale^ choquent si visible- 
ment la droite raison et la pi6t6, qu'il n'est point d'homme de bien qui ne doive s'cn scandaliser. Que 
devient, en effet, la doctrino des mcBurs, lorsqu'on voit les p6ches d'ij]^norance et jusqu'au d6icide justi- 
fi6s, lout ce qu'il y a de criminel dans nos aciions r6duit au scul mepris formcl do Dieu, la justicc divine 
accus6e de punir m6me du supplice eternel des innocenis ? AbailarJ, convaincu d avoir avance toutes 
oes horreurs, a n6anmoins trouve des apologistes parmi ccux qui font profcssion de les d6tester 
(74 ). Cest que tout change de facc dans un auteur, quand on le lit avec les yeux de la pr6ven- 
tion. 

Nousavons vu qu'AbaiIard ne s'entendait pas en traitant de rautorit6 des pasteurs, faute de savoir bien 
distinguer le pouvoir de juridiction du pouvoir dc disccrncment. On a eu raison de frapper de censure ce 
qu'il dit sur ce point important, comme capable au moins, par sa confusion, d'induire ies fideles en er- 
reur. 

Nous sommes enfln parvenus a un article ou des critiques mdme desinteress6s n'ont rien aperQU qui 
ait trait a la foi, rien par cons6quent qui puisse faire robjet d'une censure eccldsiastique. Cest celui ou 
il s'agitde reu^^haristie. Abailard y preteud deux choses: (7oj rune que les accidenis absolus demeurent dans 
Tair, rautre que le corps de Notre-Seigneur ne tombe pas a terre. La premi6re est, a la veril6, fort indif- 
ftrente k rint6grit6 du dogme. Cest la scule que ces personnes aient consid6r6e ; mais fattention des 

(74) II y a dans roriginal, pour le premier membre de cette derniere phrase : Redemptio iiaque nostra 
eit illa summa in nobis per paasionem Chrisli dilecttOf paroles que D. Gervaise traduit ainsi ( Vie d^Abail. 
t. II, p. lo8) : Notre ridemption consiste donc dans cet amour extr^me que Jisus-Christ nous a timoigni par 
fa mort et passion^ c'esi-a-dire qu'il substitue Vamour extrdme quc Jesus-Christ nous a timoiyni par sa 
mort et passion, au grand amour quc n^^us inspire la passion de Jesus-Christ. Cet 6crivain commetune 
autre infl(i6lit6 dans la traduction du dernier membre de la mAmc phrase lequel porie : Quae (dHeclio) 
non so'um nos a servitute peccati libcrat, sed veram nobi^ filiorum Dd libertalem acquirit, Amour, suivant 
la version de D. Gervaise, qui non-seulement nous a deiivrcs de la servitude du p4ch6, mais qui nous a 
aequis la libert6 des enfnnts de D>eu, Les verbes liberat et acquirit sont rendus ici par le passe, afln de 
fairedire forc6mentau texte d'Abailar(l quec*est ramour de J6sas.Christ pour nous qui nous a d6livr6s 
de la servitude et nous a acquis ia vraie libon6. Gette mauvaise foi du traducteur a deja M remarqa6e 
avant nous ( (Journ, de Tr^v. ao. n39, p. 1766). 

(74 ) Gerv. Vie d'Abail, t. II, p. 221. 

(75) Bem. Opp. p. 642. 



49 ^^OTITIA HISTORICA. 50 

P^res de Sens s'est port^e sur la seconde, ainsi qu'on ie voit par le titre qu'iis ont mis k cet article : Quod 
€9rpus Domini non eadit in terram, 

Noas ne suivrons pas plus loin Abailard dans ses ^garements. Born6 par notrc plan a Texamen des 
diefs d'accusation pones conlre lui au concile de Sens ct ensuite au saint-si6ge, nous croyons avoir mis 
Bos lecteurs en ^tat d'apprecier le fond de cette grande contestation. Tournons prcsentemcnt ies yeux sur 
lioonduite de sesjuges, et voyons s*iis ont rempli fid^iement ies devoirs attaches a icur caractere. Cest 
la seconde partie de i*engagement que nous avons pris. 

Qu'Abailard ait 6te justiciable du concile de Sens par son domicilo ou non, il est certain qu'il le devint 
par le choix quM tit de cette assemblee pour juger son differend avec saint Bernard. Car de dire avec 
D. Gervaise qu'il avait pris les prelats de Scns pour t^moins, ct non pour arbitres de sa dispute, c'est lui 
prtor gratuitement une extravagance qui n'a point d'exemple dans l'histoire. Quel est efTectlvement le 
tribanal, soit civil, soit eccl6siastique, ou Ton ait porl6 volontairement uno cause sans avoir dessein do 
se soumettre a sa decision? 

La mani^re dont le concile usa de son autorite parait d'abord prdtcr un peu plus a la critique. Jnger 
dans une mSme s^ance, dit-on, quatorze articles doctrinaux sans examen pr6paratoire, sans s'^tre donn^ 
lapeine de les confronter avec les livres d'ou ils etaient tires, sans avoir balanc^ les moyens ponr et con- 
tre; c'est la conduite qu'ont tcnue les P^res de Sens, ct dont aucune assemblee canonique ne leur avait 
foami le mod^le. Mals, dans ie vrai, sur quoi les apologistes d'Abailard fonient-ils ces all6gations? Ne 
soQt-elles pas mSme formellemont ddmenties par les lcttres synodales dcs pr^lats de Sens et par celles de 
saint Bernard, les seuls monuments qui puissent nous tenir licu des actes du concile que le tcmps nous 
aenvies? En efTet, loin d'avoir prccipite leur decision, comme on le suppose, les juges d'Abailard t^moi- 
nientqaHs (76) ont lu etrelu souvent, dans des audlenccs publiqnes, les articles de sa doctrine avant que 
deprononcer; loin d'avoir n^glige de consulter la tradition, ils declarent qu'ils n'ont rendu leur jugement 
qa'aprps avoir interrog6 les SS. Pt$res, et principalcment saint Augustin; loin d'avoir omis la verifica- 
tion des sentiments de Taccuse sur ses propres livres, tout nons porte a croire qu'ils Tont faite avec soin, 
paisque des dix-sept articlcs de^fer^s par saint Bernard, ils ont restreint lcur censure a quatorze, sans 
doate parce que le mauvais sens des trois aulres leur avait sembl6 disparaltre dans l'original. Avonons- 
letoutefois; quoique les pr^lats de Sens n'aient rien moins fait que juger, comme on dit, sur parole, il 
B'est pas doQteux que les lumi^res, le credit et Tactivit^ de rhommc de Dieu, comme on 1 a d^ja remar- 
qne, n'aient servi beaucoup a abr^ger leurs opt^rations, et egalement influe sur leur decision. 

A r^gard da pape Innocenl, on remarque encorc plus sensiblement le pouvoir de rabbe de Clairranx 
snr son esprit, dans la conduite qu'il tint envers notre th^ologicn. Sans un adversaire aussi redoutable, il 
y a tres grande apparence qu'au moyen dcs amis qu'Abaiiard avait a Rome, son appel y eilt 6\6 favorable- 
menireQu; gue le pape, au lieu de prevenir son arrivce par une sentence qui ench(^rissait sur la pre- 
miere, lui edt accorde les d^lais n^cos^aires pour sc rendre a scs pieils; et que, sur une profession d6 
foi semblable a celle qu*il avait r6pandue en France avant son d(^part, il etltt fait grace a sa personne, et 
sinon reforme, du moins adouci le jugement de Sens. Mais Dieu, qui avait dcs vues de misericorde sar 
oetesprit orgueilleux, ie terrassa par les mSmes voies qui semblaient devoir le faire triompher. II ^taii 
d'ulleurs important, pour la silrete du d^p6t dc la foi, que des ecrils semes de trails bardis, remplisde 
locations impropres, dirig^s suivant une m6thode inconnue a toute rantiouit^, sans parler des erreurs 
irossi^res dont ils ^taient mfectes, demeurassent eternellement fl^tris avec lo nom de leur auteur. Par Ml 
oa apprenait aux ages futurs a ne pas sc frayer des rouies nouvelles, pour trouver de Chim^riques d^- 
noaements a des verit^s incompr^hensibles. Heureuses les ^coles de th^ologie, si cette legon y etlt tou- 
joars 6l6 profond^ment grav^e dans les coeurs des maitres et des disciples! 

8 VI. — Song6nie, son iruditionf samanUre d'dcnre. 

Si, sans egard ponr la v^rit6, nous avions r6solu de peindre un modeleachev6 de litt^rature dans la per- 
«mne d'Abailard, rien ne conviendrait mieux a ce deesein que le tableau abreg^ de ses talents, par oii 
D. Genraise termine rhistoire de sa vie. Cet homme sans pareil, dit-il, etait grammairien, orateur, poMe, 
nasicieo, philosophe, th^ologien, math^maticien, astronome, jurisconsulte. II jouait des instruments, 
savait einq ou six langues, et n'ignorait rien de Thistoire sacrde et profane. Quel est le si^cle qul a pro- 
duit un homme qui sHi tant de choses? Mais loin de souscrire aveuglement a cet ^loge, nous nous faisons 
Qo devoir de le meltre au creuset de la criiiquo pour en separer co qu'il y a dhyperboliqua et de contraire 
i ia verii^. 

D abord son Trait^ de grammaire n'6tant point vcnu jusqu'a nous, on ne peut juger du degr6 de con- 
uissance qa'il avait de cet art, que par Tusage qu'il en a fait dans ses autres ecrits. Or son style n'annonce 
rien moins qu'un homme qui connilt a fond les principes et les r^glcs de relocution. Facile, mais sans 
oorrection, clair, mais sans el6gance, il a plusieurs des mauvaises qualites de la latinitd du xu* siftcle, 
et n'en a pas toutes lesbonnes. 

Pour rendre a sa veine poetique toute la justice qui lui est due, nous nc ferons pas difficultd d'avoaer 
qa'il balaoQa les plus habiles versiQcatcurs de son temps, tels quHildebcrt, Marbode, etc; mais on n'aper- 
^it rien dans ses vers qui le mette au-dessus d^eux. 

Le l^moi^nage d*Helolse (77) nous porle ^ croire qu'il avait du goilt pour la musiqne chantante, et qne 
U nature I avait favoris^ d'un organe e!icellent pour rex^cution. A Fegard de la musique instruroentale, 
eest nn talent qu'on lui prete sans fondemcnt. II n'cn edt pas plus coilt^ a D. Gervaise de nous dire de 
fQels instrnments savait jouer son heros. 

Des disconrs ou ni Tart ni le gcnie ne se font sentir, et dont la solidite fait tout le prix, ne peuvent 

(76) Cwlerum sententias pravi dogmatis ipsius saepe in audientia publica lectas et releclas et tam ve- 

rksimis rationibus, quam B. Augustini aliorumqtic sanctorum Patrum ifiductis a domino Clarxvallensi au- 
titritalibus^ non solum falsaSf sed et hxrcticas esse evidentissime comprobatas pridte ante factam ad vos 
tfpelliUionem damnavimus, Bern. ep. 337. Ce pridie ante factam ad vos appellationem^ pour robserver en 
fusant, donne lieu de penser qu'Abailard, aprfes avoir appel6 de vive voix au papo, ut signifler depuis 
• ttn appel par ^rit au concile, iorsqu il eut appris quc sa premi^re demarche n'avait point suspendu les 
«pirations de cette assembl^. 
77) Atol. Op. p. 46. 



51 PETRUS ABiELARDUS. 52 

assnrer a lenr aatear un rang disling:a6 parmi les orateurs. Tcls sont ndanmoins ces sermons d*AbaiIard 
d*apr^$ iesqaels on prdconise son lalent pour la cliaire. Piaccs a c6t6 de ceux de saint Dernard ils ne 
pourraient soulenir la comparaison. 

De toutes les pariics dc la philosophie, cellc qu'Ahailard savait le mieux 6tait la dialcctique; ct ce qui 
prouve n6anraoifis qu'il la savait mal, c'cst qu'il n'a jamals connu l'art do la simplifier, de rabreger et de 
la r^duire aa petit nombre de preceples utiles quVllc renfcrme. Par un goilt dcprave pour ies vaincs sub- 
tilit6s, 11 donna la pr^ference aux qucstions les moins imporlanies, traila dcs universaux avec ia plus 
ennuyeuse prolixild, disputa pour riionneur de vaincrc, ct non par amour de la vcriie. 

On a beau vanter son savoir ihdologique, jamais son auioriie ne sera de poids dans Ics mati6res de re- 
ligion. 11 est ^vident qu'il 6crivait sur ies matieres de theologie d'aprcs lui-meuie et sans se metlre on peine 
de la iradition. De la ces loculions improprcs, ces principes dangereux, ces raisonnemenls louches, et 
lesaulres ecarls quenous avons ci-dcvaiit relev^s dans ses ccrits. 

Veut-on cn 6lre cru quand on le represenle comme un hommo qui n'ignorait rien de rhistoire sacr^e 
ni de la profane? A peine oserail-on en dire autant des Scaliger, dcs Saumaise ot des Pctau. Les lectures 
de ces grands hotnmes s'etendaient n6anmoins bien au delk de VUistoire Tripariiie, de celle du v^nerable 
B6de, des Vies des P6rcs du deserl, ct de quelques Chroniques, qui sont presque les scules sources ou 
notre autear avait puis6 ce qu'il savaii de raniiquite. 

II n'v a gu6re moins d'exag6ratiun a le faire parler cinq ou six langucs. II savait le latin, le frangais, 
et, si ion veat, le bas breton. Mais il entendait a pcine le grec, cncore nioins rhebrcu. Le peu de traces 
qu'on voit de ces deux derni^res langues dans ses ecrits, ou il a ncanmoius eu si soavent occasion de les 
employer, fait preuve qu*elles ne lui dtaicnt rien moins que familicrcs. 

La g6om6trie, l'arithm6tique et rastronomie 6taient des scieuccs aussi communes que peu approfon- 
dies au xii* sl6cle. On se contentait alors d'en apprendre les elcmenis. 11 ne paralt pas que nolre autcur 
ait port6 les recherchcs plus loin. 

Pour le titre de jurisconsulte, ce n*est que sur un equivoque de nom qu*on se fonde pour Ten d6corer. 
Le passage d'Accurse, que Ton alleguc, regarde un profcsseur en droit; ce qu'on ne montrera pas que 
notre auteur ait jamais 6le. Y en avait-il m6mo de son tcmps? Voici les paroles d'Accurse [lir6cs de son 
Gommentaire sur la loi Quinquc pedutn (78) .* Sed et Pctrus Bailardus qui se jactavit quod ex qualibet quan- 
tacunque difficili littcra trahcret sanuin inteUcctum, hic dixit^ Nemo, II cst doutcux si Accurse a bien renda 
lenom de ce professeur, puisque Cnniius le nomme Jean Balard (79). 

Conclaons do ces r6flexions qu'Abailard ful un homme de beaucoup d'esprit, et capable de faire de 
grands progr^s dans les sciences, s'il cilt et6 plub docile aux avis dcs personncs sages et cclairees de son 
temps, plus appliqu6 sur les sujets qu'il traitait, el moins passionne puur lcs nouveautes. Faute de ces 
dispjiitijns, il n'est devonu qu'un sophisle orguoilleux, uu mauvais raisonneur, uu po6te modiocre, un 
orateur sans force, ua 6rudit superficiel, un th6ologicn rcprouve. 

§ VII. — Editions ct iraductions de ses oeuvres. 

Deux hommes de leltres, FranQois d'Amboise, conseiller d'Eiat, ct Andr6 Duchesne se concerl6rent 
vers le commencement du dernier si6cle pour dunucr lc rocucil des CE ivrcs d'Abailard au public. Cette 
odiiion, qui parut a Paris Tan 1616 cn un gros volumc in-i'', chcz Nicolas B lon, cst remaniuable par 
trois circonstancos. L^i premiere est i|u'au licu d'une approbaiion, on y in>uve a la ti>ie une censure dcs 
th6ologiens de Paris sur tous les endroiis qu'ils avaieni jugcs reprehcnsiblcs dans lcs ecrits de rautenr. 
La seconde, que, malgr6 cclte prccaution, Home la fit nicitre a rindcx; la Iroisi^me fournit la maii(!;re 
d*une espece de probl6mc lypographi(|uc; car au froniispice d'une pariie dcs cxemplaircs redition est 
attribu6e aux soins d'Andre Duchesnc; dans lcs autres cllc porlc lc noin de Francois dWmboisc, con- 
seiller d'Etat. Les prcmiers sonl ornes : 1** d'une epiire dcdicatoire cnnposce par Duchesne; "2" dune 
pr6face du mfime dans laquelle il rcnd compie dc son travail, et nommc Fran;ois d'Anibi)ise cnirc ccux 
qui lui ont communique des manuscrits; 3° d'un recueil des tcmoignage.s dcs ancicns en faveur d'Abai- 
lard. Tout ceci manquo dans Ics seconds, et se trouve rcmplac6 par unc apulogie de Tauteur, qui est de 
la faQon du conseiller d'Etat. II y a de plus une dilTercnce au privilcge. en ce quc Duchcsnb y est nomni6 
dans les cxemplaires qui lui donnent redition, au lieu qiie dans lcs autrcs le nom dc r^liieur y esl sup- 
prim6. Nous ne nous arr6tcrons p.dnt a chcrcher lcs causcs lU ceite divcrsiie, sur laqucllc Bayle disserte 
fort au long. II suffit d'6tre assure qu'elle n'annonce pas dillerentes ediiions; ct la parfaiie 'conformit6 
des exemplaires dans tout le reste ne perniet pas den doutcr. 

A r6gard des pi6ces qu'on a fait cnirer dnns le corps de ce rocueil, et de Tordre qu'on y a garde, les 
lettres respeclives d'Abailard et d'H6loise se prcscntent d'abord, preccdces de celle qui a pour objci This- 
toire des malheurs du premier. Vienncnt ensuiie ses leltres ii ditTcrentcs personnes avec cclles qu'on lui 
ecrivit, ou qui furenl faitcs ii son occasion. Scs trois expositious de lOraison Dominicalc, du Symbole 
des ajpi6trei et de celui qui porte le nom de saint Athanase; lcs prublemes d'lleloise ct lc livre contre les 
Ii6r68ie8, dont nous avons parl6 dans rexamen de ses a>uvres supposecs, formcnt comme une troisieme 
partie. Ses sermons succ6dent et sont suivis de son Commentaire sur rEpitre aux Romains. Eniin son 
Jntn>ducti(m d la ThMogie avec la Prose a riionneur de la Vicrge lermine ccile colleclion de ses 6crits. 
Duchesne Ta de plus enrichie de savantes notes sur rhistoires dcs infortunes de i'auteur, nolcs que d'Am- 
boise a conservees dansses exemplaires. 

Nous remarquons n6anmoins plusieurs d6fauts dans cette edition. Outre que dans Tarrangement des 
pi6ces on n'a pas fait assez d'aliention aux rapports qu'cllcs oni cnlre cllcs, ni a Tordre dcs mati6res. 




jusqi 

4606, dans les autres 1616, qui esl la v6ntable date, et dans dautrcs cnfin ^026. Ce qui joint aux autres 

variations que nous avons marqu6es, forlifie rerreur touchani la multipliiiic dcs 6ditions. 

La Thiologie chr^tienne de noire auteur a 6t6 publlde, sur un manuscrit de rabbaye de Marmoutiers, 
par D. Mart6ne dans le cinqui6me tome de ses Anecdotes (p. 1140). L'avcnissemcnt que Tediteur a mis 
aa-dovant decet ouvrage, est plein de r6flexions sages et d'une 6rudition tres bien choisie. 

(78) Bayle, art. Abailard, 

(79) Nicer. t. IV, p. 32. 



NOnTIA HISTORIGA. S4 

6xameron oa Commentaire snr la Gentee, Xit6 d'an mannscrit da mont Saint-Michel, se troave 




ayant 
Anecdotes 

On peut voir dans la preface g^nerale de ce volame ce qu 11 pense de la doctrine de cet ^crit. 
re d'Abai)ard a )*^vSque de Paris conlro Ruscelin a ete tuise trois fois sous presse, depuis et d'a- 
tion de Duchesne et d'Amboise, savoir, par Dubouiai, au second tome de son Histoire de VVni' 
>. 49*2), par le P. Labbe au dixi6me lome des Gonciles (p. 487), ci par lo P. Dubois au livre on- 
^ son Histoire de VEglise de Paris, Le second la donne sans hesiler a nolre auteur. Les deux 
insi au*on l'a d^ja dit, la rei?ardent comme Touvrage d'un ecrivain inconnu. 
atre lettres d'Abailard a Heluise, et les trois qu'il en rcQUt, ont 6\6 roproduites dcux fois dans 

la preini6re fois a Londres Tan 1718, dans un volume in-S» par M. Rawlinson, avec un grand 
le varianles qui ont fait disparaiire tous les idiotismes et les expressions peu correctes qu*on re- 
. anparavant dans le style de ces lettres. L*editeur nous apprend dans la pr^iace qu*il s'est aidS 
i du manuscrit d'un ami qui n'a pas voulu qu*on le nommai. Mais il ne faut giiere connaltre le 
»ar se persuader qa'ane assurance aussi vague trouvera creance aupres de lui. Depuis longtemps 
^ena de la duperie de ces pretenlus manuscrils sccrets dont on ne fait connaiire ni Tage ni ie 
nsi les corrections de Rawlinson ne m^ritent aucune consideration comme n'ayant nul caract^re 
icit^. 

^aise, l'aatre ^diteur, non content de faire reparaitre ces lettres, y a joint ane tradaction, le 
rm^ dans deux volumes in-12, publies Tan 1723, a Paris, chez Barrois. Eu rendant compte de 
il, il dit : i^ qa*il a soigneusement revu le texte de ses auteurs sur les meilieurs raanuscrits, 
t on n*aperQoit aucune dilTerence entre celie edition et celle de 1616); 2» que ce qui l'a porte a 
16 traduction de ces lettres, ce sont les paraphrases egalement infid^les et obsc^nes par lesquelles 
ntrepris de deligurer les sentiments nobles ei chretiens qu'elles renferment. Mais s*il a soi- 
it observ6 les lois de la bicnseance, on ne peut pas dire qu'il ait rempli de m6mo le devoir d'un 

exact. Souvent 11 rend srm original en fran(;ais avec retendue et la libert^ d'un paraphraste. 
aise n'est point le premier traducteur de ces leitres. Jean de Meun les avalt mises en frauQais 

si^cle (80). Cest lui-rndme qui nons Tapprend au commencement de sa traduction du livre 
olation, de Bo3ce. Mais son travail n'est point venu jusqu'a nous. 

I de ccs parapbrases, dont se plaint le traducieur moderne, et d'autres qui les ont suivies, nous 
nserons d'en faire le d6nombrement, parce qu'elles n'ont nul rapport a Tobjet de cctte histoire. 

• de VAcad, des ins,, t. XYIl, p. 754. 



NOTITIA ALTERA. 

(FABmc^Biblioth.med. etinf. LatinitatiSy tom. V, pag. 232.) 



tMeUrdi notitiam a Ludovico Jacubo mu- A hic vero monachus Sandionysianus prope Parisios, 

t, cui adnotatiooes meas adjungam. Ita poslea abbas Ruyensis consthutus. Yariis se erro- 

libro III De scriptoribus Cabilonensibus ribus implicavit , unde m concilio Suessionensi 

sirus Abaelardus, sive Abelardus, cogno- A. 1121 (83j et Senodensi A. lUO, a sanctissimis 

itecticus (isl), natione Armoricus, theolo- viris Bernardo abbate ClaraBvallensi et Petro Vene- 

>ae Parisiis rector, philosophus et theolo- rabili, abbate Cluniacensi, condemnatus fuit : sed 

rbe celeberrimus, scientiarum, tam divi- resipiscens (8't) magnum vitie monasticae ornamen- 

im hamanaruin singulare prodigium, ali* tnm in monasterio Cluniacensi, usque ad vitae extre- 

itam parum honestam (82) cum Heloisa mum (85) exstitil. Scripsit opera quamplurima in 

itiana, genere et eruditione nulli secunda, unum volumen edila (86) labore et studio illustris. 

poeniiuere paulo post , iliaque monialis, simi viri, Francisci Ambocsii, equitis, regis in san- 

a. 1130, Paracleti monasterii ordiu. S. ctiori consistorio cousiliarii, barouis Chartrse, etc, 

dioecesis Treceusis, antistita facta est, in quibus continentur : 

srgomensi BaliarduSj Alciato Baylardus^ bum Thomasium. in filii Christiani Thomasii HisU 

epist. 180, velut AbeillarduSj diclus apis sapientiae ei stuUitiXj tom. I, p. 7o seq.; Stepha- 

1, Joanni Sarisberiensi Peripateticus Pa- num Pasquierium in opere praeclaro, Reckerches de 

loco natali, ubi A. 1079 in lucem editus France, lib. vi, cap. 17, et Gervasium in Vita AbX' 

^ido in Britannia minore non a palatio tardi, diligentiore studio sex librls tradita Gallice; 

Tidetnr innui in observaiionibus sclectis B paris. 1720. 12°, duobus voluminibus; Acta Erud,^ 

is tom. VI, obs. 20. Praeceptor cjus in 1721, p. 263 ; Mem, de Trivoux, 1711, p. 941 ; 

Roscellinus, in philosopliia Guilelmus do Joumal littdraire. lom. XI, p. 253 ; C. A . Heu- 

in logicis, Anselmus Laudunensis, ante- manni, Acta philosophorumj part. xvi, p. 529 seq. 

Nominalium ; discipulus Arnoldus de (83) Vide Pagium ad A. 1121, num. 14 seq. 

(8'0 Eiiam injuriam sibi factam a fervidioribus 

ium ex furlivis amoribus ccnCo»ptum vo- adversariis, scripia Apologla, testatus. Confer Am- 

ralabum, ipse a FOlberto Heloiss^e iut(»re boesii prolegoniena ad Opera Abaeladi ,' Querceta- 

quo ex indignaiione pustea factus eunu- num in notis ad Uist, calamilatum Abaelardi, et lau* 

uituriens nibilque tale cogltans. Vide £d- daium Gervasium. 

anene Anecdota, tom. V, p. 1140 seq. ; (%S) Obiit Cabilone A. 1142. 

icon, in Abelard, et Vitae scriptores Jaco- (86) Parls. 1616, 4^ 



55 



PETRUS ABiELARDUS. 



56 



EpUiolas (87) Petri Abselardi et HeloisaBt nuaram A 
aliquaB Historiam calafhitatum Abselardi complectun- 
tur, p. 3, aliquaB originem religionis sanclimonia- 
limn, p. 94, et institutionem seu Heguiam earum- 
dem, p. 130. 

Epistola Fulconis , piioris de Diogilo ad Petrum 
Abselardum^ p. 217. 

Epistola Abielardi adversus cos qui ex auctoritate 
Bed^ presbyteri arguere conantur Dionysium Areopa- 
gitam fuisse Dionysium, Connthiorum episcopum^ 
et non magis fuisse Athcniensem episcopumy p. 224. 

Epist, contra quemdam canonicum regidarem^ qui 
monasticum ordincm depiimebaty et sttum Hli ante- 
ferebat, p. 228. 

Invectiva in quemdam ig^iarum dialecticeSy qui ta- 
mefi ejus studium reprehendebat^ et omnia ejus dog^ 
maia putabat sophismata et deceptiones, p. 238. 

Elegia Rilarii, Abaetardi discipuli, qua plangit 
rccessum ejus ex Paraclito, p. 243. 

Epistola Ab3Bla7*di ad S. Bernardum, abbatem g 
Clarsevallensem^ p. 244. 

Exhortatio ad studium littcrarum, p. 25 i. 

De taude S, Stephani mar/yris, p. 263. 

Epistols aliquot S. Bcmardi ad cardinales ct In- 
nocentium 11 papam, contra Petrum Abxlardwn, 
p. 270. 

Bescripta Innocentii II papas contra cumdcmy 
p. 299, 301. 

Berengarii Pictaviensis, Abselardi discipuli, Apo- 
logeticus, contra B . Bernardum Ctarsevattensem a6- 
hatem et alios qui condemnaverant prseceptorem 
suum, p. 302. 

Epistola ejusdem Berengarii ad episcopum Mima- 
iensem, p. 320. 

Invectiva contra Carthusienses, p. 32i>. 

P. AbsBlardi Apologia seu Confessio fidei^ p. 330, 
In hac inier alia : Scripsi forte aiiqua pcr errorcm, 
qux non oportuit ; sed Deum testem et judicem in 
animam meam invocOj quia in /«5, de quibus accu- 
sor^ 7iil per malHiam aut superbiam prsesumpsi. C 

Epistota ad Girbertum Parisiensem episcopumf 
p. 330. 

Petri Venerabilis, obbatis, CtuniacensiSj epistola ad 
Innocentium II papam (88), pro Petro Abalardo, 
p. 335. Ejusdem ad Hctoisam (89) Paraciiti abba- 
iissam, p. 337. 

Epitaphium P. Abaelardi (00) a Petro Venerabili 
scriptum, p. 342. 

Epistota Heloisse (91) ad Petrum abbatem Clu" 
niac, p. 343. 



Petri Cluniacensis ad Heloisam (92), p. 334. 

Absolutio Petri Ab^lardi, p. 345. 

Rescripia cuaedau) summorum p inlincum ad He- 
loisam, p. 346. 

P. Abselardi expositio in Orationem Dominicam^ 
p. 359. 

ExpositiB Symboli apostolorum, p. 368. 

Ea^ositio fidei in Symbolum Athanasii, p. 381. 

Hetoisx Paractitensis abbatissse problemata lui 
cum Abselardi solutionibus, p. 384. 

P. Abselardi advcrstts fisereses liber, p. 452. Con- 
fer de ha^resibus, Abaelardi tempore, Edmundi Mar- 
tenelom. V Anecdotor, p, 1314, 1315. 

Commentanus super Epistolam S. Pauli ad Boma- 
nos in v libros divisus, p. 491. 

Sermones xxxu in festis pcr annum legendi, 
p. 729. 

De fide S. Triniiatis, sive Introductio ad Theolo- 
giam in ni libros divisa, p,97). 

Prosa de B. Virgitiey p. 1136. 

Notce Andrex Quercetani sive Duchesnii ad Histo- 
riam calamitatum Abaclardi, p. 1141. 

In editione Op.'Tum Parisiensi desiderantur : 

Libri quinque Theotogise Charistianx, vulgati pri- 
mum ab Edmundo Mariene tom. V Aneedotorum 
p. 1156, 1360, Paris. 1717, fol., quibus erudita pro- 
legomena de Abaelardo ejusque erroribus (93j ct 
adversonis prasmisit . Multa eadem in hoc opere 
cum libris de fide S. Trinitatis, neque diffiteri po- 
tuit Joannes Cornubiensis (94) Petrum Lomlardum 
magistrum suum in celebri Sententiarum opere fre- 
quenter hos iibros prae oculis habuisse ac secutum 
essc. 

Commentiarus in Hexameron^ ad Heloisam : in 
eodem quinto Anecdotorum Martenii tomo, p. 1363, 
1416. 

. Bhythmi de SS, TrinitatCy quorum initium : Alpha 
et magne Deus, Eli, Eti, Deus meus, in laudati 
Martinii Coilectione veterum monumentorum, t. IX, 
p. 1092, 1097; Paris. 1733, fol. Sed eosdem sub 
Hiideberti Cenomanensis nomine ediderat Jacobus 
Hommey in Spicilegio Patrum , p . 446 ; Paris. 
1684, 8. 

Thcoiogia Morum sive Ethica , liber inscriptus : 
Sct7o teipsum, reprehensus a S. Bernardo, quan- 
quam, aiunt (Oo), ab Abaelardo non pro genuino suo 
fetu agnitum. Prodiit in C. V. Bernardi Pezii Anec^ 
dotiSj tom. III, part. ii, p. 927, 988. 

Eliicidarium , quod in veteri codice manusc. mo- 
nasterii BL Mariae de Fontanis in dicecesi Turo- 



(87) Heloisa, ingenio et litteris nobilis, Fulberti 
canonici Parisiensis neptis, et Abaelardi discipula, 
amasia et uxore , sanctimonialis Argentoliensis, ac 
denique ex priorissa illius caenobii, ordin. Bened. 
abbatissa oratorii Paracliti quod in Trecensi sive 
Tricassinae dioeceseos pago Abaelardus condidorat, 
probanteque Innocenlio 11 ei donaverat. Obiit Heloisa 
Graecarum, Hebraiarum, et Latinarum liiterarum 
perita, anno 1162. Vide Quercetani notas ad Bibl. 
Ciuniacensem t p. 146seq., et Mineum ad Henrici 
Gandavens. cap. 16, de S. E. Prae llberioribus meia- 
phrasibus Galiicis epistolarum mutuarum lieloiso} et 
Abaelardi, quas vel Bussius Uabutinus Colon. 1095, 
vel P. F. G. de Beauchamps dedit Paris. 1714 et 
1721, 12, laudandum Gervasii sludium, qui Paris. 
1723, 12, duobus voluminibus Laiine cum adjuncia 

Erosaria Gallica versione el aspersis subinde noiis 
istoricis vulgavit Heloisae episiolas ad Ahie- 
lardum iii, et Abaelardi ad Heloisara iv, quarum ter- 
tia amplas ordinis monialium sexusque fcminci 
laudes complociitur, tom. H, p. 209; quana Regu- 
lam sanclimonalium prescribit, p. 212, 593. D; La- 
tina emendaiiore editione epislolarum harumci» per 
Richardum Rawlinson Lond. 1718, 4, vide Journai 
Uiteraire, lom. IV. p. 375; Bib. ancienne ei modernBj 
tom. IX, p. 348; Joumal des Sav., 1718, Novembr. 



p. 239. 

(88) Exstat inter Petri Yenerabilis epistolas lib. iv, 
ep. 4, in Bibliotheca Ctuniaeensi^ Andreae Duchesne, 
p. 816. 

(89) Id. IV, 24, p. 850. 

(90) Id. p. 1354, incipit : Gailorum Socrates, eic, 
(91 Id. VI, 24, p. 919. 

(02) 1d. VI, 22, p. 920. Ubi ad eam mittit Abae- 

1) lardi absolutionem : additque : Astratabo vestro^ re- 

strique causa nostro, mox ui facuttas data fuerii, in 

aliqua no[»ilium Ecctesiarum, prsebcndam libens acqui' 

rere laborabo, 

(93] Adversarii Abaelardi , Guilelmus abbas S . 
Theouorici (supra tom . ill , p . 168) ; Anonymus 
(Galfredus monachus Claraevall . , de quo supra 
tom. IH, p. 6 et 8); Gualterus Laudunensis et 
S. Vicioris : pras caeieris vero S. Bernardus. Vi- 
deatur Joannis Caramelis a Lobkowitz S. Bernar- 
dus Petrum Abxlardum triumphans, Lovan. 16i4, 4. 
Jo. Mahillonius ad Bernardi capitula haeresium 
Abaelardinarum , eic. : Voyage litteraire de deux 
B^n^dictins, tom. f, part. ii, p. 213. 

(49) ]neulo<;io ad Alex. lil papam. Vide Andreae 
Duchfsne notas ad Abaeiardum , p. 1159. Pagium 
ad A. 1113, num. 12. 

(95. Caveus in Uist. lit. Eccles. &d A.. 1120. 



I 



J7 



DISSERT. DE VITA £T SGRIPTIS ABiELARDL 



58 



Densi nomen Abaelardi prafert, in codice Claradval- A 
ieosi Angeldo Montis Leonis tribuitnr, teste Marte- 
oio tom. V. Anecdotorum. p. i362, ubi etiam obser- 
vat editum esse inter spuria S. Anselmi Cantua- 
riensis. 

NoDdam lucem vidit Petri Abaelardi Logica sive 
DiaUctica^ quam vulgaturum se promisit Andreas 
Dachesne, p. Ii60 . Nec Liter sententiarum ^ Sic 
et Non^ manuscr. in blblioihecis Angliae ; nisi idem 
iile sit (96) cum Introiiuctione ad theologiam, quam 
sapra inter edita commemoravi ; neque Hymni quos 
metrico stylo composuii, in monasterio quod voca- 
tar Paraclitus decantandos (97^ ; neque memoratae 
Caveo Expositiones in Genesin (si diversas intelJigat 
a Commentario in Hexameron) vei in Psalterium^ 
aat in PauU EpistolaSf cum soius in Epistolam ad 
Romanos commentarius in editis iegatur; nec glossaB 
m Ezeehielem ; neque denique Versus elegiaci ad 
Astraiabum filiujn suum , de moritus et vita pia et 
proba, manascripti in bibiiotii. Cottoniana, p. 86. B 
Librum de Unitate et Trinitate ipse flammis dare. 
jassus est Abselardus in synodo Suessionensi an. 
H2i. 

fiernardus Pczius (Dissert, ad t. III Aneedot., 
p. xxxii, ait se in Tegernseensi codice hanc notam re- 
perisse; Petrus qui Abxlardus a plerisque Bajolar- 

(96) Ita visum Jo. Mabiiionio in Itinere Germa- 
Rico, p. 64, edit. a me curatae, ubi testatur se in co- 
dice roonastcrii S . Emmerani reperisse Bajolardi 
sententias capitulis triginta septem comprehensas , 
additqae eam esse Abaelardi Introductionem in 
Theologiam. Simiiiter Trithemius cap. 38i, Theo- 
logtam Abaeiardi volumen dialectica obscuritate sub- 
umbratumf multis Sententiis vantim appeiiat. 

(97) Appendix adHenr. Gandavens., cap. 3. 

(98) Aiiis vitiose etiam Beliardus, Baliardus, £t- 
Uardus . Vide Oan . Zwickeri novam confirmatio- 
nem Irenici Irenicorum , p. 502. Aiberico p . 206« 



dus (98) dicitur^ naHone Anglicus (99) prtfTitfi» gram' 
maticae et dialeeticse, hinc divinitati operam dedU, 
Sed cum esset insestimandw subtilitatis, inauditm me- 
morix capacitalis supra humanum modum, audUior 
aliquando magistri Roscii (100) cmpit eum cum es- 
festucatione (1) quadam sensuum illius audire, Attor 
men imperavit sibi, ut per annum lectionibua ipsius 
interesset, Mox ergo socios habere, et Parissiis ptUam 
DialecticsB atque Divinitatis lectiones dare cmpU^ H 
facile omncs Francix magistros in brevi supervenit, 
Qui cum de Quadrivio (2) nihil audisset ^ clam 
magistro Tirrico (3) in qua^idam mathematieai 
lectionesj aures dabat, in quibus supra quam ci^ 
maret, obtentu difficuliatis intellectus resiHebiU aU" 
dientis . Cui semel afflicto et indignanti , per jocum 
magister Tirribus ait : quid canis ptenus nisi iardtmi 
bajare consuevit f Bajare autem lingere est. Exindo 
Bajoiardus appellari ccepit. Quod nomen tanquam em 
defectu quodam sibi impositum cum abdiearet^ sub 
litleratura non dissimili Habffilardum se nominari f§- 
cit, quasi qui haberet artium apud se summam it odi- 
pem. Inter inedita pariter accensendum est opusca» 
lum de sacramento altaris^ quod servat ms. Codex 
Laiinus 884 bibiiothec» Universitatis Taurinensis, 
Mamsi. 



Abulardus. Ptolemso Lucensi ad A. 1134, Baa- 
lardus. 

(99) Non Angiicum natione sed Gallam ipse le 
Abaiiardus prolitetur, et a Vitae ejus scriptoribas 
demonstratum est. 

(100) Legendum Roscelini^ sive Bucelini, 

(1) Veiuti festucas in oculo doctrinae ejos no- 
tare atque improbare. Vide Cangium in festuea. 

(2) Quadrivium , quatuor discipiina mathema- 
ticae, ariihmetica, geometria, astronomia, masica, 
ut Triviumy grammatica, iogica, rhetorica. 

(3) Theodorioo. 



DISSERTATIO 

DE VITA ET SCRIPTIS PETRI ABiELARDI. 
(OuDiN, Script. eccles., II, 116 1.) 



Petrus Abslardus oppido quodam , quod in in- C 
gressu minoris Britannise positum , ab urbe Nanne- 
tica, versus orientem , octo circiter miiiiariis re- 
motam Palatium appeliatur, oriundus, ex paren- 
tibas piis» Berengano atque Lucia. Pater miiitari 
ciDgulo insignitus et in iiiterarum studia nihilomi- 
nus propensus, fiiios ante litteris quam armis in- 
strai caravit. 

CAPUT PRIMUM. 
De vita Petri Abxlardi. 

Petras Abaelardus ingenio ad litteras faciii pro^- 
diius, miiitaris gloria: pompam cum haereditaie 
primogenitis fratribus derelinquens, Martem abdi- 
cavit, at Minervae gremio educaretur. Ut humanis 
philosophicisque inforinaretur disciplinis, Parisios 
urbem Galiiarum amplissimam ac ob studia iitte- 
raram celeberrimam concessit, ubi Guiiielmi Cam- 
pellensis, Parisiensis Ecciesiae archidiaconi, peri- D 
pateticae phllosophiae profcssoris auditor fuit. Ipsi 
primum gratus, postea vero ob disputandi vim, qua 
illam saepe in schoiis superare videbatur, gravis 
admodam fuil . In theoiogicis ma^istrum habuit 
Anselmam Laadaneosis Ecclesiae decauam , ubi 



condiscipulos habuit Albericum Remensem et Lo- 
thulfum Lombardum, aemulos ipsius gloriae et fkm» 
perpetuos obtrectatores. Lauduno Parisios reversos 
non muito post, ex auditore schoiae magister eva- 
sit, adhuc adolescens Abaeiardus. Inter docendam 
incidit io amores Heloisae, ut ipse testatur in Hi^ 
storia calamitatum suarum capp. 6 ct 7 , pag. 10 
lectissimae pueilae Fulberti Parisiensis canonici ne* 
ptis, ex qua furiivo concubitu filium queindam co- 
gnomento Petrum Astrolabium suscepit . Qoanta, 
ob furtivum neptis recessum et ereptum pudorem« 
exarserit in Abaelardum ira Fulbertus canooicus ex- 
cogiiare facile est; quem piacare non potuit, nisi 
ex amica uxorem sibi faceret. Duxit ergo Heloi- 
sam in matrimonlum Abaelardus, quae tamen nxo- 
rem se Abaelardi, ne fortunae ejus officeret, palam 
negabat, quod non modicum Fuiberto avancnio 
dolorem ingerebat. Cum er^, inciusa apud Argon« 
toiium Heloisa cum monialibus, incautus et so- 
lus dormiret in asdibus Fuiberti canonici exaspe- 
rati Abaeiardus, ad Heioisae consanguineis repente 
noctu in cubiculum cubileque irrumpentibas vlrilt- 
bus exsectus est. Hic ob inflicii vulneris infamiaro» 
pudore suffusus potias qaam devotione excitatmr 



PETRUS ABiBLARDUS. 



60 



Qt ipse tesutar, ad monasticoram Utibala claastro- 
ram secessit, atqae in abbatia Sancti Dionjrsii 
monasticum habitum suscepit ; Heloisa vero in- 
dait benedictam ab episcopo velum in mona- 
sterio Argenteolensi , in qao priorissa postmodum 
fuit. 

Grayissimas aalem a falsis frairibus et ab aemu- 
lis Alberico ac Lothulfo persecutioncs passus est 
Abaelardus, quas luctuoso siyio in Uistoria cala- 
mitatum suarum exponit . Hoc enim circiter tem- 
pore circa annum iil8 vel Hi9 livore tabescen- 
tes ob famam quam pepererat magistro Petro iiber 
De Theologia ab ipso coroposilus, eum ubique ve- 
lut haereticum et trium deorum assertorem infa- 
marunt. Qui rumor de ipso ionge laieque sparsus, 
conciliis in illum congregatis occasiouem dedit. 
Infensos etiam habuit Sancti Dionysii mooachos, 
qnod sscularem ipsorum vitam m Tesqae irre- 
ligiosos iiberius argueret. Ipsorum magis inflam- 
roavit invidiam vindicata in privato colloquio Ve- 
nerabilis Beds sententia, qua asseruit Dionysium 
Areopagitam Corinthiorum potius quam Athenien- 
sinm fuisse episcopum. £x qua consequens vide- 
batur Dionysium Galliarum dictum apostolum 
Areopagitam non esse, quem Atheniensium epi- 
scopum ejus Acta testantur. Hinc gravis in Abae- 
lardum tumuUus ; hinc Sancti Dionysii monaste- 
rii , imo regni Pranciae hostis a monachis elata 
voce conclamabatur , quod ei honorem auferret 
quo singulariier gloriabatur De Apostolatu S. Dio- 
nysii Areopagitae. Ille adversus cacozelosos mona- 
chos conleniionem excusat, Areopagitam se minime 
inficiatum profitetur; disciplinam regularem, siquid 
deliquerit, sibi imponi frustra rogat. Abbas senio- 
ribus congregatis etsi vir nullius observantise at- 

?iue tepidissimianimi, comminatur, quasi de summa 
.hristianse fidei agatur , se ad regem quantocius 
missurum, qui de ipso vindictam sumat, tanquara 
regni sui gloriam et coronam ei auferente. Et 
interim abbas Adamus magistrum Petrum dilifren- 
ter observari jubet, donec illum re^i tradat. Hinc 
sibi (ijga consulit Abaelardus ac in ditionem co- 
mitis Theobaldi se recipiens , apud castrum Pru- 
vini moratur, in cella quadam monachorum Tre- 
censium. Hinc magni in eum clamores excitati, 
nec unum ipsi haereseos impactum crimen. Pe- 
trum Abaelardum ad Eeclesiae tribunal, ut mulli- 
plicis erroris contra catbolicam fidem rerum, ejus- 
aem aemuli Albericus ei Lothulfus deiulerunt 
scholarum Remensium rbgentes ; qui Rndulphum 
ejusdem urbis archiepiscopum adversus ipsius no- 
vitates impulere. Qui rc cum canone Pra^nestino 
episcopo sedis apostolicae in Galliis legato com- 
muoicata, Saessione concilium anno ii2f ad 
cognltionem causae convocari curavit. Abaelardo 
indicta dies jussumque ipsi ut suum De Trinitate 
seu De Theologia librum, qui orfensionis materia 
erat, synodo exhiberet. Astitit coram iegato apo- 
stolico Abaelardus ipsique librum examinandum et 
diiudicandnm tradidit, ad correctionem vel satisfa- 
ctionem se paratissimum professus, si quid a fide 
catbolica ^evium scripsisset. Favit ipsi Gtiufridus 
Carnotensis episcopus, instititque plurimum ut 
seriptis ejus prolaiis interrogaretur ac libera fa- 
cultas ipsi concederetur respondendi, ne vir in- 
genii et doctrinae fama celebris praejudicio op- 

Sressus videretnr. Suasit deinde at ad abbatiam 
ancli Dionysii remitteretur ibique majore prae- 
salam et eruditorum virorum coetu congregato, 
caasa discuteretur. Sed sanioris consilii visum est 
ut homini dialecticoet sophismatibus intructo, caete- 
ram novatori et erroris muliiplicis ex libro suo 
satis convicto silentium imponeretur, fideique pro- 
fessionem edere ac iibrum palam comburere coge- 
TKor, qaod ex sententia synodi factum est. Post 
aliqaas cam aemailis suis discepiatlones. vocatus ad 
conciliom Abslardos, decreto Patntm iibrum flam- 



A mis tradere ac fldem suam coram omnibus expo- 
nere compulsus est. Cumque propriis verbis profi- 
teri vellet, Patres jussere ui Symbolum S. Atbanasii 
cx scripto recitaret : quo magis hominis novatoris, 
in dialectica nimium confidentis, superbiam retun- 
derent. Mox abbati Sancti Medardi traditus est, 
ejus claustro velut carcere concludendus. Inde 
tamem post educium legalus apostolicus ad San- 
dionysianum coenobium remisit . Hujus concilii 
historiam discimns ex S. Bernardoin cpistola ad 
Ivonem cardinalem 193 cx Oltone Frisingensi lib. 
I De rebus gestis Friderici cap. 47, et nberrime 
ex epistola ipsius Abaelardi ad amicum De Cala- 
roilatibus suis cap. 10, quanquam testis in pro« 
pria causa plurimum suspectus sit. Satis fuisse vi- 
sum concilio ad libri damnationem, quod Romani 
ponlificis et Ecclesiae auctoritate nequaquam ap- 
probatus, in publicum emissus csset, ex ipsius 

B Abaelardi testimonio colligilur. Dicebant, inquit 
ad damnationem Libclli satis hoc csse debere, guod 
fiec Romani pontificis nec Ecclesiae auctoriiate com- 
mendatum legere publice praesumpseram, atque ad 
transci'ibendum jam plunbus eum ipse praestitissem. 
Perutile futurum fidei Christianse, si exemplo mei 
multorum praesumptio praeveniretur, 

Reversus ad Sancti Dionysii abbatiam, inde se- 
cedendi in aliquam solitudinem, ubi monastice vi- 
veret, obtenta ab abbate Sandionysiano licentia, 
de consensu Christianissimi regis, ad amoenissimam 
Trecensis episcopatus solitudinem se contulit, ibi- 
que liberaliter concessa sibi a quibusdam terra, 
annuente Trecensi episcopo, oratorium in nomine 
Sanctae Trinitatis, ex calamis prinium et culmo 
construxit. Quod ubi scholastici cognovissent, un- 
dique ad eum concurrere coeperunt et. relictis civi- 
tatibus et castellis, solitudinem inhabitare, pro do- 

P mibus sibi construere tuguriola; pro delicatis cibis, 
herbis agrestibus et pane triviali victitare; pro mol- 
libus stratis, culmuin sibi et stramen comparare; 
pro mensis denique glcbas supponere . Cum vero 
ingentem eorum copiam diclum oratorium capere 
non posset, illud ainplilicarunt, aique ex lapidibus 
el lignis construentes, meliorcm in formani rede- 
gerunt. 

E Paracletensi oratorio ad abbatiam Sancti Gil- 
dasii Rivcnsis in dioecesi Venetensis Britanniae Mi- 
noris concordi fratrum electione assumpus, mul- 
tos in praefectura illa monasiica labores, multa 
pericula passus cst. Maxime angcbatur vir pius 
cerlus quod si monachos indisciplinatos ad reguia- 
rem vitam cogere lentarei, securus vivere n(»n pos- 
set; si autem id pro viribus non ageret, damna- 
tionis aeternae, ut ipse ait, subiret periculum. Pra)- 
ter hoc, ipsi imminebat continua vexaiio a principe 
seu potius tyranniculo illius regionis, qui ex disso- 
lutione monachorum occasionem nactus, omnia ioca 

.. monasterio adjacentia in proprios usus redegerat 

^ ac gravioribus cxaciionibus ipsos monachos quam 
tributarios Judaeos exagitabat. Porro quanta sit ab 
effrenatis monachis perpessus Abaelardus, quoties 
veneno etiam in sacrum calicem injecto et in 
ipso altaris sacrificio impetitus , quoties gla- 
dio minaci perterritus , nemo facile credet , 
nisi qui ejus querimonias audieril in priori ad ami- 
cum Epistola cap. 13, ubi post multa haec scribit: 
Quotidie quasi cervici meae gladium imminentem suS" 
picio, ut inter epuias vix respircm : sicut de illo le- 
gitur , qui cum Dionysii tyranni poteniiam atque 
opes conquisitas maximx imputaret beatitudinif fOo 
latente appensum super se gladium respiciens quae 
terrenam potentiam felicitas consequatur edoctus est, 
Quod nunc quoque ipse de paupcre monacho in a66a- 
tem promotus incessanter expirior, tanto scilicet mi- 
serior, quanto ditior e/fcctus ; ut nostro quoque exem- 
plOf eorum qui id sponte appetantj amfAtio refrenetur. 
Gam ad Paracletense monasterium, qaod charis- 
mae saae Heloissae linqaens concesserat, identidem 



M 



DISSERT. DE VITA ET SCRIPnS ABiELARDI. 



61 



remieretar, ipsam (ejasqQe sorores consiliis sais 
adjQturus, istad crimini ipsi vertehant obtrectato- 
re> pcssimi, qai pristin» voluptatis desiderio car- 
n.ilique amori tribuebant quod ex solius iinpalsa 
chahtaiis factitabat. Qua de re p^raviter conqueritur 
$ab finem pnoris epistolfT ad amicuni, ubi et niaxi- 
mam sc consolationem percopissc signiHcat ex illis 
S. Hieronymi verbis ad Aseiiam e|nst(.la09, scribon- 
tis : Sihil mihi objicitur nisi aexus meus et hocnunquam 
oljin^retur, nisi cum liierosolijmam Paula proficis- 
ntur. Antequam domum Sancix Vnulx nossem^ <o- 
tim in mc urhis studia consonabant^ omnium pene 
jwiicio^ dignus summo sacerdotio dccernebar, Sed 
icio per bonam ct malnm famam pervenire ad regna 
r^ilorurn. Ista discimus cx ipso Abielnrdo in epistola 
hisiorica de calamitatibus suis ad ainicum. 

Deserto itaque abbati» Sancti Gildasii rcfi^imine, 
iQ qaeumam locum sese receperit non satis con- 
stat; sed ubicunque loc^rum Abcelardus oxstitit, 
ubi^iue in eum excitata invidia) proceila hominem 
lairis attrivit imprcssionibus. Sunt qui putant AbaB- 
Urdum, ita extorrem ct cxpulsum, sub extrema vi- 
t£ lempora scholas resumpsisse Luteti£c : cujus rei 
tidem facere videtur Joannes Sarisberiensis, qui 
ailito anno 1f36 gymn<isio Parisiensi, ait se contu- 
lissc ad peripateticum Paiatinum, quo nomine Pe- 
trnm Abaelardum indigitari arbiirantur, imo ferme 
constat ex mss. codicibus Victorinis et aliis, quos 
siatim verbotenns alTeremus. Denique diserte sic 
eum appellat Sarisberiensis , iibi^o u Metalogici, 
cap. 17, ubi de universalibus logicis verba faciens : 
In hnc opinione^ inquit, deprehensus cst peripateticus 
falntinus Abxlardus nostcrf qui multos retiquit et 
fvihuc yuidem alios habet hujus professionis sectato- 
re< et tcstes. Nuilibi tamen ipsd scribit se repctiisse, 
post Paracletum, scholas Parisienses. Sed utut sit, 
varias tandem ille calamitates perpessus, in Seno- 
nensi demum concilio, anno 1140, pro hseretico ha- 
bitus est. Hoc sane vulnus ab Bernardo contra Pe- 
trum Abc^elarduni renovatum non esset, nisi scholas 
ikTum apertas tunc habuisset : qaod insinuare vi- 
(ietur Petrus abbas Cluniac^nsis in ep stola sua ad 
lanoceniium II, Romanum pontincem, inqniensPe- 
trum Abaelardum scholas et studia reliquisse, diim 
a<i Chiniacense monasterium illic mansurus seces- 
st; unde cimcludo ante istud tempus scholas us- 
que ad annum illum 1140 habuisse aperias, qua; 
it>fratae in eum commotionis ocrasinnem Bernardo 
Claraevailis abbaii dederint. Intcrim a nobis ad- 
monitus, magis autem a D*'0 ut credmus inspiratus, 
dimissis scholtirum et studiorum tumultibus, in C/u- 
niaro vestro sibi perpetuam mansioncm elegit. 

Cum ergo, reticta Briiannia, siholas iterum Pe- 
trus Absetardus aperuisset, iteruiii contra so teni- 
pestatem non modicam ordinum novorum quibus 
infensus erat, cxcitavit, Cisterciensium dico ac 
Praemonstratensiuin, quos in pubiicis scholis irride- 
bat subsannabatque. Exstincto igitur l^etri Leonis 
schismate, anno 1140, urgcnte potissimum Bcrnar- 
do (^iarsvailis abbate, cuncilium Senonis celebra- 
tum est jn causa Petri Abielardi, qui coram archi- 
episcopo Senonensi ab adversariis suis conventus 
ac velut haereseon assertor passim difTamatus, ipsum 
rogavit ut suam exponeret doctrinam et ab hostium 
calumniis et objectionibus vindicare in publico con- 
sessu sibi liceret. Ad synodum Bernardus abbas 
Clar<uyallensis invitatus accessit, ut Abxlardi er- 
rores confutaret. Statuta die adfuere praesules et 
viri ordinum omnium eruditi celeberrimique con- 
gressus testis futurus Ludovicus VIL Christianissi- 
mus rex. Abselardo stante coram synodo, prolata 
sunt capitula ex ipsius libris exccrpta; qnie dum 
]egerc!!tur, concilio se subduxisse diciiur, Roma- 
num pontiGcem appellans : quod incredibile videtur. 
Sediiionid popularis metu ipsum appellasse scribit 
Otto Frisingensis» quod neqnaquam verisimile est : 
cam rege GaUiaram, Theobaldo comite, plarimis-* 



A que viris nobilibns prsesentibas, nihil esseta popolp 
metuendum. Ob sedis apostolic^e reverentiam Abie- 
lardus pontiricis maximi judicio reservatus est nl- 
hilque in ojus personam a Patribus statutum fuit. 
Yerum appellaiione non obstante, prava ab ipsis 
puiata illius dogmata damnarunt, qui de omnibos 
relalionein ad Innocentium II niiserunt, ipsum -ar- 
gentes ut pro sui primatus officio errores pariier 
damnaret at(|uo confirmata synodi sententia nova- 
torem hominem cocrceret. Ista constant ex Gau- 
frido Ciara}vallensi monacho in Vita S. Bernardi 
lib. ui, cap. 5, ct ex Ottone Frisingensi, lib. i De 
gestis Friderici impcratoris, cap. 48, ubi etiam ex- 
hibet epistolam Samsonis Remensis archiepisco- 
pi, Jossclini Suessionensis, Gaufredi Catalaunen- 
sis et Aivisi Atrcbatensis episcoporum ad Innocen- 
tiun 11, qvm brevem causse Abaeiardi expositio- 
nein et synodi gesta complectitur, in qua inquinnt : 

B Petrus AbaBlardus Christianas fidei meritum evacuare 
nilitur, dum totum quod Deus estj humana ratione 
arbitratur se posse comprehendere. Ascendit usque ad 
ccrIos et descendit usque ad abyssos. Nihil est quod /a- 
teat eum, sive in profundum infcrniy sive inexcelsum sti- 
pra. Homo est magnu^ in ocutissuiSy disputans deftde 
contra fidem, ambulansin magnis et mirabitibiu super 
sCj scrutnior MajestatiSy haercAum fabricator. Jam du» 
dum fecerat librum De sancta Trinitate^ sed sub legato 
Homanx Ecrlesix igne exnminatus est, quia imenla est 
in eo iniquitas. Maledctus qui rexdiflcat ruinas Jeri' 
cho. Surrexit a mortuis liber ilte et eum eo multorum 
hxrescs qusB dormierant surrexerunt et apparuerunt 
midtis, Deniquc jam extendit palmites suos usque ad 
mare et usque ad Romam propagines ejus, Hxc glO" 
riatio hominis iltius, quo liber suus in cwia Aoma- 
na habet ubi cajmt suum rcclinet ; hinc eonfortatus 
et eonfirmatus est error itlius, Proinde cum liducia 

P praedicat verbum iniquitatis usqueqnaque. Propter' 
ea cum in consitectu episcoporum super his eum ar-' 
gueret abbas ClarsBvatlensis zelo justitim et fidei 
armatus, illfi nec confusus est nec negavit, sed a die^ 
a loco et judice quem ipse sibi etegeratj sine lmsion»f 
sine gravamine, ut proiongaret iniquitatem^ iedem 
apostolicain appellavit. Episcopi qui propter hoe in 
unum convenerant^ vestrae Reverentias deferentes^ ni- 
hil in personam ejus egci'unt\ sed tantummodo eor 
pitula a sanctis olim Patribus condemnata mediei- 
nali necessitate, ne morbus superet, abjudicaverunt, 
Quia ergo homo ilie muitUudhiem trahit post ee et 
populum habet qui sibi credat^ necesse est ut huie 
morbo ceteri medicina occurratis, etc. Processimus 
nos in hoc negotiOt quousque ausi sumus, Tuum^ 
bentissime Pater^ est de cxtero providerc, ne aliqua 
pravitatis haeretiem macula dccor Ecclesim cantami' 
nelur. Tibi commissa est sponsa Christi, o amiee 
Sponsi ! Thtum est eamdem uni viro virginem 00- 
stam exhibere Christo. Quam a Bernardo AbflBlardi 
adversario scriptam esse Epistolam stylus ioqui- 

D tur. 

Damnatus iterum, anno 1140 in concilio Seno- 
nensi Petrus Abo^lardus, appellatione ad Sedem 
apostoHcam interposita, Romam profecturas per 
Cluniacum transiit, ubi tum fortuito abbas Cister- 
ciensis cum Petro Venerabili advenit. Illic ergo de 
pace inter Bernardum abbatem Claraevallis ac Pe- 
trum Abaelardum actum est procuranda. Hisergour- 
gentibus arbitris, Petrus in concordiam cum Bemar- 
do rediit, qui quamvis semel atque iterum in conciliis 
hsereseos damnatus, hilari tamen animo ac lubenti 
in Cluniacense cGBnobium admissus ad soeietatem 
est. Hujus rei testem Petrum ipsum Cluniacensem 
abbatcm in epistola ad Innocentium II, pro Pelro 
Abaelardo refero, cujus hic tenor est : Magister Pe- 
trus, sapientiz lestrXf ut credo^ optime notus^ nuper 
a Francia vcniens per Cluniacum transitum fecit. 
Qusssivimus quo tenderet; gravatum sc vexationibus 
quorumdam qui 5t6t, quod valde abhorrebat^ hmretiei 
nomen imponebant, Majestatem apostoliMm $e appei' 



PETRUS ABiGLARDUS. 



64 



lasse et ad eam confugere velle respondiL Laudavi' A 
mui propositum et ut ad notum et commune refugium 
confugeret admonuimus. Justitiam apostolicam, qum 
nulli etiam extraneo vel peregrino defwt^ sibi non de- 
futuram diximm; miserieordiam ipsam^ ubi ratio 
poBttdaret, sibi occursuram promisimus. Venit interim 
donUnus Cisterciensis abbas et de pace ipsius et do- 
mini ClaraBvaUensiSf cujus causa appellaverat, no- 
biscum et cum ipso pariter egit. Dedimus et nos ope- 
ram paci ejus et ut ad illum cum ipso iret, hortali 
sumus. Addidimus hoc monitis nosiris, si qua catho- 
licas aures o/fendentia aut scripsisset aut dixisset. 
hortatu ejus et aliorum bonorum et sapientum et a 
verbis suis amoveret, et a libris c^raderet. Et factum 
est ita. Ivit, rediit, cum domino Clarasvallensi, 
mediante lCisterciensif sopitis prioribus querelis, se 
pacifice convenisse reversus retulit. Interim a nobis 
admonilus, magis autem a Deo, ut credimus^ insptra- 
tus, dimissis scholarum et studiorum tumultibus^ in 
Cluniaco vestra sibi perpetuam mansionem elegit. B 
Quod nos senectutv ejus, debilitati ejuSf religioni ejus 
congruere putantes et scientiam ejus, vobis ex toto 
non incognitam, magnrn fratrum nostrorum multitu- 
dini proflcere posse credentes, voluntati ejus assen- 
simus; et si sic benignitati vestrse beneplacitum esset, 
benigne et cum gaudio nobiseum vestriSf ut nostis, 
per omnia remanere concessimus. Rogo igitur ego 
qualiscunque, tamen vester, rogat devotissimus vobis 
Cluniacensis conventus, rogat ipse per se, per nos, 
per prxsentium latoresj fiiios vestrosj per has quas 
ut scriberem rogavit, epistolaSj ut reliquos dies vitae et 
senectutis susb, qui fortasse non multi sunt, in Clu- 
niaco vestra eum consummare jubeatis : et ne a domo 
quam velut p<i$ser, ne a nido quem velut iurtur inve- 
nisse se gaudet aiiquorum instantia aut easpelli aut 
amoveri valeat^ more quo omnes bonos colitis et etiam 
istumdiiexistiSf scuto defensionis apostolicx prote- 

gatu. p 

Appellatus suae setatis Dialecticus, ob eximiam ^ 
dissereadi industriam qua plurimum in disputatio- 
nibus yaluit. Accusatus a sancto Bernardo errorum 
multorum, quos nunquam ab ipso probatos fuisse 
hodie muiti temporum nostrorum rationibus hinc 
atque inde pensaiis censent et afOrmant : qua de re 
qoidpiam statuere nostri non est instituti. Ultro ci- 
troque ab auctoribus sui temporis accusatus et 
absoiutuSy damnatQs et laudatus» pro variis partium 
studiis. 

CAPUT II. 

De operibus tam impressis quam manuscriptis, adhuc 
exstantibuSf Petri Abselardi. 

Opera Petri Abaelardi et Heloissae ejus uxoris 
lectu dignissima, Parisiis in-4« anno i626 impressa 
sunt, isto ordine, Epistolx ad Heloissam IV, quae 
traciatus potius quam epistolse censeri possunt. In 
penultima de Origine sanctimonialium et religionis 
monasticae erudite agit ; in ullima Institutionem seu D 
Regulam Ueloissm et sanctimonialium Paraeleticis 
tradit. 

Epistolae alix ad diversos septem. 

Exposito in Symbolum apostobrum. 

Epistola ad amicum, seu Uistoria calamitatum 
suarum^ quam eruditis notis iiiustravit Andreas 
Duchesnius. 

Apohgia seu Confessio fideij quam refert quoque 
BibUotheca Scriptorum, seu Patrum Cisterciensis Or- 
diitis, Bertrandi Tisserii tomo IV, pag. 254, inter 
Opera Guillelmi de Sancto Theodorico. 

Expositio Orationis Dominicae. 

Expositio in Sumbolum sancti Athanasii. 

Solutionum ad Probiemata liber i. Ueloissae nun- 
capatus. 

Adversus haereses liber. 

Commentariorum in Epistolam ad Romanos Ubri V. 

Sermones XXXll in festis per annum legendi, 

Ad Ueloissam ^usque virgines Paracletenses. 



Introductionis ad Theotogiam libri III, qnornm 
tertius imperfectus in ediiis esl. Sive, ut ipse Epi- 
stoia 21 ad Gaufridum Parisiensem pag. 334 appol- 
lat, Opuscuium de fide Sanctae Trinitatis, quod piu- 
rimos ipsi hostes peperit, contra quod debacchaiur 
Bernaruus abbas. Hoc tamen opus frequenti manu 
tractare soiebat ac pene seroper ante oculos suos 
habuit magister Sententiarum Petrus Lombardus, 
dum Sententiarum libros scriberet, fatente Joanne 
Cornubieosi, ipsius Lombardi discipulo, apud An- 
dream Duchesnium in notis ad Aboilardum pag. 
Ho9. Inter mss. codices Bodleia.iae bibliothecae co- 
dice 8615. In adversariis Langbaini, codice 2, 
num. 6, Petri Abaelardi Introductionis ad Thcologiam 
libri tertii supplementumj i^ag. 148, num. 1 \ fra^ 
gmentum libri secundi Ethicae Petri Abaelardij pag. 
180, num. 8; Excerptumex ejusdem Abxlardi Col" 
lationibus, pag. 182 ad 213, num. 10; Ex quibus- 
dam Petri Abaelardi mss, in bibtiotheca Baliolensi^ 
pag. 247. Haec ad operum Abaelardi complemen- 
tum. 

Scripsit et commentarium quemdam in Ezechie^ 
lem prophetam, Lauduni dum Anselma audiret in- 
cceptum ac postea Parisiis ubi scholas illic aperuis- 
set completum : de quo loquitur ipse, ut opinor, 
Aba^lardus epistola sua prima ad amicum, quae de 
calamiiatibus suis est. 

Idem scripsit librum Sententiarum et alium in- 
scriptum Nosce teipsum, quem Eihicam suam appei- 
lat, de quibus postremis ioquitur sanctus Bernar- 
dus in Epistolis suis, et Petrus ipse in Apologia sua. 
Opus istud Sententiarum Petri Abaelardi in veieri- 
bus manuscriptis comnmniter inscribitur Sic et non, 
eo quod apparentes Scripturae contradiciiones con- 
ciliet; alque ita ms. exstat in biblioiheca publica 
Cantabrigiae, cod. 168, num. 8. et in collegio 
Sancti l^nedicti ibidem, codice 391. Hos quoque 
manuscriptos cum Commentario in Genesim Helois- 
sae suae nuncupato asservat bibiiolheca, Sancli Mi- 
chaelis in Periculo maris, ex Joanne Mabillon. in 
editione sua Operum divi Bernardi, dum Notas 
Epistolae 188 adjicit. Et quidem Tractatus prolixus 
Sententiarum Petri Abaelardi qui Sic et non dicitur 
et apparentes locorum sacrae Scriplurse pugnas con- 
ciiiat habetur illic littera E. I. incipiens : Cum in 
tanta verborum multitudine, etc. Uexameron autem 
Petri Abaetardij extrema sui parte mutilum, habe- 
tur in dicta Sancti Michaelis bibliolheca. tina cum 
Alano De arte praedicandi, littera M. I. incipit : 
Tria sumuntur in Veteri Testamento loca, etc. Ejus- 
dem Petri Abaelardi Expositio super Epistolas Pauti 
et super Psalterium, ms. in bibliotheca Colbertina, 
codice 4334. Haec de theologicis ; quantum autem 
ad pbilosophicos tractatus, Franciscus de Ambosia, 
consiliarius regius, qui ejus Opera inquisivit ct 
evulgavit, Logicam cjusdem Petri quam apud se 
manuscriptam habebat in publicam lucem dare pro- 
miserat : quod an praestiterit dubium mihi est, 
quippe cum de illa nihil unquam, inquisitione 
etiam facta, audiverim. 

Muita autem theologica scripsisse Pelrum Abae. 
lardum, qui et in mss. codicibus Petrus quo- 
que Peripatcticus dicitur constat, ex quibus opu- 
scula etiam singuiaria mss. in Anglicis bibliothecis 
latent. 

Inter mss. codices Bodleianae bibiiothecse num. 
8622, in mss. codicibus D. Antonii a Wood, codice 
9, Versus Petri Abxlardi ad Astralabium filium. 
£t in Cottoniana bibliotheca sub effigie Vitellii lit* 
tera C. codice 8, num. 3, Versus elegiaci Petri Abae- 
lardi ad Astratabium fitium suum, De moribus et 
vita pia ac proba. 

Inter mss. codices Universitatis Oxoniensis nom. 
458. in mss. codicibus Collegii Baliolensis R. 5, 
Petri Abaelardi Theoiogiae libri tres quorum tertius in- 
teger est, non ut in impressismutiiusetimperfectns. 
Ethieae Uber unus: Commentarius inEpistolam ad 



115 



DISSERT. D£ VITA ET SCRIPTIS ABiEURDI. 



RomanM ; CoUationes du9 : primn collatio phihso' 
pki cwn Judwo, secunda collatio plilosophi cum 
Ckristiano • Ibldem, num. 2392, in codicibus mss. 
Thonis Barlovii in collegio Reginensi, codice 20, 
Petri Ahxlardi Collationes duae: 1« Philosophi cum 
Judato^ 2o Philosophi cum Christiano, Inter mss. co- 
dioes eeclesiarum Angli® catliedr«iliam et aliaram 
eelebriom bibliothecarum num. 6086 et 6087, in mss. 
eodicibus Thomae Galaei, codicibus 232 et 253 Patri 
Abaelardi Collationes , Petri Abxlardi Ethica, rara 
scripta, nanquam impressa. Et ibid.m num. 8206, in 
mss. codicibusJacobxae bibliothecs,codice 48^ Pt^^ri 
Abxlardi Sic et non, deest autem Sic initium. Ejus- 
dem dicdoQus inter Christianum et Philosophum, cu- 
jus initium deest. Ibidem. num. 8207, in mss. co- 
dicibas Jacobaese bibliothecae 485 , Ejusdem Eluci- 
darius, in-8. Inter mss. codices ecclesiarum earum- 
dem nam. 42 in mss. codicibus ecclfsiae Sancti Pe- 
tri metropolitanae Eboracensis, codice 42, num. iO, 
Petms Aoaelardus De vera essentia Dei et de fide ca' 
tholiea; num. H, Pctrus Peripatcticus de Sacra- 
mento altaris, Ibidem num. 6i3i in mss. codicibus 
it Epistotx ejus. Idem. num. 9654 in mss. codici- 
bas Henrici Langley equitls, codice i, Petri Abag- 
hrdi Doctrina in lol.' Deni(|ue in Cottoniana biblio- 
theca sub efHgie Ottonis littera C, codice 14, num. 
13, Eptstola Bernardi nbbatis Claraevallensis ad In- 
nocentium papam de haeresibus Map^istri Pctri Abae- 
lardi. Num. 16 ; ejusdem episiola de eodem ad 
cardinales; num. 17, Responsio Petri Abaelardi con^ 
tra calumnias objectorum arliculorum. Inter mss. 
codices ecclesiarum Angliae cathedralium et alia- 
mm celebrium bibliothecarum, num. 8670, in mss. 
codicibus Jacobaeae biblioihecae, codice 948, Petri 
Ahxlardi Scholarius. Relinquimus autem Anglis 
inqnirendumquid titulis talibusdesignetur. 

De philosophicis jam Petri Abnelardi loquamur, 
qnae adhac omnia restant et visa a nobis sunt roa- 
DQSCripta in bibliothecis Parisiensibus. Nam in 
Victorina canonicorum regularium divi Augustini, 
eodex eximius notatus M. M. M. 6, ubi omnia fTe 
philosopbtca Petri Abanlardi Palatini Peripatetici. 
In hoc itaque ms. codice Logicalia dicti AbaBlardi 
ordine illo procedunt ; 

Super prxdicamcntis Aristotelis, fol. 117. Com- 
mentarias incipil : Unum vero universaliter in gene^ 
ribus substantiarum accipendum csf, etc. 

Ejusdem : De modis significandi, fol. 127 : Evo- 
lutus superius textus ad discretionem significationis 
nominum et rerum, naturas qux vocibus designantur 
diligenter secundum distinctionem dccem prxdica- 
mentorum aperuit, etc. 

Ihid fol. 132, Petri Abxlardi Palatini Peripatetici 
Analyticorum priorum liber primus. Incipit: Justa 
et d>:bita serie textm exigente, post tractatum singu- 
larum dictionum, etc. 

Fol. 137, explici. liber prlmus ; incipit secundus 
eorumdem , hoc est Categoricorum : Catcgoricarum 
igitur propositionum partibus scu mcmbris quibus 
ipsx componentur, diligenter pertractatis, etc. 

Fol. 143, eiplicit secundus; incipit tertius : Quo- 
niam autem propositionum naturx in his enuntia- 
tionibus ostendimus^ etc. 

Fol. 149, Petri Abxlardi Palatini Peripatetici 
Topicorum prlmus : Sicut ante categoricorum syllo- 
gismorum constitutionem, ipsorum materiam in cate- 
goricis propositionibus oportuit prxparari^ etc. 

Ful. 183, Petri Abxlardi Palatini Feripatetiei 
Topicorum liber explicit: Petri Abxlardi Pala' 
tini Penpatetici Analyticorum postcriorum pri- 
mus : Novam accusationis ealumniam adversum 
me de cwte diaUctica scriptita liem aemuli mei no- 

(4) Oe Abaelardi philosophicis operibus mss. 
Tide eraditissimam D. V. Gousin praefationem ad 
librain ab ipso edltnm, cai iitulas: Ouvrages ini- 



A vtssime excogitaverunt, affirmantes quidem de his qum 
ad fidem non pertinent Christiano traetare non lice- 
re, elc. 

Fol. 187 , explicit ^Timus Hypotheticorum ; incl- 
pit secundus : Omnium autem hypotheticarum prO' 
positionum natura diligenter pertractata^ ad earum 
syllogismos discedamuSy etc. 

Fol. 191. Petri Abxlardi Palatini PeHpatetici 
Analyticorum postcriorum secundus liber explicit ; 
Petri Abxlardi Palatini Peripatctici De divisioni" 
bus : Dix^idendi seu diffiniendi peritiam non sotnm 
ipsa doctrinx necessitas commenaat. 

Fol. 199. EiwsA^m Dediffinitionibus: Hactenus gut- 
dem de divisionibus tractatum habuimus , de quibus 
satis est disputasse ; nunc vero consequens est ut ad 
definitiones nos convertamus, quia sicut dictum est, 
ex divisionibus nascuntur. 

In bibliotheca regia codice ms. 5492 ; fol. 168, 

B Petri Abxlnrdi super Toidca Glossx incipiunt. Sic 

autem : Topicorum intentio est , sicut Boetius in 

consequentibus dicturus cst, vim similium argumen' 

torum, id est probabilium copiam demonstrare, etc. 

In bibiiotheca Fluriacensi liltera A. 4, exstat 
Logica Peiri Abxlardi, una cum Logica Rabani. 

In biblioiheca Sancti Gerniani de Pratis , codlee 
635, Petri Abxlardi divini Peripatetici Dialectiea. 
Paucis autem post titulum carie exesis , intentio de 
propositione categorica una apta categorico syllogis' 
mo regulari, etc, qui forsitan codex cum aliis con- 
venit, nec enim excutere et cum aliis conferre 
otium datum est. 

In bibliotheca Sancti Michaelis in Periculo maris, 
litter P. H. 12, Petri Abxlardi Traetatus de intel^ 
lectibus. Incipit : De speculationibus itaque^ etc. , qai 
in fme mutilus est(4) 

CAPUT III. 

p Reliqm Petri Abxlardi, usque ad mortem. 

Nescius ergo quo se verterct , Cluniaci refugiam 
apud Petrum Venerabilem inveniens , illic biennio 
nost, monachus Cluniacensis factus obiit in priorata 
Sancti Marcelli prope Cabilonem dicti ordinis, anno 
1142, die 21 Aprilis , aetatis 63. Heloissa vero ejas 
olim amica ac postmodum uxore, ad conversionem 
post Petrum veniens et abbatissa Paraclcti in epi- 
scopatu Tricassino constituta, anno 1163, die 17 
Maii mortua est. Sanctae ipsius Pctri vitae et obitns 
testem habemus omni exceptione majorem Petrum 
Yenerabilem cognominatum , abbatem Cluniacen- 
sem, in Epistola ad Heloissam Paracleiensem abba- 
tissam, in qua postquam ipsum vere Christi phito' 
sophum praedicat etextollit , ista subdit: Non recolo 
vidisse me illi in humilitatis habitu et gestu similem , 
in tantum ut nec Gcrmanus abjectior nec ipse Mar^ 
tinus bene discernenti pauperior appareret . Cumque 
in magno illo fratrum nostrorum grege , me conipef- 
[) lente, gradum superiorem teneret, ultimus omnium 
vestitu incultissimo videbatur. Mirabar saepe et , in 
processionibus eo me cum reliquis pro more praeO' 
dentCj pene stupebam, tanti tamque famosi nominis 
hominem sic seipsum contemnere^ sic se abjicere pos- 
se. Et quia sicut quidam religionis professores, qui 
ipsum quem gerunt habitum religiosum fiimis cupiunt 
esse sumptuosum^ erat illa prorsus parens in istis et 
cujuscunque generis simplici veste cotitentus nihil u/- 
tra quxrcbat. Hoc et in cibo^ hoc et in potu , hoc et 
in omni cura corporis sui servabat. Et non dico su- 
perflua, sed et cuncta nisi valde necessaria , tam in se 
quam in omnibuSj verbo pariter et vita damnabat. Le- 
ctio erat ei continuaj oratio frequens, juge siientium , 
nisi aut fratrum familiaris collatio aut ad ipsos in 
coni%ntu de divinis sermo publicus eum loqui urge' 

•Jtts d'Abailard, pour servir d 1'histoire de la pKiUh 
sophie scholastigue en Franee, in-4<» , Paris» 4840. 
Edit. Pate. 



67 



PETRUS ABiELARDUS. 



08 



bant. Sacramenta csBlestia immortalis Agni sacrifi' 
cium Deo offerendo^ prout poterat, frequentabat, Imo 
postquam litteris et labore meo apostolicae gratiae 
redditus est, pene continuabat, Et quid inuUa ? Mens 
ejuSf lingiui ejus, opus ejus semper diuina, semper 
philosophica f sempcf eruditiora meditabatur, doce- 
batj fatebatur, Tali nobiscumy vir simplex et rectus , 
ac timens Deum et recedens a malo ; tali, inquam , 
per aliquantum temporis conversatione ultimos vitae 
susB dies consecrans Deo, pausandi gratia (nam plus 
solito scabie, et quibusdam corporis incommoditati- 
bus gravabatur) a me Cabilonem missus est . Nam 
propter illius soli dmoBnitatem qua cunctis pene Bur- 
gundix nostrse partibus praeeminety locum ei habi- 
lem, prope urbem quidem sed tamen Arari interfluen- 
te, provideram, Ibi juxta quod incommoditas ptrmit- 
tebatf anliqua sua revocans studiay libris semper in- 
cumbebat . AVc sicut de Magno Gregorio dicitury mo- 
mentum aliquod prxterire sinebat, quin semper ant 
oraret aut legeret, aut scriberet aut dictaret . In his 
sacrorum operum exeixntiis , cum adventus illius 
evangelici Visitatoris reperit, nec eum ut multos dor- 
mientem ved vigilantem invenit. Invenit eum vere vi- 
gilantem et ad asternitatis nuitias, non ut faluam , 
sed ut sapientem viryinem evocavit, Attuiit enim ille 
secum lampadem ptenam olto , hoc est conscientiam 
refertam sanctae mtae testimonio, Nam ad soli^en- 
dum commune mortatium debitum, morbo correptus , 
eoque ingravescente, in brevi ad extrema perductus 
est, Tunc vero quam sancte, quam devotCy quam ca- 
tholice, primo fidei, deinde peccatorum confessionem 
fecerit; quanto inhiantis cordis affectu viaticum, pe- 
regrinntionis ac vitae aetemae pignus, corpus scilicet 
Redempt^ris Domini acceperit ; quam fideliter cor- 
pus suum et animam hic et in asternum commen- 
daverit, testes sunt religiosi fratres et totus iliius 
mdhasterii in quo corpus sancti martyris Marcelli 
jacet conventus, Hoc magister Petrus fine dies suos 
eonsummavit et, qui singulari scuniiae magisterio 
toti pene orbi terrarum notus et ubique famosus erat, 
in iHius discipulatu qui dixit : Discite a me quia 
mitis sum et humilis corde, » mitis et humilis perse- 
veranSy ad ipsum, ut dignum est credere, sic trans- 



A ivit. Uunc ergo, venerabilis et charissima in Domino 
soror, cuiy post carnalem copulam, tanto validiore 
quanto meliore divinae charitatis vinculo adhasbisli^ 
cum qm et sub quo diu Domino detervisti ; hunc in 
quam, loco tui^ vel ut te alteram in gremio suo con- 
fovet et in adventu Domtm, in voce archangeli et in 
tuba Dei descendentis dc ca^lo, tibi per ipsius gra- 
tiam reslituendum reservat, 

De eodem Chronicon Cluniacense in Petro Vene- 
rabili iia ioquilur ; Abaelardus Peirus non»ine ab er- 
roribus fidci per venerabilem Pelrum abbatem no- 
strum et snnctum Bernnrdum abbatem Claracval- 
lensem revocatus, qux antea de fide dogmatizaverat 
perfide, abjurans, mmacUus Ciuniacensis factus est. 
Et deinde mcns ejus^ lingua ejus opus ejus semper 
divina fuere. Obiil anno 114*2 undecii.o Kaiondas 
Maii, a?iaiis 63. £jus corpus ilelois^a) abbaiissas a 
Peiro Venerabili abbale Cluniacensi conce.<suin ad 
monasieriuin Paracletcnse deiatum est. Misit ad 

B eamde:n religiosaiii herotnam ven(*rabilis abbas 
magisiri Peiri absolutionem ejus tumulo appenden- 
dam, qusB his erai concepia verbis : Ego Petrua 
Cluniacensis abbas^ qui Petrum Abaelardum in mo- 
nachum Cluniacensem recepi et corpus ejus furtim 
delatum Heloissx abbaiissae et moniaiibus Paracleti 
concessi, auctoritate omnipoteniis Dei et omnium 
sanctorum absolvo eum pro officio ab omnibus pecca- 
tis suis. 

Haec nos paulo plura in Petri Abaelardi gratiam, 
cujus calamitatibus aclaceratae famcB compassi su- 
nms, cujus ingenium et ioquendi viin admiramur; 
desumpia lamen ul plurium ex saeculo iv Historiae 
Universitatis Parisiensis^ lam in caialogo illustrium 
academicorum pag. 758 et sequentibus, ubi plura in 
ejus laudem, quam in Historia passitn, ubi plurima 
de Abajlardi fortuna et doctrma. Vide Natalem 
Alexandrum in Seicctis HistoHae eeclesiaslicae ca- 

C pitibus sajculo xii, parto iii, dissertatione 7, ubi 
variam Abaelardi fortunam latissime exponit opu- 
scuio ea de re sinpfulari; quem nec omisit Guil- 
lelmus Cavus in Historia Scriptorum ecclesiastico- 
nim ad annum li20, pag. 650 et sequentibus 651 
et 652. 



DE DOGTRINA ABiELARDI 

(D. £dm. Marten., Praef. ad Anecdot^ tom. Vi part ii.) 



Petri Abaelardi Theologiam Christianam hactenus 
dtsiderayerant virl eruditi ad elucidandas nonnullas 
difticuUaies, et componendas quae de ejusdem do- 
ctrina qusestiones agitantur in scholis. Hanc ex 
manuscripto codice Majoris Monasierii editam ha- 
bes, lector erudite, in hoc voiumine, cum admoni- 
tione praevia, in qua plurima quae nobis animadver- 
sione digna visa sunt adnotavimus. Neque tamen 
ignoravimus Petrum Abaelardum hac nostra aetate 
patronos habuisse, qui ipsum purgare nilentes , 
Bernardum Claravallensem abbatem, virum san- 
ctissimum ac niansueiissimum praecipitis judicii ac- 
cusare non formidarunt. Utrumautemjure purgetur 
Abaelardus, ac Bernardus, damnetur, paucis inqui- 
rendum est. Aique ut res clarias elucescat , adeo- 
laborare non debent Abaelardi defensores, ut de- 
monstrent ipsum Catholicam Ecclesiae doctrinam 
de distinctione trium in Deo personarum, et uni- 
tate substanliae in suis scriptis tradidisse ; sed 
utrum aliquid huic doctrinae conirarium scri- 
bendo non docuerit. Fieri enim potest, nec raro 
id contingit, ut auctores vere Cathoiici et in fide 
JBcclesi» j»tabiiitiy Biye oscitantia , $m acris in^e- 



nii praecipitatione dubias et erroneas propositiones 
veris immisceant, quae debiia quotidie censura afti* 
ciuntur. Primum in Abaelardo non negavit, secun- 
D dum asseruii Bernardus. £l certe hujusmodi sunt 
inier alias isia? prop(»siiiones, In Deo Pater est om- 
nipotenlia, Fitius atiqua potentia, Spiritus sanctus 
nutla potenlia, Omnis homo habet naturaliter fidem 
sanctae Trinitatis, quae cuivis Catholico sensum er- 
roneum et haereticuiu obvium exhibent. At, inquies, 
hodie viri eruditi has proposiiiones ad Catholicuni 
sensum deflectunt. lia plane; sed res ita se ha- 
beatyVix ulia est apud haerelicos scriptores propo- 
silio, cui sensus Catholicus affingi ab homine sub- 
tili non possit. Sicut e converso nulius est Catho- 
licus scriptor vel piissimus, in quo viri inquieti 
aiiquas propositiones per se rectas et piissimas in 
pravum sensura non deiorqueant. Haeretirae verbi 
gratia sunt islae propositiones, Christus pro omnibus 
non est mortuus, Deus non vult omnes salvos facere, 
£t tamen istas propositiones in sensu Caihoiico 
possunt aliqui interpretari. Sed esto Abaelardi me- 
moratas propositiones posse ad sensum orthodoxnm 
deflecti, an ideo purgandus ille et damnandos S. 



99 



DE DOGTRINA ABiELARDJ. 



70 



Bernardas, qai extractas a ipsius scriptis proposi- A Cerie cam Triniiatis mysteriam hactenas Tel era- 



liones ad sedem apostoiicam detulif, aut sedes ipsa 
apostolica quae eas ceiisura afTecii, minorem meretur 
veneraiionem? Minime quidem : quod qaidem his 
arjjtumeniis demonsiro. 

Quotiescunque aliquis auctor scribendo proposi- 
tiones aliquas dubias profert, quae sinisirum ali- 
qaem sensum sortiri possunt, et ille canonice cita- 
tus coram iegitimis judicibus eas explicare recusat, 
is cerie a suspecto errore purgari non debet, nec 
damnandi iili qui auctorum erroris insimulant. At 
Petms Abaelardus postquam Beruardum ad conci- 
liam Senonense etiam reluciantem provocavit, et 
coram legiiimis judicibus quos ipse doctrinae suae 
arbitros elegerat, rogatus ab eodem Bernardo, ut . 
extractas ex suis scriplis propositiones aut negaret, 
aui fateretur, aut salteni exphcaret, et Caiholicum 
eis sensum, si possit, aftlngeret, neulrum prseslare |. 
volait. Quis ergo aBquus rerum arbiler eumexcusare 
poterit, aut sine temeritaie Bernardum condem- 
nare? 

Deinde quotiescunque alicui auctori scribendo 
aiiquae excidunt proposiliones, quae in sensu obvio 
pias aures orfendunt, et ille de errore obvio in suis 
propositionibus insimulaius, uegat eas propositiones 
a se unquam prolalas fuissc, easque damnat ut hae- 
reticas ubicunque reperiantur, si illae propositiones 
revera in ejus occurranl scripiis, nonne eas in sensu 
erroneo et ab ouinibus damnato exaraias ab eodem 
fuisse fatendum est, nec absque temeriiate culpari 
posse eos qui auctorem damnant. Yerum id contigit 
Abaelardo. Audi quid ipse in sua retractatione dicat : 
Quod autem mihi vel per maliliam imposilum est, 
quod scripserim, quiii Pater plena potentia est, Filius 
qusedam potentia^ Spiritus sanctus nuila potentia: 
fuec eryo verba non tam haeretica quam diabolica. 



diiissimis theologis incomprehensibile apparuerit, 

Petro Abaelardo taiita iux afTulserat, ut iiiud vel 

ipsa ratione cognosei posse affirmaret, qain et ipsi 

discipuli ejus tantam in eo subtilitatem praedica- 

bant, quod rimaiis sanciae Triniiatis profundis my- 

sleriis, perfecte et ad plenum cognosceret qualiter 

tres personnaB sint in una divina essentia et in persO" 

naru7n pluratitate unitas divinae essentiw^ qua de re 

sugillat eum Galterus, qui posi Bartholomaeum Laa- 

dunensis antistes effectus est, in epistola ad eum 

scripta Spicilc^ii tom. II, p. 473, in qua etiam om- 

nipotentiae Dei explicandi ration«»m ejus refaUt, 

arguitque eum vehementer, quod divinae Scriptu- 

rae iniroduciionem conscriplurus non tam venta- 

tem docere promitterei quam opinionis sux sen- 

sum Hxponere . Quis enim , inquit , orthodoxus 

de fide catfiolica tractaturus , non veritatbii sed 

SENSUM opiNioNis su.fi promittat exponere f Quis 

etiam audiens non veritatem sed opinionem promfttif 

ftdem audeat sequentibus adkibere ? Sub tlnem Tero 

epistolae suae sic eum alloquitur : Per tittera$ ve- 

stras scire desidero, si in notitia Pei vos imperfectum 

esse creditis, aut si jam in hac vita ad summum ejns 

augmentum vos pervenisse confidatis. Hoc enim vestri 

jactiiant discifjulif quibus scripta videntur attestari, 

Prasterea notifieate mihi, si adhuc creditis quod Deus 

essentialialiter non sit in mundo vet alibi, et quod aA- 

geli et animx nusquam sint: quod, si bene memini^ 

audivi vos fateri, quando novissime invicem cont^i' 

mus de quibusdam sententiis, Praeterea apud nos 

ventilatum est vestram affirmare sapientiam, quod 

Christus prxdicando , laborando, ad extremtm mo* 

riendo, nihit meruerit, quod nemo propter opera sua 

bona vel mala nisi pro sota votuntate remunerari 

debeat vet puniri. Cxierum, etsi Abielardi scribendi 



sicut justissimum est^ abhorno, detesior^ et ea cum C licenliam haud probemus, Gerardi de Alvernia ta- 



suo auctore pariter damno, Quas si quis in meis repe- 
riat scriptis, non solum me haereticum, verum haere- 
siarcham profiteor . Quibus verbis quasi proprio se 
giadio jugulat Abaelardus, ac Bernardo scrij^turum 
suoram censori applaudit, cum ea verba in ipsius 
Theologiae libro iv reperiri certissimum sit. 

£t sane qui Pelri Abaslardi genium semel agno- 
verit, is facili negotio advertit hominem ita a na- 
tura comparatum fuisse, ut oppositas sibi invicem 
proposiiiones haud aegre docere poluerit. Est penes 
nos ejusdem Abaelartii liber, in quogenio suo indul- 
gens omnia Chnstianae religionis mysteria in utram- 
que pariem versat, negans quod asseruerat, et as- 
serens quod negaverat: quod opus aliquando publici 
juris facere cogiiaverat noster Acberius, verumserio 
examinatum aeiernis lenebris potius quam luce di- 
gnum de virorum erudiiorum consilio existiinavit. 



men de eo censuram mullo minus ferendam esse 
censemus. Sic enim ille in manuscripto chronico 
Cluniacensi, quod exsiat in biblioiheca regia« sub 
Petro Mauricio scribit .* Eo tempore fuit Petrus Abm^ 
lardi celeberrimus in opinione scientiae , sed de Mde 
dogmatizans perfide. Fuit autem nigromanticus et aai- 
moni familiaris. jjonge aequius fert de eo jadiciam 
Chrunicon Cluniacense editum, cujus haec verba: 
Abxlardus, Petrus nomine, ab erroribus fidei per 
Petrum Venerabitem abbatem nostrum et sanctttm 
Bemardum abbatem Clarxvallensem revocatus^ qu9 
antea de fide dogmatizaverat pcrflde [retraetans] 
monachus Cluniaccnsis factus est, et deinde mens 
ejusy tingua ejus, opus ejus, semper divina fuere^ sem^ 
per philosophica , semper eruditoria meditabiUur, 
docebat, fatebatur, Et sicut de Magno Gregorio le* 
gitur, momentum atiquod prxterire solebat minime^ 



Haec qui attenie perpenderit, Petruin Abaelardum D quin semper aut oraret^ aut legeret, aut scriberet^ 



nuo in loco eamdem tribus in Trinitate personis 
potentiam tribuisse, in alio vero Patri omnipoten- 
tiam, Filio aliquam potentiam, Spirilui sancto nul- 
lam potentiam ascribere poiuisse haud diflicile judi- 
cabit, nec proinde culpandum esse Bernardum, qui 
bas propositiones in Abaelardo reprehendit. 



aut dictarct. Lectio ei continua erat, oratio frequenSf 
silentium juge : nisi cum aut fratrum familiaris eo^ 
latio, aut ad ipsos in conventu de divinis pubHcui 
sermo eum urgebat. Quare ipsum Petrus VenerabiUs 
solticite commendans, tale de ipso scripsit epita^ 
phium : Gailorum Socrates, etc. 



71 



PETRUS ABiilLARDUS. 



7« 



APOLOGETICA PRJEFATIO 



PRO 



PETRO AB^LARDO, 



Ad illuslrissiinum ac sapientissimum dominumD. Nicolaum BRULARTiuiiy equitem, Silierii 

dominum, Marinarum baronem, Francias et Navarrae cancellarium. Per Franciscum 

Ambrosium, equitem, regis in sanctiore consistorio consiliarium. 



Peiri Abxlardi filosofi (sic) et theologi^ ahbatis Rugensis^ et Hehissx conjugis ejus primse Paraclitensis 
abbatissse Opera, nunc primum edita ex mss» codd, vtri illustr. Prandsci Amboesiij equitis, regis in 
sanctiore consistorio consiliarii , baronis Chartrx , etc. ; cum ejusdem prxfatione apologetica et censura 
Doctorum Parisiensium, — Parisiis, sumptibus Nicolai Buod, 1616, in-4« cum privilegio regis. 



Gum studiosi viva voce prseceptorum saepissime 
fberint destituti, aut eos quales voluerunt adprime 
eruditos, non ita facile et in promptu habuerint, 
factom est ut bibliothecae ab optimatibus, aut ciaris 
et locupietibus viris sint institutae, in quibus tan- 
quam promi, condi munere, optimorum et veterum 
anctorum libri repositi asservarentur, et a quibus 
tanquam a divite penu scientiarum cupidi suo tem- 
pore doctrinarum exquisitos thesauros petere pos- 
sent. Hinc Atheniensis Pisistratus, Eumenes Perga- 
menus, Ptoieroseus Filadelfus (5), quod conquisitos 
ad ducenta fere miiia libros ex autografo describi 
magna impensa curassent, bene de posteritate mc- 
riti nomen suum immortalitati consecrarunt. Nec 
minorem apud Romanos L. Lucullus, Asinius Po(- 
lio, Trajanus, C. Plinius, Tacitus A. comparatis 
numerosorum voiuminum ornatissimis bibliothecis, 
splendoris ac roagnificentiaB iaudem sunt assecuti. 
Qnod si in his poetarum, fiiosophorum duntaxat, et 
historicorum reliquiis conquirendis et coliigendis 
tantam curam adhibuerint adhuc profani, et caecita- 
tls erroribus, foedisque daemonum tenebris et prae- 
stigiis involuti, quid censendum putamus de pia 
heroum nascentis Ecclesiae sollicitudine in re haud 
absimili; quanto eorum iaus justior, quod propenso 
animo in hanc curam incubuerint, postquam divini 
verbi semina toto orbe dispersa sunt, ut profeticae 
canonicaeque primum Scripturae, deinde orthodoxo- 
rum conciones et interpretationes non incuriose 
descriptae, in templorum adytis et sacrariis collo- 
carentur, tanquam in armamentariis ex quibus cer- 
tissima tela^parari posscnt adversns ingruentes hae- 
reseon insultus. Adnisus est sua aetate Constantinus 
Magnus magna diligentia, zeloque ardentissimo, 
suaque auctoritate perfecit, ut authentica exempla- 
ria ab ipsis fontibus repeterentur; profetarum mo- 
nimenta Hebraea, aposiolorum Graeca lingua, qua 
scripta primum fuerint in mundum redigerentur, 
apocryfa a canonicis, quae Meliton et Origenes ad 
notarum 22 numerum retulerant, ita discerneren- 
tur ut suus cuique honos sartus tectus remaneret, 
neque adulterini pro veris, carbones pro thesauris 
supponerentur. Ex quo certe eflfectum vidimus, ut 
doctrinae puritas, uniias, antiquitas, universalitas, 
nuilas novitates admitteret, nulla se in frusta mi- 
nutatim secari sineret : quas certissimas esse Ec- 
ciesiae noias, tum Petri irporoxaOeipia indicat Liri- 
nensis; et ut quod Marcion similisve farinae homi- 
nes tentaverant, in scedis sacratissimis corrumpen- 
dis, id tandem successibus caruerit, manserintque 



A illae inter publicas et cedrinas tabulas ab omnibus 
impostorum insidiis illaesae, ita ut nihii in his sit 
repertum ; quo suam Arius, Eutyches Nestorius 
causam fulcire possent; et cum Sardicenses canones 
pro Nicaenis obtrudere quidem male feriati ausi 
fuissent, detersus est totus hic fucus per incorruptos 
canonum Nicaenorum codices, qui manuscripti in 
bibliothecis Constantinopoli, Alexandriae et Antio- 
chiae sunt reperti. Meminit etiam Eusebius Hieroso* 
limiianae et Csesariensis bibliothecae. Et harum om- 
nium imitatiooe Ecclesiae occidentales publicas et 
privatas etiam erexere, ut his uti frui liceret, iis, 
qui sacris initiandi sose totos bihliorum et Patrum 
lectioni addicerent, curabantque episcopi ut quisque 
libros eos fideliter descriptos domi haberet, et no- 
cturna diurnaque manu versaret. Et ad id paraban- 
tur diligenteis librarii notarum et siglarum periti, 
quos Irena^us Lugdunensis el alii cordati doctores, 
cum libros aliquos ederent, saepe per omnia sacra 

B sunt obtestati, ut quod in archetypo esset exemplari 
bona Ode describerent , nihilque vel detraherent, 
vel adderent, vel immutarent. Sed nocuit sequentium 
temporum barbaries, quae librariis usa est indoctis, 
et idiotis, plerumque etiam coenobitis, quos sui ab- 
bates, ne otio marcesserent, ad ;id cogebant, ut ali- 
quot horas exscribendis libris impenderent : qnin et 
ad id mulierculae et puella; operas suas locarunt, 
magno rei litterariae detrimento et dedecore, prius- 
quam singulari Dei beneficio ars typograOca inventa 
est ante seculi decimi quinti iniiia. Itaque ex illis 
scriptis, quae veteres reliquerunt; e multis, quo; ad- 
jiimento ad vitam recte instituendam, et ad pluri- 
marum artium cognitionem esse possent, pauca 
servata sunt ; sed ita depravata et mutila, ut vix 
legi, et intelligi possent et brevi tempore per chal- 
cografos in Tucem erupit stupenda sine delectu 
auctorum moles, qui diu cum blattis et tineis erant 
luctati; sed multo plures fato auctorum in illo ma- 

C nuscriptorum pulvere et situ delituerunt, donec 
paulatim diligenti solertia curiosorum eruerentur. 
Quod si quisquam est, cui cordi semper fuerit bi- 
bliothecas illas veterom perquirere, mspicere, ri- 
mari, in his profecto nomon meum semper ab ado- 
lescentia sum professus, sive meorum aequalium 
exemplo, ut jacentem liieratorum laudem pro viri- 
bus sublevarem maculis eorum detergenais, sive 
quod criticam plus aequo foriasse adamaverim, sive 
quod varia illa et pi*omiscua leclione delector. 
Atque ita accidit, ut in manus meas inciderint ali- 
qaot epistolae doctissimi Petri Abaelardi, et Heloisae 



(5) Sic Praefationis auctor nbique, f pro pA, qnod mntare noluimus. Eorr. Patr. 



PRyEFATIO APOLOGETIGA. 



74 



iixoris : qxxm cum primo arrisissent, poslca A biis exisset ; sed de eo postea amplior dicendi pa- 
reiect2B summopere piacuerunt. Coepi etiam tebit campus. 

lleloissa vero, ut aitera Susanna aut Esthera, 



la ejus auctoris opera conquirere, quorum 
illa reperi in membranis exarata, minutissi- 
baracteribus, et lectu difhcillimis, et ex colla- 
divcrsorum emendavi, emendatumque unum 
plar semelatqne iterum curavi franscribendum: 
.borem vicit voluptas legentis, et utilitas cum 
ca, tum privata, quam percepturi sunt, qui ad 
genda volent anmium appellere, Fuit enim 
irdus, vel Bailardus, ut cum Accursio et Al- 
loquar, vel Balardus ut cum Genebrardo. sive 
; Abailardun vocitare, de apiculao Gallico no- 

sive ab Abailardum (nam hoc posterius in 
ico Joanuis Crispini reperi), ut apud nostrates 
est frequens ab pro de in gentilium nomini- 
surpare, non aliter quam si ego, qui de Am- 

vernacule nuncupor, Abambrrsiusmdigitarer: 
nouam. Petrus iste juvenis palatii castclli do- 

% ^ IkT * 1^T M. * J * * J 



pulchra et Deum timens, vetustissimos illos Hom- 
morantios legitima agnatione contingens, canonici 
Parisiensis non notha, sed neptis, psalmos Hebraice 
personare ab incunabulis docta, clarum sexus sai 
sydus et ornamentum, tres iilas linguas, necnon 
mathesin, filosophiam et theologiam a viro suo 
edocta, illo solo minor fuit : in qua tantas ingenii 
dotes, prudentiae, patientiaB, 'humiiitatis, virtutum- 
que omnium, et pudicitiae chorus illustrabat, quam 
religiose coluit post brevem et furtivum aliquot 
mensium justi connubii usum, viri sui etiam im- 
merito execti et absentis amanlissima ; ut dubites, 
plusne exemplo matronis an virginibus profuerit, 
vel cum Argentoliensibus, vel cum Paracletensibus 
prasfuit. Si ad matronale decus, ad linguarum aut 
Scripturarum cognitionem inspicias, alteram Paa- 



» ad S. Nazarium in Nannetensi dio^cesi ad b lam; si ad custodiam perpetui pudoris, morumque 



im, patre equite Berengario, matre Lucia. Qui 

nobilibus proavis orti, post aliquot liberorum 

oneiii, post Petri Aba^lardi, quem Roselini 

•ptis informandum iradiderant, educationem, 

onis nexibus esse mancipandos tradiderunt. 

i eorum jussu Lutetiam missus, insinu tam ce- 

academia?, ut Erichtonius in Minervse sinu 

itus, in magnum virum evasit, et non solum 

istor et scientiaruni omnium encyclopedia in- 

tus et omniscius ) sed et tilosofonim et theo- 

um coryfeus, et in suo genere princeps, pri- 

ne theologias scholasticie seu disputatricis 

\t creditns, unde illo; Nominalium et Healium 

Vignerium sectae. De quo Samson Rhemorum 

episcopus cum suis suffraganeis, dum eum ad 

01 deferrent, retulerunl nihil esse quod eiim 

>l, sive in profundo maris, sive in excelso su- 

qut in promptu de universa filosofia, de ma- 



asperitatem, Eustochiam videre videberis, quam 
episcopi quasi iiliam, abbates sororem, laici ma- 
trem diligebant ; ita ab omnibus in cuitu et admi- 
rationo habita, ut ciim vir ejus invidiae et calumnia 
telis premeretur, livor in ea ejusque moribus non 
invenerit quod dente Theonino carpere posset. Eljus 
epistolarum facundiam simul inspexi, ut (idiae si- 
gnumsimul probavi ; ingenii vero acurnen, magnum- 
que in sacrao Scripturae, Patrumque lectione pro- 
fectum satis indicant problemata illa, sive dubia, 
qua) domino suo praeceptori et conjagi in scriptis 
proposuit discutienda : quae qui attente legerit 
agnoscet esse verum quod ab Aristotele est vulga- 
tum, non minus esse difficile quiesiionem bene po- 
nere quam bene solvere. Prieterea quam subtiliter 
haec heroina divo Bemardo abbati in Paracleti cob- 
nobio hospitanti, etsi ille parum candide de Abse- 
lardo sentiret, saiisfecerit percontanti, car in ora- 



aiicis, etetiam de quaRstione qualibet respon- p tionis Dominica^ publica recitatione verba illa usar 



: ; qui invitatus a condiscipulis, ut in obscuris- 
£zechielis profetiin interpretaiione specimen 
lii ederet, impetrato brevis noctis spatio, toti 
smia; se admirabilem praebuit. Sed et juriscon- 
nostri euin in salebris juris Justiuianiei exer- 
iDt, ita ut supra nominatus giossator ad legeni 
que pedum prtBscriptionej quie est impp. Va- 
3iani, Theod. et Arcad . C. hn, regund, in verbo 
iriptione^ de eo sic scripserit : Sed Peti^us Ba/- 
i» qui se jaetavit quod ex qualibet quant^un cum- 
iJi//i^47i liitera traheret sariwn intcllcctumf hic 
: Nescio. Quid minitu, si et Azo, et ipse Ac- 
as, qui rati sunt nihil videri in juro quod a se 
,us perspectum non fuerit, ita halUicinati sint 
agnus ille Andreas Alciatus, in illo quem de 
que pedum pnescriptione scripsit tractatu, 
|uam Petrum Bailardum celebrem sua teiupe- 
professorem laudavit, quod ingenue fassus 



paret, Panem nosUnm supersubstantialefnf cum cae- 
terae Ecclesiae vulgo quotidianum dictitent ; illa con- 
tra Gro^corum discretione fulta, quorum, ut ait 
Ambrosius, auctoritas niajor est, solum Matthaei 

textum adduxit , t6v aprov iiii&v t6v (TTOUviov , 

maluitquo translationem ex Hebroeo, quam pro- 
pria) lingua; scripiuram sequi, prout videre iicet 
epistola quinta secundi libri, quae est ad eumdem 
D. Bernardum. Felix, o nimium felix conjugam 
par, et bene concordans in dissimili fortuna ma- 
trimonium, nec ipsa in morle divulsum, si ille 
tam bene livoris insultus, quam illa in sequiore 
sexu declinare potuisset I divina uxorisque in- 
genia omnibus doctrinis excullissima, quibus nec 
pro^cedens aevum, nec sequens ulla alia prolulit 
adaequanda 1 Et si vero Heloissa tanta fuerit man- 
suetudine, ut nuUus unquam malevolentiae jacula 
in eam ausus fuerit rx)ntorquere, nullus ejus man- 



eam legem a se non intelligi, ipse suorum r^ suetudiniobstrepere, |aii)enquaiuniultadictugravia. 



irum interpretationem eludit ei reprehcndit, 
mque seqnaces Baldum, Pauluin et Salicetum, 
!X ea hanc regulam elicere conantur, non reddi 
im oiim judicium de quinque pedibus, id est 
i levisstma, cam variae conslitutae sint acliones 
lodica glande, de pisce, de ovo. l, ff, de glande 
% Gallinarum instit. de rerum divis, l. si pro- 
arius. ff. de damno infectOf cumque verior in- 
retatiosumi debuerit ex l. xii Tab. qua cautum 
ler vicinorum praedia constitutis finibus, quin- 
pedum spatium relinquerelur,, quo ire, agere 
que dominus posset, ejusque spatii usucapio 
Mamilia prohibita est, ut apud Tullium i de 
et Ag. nrbicum de limitibus. Quibus experi- 
lis constare arbitror tanta Aboilardum fuisse 
Dii perniciute et dexteritate, ut potuerit inqua- 
scientia, proTisertim vero in ea quae aliarum 
aa dicitur, brevi tempore multam profecisse, et 
meiam pervenire citius quam alias ex carceri- 

PATi0L.CLaLYUL 



[)erpessu aspera in illam irruisse putamus : cum 
illa per latus viri, quem toto amabat pectore, so)- 
pius sit petita, icta, et quasi transfossa : iii suo cordo 
.s^ope perpessa est quicijuid in sponsi terrestris 
famam et corpus potuit livfdomm et inimicorum 
malevolentia et crudelitas. Qine spretis hujus inundi 
blandimentis sese totam c^msecravit Jesu sponso 
cijelesti, sua sponte carnem propriam crucififfens ; 
feminaverefortis, etsimilis prudentibus, quas Evan- 
gelium memorat sibi mullis operibus pieiatis pro- 
spcxisse, ne deficerct oleum in lampadibus. Batava 
Syren scripsit ad virgines Colonienses sub nomine 
Machabaporum consccratas, comparationem vir- 
ginis el martyris, asserilque veram continentem 
minimum abesse a martyre, quod martyr patia- 
tur a carnifice ca^di carnem suam, virgo vel con- 
linens quotidie mortificat carnem suam, ipsa sui 
quodammodo camifex. Martyr tradit corpus suumi 
Yirgo vel vidaa subigit, et m spiritos aeryitutem 

3 



7» 



PETRUS ABiELARDUS. 



76 



redlgit. domatqne. Ea certe aptari possant np- 
strse Heloissse, qase concupiscentiis, opibas, deli- 
ciis, fastai» laxui, gemniis, purpuraB, voluptatibus 
in bac vita renunciavit, nihil amans in hoc seculo 
mortua mundo, soli vivens Christo, cujus ut strin- 
geretar amplexibus, coiumbinos edebat gemitus 
precibus, psaimodiis, sacra iectione, silentio, jeju- 
niis, piis occupationibus corpus in servitutem redi- 
gens, quod in continente non minus est laudabile 
quam in virgine, cum major sit virtus placitis abs- 
tmuisse bonis. Licet contra sentiat Hieronymus 
difficiiiorem videri pudoris custodiam in virgine, 
quse quod non est experta, majus et suavius esse 
suspicatur. Ipse Petrus epistoia quam toti operi 
praeposuimus, pauca et modeste de adamata uxore 
et sorore locutus, historiam proprise vitae, miserias 
suas et serumnas, imo etiam mortes narrat, ut ab 
avunculo et consanguineis uxoris nocte dormiens 
immanissima et pudentissima ultione verpus factus 
fuerit, ut monachi habitu rn coenobio D. Dionysii sus- 
cepto male habitus sit a fratribus, quod ex Bedae se- 
cundo scripto in Acta apost. controversiam illam mo- 
visset deduobus Dionysiis, altero Areopagita, altero 
Gorinthio : qua de re nos cardinalem Baronium po- 
tius secuti, qnam Gregorium Turonensem, senten- 
tiam nostram exposuimus in iila praefatione, quam 
ad historias dicti Gregorii praefiximus, ejusque de- 
fensionem contra Fiaccii calumnias. Recitat etiam 
ut tractatum De unitate et trinitate divina, in favo- 
rem scholarium suorum compositum, qui humanas 
et filosoficas rationes requirebant, Suessione coram 
legato exhibuerit, et compulsus fuerit sine discus- 
sionis examine propria manu in ignem injicere: 
quod quam grave fuerit, illi dijudicent, quinorunt 
auctores non minus librorum suorum esse aman- 
tes, quam patres liberorum. Caetera qua; in hac epi- 
stola non sine acerrimo sensu doloris et patientia; 
documento de suis calamitatibus recitat, de suo in 
solitudine secessu, de jactis primis Paracletensis 
eremi fundamentis, de pravis fratrum quibus prae- 
fuit Ruyensium moribus, tyrannique vicini oppres- 
sione, ea melius ab ipso auclore, quam a mo rcpeti 
possunt, cum meum potius sit consilium vindiciis 
meum Abaelardum, si non ab errorc, qui in ido- 
neum, cadere potest, saltem a servituie hcTreseos 
falso insimulatae asserere. 

Hae me justissimae causae impuicrunt, ut guot- 

quot exemplaria nancisci potui in variis provinciis 

conquisierim, collegerim, legerim, relegerim, opli- 

mae certe notae frugisque non expertia, consilium- 

que ceperim ea in vulgus emittendi, tum ut R. P. 

sacrae iiterariae prodessem, tum ut Galliam nosiram 

ab illorum imposturis vindicarem, qui degant perpe- 

luo verum esse, quod ox Plinio adstniit D. Hierony- 

nius, eam solam careremonstris. Quodenim potius fa- 

cerem, quam monachi saltem in cxtremis innocen- 

lissimi viri nomen e flammis eripere, cruditissimi- 

que scriptoris opera magnis sudoribiis vigiliisque 

elucubrata nostrae aetati ac posteritati consecrare ? 

Itaque UDum excmplar epistolanim nactus sum in 

Armorica, in qua juvenis prima auspicia coepi lati- 

elavii et meae senatoriae dignitatis; alterum ex Fi- 

lippo Portaeo abbate Tyronio, poata excellentis- 

sinio et mihi amicissimo', qui afdrmabat se accepisse 

ab haeredibusStefani GormeleniCuriosolita;; lertium 

ex monasterio Paracletensi, ad quod profectus sum, 

ut quae ibi cx ejus operibus reperire poteram, in 

usum publicum convasarem, ibique comiter sum 

exceptus, et ad contiugua tundatoris et fundatricis 

sepulchra manu duclus benignitate.reverendae D. Ma- 

riae Rupifocaldae diaconissae sapientissimae cognatae 

meie: ejusenim paterna avia Antonia Amboesia, quae 

equiti Torquato Barbesio nupsit, Vidi Amboesii iilia 

unica, Karoli Calvimontis D. Franciae marescalli ne- 

ptiset haeres totam vetustissimam familiam crevit. et 

primogenita nostra ad Rupifocaldos transtuiit. £a 

4\\9Lm mihi oommunioavit aiviai offidi homilias loto 



A anni curriculo legendas stylo Abaelardico exaratas, 
cum coliectis et hymnis, in quibus magna catho- 
licae pietatis lux seu legenti, seu canenti afful^et 
Opuscula varia ex Navarrana bibliotheca, homilias 
ex Sorbonico gymnasio celeberrimo, in Epistolam 
ad Romanos quinque libros commcntarios ex 
coenobio S. Michaelis de Monte, seu in periculo 
maris, quos dedit utendos A. Quercetano doctis- 
simus P. Jacobus Sirmondus theologus e Societate 
Jesu; Introductionis ad theologiam libros treis, re- 
conditioris doclrinae ex ms. cod. bibliothecae cano- 
nicorum regularium Sancti Yictoris prope nostros 
muros : alia etiam aiiunde, ut suis locis indicavi. 
Quse opera nisi Patres illi cognovissent esse fidei 
catholic<£, apostolicae et Romanae professoribus uti- 
lia, ea certe ultricibus urenda flammis dedissent : 
qua) tanto studio divinitus conservata nobis tran- 
scribenda et in medium proferenda dederunt. His 

B volutandis, et ex coilatione emendandis non exi- 
guam operam locavi, ut me voto exsolverem, quo 
pridem obstrictus eram, cum libellum de concilio 
m publicum vulgari passus sum ; et si quid durius 
inveni, cura germano meo R. D. Adriano Amboe- 
sio episcopo Trecorensi inter theologos, eminentis- 
simo communicavi, et cum aliis etiam amicis, nec 
aul ab illis auta me in his operibus aliquid est reper- 
tum, quod esse posset lectionis infructuosae. Prius 
tamen, ne tacito vel aperlo linguae aut cogitationis 
convitio verberari possem, accusationes contra 
Abaelardum, ac pro eo proscriptiones ac depulsio- 
nes in publicum proferre decrevi, et rationum pon- 
deribns ac momentis adamussim examinare, ne quid 
temero, aut perperam fecisse me quisquam obgan- 
niat. In arenam producuntur athletae, immo beila- 
tores fortissimi. quibus ingenii vires ac famae, et plus 
quam vitae, sunt periciitandas, 

C nec in levia, aut ludicra petunturf 

Pr^mia, sed Tumi de vita et sanguine certant. 

Et ut ille de Hectore llliados, ^ 

npocrGe fiiv Ia6'k6q ijtxtyt (Jeejxe $i ^tv fiiy' (ie|xs£yuy 
KapTcikifKiiif 67rei ou^ upriiov ov^e pogiijy 
*A|&vi>cr0>jy a, ti 7roa-0"lv ui9\ta ^ivtTui «v^|Q&»y, 
AA).a mpi ^xtx^q Oiov "ExTOiao? C7r7ro^a|xoio, 
Hic igitur cursUf hic fugiem, ille acriter urgens, 
Delati, honus et fortis pede concitus anteit, 
Insequiiur melior : nec enimpro tergore tauri, 
Pro bove, nec certamen erat, qux prasmia cursus 
Esse solent : sed pro magni vitaque animaque 
Uectoris, 

Sistendus est igitur, nomofylax illustrissime et per- 
fectissime, ad tuae dignitatis tota Europa augustis- 
simae tribunal, ad Galliarum praefecti praetorium, 
a quo appellare nefas, cui reliqui supremorum se- 
|v natuum ei curiarum provincialium judices, fasces 
^ submitient, ad tuae divinae Themidis trutinam, hic 
doctor infelix inter reos et proscriptos adnumera- 
tus, qui causam dicat quasi ex vinculis, et ad cri- 
minum gravissimorumcapitarespondeat magnis de- 
latoribus, vel potius accusatoribus non tam deter- 
ritus, quam causae bonitate fretus, et vitae morum- 
que innocentia, per quam a legato S. S. provinciae 
quae Rhemensis antistitibus persona non est dam- 
nata, scd in scripto comburendo ejus caeca obe- 
dientia comprobata, et ab iis qui senonis coadunati 
erant, uihii aliud quam damnationem capitulorum 
quae non agnoscebat sua retulit, ipse non auditus, 
ad sacrosanctam Sedem appellavit. Ab Innocentio 
vero poutifice opt. max. ad quem totum negotium 
remissum fuerat, plenae absolutionis tesseram, ho- 
norificumque Cluniaci ut petierat prytaneum meruit 
a tuis etiam oraculis aequissimis et diplomatibus, 
in integrum restitutionem impetrabit, cum jure 
liberse legationis, ut cum tui favoris aura per om- 
nium ora, per academias orbis totius celebres, per 
doctoram bibUotheeas, 



PRiEFATIO AP0L06ETICA. 



78 



s<r« vig eat^ placeatt relegatur, ameturf A 

D. Aiigusti de iEaeide retinenda, ita D. 
de Al^lardi lucubrationibus nuu abolen- 
m publicetur. Poterit enim tua ampiitudo, 
aspectu facile sanare famam adfectam fi- 

Ineologi in hunc usque diem non minus 
8» quani illi qui ad i£sculapii fanum 
.ibus conspiciendi exponuntur. Tu enim 
rti Silleri, cujus in manu legum feren- 
t abrogandarum jus omne consistit ; qui 
iratuum, et in honorum omnium culmme 
io (ut ita dicam) exeelso, et pieno stelia- 
ustri et ciaro loco prassides; et quem sol 
)in mundo, euui huicregno exhibes, ex quo 
ssimo candore inter flammas elucentecir- 
^uam e sublimi specula te cynosuram honeslis 
is praebes ; qui nonis omnibus plaudenlibus 

superiorum iniquitate temporum Gailiae 

curasti, qui rixarum et iitium praesertim B 
ini semina, quibus nulla capitalior pestis 
Luit, si non radicitus evulsisti, saltem magna 
e circumcedisti et amputasti; qui rem Fran- 
»aepe adversa fortuna nutantem conOrmasti, 
im etlam dissidiis prope exstinctam et ever- 
inus ipse non modo restituisti, verum etiam 
>pere auxisti ,* qui pubiice justitiam, privatim 
rantiam, et abstmentiam ab ineunte ietate sem- 
«)luisti ; qui tripiici legatione, Navarrana, 
Lica, Romana, quam esses publico bono natus 
istrasii, cum virtutibus magnis fortuuLm ad- 
ii\ : et ut alia non modo in reges, sed et in pa- 
, aut in singulos haud vulgaria merita omit- 
r, mirandum non est si tanto patre genitus, 
uiB gentis vetustissima^ stemmatibus lulgens, 
Uicis tamque claris exemplis permotus, nihil 
gregium, nihii non ampium, non proavis equi- 
et patriciis dignum aut cogitasti aut fecisti. q 
lo palre, quia de te siieri jubes, hoc tan- 
licam, ad te fatali ordineet jure hsereditario 
t delatumannuli regii scrinium, cujus admiui- 
onem ob egregias et heroicas D. pr^idis Ber- 
irlutes, omnes boni deberi clamitabant tuo iili 
iti nostri seculi Catoni intefferrimo, quem duo- 
iilis Rouianis, vel trecentis Socratious longe 
tetisse* qui ejus sapientiam et constantiam 
it, et mirati sunt, et contitentur. In quorum 
>ria vivet, quamdiu probitati, consiiio, inno- 
e, sapientiae locus erit. Virtuti enim, quam 
m semper habuit, comitem adjecit bonam exi- 
ttionem, sine qua vivere sapienti csset inju- 
um. Quo magis gratulandum tibi censeo, ju- 
i antistes dignissime, qui hanc veram et soli- 
laudis paternae possessionem tam iibenter oc- 
(, veteremque majorum tuorum de omnibus 

merendi consuetudinem heroicis virtutibus, 
lentia, doctrina, solertia, rerum maximarum 
enmulatam, constanter retines, eamiiue ut ofll- d 
olito erga hunc auctorem testatam relinquas, 
am atque etiam obtestor. 
le igitur beatqm, Aba^iarde, qui, cum atrociori- 
percussus ictibus, olim in eo fueris miserrimo 
constitutus, ut te cum male a quamplurimis 
■es, omnes qui bene non norant, quasi vomitu 
santis fortunae e rerum natura exsputum crede- 
lOccurrit tibi maximusille Brulartms, salutaris 
telaris genius, ad cujus sacram anchoram accurl- 
Dibqua nullosfluctus, quamvis decumanos, nullas 
sllas aut tempestatos, tibiputes pertimescendas. 
quam non formidare debeas tantojudice,vide 
ta lux clementis et aequitatis tuis oculis co- 

ar. 

e veniant tui sive s^uli, sive adversani, sive 
m&9 criminibusque tecum vel decertent etiam 
dictis. Qood enim maledictum acrius, quam si 
ticm aodias, cam ubicumque latueris te sem- 
Bfenerit inyidiA? Nun bic refeRe mm plaoet. 



quae Suessione per invidiam acta sunt, cum Abse- 
lardus adhuc inter sodales regalis coenobii Diony- 
siani militaret; nbi sese obsequentem filium Ec- 
clesiie deiiionstravit, iegato sanctae sedis causam 
suam approbans, cum ejus nutu suum commentarium 
de Trinitate (in quo nihil contra fidem contineri pu- 
tabat) manu tamen propria comburere maluit, quam . 
scanaali occasionem praebere. Ingens certamen erit 
in antiqua Senonum civitate, in qna falangem da- 
cet Primipilus fortissimus, testis idemqne auctor 
omni exceptione major D. Bernardus Tesselini F. 
Clara)vallensis primus abbas, sui ordinis lumen et 
columen : qui ex discipulo sylvarum doctor Eccle* 
siae vere theodidactos est appellatus, miraculis 
ante et post obitum claruit, et in coelitum numeros 
ab Alexandro III est relatus, cujus tanta fuit, vi- 
getque nunc adhuc fama et auctontas, ut de eo nemo 
hanc formuiam jure possit usurpare: Hunc nolOy 
timidus est : cui statim non assentiri stultum ; velle 
in aliquibus refragari, aut fidem detrahere, impie- 
tati proximum videatur. Ille ubi Abaelardum ex S. 
Gildasii, quod ejuraverat, coenobio reversum audi- 
vit, et aliauot opuscula partim vere partim falso ei 
attributa Wi, iras se dignas concepit, et proceres 
Ecclesiae aa synodum Senonensem movit, literls- 
queconvocavit, apud quos Abaelardum interreos vio- 
latae religionis detuht, et ad cardinales summum- 
que pontiQcem Innocentium capita gravissima3 accu- 
sationis misit, 

Hoc classico multi ad arma spiritualia excitati 
sunt. Sed praestat audire clangorem ipsius tubae» 
nempe epistolae, quae inter Bernardinas est ordine 
187, cum hac inscriptione : Ad episcopos Senonas 
convocandos. Exiit sermo inter muUos, et credimus 
ad vos pervenisse, quomodo videUcet apud Senonas 
in octavis Pentecostes vocamur et provocamur ad 
litem pro defensione fidei^ cum servum Dei non opor- 
teat litigaref sed patientem esse ad omnes. Abstmeo 
a sequentibus quae lector poterit reperire libro n 
hujusoperis. Parum erat nisi vir Dei anatura po- 
tius quam ab arte ad facundiam instructus, episco- 
pos et cardinales in curia Romana residentes hoc 
galli cantu experrexisset altera epistola, cuiinitium : 
Nulli dubium quin ad vos spectet toUere scmdala 
deregno Dei, m qua hos aculeos contra Petrum 
districtos reperietis lib. u: LegitCy si placet, li- 
brum, quem didt Theologim ; kgite et alium quem 
dicunt Sententiarum ejus, nec non et illum qui tn- 
scribitur: Scito teipsum, et animadvertite quantm 
ibi nlvescunt segetes sacrilegiorum et errorum, Pax 
sit rebus, ca^tera non apponam, quin potius libet 
exclamare : 

tantaene animis coslestibus irsef 

Nam eodem tenore, imo fervore mittit per Nicolaum 
suum servum et nuntium ad Innocentium II epi- 
stolam, cujus initium : Necesse est ut veniant scan- 
dala. Necesse estj sed non suave. In qua post capta- 
tam in exordio benevolentiam, narrationem brevi- 
ter contexit rerum apud Senonas coramregeLu- 
dovico Vli gestarum in consessu episcoporum, ab- 
batum et plurimorum reiigiosorum ac clericorum. 
Ex quibus inferre licet Abaelardum stantem non 
fuisse auditum;sed quaedam coepisse legi, quae no- 
lens audire, exierit, provocaveritque ad sanctam 
sedem apostolicam : quod non putat Bernardus ei 
licere, admovetque faces incendii, ut damnationem 
ab eo extorqueat : Leonem, inquit evasimus, sed 
incidimus in draconem, 

His non contentus, capitula ho^reseon colligit, 
quisquilias undique venit ex schedis, lectionibus 
et scriptis, quae parlim Abaeiardi erant, partim sub 
ejus nomine circumferebantur, et a maievoiis etiam 
accepta aiiqua, vir quidem sanctus, sed qui dnm in 
carcere csset falli poterat, pro veris et compertis 
ad Innocentium misit : qaae etsi in epistolis g^b 
nomine Bernardi editls non reperiontnry tamen ^\% 



79 



PETRUS ABJlLARbUS. 



80 



iaquodamms. reperi (ne quid dissimulem) bona A 
fide transcribenda curayi : non quod putem tam 
peryersse mentis fuisse Abaelardum, aut quanquam 
alium, ut tam absurdis et impiis sententiis voluerit 
debacchariy sed ut quo ma^is absona et impia 
sunt Ula dogmata, eo magis judicentur aliena, et 
multis parasangis distantia a mente et intellectu 
tam pii et bene morati monachi, qui libros, ex 
quibus excerpta est major ac periculosior articu- 
lorum pars, numquam agnovit. Quod si ex veris ejus 
dictatis qusedam arguantur, oportuit ad verum ejus 
sensum recurrere, et non contra eum verba decur- 
tata retorquere. Nihil est enim, quodmale narran- 
do haud possit depravarier ; et saepe accidit ut si 
doctor aliquis quaestionem aliquam problematice 
et in utramque pariem tractarit, maie leriatus scio- 
lus rationes dubitandi sumat pro rationibus deci- 
dendi : quod saepe contigisse vidimus, et nuper ad 
Fontis-Bellaudi castrum in dissertatione coram 
rege et celeberrimo Francije procerum conveutu. B 
Quis enim poterit non ridere, aut potius stoma- 
chari, si in Summa theolo^ia; angelici illiusThoma; 
Aquinatis qusest. 3, art. 1 haec legerit : Utrum Deu$ 
sit corpuSf videtur quod sic, Corpus enim est qtwd 
habet trinam dimensionem, Sed sacra Scriptura eam 
attribuit Deo ; dicitur enim : Excelsior coelo est, 

Erofundior inferno {Job xi) .- ergo Deus est corpus^ 
i quis ista nobis obtruderet tanquam Thomae do- 
ctrinam, nonne coelum terrae, et mare coelo misce- 
ret? cum conclusio ejusdem doctoris, quam im- 
postor reticere voluent, ex diametro pugnet. Est 
enim talis : Cum Deus sit primum movens immotum, 
ac primumens, et omnium nobilissimum, impossibile 
est corpus esse. Ad primum ergo dicendum est, quod 
sacra Scriptura tradit nobis spii^itualia et divina^ 
sub simiUtudinibus corporalium^ etc. 

Yeniamus igitur ad supradicta capitula, quae ma- 
gnus ille D. Bemardus Ciaraevall. abbas misisse 
dicitur Innocentio II papae, reperta, si credere fas 
Bst, partim in libro Theologiae, partim in libro Sen- C 
tentiarum, partim in libro, cui titulus est : Scito 
teipsum: quos duos postremos libros Abaelardus 
negavit a se scriptos. De his erroribus deteslandis 
quivis potest hoc usurpare: Heu cadit in quem- 
quam tantum scelus ! 

Quod Pater sit plena potentiay Pilius qusedam po- 
tentia, Spiritus sanctus nulla potentia. 

Quod Spiritus sanctus non sit de substantia Patris 
jaut Filii. 

Quod Christus non assumpsit camem tU nos a ju- 
go diaboli liberaret, 

Quod nec Deus et /iomo, neque lisec persona, qux 
Christus est, sit tertia persona in Trinitate. 

Quod liberum arbitrium per se sufficit ad aliquod 
bonum, 

Quod ea solummodo possit Deus facei^e vel dimit-' 
tere, vel eo modo tantum, vel eo tempore quo facit, 
et non alio, 

Quod Deus nec possit, nec debeat mala impe- ^ 
dire. 

Quod non contraximus culpam ex Adam, sed pos- 
' nam tantum, 

Quod non pecoaveruTit qui Christum ignorantes 
crucifixerunt, et quod non culpss adscribendum est 
quidquid fit per ignorantiam. 

Quod in Christo non fuerit spiritus timoris Do- 
mini. 

Quod potestas ligandi atque solvendi apostolis tan- 
tum data sit, non successorious. 

Quod propter opera nec meUor nec pejor efficiatur 
homo, 

Quod ad Patrem, qui ab animo non est, proprie 
vel specialiter attineat operatio, non etiam sapientia 
et benignitas. 

Quoa diabotus immittat suggestiones per operatio- 
nem lapidum vel herbarum. 

Quod adventus in fne secuU poseU attribui PatrL 



Quod anima Christi per se non descendit ad infe- 
ros, sed perpotentiam tantum. 

Quod nec opus, nec voluntas, neque concupiscentia, 
neque delectatio, cum movet eam, peccatum sit^ nec 
debemus eam velle extingui. 

Non credo quenquam esse aqua baptismatis ablu- 
tum,et pingui, ut aiunt, Minerva mysteriis fidei im- 
butum, cui in mentem veniat tam absurdas enun- 
ciationes, tam a syrabolis fidei alienas, tam hor- 
rendas defendere ac tueri. Neque puto nimis ela- 
borandum esse ut haec opinio mmuatur, cum Abae- 
lardi vita pie et in timore Dei transacta nullum 
dogma redoieat nisi sanctum, cum sacrae Scripturae 
Pairumque interpretationibus congruum et conve- 
niens : si verum est quod fides ostendatur ac se 
prodat ex operibus, cum ipse sibi debellandas hae- 
reses singulari certamine sumpserit, cumque si qua 
forte secus dicta in libro Theologiae ejus reperiun- 
tur, publica fidei confessione a se edila retractave- 
rit, vel virtute rationis, vel auctoritate Scripturae 
correctus. 

Sequitur epistola alia ejusdem D. Bernardi ad 
eundem pontificem Innocentium, ejusdem argumenti 
cum praecedentibus (nisi quod in accusando et dis- 
putando proiixior est) cujus initium: Oportet ad 
vestrum referri apostolatum. Habetis, inquit, in 
Prancia novum de magistro theologum, qui ab in- 
eunte xtate sua, in dialectica lusit ; nunc in Scripturis 
sacris in^anit. Qui dum omnium quw sunt in calo 
sursum, et quce in terra deorsum nihit prwter se so- 
lum nescio quid nescire dignatur, ponit in corIo os 
suum. Caetera quia nihil aliud continent, quam 
quae in supra scriptis articulis recitantur, malo 
aequus et curiosus lector requirat ex ipsa epistola 
bene longaeterudita: quam qui totam legerit, de- 
finitivam non ferat sententiam nisi prius brevi re- 
sponsione perlecta : 

Qui enim statuit, parte inaudita altera, 
■^quum licet statuerit, haud aequus fuit. 
Nec contentus fuit egregius coenobiarcha sub per- 
sona sua justae magnitudinis libellum edidisse, in 
eumque slilum cum tot tantisque aculeis tamque 
acerbis strinxisse, nisi Samsonem archiepiscopum 
Rhemensem, et tres ex ejus sufTragaueis excitaret, 
tanquam ad commune restinguendum incendium, 
Dictavit enim epistolas sub ejusdem nomine ad pa- 
pam, ut per eas majoris ponderis esstt accusatio. 
Adduntur appcndicis loco duae commendatitia; : 
altera ad cardinalem Yidumde CasteUo, qui Petrum 
in theologicis audierat, et postea eleclus in papam 
Coeleslini nomen assumpsit; altera ad Yvonem 
etiam cardinalem, quae est ejusdem argumenti. In 
priore objectat semper libeiium illum T^B\ (reauTov 
quem pernegavit Petrus a se scriptum. Hoc tanto cri- 
minationis hiatu magni iile nominis accusator om- 
nia quae rei poterant esse auxilia praeoccupavit. At 
quasdeinde probationes subjicit ? nullas, aut pene 
nullas : brevia enim sunl episiolia. Quae ergodixit 
verbotenus, Scaurus verbo ne^at. Nam siaccusaro 
sufficeret, quis unquam erit innocens? Tritum 
etiam iiiud : Ut vir unus, vir nuljlus ; ita testis unus, 
testis nullus. Quod si quis quaesierit, quis tam cre- 
brarum scriptionum, tantique laboris spontanei 
fructus et profectus? Duplex sane: nam Innocen- 
tius Christi vicarius, summus de fide arbiier, cui 
nemo orihodoxorum refragari, ac ne quidem mutire 
audeat, rescripto suo dogmatum ad se missorum 
capita, qua3 Petro Abaelardo adscribebantur, non 
tamen ipsam Petri personam haereseos damnavit de 
plano, et nondum parte alteri audita, quae si Romae 

iudicio se sistens ad diluendas objectiones aliquot 
loras aut dieculas, aut compcrendinationes habuis- 
set, fortasse alio erat alea recasura. At accusatores 
potentissimi, tanquam albis equis triumfantes, lae- 
tum Paeana cantarant, victoriamque suam toto orbe 
disseminarunt. ita ut miser ille inauditus apud pro- 
Jm quamplojrifflos male radirety et ejos ezeoipl»^ 



PRffiFATIO APOLOGETICA. 



82 



B Galliam, luliamqne splendore collastra- A 
mqnam horrendi criminis carmina, vel vo- 
rogis cremenda traderentur, vel in situ, 
e et cinere veterum bibliothecarum latitan- 
•escerent ; nec jam infoni, ceterisque libra- 
ris suis medicis curanda mandarentur, pe- 
ine stirpitus, nisi bono aliquo genio et di- 
pulsu ad ea conquirenda, e puivere eruenda, 
nda, pnbiicanda fuissomus excitati, eorum 
im testimuniis, quos bene de illis sensisse 
sisse, variaque ejus scripta in deliciis et ad- 
ne habuisse infra ostendemus. Quorum una 
ue Yox extitit, non fuisse eam mentem Abae- 
at aliquid scriberet contra fidem receptam 
b: quod si quidpiam tale irrepsisset, cre- 
) aliunde provenisse, aut forte a cuipa libra- 
, neque lectorem ubi plura nitent in opere, 
offendi debere maculis: 

quas aut incuria fudit, 

Aut humana parum cavit natura. B 

m neque muUiplex bonum exiguo malo, ne- 
ie inutiii vitiatur : 

?t mala sunt Micina honis^ errore sub ipso 
?ro vitio virtus crimina S3epe tulit. 

*o deveniendum est teroeritatis, ut hunc nun- 
srrasse audeamus asserere ; sed si quid ab eo 
tam, id non haeretica pravitate (sola enim 
cia ecclesiasticse doctrinse et auctoriiati re- 
haereticum facit), sed humanae naturae im- 
ite, aut forsan nimiis ingenii viribus admi- 
ulpamque, si qua erat, resarcisse, ut se pos- 
ri IL xn Tab. Sanatibus idem juris, quod 
s. 

ea placet D. Bemardo forti bellatori, quasi 
luriatos proferre aliquos scriptores illorum 
isequentium temporum, qui ejus sententiae 
Istipulati, tanquam si ex ejus ore aut scri- 
penderent, ne quis eos me vel nescisse, vel ^ 
Tilentio tegere voluisse. Familiam itaque du- 
iofredus ClarGevallensis monachus vitae Ber- 
B scriptor luculentissimus, famaeque praece- 
iropugnator acerrimus, cujus haec sunt verba 
cap. 5. 

in diebus Ulis Petrus Abailardus magister tn. 
et celeberrimu6 in opinionc scientiae ; sed de 
rrfide dogmatizans. Cujus ctim blasphemiis 
ravissimis volitare undique scripta coepissent, 
1$ noviiates vocum et senstim viri eruditi at~ 
eUs ad Dei hominem, S. Bernarduumf detule- 
qui nimirum solita bonitate et benignitate de- 
9 errorem corrigi, homitiem non confundi, sc- 
lum admonitione convenit, Cum quo ctiam tam 
* tamque ratumabilUer egit, ut ille quoque 
ledis ad ipsius arbitrium correcturum se pro- 
t universa, Coiterum cum recessisset ab eo 
idem^ consiliis stimulatus iniquis, et ingenii ^ 
bus plurimoque exercio disputandi infeliciter ^ 
resiliit a proposito saniori. Expetens denique 
%sem metropolitantim, quod in ejus Ecclesia 
ndwn foret in proximo grande concilium, Cla- 
nsem caufiatur abbatem suis in occulto detra- 
bris. Addit quoque paratum se esse in publico 
fendert scripta^ rogans ut prsedictus abbas di- 

»t quid haberet ad concilium vocareiur, Fa- 
;< ut postulavit, Sed vocatus abbas venire pe- 
*cusaMit, suum hoc non esse renuncians, Postea 
magnorum virorum monitis flexus, ne videli' 
; ipsius absentia scandaUm populo, et cornua 
mt adversario, demum pergere acquievit, (n- 
'\demf nec sine lacrimis annuens, sicut in epi- 
ui papam Innocentium vpse testatur^ in qua 

lucidiusque negotium omne prosequitur, Af- 
eSt et eeclesia eopiosa convenit^ ubi a Dei for 
^eiri iUms in meotiim scripta jprotata swU^ et 
eapUMia detignaia» Demum iui optio data est 



aut sua esse negandi^ aut errorem humiliter corri^ 
gendij aut respondendi si posset objiciendis sibi ra^ 
tionibus pariter et sanctorum testimoniis Patrum, At 
ille nec volens resipisceref^nec valens resistere sapien" 
tiae et spiritui qui toquebatur, ut tempus redimeret, 
sedem apostoticam appellavit, Sed et postea ab egre^ 
gio illo catholicx fiaei advocato monitus, vel jam 
sciens in personam suam nihil agenduMf responderet 
tam libere quam secure, audiendus tantum, et feren- 
dus in omni patientiay non sententia aliqua feriendus : 
hoc quoque omnibus modis recusavit, Ifam et confes- 
sus est postea suis, ut aiunt, quod ea hora maxima 
quadam ex parte memoria ejus turbata fuerUy ratio 
ealigaverit, et interior fugerit tenstis, Nihilominus 
tamen ecclesia quse convenerat dimisit hominemy 
multavit abominationemy a persorui abstinens, sed 
doqmata prava condemnans, Quando vero Petrus ille 
refugium inveniret in sede Petrt, tam longe dissidens 
afide Petri? Et ipsum ergo auctorem eadem senten» 
tia cum erroribus suis qpostoticus prxsul involvenSy 
scripta incendiOy scriptorem silentio condemnavit, 

Quod si interrogetur Abaelardus, Quid ad baec ? 
Respondebit fortasse : Noio hunc, reprobo hunc, 
domesticus est. 

Secunda acie procedit nulli secundus, qui tamen 
a pnecedentibus quae scribit desumit. Vincentius 
ille Bellovacensis in Speculo historiali lib. xxvir, 
cap. i3, ubi sicait: Eo tempore fuit Petrus Abae- 
larduSj magister insignis celeberrimus in opinione 
scientiae, sed de fide perfide dogmatizans, Hujus 
scripta incendiOj et scriptorem silentio condemnavit 
Innocentius papa. Capitula in libris ^us reprehen* 
sibilia annotavit B. Bemardus in Epist, 

Vincentium per omnia sequutus Antonius Flore- 
tus divi Bemardi vitam et miracula multis sigiUa- 
tim prosequutus : ct paucis mutatis, demptis vel 
additis, eadem transcribuntur in Ghronico Hirsau- 
giensi, in continuatione Sigeberti, apud Anton. Sa- 
bellicum Ennead. IX, et Bergom, et B. Platinam. 
Nihil moror proletarios istos neotericos Annalium 
sarcinatores, praesertim manuscriptos, qui omnes 
in eodem ludo edocti ex iisdem expiscati sunt la- 
cunis trichias in sua chronica relatas, iisdemque 
verbis, ut jam nonnisi unios testis loco sint ha- 
bendi, non quidem oculati, sed tantumauriti, atque 
ideo eadem exceptione perpetua submovendi. 

Ilinc colligere licet quam varii varia. Nam no- 
ster post appellationem a conventu Senonensi inter- 
jectam, se itineri accinxit Romano, ut ad pedum 
apostolicorum oscula admitteretur, sed prcpventus 
est reconciliatione et benedictione, permissusque 
cnm pace in Cluniacensi coenobio manere, ubi cum 
Petro Venerabili mansit, scholasticae cathedrae prae- 
fectus, primo post abbatem loco sedere jussus, in 
humiiitate tamen praecipuussilentii observator, nisi 
cum aut Scripturas interpretari, aut concionari ju- 
bcbatur, ut ex epistolis ejusdem Petri infra patebit : 
tandemque, ingravescente aegritudine et morbo, Ca- 
biionum ad S. Harcelli martyris missus, piam ani- 
mam Deo reddidit. 

Aventinus Roselinum et Abaelardum novi lycaei 
conditores fuisse ait : qui scientiam vocum sive di- 
ctionum instituerant, novam filosofandi viam inve- 
nerunt, iis auctoribus duo Peripateticomm genera 
esse coeperunt, unum illud vetus, locuples in rebus 
procreandis, quod scientiam rerum sibi vendicat, 
quamobrem sectatores Reales vocantur; alteram 
novum quod eam ad nomina trahit, Nominales ideo 
isti nuncupati, quod avari remm, prodigi nominum 
atque notionum, verbomm videntur esse assertores. 
Haec ex ejus VI Annal. qnae Vignerius in sna Bi- 
blioth. histor. transcripsit. 

Joannes monachus S. Victoris prope et extra 
moenia Lutetiana: SenoniSj inqnit, contra Petrum 
Abmlardum jussu regis Ludovicifactaest congregatio 
episcopcrum et a66aliaii toUus reffni : qid qiuadam 
profana verborum d ifftMnifii noMaie in SofMiki 



83 



PETRUS ABiELARDUS. 



H 



scandatmn generabat, Igilwr prxsente Ludovko rege A 
et fi. Bemardo est interrogatus de mulliSf et cum es- 
$et responsurus, de justitia et veritate timens^ sedis 
apostolicx audicntiam appellavit. Unde sic evadens 
non multo post Cabilone apud S. Marcellum obiit, 
Hic in comitatu Campanias fundavit ecclesiam con- 
ventualem sanctimonialium de Paracleto, Hic autem 
Petrus magister sublilis et famosus, et celeberrimus 
in opinione scientiBBy sed de fide perfide dogmatizans. 
Hujus scripta incendiOf et scriptorem silenlio papa 
Innocentius condemnavit. Capitula in libris ejus repre- 
hensibilia annotavit S. Bemai*dus in epistola, quam 
de ipso scripsit ad Innocentium papam, Libri tamen 
^us a multis habentur, Ego ipse^ inquit Helinandus, 
multa in ei$ reprehensibilia inveni, 

Hujui Petri aliquando fuerat discipulus Gaufridus 
Antissiodorensis, qui multo tempore fuit notarius 
S. Bemardi, etc. £t quia meminit HeliDandi, dicam 
obiter eam fuisse Picardum Belgam, poetam Galli- 
cum sui temporis subtilissimum, qui ele^antem 
tractatum De morte rilbmis vernaculis panxit, tan- B 
demque pertaBSus vauitatis bujus seculi, ele^it vitam 
soiitariam in coenobio Frigidi Montis ordinis Gister- 
ciensis sub episcopo Bellovacensi, buic et Silvane- 
ctensi, vicinis suis cbarissimus. Plura de eo repe- 
ries apud Tritbemium in catalogo BenedictinaB gen- 
tis et familiarum sub ea. 

De Tritbemio injecta mentio elicit a nobis ex- 
cerpta e?^ ejus libro De scriptor. eccles : Petrus, in- 
quit, dialecticos Parisicnsis dictus Abelardus, na- 
tionc GalluSf vir in seculari filosofia eruditissimuSf 
et in divinis Scripturis nobiliter doctuSf gaudens no- 
vitatc tei^minorumy et aliiora se scrutari tenta^is, op- 
pressus a gloria in plures incidit errores, et agente 
sancto abbate Bernardo in Senonensi concilio cum 
pravis suis doctrinis condemnatus. Ab hoc tempore 
filosofia sccularis sacram theologiam sua curiositate 
inutili f(£dare cmpit. Scripsit autem Petrus iste non- 
nulla opuscula ; quibus si errores non miscuissetf uti- q 
litati posteritatis profuisse poterant. Ex quibus extat 
volumen dialectica obscuritate subumbratum multis 
sententiis varium, quod praenotare voluit Theologiam 
suam lib. i, et quaedam alia, Claruit sub Conrado 
imperatore 111, anno Domini 1440. Eadem totidem 
verbis Conradi duo, Gesnerus nempe, et Lycostbenes 
in bibliotb. 

Joannes Naucletus volum. III a Cbristo nato, ge- 
neratione 39 : Sub Innocentio condemnatur Petrus 
AbsslarduSf ut refert in Speculo Vincentius, de quo 
ad Innocentium S. Bernardus : HabemnSy inquit, in 
Francia novum de veteri magistrum theologum. Plura 
non adjungam quae ipsemet chronografus se a D. 
Bernardo et Gaufrido supra citato accepisse fatetur 
eademque columna refert ingens miraculum, quod 
coram Conrado imp. magnaque populifrequentia et 
concursu in Spirensi basilica accidisse aifirmat de 
D. Bernardo ter Virginem matrem salulante mullis 
audientibus, ct ab eadem semel resalutato. jv 

Paulus ^milius Veronensis, bistoricus Franco- 
rum clarissimus, lib. v in Ludovico Juniore : Petrus 
Abselardus Britannus^ coRtus discipulorum frequeutis^ 
simos habebatt qui omnium liberalium artium studia 
smulabantur, Ad eum undique concursus fiebat, nec 
ipse contentus erat sui seculi gioria, eruditioneque, de 
Deo religioneque Christiana disserens, a caeteris scho- 
Us sensibusque desciscebat, In primis offendebat^ 
quod in defmtione sanctw fidei, contra ac sancti Pa- 
ires tradidissent asseverabat, ita ut videretur falsam 
persuasionemy opinionemque ancipitem fide theologica 
eoniineri censere^ quod si reciperetur, de firmitate^ 
eertaque ac inexpugnabili sententia pietatis nostras 
actum foret, Vim vocum, suam disciplinam nomi- 
num vocitabatf ea ratione theologieis studiis conjun- 
gebaty ut conceptUme verborum Deum opt. max. tri' 
num eundem et wium prsedieans, re oppugnare re- 
fsUerequi videretur. In Senmiilms oonvenius QaUieO' 
ryan Patrum etdoenus eiut pUwiia hahiku est. Ooo- 



ctus est ille scripta sua coram igni dare, Nec td- 
circo juventus studia semulans ab eo defecit. Die rur- 
sus dicta^ cum quaestio repeteretur, condemnaretur- 
quCf pontificem max, appellavit, Is et sectam illam 
(kimnavitt et silentium homini indixit. Vignerius in 
Bibl. bistor. nil aliud de Abaelardo adfert, nisi quod 
ab aliis se accepisse fatetur, inter quos praecipuum 
Gilbertum Genebrardum, qui postea arcbiepiscopus 
Aquensis fuit, laudat auctorem. 

bernardus Girardus Halianus Burdegalensis, qui 
Gallicanam bistoriam Karoli IX iussu et sumptibus 
eleganter literis mandavit, baec de nostro in Ludo- 
yico Juniore : Armoricanus quidem, inquit, Abaelar- 
duSf aut Abbayelardus magister summus in diate- 
ctica crediiuSf sui temporis doctissimus, auampluri- 
mos habebat discipulos et asseclaSj qui penaebant ejus 
ab ore, ut addiscerent liberales disciplinas ; ad eum- 
que omni ex parte fiebat concursus, et his non conten- 
tus penetravit in abdita theologiae^ de religione perti- 
naciter disputanSj et nominum significatione abutens. 
Et paulo post : Damnatus in provinciali synodo sum- 
mum pontificem appellavit, qui ei silentium imposuit. 
Subjungit deinde Gallicarum rerum scriptor totam 
de ejus et Heloissae amoribus narrationem, fugam, 
puerperium, nuptias : deinde ut illa apud Argen- 
tolium, iile apud S. Dionysium ad Sequanam tria 
voia emiserint: utque ille prope Novigentum Para- 
cleti coenobium aedificavit, eique postea uxorem 
suam praefecerit, migraritque ipse ad patriam, prae- 
fuerit S. Gildasio Rujensi, eamque abbatiam, ut 
tranquiliori vitae genere frueretur ejurarit. Cujus 
quidem convenlus Rujensis ipse Girardus nostra 
memoria fuit abbas commendatarius, et me ado- 
lescentem senex inter amicos praecipuos babuit, 
carmine meo panegyrico iaudatus. 

Franciscus vero Belli-forestus convena; item meus 
familiaris, Girardicoaetaenus et aemulus, quem etiam 
versibus celebravi in magnorum Annalium operis 
bipartiti lib. iii, cap. 47, ut est copiosus et Asiati- 
cus, ne dicam redundans, multa de boc nostro in- 
gerit partim comperta, partim etiam ignorata : eum 
videlicet exquisita lilerarum bumaniorum et filo- 
sofiae reconditioris cognitione tumidum, eo arro- 
gantiae progressum, ut ex suo, non Ecclesiae sensu 
plurima ausus sit in sacris Scripturis pervertere, 
nova dogmata introducere, novam etiam et Cbri- 
stianis perniciosissimam de fato stoicorum et poe- 
tarum opinionem tueri. Alios errores, quos a B. 
Bernardo mucrone verbi divini transfossos recitat, 
prceterea, ne actum agere vi^eat. Sed illud ratum 
habere non possum quod sub pontiflcatu Lucii 
adstruit, eum coram re^e Ludovico, concilioque na- 
tionali palinodiam cecinisse, et errores agnovisse 
et abjurasse: quod qualecumque sub Innocentio 
accidisse satis superque probatum est. Hallucinatur 
etiam in eo quod dicit post illum vomitum trans- 
iisse ad monasticam vitam ; cum ex supra scriptis 
constet, eum adbuc juvenem ordini Benedictino no- 
men dedisse statim postquam canterius sive spado 
factus est. Quod si ita esset ut dicit, non ideo 
vituperanda esset sera poenitentia. Recte Seneca : 

Nam sera nunquam est ad bonos mores via : 
Quem poenitet peccassCf pene est innocens, 

De Heloissa uxore, postmodum abbatissa, candide 
fatetur eam vitae et mortis sanctitate fuisse insi- 
gnem ; sed perperam abutitur stylo ct ingenio, cum 
reprebendit ultimam epitaphii clausulam, quod fue> 
rit gnaviter impudens et arrogans Abaelardus, qui 
omnia quae sciri possent, sibi soli patuisse jactita- 
ret. Quasi vero ipse sibi vivens epitafium condiderit, 
cujus Petrus Venerabilis se auctorem agnoscit, assi- 
duus auditor doctissimarum ejus concionum, te- 
8tis piae ejus conversationis et in Cbristo dormi- 
tionis. 

Ultimam vero hoc Bon ferendam, qaod cam Belli- 
iorestas afaoecateom Eeeleste reeoaoiliacam, ex 



PRiEFATIO APOLOGETIGA. 



M 



m in flliam dilectioDis transiisse, sunimo pon- 
acceptnm, in fidei constantissima professione 
im Domino reddidisse; tamen comminiscitur 
gus longo post tempore e monumenlo extra- 
el igne incensa et consumpta fuissc. Hujus 
m citat neque habet auctorem opinionis, nisi 
Argentraeum, quas facile Necrologio Paracle- 

et epistolis Petri ipsius Mauriacensis refelli 
iTioci potest, quibus testatur illum inter ma- 
[Iluoiacensium Cabiloni animam exhalasse, 
^adaver ad S. Marcelli honesto sarcofago con- 
, postea ad Heloissam remissum, qu® in fano 
Lceilo Paracletensi virum suum humandum cu- 

et ei postquam ipsa fato juncta fuisset, comes 
duamortisut vitse adjungi voluit. Visiturque 

amborum tumulus communi titulo dedicatus 
lorio Paracletico, cum dierum anniversario- 
dnotatione, ad quorum recursum utrique fun- 

solvuntur parentalia, nempe in doctoris me- 
m XI Kal. Maias, qua die transivit ad Domi- 
anno vitae climacterico lxih, in memoriam 
liaconiss» et vere matris pientissimaB xvi Kal. 

3. 

tenos ad aquarum stillicidium productiore 
re yix circumscriptum accusandi modum 

sumus, imo et patienter tulimus, ^t^j^cdVToe^ 
6 aooip Uyrjounov simiv, Par erat, cum sint 
ibiliores rei', tribus clepsydris quatuor addere, 
md Plinium. Depulsiones tamen colli^emus 
tfl qaam res tanta dici poterit, productis ali- 
estibus, quibus haec causa fulcitur, et Abse- 
( absolvitur : de quo quidem fassi sumus, eum 
lem fuisse, labi, decipi, errare potuisso in 
sdam non in omnibus, qufe illi imputantur : 
I haereticum propterea fuisse, qui sacram Ec- 

hierarchiam semper agnoverit, summo pon- 
>ei vicario se suaque vota submiserit, poeni- 
sqae tam clara documenta dcderit : quarum 
1 citabo testeis quamplurimos praecedentibus 
na et flde non inieriores. Nam D. Bernardum 
r excipio nemini sanctitate comparandum, et 
M;ali foenicem, qui cum nondum ex efebis 
isset, ex domo patema in solitudinem Gister- 
m migravit cum 30 sociis, inter mappalia et 
:a delitescens, a nullo praeterquam a Deo do- 
8l; ita ut eM^t^oxTo? crederetur, plus favoris 
nilitate adeptns, quam Salomon in omni glo- 
a, ita omneis in sui admirationem, tum doctis- 

ooinmentariis in obscurissima Scriptura3 
lata, tum disertissimis concionibus, profundi- 
(nsus meditationibus, ad famam sui nominis, 
i amorein et observantiam rapuit, ut ad eum 
orbis vota concurrerent, ut ab ejus monitis 
mplis tota res monastica et ecclesiastica pen- 
risa sit, ut ab ejus oraculis praesules, princi- 
opali consilium expeterent, eumque inducia- 
c pacis arbitrum agnoscerent, et se ejus ora- 
as omnes ordines cupiverint esse commenda- 
uin in illa sui abnegatione, et eremi austeri- 
multa divinae virtutis signa ac prodigia eo 
! in terris degente refulserunl. Nam ejus pre- 
meritisque puer per osculum sanatus, claudus 
s, paralyticus curatus, leprosi mundati, ener- 
di liberati, schismatici communioni sacrae 
iti, plurima 'coenobia erecia, septingentie et 
ires animae D&y lucratse. Mulia quogue postea 
rant, ab eo in spiritu profetico praevisa et prae- 

praesertim vero in felici illius dormitione. 
s permotus Alexander III pontifex max. un- 

ab excessu ^.''Bernardi annis eum in san- 
n catalogum retulit, quod usitato canonizare 
t Terbo, quia tales sancti disquisitione habita 
intar ab £cclesia digni, qui intra canonem 
Qum in consecratione recitari solitum redi- 
r, sicutet Jarisconsulti aliquam legem D. aut 
16 canonisatam nutant, qus per Gratianum 
ri derMonun et eanonam fuerit inserta. Par 



A est omneis catholicos Judicio S. R. Eccieslae sab- 
mitti. Sed hiec sanctitas et, ut ita dicam, cano- 
nizatio, quam amplector lubens, efus suffragiaapud 
Christum exposcens, non concludit necessario, ea 
omnia esse rata, quse a D. Bernardo, dum in terris 
ageret, dicta, facta, disputatascriptaque sunt, sic- 
ut nec omnia, Patrum venerandae antiquitatis, 
utpote D. Hilarii. Qui cum fuerit Ariano-mastix, 
tamen ejus scripta suspenso gradu legenda monet 
D. Ilieronymus. Duo enim dixit Hilarius, propu- 
gnator lidei Trinitatis, in qaibus ab Ecclesia non 
auditur. Prius quod Ghristum nil doloris in pas- 
sione sensisse putat ; alterum quod nullum incor- 
poreum sensit esse creatum. Contra quos errores 
gladium strinxit Claudianus Lugdunensis. Sed non 
ob hoc scientia sanctitasque doctoris Gallicani per- 
didit meritnm confessoris, cui mater bono Glio in- 
dulsit. Augustinus et Hieronymus se mutuis morsi- 
bus impetunt. Hiccontra Jovinianum, ex hisverbis: 

^ Sanum est mulierem non tangere, et ex his Apostoli, 
Xjostarrov yaiAfjfTKt^ ^ rcypoij(T$oit, inferre conaturmalum 
esse mulierem tangere, et inhumanius de nuptiis 
disputat : contra quem Pammachius senator mucro- 
nem intorquet. Et hsec damnata opinio est in Gan- 
grensi concilio. Ille eucharistiam infantibus non 
minus necessariam quam baptismum, cum Inno- 
centio primo multis locis pronunciat: quod Eccle- 
sia reprobat. Sed suftlcit quod suis erroribus ipse- 
met sanctus vir non faverit, qui ideo Retractatio- 
num libros secundas curas sapientores vulgavit. 
Nec ipse quidem angelicus doctor D. Thomas Aqui- 
nas, cum omnes filosofos et theolgos multis spa- 
tits transcurrerit, primusquo e carceribus ad me- 
tam doctrinae et sapientiae pervenerit, ullum ex 
discipulis aul sectatoribus reperire potuit, qui ita 
jurare vellet in ejus verba, ut non eis contradici 
possit, ut non multa reperiantur in tam laboriosis 
voluminibus,' quae multi non probent: imo quae 

Q neque a Navarraeo collegio aut Sorbonico, nec ab 
ipsa quidem praedicatorum sodalitaie, sub qua me- 
ruit, pro certis et compertis habeantur. 

Pace igitur sancti abbatis liceat dicere, quod do 
eo ausus est Annalibus mandare ejus discipulus 
Glaraevallensis quondam monachus, deroum abbas 
Morimontanus, Otho episcopus Frisingensis, Leo- 
poldi Pii marchionis Austrio) filius, Frederici I iEno- 
Barbi, cujus vitam scripsit, patruus, qui, quamvis 
abbatem suum in magna habuerit veneratione, ta- 
men scribit eum ex religionis Christianae fervere 
zelotypum, et ex habitudinali (sic enim loquitar) 
mansuctudine quodammodocredulum, ut magistros, 
qui humanis rationibus seculari sapientiae con- 
fidenter nimium inhaerebant, abhorreret; et de tali- 
bus sinistrum quid recitanti facile aurem praeberet, 

jUXta illud Festi : Ta iriWx yp«{A^aT« fii5 fAavelav 

7reptrps77t7. Quo ficri peluit, ut sibi iu animum in- 
duxerit, qnaedam esse dicta aut scripta ab Abaelardo 
D quae non essent, aut quae in pejorem partem accipi 
non deberent. En Teucer noster sub Ajacis clypeo 
septemplici tectus. Sed et protectores alii non de- 
sunt, inter quos familiam ducit Petrus ille Mori- 
tius, alias Mauriacenus, IX abbas Cluniaci, qui apud 
suos sancti nomen adeptus, tamen in Martyrolos^io 
Romano Venerabilis cognomento contentus fuit. 
Hic est ille, quem cum toto ordine suo non dubi- 
tavit D. Bernardus oestro suae iracundiae pungere, 
ut videre licet in ejus epistola 1, in qua ob nepotem 
ex fratre, ab se et a Glaravalle abductum, et Clu- 
niacensibus mancipatum, quosdam ex iis ait venisse 
in vestimentis ovium, intus autem fuisse lupos ra- 
paces. 

Hujus ergo ma^i Patris et doctoris testimonium 
cum\Olhone conjunctum, si non majori, at certe 
pari iance ad libram Critolai exploratum stabit. 
Tritum illud : Papinianus vincit singalos, sed vin* 
citur a duobus ; praesertim cum hlc messem in fal- 
cem alienam injecisse yideri possit. No& enim no^ 



a? 



PFTRUS ABiELARDUS. 



88 



8ter Benedictinas, qui abbatiali annalo consecratus A Passas est enim, at ille Romanos dictator, Petmm 



erat, (Jitioni Cisterciensium allo modo subjacebat, 
non imminebat iEgyna Pyrso, cum bonus iile Bur- 
ffundio in extremis GampaDiae finibus ad Aibam 
fluviolum gregi suo, noster vero ad tractum Oceani 
Aremorici suo itidem praeesset ; nec par in parem, 
abbas in coenobiarcham ulium haberet imperium, 
nec aliunde Britoui nostro creatum esse pericu- 
lum, nisi ex magna potius quam ex mala fama. 
Quod si D. Bernardus ecclesiasticus nihil ecclesiasli- 
ci a se alienum putavit; si huic nosiro fuit resisten- 
dum in faciem, quia reprehensibilis videbatur, certe 
exercendum erat judicium dlud divinationis apud 
Romanos usitatum, de idoneo accusatore diligendo, 
dandusque actor seiectus e Turonensi, non e pro- 
vincia Senonensi, multo etiam minus ex provincia 
Lugdunensi. Nam Claravallis Lingonibus adjacet et 
subjacet, qui sunt sub dilione archiepiscopaji pri- 



hunc, et illum Gilbertum propter Deum redire se- 
cum in gratiam, et veniam errorum huroanorum 
deprecatos, ecclesiastica) communioni unde dejecti 
fuerant, velut ex praetoris edicto restitui. Sapienter 
Maxlmus ilie Augustinns : Ecclesiay inquit, catho- 
lica maiemo sinu recepit quamplurimos ex fiUiSy tan- 
guam Petrum post fietum negationis et gallicinium 
admonitum, aut tanquam eumdem post pravam si- 
mulationem Pauli voce correctum, Et alibl : Petrtis 
praeficUur postquam tentatus est^ quod Petrus nega- 
vit; profuit quia emendavit. Et D. Ambrosius : 
Etiam sanctorum lapsus utilis cst, nec nocuit labe- 
cula aspergi, Usque adeo in rebus humanis nihil 
est tam purum, tam sanctum, tam iirmum, quod 
non aliquando possit inquinari, labefactari, aut 
convelli, nisi Dei opt. max. providentia, qua^ suis 
tempori nunquam non adest, miiites strenuoset in 



matis Lugdunensis, quem ideo majores nostri ex- p acie principes, e diverticuiis in veram viam per 



celsiore loco supra Celtarum praesules coilocarunt, 

?[Uod Lugdunum Munatii sub Augustis Romanis 
uisset sedes praefecli praetorio Galiiarum, situ et 
aditu opporluna Gallis, Rispanis, Britannis : quae 
dignitas etiamnum hodie viget in primatu Lugdu- 
nensi per Senonensem, Turonicam, et Rothoma- 
gensem provinciam, exclusis et exemptis Rhemis 
seu Belgis. Nec tamen id fuit perpetuum. Nam sub- 
Karolo Magno, ejusque Glio, et nepotibus, Senonen- 
sis titulo primatis Gaiiiarum et Germaniarum erat 
conspicuus. 

Demus hoc tamen fervenlissimo zelo, et insigni 
probitati sancti Patris, qui cum esset praelatus in 
Ecciesia Dei, tertiusque m iiia numerosa sobole 
archimandritarum Cisierciensium, saeplssime ad 
auias re^um et principum consilii causa evocalus, 
quique mter praeciaras peregrinationes, quas reli- 
gionis ergo susceperat, hoc confecerat apud Wii 



Spiritum sanctum subito revocaret, reduceret et 
retraheret. Ut enim Adamantium illum Origenem 
taceam, qui ut Elhiopis turpitudinem, quam ipse 
non facturus, sed perpessurus erat, evitaret, thura 
idolis adolevit, pusilianimiiatemque illam longis 
lachrimarum decursibus lavit. Quam multa in ejus 
scriptis aureis absona, et absurda reperiuntur, quae 
tamen leguntur et retinentur, quamvis de illo hoc 
jactetur : Ubi Origenes male^ nemo pejus ; ubi bene, 
nemo melius, Sic Basilius episcopus, Graecanicae 
Ecclesiae doctor, tot monachorum per Oricntem 
Pater, ne suis quidem per omnia probatus est. 
Terlullianus vero, cum vere florens de haereticis 
innumeros triumfos reportasset, nonne in catafry- 
gum haeresim vergente jam aetatis vespere prolapsus, 
multas venenatas et pestiferas herbas, sicut de Mgy- 
pto cecinit Ilomerus, salutaribus anim» medica- 
mentis miscuit? De Marcellino papa et martyre 



reimum Aquitaniae ducem, Pictavlae comitem, ut ab q quid attinet dicere, nisi quod Deus permisit iilum 
* ' ' * ' * ' crebris passionibus deterritum, ad tempus cadere, 

et ad horam titubare, sed non confringi : qui posl 
transgressionem, convocatis fratribus coepiscopis, 
in seipsum senlentiam tulil depositionis ? Quid atti- 
net etiam memorare Hosium et Luciferium, qui 
suis lapsibus documenla dederunt fragilitatis hu- 
manae et arcani impersecruiabilis? 

Frustra esset, si in hoc argumento diutius vel- 
lem immorari, cum ipse Libeiius Petri sedis suc- 
cessor et intirmitatis, in hoc illum imitatus sit, quod 
circa sui pontiflcatus initia legatos suos contra 
Alhanasium Aiexandriam miserit, et eum tanquam 
judicium detreciantem condemnarit, eique tot 
sententiis absoluto, communione sacra interdixe- 
rit. Quin et postea epistolae Sirniio a synodo ad 
orientaleis missae, taedio exilii, suaeque sedis re- 
cuperandae praefracto desiderio subscripsit, quo no- 
roine Hilanus aestu fidei abreptus illi anattiema im- 
D pingere voluit. Nonne Ursatio et Valente instanti- 
bus sub Consiantio A. coactum est Ariminense 
pseudoconcilium, contra Nicseni tractatus forniel- 
lam, el ireceniorum octodecim episcoporum decre- 
tum, ouo-ta^ xat daouo-tou, itaut totus orbis ingemuerit, 
et se fere Arianum, ut cum Hieronymo loquar, sit de- 
miratus, nisi fidcs Nicaena reparata et rursus stabi- 
lita fuisset, mundusque a Sathanae faucibus ereptus 
per illum eundemque Liberium, qui ad meliorero 
mentem reversus, egregiam operam deinceps nava- 
vit, pristina ei orthodoxae fidei resiaurandae« siabi- 
liendae, conservandae, per se et per illos R. P. Chri- 
tianae triumviros Athanasium Alexandrinum, Hi- 
larium Pictaviensem et Eusebium Vercellensem ab 
exilio reversos, /xcyiorovs twv ^vyj^y 6txov6p.oy?. Nec 
unum aut alterum, sed plures mapice catholica Eccie- 
siae sessitantes permisit Deus in via virtutum ad tem- 
pus errare, ut ilii meliores redditi discerent veri 
Patres nec peccantibus filiis superbe insultare, 
vel reverti cupientibos non difQcile ignoscere. 
Sed ut ad nostrum Abelardum redeamns, im- 



Anacleti antipapae conspiratione nefaria, eum ad 
veri Patrum Patris obedientiam, et ad pceniten- 
tiam reduceret ; demus, inquam, ut ei licuerit iega- 
tione pro Christo hac in parte fungi. Deums etiam 
ut, tacentlbus canibus ad custodiam gregis deputa- 
tls, et latrare nun valeutibus, ilii fuerit licitum 
ciangore suo Capitolii custodes evocare el expergi- 
scere. Illud sane laudibus praedicandum, quod 
Abaelardi neque flumen aureum dicendi, neque ful- 
men linguae reformidavit, quod excelso et infracto 
animo post Arnoldum de Bnxiaet Peirum Brusium, 
confutatos Gilbertum Porreianum Pictonem episco- 

8um a suis archidiaconis deiaium, qui nova quae- 
am de fide Trinitatis inierserere crederetur, ad ex- 
amen vocavit, anathema etiain iili inteutaiurus 
coram Eugenio III P. Lutetia; tunc sedente, qui pro 
sua suprema potestaie rem totam ad suum Rhe- 
mense concilium remisit, prout idem Oiho recitat 
aiiquot ca()itibus librii De gestis Friderici. 

Fuit, fuit hic catulus, quem cum maier Aletha 
uxor Tesselini in utero gesiaret, soumio vidit prae- 
sagium futuri partus, catellum scilicet se paritu- 
ram totum caQdidum, in dorso subrufum el clare 
latrantem, Cui de illo terriculomenio anxiaeetsci- 
scitanti respondit religiosus quidam vaticinii spira- 
mine efflatus: Optimi catuli maier eris, qui domus 
Dei custos futurus, validos pro ea contra inimicos 
fidei editurus .est lairatus. Haec Willelmus lib. i 
ejus Vitie. Firmavit vaticinium evenlus : nec enim 
ulli pepercit, ne quidem patribus et proceribus, qui 
in curia Romana rerum potiebantur, neque minima 
assentatiuncula cujusvis praepotentis favorem voluit 
aucupari. Nec tamen ilfi fibra cornea fuit, neque 
odium cum uilo Vatinianum, neque simultates diu- 
tarnae, cum sciret indulgendum quidem irae brevi, 
sed non peccandum, habendumque stimulum irae 
tantom pro cote foriitudinis Cbristianae. 

Ira$ci faciUSf tamen ut placaibiUs esset. 



8» 



PRiEFATIO AP0L06ETIGA. 



90 



oeosas Deo agere ffratias debemus, nec anqnam in- A ret, maxitnamque post se sociortm muUitudinm tra- 



termoritaras, qaou propter illas Senonenseis tem- 
pestates turbasqae andique exortas, et invocalionem 
tribunalis apostoiici, non est valde neque diu peri- 
cliiata D. Petri navicula, quae serenam tranquillita- 
lem cito per pcenitudinem Abaelardi recepit, Deus- 
qae secundum praescientiam seculorum, oronia, ut 
inqait Hermas pastor, etiamsi quae pessima essent, 
vertitin bonum. Quod ut facilius innotescat, precor 
Tos qui lestimonia in Abaelardum audistis. audiatis 
eriam auctoritaies elogiorum, et judicia benevolen- 
li» Yirorum summorum illius et sequentis seculi 
pro ejus emendatione, purgatione, vel innocentia. 
Pnecedat agmen totius depulsionis princeps ille 
Otho Frisingae praesul, quondam Cisterciensis insli- 
tuli, qui quamvis imperatoriam genesim haberet, 
primos annos adolescentiieegit sub feruia D. Bernar- 
di, et Othoni succenturiatus accedat P. Mauricius 



abbas vere venerandus. Verba igitur Othonis ex i B require posiea, ibid. 



heretf sedente iu urbe Roma Innocentio^ in Francia 
vero Ludovico superioris Ludovici filio regnante^ ab 
episcopis ahbateque Bemardo denuo ad audientiam 
apud Senonas evocatury prsesentibus Ludovico rege 
Theobaldoque Palatino comiiey et aliis nobilibm, de 
populo innumeris. Ubi dum de fide sua discutere- 
lur^ seditionem populi timens, apostolicx sedis prse- 
sentiam appellavit, Episcopi vero, simul et abbas 
missa ad Romanam Ecclesiam legationet ac eis pro 
quibus impetebatur capitulis, damnationis ejus sen- 
tentiam in Utteris reportaveruntj quarum exemplar 
koc est, reverendissimo domino et dilectissimo Pa- 
tri, Dei gratia summo pontifici Innocentio, etc. vide 
integras in Appendice. Rescriptum vero Innoeentii 
talCy Innocentius episcopus servus servorum Dei, 
venerabilibus fratribus Henrico Senonensi, Rai- 
naldo Remensi archiepiscopis, etc. integrum quoque 



hist. De gestis Friderici I A. cap. 47, 48, 49, hic 
transcribenda curavi, ut iu illis plus sit ponde- 
ris. 

C. 47 : Erat autem Bemardus Clarsevallensis ab- 
haSj tam ex Christianx religionis fervore zetotypuSf 
qu€tm ex habitudinati mansuetudine quodammodo 
crtdulus : ut et magistros qui humanis rationibusy 
seeulari sapientia confi^i, nimium inhwrebant, abhor- 
rerety et si quicquam ei Chrisiianx fidei absonum de 
talibus diceretur, facile aurem prxberet. Ex quo 
faetwn est ut non multo ante hos dies, ipso auctore^ 
primo ab episeopis GallisB, post a Romano pontifice 
Petro Abselardo silentium impositum fuerit. Petrus 
iste ex ea GallisB provtncta, quse nunc ab incolis Bri- 
tannia dicitur, originem trahens {est enim prxdicta 
terra elericorum acuta ingenia et artibus applicata 
kabentium, sed ad alia negotia pene stolidorum ferax^ 



t. 49. Petrus damnationem sui dogmatis a Romana 
Ecclesia confirmatam cognoscens ad Cluniacense 
csmobium se contulit, apologeticum scribenSj prssdictO' 
rum capitulorum partim verba, ex ioto autem sensum 
negans. 

En Abaelardus ex ingenio et doctrina filosofica a 
laudato viro laudatus, en ille Alexander inter doctos 
ab Apelle et Lisippo pictus et iictus, cum suis etiam 
naevis. Habemus enim abbatis Cluniacensis treis 
epistolas ejus operibus insertas, quse opera maxi- 
mam partem absolvunt operosi voluminis l^iblio- 
thecae Cluniacenae, nuper a viro docto Andrea Quer- 
cetano collectae et editae, a quo etiam me adjutum 
in conferendis, eniendandis et edendis his exem- 
plaribus non diffiteor. Eas epistolas quia lector in 
Appendice facile reperiet, non in illis immo- 
rabor, sed tantum digit«>s ad fonteis intendam. In 



queUes fueruut duo fratres Bemardus et Theodoricus q prima siquidem. quae est ad Innnocentium II P. ait 



viri doclissimi) ; ts, inqtwm litterarum studiis, aliiS' 
que facetiis ab ineunte astate deditus fuit, sed iam 
arrogans^ suoque tantum ingenio confidcnSf ut vix 
ad audiendos magistros ab altUudine mentis suse hu- 
miiiatus descenderet. Habuit tamen primo prxcepto- 
rem Rozelinum gtiendom, qui primus nostris tempo- 
ribus in logica sententiam vocum instituit : et post ad 
gravissimos viros Anselmum Laudunensem^ Guilhcl- 
mum campeUensefn Caialauni episcopum migraas^ 
ipsorumque dictorum pondus, tanquam subtititatis 
acumine vacuum judicans, non dia sustinuit. Inde 
magistrum induens Pharrisios venit, plurimum in 
inventionum subtiiitate non solum ad filosofiam ne- 
cessariarum, sed et pro commovendis ad jocos animis 
hominum utUium vaiens. Ubi occasione quadam satis 
nota non bene tractatus monachus in monasterio S. 
Dionysii effectus est. Ibi diu nociuque iectioni ac yjie- 
ditationi incubanSf de acuto acuiior, de liiterato effi- 
citur iiteratior : intanium ut post aliquod tempus ab 
obedientia abbatis sui solutus ad pubHcum prodiret. 



Abj^lardum, quem magisirum Petrum vocat, gra- 
vatum vexationibusquorumdam, qui illi nomen nae- 
retici, quod valde abominabatur, imponere vole- 
bant, majestatem apostolicam appellasse. Abbatem 
Cisterciensem de pace inter ipsum et Claraevallen- 
sem egisse, eos esse collocutos sancila per mutuos 
etfraternos amplexus amicitia, tractatuni intereos, 
ut postmodum si quae catholicas aureis ofTendentia 
in scriptis ejus reperirentur, obducta spongia abra- 
derentur. Quod est factum. Ipscque magister a Deo 
inspiralus, relictis scholarum tiiumltibus, in Clu- 
niaco perpetuam mansiunem sibi sponte elegit. Ro- 
gat itaque tam ex parte Petri et Ciuniacensium 
fratrum, quam ex sua, ut reliquos dies senectu- 
tis suae liceat illi in Gluniaco consummare, et ut scuto 
apostolicie defensiouis protegatur. 

Altera epistola ad Heloissam abbas in encomio 
sapientissiuiae diaconissa} aliquot paginas absumit, 
ei in enumeratione ejus virtutum insignium, im- 
moraturque in expticatione aliquot vocum lin^uae 



docendique rursus officium assumeret. Senientiam erqo ^ sanctae, quam ut Graecam ei Romanam illi femmae 

,. . ^..i^... — primariaj notissimas esse non diftiletur ; sed iia eam 

laudat, ut facile quivis prospicere possit, non velle 
eaui palpo insciam percutere, sed ut illam ostendat 
fuisse dignissimaui connubio semper cum honore 
nominandi Abaelardi, vere Christiani filosoO, quem 
credit a divina dispositione transmissum ad aedes 
Cluniacas, ut eas in ipso, et de ipso, super omne 
aurum ei topazium munere cariore ditaret. Asserit 
enim numquaui ei visum similem in humilitatis ha- 
bitu et geslu : Intantum ut nec B. Germanus abje- 
citor, nec ipscB. Martinuspauperior appareret. Et paulo 
post : Lectio ei erat continua, oratio ad Deum fte- 
quenSf siientium juge, nisi aut frairum familiaris 
collocutio, aui ad ipsos de divinis publicus sermo eum 
loqui urgeret . Socramenta cselesiia, immortalis Agni 
sacri/icium Deo offeren^io prout poierat frequentabat, 
Imo postqunm literis et labore meo apostoUcas gror 
tisB redditus esty pene eontinuabat. Et quid multa f 
mens ejuSf tingua ejus, opus ejus semper dtDina, seff^ 



voeum seu nominum in naturali tenens facultate, non 
caute theologisB admiscuit. Quare de sancta Trinitate 
docens et seribens, tres personaSf quas sancta Eccie- 
Sia non vaeua nomina tantumf sed res distinctas^ 
suisque proprietatibus discreias, hactenus et pie cre- 
didit^ et fideliter docuit, nimis attenuans^ non bonis 
usus exempUSf inter csetera dixit : Sicut eadem ora- 
tio est propositio, assumptio, et conciusio : ita 
eadem essentia est Pater, et Filius, et Spiritus san- 
ctus. 06 hoe Suessionis provinciati contra eum syn- 
Ofio sub prxsentia RomansB sedis legati congregata^ 
ab egregiis viris^ et nominatis magistris^ Aiberico 
Remxnse, et Leuteddo Novariense, Sabellianus hsere- 
ticus jvidicatus, libros qtu>s ediderat propria manu ab 
epiecopis igni dare eoaetus est : nulia sibi respondendi 
faeultate, eo quod diseeptandi in eo peritia ab om- 
nibus suspeeta haJberetuTf eoncessa. Hssc sub Ludo- 
frico senkre Francorum r^ge facia sunt. 
C 48. JPcst tee, dMM runus pkaribus diebus lege- 



9i 



PETRUS ABiELARDUS. 



n 



per fUosoficOj smper erudiUora medUabaiur^ doce' 
oat, fatebatur, Tali nobiseum vir simplex, rectusy ti- 
mens Deum, et recedens a malo, conversatione, ul- 
timos dies vitas consecravit Deo. Quia corporis in- 
commoditatibus gravc^atur, CabUonum a me mts- 
8us est. Ibi libris semper incumbebatt et sicut de Gre- 
gorio Ugitur^ momentum ullum non sinebat prxter- 
irCf guin semper aut oraret, aut legerety aut scribe^ 
retf aut dictaret. In his sacrorum opjsrum exercitiis 
eum adventus illius evangelici visitatoris reperit, At- 
tulit ilte secum lampadem plenam oleo, habens con- 
scientiam refertam sanctas vitm testimonio, Tunc vero 
guam sancte^ quam devote, guam catholice primo fi- 
dHj dehinc peccatorum confessionem fecerit, guanto 
inhiantis cordis affectu viaticum pei^egrinationis^ ac 
vitae setemse pignus corpus scilicet Redemptoris Do- 
mini acceperit, guam fideliter corpus suum et animam 
heic et in setemum ipsi commendaverit, testeis sunt 
religiosi fratres^ et totus illius monasterii, in guo cor- 
pus S. Marcelli martyris jacet, conventus. Hoc ma- 
gister fine dies suos consummavit : gui singulari scien- 
tise magisterio ioti pene orbi terrarum notus, et w6i- 
gue famosus crat, in illius discipulatUy gui dixit : 
« Discite a me, guia mitis sum et humilis corde ; » mi- 
tis ct humilis perseverans ad ipsum, ut dignum est 
credere, sic transivit. In fme epislolae epilafia amici 
sui sabjungit. 

Eat nunc, si quis tam gravi testi fidem derogare, 
si quis conceptam semel opinionem et frustra vul- 
gatam de Pelro velit retinere : eat, si quis a lectione 
operum sacrorum tam catholici monachi veiit stu- 
diosos arcere. Sed quia de martyre Marcello injecta 
raentio est, dicam obiter illumesse, qui brachiis 
manibusque ad quatuor arbores alligatus, recurren- 
tibus sursum ramis in frusta discerplus pro Christo 
et membratim laniatusesl: cui lemplum, quod nos 
venerati sumus, solo totius Burgundic^e amcenissimo 
Cabilone, prope urbem quidem, sed Arari inter- 
fluente est crectum, et magnis opibus ditatum, quod 
Cluniacenses sodaies possident : de guo Marcelio 
et ejus miraculis videndus est Gregorius Turonicus 
lib. 1 De gloria martyrum. 

Tertia epistola abbas pollicetur Heloissae, factu- 
rum se ut Astraiabio Aba^lardo ejus filio in aliqua 
nobilium ecclesiarum de praebenda provideatur : qua 
de re etiam postea ad papam scripsit. Mittitque 
ma^istri absoiutionem in charta descriptam, et si- 
giilis munitam, sub hac formula : 

Ego Petrus Cluniacensis abbas, qui Petrum Abse- 
lardum in monachum Cluniacensem recepi, et corpus 
ejus furtim delatum Heloissse abbatissse et moniali- 
bus 'Paracteti concessi, auctoritate omnipotentis Dei 
et sanctorum omniumf absolvo eum pro officio ab om- 
nibus peccatis suis. 

Quod si certissimum cst in oo statu, in c|uo nos 
invenimur, id est morimur, in eo nos esse judican- 
dos ; qui est qui non speret, et in charitate non ficta 
confidai, Petnim noslrum post supradictam profes- 
sionem et confessionem absolutum, in sinu AbrahcS 
re^ptum, in extremis audita hac suavi voce : iinfiipov 
/ifT* tfioij foTp ev Tw napa^si(T(a. Siquidem diclum estdi- 
scipulis : (Jusecumgue solveritis super terram, erunt 
soluta et in ccelo (Matth. xvni). Et : Quorum remise- 
ritis{Joan. xx),etc. EtD. August., id est, de doctrina 
Chrisliana : Hos claves dedit Ecclesise suse Christns, 
ut guse solveret in terra, soluta essent in cselo, guse 
ligaret in terra ligata essent in calo : scHicet ut 
guisguis crederet in Ecclesia, segue a peccatis cor- 
rectus converteretf in EcclesiSB gremio constitutus, 
tandem fide atgue correctione sanaretur, 

Sed ne putemus unum e multis Yenerabilem, 
sanctitatis epitheto Abaelardum decorasse, sunt et 
alii illorum temporum proximi, qui ad ejus sancti- 
tatis famam etiam miracula edita retulerunt. Pro- 
feram enim verba Chronici ms. Turonici : Constru- 
xerat^ inquit, Petrus Abselardus camobiwn in terri- 
torio Trecassensif in prato quidam ubi legere solitus 



A fuerat, quod Paraeletum nominavit^ in guo sancti- 
moniales plurimas congregavit, et guandam reli- 
giosam feminam guondam uxorem suam, literis La^ 
tinis et Hebraicis eruditam eis abbatissam prxfecit. 
QusB vere ipsius amica^ magnam ei post mortem in 
assiduis precibus fidem servavit : corpusque ejus de 
loco ubi obierat, transtulit ad prsedictum caeno- 
bium, in cujus tumulo hoc epitaphium est inser^ 
tum : 

Est satis in titulo^ Petrus hic jacet Abailardus, 
Cui soli patuit scibile quicquid erat. 

Hsec namque, sicut dicitur, in segritudine ultima po- 
sita prxcqpit, ut mortua infra mariti tumulum pone- 
retur. Et sic eadem defuncta ad tumulum apertum 
deportata, maritus ejus^ qui muUis diebus ante eam 
defunctus fuerat, elevatts brachiis illam recepit et 
ita eam amplexatus brachia sua strinxit. 
B Libet hoc loco exclamare : altitudo divitiarum 
scientise et sapientise Dei 1 Ecce enim, qui cum ini- 
quis quodammodo eral deputaius, posl obitum mi- 
sericordiae divinse signa dat manifesta, ut ubi abun- 
daverat forte delictum,abundaveritet gratia. Miran- 
dum sane quod mortuam uxorem ad se venienlem 
ipse brachiis expansis susceperit, dileclaque in ul- 
nas suas recepta, iisdem compressis, foederis conju- 

galis non intermortui ar^umentum dederit, sive hoc 
leus arctae poenitentia; tributum voluit, ut ostende- 
ret se a resipiscentibus non abhorrere, sive hoc da- 
lum sanctitati heroinae nostrae, quam nemine peni- 
tus discrepanle omnels praedicant fide, exemplo et 
doclrina, omnibus sui secuU feminis pra^luxisse, et 
inter beatas certo annumerandam. Simile quidpiam 
miraculi memini legisse apud Gregor. Turon. de 
duorum Amantium castitate et sepuUura, lib. i. 
Histor. Franc. et lib. De gloria confessorum : qui 

C conjugati multos annos in uno strato recumbentes 
vixerunt, cum virginitate mirabiii ; et cum virgo 
migrasset prior ad Christum, sponsusque eam in 
scrobe reponeret, in haec verba slupens erupit : Gra- 
lias tibi, Domine seterne, ago, quia hunc thesaurum 
sicut a te commendatum accepi, ita immaculatum 
pietati tuse restituo. Ad ha^c illa subridens : Quid 
inquil, loqueris quod non interrogaris ? Addit histo- 
ricus Arvernorum ahimnus, hunc maritum non 
multo post subsecuium fuisse conjugem suam : 
porro cum utriusque sepulchrum e diversis parie- 
tlbuscollocatum fuisset, miraculi novitas, qu» eo- 
rum sanctam castitatem manifestaret, apparuit. Nam 
mane cum ad locum populi accederent, invenerunt 
cadavera juncta simul in eodem loculo, quae longe 
inter sedistantia reliquerant : scilicet ut quos tenet 
socios ccelum, sepultorum hic corporum non sepa- 
ret monumentum. Hos usque hodie sanctos duos 
Amanteis loci incola? vocitare consueverunl, sum- 

D moque venerantur honore, suntque templa in Arver- 
nia in eorum honorem incognito nomine, Deo dedi- 
cata, et nos unum etiam vidimus duobus Amantibus 
consecratum ad ripam Sequanse non longe a Ro- 
thomago. Similem quoque historiam refert idem 
Turon. senatorem Hilarium apud castrum Divionem 
qui ex uxore filium susceperat, et juxta Apostolum, 
nonorabile conjugium et thorum immaculatum con- 
servaverat, obiisse. et sepulturae ex marmore Pario 
mancipatum, ejusque mulierem deducto anni cir- 
culo, in eodem tumulo collocatam juxta virum, qui 
elevata dextera conjugis cervicem amplexus est.' 

Quod si ad haec magnalla Dei aureis surdescant, 
cordaque indurescant quorumdam, qui Patrum 
scripta si non iudibrio, at despeclui habent, nihilque 
se credere fatentur, nisi quod in utraque Veteris et 
Novi Teslamenti pagina expressissimis monimentis 
litterarum consignatum reperiunt, en profero tex- 
tum ( IV Beg. xiii) : Mortuus est Helisseus, et sepe- 
lierunt eum, Quidam autem sepelientes homiinm, pro- 
jecerurU cadaoer in sepukkrum HeHsteit quod cnm 



93 



PRifiPATIO AP0L06ETIGA. 



H 



tHiqisset o$sa profet»y re^ixit homo^ et stelit super A 
pTfr* suos. 

ijjtx majora putas miracula f Summus utrisque 

Auctor incst,,,, 
Dens neiiipe illo teternus mundi fabricator , princi- 
pio antiquior, iine diuturnior, cujus manus nuni- 
ipiam tstabbreviata, qui {Joan, xiv)dixit : Qui cre- 
iit in mc^ opera qu3B ego facio, ct majora hotum fa- 
ciet. Per^amus ad reliquatestimonia, ea tamen lego 
n^ le^m ordinemquo temporum exacio sequi coga- 
mur. 

ViJeamus quid in Chronico Roberti Autissiodo- 
rensis monachi. 

Anno Domini ii40 Senonis, prxsente rege Ludo- 
tp.vi, episcoporum et abbatim reiiyiosorum fit con- 
UfHtus contra Petrum Abailardum, Hic ingenio sw6- 
UUs^imus^ mirabHisque fitosofus, qui coti^truxerat 
ttnobiwn in tcrritorio Trecassino in prato quodam 
uti iegerc soiitus fuerat, In qno sanctimonialcs pluri- B 
ma.< episcopali auctoritate congregavit^ quod Vnracle- 
ium nominavit, Quibus sanctimonialibus Ilcloissam 
qitoiidtim uxorem suam religiosam feminam^ et lit- 
Uris tam llebraicis quam Latinis adprimc eruditam 
\.rxf€cit abbatissam, Qux vere ipsius amica magnam 
ti pfjst mortem in assiduis prenibus fid^m conservavtt, 
corpu.^que ejus de loco, ubi obieraty transtulit ad prx- 
dictum ccenobium, 

Supplenientum supplemenli Chronicorum Fr. Ja- 
cobi Phiiippi heremitani : Baliardus natus in Francia, 
P':ripateticus et in omnibus scientiis doctissimuSt 
}l>ruit iUis temporibus in cititate Paiisiensif compo- 
iuitque multa opera lectu dignissima. lite in quibus- 
d^m articutis fidci cum videretur hxsitare^ in prx- 
S':htia Lwiovici Junioris, et congregatione prxlatorum 
d^^^-ti^simorum coactus est recantare. Itaque non so- 
luin ab Hlis dubiis auterroribus liberumsese prxstitity 
itd arcta devotione in vero monachatu reliquo vitie 
.'ipatio pcrmansitj cum atiquot discipulis in eremo per- q 
manens^ vixitque et obiit in magna sanctitate. 

Sequentes etiam historicos adscribam, qui cum 
niiilius criminis Abaeiardum insimularint, pro eo 
fuisse videntur. AnnalesMoriniensis cnonobii lib. ii : 
Petnis Abxtardus monachus el abbaSy vir erat reti- 
ghsiLs^ excelentissimarum rector scholarum , ad quas 
penc de tota Latinitate viri titterati confluebant, Idem 
fere manuscript. S. Pctri in Vico, qucm perperam 
Vivum Dominant, ubi annum obitus nolat cum 
epitatlo. 

Uenricus de Gandavo lib. Do viris iliustrib. mc- 
minit nosiri Petri duobus in locis, quem dialectic^e 
pen:i:r, immo omnium iiberalium arlium, et theo- 
lopice scholae rectorem vocat. 

Chronicnm etiam archiepiscoporum Senonensium 
ms : Anno, inquit, il42 magister Petrus Abxlardus, 
alias Abailardus, primo canonicus majoris Ecclesiw 
Senonj obiit^ qui monasteria monialium reformavit, 
spcciaiiter abbatiam de Paraclelo, in qua a se fun- d 
datn sepclitur, cum uxore sua, Uxoratus cnim primo 
fueratf et postea canonicus, 

Mehto sane monasteria virginum ab en reformata 
dieit, quia ab Heioissa rogatus, ut de origine et di- 
gnitate monialiam scriberet, ulque ei et sodalibus 
regulam religiose Deo serviendi pra^tiniret, utrum- 
que eleganter gemina epistola executus est. Prioro 
enim, qn» septima in ordine est, professionem mo- 
nastiram a primitiva} EcciesiiB cunabuiis, imo et ab 
ipso Messiae sacro deducit coliegio, et a primis asce- 
tis; sexusque feminei et virginitatis laudes latissimo 
percurrit. Posteriore, quie octava est, librique no- 
men ex Patnim sententiis adunati melius meretur 
qnam epistolae, Paracletensibus virginibus rcguiam 
praescripsit, et tripartito tractatu De continentia, 
De paupertate et sifentio saluberrima praecepta dat, 
caeteraque munia ad vit» monasticae ordinem perti- 
neatia sapientissime disponit. Quem libeiium vere 
aaream omnes sanctimoniales nocturna diurnaqne 
manu vf^mre debmnt, et nos in Gallicnm idioma 



transferri curavimus. Nec enim codit regulls a 
S. Basilio, S. August. S. Benedicto traditis, qoas 
Erasmus, Melanthon, et centuriatores veras, et ab 
iis conscripias non diffitentur. Csesarius episcopus 
Arelatensis, ut est apud Greg. Turon. reguias viris, 
et Cassariaejus soror virginibus scripserant, quse in 
Galiiisaliquo tempore floruerunt in viridi observan- 
tia. Sed D. Maurus a D. Bencdicto in Galiias missus 
ad reformanda Deo servientium ccenobia, pro illis 
veteribus novam et slriciam prcTceptorissuiregulam 
supposuit, qua fero omneis utuntur utriusque sexus 
in hunc usque diem, exceptis canonicis S. Augu- 
stini, et fratribus in eremo, et sodalibu^ utriasque 
Francisci Assissinatis et de Paula. 

Franciscus Pctrarcha Fionntinus, reflorescentis 
literaturie injuria seculorum inquina!a3 restaurator 
lib. II. De vila solitaria, Abselardum inter illustreis 
et sapientes tilosofos, Deoque amabiles recenset, his 
verbis: Jungam, inquit, tot veteribus filosofis unum 
ricentiorem, ncc valde semotum ab xtate nostra^ 
quam recte nescio, sed apud quosdam, ut audio, SU" ' 
spcctx fidei, et proficto non humHis ingenii, Petrum 
iltumcui Abxtardi cognomin cst. Qui ut in Historia 
suarum calamitatum longa oratione ipse meminit^ 
invidix cedens solitudinis Trecensis abdita penctravit : 
etsi non sine magno undique studiosorum conventu^ 
quos ex muitis urbibus sibi solitario discipulos do- 
ctrinx celebris fama contraxtrat ; sine requie tamen 
optata, quam sibi radicitus tenax iivor odiumque 
convulserat, 

Plaiina sivo Barlholoma?us, sive Baptista, olim 
canccllaria; R. abbrcvialor, post vero ilistoriaB pon- 
tiiiciae collector celeberrimus, ea quo) de nosiro 
Abielardo alii ad tempora Innocentii II referunr, ille 
ad Lucii II pontiticaium retrahit ; de Abaelardo ta- 
nien satis candide loquitur : Ejus, inquit, id est 
I-.ucii, consensu in Gallia synodus cpiscoporum quo^ 
rumdayn et abbatum coacta est contra P, Abxtardum 
filosofum peripateticum, vimm multx doctrinx, 
non bene quibusdam cum fide nostra sentientem 
qui prxscnte etiam Lodovico rcge rationibus victus, 
non modo sententiam mutavit, scd ctiam monasticam 
vitam et religionem induit, ac deinceps una cum dt- 
scipulis quibusdam in loco deserto sanctissime 
vixit, 

In hunc Plaiina) errorem seu /xv>;piovtxov a^apTY^/Aoi 
impegit Scverinius Binius, seu quis alius doctus et 
diiigens sarcinator magncO iliius conciliorum editio- 
nis Coion. an 1606, qui sub Lucio celebratum 
fuisse ilud concilium Senonense scribit, parum me- 
mor quod paulo antc attribuerat Innocentio. Nam 
Lucii pontillcalus, si abbati Ursperg. credimus, et 
Onufrio vix 7, aut ad sumn.um 11 mensium fuit, 
et in annum il4i excurrit. At Innocentius XIIplus 
minus annos scdit, ct in Gallia peregrinatus est. Sed 
alius sequitur anachronismus ejusdem Binii tum . lll 
concilior., part. \i, cum duo quo) vocat privata con- 
cilia, Suessioncnse nempo, et Senonense, contra 
Abael. eodem anno ait fuisse celebrata 1140. Nam 
inter ulrumque 20 annos intcrcessisse, temporum 
series ot supputatio c(mvincit. In quo miror doct. 
Gilb. Genebrardum professorem regium etiam er- 
rasse, qui inter ha}c duo unius tantum anni spa- 
tium ponit. Congregatio illa Suessioni indicta est, 
ut ipse Abaelardus epist. i narrat, procurante Ro- 
dulfo archiep. Rhem. rogantibus ejus aemulis, occa- 
sione sumpta quod Connanus episcopus Pra?nesti- 
nus S. R. E. legatus, tunc In Galliis erat aiiorum 
conciliorum et negotiorum causa ; et rogatus est ut 
ei praeosse non gravarctur, qucm ^ibi favere stu- 
duisse narrat Aboilardus in illa epistoia totius hujus 
rei intcrnuntia. Ille Conn<anus ter aut ampiius in 
conce>'su nostrorum praesulum pro summo pontilico 
legatione functus est, decessitque ex Galiiis circa 
annum i 120 neque post iliud tempus ad nos renii* 
ffravit. Quod tempore Abaeiardus subjacebat adlxu<^ 
leruiaB abbatis Dionysiani, erat llorente ju^^iiXa x^^ 



05 



PETRUS ABiELARDUS. 



96 



▼idns, neque adbnc se contnlerat ad Theobaldum A 
coraitem Palatinura Campanise et Brisgeii, ut ab eo 
aliquot juirera terrsB ei prati irapetraret, in quibus 
jaceret fundamenta cellulaB Paracletensis : quae om- 
nia transacla sunt priusquara accerseretur ad Ruyen- 
8is abbatias regiraen. Sed cum evocatus est ad 
illam Senonensem congregationem, jara ilii deterior 
sestas carnis aspergi poterat, etsi hoc de eunuchis 
negant, jam sexaginta annos attigerat. Per me excuse- 
turlicet solers illeantiquitatis conciliorum indagator, 
si in longo et difflcili opere levis somnus ei irrepserit. 

Quod ad centuriatores Parthenopoli^anos attinel, 
etsi variis in locis nostri hnjus honoriflcam men- 
tionem fecerint, nihilque diligenti® et solertise in 
eo praedicando ex auctoribus illius aevi praeterierint, 
tamen quod ecclesiasticae historia) massam veterem 
et optimara novo suo fermento corruperlnt , libens 
eos praetereo: nihilque hic decerpendum puto ex ve- 
rissimis Annalibus magni illius cardinalis Baronii, 
cujus aniraae ob vigiiias et labores, quos Ecclesiae B 
causa tot annos perferre volnit, omneis bene precari 
debent. Multa illede Petronoslro ejusquefelici obita 
prolixe recenset tom. XII, quae ipse ex supra dictis, 
praesertim ex Petro abbate Clun. bene transcripsit* 

V. Cl. Bertrandus Argentraeus praeses Rhedonen- 
sis, I. C. aoutiss. et Historiarnm Britanniae Gelticae 
scripior lucuientiss. qui me senex et veteranus di- 
iexit, cum ego Neoptolemus prima tyrocinia magi- 
stratus in senatu illius provinciae experirer, et quem 
ego unice, el ut patrem sum veneratus, Anna- 
lium suorura duobus in locis, hujus nostri Brito- 
nis, ejusqueingenii honorifice meminit. Primoqui- 
dera libro, cap. 10, ubi magnos viros et celebres 
ex Areraoricis ortos vel oriundos recenset, primas- 
que in filosofia et theologia ei attribuit. Et lib. iii, 
cap. 6, in Vita Connani Ul, ubi eum universalis, id 
est omniscli nomine decorat : quod vult ita accipi, 
ut non oinnia sciverit (quod in auemquam cadere 
non potest), sed comparatione habita ad reliquos C 
omneis quos longo spalio anteit, cujus doctrinae 
fiducia, fundamenta fidei sanctae in demonstratio- 
nibus humanis voluit coilocare. Haec Argentraeus, 
qui postquam totam historiam hanc prosecutus est, 
quentur eura non fuisse auditum in concilio contra 
eum coacto, quod omneis quantumvis docti et sub- 
tiles, ejus acumen ingenii, linguae versatilis volubi- 
litaiem, eloqucntiae flumen aurenm, vel potius ful- 
men igneum, et trisulcum, syllogismorum gryfos 
et contorta enthymemata reforraidarint : D. Ber- 
nardum ex nimio zelo et solitudine ad credalitatem 
et iram pronum, dicit cum eo simultates gravissi- 
mas exercuisse, ita ut literas, acrimoniae plenas 
scripserit ad varios, ei refragante, ut, inquit, ab- 
bate, quem Guiljeimum vocat, perneram ; cum ab- 
bas ille discipulus Petri non Guilleimus, sed Petrus 
Berengarius fuerit vocitatus, qui Britonem nostrum 
claro patrocinio tutatus est. Ad ultimum dicit eura 
tara perspicuam interpretationem suis enuntiatio- D 
nibus attulisse, ut quae primo aspectu ancipitem 
curam cogitandi atterebant, intellecta ejus inter- 
pretatione, postea vera, liquida, ceria, et fidei or- 
thodoxae consona judicarentur; in qua quidem te- 
statur illura obiisse, Christianamque sepulturam 
cum uxore doctisslma, Graecis Hebraicisque literis 
ornata, et numquara satis laudata femina. 

Eadem pede refert lo. Papirius Massonus fami- 
liaris meus, et historicus confidentissimus, Annal. 
III, in Ludovico Juniore : ubi ortura ejus in Ar- 
morica, studia, logicae, dein theologiae, Lute^iae in- 
stituta, amores inter illum et HHjoissam pangit, ut 
illa ventrem tuierit, fugerit, peperorit. Petro reversa 
clam nupserit, ut ejus pater vel patruus injnriam 
sectione ultus sit. ut ilie in monasterio Dionysiano 
monachi cultu, illa monachae in Argentoliensi 
latuerit, ut ille in perfectissiraam theologum 
illa in eraditissimam et modeslissimam diaco- 
nisaam evaserit, ut docendi munns repetere oo- 



actus, postmodum livori cedens secesserit in solitu- 
dinem Novigentanam, ubi Paracleticum oratorium 
anachoretis potius quam ccenobitis construxit, in 
quo postea sociam thalami prsefecit virginibus, ut 
ad Oceani Britannici oras Veneticosque sinus, mo- 
nachis durae cervicis praefectus onus illud sponto 
abjecerit. Addit de consessu in Senonensibus ad- 
versus illum habito, ut non auditus Innocentium 
appellarit, ut Cluniaci humaniter exreptus est a 
Mauriaceno ordinis generaii, qui eum D. Bemardo 
ac sacrosanctae R. sedi rpconciliavit, arctaeque poe- 
nitentiae ab eo peractae, et transitus vere Christiani 
testimonium perhibuit. Ha^c ei plurima in favorem 
hujus doctoris leguntur in rutis et caesisseu rude- 
ribus Massoni iliius architecti non poenitendi : quae 
quantum hic vir fuerit, quam Deo charus, quam 
Ecclesiae humiliter et sincere obediens, satis de- 
clarant. 

Sed aurem mihi vellunt duo nostrates poetae ve- 
tustlssimi, quorum unus anonymos, qui circa an- 
num 1360 vivebat, hos rithmos fudit , ex quibus 
apparet Abaelardum de libero hominis arbitrio cum 
universali Ecclesia idem sensisse et credidisse : 

3uam liberi arbitrii fidem Erminius qui a nobis 
efecerat hisce ultimis annis in aliquot Bataviae op- 
pidis renovavit, maximevero in urbe Roterodamaea 
ex qua Erasmus ortus : 

Pierre Abaillard en un chapitre 
Oii il parle de franc arbitre, 
Nous dit ainsi en vt^rit^, 
Que c*est une habilet^ 
Jyune volonti raisonnable, 
Soil de bien ou de mal prenable, 
Par grace est d bien faire encline, 
Et d mal qmnd elle diicline. 

De hac quaestione difficillima videndae sunt ad- 
versus servum Luth. arbitrium diatribae D. Erasmi. 
Guillelmus de Loriso paulo antiquior, sed poeta- 
rum sui seculi princeps, complexus et historiam 
Abaelardi in illo poemate, ut illa ferebant tempora, 
epico, cui Romani de Roza inscriptionem dedit. 
Quod opus varia et promiscua doctrina refertum, 
sed nondum ad umbilicum perductum Joannes de 
Magduno ad Ligerim, dictus Clopineilus, quod sca- 
zontem notat, mathematicus insignis, quadraginta 
post annis absolvit. Versus in laudcm utriusque 
non ausim apponere. 

Cum vero Abaelardus juvenis plurimos oratorio 
stylo rithmos vernacuios, quasi hybridas pro He- 
loissa sua fuderit; vellem licuisset mihi eadem ve- 
tusta lingua, quae nobis opica dici potest, his elo- 
giis inserere similes rithmos quibus verus poeta 
conaturviros a vinculi uxorii desiderio retrahere, 
eos dehortans ne maritali capistro colla subdant , 
nisi velint libertatis jacturam subire. Adfertque ad 
probationem hujus dicti memorabilem Heloissae 
sententiam, quam laudat ut feminam doctam et 
sapientem : quae, quamvis ardenter virum suum 
dilexerit et deperierit ex quo mater filium susce- 
perat, qui patrem ore referret, tamen quantum in 
illa fuit, egit magnis precibus cura illo, quem post 
Deum suspiciebat, ne, ut honori puerperae consu- 
leret, eam ex amica redderet uxorem solemni ritu 
et benedictione nuptiali : saiis esse dictitans, si illa 
intimo pectoris amorem mutuum servans, illum 
videret uiitra et infulis pontificaiibus, qulbns di- 
gnus erat, ornatum. Sed poeta |in alium sensum 
boc detorquet, quasi iila innuere voluerit suaviores 
esse amantium, quam legibus connubialibus nexo- 
rum, amplexus : quod non eo trahendum est, ut 
inde credatur ea animum a thalaini juribus aliennm 
et abhorrentem habuisse, aut praeferre voluisse 
concubinatus libertatem conditiombus quamtumvis 
amplis et magnificis nuptiarum regiaram ; sed quod 
tanto amore» tantaqae reverentia sit prosecata do- 



PRiEFATIO APOLOGBTIGA. 



08 



i soam, ut non dabitarit pro eo monasticam 
alem, perpetaamqae continentiam et obe- 
m eli^ere et vovere, potius qaam obice et 
nta suarum nuptiarum, impedimento esse, 
elardus factus uxorius frustraretur praemio 
ntis ingenii, admirabiiisque doctrin», puta 
'a et galero, quibus tunc temporis soli viri 
one praBStanteis ornabantur, et his solis gra- 
id solsticia honorum ecciesiasticorum evche- 
. Sed parum proticiebat eruditio sine cceii- 
St hac causa Jason Mainus IC cum Papi» 
ille legem Gallusy D, de Ub. et posi, pubiice 
^estu magna audienlium caterva interpreta- 
n aurata toga, coram rege Gaiio Ludovi- 
, quinque cardinalibus, et centum proceribus 
ia implentibus dixit se, quod beatum isti 
, Dumquam uxorem duxisse, ut rege com- 
nte, qui Genua subacta de Liguribus irium- 
laliusll pontifex ad galerum purpureum illum 
D esse sciret. HaBC Jovius. 

est, quod secunda epistoia Heioissa fatetur 
inculam ad monasticse conversationis auste- 
i non iantnm religionis devotione, sed Aba>- 
:ausa prima pertractam. Itaque non nimis 

eam premenda sunt hsDc ejus verba : Si me 

!. orbis ijnperator uxorem expeteret, mallem^ 

tua esse meretrix, quam orbis imperatrix: 

e id quidem dictum, et poeticcy at apud Ga- 

m 

l se dicit muliermea nuberemallef 
lam mihi, non si se Jupiter ipse velit. 

1 h£c verba erupit ex contemptu divitiarum, 

im, et rerum fortuitarum, et exuberantia 

alis amoris ac pudicitiiB matronalis. Deinde 

ex reverentia et observantia, quam in animo 

B pepererat admiratio ejus divmi ingenii, do* 

incomparabilis, tidei, probitatis, constantiae, 

ro marito fuerit mors priesentapea oppetenda, 

Evadnero, Penelopem, Alcestim, Porciam 

aut Arriam Paeti pietate fuerit superatara, 

as omneis de quibus sunt hi elegi Proper- 

iEois lex funeris una maritis, 
m aurora suU rubra colorat equis. 
que ubi mortiferojunctaest fax ultima lectOj 
wrum fusis stat pia turba comis. 
Ttamen kabent iecti, qtise vivo scquatur 
njugium, pudor et non licuisse mori. 
mt victrices, et flammx pectora prsebent 
muntqne suis ora perusta viris. 

imiseram elogium de utroque optimi senis et 
ac undecunque doctiss. mei prceceptoris 
ascasii, qui, duni haec scriberem, fere nona- 
as magno omnium moBrore placide in Deo 
rit, ille aiter Varro et diligens anliquitatum 
gator quinti Disquisitionum Francicarum li- 
)Ut decimum nonum dedicavit, et totum im- 
descril)endis Abslardi et Ueloissae amoiibus, 
ibus, el serumnis, necnon in pangendis eo- 
tadibus, constantia^ et aiiarum virtutum, et 
ae super omnia admiranda;, auibus sibi ma- 
celebritatem quaesieruut et gloriam, et ex ea 
ridiae flammas acerrimas, ex quibus ope di- 
"eptas est : in quarum rerum promiscua et 
la narratione nervos omneis smx facundia3 
ille encomiastes explicuit. Multam enim in 
1 Abseiardi enumeratione, temporum varie- 
irtunaeque vicissitudine lectori deiectationem, 
cum dolore, at saltem cum miseratione con- 
n» res tanquam oculis subjecta foret, atque 
tionem, stuporem, isetitiam, spem ingerit 
tim cum notabili exitu materies tota concla- 
Piae nempe Aba^lardi, post acerbam poeni- 
n, in Ghristo obdormitionis et sepalturae 
eniioeiitas est in gremio dilectse, aicut ipse 



A praH)ptaTerat, sopremisque tabulis mandaverat. De 
Ueloissa vero ita dicit, ut neque veram ei laudem 
detrahat, neque fatsam afiingat : ei denique tantum 
impartitur ^loriie, quantum nobili et primariai fe- 
min^B, omni scientiarum genere excultissimse, viri 
sui amantissimu), in ejus adversis constantissimae, 
votorum suorum ac prsecipue castitatis tenacissima;, 
diaconissaeque vigilantissimas debeatur. Qua de re 
qui plura desiderabit, poierit decerpere, non ex his 
nostris Adoneis hortulis, sed ex amoenissimis et 
suaveolentibus areolis, pergulis, rosetis, plantari- 
bus, et pomariis variarum Disquisitionum Pasca- 
sii : quem ego testeni fortissimum hoc loco extre- 
mum posui, quod ejus virtutes semper habuerim 
imo corde reconditas, hincque factum est ut recens 
coelo receptus, extremus pectoris mei scrinio ex- 
ierit. 

B His tantis testimoniis et ciaris eiogiis, quis est 
qui tam excellentis doctoris, tam sanctse et doctae 
niulieris post secula victuras chartas ab incendiis 
nostro labore ereptas et conservatas, ab omniqne 
interitu vindicatas non gratuletur ? 

At enim si objiciet aliquis, ilium errassse in qui- 
busdam articulis, et in synodo provincio; Seuon. 
fuisse damnatum, atque adeo rem judicatam pro 
veritate accipiendam : is sibi responsum hoc na- 
beat : receptum quidem reum fuisse, sed non per- 
actum; demde cum pro innocentia} suae praesidio ap- 
pellarit summum pontiflcem, provocatio illa judi- 
cialis suspendit judicatum, si quod fuit. 

Sed ut melius omneis intelligant quid rei gestum 
sit in illa conventu Senon. legatur Apologeticus, qui 
huic operi insertus repetitur ex bibi. Regia sub no- 
mine epistolae il et 48, lib. n, auctore Petro Be- 
rengariOy schoiastico Pictaviensi, qui discipulus 
Abaelardi variis coloribus depinxit quosdam ex il- 

G lis, qui ante tempus judicantes praehgere non eru- 
buerant nigrum contra ihauditum suum magi- 
strum. Fit enim fere, inquit iile, ut libenter con- 
demnet qui cito. Totum legat qui volet Apologeti- 
cum, e^o ex eo haec tantum excerpam. 

In via Ghristi ambutans, in occulto prodiens, tu- 
nica inconsutili spoliatus est. Post prandium alla- 
ttts est liber, et cuidam juveni praeceptum est ut 
voce clamosa Petri opuscula personaret. At ille iu- 
venis Petri odio animatus, sonorius quam postuia- 
tus fuerat exclamavit. Post aliqua, emulos de turba 
insultare, pedem pedi adplaudere, ridere, nugari, 
conspiceres. Dissipabantur cordibus suis, stridebant 
dentibus in Petrum, oculos talpae halientes : PilosO' 
fum hunCf inquiunt, sineremus vivere ? Et paulo 
post : In somni lethargiam oculi multorum solveban- 
tur. Inter hsec sonat lectorf stertit auditor. Alius cti- 
bito innititurf ut det oculis suis somnum, aiius su^ 
per inolle cervical dormitionem palpebris suis moli- 
turj alius super genua caput inclinans dormitat. Cum 

Q itaque lector in Petri satis aliquod reperiret spine- 
tumt surdis exelamabat auribus. DamnatisJ Tum 
quidam de vulgo ad extremam syilabam expergefacti^ 
somnotenta voce^ capUe pefiduh : Damnamus, aie- 
bant ; alii vero damnantium tumultu excitati, deca- 
pitata prima syllaba: Namus^ inquiunt. Inter hmc 
Petrus oraba^t : « Domine^ libera animam meam a 
labiis iniquis, et a lingua dolosa. » 

Inter tot et tantas angustias, Ab^-elardus ad Ro« 
mani examinis confugit asylum. Filius sum^ in* 
quit, Romanx Ecclesix ; volo causa mea qiuui impii 
judicetur; Csesarem Ecclesise appello. Sed non ob- 
stante appellatione, relata sunt quae gesta fuerant 
apostolico, et statim a Romana sede iiterae damna- 
tionis in Petrum per Gallicanam Ecclesiam vola« 
runt. Damnatur taiiier os illud, promptaariuni ra- 
tionis, tuba fidei, hospitium Trinitatis. Damnatur, 
proh dolor I absens, inauditus et inconvictus. Gu- 

einquam, Jesu bone, cnlpa tam caecos habuit 
ices, ut non utrinque causae latera TentU^^nt 
corrigerey inqttiant, Petrum Tolebiat. Qn^ ^fgo 



99 



PBTRUS ABJILARDUS. 



400 



ei coram populo alternaB blasfemi(e charactorem A 
impingebant rarsusqne si Petro amorem populi 
tollebant , quomodo corrigere disponebant ? Pras- 
clare dictum esta Profeta : Corripietur justus in rni- 
sericordia IPsal. cxl). Parce, inclyle bellatorj non 
impugnat lidem Petri, qui affirmat Odem Petri. Pa- 
tere tecum esse Christianum et catholicum. 

Contemplemur Abaelardi fidem in parte epistola; 
ad Heloissam : Soror mea Heloissa: quondam mihi 
in seculo cara, nunc in Christo carissima^ odiosum 
me reddidit mundo logicay in qua aiuut perversi me 
praestantissimum esse^ sed in Paulo elaudicare, Tiolo 
sic esse filosofus, ut recalcitrem Paulo ; non sic esse 
Aristoteles, ut secludar a Christo, Et paulo post : 
Credo in Patrem, Filium et Spiritum sanctum, vnum 
naiuraliter et verum Beum. In personis sic approlo 
Trinitatem, ut semper in substantia custodiam uni- 
tatem. Credo FUium per omnia Patri esse aequalem, 
setemitate, potesiate, voluntate, opere, nec audio B 
jfrium, quiprius et posteinus in Trinitate ponit. Spi^ 
ritum etiam sanctum Patri et Pilio consubstantialem 
et coaequalem per omnia testor, Credo etiam Pilium 
Lei factum FUium hominis unamque personam ex dua- 
' bus, et in duabus naturis consistere, qui passus est, 
mortuus resurrexit, ascendit ad caelum venturusque 
est judicare vivos et mortuos. Assero etiam in baptiS' 
mo remitti delicta, gratiaque nos egere^ qua et inci- 
piamus bonum et perficiamus, lapsosque per p^eniten- 
tiam reformari. De camis autem resurrectione quid 
opus est dicere, cum frustra gloricr me Christianumf 
si non credidero me resurrecturum ? Haec de epistola 
Petri excerpta, cojus majorem partem infra inse- 
ruimus, ut clarum et perspicuum faciant omnibus 
eum fidem Petri non impugnasse. 

Adjicit deinde Berengarius se vidisse indiculum 
ab inimicis ejus compactum, in quo non Abaelardi 
dogmata, ut illi falso jactitabant, sed nefandi com- 
menti capitula iegebantur, quorum qua^dam pror- q 
sus negat, quaedam diluenda putat, quamvis 
agnoscat Petrum errare potuisse. Ipse etiam audet 
ex Clarsevallensi familia ut putabat scriptum erro- 
ris arguere, de origine aaimarum. Quae opinio Ori- 
genis, nescio quid Pythagoreum et Platonicum re- 
dolens, orthodoxae veritatis gladio amputanda est : 
cum sancta Ecclesia catholica teneat noviter crea- 
tis corporibus noviter creatas animas quotidie in- 
fundi, juxta illud ex ore Christi ; Pater meus usque 
modo operatur et ego operor i^Joan.\). 

De hoc Berengario doctoris sui famam et nomen 
tnente Petrarcha in Apologia ait ipsnm fuisse fa- 
cundum, non magni corporis, sed ingentis acrimo- 
niae, qui post modum se excusavit quod tanti viri 
sanctitas nondum totum orbem repleverat. Aba^lar- 
do, inquit, in somnum vel in errorem prolabenti 
viam comiter monstrare debebat : si sauciatus esset, 
eum jumento par erat imponere, vinum et oleum 
ejus vulneribus infundere, et ad stabularium uni- 
versalis Ecclesiae reducere, summum puta pontifi- D 
cem, quem qui Christi vicarium, Petri successorem, 
episcoporum primatem agnoscit, et ad ejus nutum 
se componere paratus est, reprobus dici non potest. 
Has et plures alias tricas ad lectoris fastidium 
vertit Beren^arius, nimia in praeceptorem venera- 
tione, si nimia esse potuit in eo qui caliebat iilud 
Juvenalis ; 

Dii majorum umbris tenuem et sine pulvere terram, 
Spirantesque crocos, et in uma perpetuum ver, 
Qui prxceptorem sancti voluere parentis 
Esse loco 

Quid ergo ? Audacissimusne Berengarius ex omni- 
bus ? minime. At multo officiosior erga prsecepto- 
rem, quamcaeteri condiscipuli. Quamquamnec istius 
quidem laudis ita cupidus, ut eam aiiis, qui pro 
magistro calamum strinxisse dicuntur, praereptam 
yolaerit. Nam ipse electus unus videtur a sociisi 
q«i mailQio iBg^o» BHBifiioqiio lamsi ferioulo po»- 



set dicere, utpote qui vii ox efebis excesserat. Ita- 
que ipse cum ad opulentam responsionis messem 
invitatus esset, culmos tantum legit, statimque ab 
incepto destitit, in hac prima iucta quodammodo 
excusari poslulans, quod nimio praeceptoris zelo 
ardens librum adversus sanctissimum adversarium 
evomuit, quem ut iapidis jactum retinere non po- 
tuit postea, quia ejus exemplaria statim per Fran- 
ciam Italiamque volaverant : de quo se excusat al- 
tera epistola ad episcopnm Mimatensem his verbis 
Nonne homo est ? Nonne nobiscum navigat per hoc 
maremagnum et spatiosum, inter reptilia quorum 
non est numerus ? Cujus navis et si pro^riori feratur 
navigio, tamen securitas pelagi in dubio cst. Nam 
nec auster adhuc ei fidem dedit, juxla iUud Augusti- 
ni : Homo quamdiu vivit nescit ira an odio dignus 
habeatur, Et paulo post : Nondum in flrmamento 
fixus, qui meo judicio temporum nostrorum est Mar- 
tinus. Ego ita sentio de abbate, quod sit lucerna ar^ 
dens et lucens; sed tamen in testa est, Damnaverat, 
inquit, Abxlardum praeceptorem meum, fidei bucci- 
nam, legis armarium, in morum via pede recto gra- 
dientem. Damnaverat, inquam, et vocem ejus sine 
audienlia strangulaverat. Eram ea tempesiate ado- 
lescens. Pectus appuli ut purgarem Abaelardum. Sed 
mn, inquiunt, a te talem theologum argui oportebat. 
In quo audet abbas f audet in litteris, audco et ego. 
Audet in theologicis : audeo ei ego. Audet in sancti- 
tate, hic non audeo, Haec est Berengarii excusatio 
sui Apologetici, quo concludit : In campo filosofiae 
semper licuisse, ut alter aiterum, dum magis amica 
cst verilas, justis de causis reprchendat. Nam illa 
quae decem annis post transitum S. Bernardi se- 
cuia est in canonem sanctorum ejus nominis trans- 
latio, testis quidem est sanctitatis, sed non omnium 
ejus ante dictorum, actorum, aut scriptorum com- 
probatrix. Vere enim vir probus et sanctus fuit D. 
Bernardus, vere sui temporis velut quoddam Orio- 
nis astrum resplenduit : cujus purissimis radiis non 
potuerunt officere, aut tenebras ofTundere, ne qui- 
dem illi, qui ab Ecclesia catholica desciverunt, 
quorum nonnuUi Bernardum habent prae manibus 
et in deliciis : inter quos nominari polcst vir eicel- 
lentis ingenii Franc. Hotomanus 1. C. qui quamvis 
alieno a monachis animo, hunc auctorem gravem 
doctorem praecipuum habebat in senectute, et ejus 
lectione assidua se proficere, et puros in sacris Scri- 
pturis sensus haurire fatebatur. 

Superest igitur, quoniam alios pro Abaelardo 
dicentes placide audislis, ei pro se pauca dicenti 
aurem non denegetis. Nam adversus varia probra, 
quae illi objecta sunt, conlentus fuit brevicula apo- 
logia, seu confessione, quae vix treis paginas ex- 
cedit : in qna indiculi superioris articulos ut diabo- 
licos detestatur, cum suis auctoribus et architectis, 
negatque in suis voluminibus tale quid reperiri. 
Tam Filinm, quam |Spiritum sanctum ex Patre 
profitetur esse, ut ejusdem sint cum Patre substan- 
tiae, ejusdem penitus voiuntatis atque potentise. So- 
lum incarnatum Jesum Christum, unicum et verum 
Dei Patris Filium, ex substantia Patris ante secula 
genitum ; ita Spintum quoque sanctum terliam in 
Trinitate personam, tam ab ipso Filio quam a Patre 
procedentem credens asserit, et asserens credit. 
Gratiam Dei ita omaibus necessariam, ut nec natu- 
rae facultas, nec arbitrii libertas sine illa sufficere 
possit ad salutem. Crncifixores Chrisli in ipsa cru- 
cifixione gravissimum peccatum commisisse fatetur. 
Potestatem ligandi atque soivendi agnoscit datam 
Euccessoribus apostolorum omnibus, ut ipsis aeque 
apostolis, tam di^nisquam indignis episcopis. Quid 
ptura ? cum ad singula objecta modeste paucisque 
respondeat, negetque se librnm Sententiarum, e 
quibus capitula excerpta sunt contra se per igno- 
rantiam, vel per malitiam prolata, scripsisse, at^ue 
ita innocentiam suam tueatur, ut si qua dubia vide- 
bo&tar» in meliorom partom omnia Iratenie ateumi 



PILEFATIO APOLOGBnCA. 



m 



n misericflrdi» Jesn Chrisii postulet : quis 
dobitet baoc veram fuisse Petri lldem, ex 

coniraxil flrmitatem : in qua lonutus sa- 

ut ipse dixii, iatralus Scyllx non timuit, 
Iharibdis irrisit, morlireros' mudnlos surda 
teuipsit, scopulos non borruit, irruentibus 
is nuQ est concussus, necdum loco dimo- 
dalus cnim eral supra Armam peiram, ob 
Tila rerugium inveuit apnd sedem S. Pelri, 
liliaute Hauriaceno esi reconciliaius. Sed 
n me. Non enim, utinquii Tullius, dicenda 
t reconciliata, qur nunquam desiit. 
ibrem boao animo esse, et bene sperare 
, DUllos esse incassum susceptos labores 
re et [ame pielatis et sanctitatis in noslro 
De cujus doclrina, qux superesl, sanact 
n omni literarum genere, niliil esi quod 
liciamus, nisi boc unum, nempc eo seculo, 
t prffisiantium ingeniorum feracissimum, 
ixlitjsse ei ullaex parle conferendum. Quod 
is innolescat, aliquod raplim nominabo ex 
ibus, quicirca illud svum florneruni. Nam 
rdum, P. Maariacenum, Oihonem Frising., 
m Caihalau., Anselmum Laudun., )o. Ro- 

Alberlus Rheiiium, Gralianum Dononien- 
i supra meuioratos arbiiror. Peirom vero 
□m episcopum Paris, solem theologorum 
llas recensere vereor, uui qnanlus fuil, ex 
. umbraculis nosiri Abxlardi cum nmllis 
quam ex equo Trojano prodiit. Veniant 
loberius eplsc. Salisberiens. Ivo episc. 
sis, Roborius aller abbas Uajoris-Mona- 
Idericus archiep. DolensJs, Marbodus episc. 

Joannes Alrebas, Morin. episc, Guillelmus 
inus et Radulfus Nigellus poelce epici, 

duo, ille abbas S. Theodorici Uhem., al- 
rig., Loiultus Novariensis, Gautridus An- 

Sugerius abb. S. Dionysii, Hildeberius 
man., Monorius ep. Edueu., Petrus cantor 
is, el allKr Petrus de Boessiaco, Hugo, 
15, Adamus, Andreas, monachi Vicioriani; 
loo, Tuiiiensis el Ronontensis, Auberlus el 
Ibem., GolTridus arcbid. BurdeR., Boso 

Bruno Cotoniensis. Vicerius Truslinus 

Pelrus Dlesensis ep. Baihon., Gualierus de 
iis ex regia Briionum slirpc, Alfredus sa- 
lisloricus, Hugo Carlhusianus historicus, 
'Oxonlensis hist., Heribertus Loiingua, 
meus Isacanus, Turgotus Dunelm. abbas, 
■■ et Peirus Casincnses, Joachimus abba. 
Gilberius, Laurentiusel Itadulfus Weslmo- 
ges. Xicolaus Waclinctonensis, Guillelmus 
elus, Walterus, Daniel el Hobertus Bud- 
iseis, Wilielmus et Robertus Fiscanenseis, 
Osbertus Glocesirienses, tiilberlus Hollan- 
numus Homeiiarius, Petrus Pisanus I. C, 
mathematicus, Thebites et Atfraganus 
, Guillelmus Sturdus ei Guido poelie, Kara- 
■toricu», Odo Kentianus, Guillelmus archiep. 
idolfus, Lucas el Francus abbates Teu- 
toberlus Polonus, Adalbertus Spaldingen., 
18 de Pratellis, et aiii, quos referre longa 
lel. Quibus addendus merilo magnus ille 
Porretanus episcop. Pictaviensis, suie 
} si non Romnlas, at saltem Camillus, ac- 
13 Adamo de Parvo-ponie, et Hugone de 
Dfido regis Ludovici VK cancellario, ad 
summi jKiniiricis lunc per Gallias pere- 

¥)riraGiug, paremque cum Abselardo ateam 
anium potuil inveterata, el a rudibus se- 
scia deducla opinio, ut qaisquis ingenio 
la consummata csicros de vulgo anteiret, 
Hde alienus credcrelur. Parum ulilem esse 
aditionem sine timore Dei el pieiate : sed 
soncnrrunl in uno subjecto, plus commodi 
iam dimanat ei his duabus aororianlibus, 
alton. Qoid noster? nonne eradjtione et 



A pieiale omneis ex supra nominaiis post se reliqnU? 
ad extremum eliam ptures sanctilate, si D. Bernar- 
dum eicipias, Thomam Canluar. et Halacbiam 
Hibern. archiepiscopos, quos endo coelo merila lo- 
carunl. 

Quid, quod el illudduodecimumseculum illustri- 
bus feminis el doctis claruit ? inier quas Heloissa 
nostrii [ulgol, velut inter Igneis luna minores. Iu 
quibus placet Hildegardim, Malildem, Sofiam cum 
ejus filia, et Elisabeiham connumerare, quae dabium 
relii^ueruQl plusne erudiiione, an vilie ausieriiaie 
fuermt commendabileis. Verisslmum omnes agno- 
scunt quod ad Heloissam nostram Hauriacenus lib. 
V scripsil : Eam non lanlum religionis, sed hone- 
siorum slndiornm et laudabiliuro, ac secuJaris sa- 
pienti» Tama loli orbi innolutsse, mulieres omnes 
evicisse, et pene viros universos superasse. lUox 
vero, inquit, ul complueuil ei, qui le segregaoit ab 

g ulero malris tux, per gratiam suam longe in meliui 
disciplinarum stuJia commutasli, et pro logica 
Evangeiium, pro fysiea Apos(o(«m, pro Platone Ckri- 
slum, pro aeademia ciaustrum, tota jam et vere jUo- 
foJSca mulier, ekgisti. 

Quid mirum? cum hoc Ludovico Juniore regnan- 
le quem G. Tyrius lib. xiii regem piissimum et 
Christianissimum vocal, Luieiix oninium liberalium 
et mathemaiicarum arlium sludia floruerint, nec- 
non itlosoQs, medicinx et theologiie: quarum pro- 
fessores honoribus, honorariis, el prxmiis, el (quod 
in desuetudinem abiit) benellciorum ecclesiastico- 
rum provenlibus, tesie Rigordo, dignisque remu- 
neralionibus rex prosequebalur, ila ut Pelrum it- 
lum nomine et origine Lougobardum, auctorem li- 
bri Sententiarum, in episcopaius Parisiensis ele- 
clione proprio fratri Ludovici Crassi F. prEeiulerit, 
qui tum archidiaconus Parisiensis erai, neque iegre 
molesleve tuterit, doctorem advenam ei alibi naium 
sibi pneferri. De academia enim Luleliana idem 

P dicendum quod de Roma, esseeam communem or- 
bis incolarum patriam. 

Nec lantum inler Christianos Luleli», sed etiam 
inler Judeeos florueruni linguarum el divime scien- 
tiai sludia. Quod el lestatur Benjaminus Uebrxas 
in Hispania natus, qui scribit in Ilinerario suo se 
sub illo rege Luletiam venisse, quaro vocai regni 
caput: Stfflt, inquil, in ea discipuii sapienlum om- 
nium, qui hodie in quacumque regione vimmt, doctia- 
limi, et qui nocte dieque legis studio iiicumbvnt. Usc 
ex supra nominatis doctoribus salis manifesta, qui- 
bus adjungaro Petruro Alfonsum, qui ei Juaieo 
Chrisiianus factas, habntt susceptorem in baplismo 
Aironsum Casiulonis seu Caslillia: regem oplimuro, 
malhematicam doclissimum. Alios vcro perperam 
doctos sileniio puio invulvendos, sicut et Petrum 
Bruis, el Pelrobrusianos, Henriciauos. Adamitas, 
Uarlenses, Catbaros, Jacobitas, omnes relaiu indi- 
gnos, Marrucinos ei Fatuos, quod litteris abuten- 
les, bceresibus perversis varias orbis parteis inte- 

" ceruQt : a quibus tamen inimunis permansit Gal- 
IJa opedoctoris Aba?lardj, qui contra iilos sincera; 
(idei suic symbolam solvil libro aiogulari adversus 
haireses edilo. Quo indi^nins videtur ejus libros 
noQ bcne agniios, in prohibitis ad hunc nsque dietn 
repositos. auclorisque nomen veru traQsQium, qui 
se acerrimum hxreticorum hostem sii professus. 
Unica certc e]as epislola octava, quam pie et calbo- 
lice de eucharislia, aeterisque fldei articulis sense- 
rit, salis oslendit. Quod si aiiquid ejus operum in 
mauus venisset eorum, qui indicem libroruro su- 
speclx (idei sarcinarunt, certe aut in eo nomeo 
Ahnilardi delevisseni, de qao nihil mali viderant, 
nihil comperli habueranl, aul permisissent ejus 
opera per doctores eipurgata in lucem prodire; 
sicui nunc ea damus leip. Ghristian» el catholicts, 
lersa sane el larigaia pumica iheologornm Pari- 
siensium, qni ut sanl acris jadicii senatores, uaUa 
ei iis expaogeoda, led ai qiue dnriBnwili Ti^J^* 



103 



PETRtJS ABJSLARDDS. 



m 



tur, aat moUiori interpretatione temperanda jndi- A 
carant,aut sapienter cavenda monuerant. 

Acta causa est. Vides, sapientissime nomofylax, 
lectionem AbsBlardi Ecclesise utilem esse etcon- 
ducibilem, eum monachum probum et doctum, ab 
errorum suspicione repurgatum, adversis suis cla- 
riorem, majori post obitum bonore ornandum, et 
inter orthodoxos collocandum, omni laude, prsBdi- 
catione, litteris, monimentisqueesse decorandum. 

Et quoniam in illis tot tantisque negotiis regni, 
qusB tanquam Atlas coelum, tu sustines, animad- 
vertimus te sem()er ex succisivis aliquot horas im- 
pendere meditationi et veterum auctorum lectioni. 
Habe, quseso, hunc inter eos, quos tibi in pretio 
habeodos, legendos, et eximie diligendos propo- 
suisti. Mea haec studia et ofGcia, quas tibi honori et 
omamento, ut debeo, esse concupivi, boni consu- g 
lej tibique persuade, me eorum qui tuas ylrtutes 
mirantur, te amant et colunt; quorum pro tua am- 
plitudine magnus est numerus, nemini concessu- 
rum. 

Golofonem imponent huic Apologetico pro Abs&- 
lardo ejusdem, parentalia et exequisB, nec non uxo- 
ris. PrsBclare enim apud Euripidem Ulixes, dum 
Yult suadere mactandam manibus Achilleis Polyxe- 
nam, dicit se quamdiu fruatur hac luce, modicis 
contentum honoribus; ad sepulturam suam optat 
inspici ornatissimam, ^ia pocxpoO yap < x^P'^* ^^c su- 



premus cumulus felicitatis, sicut Virginio apud 
Plinium Gornelius Tacitus, ita Abaelardo contigit 
laudator eloquentissimus, Petrus nempe Venerabi- 
lis, et optatissima praefica, seu funera, quae lacry- 
mls ejus tumulum decoravit, fletumque fecit He- 
loissa prsestantissima, quae plusne dilexerit an su- 
spexerit maritum, in dubio reliquit. 

Sextuplex Ahselardi epiiaphium vide infra. 

Obiit magnus ille doctor xi Kal. Maii 1U2, anno 
suo climacterico ; Heloissa vero xvi Kal. Junii an. 
H63: creditur enim 22 annis et amplius marito su- 
pervixisse. Ejus epitafium quatuor versibus com- 
prehensum non est ejusdem auctoris, cujus sunt 
praecedentia. Sed tamen libuit ascribere, quanivis 
majoribus prseconiis fuerit dignissima, utpote supra 
sexus modum eloquens : 

Hoc tumulo abatissa jacet prudens Heloyssa, 
Paraclitum statuitf cum Paraclito requieseit. 
Gaudia sanctorum sua sunt super alta polorum. 
Nos meritis precibusque suis exaitet ab imis. 

Have et vale, mi Abaelarde rcdivive, tibi ipsi tuis- 
que cineribus foenix, et a veritate temporis fiila in 
lucem erute. Hoc tibi dictum tolle memor : 

At mihi quod vivo detraxerat invida turba, 
Post obitum dupUci famore reddet honor. 



EPITAPHIA ABiELARDL 



I 

Auctore Petro Venerahili, ut et sequentis, (Opp. 

Abaelardi, p. 342.) 

^allornm Socrates, Plato maximus Hesperiarum, 
Noster Aristoteles, logicis, quicunque fuerunt, 
Aut par, aut melior : studiorum cognitus orbi 
Princeps ; ingenio varius, subtilis et acer ; 
Omnia vi superans rationis, et arte loquendi 
Abaelardus erat ; sed tunc magis omnia vicit, 
Gum Gluniacensem monachum moremqae pro- 

[fessas, 
AdGhristi veram transivit philosophiam. 
In qua longaBvae bene complens ultima vitae, 
Philosophis quandoque bonis se connumerandum 
Spem dedit, undenas Maio revocante Kalendas. 

11. 

(Fabric, Biblioth. med. et inf. Lat., V, 235.) 

Petrus in hac petra latitat, quem mundus Homerom 

Glamabat, sed jam sidera sidus habent. 
Sol erat hic Gallis, sed eum jam fata tulerunt : 

Ergo caret regio Gallica sole suo. 
Ille sciens quidquid fuit ulli scibile, vicit 

Artifices, artes absque docentedocens. 
Undecimae Maii Petrum rapuere Kalendae, 

Privantes logices atria rege suo. 
Est satis in tumulo, Petrus sic jacet Abaelardus, 

Gui soli patuit scibiie quidquid erat. 

III. 

(RAWLiNSONy edit. EpistoUmm Petri Abxlardi^ 
p. III, ex cod. Oxon.) 

Oocabnit Petnis, succumbit eo moriente 
Omnis phllosophus, perit omnis philosophia, 
Scinditar in partes jam vestis pnilosopniae. 
GaUa facta est flrequens stadiiset philosophia, 
Petram defanctum deflet de ptailosophia, 
Gmbba aobtraou plaaffH MiitMrit nouu 



G Planffit Aristotelem sibi logica nuper ademptum, 
Et plangit Socratem sibi moerens ethica demptum, 
Physica Plaionem, facundia sic Ciceronem, 
Artes artificem deplorant occubuisse, 
Quod quid sentirent, senserunt exposuisse. 
Petrus Aristoteles fuil ipse vel alter et haeres, 
Solus Aristotelis metasqui reperit artes; 
Hic docuit voces cum rebus significare, 
Et docuit voces res significando notare. 
Errores generum correxit, ita specierum ; 
Hic genus et species in sola voce locavit, 
Et genus et species sermones esse notavit. 
Significativum quid sit, quid significatum, 
Significare quid sit prudens diversificavit : 
Hic quid res essent, quod voces significarunt 
Lucidius rellquis patefecit in arte peritis. 
Sic animal nullumque animal genus esse probatur, 
Sic et homo, sed nullus homo species vocitatur. 
Ingenio fretus docuit subtilia Petrus 
j. Dogmata doctores quae non docuere priores, 
^ Quantum dlfficiles aliis sunt omnibus artes 
Tam Petro faciles, Petro referente patentes. 
Petrus laudandus, Petrus piangendus ab hoste 
Occidit : hunc sublta rapuit sors invida morte. 
Errorum nebulae surgunt, te, Petre, cadente ; 
Si stares, caderent, et, te surgente, jacerent. 
Gloria te celebrem fecit, tua fama perennem, 

Nec potuit titulos mors abolere tuos. 
Inviidit mors ipsa tibi, qui causa fuisti 
Omnibus invidiae : mors inimica tibi. 
Jam tua vocalis sententia facta realis 

Mors argamentum, sic tibi tumba locas. 
Haec in voce docens, haecin rebus didicisti, 
Et moriendo probas qnod moriatur homo. 

IV. 

(Bern. Pez^ Thes. anecd. noviss., t, III, Diss. Isag., 

p. xxu.) 

Petros «mor deri, Petm inqaiflitio feri, 



m APOLOGIA S£U FiDEI GONFESSIO. 10 

Lingoa salatarls torbaeque lucema scholaris, A Illius occasu taDdem venistis ad orluni 

Argamentandi soiertia, copia fandi, Naufragioque tulit vestrae ratis ancliora portum. 

Posc niQndi bella, nova fulget ina^there stella. Maturus, docilis. pius, egit, praBtulit, emit 

Db mundo fragili sub mense vocatur aprili, Gursum, jus. caeium, tempore, iege, fide. 
Eloquii flos, coosilii ros, ingenii cos, 

Grammaticae fons, Rhetoricae pons, ac Logicae mons, ^^- 

EcclesiaBlM,jU8liliaeduTinleriniquos, (Her. Gall. ei Francic. Script, t. XII, p. 415, Ex 

bymnasii fax, discipuli pax, jusius el insons. k • d- u A-n\ • ; 

Hine abiil, sed non obiit; nei desiit esse, chronico Richardi Pictaviensis.) 

PraBieriil sed non periit, transivit ad esse. Summorum major Petrus Abaelardus 

Aspcra gens violenter agens, super hunc fabricavit : occidit, immadis factus dolor omnibus unus. 

Chnstua eam super aethereum jubar exhilaravit. oaiiia nil majus habuit vel clarius isto. 

V. Nec mors cujusquam Gt taniaruina Latinis. 

(Opp. PhUippi abboHs Bonx-Spei, p. 801.) In quantum fama Romani nominis exit, 

^ '^'^ ^*^ /^ f F " •; lllj^g ingeDii studiorum fama volavit. 

Lucifer occubuit, stellas, radiate, minores, Namque oritu patre Pictavis et Britone matre, 

Cajtts vos radius hebetabat ut inferiores. Cum Francis siuduit, monachus moritur Cabilonia. 



PETRI ABiELARDI 

APOLOGIA SEU FIDEI CONFESSIO 



Universis Ecclesias sanctae Filiis Petrus ASiELARDUs ex eis unus, sed in eis minimus. 

Notum proverbium est : Nil tam bene dictum quod non possit depravari; et, ut beatus meminit Hiaro- 
nymas : • Qui multos scribit libros, multos sumit judices. Ego quoque, cum pauca scripserim, parva, 
vel, ad comparationem aliorum, nulla, reprehensionis notam effugere non potui : cuin tamen in his, de 
quibos graviter accasor, nullam (sciat Deus 1) meam cognoscam culpam, nec, si qua fuerit, procaciter 
defendam. Scripsi forte [al. fortassis] aliqaa per errorem, quae non oportuit ; sed Deum testem et Jadi- 
cem in animam meam invoco, quia in his de quibus accusor nil per malitiam aut per superbinm pra* 
sampsi. Multa in scholis multis locutus sum, nec unquam aquas furtivas, vel panem absconditam habai 
mea doctrina. Palam locutus sum ad aediticationem lidei sive morum, quod mihi salubre visum fait; el 
qaaecunque scripsi, libenter omnibus exposui, ut eos judices, non discipulos haberem. Qaod si aspiam 
per multiloquium excessi, ut scriptumest : « In multiloquio non etiugies peccatum {Prov. x, 19), » nnn- 
quaoi importuna defensio me eifecit haereticum, paratus semper ad satisfacUonem de male didis meis 
corrigendis, sive delendis : in quo certe proposito usque in finem perseverabo. Sed sicut meum es; maie- 
dicta mea, si qua sint, velle corrigere, sic erimina mihi non recte injecta me propulsare convenit. Gom 
enimdicat beatus Augustinus : Grudelis est qui famam suam negligit (5*) », ac, juxta Tulliam, c Tad- 
tamitas imitatar confessionem ; » quae scripta sunt contra me capituiis aequum duxi respondere, vide- 
lioet ratione servata, qua contra derogantium linguas beatus Gregorius iidetes his insiruit verbis : « Scien- 
dum est quia linguas detrahentium sicut nostro studio non debemus excitare, ne ipsi pereant, ita per 
saam malitiam excitatas debemus aequanimiter tolerare, ut nobis meritum crescat : aliquando aatem 
etiam compescere, ne dam de nobis mala disseminant, eorum qui audire nos ad bona poterant, corda 
innocentiam corrumpant. » (6)Agnoscat ergo fraterna charitas me quaJemcunque fllium Ecclesiae, cum ipsa 
integre cuncta quae recipit, recipere; cuncta quae respuit, respuere : nec me unquam unionem fldei sci- 
disse, qaamvis impar caeteris morum qualitate. 

Qaod igitur mihi vel per maliii&m impositum est quod scripserim, c Quia Pater plena potentia, Fili 
quaedam potentia, Spiritus sanctus nulla potentia, » haec ego verba non tam haeretica quaum diaboiica, 
sicut justiseimam est abhorreo, detestor, et ea cum suo auctore pariter damno. Quae si quis in meis re, 
penat scriptis, non solum me haereticam, verum etiam haeresiarcham proflteor. 

Tam Filium quam Spiritam sanctum ex Patre proQteor esse, ut ejusdem sint cum Patre sabstanti» 
ejusdem penitus volantatis atque potentiaB; quae quorum omnino eadem substantia vel essentia» nalla 
potest esse vel voluntatis diversiias, vel potentiae inaequalitas. Quisquis etiam me scripsisse asserit quod 
de subsiantia Patris Spiritus sanctus etiam non sit, malitiae id vel ignorantiae maximae fuit. 

Solum Filium Dei incarnatum proflteor, ut nos a servitute peccati et a jugu diaboli liberaret, et supema 
aditum vitae morte sua nobis reseraret. 

(5) Aug. serm. 52, ad fratres in eremo. 

(6) Hom. 9, lib. l super EifChieL 

Patbol. GLXXyill. 4 



407 P&TRUS ABifLlARDUS. iOS 

Jesam Christuni sicut veram et unicam Dei Filium ex substantia Patris ante sascula genitum, ita ter- 
tiam in Trinitato personam, Spiritum quoque sanctum tam ab ipsj Filio quam a Patre procedentem et 
credens assero et asserens credo. 

Gratiam Dei ita omnibus necessariara, ut nec naturae facultas, nec arbitrii libertas sine illa sufficere 
ppssit ad salutem. Ipsa quippe gratia nos praevenit ut velimus, ipsa subsequitur ut possimus, ipsa nos 
consociat, ut persoveremus. 

Deum ea solummodo posse facere credo qua3 ipsum facere convenit; et quod multa facere potest, qua 
nunquam faciet. 

Mala [al. Multa quoque] pcr ignorantiam facta, culpas sunt ascribenda, maxime cum per ngeligentiam 
nostram cuntingat nos ignorare quie nobis necessarium erat prsenosse. Qualis ille fuil de quo Psalmista 
dicit : < Noluit inlelligerft ut bene ageret {PsiU. xxxv, 4). » 

Mala Deum impedire freqaenter, fateor, quia non solum efTectum malignantium praevenit, ne quod 
volunt possint, verum etiam voluntates eorum mutat, ut a maloquod cogitaverunt penitus divertant.| 

£x Adam, in quo omnes peccavimus, tam culpam quam poenam nos contraxisse assero, quia iilius 
peccatum nostrorum quoque peccatorum omnium origo exstilit atque causa. 
Crucilixorei Gliristi iu ipsa crucilixione gravissimum poccatum faioor commisisse. 
Multa de Chrisli dicuotur quas non tam secundum caput quam secundum corpus ipsius, quod est Ec- 
clesia, sunt accipienda, ut ille spiritus timoris, quod est initium sapientias quem videlicet timorem per- 
fecta chariias forasmitlit (I Joa/i. iv, iO). liujus ergo timoris spiritum in animaChristi, qui perfectissimam 
habuit charltatem, nunquam fuisse credendum est, qni tamen in inferioribus membris non deest. Tanta^ 
quippe perfectionis et tantae securitatis anima illa exstitit per ipsam Yerbi unionem ut sciret nil omnino 
se commiitere posse unde puenas iucurreret vel Deum olTenderet. Castum quippe [al. vero] timorem in 
saiculum saeculi permanentem, qui proprie reverentia charitatis dicitur, tam ipsi anima) Chri.sti quam 
electis angelis et hominibus iuesse semper recognosco. Unde et de ipsis supernis spiritibus scriptum est : 
Adorant dominationes, tremunt potestates. > 

Polestatem iigandi atque solvendi successoribus apostolorum omnibus, ut ipsis aeque apostolis con- 
oessam esse profiteor, et tam indignis quam dignis episcopisquandiu eos Ecclesia susceperit. 

Omnes in dilectione Dei et proximi aequales, aequaliter bonos esse conflteor et meritis pares; nec 
quidquam meriti apud Deum deperire, si bonae voluntatis afTectus a suo praepediatur eflfectu. Non enim 
angelus, cum a Deo missus id quod facere vult impleverit, aut anima Christi suae voluntati elTectum ad- 
diderit, melior inde reputari debuit, sed aeque quilibet bonus permanet, sive tempus operandi habeat, 
sive non, dummodo aequalem bene operandi voluntatem teneat, nec in eo quod non operatur remaneat. 
Deum Patrem aeque sapientem, et Filium aeque beuignum ut Spiritum sanclum profiteor, quia in nulla 
booi plenitudine, in nulla dignitatis gloria, una personarumdifTerre potest ab alla. 

Adventum Filii in tine saeculi posso attribui Pairi, nunquam (sciat Deus!) in mentem meam venir, nec 
se verbis meis inseruit. 

Sic et animam Christi non per se ad inferos descendisse, sed per potentiam, omnino a meis verbis et 
sensu rcmotum est. 

Novissimum quoque capitulum, quod scripsisse criminor quod neque opus, neqae voluntas neque 
concupiscentia, neque delectatio, quae movet [aL quae moveant] eam, peccatum sit, neque debemus ea 
velle exstingui, nec minus a nieis tam dictis, quam scriptis alienum est. 

Quod autem capitnla conira me scripta tali fine amicus noster concluserit, ut diceret : « Haec autem 
capitula partim in libro TheologicO magistri Petri, partim in libro Sententiarum ejusdem, partim in libro 
cajas titulus est : Scito te ipswn, reperta sunt, » non sine admiratione maxima suscepi, cum nunquam 
liber aliquis qui Sententiarum dicatur, a me scriptns reperiatur. Sed sicut caetera contra roe capitala, 
ita et hoc quoque per malitiam vel ignorantiam prolatum est. 

Si qua igitur consolatio in Chrislo Jesu, si qua sunt yiscera pietatis, fraternam pietatem vestram exoro 
ne innocentiam meam, quam a culpa veritas liberal, nemo [al. veneno] respergendo delinquat. Chari- 
tatis quippe est opprobrium non accipere adversus proximum {PsaL xiv, 3), et quae dubia sunt in me- 
liorem partem interpretari, et illam semper Dominica pietaiis sententiam attendere : » Noiite judicare 
et non judieabiraini; noUte condemnare, et non condemnabimini (Matth. vii, i.) » 



M» 



CENSURA DOCTORUM PARIS. 



110 



CENSURA DOGTORUM PARISIENSIUM 



t AbaBlardi Opera, pia admodum et ertide7a, suis cum nsevis {quemadmodum fieri assolet in veterum 
$) prelo commissa fUere, Qux quidem ut inoffeiiso quHibet decurrat pcde, praeter animum quem prsb" 
t auctor 8ua in Apologia, Ecclcsix in omnibus assentientem, quid id quoque Operum ejus loco sale- 
1 foret^ a quibusdam Iheologis Parisiensibus diligenter adnotatum et indigitatum est, singuUsque pe- 
ioiribus dictis praesens est adhibitum amuletum, Si quis tamen oculatior plura posthac animadvertatf 
nnibus vere Calholicis fecerit gratissimam. 



aae non satis aequa veritatis lance librata sunt in Abaeiardi, Heloissde, et aliorum 

quorumdam epistolis. 



163, cap. 12, Historiae calamit. Paalo A 
os eonqueritar Abselardus, etsi tacito nomi- 
i OD. Bernardo et Norberto, qai ejas erro- 
magis quam ipsi fuere iofensi. 

181, ep. 2. Heloi&sa, eosdem canctos viros 

oapostoloram nomine lacessit, et cam ipsis 

laosdam acrias sagillat. 

185 eodem epist. Qaae extorserit a se noxius 

non satis prudenter Heloissa commemo- 

256, 7. epist. Sentit Abaetardus a Catho- 
sritate absonum, mortuum aliquem caiechu- 
Bi gloriam posse consequi. Verum id est iidei 
itaneuni, si modo excessit contriius, et bapii- 
on abnuit, si quis hanc ei gratiam impertiri 
iset. 

288 media, epist. 8. Conjugalis debitl 
inem haud penitus facit immunem a pec- 
Hoc vero in iis qui rectitudinem et honestatem B 
rant, minime concedendum. 
ns. Fulco in epistola ad Abaelardam, sanctam 
L apostolicanr*temere et virulenter proscin* 

353. Dum Abaelardus arguit praesum- 
8 eum qui in Oratione Dominica pro voce, 
lubstantialemy substituit quotidianumy recc- 
in Ccciesia sic recitandi consuetudinem minimi 

L 

ien:lix. Apologeticus Berengarii scholastici pro 
trdo praBceptore suo, cum sit contumeliosus 
Bemardum et concilium Senonense, lucem 
Mmmeruit, sicut nec duae sequentes ejusdem 
lc: quarum priore Apologetici sui maculas 
86d alias inuht sibi ; posteriore Carthusianis 
ililer insaltat. 

In Expositione Symboli C 

. 622. Omnipotcntiam Dei jejune explicat 
irdus *, sui forsan erroris memor, quo Deum 
lam posse faeere, qua3 quandoque facit, 
lerat. Sed hunc in Apologia errorem abs- 

. 627. Animam Christi Domini ad inferos 
dum propriam subsiautiam descendisse, vi- 

inticiari. At in Apologia secus cenbCt. 
. 628. Quia nullam ex ascensu a ! coelos cor- 
Ghristi factam astruit beatitudinis accessio- 

adventitiam saltem coelestis habitacuU feli- 
m, quam suscipiunt omnes, nimium exte- 



In Hetoissx Problematibus, 

. 682. In responsiono ad problema iv, Abai* 
5 dubitationem in iide afUngit D. Yirgini 
in morte Filii sniy auctoritate D. Aa- 



h 



gustini in libro Quxtionum Veteiis et Novi Testamenti; 
sed hic liber totus esi supposititius. 

Col 694, in solutione probiematis xai. Quod 
fit ex ignorantia invincibili, id peccaii daninat. 
In Apologia autem contrariam tuetur opinionem. 

Cdl. 695. Invincibilem enm Ignorantiam falso 
tribuit iis pro quibus Dominus iu passione sua, et 
D. Stephanus oravere, vel ei qui juxta £vangelium 
dixerit verbum contra Filium hommis. 

Col. 703, in solutione problemaiis xv. Legem 
Mosis nec docere, peccatum mente compleri, nec 
ex concupiscentia rei aiienae quempiam reum 
statuere, nec aiium quam Judaeum velut proximum 
diligendum defiuire, dum sentit Abaelardus, a veri- 
tate dissentit, 

Col. 704, in solutione problematis xvi. Pras- 
ceptum de diligendo proximo, a Christo Do- 
mino commemoraium, solos Judaeos devincire 
autumat ; nec videt Decaloj^i prsecepia, quia juris 
natura3 sunt, singulos homiaes obstringere. 

Col. 710 , in solutione problematis xxiv. 
Quod putat Judaeos mala vei bona ex ipsa inien- 
tione non dijudicare ; de quibusdam soLummodo 
admiitendum. 

Ibidem. Contendit Abaelardus nihil quidquam 
ad peccatum spectare, quod cibum vetitum ore 
sumamus. Verum hoc pacto, majorem peccati 
gravitatem, ex adjuncto opere externo, prorsus tol- 
liL 

Col 711, in solutione problematis xxv. EsaU 
subractam gratiam; abundantiorem intei^ige, non 
omnem. 

In libro adversus Haereses, 

Liber hic, ut in codice ms. nomen Abaelardi haud 
pra3 se gerit, ita neque ejus loquendi morem, sty- 
iuin aut mentis acumen sapit. 

Append., col. 1834. Auctor ait apostolos tan- 
tutn manus imposuisse iis quos pra;dicatores, 
presbyteros vel dtaconos insiituebant ; de aliis ne- 
quidquam ex S. Scriplura coustare. Verum idem 
usurpatum in consecratione episcoporum, et contir- 
matiouis sacramento, satis lucuienter divina produnt 
eloquia. 

In commentariis Epi^tolae D. Pauli ad Roma- 

nos, 

Col. 832. Verba ha3C D. Pauli, oslensionem 
suae justitiXy de charitate et justiiia nobis in- 
fusa intelligil Abaelardus, cum de charitate Christi 
et justitia qua saiisfecit pro nobis, capi prapcipue 
debeant. 

Col. 833. lis Abaelardi verbis, cum solos ele- 
clos tiberaverity hanc adhibe cautionem. Electos 
liberat Christus, quia soli reipsa gloriaia ^i^ae^ 



i11 



PETRl ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE, 



H2 



quuntur, quam et caeteri, ni per ipsos staret, pos- A fuisse coactum orare pro nobis. Yerum, huic 



sent etiam per Chrislum promereri 

Col. 834 Censet daemonem nulium jus in ho- 
minem quem seduxit, acquisiisse, cum tamen 
aequissimo jure, bomo per peccatum, poens a>ter- 
nae, et t(»rquenti daemoni obnoxius fiat. Quare Abae- 
lardtts rem acrius perscrutatus, Christum morte sua 
hominem a jugo diaboli liberasse, in Apologia pro- 
fitetur. 

Col. eadem. Beatae Mariae virgini dimissum 
peccatum, ita accipe, quo videiicet peccaverat in 
Adam, non quod aliquando contraxerit. 

Col. 835. Verbum divinum hominem suscepisse 
caute le^ito, quia videlicet naturam humanam ad- 
sciverit sibi. 

Ibid. Justificationem et redemptionem nostram 
in sanguine et morte Christi, sic quidem bene 
explicat Abselardus, ut per ipsam, quam patien- 



sententiae erroneus subest loquendi modus. 

Ibid. et col. 865. Abaeiardus peccata dimitti , 
perinde existimat, ac poenam ipsorum condonari, 
et alias, aiiquem habere peccatum, praeterita pec- 
cati actione, aliud nihil quam remanere obnoxium 
poenae. Sed hanc iliius opinionem Gatholica explodit 
doctriua. 

Col. 869. Eos solum parvulos perhibet cum ori- 
ginis labe moriuos, qui si vixissent, pessimi erant 
luturi. At id prorsus videtur temerarium. 

Ibid. Damnari asserit infantes ob aliena pec- 
cata, verum non advertit, quam habent originis 
maculam, iisproprie vitae aditum praecludere. 

Col. 870. Minus apte eticil, non sic institutam 
vel confirmatam tempore apostolorum, Quadrage- 
simae, vel sextae feriae abstinentiam, qualem nunc 
servamus, eo quod neophyti quidam apud D. Pau- 



do et moriendo exhibuit, charitatis immensi- B ^utn nulium in comedendo dtem ab alio secerne- 
latem, nos a servitute peccati redemerit, et in li- runt. 



bertatem filiorum Dei asseruerit. Sed quia passio- 
nem ipsam et mortem a charitate profectam, veiut 
infinitae justitiae et satisfactionis opus, omnibus 
exsolvendis sceleribus et pcenis idoneum, aut non 
agnovit, aut subticuit; ffenuinum de redemptiome 
nostra Ecclesiae Catholicae sensum, vel non est 
secutus, vel non assecutus. Quae cum justissime 
D. Bemardus epist. 490 coargnerit, hoc ab Abae- 
lardo eticuit Christianae mentis testimonium in 
sua Apologia, Solum FiUum Dei incamatum pro~ 
fUeor^ ut no8 a servitute peccati, et a jugo diaboli 
Hberaret^ et supems aditum vitx morte sua nobis 
reseraret. 

Gol. 836 et 837. In duobus aberrat, primo 
quod censeat ei qui antequam baptizetur justus 
est, nondum in baptismate dimissa esse peccata; 
ille etenim per votum baptismi jam veniam deli- 



In Concionibus. 

Col. 4i7. In sermone de Purif. B. Mariae, sibi 
ipsi persuadet Judaeos nullam de obedientia sua 
in coelestibus promissionis remunerationem acce- 
pisse : quod equidem tantum verum est ex solis 
operibus legis, seposita fide et charitate. 

Col. 4j0. Petrum non tantum satisfecisse ob 
trinam negationem, quantum Marcellinum pro in- 
censo idolis oblato. Periculosa comparatio. 

Ibid. Culpam depulat, quod D. Paulus more Na. 
zaraeorum Deo se consecrarit, et Timotheum cir- 
cumciderit, cum tamen in his minime deliquerit. 

Col. 471. Scribit neminem praesumere ita pre- 
cari, Omnes sancti ekrici^ vet eptscopt, vel cano' 
fttct, orate pro nobis» At debuit meminisse hos 
Litaniarum versiculos , omne$ sancti poniifices , 



ctorum est consecutus. Secundo, quia peccata non- C omnes sancti sacerdotes et levitw, eumdem lerme sen- 
dum dimissa, poenam non adhuc exsoiutam inter- sum obtinere. . 



pretetur. 

Gol. 837. Parvulos baptizatos nondum chari- 
tatis aut justitiae capaces, intellige per actiones 
elicitas. 

GoL 858. Per peccata, quae moriendo Chri- 
8tus snstulit, perperam Abaelardus pcBpam solum 
ipsorum ablatam exposuit. Sic et alias ad eumdem 
scopulum allidlt. 

Gol. 861. Verba haec D. Pauli, in quo omnes pec- 
eaioerunt, ad poenam tantummodo revocat, et rea- 
tum ipsum peccati ori^inalis, in quem incurre- 
runt omnes, omittit. Atias in eodem lubrico nutat 
sed eos omnes locos in Apologia hoc uno pro- 
fligat firmamento. Ex Adam, in quo omnes pecca- 
vimuSf tam eulpam quam penam, nos contraxisse 
assero. 

Col. 864. Asseverat Ghristum praecepto divino 



Col. 474. Norbertum insimulat fjrustra tentatae 
suscitationis mortui cujusdam, forte quia eum sen- 
•erat suis dogmatibns adversum. 

In Introductione ad Theologiam. 

Col. 979. Opinio Abaelardi, quod sola charitas 
remuneratione sit digna, abscedit a veritate. Ete- 
nim fides, spes et caeterae virtutes, charitate comtte» 
aeterna etiam reportant praemia; alias in idem im- 
peffit offendicnlum. 

Caetera quse in hoc Introductionis opusculo ani- 
madversione digna videntur, ea sunt quae carpit D. 
Bernardus epist. 190, quibus et satisfacit Abaelar* 
dus publica fidei Gatholic» professione, et adversi 
erroris anathemate, epistola universis Eoclesiae fi- 
liis in^cripta. Utramque consulat lector in hoc voln- 
mine. 



413 



EPIST. I, SEU HISTORIA CALAMITATUM. 



114 



PETRI AB^LARDI 



0) 



OPERUM PARS PRIMA. 



EPISTOLiG, 



EPISTOLA PRIMA 
Qaae est historia calamitatiim (8) Abaelardi, ad amicum scripta. 



AftGUiRifTUii. — Hane epistolam ex monasterio divi Qildasiiy in minore Britannia sito, quod ttmc ipee Pe» 
trus Abmlardui abbas regebat^ scribit ad amicum, cujus nomen tota epistola, licet pro/^xa, nec ipse edUtf 
nec etiam Heloissa, cum hujus epistoUe meminit insecunda. Est auiem narratoria, Toio enim epistot» 
textu suam vitam ante actum ab infantia ad illud usque tempus, quo hanc scripsit, diligenter enarrai; 
nuUam tamen JoamUe Roiolini mentionem facit, quo philosopho doctissimo prseeptore usum Oiho Fri" 
singensis episcoptis^ gravis scriptor^ qui eodem vivebat tempore^ affrmat, Cxterum quid, quo animo egerii 
vel Mcripserit, quid passus sit, quanta inoidia semuli in eum exarserint, graphice describit^ atque obtre^ar- 
toribus suis cursim ex occasione breviter et argute respondet, Denique hanc epistolam potius ad propriam 
qtsam ad amiei consolationem scripsisse videtur, scilicet ut et prxsentes calamitates ex recordatUme prsS' 
teriiarum tenius ferret et imminentium periculorum timorem facilius detergeret. Nullas enim amiei mo- 
lestias eum suis confert^ ut ex comparatione graviores appareant. 



Saepe hamanos affeclas aat provocant, aat miti- A oriandas, qaod in ingressu minoris Britanniie con- 



gint amplias exempla qaam verba. Unde post non- 
nallam aermonis ad prsesentem habiti consolatio- 
nem» de ipsis calamitatam mearam experimentis 
eoosolatoriam ad absentem scribere decrevi» ut in 
eomparatione mearam, tuas aat nallas, aat modi- 
eas lentationes recognoscas, et toierabilius feras. 

Cap.. I. De loco nativitatis Petri Abxlardi et de 
parenHbui ejus. — Ego igitur (9) oppido quodam 



structum, ab urbe Nannetica versus Orientem octo 
credo milliariis remotum, proprio vocabulo Pala- 
tium appeiUtur. (iO) Sicut natura terrae me» vel 
generis animo ievis, ita et ingenio exstiti ad littera- 
toriam disciplinam facilis. (II) Patrem autem ha- 
bebam litteris aliquantulum imbutum anteqoam mi- 
litari cingulo insigniretur. Unde postmodum tanto 
litteras amore complexus est, ut quoscunque filios 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



(7) Absslardi. De hoc ejus cognomento non bene 
sibi oonstant veteres. Etenim sanctus Bemardus, 
Otho Frisingensis, Gaufridus* Robertus Autissio- 
dorensiSy et alii, Abailardum nominant, quem 
aactor Chronici archiepiscoporum Senonensiuni 
Abaulardum, canonicus Turonensis anonymus 
Abailardtim, Vincentius Belvacensis Abelardum di- 



stinctas, asserit Joannes Magdunensis, qui legerat, 
his versibus : 

c Une merveilleuse parolle 

Qui est escrite ds ^istres 

Qni bien chercheroit 4s chapitres. > 



(9) Oppido quodam oriunduSy qtwd... PaUUium 

eunt Nec maior etiam inter scrintores Gallicos con- «PP^'^'"»'- — ^^^^ ^^ Palatinum se in scrlplis suis 
caau «ec major eiiam inier scripiores uaiiicos con- g jiiaieciicis. qua penes me sunl, nuncupat. Est au- 

rf.'''^SMrin^^"& ^2'^lnl ^2ttw tem hoc oppidum, ut ipse loquitur. in ingressu ml- 

sis, Philippo Polchro , regi coaeianeus, Abayelart ^^^.^ Britanniffl iribus fere leucis ad urfe Nanne- 

tica remotum, vulgo Palais. 

(iO) Sicut natura terrx mess, etc. Haud longe ali- 
ter Otho Frisingensis episcopus, lib. i De reb ge- 
stis Frederici I, tmper., cap. 47 : « Est enim, in- 
quit, praedicta terra, nempe Britannia, clericorum 
acuia ingenia et artibus applicata habentium* sed 
ad alia negotia pene stolidorum ferax, quales fue- 
runt duo fratres Bernardus et Theodoricus, viri 
doctissimi. > Porro Britannorum gens est illa quie, 
ut Henricus, Autissiodorensis roonachus, scnbit: 

.. inter geminos notissima clauditur amnes^ 
Armoricanaprius veteri cognomine dicta. 

Nec atttinet hic referre qnae Plinius, Beda Venerabi- 
lis, et alii de Britannis Galliae scripsere. Sant enim 
omnibus notissima. 



appellat, quem alter incertus poeta qui scripsit 
anno 1377, Abulart, et Kalendarium Paracletum 
Gallicum, Abaalarz. Nos hac varietate non ob- 
siante, lectionem antiquorum codicum retinuimus, 
et cum Guillelmo Nangio Joanne canonico regulari 
Sancti Victoris, ac quibusdam aliis, Abaelardum vo- 
cavimus. 

(8) Hisioria calamitatum. — Genuinus epistolae 
titulus, et ab auctore ipso praefixus, uti nos docet 
Petrarcha, scriptor gravis et eloquens, libro ii 
De tnta sotitaria^ his verbis : « Jungam tot vete- 
ribus philosophis recentiorem unum, nec valde se- 
motam ab aetate nostra. quem recte nescio, sed 
apud quosdam, ut odio, suspectae tidel, at profecto 
non humilis ingenii, Petrum illum cui Abailardo co- 
gnomen est : qui ut in Historia suartm calamitatum 



ionga oratione ipse meminit, invidiae cedens, soli- C (\\)Patrem autem habebam. — Berengarinm no- 
tadinis Trecensis abdita penetravit, etc. Hanc au- mine, qui postea ad monasticam professionem con- 
tem et caeteras epistolas fuisse certis capitulis di- versus est, ut ipse Petrus scribit infra. 



115 



PETRI ABiELARDl OPP. PARS I. — EPISTOLf:. 



ii% 



haberet, litteris anteqaam armis instrai disponeret. A ad Gaiilelmum scilicet Gampellensem prseoeptorem 



Sicque profecto actum cst. Me ilaque primogeuitum 
(12) suum quanto chariorem habebat, tanto diligen< 
tiuserudiri curavit. Ego vero quanto amplius et faci- 
lius in studio litterarum profeci, tanto ardentius in 
eis inhaesi, et in tanlo earam amore iltectus sum, ut 
militaris glorise pompam cum haereditatc et praero- 
gativa primogeniloram meorum fratribus derelin- 
quens, Mariis curisn penitus abJicarem ut Minerva^ 
gremioeducarer. Et quoniam (13) dialeciicarum ra- 
tionum armaturam omnibus philosophiae documen- 
tis praetuli, his armis alia commutavi. et tropaeis 
bellorum conflictus praeiuli dispuialionum. Proinde 
fliversas disputando perambulans provincias, uhi- 



meum in hoc tunc magisterio re et fama praeci- 
puum : cum quo aliquantuliim moratus primo ei 
acceptus, postmodum gravissimus exstiti, cam non- 
nullas scilicet ejus sententias refellere conarer, et 
ratiocinari contra enm saepius aggrederer, et non- 
nunquam superior in disputando viderer. Quod 
quidem et ipsi, qui inter conscholares nostros prsB- 
cipui habebantur, tanto majori sustinebant indi- 
gnatione» quanto posterior habebar aetatis et studii 
tampore. Hinc calamitatum mearum, quae nunc 
usque perseverant, coeperant exordia, et quo am- 
plius fama extendebatur nostra, aliena in me suc- 
censa est invidist. Factum tandem est at supra vi- 



cunque hajus artis vigere studium audicram, ^ res aeiatis mea^ de ingenio meo praesamens, ad 



Peripateticorum aemulator [al ambulator] factus 
sum. 

Gap. II. De perseculione magisiri sui Guillelmu l)e 
rectione iprius apud Melidunum, apud Corbolium et 
apud Parisios, De recessu ejus a Parisiensi civitate 
ad MeUdmum^ regressu ad montem 5. Genovefx et 
rej)atriatione. — Perveni tandem Parisios, ubi jam 
maxime disciplina ha;c florere consueverat, (14) 



scholarum regimen adolescentulus aspirarem, et 
' locum, in quo id agerem, providerem, insigne vi- 
delicet tunc temporis (15) lleldunum castram [al, 
Meiiduni castrum], et sedem regiam. Praesensit boc 
praedictus magister meus, et quo longias posset 
schoias nostras a se removere conatus, quibus po- 
tuit modis latenter machinatas est, at pnosqaam 
a suis recederem, scholas nostras et provisam mihi 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



H2) Me itaque, etc. Hunc locum ex mss. 2541-, 
2545, 2993 et cod. Trecensi reslituit vir cl. Victor 
Gousin {Opp, Abselardi, Paris, 1849, 4», p. 4). An- 
tea legebatur. Sic primogenitum, etc. Edit. Patr. 

(13) Dialecticarum rationum, etc. Primi sui in 



exprimit quales illae fuerint. Sed de hac re plari- 
bus ante concilium Suessionense. Nanc aatem ad- 
dam ex Aventino, quod : « £o ipso RosGellno aa- 
ctore, duo Arisiotelicorum et Peripateticorum ge- 
nera esse coeperunt : unum illud vetus. locaples 



dialectica praecepioris nomen praetermisit, quem ^ in rebus procreandis, quod scientiam reram sibi 



tamen Otho Frisingensis Roscelinum, et Avcntinus 
Rucelinum quemdam fuisse tesianlur. Othonis ver- 
ba sic babent : « Habuit tamen prmo praeceptorem 
Rozelinum quemdam, qui primus nostris tempori- 
bus in logica sententiam vocum instituit. » Et Aven- 
tini lib. vi Ann. Bojor. : « His quoque temporibus 
fuisse reperio Rucelinum Britannum, magistrum 
Petrv Abelardi, novi lycaei conditorcm, qui primus 
scientiam vocum sive dictionum insiituit, et novam 
philosophandi viam invenit. At qiii Driiannus huic, 
veteri el anonymo Francorum historico Gompen- 
diensis dicitur,'et Joannis etiam cujusdam in dia- 
lectica polentis sophisiae discipulus astruitur. Sic 
enlm hisloricus ille, qui fragmentum hisioriae Fran- 
corum a Roberto ad Philippum I regem scripsit: 
<c In dialectica quoque hi potentes exstiteruni so- 
phistae : Joannes, qui eamdcm arlem sophisticam 
vocalem esse disseruit, Robertus Parisiacensis, Ros- 



vindicat; quamobrem Reales vocantnr; alterum 
novum, quod eain distrabit, Nominales ideo nun- 
cupati, quod avari rerum, prodigi nominum atque 
notionum, verborum videntur csse assertores. In 
hisce duobus generibus dissidium et bellum civile 
est. Illius Thomas Aquinas Italus et Joannes Duns 
Scotus, hujus Vuilleimus Occomensis Anglus, ante- 
signani. » 

(14) Ad Guilldmum scUicet Campellensem, — 
Guillemus hic primo fuit arcbidiaconas Ecclesia? 
Parisiensis, postea regularis canonicns, ac demum 
episcopus Gatalaunensis, ut infra videbimus. Eo au- 
tem praeceptore usum Abaelardum docet et Otho Fri- 
singensis, lib. i De reb. gestis Priderici 1, tmper., 
cap. 47. 

(15) Meliduni castrum^et sedem regiam, — Mel- 
duni sive Meliduni castrum et comitatum Hugo rex 
Francorum Burchardo Vetulo, comiti Vindocin-^nsi 



celinus Gompendiensis, Arnulfus Laudunensis : hi «x ac Lavarzini domino, concessit in beneficium. 
« :. # . .^-..«. — ^..: ^. 1 u p^^g^g^ Rainaldus Burchardi filius, cancellarius 

Francise, et episcopus Parisiensis, Melidunensis 
comes exstitit sub Rnberto rege, sicnt ex tabulis 
ecclesiae Sancti Dionysii de Garcere palam est. 
Sed hoc mortuo, comitatus rediit ad Benricum I, 
Roberti filium, qui vicecomitem ibi constituit. 
Nam et in litieris Philippi, qui fundaiionem Sancti 
Mani^ni de Gampis a patre faciam confirmavit. 
(( Ursio vicecomes Melidunensis » inter alios aulae 
rogiae milliies siibscripsit. Oenique Phllippus ipse, 
Henrici filius, sedem rcffiam Meliduni posuit, ubi 
et vita funcius est Abaelardi nostri tempore, sicut 
testatar Suggerius, Sancti Dionysii abbas, in Vita 
Ludovici brossi, Philippo geniti, his verbis : 
« Gumque fere sexagenarius esset, regem exuens 
apud Meiidunam castrum super navium Sequa- 
nae, praesente domino Ludovico, extremum claasit 
diem. > 



Joannis fuerunt sectatores, qui et quamplures 
babuerunt auditores. » Nec tamen propierea suspi- 
candum et hunc Aventino contradicerc. Fieri nam- 
qne potest ut Roscelinus in Britannia natus sit ; ac 
postea clericus in Ecclesia Gompendiensi fuerit. Et 
certe Reccensis abbas Anselmu.s, qui tunc florebat, 
eum clericum nuncupai in epistola ad Fulconem 
Betvacensem cpiscopum, his vprbis: « Audio, quod 
tamen absque duhieiate credere non possum, quia 
Roscelinus clericus dicit in Deo ires p<Tsonas esse 
tres res ab invicem separatas, sicut sunt tres an- 
geli, )ta tamen ut una sit vulunias et potestas; aut 
i^atrem et Spiritum sanctum esse incarnatum, et 
tres deos vere posse dici, si usus admilteret. » Unde 
et aliquo modo conjicere licet cur Petrus nosier 
illius inter praeceptores suos non meminit. Nam et 
Yvo, Garnotensis episcopus, insanas aliquot sen- 
tentias super quibusdam Ghristianae fidei ariiculis 
enm defendisse sabindicat epist. 7, quanquam non 



H7 EPIST. 1, SEU HISTORIA CALAMITATUM. H8 

locQm aaferrct. Sed qaoniam de potentibus terras A las noslras transferrom, ul inde videliect crebrio- 



Doanullos ibidem babebat aemulos, freius. eorum 
aaxilio voti mei compos exstili, et plurimorum 
mihi assensam ipsius invidiA manifesta conquisivit. 
Ab hoc aatem scholarum nostrarum exordio \al, 
tirocino] ita in arte dialeciica nomen meum dila- 
tari coBpit, at non solum condiscipulorum meo- 
ram, verum etiam ipsius magistri fama contracta 
paalatim exsii^/j^ueretur. Hinc factum est ut de me 
impHus ipse praesumens, (16) ad castrum Corbolii, 
quoi Parisiacffi urbi vicinius est, quantocius scho- 



res disputatiouis assuilus nosira daret opportuniias. 
Non muUo auiem interjecio tcmpore ex immode- 
raia studii arflictione correptus inflrmitate coactas 
sum repatriare, et pcr annos aliquot a Francia 
quasi remotus, quaerebar ardentius ab iiSy qaos 
dialectica soilicitabat doctrina. Elapsis autom pau- 
cis annis, cum ex inflrmilate jamdudum convalais- 
sem, (17) pra^ceptor meus ille Guillelmus Parisien- 
sis archidiaconus, habitu pristino commutato ad 
regularium clericorum ordinom se convertit, ea, at 



ANDREiE QUERCETAXI NOT/E. 



(16) Ad castrum Carbolii. — Antiquum est et hoc 

castrum, ac si non regum, saltem reginarum sc- 

des. Qaod ut melius inteliigatur, veieres eliam Cor- 

biilii, sive Corb(»ili, aut Curbolii comites adnotabo. 

Et certe antiqnissimus, quem legerim, corboliensis 

eoroes fuit Haimo, qui sub annum Christi 1363 

▼ixisse dicitur. Nam Joannes, Sancti Victoris mo- 

nachus, do eo sic ad illum annum scribit : « Eo- 

dem tempore corpus beaii Guenaili abbatis a Bri- 

lannia propter timorem Normannorum translaium 

in Gallias, Deique dispositione in castro Corbo- 

liensi receptum est a comiie Haimone, et in eccle- 

sia in honore ipsius a dicto llalmone construcla 

honorifice collocatum est. > Et Kalendarium Sancti 

Guenaili« ad diem 21 Maii : « Anniversarium so- 

lemne Haimonis comitis, fundatoris Beati Guenaili 

de Corbolio, qui dedit eidem Ecclesiae hospites quos 

habemas ultraponiem Sequanae. » Verum si ita est, 

aDnoram longa distantia persuadet Ilaimonem hunc 

aliom ab Haimone illo Corboliensi comiie fuisse, 

qai, sicut refort Odo, Fossatensis monachus, « ad 

limina sanctorum aposiolorum Petri ot Pauli ora- 

tionis gratia Romam pcrgens, ibi in eodem itinere 

tinem vitae accepit. » Nam id versus inliium rop:ni 

Hu^onis accidit. Et eo defunclo « Burehardus Vm- 

docinii comes, uxorem ejus nomine Elisabetham, 

nobili et ipsam progenie exortam, sibi conjugio 

copalavit : ac in eo copulae thalamo, rex Hugoca- 

strum Melidunnm atque Corboilum, comitatumque 

Parisiac® urbis illi dedit. » Quare deinceps Bur- 

chardas et ipse se pro comite Gorboliensi gessit. 

Aut si postremus hic Haimo ille est qui Sancii 

Guenaili si^e Guenaldi ecclesiam construxit, ne- 

cesse videtur corpas*ejus sancti sorius Corbolium 

allatum fuisse quam prsefatus Joannos adnotavit. 

Et biec opinio mihi eo magis placet, quod fiurrhar- 

dus Elisabeths coniiigis ojus maritus, in litteris 

pro Sancto Guenaldo datis, illius etiam conccssio- 

nis meminit, quam praefat^e ecclesia; fecerat, his 

verbiS : « Notum fleri volumus omnibus lidelibus 

clehcis et laicis, quod ego fiurchardus comes Cor- 

boilensis, ob remedium animse meop, antecessorum 

sacccssorumqae meorum, precibus quoque Guillau- 

di, ejasdem loci canoaici, et magistri fllii mei R^^i- 

naldi, Sancto Guenailo terrulas quas Hairao comcs 

prius dederat eidem sancto concessi, ctc. » Caste- 

ram de Ruchar«lo hoc Corboilensi comiio uientio 

flt etiam m Kalendarlo Sancti Guenaili, hoc modo : 

«( Item anniversarium fiurcardi comiiis, qui dedit 

cidem EcclHsioB quosdarii hospites apud Munde- 

villam. » Postea Corboliensis comes elTectus est 

Gailleimus, qui detectloni corporum sancti Dio- 

nysii et soriorum subscripsit, tempore Ilenricl 1 re- 

ps. Nec afflnnare velim eum Elisabeth.e et Haimo- 

nis I viri sui, fllium exslitisse. Post Guillelmuin, 

Rainaldus comitatum tenuit adfuitque conflrnn- 

tioni fnnriationis Sancti Martini de ('arapis a Phi- 

lippo I rege fac:^, sub annuin Cliristi 1067, Ha:- 

naido Burchardus H successit, qui, anno 40 H, 

claastrum Sancti Exnperii Corboliensibus canoni- 

cis eoneetsit. Et hic filiam habuit Odonem, post se 



B 



D 



quoque Corbolii castri comitem, de quo tabalae 
Sancii Marlini do Cainpis ad annum 1097. Refert- 

3ue Sug-jerius in Viia Ludovici Grossi, hunc Gui- 
onis Rubei frairuelem fnisse, ac Stephani comitis 
lancea percussum inieriisse. Quo lacio, consan- 
guineus ejus Hugo Creciacensts Guidonis Rubei 
lilins, c Corbolium castrum, cujus se ha?redem ja- 
ctabai, « Ludovico Grosso rogi, Philippi fllio, « cum 
omuibus angaris, talliis et possessionibus abja- 
rare » coactus est. Denique Ludovicus Juniur, 
Ludovico Grosso sive Seniore genilus, AdelsB axcri, 
suic terram Corbolii dntaiitii nomine reliquit. bo- 
cent enim hoc littera; Phiiippi II regis, Adelae uxori 
Corbolii datcT anno H80, his verbis : « Philippus, 
Dei gratia Francorum rex, etc. Noverint universi 
prfesentes et futuri, quod Adela mater nostra dum 
terram Corbolii nomine teneret dotalitii, Petro 
clerico siio boaii Exuperii canonico, iiituitu servltii 
sui, donavit domum quam Isabellis et Hertrannns 
fllius ojus vendiderant Helio? Juda^o, > etc. Sicqne 
patet qualiter Corboiium casirum regia quoque se- 
des afl^v^ctum fuerit. Imo et ab hoc teinpore vicecomi- 
tcs eti.nn ibi sicut Meliduni constituii sunt a regi- 
bus. Nam labuke beatai Marim de Gornajo t Pa- 
ganum vicecomitem dc Corbolio, meinorant anno 
1205. 

{\1) Prxceptor mcus ille GviUelmus. — Hanc in 
Guillolmo commutaiionein habilus egregie common- 
dat Hildeberius Cenomanonsis episcopus in episto- 
la I, quain ad euin scripsit : « De conversione, » 
inniiit, « et (U)nversaiione tua Ixtatur et exultat 
anirna mea, illum prosequons actione gratlaram, 
cujus muneris est quod tandoin philosophari decre- 
veris. Nondum quippe redolebas philosopham, cum 
ex acquisita philosophorum sententia, scientie mo- 
rum libi minime deproincres venustaiem, » etc. In- 
grossus ost autcm rogularom ordinem in capella 
quadam Sancli Victoris exira urbein Parisiacam , 
ubi cum aliquihus discipulis monasterium illud co^ 
pil construere, quod |H)Stea Ludovicus Grossus rex 
muniiicc consuiiunavit, ac magnis et opulentis redi- 
tibus dotavit. Hoc onim tostatur imprimis anony- 
mus, sed vetus auctor. qui variarum abbaiiarnm ini- 
tia collegit, et institutoros carumdem adnotavit, his 
vorbis : < Eodom tenipore inagister Vuillelmus de 
Campollis, qui fuerat archidiaeonus Parislensis, vir 
admoduin liiteratiis et religiosus, assumens habi- 
tum canonici rogularis, cum aliquibus discipulis 
suis extra urbem Parisius, in loco ubit erat capella 
quaeiam Sancti Victoris niartyris« co^pit ledillcare 
inonastorium clcricorum. Assumpto aiitom illo ad 
episcopatuin Catalaunonsem, voniTabilis Gilduinns, 
ojus (iiscipulus, prinuis ahbas ibi factus osL > Et sic 
ctiam inielligendum\|uod paulo posi Aba^lardns sab- 
jiingil : • Nec tamen, » inquit, « hic su» conver- 
sionis habiius aut ab urbe Parisiaca, aut a consaeto 
philisopliiie studio eum revocavit ; scd in ipso quo- 
que monasteno ad quod se causa roligionis conta- 
lcrat, siaiim more solito publicas exercuit scholas. » 
De eo autem jam Catalaunensi epistopo facto nos 
alibi plura. 



119 



PETRI ABiELARDl OPP. TARS I. - EPISTOLiE. 



i20 



B 



rererebant, inteatione nt qao religiosior crederetur, A 
ad majorem prslatoinis gradum promoveretur, sicut 
in proximo contigit, eo Catalaunensi episcopo fa- 
cto. Nec tamen hic suae conversionis habitus aut 
ab urbe Parisiaca, aut a consueto philosophiae stu- 
dio eum revocavit ; sed in ipso quoque monasterio, 
jtd quod se causa religionis contulerat, staiim more 
soiito publicas exercuit scholas. Tum ego ad eum 
reversus ut ab ipso rhetoricam audirem, inter cs- 
tera disputationum nostrarum conamina, antiquam 
ejus de universalibus sententiam patentissimis ar- 
gumentorum disputaiionibus ipsum commutare, 
imo destruere compuli. Erat autem in ea sententia 
de communitate universalium, ut eamdem essen- 
tialiter rem totam simul singulis suis inesse astrue- 
ret individuis ; quorum quidem nuila esset in es- 
seDtia diversitas, sed sola mullitudine accidentium 
yarietas. Sic autem istam suam correxit sententiam, 
m deinceps rem eamdem non essentialiter, sed in- 
differenter diceret. Et quoniam de universalibus in 
hocipso praecipua semperest apud dialecticosqua}- 
8tio, ac tanta ut eam Porphyrius quoque in Isagogis 
suis, cum de universabus scriberet, diffmire non 
praesumeret, dicens: Altissimum enim est hujus- 
modi negotium. Cum hanc ille correxisset [al. cor- 
rexerit], imo coactus dimisisset [al, dimiserit] sen- 
tentiam, in taniam lectio ejus devoluta est negli- 
gentiam, ut jam ad dialecticaB lectionem [a/. ad caB- 
tera dialecticae] vix admitteretur : quasi in hac sci- 
licet de universalibus sententia tota hujus artis G 
consisteret summa. Hinc tantum roboris et aucto- 
ritatis nostra suscepit discipiina, ut ii, qui antea 
vehementius magistro illo nostro adhaerebant, et 



maxime nostram infestabant doctrinam, ad nostras 
convolarent schoias, et ipse, qui in scholis Pari- 
siacae sedis magistro nostro successerat, locum 
mihi suum offerret, ut ibidem cum caeteris nostro 
se traderet magisterio, ubi antea suus ille et noster 
magister floruerat. Paucis itaque diebus ibi me 
studium dialecticae regente, quanta invidia tabe- 
scere, quanto dolore aestuare coeperit magister no- 
ster, non est facile exprimere. Nec conceptae mise- 
riae aestrum diu sustinens, callide aggressus est me 
etiam tunc removere. Et quia in me quod aperte 
ageret non habebat, ei scholas auferre molitus est, 
turpissimis objectis criminibus, qui mihi suum 
concesserat magisterium, alio quodam aemulo meo 
in loeum [aL ad ofQcium] ejus substituto. Tunc ego 
Meledunum [al. Melidunum] reversus, scholas ibi 
nostras, sicut antea, constitui ; et quanto manife- 
stius ejus me persequebatur invidia, tanto mihi 
auctoritatis amphus conferebat, juxta illud poeti- 
cum : 

Summa petit livor, perflant altissima venii, 

(OviDius, De remed amor,^ i,369.) 
Non multo autem post, cum iiie intelligeret fere 
omnes discipulos \aL discretos] de religione ejus 
plurimum haesitare, et de cbnversione ipsius vehe- 
menter susurrare, quod videlicet a civitate minime 
recessisset, transtutit se et conventiculum fratrum 
cum scholis suis ad villam quamdam ab urbe re- 
motam. Statimque ego Meleduno Parisius redii, 
pacem ab illo ulterius sperans. Sed quia, ut dixi- 
mus, locum nostrum ab aemulo nostro fecerat oc- 
cupari, (18) extra civitatem in monte S. (venovefae, 
scholarum nostrarum castra posui, quasi eum ob- 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



(t8) Extra civitatem in monte Sanctas GenovefsB, 
— Muns hic, Lecuilitius sive Locotitiusolim dictus, 
extra muros urbis Parisiacae fuit usque ad annuns 
Christi 1211, quo Philippus Augusius, Francorum 
rex, V Urbem totam, » ut Rigordus refert, « in cir- 
cuitu circumsepsit a parte austraii usque ad Sequa- 
nam fluvium, ex utraque parte maximam terrae am- 
plitudinem infra murorum ambitum concludens, et 
possessores agrorum et vinearum compellens, ut 
terras iilas et vineas ad aedificandum ia eis novas 
domos habitatoribus locarent, vel ipsimet novas ibi- 
dem domos constituerent, ut tota civitas usque ad 
muros plena domibus videretur. > Unde et Euge- ^ 
nins III, in litteris ad Odonem abbatem Sanctae ^ 
Genovefae, dicit ecclesiam illam adhuc exira Pari- 
siacam urbem sitam anno 1150. « Gugenius, > in- 
quit, « episcopus, servus servorum Dei, Odini pri- 
mo abbati ecclesiae Sanctae Genovefae, quae secus 
Parisius est. » ideinque repetit adhuc Alexander III, 
in aliis ad Aldericum abbatem litteris anno 1063 
datis. Fuisse autem in hac ecclesia litterarum et 
scholarum publicarum sedem (etiam antequam de 
statu canonicarum saecularium ad regularem ordi- 
nem mutaretur ope atque industria Suggerii Sancti 
Dionysii abbatis, injungente eidem domino Euge- 
nio papa III, et illustri Francorum rege Ludovi- 
00 VII, Phllippi Augusti patre) signidcant, cum 
Potrus noster dicens se ibi scholarnm suarum ca- 
stra posuisse, tum eo antiquior • Huib >d is, » qui, 
sicut fert inscriptio vetus posita in ecclpsia San- 
cti Joannis Baptistae Leodiensis, < dnm ad ilescen- 



tutus e scholari disciplina confugisset Parisius 
Sanctae Genovefae canonicis adhaesit, » tempore Ro- 
berti regis Francorum, « et in brevi multarum scho- 
larum instructor fuit, ubi cum aliqnandiu a domi- 
no Notgero, > leodiensi episcopo, « ignoraretur, 
tandem canonica episcopalis sententiae exsecutione 
compulsus est redire, pluribus ibi relictis studio- 
rum ac moralitatis insignibus. » Quare et in illius 
rei memoriam ac velut honorificum testimonium 
cancellarius universitatis Parisiensis ex sola cano- 
nic^rum Sanctae (jenovefae congregatione longo post- 
ea lempore delectus est, et usque ad pontificatum 
Benedicti XI papae, qui primus auctoritatem ac fa- 
cultatem parem cancellaria ecclesiae Beatae Mariae 
Yirginis concessit. « Tunc temporis, inquit, Vitae 
Abaeiardi scriptor anonymus (Brial. Script. Rer. 
Gatl, XIV, 442), magister Petrus Abailardus, multis 
sibi scholaribns aggregatis, in claustro Sanctae Ge- 
uovefae schola publica utebatur; qui probatae qui- 
demscientse, sublimis eloquentiae, sed inauditarnm 
erat inventor et assertor novitatum ; etsuasquaerens 
statuere sententias, erat aliarum probatarum im. 
probator. Uude et in odium venerat eorum qui sa- 
nius sapiebant ; et sicut manus ejus contra omnes, 
sic omnlum contra eum armabantur. Dicebat quod 
nullus antesa praesumpserat, ut omnes illum mira- 
rentur. Cum igitur adinventionum ejus absurdi- 
tas in notltiam pervenisset eorum qui Parisius do. 
ctrinae causa morabaniur, primo stupore, deinde 
zeloquodam ducti confutandae falsitatis, coeperunt 
inter se quaerere quls esset ex eis adversus cnm dis- 



m 



EPIST. I, SEU HISTORIA GALAMITATUM. 



i%2 



sessarns, qai locaro oceapaverat nostram. Quo A 
ladito, magister noster statim ad nrbem impuden- 
ler rediens, scholas qaas tunc habere poterai, et 
euiTenticalam fratram ad pristinum reduxit mona- 
sierianit qaasi mititem suum, qaem deseruerat [o/. 
iimiserat], ab obsidione nostra liberaturus. Verum, 
eam illi prodesse intenderet, maxime nocuit. Ille 
qaippe antea aliquos habebat qualescanque disci- 
(Nilos, maxime propter lectionem in qua [propter 
lectiones Prisciani, in quibus] pturimum valere 
credebatar. Postquam autem magister advenit, om- 
nes penitus amisit, et sic a regimine scholarum 
eessare compulsus est. Nec post multum tempus, 
qoasi jam ulterius de mandana desperans gloriay 
ipse qaoque ad monasticam conversus [a^ comput- 
sos] est Yitam. Post reditum vero magistri nostri b 
id arbemy quos conflictus disputationum scholares 



nostri, tam cum ipso quam cum discipnlis ejas ha- 
buerintf et quos fortuna eventus in his bellis dede- 
rit nostris, imo mihi ipsi in eis, te qnoque res Ipsa 
jamdudum edocuit. Illud vero Ajacis et temperan- 
tiusloquar, et audacter proferam. 

51 husdritis h^jui. 

Portunam ptignXf non sum superatus ab iUo, 
(OviD. Metam.f xuiy 89.) 
Quod si ego tacerem» res ipsa clamat, et ipsios rei 
flnis indicat. Dum vero haec agerentar (19) cbaris« 
sima mihi roater Lucia repatriare me compulit. Qaae 
yidelicet post conversionem Berengarii patris mei 
ad professionem roonasticam, idem facere dispone- 
bat. Quo complcto, reversus sum in Franciam, 
maxime ut de divinitate addiscerem» quando [qao- 
niam] jam saepefaius magister noster (20) Galllel- 
mus in episcopatum Catalaunensi pollebat. In hac 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



patandi negotiam subiturus; indignum esse dun- 
taxat, apud tot sapientes hujusmodi naeniarum 
dictorem non habere contradictorem, taliter ob- 
latrantem baculo non arceri veritatis: plura ad- 
inventaram et liberius declamaturum, si infaustis 
eceptis redargutor defuisset. Quia igitur veoera- 
bilis adolescens Gosvinus efficacis erat facundiae, 
sieut ingenii perspicacis, at eum super nugis tali- 
bos conveniret suaserunt; quod dimcile non fuit 
impetrare : fervebat enim vehementer ad hoc et 
anhelabaty et volentem labor esset inhibere, nisi 
praesamptionis notam incurrere formidaret. Magi- 
ster antem Joslenus qui {)ostea Suessionensem re- 
xit cathedram, cnm nimis eum diligeret, id fieri 
prohibebat et congressum hajusmodi dissuadebat, 
c magistrum Petrum » dicens < disputatorem non 
» esse, sed cavillatorem : et plus yices agere jocula- 
» torisqaam doctoris, etquod instar Herculis clavam 
» Don leviter abjiceret apprehensam, yidelicet quod 
» pertinax esset in errore; et quod si secundum se 
t non esset, nanquam acquiesceret veritati; eum 

• injnriam sibi facere, qui tentasset erudire deriso- 
I» rem; satis esse versutias ejus intellexisse, et in 

• ejns non abduci vanitate. » Haec et similia dehor- 
tationi sobservientia verba doctus et doctor ille 
deprlmebat, qnippe cui snppeditabat facundia et 
aberyena sapientise, quocunque voluisset eloqnium 
derivare. Sed Gosvinus monitiones et raiiones illius 
Dun attendens, licet alias eum multum revereretur, 
nec considerans se tironem adhuc vix juvenescen- 
tem« maglstram autem iilum virum esse bellico- 
sissimum et victoriis assuetum, assumptis socio- 
rnm aliquantis, ascendit in montem Sanctae Geno- 
vete, quasi David cum Goliath duello conflicturus, 
qal iilic auditoribus suis miras et inauditas senten- 
tias, qnasi phalanges sane sapientium subsannando, 
detonabat. 

Cnm venisset i^ltnr ad locum certaminis, id est 
scbolaro ejusintroisset, reperit eum legentem etscho- 
laribassais suas inculcantem novitate». Statim autem 
nt loqnl orsas est qui advenerat, ille torvos in eum 
deflexit obtntus; et cum se sciret virum ab adole- 
scentia bellatorem, illum autem videret pabere in- 
cipientem, despexit eum in corde suo, forte non 
malto minas qaam David sanctum spurius Phili- 
staeus. Erat enim albus quidem et decorus aspectu, 
sed exilis corputentiaB et staturae non sublimis. 
Ccmqne saperbus ille ad respondendum cogeretur, 
et Impugnans eum vehementer immineret : c Vide, » 
inqnit, « at sileas, et cave ne perturbes meaB seriem 
lectionis. • Ille, qai non ad siiendum venerat» acri- 
ter inslstebat; cum adversarius contra euro habens 
despectni, non attenderet ad serroones oris ejas. 



indignum judicans a doctore tanto tantillo javeni 
responderi. Judicabat secundum faciem, qnas pro* 
ceritate sibi contemptibilis apparebat; sed cor per- 
spicaciter inteliigens non attendebat. Cum antem ei 
diceretur a scholasticis sais, qui juvenculum satis 
noverant, ut non omitteret respondere; esse illum 
disputatorem acutum, et multum ei scientiae safTra- 
gari; non esse indecens cum ejusroodi (sie) subire 
negotium disputandi, indeoentissironro esse talem 
ulterius aspernari : < Dicat, »inquit, « si quid habet 
a^i dicendum. » llle, dicendi nacta facultate, ex his 
ande roovebatar propositionero facit adeo compe- 
tentem, nt nullatenus levero et garrularo redoleret 
verbositatero, sed audientiaro omnium sna merca- 
retur gravitate. Assumente ilto et affirmante isto, 
et afflrmationibus ejus illo non valente reflragarl; 
cum divertendi ei penitus suffugia clauderentar, ab 
isto qui non i^norabat ejus astutias, tandem convi- 
C ctus est asseruisse se quod non esset consentanenm 
rationi. Altigato itaque forti ab eo qui intraverat 
dorouro ejus, et descendente eo de roonte, qnl in- 
dissolubili routantero Protea vultus astrinxerat nodo 
veritatis; curo venturo esset ad eos qui in tabema- 
culis scholaribus fuerant remoti, in voces exsnlta- 
tionis et laBtitiae proruperunt, eo quod hnmiliata 
esset turris superbiae, rourus pertinaciaB corraisset, 
defecisset subsannans Israelero, contrita esset roal- 
leatoris incus et malleus mendacia fabricantes, de- 
structa denique esset machina falsitatis; et hoc non 
iu multitudine gravi, non auxiliis forinsecus men- 
dicatis, non sophismatum praemeditata versutia, 
non extraordinaria coropriroente anctoritate perso- 
nali; sed ab humili, constanti, erudito etvalido 
veritatis assertore. (Edit. Patr.) 

(19) Charissima mihi mater mea Lticta.... — Ka- 
lendarium Paracletense : « xiv Kal. novembris obiit 

D Lucia mater magistri nostri Petri. > 

(20) Guillelmus iii episcopatu Catalaunensi,,,. — 
De Guillelmo hoc sive Vuillelmo jaro Catalaonensi 
episcopo roentio flt apud Ivonem Carnotensem, 
epist. 268 ; apud sanctum Bernardum, epist. 3, et 
apud Othonem Prisingensem lib. i De rebus gestis 
Frederici I, cap. 47. Fuit autem ex canonlco regn- 
lari Sancti Victoris assumptus ad episcopaturo anno 
Christi ilI2, nt conjicere est ex electione Gildnini 
discipuli ejus in abbatero primum ecclesiaB Sancti 
Victoris, quae celebrata est anno 1H3, et onns epi* 
scopale sustinuit annis septem ac mensibns sex. 
Sic eniro tabula& roanuscriptaB Catalaunensium epi- 
scoporuro : « Guillelrous venerabilis rexit Ecdesiam 
annos septero, roenses sex. » Quibus expletis, de- 
rouro fato cessit anno 1 1 10 dia 25 januarii, sicnt ex 
his Kalendarii Victoriani verbls discitur : « vni Kal. 



m 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. - EPISTOUE. 



124 



aQtem lectione (21) magister ejas Anselmas Laa- 
daoensis maximam ex antiquitate auctoritatem 
tunc tenebat. 

Cap. IJI. Quomodo Laudunum venit ad magistrum 
Anselmum, — Accessi igilurad hunc senem, cui roagis 
longaevus usus, quam ingenium vcl memoria nomen 
comparaverat. Ad quem si quis de aliqua quaestio- 
ne pulsandum accederet incerius, redibat incer- 
tior. Mirabilis quidem erat in oculis auscultantium, 
sed nullQS in conspectu quaestionaniium. Verborum 
usnm habebat mirabilem, sed sensu contempiibi- 
lem, et ratione vacuum. Cum ignem accenderet, 
domum suam fumo implebat, non luce illusirabat. 
Arbor ejns tota in foliis aspicientibus a longe con- 
spicua videbatur, scd propinquantibus, et diligen- 
tius intuentibus infructuosa reperieLatur. Ad hanc 
itaque cum accessissem ut fructum inde collige- 
rem, deprehendi illam esse ficulneam cui maledixit 
Dominus (Matth. xxi, 19; (Afarc. xi, i3), seu illam 
veterem quercum, cui Pompeium Lucanus compa- 
rat, dicens : 

.... stat magni nominis umbra, 



B 



Qualis frugitero quereus iublimis m agro. ^ 

(LucAN. PharsaL lib. iv, i35). ^ 

Hoc igitur comperto, non multis diebus inumbra^ 
ejus otiosus jacui. Paulatim yero mejam rarius ad , 
l3ctiones ejus accedente, quidam tunc inter discipa- ^ 
los ejus eminentes graviter id ferebant, quasi tanii ^ 
magistri contemptor fierem. Proinde illum quoqae ^ 
adversum me latenter commoventes, pravis sagge- , 
stionibus ei me invidiosum fecernnt. Accidit autem . 
quadam die, ut post aliquas sentantiarum collatio- , 
nes, nos scholares invicem jocaremur. Ubi cum me , 
quidam animo intentantis interrogavisset, quid mihi 
de divinorum lectione librorum videretur, qui non- 
dum nisi in physicis studaeram, respondi saiuber- 
rimum quidem hujus lectionis esse studium ubi 
salus animae cognoscitur, sed me vehementer mira< 
ri, quod his qui litterati sunt, ad expositioces 
sanctorum intelligendas, ipsa eorum scripta vel 
glossae non sufficiant, ut alio sciiicet non egeant 
magisterio [at, magistro]. Irridentes plurimi qui 
aderant, an hoc ego possem ct aggredi pnesume- 
rem, requisierunt. Respondi me id si velient ex- 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



febr. anniversarium Yaillelmi Gatalaunensis epi- 
scopi, et nostri canonici. » 

(21) Magisler Anselmus Laudunensis — 

Plures eodein prope tempore Anselmi Laudunenses 
fuerunt. Historia namque resiaurationis ecclesiae 
Laudunensis a canonico quodam ejusdem ecclesia} 
conseripta, meminit Anselmi Sancii Vincenlii Lau- 
dunensis abbaiis, qui « cum coenobio suo fere deci- 
mis et seplimis annis praefuisset, et pro utilitate 
ejusdem coenobii Romam prufectus fuisset, a cleri- 
cis Tornacensibus, qui jam quadringentis annis 
proprio episcopo caruorant, mirabili eventu, Deo 
ordmante, ibi repcrius in episcopum f^lectus est, et 
a domino papa Eugenio invitus et reluctans obe- 
dientis vinuulo consthctus, pontifex consecratus est, 
sicque per eum Tornacensi Ecclesiae antiqua dignitas 
restituta anno ah Incarnatione Domini H45. > [Vide 
Patrolog , tom. CLVl, coi. 1003 et seq. Edit.] Me- 
minit et Anselmi alterius anti(]uioris, cognomento 
Beessi, « qui se simulando religiosum non parum 
ab omnibus laudabatur et honorabatur. Unde et pro 
religione sua thesaurus eccle^iae Laudunensis ei 
servandus traditus est cum aliis custodibus, quo- 
niam antiqua consuetudo erat ejusdem Ecclesiae, ut 
septem custodibus ipse thesaurus committeretur, 
quorum quatuor ecclesiastici, ires vero essent laici. 
Sed, ut ex fine patuit, longe alius erat in corde 
quam homines viderent in facie. Videns enim mul- 
tum sibi ab omnibus credi ex auro et lapidibus 
pretiosis quibus cruces, festis diebus super altare 
ponendae, fucrant opertae, non exiguam partem fur- 
tim discerpens aurifici cuidam vendendi causa tra- 
didit. > Denique et tertium Anselmum Laudunen- 
sem roemorat, qui super hoc thesauri furto jam de- 
tecto consultus est a reliqnis ecclesis Lauduncnsis 
canonicis, et a civibus, tan(|uam urbis totius lu- 
rerna et lumen. Sic enim idem actor de eo loqui- 
tnr[Vide ti6t supra, col. 10M]: « Protinus ergo, » 
Inquit <( generalis conventus canonicorum et civium 
convocatur, quid opus sit facto discutitur, et prae 
omnibas niagister Anselmus, tunc temporis totius 
urbis lucerna, consulitur. Ille, ut divinie legis pe- 
ritissimus, continuo Josuae replicat historiam, quo- 
roodo scilicet furtum in Jericho, nullo sciente, fa- 
ctum Dominus jussit sorte porquiri, primo per tri- 



bus, deinde per familias ac domos, ad ultimum 
singillatim per viros. Instar hujus tam subtilis per- 
quisitionis consulit magister Anselmus, ut tanti fa- 
cinoris auctor judicio aquae perauireretur, ac de 

P singulis urbis parochiis unus inians innocens in 
vase aquaj benediciae repleto ponerelur, ei quae(*.un- 
que parochia sorie culpabilis repeiirerur, de sin- 
gulis domibus ejusdem parochiae unus infans in 
aqua poneretur, et quaecunque domus deprehensa 
fuisset, omnes viri vel feminae ad eam pertinentes 
judicio aquae se purgare cogerentnr. > Unde et pa- 
tet hunc posteriorem Anselmum illum ipsum csse 
magistrum Anselmum Laudunensem, quem Petrus 
Abaelardus dicit tunc maximam ex antiquitate au- 
ctoritatem tenuisse. Fuit autem idem canonicus et 
decanus Ecclesiae Laudunensis, non episcopus, ut 
quidaro inconsulte satis scripserunt. Quod ante 
omnes vcl citatus jam scriptor docet hls verbis : 
c Vir sapientissimus magister Anseimus tunc tem- 
poris Ecclesis nostrae canonicus ct decanus, per 
tolum pene orbem Latinum, scientiae et eloquentiae 
suae fama notissimus. » Habuitque inter alios lectio- 
num suarum auditores et discipulos, cum magi- 

^ strum Guillelmum de Campellis archidiaconum 
Ecclesiae Parisiacae, de quo isuperius, Petrum 
nostrum Abaelardum, qui fuit et ipse postea ma- 
glster celeberrimus, Albericum Remensero, et Lo- 
tulfuro Novariensem sive Lombardum, de guibus 
postea, tum praecipue Guillelmum Cantuariensem 
arehiepiscopuni. Hoc enim testatur etiam praefatus 
Ecclesiae Laudunensis historicus cum ait : « Nos 
itaque assumpto dominae nostrae feretro atque reli- 
quiis, Cantuariam venimus, ubi tunc erat archiepi- 
scopus domiuus Willelmus nobis notissimus, quo- 
niam jamdudum pro audienda iectione magistri 
Anselmi Laudunum petens multis diebus in episco- 
pi domo manserat, ibique filios Radulti, cancellarii 
regis Anglorum, docuerat. » Ex quibus verbis colli- 
gere est Lauduneosem ecclesiam tunc fuisse quasi 
ma^num undique studiosorum conventum; quose 
muTiis urbibus et regionibus magistro illi Anselmo 
discipulos doctrinae celebris fama contrahebat. Quod 
autem anno decesserit, et ubi sepultus fuerit, dice- 
tur infra. — Vide Notitiam Anselmi Laudunensis 
operibus praemissami Patrologiae t. CLXtl, Eoit. 



EPIST. I, SEU HISTORIA CALAMITATUM. 



i^6 



aratiim esse . Tunc conclamnntes [a^ incla- A Cap. V. Quomodo revertius Parisius glossassuas. 



quas Lauduni legere caperat . consummavit. — Po$t 
paiicos itaqae dies (22) Parisias reversus , scholas 
mihi jam dudum destinatas alque oblatas unde 
primo fueram expulsus, annis aliquibus quiete pus- 
sedi, atque ibi in ipso statim scholarum initio glos- 
s.')^ illas Ezechielis , quas Lauduni incceperam, con- 
summnre studui. Qusb quidem adeo legentibus ac- 
ceptabiles fuerunt, ut me non minorem gratiam 
[al. gloriam] in sacra leclione adeptum jam crede- 
reni, quam in philosophica viderant . Undeutrisque 
lectiunisstudio scholae nostrae vehementer multipli- 
caiae quanta mihi de pecunia tucra , quantam glo- 
riam compararent , ex fama te quoque laiere non 



1 el amplius irridentes : Certe , inquiunt, et 

entirous. QuaBratur , inquam [al. itaque] , et 

r nobis [al. vobis] expositor alicujus inusi- 

ripturae , et probemus quod vos promittitis • 

senserunt omnes iri obscurissima Ezechielis 

ia. Assumpto itaque expositore statim in 

I eos ad lectionem invitavi. Qui invito mihi 

loi dantes, dic^bant ad rem tamtam non esse 

ndum , sed diutius in expositione rimanda et 

la mihi hanc inexperto vigilandum . In- 

s autem respondi non essemeae consuetudinis 

m proticere , sed per ingenium ; atque ad- 

me penitns desiturum esse , vel eos pro ar- 

leo ad lectionem acc^dore non differre. Et potnit. Sed quoiam prosperitas stultos semper 

luidem lectioninostraj pauci lunciuierfuere, ^ inflat, el mundana ranquillitas vigorem enervat 

j=^..i -i. ,. .. animi , et per carnales illecebras facile resolvit , cum 

jam me solum in mundo superesse [al superiorem] 
philosophum aestimarem , nec ullam utterius inquie- 
tationem formidarem , frena iibidini coBpi laxare , 
qui anteavixeram continentissime . Et quo amplius 
in philosophia vel sacra lectione profeceram , am- 
plius a philosophis el divinis immunditia vitae re- 
cedebam . Conslat quippe philosophos , nedum di- 
vinos , id est sacrae lectionis exhortationibus inten- 
tos , continentiae decore maxirae polluisse. Cum 
igitur totus in superbia atque luxuria laborarem. 
utriusque morbi remedium divina mihi gratia , licet 
IV. De persecutione magistri Anselmi in ettm. nolenli , contulit; ac primo luxuria) , deinde super- 
; itaque praedictus senex vehementi commotus bi». Luxuriae quidem, his me privando quibus exer- 
, el quorumdam persuasionibus jam adver- ^ cjBbam ; superbiae vero , quae mihi ex litterarum 
», m supra memini , extunc stimulatus , non maxime scientia nascebatur , juxta illud Apostoli : 

€ Scientia inflat (I Cor. vin, I) : » illius libri , quo 
maxime gloriabar, combustione me humiliando . 
Cujusnunc reiutramque historaim verius ex ipsa 
re, quam ex auditu cognoscere te volo , ordine qui- 
dem quo processerunt . Quia igitur scortorum im- 
munditiam semper abhorrebam , et ab excessn et 
frequentatione nobilium feminarum studii scholaris 
assiduitate revocabar , nec laicarum conversatio- 
nem mnltum noveram , prava mihi, utdicitur ,for- 
tuna blandieos commodiorem nacta est occasionem , 
qua me facilius de sublimitatis hujus fasligio prb- 

sterneret ; imo superbissimum , nec acceptae grati» 

sre aliqnid per errorem scriberem , utpote D memorem divina pietas humiliatum sibi vindi- 
idhuc in hoc studio , ei deputaretur . Quod caret. 

Cap. VI. Quomodo in amorem Heloissad lapsus vul- 
nus inde tam mentis quam corporis traarit, — Erat 
quippe in ipsa civitate Parisius (23) adolescentula 
quaedam nomine Ileloissa, neptis canonici cujusdam, 
qui Fulbcrtus vocabatur, qui eam quanto amplius 
diligebat , tanto diligentius in omnem quam poterat 



diculam omnibus videretnr me adhuc quasi 
sacrae lectionis experlem [al. inexperlum] 
iropere aggredi . Omnibus tamen qui adfue- 
Untum lectio illa grata exstitit, ut eam sin- 
inpconio extollerent*, et mc secundum hunc 
lectionis tenorem ad glossandum compelle- 
no quidem audito , ii qui non interfuerant 
Qt ad secundam et tertiam lectioncm certa- 
sedere [al. contendere, et concurrere] , et 
>ariter de transcribendis glossis, quas prima 
eperam , in ipso eorum initio plurimun sol- 



se. 



in sacra lectione me persequi ccepit quam 
laillelmus noster in philosophia. Erant autem 
scholis hujus senis duo , qui caeteris prae- 
e yidebantur , Albericus scilicet Remensis , et 
hos [al, Lotulfus : sed Othoni Frisinghensi 
Iqs Novariensis] Lombardus : qui quanto de 
>ra praesumebant, amplius adversum me ac- 
antnr. Horum iiaque maxime suggestionibus, 
ostmodum deprehensum ei>t , senex ille per- 
18 impudentermihi interdixit incoBptum glos- 
ipas in loco magisterii sui amplins exercere . 
Tidelicet causam praetendens, ne si forte in 



lanres scholarium pervenisset , maxima com- 
mt indignatione super tam manisfesta livoris 
lia, qua> nemini unquam ulterius acciderat . 
oanto manifestior , lanto mihi honorabilior 
; 9 et persequendo [al. persecutum] gloriosio- 
fecit. 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



Parisius reversus , otc. — Otho Frisingensis , 
> relnts gestis Frederici /, cap. 47 : « Post , » 
de Abaelardo loquens . « ad grav:s>imos viros 
nam Liaudonensem, Guillelmum Campellen- 
Catalauni episcopum , migraos , ipsorumque 
im pondus tanquam subtilitatis acumine va- 
jadicans, non diu sustinuit. Inde magistrum 



induens , Parisins venit , plurimnm inventionum 
subtilitate , non solum ad philosophiam necessaria- 
rum, sed et pro commovendis ad jocos animis ho- 
minumatllium , valens. » 

(23) Adotescuntula quwdam nomine Heloissa . 'Vir 
doctus Papyrins Massonns , lib. iii Annal,, hanc He- 
loissam prsestanti ingenio formaqne pneliam ^ait 



1317 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS L — EPISTOLiE. 



i28 



scientiam litteraram promoveri stadnerat . Qaae cam A 
per faciem non esset innma , per abundantiam litte- 
rarum erat saprema • Nam qao bonam boc , litte- 
ratoriae sciiicet scientiae , in mnlieribus est rarius : 
eo amplius puellam commendabat , et in ioto regno, 
nominatissimam fecerat . Hanc igitor , omnibus cir- 
camspectis , qu» amantes allicere solent , commo- 
diorem censai in amorem mibi copalare , et roe id 
facillime [oi. facere] credidi posse . Tanti quippe 
lanc nominis eram» et juveututis et formae gratia 
praeeminebam , at quamcunque feminarum nostro 
dignarer amore, nullam vererer repulsam . Tanto 
autem faciliushanc mihi pueilam consensuram cre- 
didi, quanto amplius eam litterarum scientiam et 
babere et diiigere noveram , nosqae etiam absentes q 
scriptis internuntiis invicem liceret praBsentare , et 
pieraque audacius scribere quam colloqui , et sic 
aemper jucundis interesse colloquiis . In hujus ita- 
que adolescentalae amorem totus inflammatus , oc- 
casionem qnaesivi qua eam mihi domestica quo- 
tidiana conversatione familiarem efficerem, et faci- 
lius ad consensum traherem . Quod quidem ut 
iieret, egi cum prsedicto puellae avonculo quibusdam 
ipsias amicis iniervenientibus, quatenus me in do- 
mum suam, qnae scholis nostris proxima erat , snb 
qaocunque procurationis pretio susciperet . Hancvi- 
delicet occasionem praetendens , quod stadium no- 
strum domestica nostraefamiliae cura,pturimam prae- 
pediret, et impensa nimia nimium me' gravaret. Erat 
autem cupidus ille valde , atque erga neptim suam, 
ut amplius semper in doctrinam proficeret littera- ^ 
toriam, plurimum studiosus. Quibus duobus facile 
assensum assecutus snm , et quod optabam obtinui , 
com ille videiicet et ad pecuniam totus inbiaret, et 
neptim snam ex doctrina nostra aliquid perceptaram 
crederet . Super quo vehementer me deprecatns , 
sapra qnam sperare praesamerem votis meis acces- 
sit, et amori consuluit : eam videlicet totam nostro 
magisterio committens , at quoties mihi a scholis 
reverso vacaret, taro in die quam in nocte, ei do- 
cendae operam darem , et eam si negligentem sen- 
tirem vehmenter constringerem . In qua re quidem 
quanta ejus simplicitas esset vehementer admira- 
tus, non minus aqud me obstupui quam si agnam 
teneram famelico lupo committeret. Qui cum eam D 
mihi non solum docendam, verum etiam vehemen- 
ter constringendam traderet , quid aliud agebat 
qaam at votis meis licentiam penitas daret , et oc- 
casionem, etiamsi nollemus offerret ut qaam vide- 



licet blandiliis non possem, minis et verberibus fa- 
cilius flecterem ? Sed duo erant , quae eum maxime ^ 
a turpi suspicione revocabant ,amor videlicet neptis, j 
et continentiae meae fama praeterita . Quid plura ? ^ 
Primam domo una conjungimur , postmodum ani- ^ 
mo . Sub occasione itaqae disciplinae amori penitus . 
vacabamas , et secretos regressus [al. recessus], , 
quos amor optabat, studium lectionis oiferebat . , 
Apertis itaqae libris plura de amore quam de le- 
ctione verbase ingerebant plura erant oscula quam , 
sententiae. Saepius ad sinus quam ad libros reduce- ^ 
bantur manus ; crebrius ocalos amor in se reflecte- ^ 
bat quam lectionis in scripturam dirigebat . Quoque 
minus suspicionis haberemus , verbera quandoque ^ 
dabat amor, non furor; gratia, non ira, quae omnium 
anguentorum suavitatem transcenderent . Quid de- 
nique ? nullus a cupidis intermissusest gradus amo- 
ris, et si quid insolitum amor excogitare potuit, est 
additum . £t quo minus ista fueramus experti gau- 
dia , ardentius illis insistebamus et minus in fasti- 
diumvertebantur. Etquo me ampliushaec voluptas 
occupaverat, minus philosophiae vacare poieram , 
et scholis operam dare. Taediosum mihi vehementer 
erat ad scholas procedere, vel in eis morari ; pariter 
et laboriosum cum nocturnas amori vigilias et 
diumas studio conservarem . Quem etiam ita negli- 
gentem et tepidum lectio tunc habebat , ut jam nihil 
ex ingenio, sed ex usu cuncta proferrem ; nec jam 
nisi recitator prisiinorum essem inventorum , et si 
qua invenire liceret carmina , essent amatoria , non 
philosophiae secreta. Quorum etiam carminum ple- 
raqueadhucin multis, sicut et ipse nosti, frequen- 
tantur et decantantur regionibus, ab his maxime 
quos vita simul oblectabat [o/. similis oblectat] . 
Quantam autem mcesiitiam, quos gemitus , quae la- 
menta nostri super hoc scholares assumerent, ubi 
videlicet hanc animi mei occupationem , imo pertur- 
baiionem praesenserunt, non est facile vel cogitare . 
Paucos enim jam res tam manifesta decipere pote- 
rat , ac neminem(credo) praeter eum, ad cujus igno- 
miniam maxime id spectabat, ipsum videlicet pnellae 
avunculum. Cui quidem hoc cum a nonnullis non- 
nunquam suggestum fuisset, credere non poterat, 
tum, ut supra memini , propter immoderatam suae 
neptis amicitiam ; tum etiam propter anteactae vitae 
meae continentiam cognitam . Non enim facile de 
his, quos plurimum diligimus, turpitudinem suspi- 
camur. Nec in vehementi dilectione turpis suspi- 
cionis labes potest inesse. Unde et illud est beati 



ANDREiE QUERGETANI NOTiE 



fuisse filiam naturalem Joannis nescio cujus Pa- 
risiensis canonici . Verum id unde sumpserit , non 
est in promptu , nec certe concordat aut ipsius Abae- 
lardi dictis , aut Kalendario etiam Paracletensi , 
quod recenset obitum Fnlberti canonici , Heloissae 
avunculi , corrupte tamen sub Hul)erti nomine , his 
verbis : « vii Kal. januar. obiit Hnbertus canonicus 
dominae Heloissae avunculus » Quin et Fulberti ca- 
nonici Parisiensis meminit Ordericus Uticensis 
monachus, lib. vii Historias suae ecclesiasticiB : quem 
ut hunc quoque eumdem Heloissae avunculum fuis- 



sd credaro, ratio potissimum temporis facit. « Re^- 
nante, > inquit, « Ludovico rege, quidam canoni- 
cus nomine Fulbertus Parisius erat , qui os inte- 
grum de spina sancti Ebrulbi habebat, quod capel- 
lanus de capella Henrici regis Francorum subtra- 
xerat, eique jandudum pro amoris piffnore dede- 
rat. Timens autem pro diversis causis illud habere, 
Fulcone presbytero Mauliae mediante , accersit 
Guillelmum de Monsterolo priorem Mauliae , eique 
reliquias tradidit deferendas Uticensi Ecclesiae. >» 



EPIST. I, SEU HISTORIA CALmTATUM. 



430 



rmi in epistola ad Sabinianam (epist. 48) : a 
ins mala domas nostrae scire novissimi, ac 
im ac coojugum vitia yicinis canentibos 
e. Sed qaod novissime scitur, ntiqae sciri 
qae contingit» et qaod omnes deprehendant, 
facile nnam latere. >» Sic itaqae piaribas 
( mensibas et de nobis accidit. qaantas in 
j^noscendo dolor avancalil qaantns in sepa- 
amantium dolor ipsornml qaanta sam 
emia confosas! qaanta contritione snper 
ae paellae sum afflictos! quantos moeroris 
s verecnndia mea sustinuit aestusl Neater 
ibi, sed qaod alteri cootigerat qaerebatur. 
MU, sed alterius plangebat incommoda. Se- 
matem baec corpornm maxima erat copulatio ^ 
im, et negata sui copia amplius amorem 
bat» et verecundiae transacta jam passio in- 
diores reddebat, ti^itoqae verecundiaB minor 
at passio, qnanto convenientior videbatur 
kctnm iiaqae in nobis est quod in Marte et 
deprehensis poetica narrat fabula (24). Non 
aotem post puella se concepisse comperit, 
snmma exsultatione mihi super hoc illico 
, eonsalens quid de hoc ipse faciendam de- 
m. Quadam iiaque nocte avunculo ejus ab- 
lcat nos condixeramas, eam de domo avun- 
tim snstuli, et in patriam meam sine mora 
Isi (25). Ubi apud sororem meam tandia 
lata est (26), donec pareret masculum quem 
biam nominavit. Avanculas autem ejus post G 
recessum qaasi in insaniam conversus, 
aestaaret dolore, quanto afOceretur pudore 
lisi experiendo cognosceret. Quid antem in 
mt, qnas mihi tenderet insidias ignorabat. 
interflceret» seu in aliquo corpus meum de- 
t, id potissimum metaebat ne dilectissima 
lioc in patria mea plecteretur. Gapere me 
tam alicabi coercere nullatenas valebat, 
» cnm ego mihi saper hoc plurimum provi- 
qood eum si valeret, vel auderet, citias ag- 
m dubiiarem. Tandem ego ejus ImmoderataB 
ti admodum compatiens, et de dolo quem 
amor, tanquam de samma proditione, me- 
vehementer accusans, conveni hominem q 
ando et promittendo quamcunqne super hoc 
itlonem, ipse constitneret. Nec alii mirabile 
ri asserens, qnicanque vim amoris expertas 
et qai qaanta niina snmmos qaoqae viros* 
I atatim hamani generis exordio mnlieres de- 



jecerint, memoria retineret. Atqae at amplius eum 
mitigarem sapra quam sperare poterat, obtoli me 
ei satisfacere, eam scilicet qaam corraperam mihi 
matrimonio copulando, dnmmodo id secreto fieret, 
ne famaB detrimentum incurrerem. Assensit ille, et 
tam sua qaam suorum fide et osculis eam qaam re- 
qaisivi concordiam mecam iniit, qao me facilias 
proderet. 

Gap. VII. Dehortaiio supradieim puell» a ntiptiis* 
lllam tamen dueit in uxorem. — Illico ego ad pa- 
triam meam reversas amicam reduxi, at uxorem 
facerem. Illa tamen hoc minime approbante, imo 
penitus dnabus de causis dissuadente, tam scilicet 
pro pericalo quam pro dedecore meo. Jurabat illum 
nulla anqnam satisfactione saper hoc placari posse, 
sicut postmodum cognitnm est. Quaerebat etiam 
quam de me gloriam habitura esset, cum me inglo- 
riosum efficeret, et se et me pariter humiiiaret. 
Quantas ab ea mundus pcenas exigere deberet, si 
tantam ei lucemam auferret, quantae maledictiones, 
quanta damna EcclesiaB, quantad philosophorum la- 
crymaB hoc matrimonium essent secuturaB. Quam 
indecens, quam lamentabile esset, ut quem omnibos 
natura creaverat, uni me feminae dicarem, et turpi- 
tudini tantad subjacerem. Detestabatur vehementer 
hoc matrimonium, quod mihi per omnia probrosum 
esset, atque otierosum [al, inhonorosum]. Praten- 
debat iofamiam mei pariter et difficnltates matri- 
mooii, ad quas quidem vitandas nos exhortans 
Apostolus ait : « Solutus es ab uxore? noli qoaBrere 
uxorem. Si autem acceperis uxorem, non peccasti. 
Etsi nupserit virgo, non peccabit. Tribulationem 
tamen camis habebunt hujusmodi. Egoantem paroo 
Yobis (I Cor. vii, 27.) n Et iterum : « Volo autem 
vos sine sollicitudine esse (i6td., 32). » Quod si nee 
Apostoli consilium, nec sanctorum exhortationes 
de tanto matrimonii jngo snsciperem, saltem, in- 
quit, philosophos consulerem, et qoaB super hoc ab 
eis vel de eis scripta sunt attenderem. Quod ple- 
rumque etiam sancti ad increpationem nostram di- 
ligenter faciunt. Quale illud est beati Hieronymi in 
primo contra Jovinianum, ubi scilicet commemorat 
Theophrastum intolerabilibus nuptiarum molestiis, 
assidaisque inquietudinibus ex magna parte dili- 
genter expositis, uxorem sapienti non esse ducen- 
dam evidentissimis rationibus astrinxisse, ubi et 
ipse illas exhortationis philosophicaB rationes tali 
fine concludens : c Hoc, inquit, et hujusmodi Theo- 
phrastus disserens, quem non suffundat Christia- 



ANDREiE QUfiRCETANI NOTiE 



OviB., lib. XIV Jfefam., et Homer. Odffss.f 
• 

bi apud sororem meam.,.. -* Sorori huic 
di nomen Dionysia, quam reperio deces- 
II Non. Decembris. » Sic enim Kalenda- 
Paracletensis coenobii : « u Non. Decemb. 
ionysia magistri nostri P^tri germana. » 
Ocmee pareret maseubm quem AstrakUmm 
ptt. — Heloissa ipsa scribens ad Petrum ab- 
Clnniacensem : « Hemineritis. » inguit, > et 
Dei et noatri» Astralabii vestrii at aiiqaam ei 



vel a Parisiensi, vel alio quolibet episoopo praeben- 
dam acquiratis. » Et Petrus HeloissaB respondens : 
c Astralabio vestro, vestrique causa nostro, mox 
ut facultas data fuerit, in aliqua nobilium eccle- 
siarum praebendam libens acquirere laborabo. > 
Gestasse vero et Petri praenomen hunc Astrala- 
bium, sive Astrolabiam, doeet necrologicus liber 
Paracletensis in haec verba : « iv Kal. Novemb. 
obiit Petros Astralabios magistri nostri Petri ft« 
lios. > 



iil 



PETRI AB^L^Dl OPP. PAHS I. — EPISTOL-fi. 



132 



moram? » Idem ia eodem : « Cicero, inquil, rogalus A 
ab llircio ul post repudiam Terenliae, sororem ejus 
duccrel; omnino facere supersedit. dicens non posse 
se et uxori et philosophiae operam pariter dare. Non 
ait operam dare, sed adjunxit pariter, nolens quid- 
quam agere quod sludio aequaretur philosophiae. » 
Ul aulcm hoc philosophici studii nunc omiiiam 
impedimentum, ipsum consule honesiata? conversa- 
tionis staium. Qu» enim conventio scholarium ad 
pedissequas, scriploriorum ad cunabula, librorum 
sive ubularum ad colos, slylorum sive calamorum 
ad fusos? Quis denique sacris vel philosophicis 
medilationibus mlentus pueriles vagilus, nulricum, 
qu» hos mitigant, nieaias, tumultuosam familias 
tam in viris qnam in femiais turbam sustiaere po- 
terit? Quis etiam inhonestas illas parvulorum sordes b 
assiduas tolerare valebii? Id, inquies, divites pos- 
sunt, quorum palaiia vel doraus ampi» diversoria 
habent, quorum opulentia non sentit expensas, nec 
quotidianis solliciludinibus cruciatur. Sed non est, 
inquam, h»c conditio philosophorum qu» divitum, 
nec qni opibus student vel sscularibus implicautur 
curis, divinis seu philosophicis vacabunt officiis. 
Unde et insigncs olim philosophi mundum maiime 
conlemnentes, nec tam relinquentes saeculum quam 
fugientes, omnes sibi volupiates inlerdixerunt, ut 
in unius philosophiae reqaiescerenl amplexibus. 
Quorum unusetmaximus Seneca Lucilium instruens 
ait (epist. 73) : « Noncum vacavcrisphilosophaodum 
est, omnia negligenda sunl, ui huic assideamus, cui 
nullam tempus salis maguumest. » Non multum 
refert utrum omittas philosophiaui au iolermittas. 
Non enim ubi inierrupta est manet. Resistendum 
est ocoupalionibus, nec explicandae suni, sed sub- 
movendae. Quod nunc igitur apud nos amore Dei 
sustinent qui vere monachi dicuntur, hoc desiderio 
philosophise, qui nobiles in gentibus exstiterunt, 
philosophi. In omni namque popuio tam gentili sci- 
licet quam Judaico, sive Christiano, aliqui semper 
exstiterunt fide seu morum honesiate caeieris prae- 
emineutes, et se a populo aliqua cootiaeatia) vel ab- 
stiaentise siugularitate segregaotes. Apud Judieos 
quidem aatiquitus Nazara)i, qui se Domino secua- 
dum legem coasecrabaat, sive Olii prophetarum 
Eliae vel Elisaei sectatores, quos bcato altestaale 
Hieroaymo (epist. 4 et 13), moaachos legimus iu ^ 
Veteri Testamento. Novissime autem tres illse phi- 
iosophiae sectae, quas Josephus iu iibro Autiquiu- 
tum xvui (cap. 2) distiaguens, alios Pharisaeos, alios 
Sadducaeos, alios nominat Essaeos. Apud nos vero 
monachi, qui videlicet aut communem apostolorum 
vitaro, aut priorem iliam et solitariam Joannis imi- 



tantnr. Apud gentiles autem, ut dictum est, philo- t ^ 
sophi. Non enim sapienti<B vei philosophiae nomen ^ 
tam ad scientiae perceptionem, quam ad vita; religio- i 
nem referebant, sicut ab ipso etiam hujus noininis ■ 
ortu didicimus, ipsorum quoque testimonio sancto- a 
rum. Unde et iliud est beaii Augusiini iibru viu, b 
De civiiate Dei, genera quidem philosophorum dis- i 
tinguenlis: c Italicum genus auctorem habuit Pytha- i 
goram Samium, a quo et ferinr ipsum philosophiae '. 
nomcn cxortum. Nam cum antea sapientes appelia- i 
rentur qui modo quodam laudabilis vitae aliis prae- i 
stare videbantur, iste inlerrogatus quid pronteretur, \ 
philosophum se esse respondit, id est studiosum i 
vei amaiorem sapientiae; quoniam sapientem profi- 
teri arrogantissimum videbaiur. » Hoc iiaque loco i 
cum dicitur, « qui roodo quodam laadabilis vitae i 
aliis praestare videbautur, » aperte moustratur sa- 
pieutes geatium, id est philosophos ex laude viia) 
potius quam scieatiae sic esse aomiaatos. Quam so- 
brio autem atque coatiaeater ipsi vixerint, non est 
nostrum modo exemplis coliigere, ne Minervam 
ipsam videar docere. Si autem sic laici gentilcsque 
vixerunt, nulla scilicet professione religionis astri- 
cti, (27) quid te clericum atque canonicum facere 
oportet, ne divinis ofliciis turpes pneferas voluptates, 
ne le praecipitem haec Charibdis absorbea% ne obs- 
cenilatibus istis te impudenter atque irrevocabililer 
immergas? Qui si clerici praerogativam non curas, 
philosophi saltem defende dignitatem. Si reverentia 
Dei contemnitur, amor saltem honestatis impuden* 
tiam temperet. Memento Socratem uxoratum fuisse, 
et quam foedo casu hanc philosophiae iabem ipse 
primo iuerit, ut deinceps ca^teri exemplo ejus cau- 
tiores efficerentur. Quod nec ipse praeterit Ilierony- 
mus ita in primo contra Jovinianum de ipso scri< 
bens Socrate : u Quodam autem tempore, cum infl- 
nita conviiia ex superiore loco ingerenti Xantipae 
restiiisset, aqua profusus immunda nihil respondit 
amplius, quam capite dcterso [al. dimisso] : Scie- 
bam, inquit, futurum ut ista tonitrua imber seque- 
retur. » Addebat denique ipsa et quam periculosum 
mihi esset eam reducere, et quam sibi charius exis- 
teret, mihique honestius amicam dici quam uxorem, 
ut me ei soia gratia. conservaret , non vis aliqua 
vinculi nuptialis constringeret. Tantoque nos ipsos 
ad tempus separatos gratiora de conventu nostro 
percipere gaudia, quanto rariora. Ha^c et similia 
t)ersuadcns seu dissuadens, cum meam defleciere 
non posset stultitiam, nec me sustineret oflendere, 
suspirans vehementer et lacrymans pectorationem 
suam tali flne terminavit. Unum, inquit, ad ulti- 
mum restat, ut in perditione duorum minor noa 



ANDREiE QUERCETANI NOT^E. 



(27) Quid te clericum at^^ue canQmeum facere 
0p0rteit,..f — Cujus Ecciesiae fuerit caaoaicus 
Abeiardus ouUibi reperi, nisi forte Senonensis. 
Id enim habet Cbronicum manuscriptum archiepi- 
scoporum Senonensium : « Anno 1142 inquit, ma- 
gister P^^trus Abaulart canonicus primo majoris 
Ecclesia) Senoneosis obiit... Canonicus fuit, et post 



uxoratus. » Sed concilium provinciale, quod posi- 
ea Senonis adversus eum convocatum est, huic opi- 
nioni iocum dedisse quidam suspicantur. Ut ut sit, 
clericum sive caoonicum fui^ise priusquam uxorem 
duceret, ipsa etiam ejus uxore testaote, non dubi- 
taadum est. 



£PiST. h S£U HiSTOHIA GAUMITATUM. 134 

; dolor qaam prscessit amor. Nec in hoc ei» A cum ego cognovissem (28), transmisi eam ad abba- 



iversas agnovit mandas, prophetiae defnit 
Nato itaqae parvalo nostro sorori meae 
idato Parisius occalte revertimur, et post 
dies Docte secretis orationem vigiliis in qua- 
xlesia celebraiis, ibidem summo mane, 

ejus atque quibnsdam nostris vel ipsius 
issistentibus, nnpiiali benedictionc confa?de- 

Moxque occulte divisim abscessimus, nec 
erius nisi raro latcuterque vidimus, dissi- 
!S plurimum quod egeramus. Avunculus 
psius, atque domestici ejus, ignominio} suae 

1 qusrentes, initum matriraonium divul- 
fidem mihi super hoc datam violare coppe- 



tiam quamdam sanctimonialium prope Parisius, 
qua3 Argenteolum appellatur, ubi ipsa olim puellula 
educata fuerat atque erudita. Vesies quoqne ei re- 
ligionis, qua3 conversioni [al, conversaiioni] mo- 
nasiic» convenirent, excepto velo, apiari feci, e^ 
his eam indui. Quo audilo, avunculus et consan- 
guinei seu aflines ejus upinati sunt me nunc sibi 
plurimum illuxisse [al, illussisse], et ab ea moniali 
facta me sic faclle expedire. Unde vehementer in- 
dignati, et adversum me conjurari» nocte quadam 
quiescentem me atque dormientem in «iecreta hos- 
pitii mei camera, quodam mihi serviente per pecu- 



niam corruplo, crudelissima et pudentissima ultione 

la autem e contra anathematizarc et jurare j. punierunt, et quam summa admiratione mundus 

sissimum esset. Unde vehemenler ille com- excepit: (29) eis videlicet corporis mei partibus 

crebris eam contumeliis afficibbat. Quod amputatis, quibus id quod plangebant commise- 

ANDRE.E QUERCETANI NOT^. 



Transmisi eam ad abbatiam qiise Argenteo- 
ipellatur. — Argenteoli, sive Argeotolii, 
ireteres appellant, Argentogili abbatiam Her- 
LS et uxor ejus Mummana fundarunt in pago 

super tluvio Sequano;, primumque mona- 
ca posuerunt. Sed posiea Normannorum 

tnibus destructam Adelais regina, conjux 
» ac mater Roberii regum, illam a solo 
avit, et monialibus ibi Deo sub ilegula San- 
tdicti famulaturis assignavit, uti docet Hel- 
, Floriacensis monachus, in Vita Roberti 
' Mater quoque ejus, » inquit, c Adhelais 
ida satis in sancta devotione regina, con- 

nionasterium in territorio Parisiensi, villa 
ciiur Argentoilus, ubi numerum anciliarum 

DHnimum sub norma Sancli Iknedicti vi- 
ratas adunavit, ad laudem et gloriam bono- 
[iniam inspiratoris, et sub honore sancio; 
mitricis et perpetuae virginis Marix, om- 
,i Domino dedicari et consecrari voluit. » 

ecclesiarum ac villarum, quas plurimas 
oontulit monasterio, connrmationem im- 

a Roberto rege. Nam in Ghartulario ma- 
10 Sancii Dionysii, quod vir multiplici no- 
et erudltione celeberrimus Jacobus Augu- 
nanus asservat in sua locupletisiiiiia biblio- 
ile prxceplum inde fecisse regem ejus Glium 

quod fecit Robertus rex monialibus de Ar- 

gcntulio. 

ns regum nutu Francorum rex Robertus, 
«iris lidelibus cunctis catholicis palam id 
umus. A pra^ecessorum nostrorum cultu, 
crae religionis jura constiluto, nequaquam 
vulentos, horiamur omnes ad iinem beatitu- 
identes, quatenus summopcre in vigilando 
lar nobis, ad privilegia erga res Dei san- 
ejas corroboranda, uti recipiaot ipsi no- 
remissionem peccaminum pro hujusmodi 
^exsequenda. Precibus etenim nostrse geni- 
cilicet Adelaidis reginse insi^nis, cui pror- 

1 denegare, verum omnimodis devote inser- 
emus, promoti, super quarumdam ecclesia- 
laruroque astipuiatione praecepti, qua) [leg. 
lonialibus Deo famulanlibus in monasterio 

MaricB Arffentolio, ob animae sua?, palris 
Dostri, videlicet Hugonis beatse memoriae, 
Mtne requiem, dedit, libenter ejus volun- 
limas, et dictis faventes, petitionem ipsius 
ratiooe persolvere caravimus. Sunt autem 
lUB hm. in primis ea qu» possidebat Argen- 
; Hngo, douaQs illa Deo sacratis inibi de- 



gentibus. Ad hoc Cavenoilus, ubi haberi a?stimantur 
mansa xxx, cum ecciesia in honore sancii Petri 
Villa quoque Montiliacus cuiu niansis vii, et eccle. 
sia in honore'sancii Martini. lu Aconiaco vero- 
vico mansa duo. In Olrevilla simililer duo mansa 
et dimidium. later Alnedum et Lisivillam man- 
sum I. in Viilena ergo niansum i. lu Sairovilla xx 
mansa cum duabus piscaiiouibus. lu insula Uerii- 
seia, et in ipsa villa Cornella altera piscaiio. In Ar- 
geutolio mercatum et teluneum rotarum atque tcn- 
samentum vini. In Lnpoeurte v mansa. Villa Tra- 
pas quoque, et quidquid ad eam pertinet cum eccle- 
sia. Anilecortis vero villa, et quidquid ad e»m per- 
tinet cum ecclesia. Burduneium quoque villa, et 
omnia ad eam pertineniia cum ecclesia. Monstero- 
lum quidem villa cnm ecclesia. Sanctum Loaniun^ 
[leg, S. Soanius] villa cuui ecclesia et niolendino 

C uno, et cum arpennis pratorum xii. Brathclas viiia 
cum omnibus appendiciis suis et ecclesiis ; Merlant 
quoque villa; Carisiusquoque villa cum tribus mo- 
lendinis atque pratis. Hiec omnia supradicia pr»- 
dictis monialibus data ob ainorem Dei et reveren- 
tiam beatissimffi Dei geuitricis Marlse confirmamus 
auctoritaie, quatcnus semper sub pleuissima defen- 
sione, et emuuiiatis tuitione rata permaneant. Ita 
videlicet ut nullus abhinc ad causas exigcndas, aut 
freda vel tribuia, aut mansiones vel paraias facien- 
das, vel fidejussores tollendos, aut h(»mines ejus 
lilccleMje lam ingenuos quam servos, super terram 
earum conimanentcs, injuste dislringendos, neo 
ullos redditus aut illiciias occasiones requirendas 
nostris et futuris temporibus ingredi audeat, vel ea 
quie supra meinorata sunt exigere praesumat. Sed 
liceat ipsis supradicta sub flrmitaiis defensione 
quieto ordine possidere, ad stipendia earum (inetc- 

D nus ibi Deo militantium. Et hanc aucloritatem, ut 
firmior in Doi nomine habeaiur, a fidelibus quoquo 
sanctse Dei Ecclesi«e et nosiris diligentius conscrve- 
tur, manu propria subter firmavimus, et sigilli no- 
stri impressionesignari jussiuius. Actum in Pascha 
apud Sanctum Dionysium, anno xii regni Ro- 
berti gloriosissimi regis Francorum, indict. i. Franco 
cancenariusex regio prsecepio recognovi atque sub- 
scripsi. » 

Qualiter autem monialibus illis expulsis, Argen- 
tolii monasterium rursus ad monachos redierit, in- 
fra pluribusadnotabitur. 
(29) Eis videlicet corporis mei partibus amputa- 

tis — Quomodo castratus de nocte fuerit AbtB« 

lardus, el qualiter omnes Parisiensis civitatis or-> 
dines ad eum mane congregati stupueraat, aut 
quanta se afQixerini lamenutione, pla^am lllaia 
corporis ejus plangentes, feminae prsserttm, optii&Q 



m 



PETRI ABiELARDl OPP. PARS I. — EPISTOLA). 



i36 



ram. Quibus mox in fugam conversis, duo qui cora- A atlrilis vei amputatis lesliculis, el abscisso verelro, 



prehendi potuernnt, oculis et genitalibus privati 
sunt. Quorum alter ille fuit supradictus serviens : 

qui cum in obsequio meo mecum maneret, cupidi- 

late ad proditionem ductus est. 

Gap. VIII. De plaga eorporis ejus. Fit monachus in 
monasterio S. Dionysii: Eeloisa sanctimonialis apud 
Argenteotum. — Mane autem facto, tota ad me civi- 
tas congregata quanta stnperet admiratione, quanta 
se affligeret lamentatione, quanto me ciamore veia- 
rent, quanto planctu perturbarent : dlfficile, imo 
impossibile est exprimi. Maxime vero clerici, ac 
praecipne scholares nostri intolerabilibus me lamen- 
tis et ejuiatibus cruciabant, ut multo amplius ex 
eorum compassione quam ex vulneris laederer pas- 
sione, et plus erubescentiam quam piagam senti- ^ 
rem, et pudore magis qaam dolore affligerer. Occur- 
rebat animo quanta modo gtoria pollebam, quam 
facili et temporali casa haec humiliata, imo penitus 
essetextincta. Quam justo Dei judicio in illa corpo- 
ris mei portione plecterer, in qua deliqueram. Quam 
jusia proditione is, quem antea prodideram, vicem 
niihi retulisset. Quanta laude mei aemuli tam ma- 
nifestam aequitatem eflferrent. Quantam perpetui 
doloris contritionem pluga baec parentibus meis et 
amicls esset collatura. Quanta dilatatione hasc sin- 
gularis iafamia universum mnndum esset occupa- 
tura. Qua mihi alterius via pateret, qua fronte in 
pablicum prodirem omnium digitis demonstrandus 
[aL denotandus], omnium linguis corrodendus, om- 



Ec<;lesiam Dei. » In tam misera me contritione po- 

situm confusio, fateor, pudoris potius quam devolio 

conversionis ad monasticorum laiibula claustro- 

rum compulit. Illa tamen prius ad imperium no- 

strum sponte velata, et monasterium ingressa (30. 

Ambo itaque simul sacrum habitum suscepimus, 

ego quidem in abbatia Sancti Dionysii, illa in mo- 

nasterio Argenleoli supradicto. Quae quidem, me- 

mini, cum ejus adolescentiam a jugo monaslicse 

regulae tanquam intolerabiii poena plurimi frustra 

deterrerent ei compatientes, in illam Gorneliae que- 

rirooniam inter lacrymas et singultus prout poterat 

prorumpens, ait : 

maxime conjux ! 

tkalamis indigne meis ! hoc juris habebat 
In tantum fortuna caput ? cur impia nupsi, 
Si miserum factura fui ? nunc accipe pasnas, 
Sed quas sponte luam. 

(LucAN. PharsaL, lib. vin, 94). 

Atque in his verbis ad altare mox properat, et con- 

festim in episcopo benedictum velum ab altare tu- 

lit, et se monasticae professioni coram omnibus alli- 

gavit. Vix autem de vulnere adhuc convalueram, 

cum ad me confluentes clerici tam ab abbate no- 

stro, quam a meipso continuis supplicationibus 

efflagitabant ; quatenus quod hucusque pecuniae vel 

laudis cupiditate egeram, nunc amore Dei operam 

studio darem, attendens quod mihi Juerat a Do- 

mino talentum commissum {Matth, xxv, 15), ab 

ipso esse cum usuris exigendum : et qui divitibus 



nibus monstruosum spectaculum futurus. Nec me ^ maxime hucusque intenderam, pauperibus eru- 



etiam parum cx)nfundebat, quod secundum occiden- 
tem legis litteram tanta sit apud Deum eunuchornm 
abominatio, nt homines amputatis vel attritis testi- 
bus eanuchizati intrare Ecclesiam tanquam olentes 
et immundi prohibeantur, et in sacriflcio quoque 
talia penitus animalia respuantur. Lib. Levit, xxii, 
24 : • Omne animal, quod est contriiis, vel tonsis, 
vel lectis, ablatisque testiculis, non olTeretis Do- 
mino. » Deut. xxiu, i : c Non intrabit eunuchus 



diendis amodo studerem. Et ob hoc maxime Domi- 
nica manu me nunc tactum esse cognoscerem, quo 
liberius a carnalibus illecebris, et tumultuosa vita 
saeculi abstractus, studio litterarum vacarem. Ndc 
tam mundi quam Dei vere philosophus flerem. (31) 
Erat autem abbatia illa nostra, ad quam me conta- 
leram, saecularis admodum vitae atque turpissirose. 
(32) Cujus abbas ipse, quo caeteris praelatione ma- 
jor, tanto vita deterior atque infamia notior erat. 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



quoque describit Fulco, Diogilli prior, in epistola 
quam ad eum tunc pro consolatione direxit. « Mem- 
bra, » inquit, « quieti dederas et sopori, etc > Vide 
hanc epistotam infra. 

(30) Ambo itaque, etc. — Notior illa Sancti Diony- 
sii Parisiorum antistitis abbatia, quam ut notis ali- 
qaibus indigeat. Petrum autem Abaelardum in ea 
monachum induisse testatar vel Guilldlmus Nangius 
in Ghronico sub annum Ghristi 1141, et ante eura 
Otho Frisingensis episcopus, lib. i De rebus gestis 
Frederid i, cap. 47, his verbis : « Ubi (sive Pari- 
sias), occasione quadam satis nota non bene tra- 
ctatus, monachus in roonasterio Sancti Dionysii 
effectus est. Ibi die noctuqae lectioni ac medita- 
tioni incubans, de acato acutior, de litterato effici- 
tur litteratior. » 

(31). > Erat autem abbatia iUa nostra ssecularis 

admoaum vitas atque turpissimse, — Attamen et non 
adeo lonffe antea, reges Hugo et Robertus reforma- 
tionem illius procuraverant per manam venerabilis 
Odilonis abbatis GluniaceDsis, quem Fulbertus Gar- 
notensis eptscopas archangelam eognominat. Asse- 
rit e&im hoc imprimls Ademaraa Lemovioeiisis mo« 



nacus in Ghronico [Patrologise, t. CXLI, col. 46j, 
cum ait: « Beati Dionysii coenobium, quod jam pri- 
stinara monasticam corruperat regulam. rex Hugo 
regulari honestate sicut in Ecclesiis Domini rectum 
D erat. honestius restauravit per manum venerabilis 
Odilonis abbatis, et alia sanctorum nonnulla mona- 
steria in decorem pristinae disciplinae revocavit. » 
Asserit et Jotsaldus Cluniacensis monachus in Vita 
sancti Odilonis [Patr. L GXLII], lib. ii, cap. 9, in 
haec verba : « Lutetiae Parisiorum proximum est 
monasterium Sancti Dionysii martyris ^doriosi cor- 
poris honore praeclarnm. Qui locus a Franoorum 
regibus Hugone et Roberto viro Dei Odiloni fuerat 
commissus, utmonachili ordine, et doctrina regu- 
laris vitae proveheretur in melius. In quo coenobio 
aiiquando Dei famalus commanens viiae pabulam et 
salutis haustum facundo ore suis auditoribus mini- 
strabat. Gerebat tanc officium praepositurae senior 
Ivo amicabilis homo, qai bene meritam patrem ob- 
servare et colere studebat, • etc. 
(32) Cujus abbas ipsey quo cxteris praelatione ma» 

{'or, tanto vita deterior — Abbati huic Saneti 
Monysii nomen Adam, qai cospit regere monasie- 



EPIST. I, SEL' HrSTOHFA CALAMlTATnM. m 

im qaidem inlolerabiles sparcilias ego fro- A nientibus, ad cellam quamdam recessi, scholls moro 



er alquo vehementer modo privatim, modo 
^ redarguens, omnibus me supra modum one- 
1 atque odiosum elTecl. Qui ad quotidiannm 
inlorum nostrorum instantiam maxime gavisi, 
onem nacli sunt, qua mo a sc rcmovcrent. 
laquo illis instantibus atquc importune puisan- 
abbate quoque nostro el fratribus inlerve- 



solilo vacaturus. (33) Ad quas quidem tanta scho- 
larium mulliludo conlluxit, ul nec locus hospltiis, 
nec terra sufnccret alimentis, Ubl, quod professioni 
mea; convenientius erat, sacrai plurimum lectioni 
studium intendens, sa^cularium artlum disciplinam, 
quibus amplius assuetus fueram, el quas a me plu- 
rimum requirebanl, non penilus abjecl; sed de his 



ANDRE/E QUERCETANI NOTiE. 



anno 109^, sed utrum tam infamis vltx fuerit 
ribit hic Abaelardus, haud immerito dubitari 
:. Nam et pauperum Christi curam magnam 
iscj patet vel ex his ejus lilteris, quas tabulaB 
ionysiana; suggesserunt : 

uinque modiis annonx datis ab cleemosynario 

pauperibus, B 

1 Dci nomine ego Adam, Dei gratia monasterii 
^ris Christl Dionysii abbas, patefieri volo uni- 
ali fideiium, quod xu nostra; pr^elationis anno, 
rra nostra fames adeo pra?valuit, ut anuona 
ivis caro pretio emenda vix posset inveniri; 
nopia pauperes afdicli et pene exanimes oflici- 
ostris mullipliciter se ingerebant. Fores vero 
s eleemosyna) quotidie innumeri irrumpebant, 
im afflictioni ego et fratres nostri condolenles 
pitulum convenimus, et qualiter eorum penu- 
t defectioni a nobis subveniri posset tractare 
Qus. Hoc nobis tractantibus, frater Joannes, 
eemosynam commiscramus, surrexit in medio; 
[Qe quoniam si domum eleemosynae resquesibi 
sntes ab omni cxaciione minisierialium Sancti 
sii, omnique mala consuetudine libcram esso 
deremus, i|;^ quasreret v modios annona}, et 
subventioni pauperum. Igitur guod peiebat 
8si fleri consensu totius capiiuli, ctc. llujus ^ 
nt testes, in primis ego Adam abbas, qui hanc 
im lieri praecepi, deinde dominus Thuobaldus 
teosis abbas, Allclmus prior, ctc. Actum anno 
carnatione Domini Itll, indicL iv, epacta ix, 
(concurr. vi?), cycl. x, Cl. xiv, L. vi Kal. 
s, die Paschff) iv Non. Aprilis, Juna ejus xx, 
nie domino Ludovico Philippi rcgis lilio; anno 
ejus IV, mensc Maio. » 

nimo, sunt alia) quoquc ibidem litterus qui- 
pietas et alTectus ejusdem erga divini cultus 
em ac ampliHcationem elucere vidcntur, hoc 

■ 

10 Adx, abbatis beati Diont/sii totiusque cnu' 
(u«, de ecclesia Sancti Petri ad ecclesiam San- 
PatdL 

(1 nomine sancla) ct individua) Triniiatis, Pa- 
i Filii ct Spiritus sancti. Amcn. Adam, Dei rv 
i abbas monasterii martyrum Christi Diony- 
tttstici et Eieutherii, omnibus sanctas ct nni- 
lis Ecclesio) tiliis tam pra;sentibus quam futu- 
lotum fieri volo oronium vestrum charitati, 
e^ et capitulum nostrum, scilicet ecclcsia 
Dionysii, communi decreto et favore dedimus, 
ma nostra per claves eccieslae [quas?] super 
i posuerimus ad dotem ecclesia) quando dedi- 
e ; dedimus, inquam, basilicao Sancti Pauli ec- 
m Sancli Petri juxta so sitam libcram ct quie- 
Dedirous quoque potestatem poncndi in ea 
lyterum et ejiciendl, salvo honore Ecclesia) 
e. IIujus vero donationis nostra; causa est ut 
nnis canonici Sancti Pauli in noctc nalalis 
Dionysii cum processione veniant ad eccle- 
in qua corpore requiescit, ibique matutinos 
9 decantent ante nostros. Radulfo autem pre- 
ro de Fossa cognomine, qui prsefatam eccle- 
Sancli Petri per nos tenebat, dedimus plenam 
sndam in reiectorio in prima mensa» ul eam 

Patrol, GLXXVIIL 



plenariani habeat quandiu vixeriL Prajbendam quo- 
((ue panis ac vini, quam iidem eanonici accipiebani 
in promptuario, concessimus accipi in refectorio. 
Qui vero dotem ipsam Ecclesiae abstulerit, et Ra- 
dulfo praidicto praibendam sibi a nobis datam subtra- 
xerit quandiu vixerit, divinae ultioni et nostro sub- 
jaceat anathemati. Actum et datum ac roboratum 
in capitulo Sancti Dionysii, anno incarnati Verbi 
Mcxiv, indict. vii, cpact. xxin, concurrente iv, 
anno Illudovici regls vii. Signum Ada5 abbatis, 
Sancti Alelmi prioris, » etc. 

Quare saiis mlrari non possum cur Aba^lardus 
etlam subjiciat se « intolerablles > abbatis illiuset 
monachorum Sancti Dionysii « spurcilias frequcn- 
ter atque vehemenier modb privatim, modo publice 
redarguentem, omnlbus supra modum onerosum 
atque odiosum elTeclsse, » nisi forsitan eis, quos 
postea infensissimos habuit, aliqua saltem verbo- 
ruin acrimonia parem graliani referre voluerit. 
[Vide S. Bcrnardi epistolam 78, Vatrolooix t. 
CLXXXIl.l ^ 

(33) Ad quas quidcm tanfa scholarium multHU" 
dot etc. Nemo brevius inliniiam illam scholarium 
Aba)lardi multitudinem expressit, quam Chronici 
Mauriniacensls scriptor, cum ait [Patrologix t. 
CLXXX] : « Petrus Abailardus, monachus et abbas, 
vir erai religiosus, excellentissimarum reclor scho- 
larum, ad quas pene de tota Latinitate viri litterali 
conflucbant. » Sed quod summaiim et uno peno 
verbo complexus est, id Fulco Diogilli prior etiam 
ante clarius ac specialius exposuerat. Nam in epi« 
stola qua consoiatus est eum post casirationem, 
de discipulis et auditoribus, ab Italia, Germania, 
llispania, Anglia, Flandria, cunctisque Francia) 
provinciis ad ejus scholas conflucntibus, sic loqui- 
tur : « Roma suos tibi docendos iransmittebat alum- 
nos, et qua3ollm omnlum artluni scieniiam audito- 
ribus solebat infundere, sapientiorem te so sapiente 
transmissis scholaribus monslrabat. Nulla tcrrarum 
spatia, nulla nioniium cacumina, nulla concava val- 
lium, nulla via diflicili licet obsiia periculo et la- 
trone quoininus ad tc properarcnt retinebat. Anglo- 
rum turbam juveiium mare interjacens et undarum 
procella terribilis non terrebat;sed omni periculo 
contempto audito tuo nomine ad to confluebat. Re- 
mota liriiannia sua animalia erudienda deslinabat. 
Andegavenses eorum edomita ferilate tibi famula- 
bantur in suis. Pictavi, Vuascones, et Iliberi, Nor- 
mannia, Flandria, Teutonicus et Suevus, tuum 
colere ingeniuin, laudarect praodicaro assidue stude- 
bant. Praitereo cunctos Parisiurum civitatem habi- 
tantes, et intra Galliarum proximas et remotissi- 
mas partes, qui sic a te docnri sitiebant, ac si ni- 
hil di:>cipllnaQ non apud le inveniri potuisset. Ingenii 
claritatc et suaviiate eloqnii, et lingua) absolutioris 
facilliate, nec non ct scientiae subiiliiate permoti, 
quasi ad limpidissimum philosophlaD fontem iter ac- 
celerabant. • Ac ne quis inter alios de Romanis 
schoiaribus dubltet, id Ipsum lestatur et sanctus 
Bernardus licet Aba;lardo noslro paulo subinfen- 
sior, his epistola' 193 verbis : < Sccurus tamen est, » 
neinpe Peirus Abxlardus, « quoniam cardinales et 
clericos curia) se discipulos habuisse gloriatur. • 
Et alibi Guidonem de Castello presbytcrnm cardi« 
nalem, qui postea Coelestinus II gaga (ui^ ^^^^ 



i3d 



PETRI AbifiLAHDl OPP. PAHS I. — £PISTOL£. 



i40 



qua$i haiiium queuidam fabricavi, quo ilios philo- 
sophico sapore inescatos ad verfle philosophise iec- 
tionem attraberem, sicut et sutnmum Cbristiano- 
rum pbilosophorum Origenem consuevisse Uistoria 
meminit ecclesiaslica (34). Cum autem in divina 
Scriptura non minorem mibi gratiam, quam in sa)- 
culari Dominus contulisse videretur, coeperunt ad- 
modum ex utraquo lectiono scholo; nosirse multi- 
plicari, et cieterie omnesvehementerattenuari. Unde 
maiime magistrorum invidiam atque odium adver- 
sum me concitavi. Qui in omnibus quse poterant 
mihi derogantes, duo praBcipue absenti mihi semper 



A objici''bant : quod scilicet proposito monachi valde 
sit conirarium saecularium librorum studio detineri, 
et quod sine magistro ad magisterium divinse lectio* 
nis accedere praesumpsissem, ul sic vidclicet omne 
mihi doctrinae scholaris exerciiium interdiceretur, 
ad quod incessanter episcopos, archiepiscopos, ab- 
bates et quascunque poterant religiusi nominis per- 
sonas incitabant. 

Cap. IX. De Hbro Theologix sux^ et persecutione 
quam sustinuit a condiscipulis, Concilium contra 
eum, — (35) Accidit autem mihi ut ad ipsum Qdei 
nostrs fundamentum humanae rationis similitudini- 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



quoque auditorem fuisse subindicat [epist. 92, Patr. 
t. CLXXXll] . Verum ut ponlilicibus inaximis etcar- 
dinalibus episcopos etiam aliqiios eruditiores ad ma- 
joris nominis conjungamus, Petrus ille Novariensis, 
seu Lombardus, a Lombardia patria cognominatus, 
idemque postea Parisiensis episcopus, et magister 
sententiarum, lectiones ejus prapt ctPteris ampiexatus 
est. Denique Gaufridum Antissiodorensem, et Be- 
rengarium Pictaviensem, de quorum scriptis ac 
doctrina dicetur alibi, discipulos illius exstitisse 
manifestius est qnam nt probationibus Indigeat. 

(34) Euseb Uist, eccl., lib. vi, cap. 13. 

(35) Acctdtt, etc. Huic tractatui varia nomina 
passim Abslanlus ipse trib;iit. In epistola enim ad 
Gaufridum Parisit^nsem episcopum, Opusculum de 
fide sanctae Trinitatis appellat; in Cominpntario 
super Epislolam ad Rornanos, frequenter Theolo- 
giam suam, et in praBfatione operis, sacne eruditlo- 
nis Summam, sive divinae Scripturae introduciio- 
nem. Quod autem opus illud se composuisse dicit, 
ut scholarium petitioni satisfaceret, qui Trinitatem 
fidei Ghrlsiians fundamentum. humanis et philoso- 
phicis rati 'nibus ac similitudinibus edisseri require- 
bant, et plus qnas intelti.^i quam quae dici possent 
efflagitabant; baec tamen sola n(m fuisse scribendi 
causa vel inde colligi potest. quod libro u ipsius ope- 
ris, artic. 4 docet, haereses non adeo repres as fuisse 
suis temporibus, ut jam nullD fldei fundamento esset 
opns : imo nullos in taniam olim insaniam prorupisse 
haeret>cos, quanta nonnulli contemporaneorum suo- 
rum debacchati essent. Et aperiius articulo praece- 
dentl :«Qnidquidn, inquit«c h(irum quislibetconsti- 
tuai, miror qua me fronte aliqnis arguat, si caeiero- 
rum de his scribeniium providentiam laudet. Nisi 
forte in hoc nostrum jam penitus superfluere tracia- 
tum dicat, qnod et illorum documenta sufflciant, et 
nulldB jam ulterius quibus resisiendum sit pullulent 
haBreses, vel nullae de nosira flde supersint dnbi- 
taiiones, quae aliqulbus rationibus vel ad documen- 
tum, vel ad defensionem ejiis egere videantur. 
Atque utinam itasil! At vero ut innumeram multi- 
tudinem inOdelium, quae exira Ecclesiam est, tam 
Judaeoram scilicet quani ethnicorum praeteream, 
quis iia omnes haereses repressas protlteri audeat, ut 
jam nulla apud nos fldei sint schismata, nullae ul- 
terius futurae sint dissensiones? » Cumposuit igilur 
librum illum cum scholaribns, tum ad reprimen- 
dos divinorum librorum magistros haereticos« aui 
suo tempore multa catholicae fldei vel sanciis ao- 
ctrinis adversa non stdum tenebant, verum etiam 
docebant, « quorumque unus, » inquit artic 5, 
« in Francia, alter in Burgnndia, tertius in pa^o 
Andegavensi, qnartus In Bituricensi, pestilentiae 
caihedras tenebant. » Imo potissimum adversas 
haeresim unius ex illis scripsit, ut ipsemet decla- 
rat in epistola jam citata ad G^ufridum Parisien- 
sem episcopam, bis verbis : < Relatum est nobis 
a qaibusdam discipulorum nostrorum snpervenien- 
tibus, quod erectus ille et semper inflatas catho- 
hoB fldei hostis antiqaos, cojas heresis detesta- 



B bills tres deos conflteri, imo et praedicare Suessio- 
nensi concilio a Patribus convicta est, atque insu- 
per exsilio punita, raultas in me contumelias et ml- 
nas evomuerit, viso Opusculo quodam nostro de 
flde sanctae Trinitatis, maxime adversus haeresim 

firaefaiam, qua Ipse infamis est, conscripto. » Et 
ib. 11 ipsius Opusculi, art. 7 < Alter qiioque, » 
inquit, < totidem erroribus involutus, tres in Deo 
proprietates, secundum quas tres disiinguuntur per- 
sonae, tres essentias diversas ab ipsis personis et ab 
ipsa divinitatis natura consiituit, ut scilicet pater- 
nitas Dei vel flliatio sive processiones qusdam sint 
tam ab ipsis personis quam ab ipso Deo diversae. » 
Quis autem fuerit haereticus iste non diu quaeren- 
dum, si quod Anselmus Cantuariensis arcbiepi- 
scopus ad Fulconem Belvacensem episcopum de 
Roscelino Abaelardi nostri primo praeceptore scri- 
psit attendatur. Sic enim inter caetera de perver- 
sis ejus circa Trinitatem erroribus a Rainaldo Re- 

C mensi archiepiscopo damnandis loquitur : « Audio, 
quod tamen absque dubietate credere non possum, 
quia Roscelinus clericus dicit in Deo ires personas 
esse tres res ab invicem separatas, sicut sunt tres 
angeli, ita tamen ut una sit voluntas et potestas, 
aut Patrem et Spiritum sanctam esse incarnatum, 
et tres deos vere posse dici si usus admiiteret; 
in qna sententia asserit venerabiiis memoriae ar- 
chieplscopum Lanfrancum fuisse, et me esse. iQua- 
propter dictam est, conciliom a venerabili Remensi 
archiepiscopo Rainaldo colligendum esse in pro- 
ximo. Qiioniam ergo puto reverentiam vestram 
ibi praesentem futuram, volo at insiructa sit quid 
pro me respondere debeat, si ratio exegerit. » Et 
paulopost: « Quicunque blasphemlam quam su- 
pra posui me audisse a Hoscelino dici pro veritate 
asseruerit, sive homo, sive angelus, anathema est, 
et C(mflrmando dicam, quandiu in hac persisterit 
periinacia, anathema sit, omnino enim Christianus 
non est. » Quid Abaelardi dictis convenientius, aut 

D afflnius dici potest? Attamen quod Anselmus addit 
hunc Roscelinum asseruisse Lanfrancum, et se, in 
eadem cum eo fuisse sententia, nianifestius adhuc 
convincit illum ipsum esse contra qnem Petrus 
noster scripsit. Ait enim idem in praefata epistola 
ad Gaufriduin : « Hlc contra egregiurn illum prae- 
conem Christi Robertum Arbrosello contumarem 
ansns est epistolam conflngere, et contra illum ma- 
gniflcum Ecdesiae doctorem Anselmum Cantuarien- 
sem archiepiscopnm adeo per contumelias exarsit, 
nt ad regis Anglici imperium ab Anglia turpiter 
impudens ejus contnmacia sit ejecta, et vix tum 
cum vita evaserit. Vult eum infamiae habere par- 
ticipem, ut per infamlam bonorum suam console- 
tur infamiam, nec msi bonum odit, qui btmus esse 
non sustinet. Qui ob intemperantiam arrogantia: 
siiae ab utroqne regoo in quo conversatus est, tam 
Anglorum scilicet quam Francorum, cum summo 
dedecore expalsas est, et in ipsa, cajas padore 
canonicus dicitur, beati Martini ecclesii, nanqnam 
[leg, nonnanqaam], ul aiant i a canonicis yerbe- 



EPIST. 1, SEU MISTOHIA CALAMITATLM. 



441 



endam primo ine applicarem, et quemiam A 
tramiam De unitaie et Trinitate divina 
is noslris componerem, qui humanas ot 
icas ralioncs roquirebant, et plus (|ua3 in- 
lam dici possent erflagitabant, dicenies 
^erborum superfluam esso prolationem , 



quam intelligentia uon sequeretur, ncc crediposse 
aliquld nisi primitus intellectum , et ridiculosuoi 
esse aliquem aliis praedicare quod necipse nec illi 
quos doceret intellectu capere possfnt. Domino ipso 
arguente quod « casci c^sent duces ciecorum (Matth" 
Wy i i), > (36) Quem quidem tractatum cum vidis- 



ANDRE.E OUERCETANI NOT.E. 



rem solilum servaverit. >» QnaB verba fa- 
id interpretationem alierius ejusdem An- 
i, qui scribens ad Urbanum II papani, 
a Becensc monasterium regeret praesum- 
sse a quodam clerico in Francia talem 
•m : < Si in Deo tres sunt personae, una 
es, et non sunt tros res ; ergo Pater cum 
ipiritu sancto est incarnatus. » Et postea 
illum in concilio a veiierabili Remensi ar- 



poribus , muruerint, plurimum adbuc ipsam Abs- 
lardi Theoiogiam cominendasse inlhi videbor , si 
dictum Lonib.ardum ea potissimum in componen- 
dis illis libris usum fuisse palam fecero . Quod 
priiestare noc dirticile, nec aliquibus for^assis in- 
gratum fuertt. Id en.m ex Eulogio Joannis Cor- 
nubiensis, ipsius Lombardi discipuli discitur , uti 
postquaiu dixil : « Magisier Petriis Abailardus in 
Theologia sua sic dissr;rit : « Quid est dicere Deuro 



)i> Rainaldo error-^m suiim abjnrare coa- R Heri hominem, iiisi divinam substautiam , qua; spi- 

ritualis est , humanam, prae corporea est, sibi 
nnire in personam unam ? » Ahqiiod interpos!tls 
Iinois adjungitrc Quod vero a magistro Peiro Ab- 
a^Iardo hanc (»pinionem suam magister Petrus Lom- 
bardus acceporlt, eo magis suspicatus sunu qula 
librum illum frequentcr priB niantbus habobai ; et 
forie minns diligenter singula perscrutans , ut qui 
ox usu ma<;is, quam e\ arte dispuiandi periliam 
haberet , falli potorat. » Unde ct sanoius Beroar- 
(liis ignoranier Abaelariio ipsi Ibrum Sentoniiarum 
attrihuit in epistola 189. Nam ut idem Aba^lardus 
in Confessione sua^ fldei declarat, « nunquam liber, 
aliquis qui Sentontiarum dicatur, a se scriptus re- 
porioiur. Veruin antequam ad alia transeamus, 
opene pretium fuorit hic diffusiorem oiierum ac 
scripiorum oninium hujus Ab»Iardi disquistionem 
instiiuere : pru)seriim cuui Triihomiuset alii qui de 
eo locuii sunt , pauca tantum illa recenseant qua^ 



idisse tamen poslea priefaiae novitatis au- 
1 sua perseverantem senteiitia dicere, « so 
aliud abjurasse quod dicobnl, nisi qnia 

verobatar interfici. » Praetoiva quae Pe- 
Blardus de concilio celebrato Suessionis , 
[nus de defonsione sententiae post abjura- 
actain dixenint, eadem quo(iue oinnia 
'DOtensis episcopus Roscelinn tribuit his 
7 verbis : Ivo Dei graiia Carnotensium 
episcopus , Hoscelino. Non plus sapere 
artet sapere, sed sa|)ore rd sobrietaiom. 

ovis centesima in deserto piTdita , sed 

I reddita, sicut exarsorat in to zelus meus, 
intelloxi le aversum, el adversum , sic re- 
t ia te spiritus meus , si te cognoscerom 
inam sanam conversum o.t reversum. Sed 
» te post concilium Suessionense in auri- 
rumdam qiios mocum beiie nosii , pnsti- 

tentiam tuain claudestinis disputationibus C sanctus Rernardus attigit. 
»iine defeudisse , et eaindem qiiam ahju- 
ei alias non minus insanas pfrsuadere vo- 
m potest intrare in cor meum, (]uod adhuc 
un correxens quod inoros in mclius coin- 
is « Denique quod Aventinus dc Ruscelmo, 
Mselino scribit , euiii auctorem fuijse No- 

II , » qui avari nrum, prodigi nominum 
iionum , vorb »rum vidohantur o.sse assor- 
it hac etiam altera, quain Abtiolardus ad- 
sao obtrudit, objectione non oinnino dis- 

: « Hic, > inquit, > sicut pseudodialecticus 
pseudochrislianus, cum in dialoctica sua 

rem partes habere acstimat, iia divinam 
I impudenter pervertit, ut eo loco quo di- 
immus partem piscis as.si comedisse , par- 
as vocis, quae est piscis assi, non parlom 
ligere coga ar. » Quare non iniruin, si pra3- 
baelardus iiomino designare quis isto osset 
um duxerit, quem tot singnlaros noto? sin- ^ 



r notabileni laciebant. Et hffic nuantum 
asionem componedi tractatus De Trinitaie 
it. 

{fwm quidem traetatum, etc. Cujus antein 
ilis aestimaticmis fuerit isie libcr , umcum 
Mincti Hernardi testiinoninm demonstrare 
est. Scrtbens enim ad episcopos et cardi- 
uria; Romanse [ pist. 88, Patr. t. CLXXXii ] : 
5, >» inquii, « si placet, librum Peiri Ahra)- 
uem diiit Theologlae. Ad nianum ost oniin, 
icutglohatur, a plu'ihus Ifciitetur incuria. • 
Uiila 191 [ubi supra] : « Surrexit a mortuis 
p, jamjaiu extondit pilniilos suos usque ad 
et usi|ue ad Romam propnginos ejus. Haec 
t) homin'S illius, quod I ber suus in curia 
, babei ubi caput suuin rorlincU » Sod(fiiia 
snientiarum Potri Lombanii opiscpi Pa- 
i id obtinnerunt , ut soli landom in puhil- 
logi» schulis legi » vel ab anaquis retro tem- 



Elenckus operum Petri Abxlardi, 

Composuit igitur Aba&lardus primo dialooticam, 
cujus nieminit initio hnjus epiMolac, et libro m 
Thoologiu; sua;. Nnm ibi niale grammaticam habet 
manuscriptus codex pro dialectica, his vorbis : 
Quod autom nec loco inoveri ixissit qui spiritus 
esl, tam philosophorum quam sanciorum assertione 
docomur, sicut de quaniitate tractantes ostendl- 
inus cum grammaticam scnhoromus . » K't hffic dia- 
l(*c(ica, sive logica, propedoiii in philosophiaii can- 
did.Mlorum gratiam favente Deo seorsim excudetur . 
Piasierea scrit^sit glossas in Ezechiolem prophetam , 
ot ainatoria carmina, quorum etiam pleraque , Hcat 
ipse ait in eadain hac opistola , suo tempore fre- 
quentabantur ac decantabantur in multis regioni- 
biis, prassertim ab eis quos similis vita delecta- 
bat. 

Scripsit quoque tractatum sive librnm Theolo- 
g'», doquojam siiporius. Item Coniineniarium in 
Epistolani ad Romanos^ ciijus meininit sanctus Ber- 
nardus in litterissuis ad InnociMitium papam . Neo- 
nonctaltum libruin. quem, ut loquituridem Here 
nardns, inscripsit : Scito te ipsum, Videiurque ess- 
eihioa illaadquam AbaHardu^^ ipse qtiasdam qus- 
siiones romittit in Commeniario supradicto. Quod 
pt contirmat Gnillflmns abhas Sancii Thoodfrici 
[Patroloyix t. CLXXX ] sub flnom libri m Disputa- 
tionis quam HugoUi Roihomagensi aichiopiscopo 
nuncupavit, his vorbis : « Scripsit autem idom Pe- 
trus aliud opusculum, quod Srito te iysum, iutitula- 
vit, et suani, ni fallor , eihicam appellavit, « quia 
scilicet iii oo plurima de mor.bus, sive ul sanrti 
Iternardi vorbis uiar , de virtuiibus ot vitils morali- 
tordispuiavit. Nocdnbito quin l.brum istum legis- 
sot otiam anonymus illt> poeta qui scripsit anno 
1376 Nain cum Ahaslardus in Omimeniariu suc 
praefato super Kpistolam ad Romanos prumistsso 



443 



PETRl AB.ELARDl OPP. PARS I. — EPISTOL.E. 



U 



sentel legissent plurimi, coppit in communo omni- A taulo solutionis earuin ceusebatur major subiiliia 
bu8 plurimun placere, quod in eo pariter omnibus ilnde a»muli niei veheraenler accensi conciliui 
saiisfleri super hoc quaeslionibus videbaiur. Et quo- conlra me congregaverunt , maxime (37) duo il 
niam quaesliones islaj pra? omnibus difflciies vide- anliqui insidialores , Albericus scilicct el Loiulfus 
banlur, quanto earum major exslileral gravitas , qui jam (38) defunctis magislris eorum et nosiris 

ANDRE.E QUERCETANl NOT.E. 



sede libero arbitrio tractaturum in ethica, sic dictus 
poeta diflnitionem ejusdem liberi arbitrii protulit ex 
Aba^lardo : 

Pierre Abalard en un chapitve 
Oii il parle de franc arbitre^ 
Noiis dit ainsi en vcriti 
Que c'est une habilitd 
liune voulenti raisonnabley 
Soit de lien ou de mat prenable 
Par grdce est d bien faxre incline^ 



a sanclo ctiam Bernardo laudatur epist. in ad IIo 
nonum papam , in qua cl episcopus Catalaunensi 
eleclus postobitum Guillelmi de Campellis asseri 
tur. Sancti enim Bernardi confirmationem ejus al 
Honorio postulantis verba sic habent : « De Eccle 
siadico, domine, Calalaunensi, cujus quantum ii 
me est, nec debeo, nec valeo dissimulare pericu 
lum. Videmus nirairum, jamjamque imminere sen- 
timus nos, qui vicini sumus, pacem videlicet me- 
morataB Ecclesia? graviter moK esse turbandam si 
electioni illustris illius viri , id cst magistri Alberi- 



Et d mal quand elle desclinc, ; - — , .« ^^* t..a^ioui /iiucri- 

Verum haec ethica , quamvis diligentissime pcrqui- B J;j^' l^q^am ulique tolus tam clerus quam populus 
sita, nec inventa adhuc nec reperia esl. P^" ^^*? f} ^^^ convenerant, et conveniuni, ve- 



sita, nec inventa adhuc nec reperta est. 

Denique composuit Aba^lardus Historiam calami- 
tatum suarum , de qua mentionem facit Petrarcha ; 
piures epistolas ad Ileloissam et alios quarum ali- 
quae memorantur a Joanne Clopinello Magdunensi ; 
Regulam et institutionem sanctimonialium ; Exposi- 
tiones in orationem Dominicam , in Symbolum 
apostolorum, in Symbolum Alhanasii ; Sulutiones 
problematum Heloissas ; Sermones per anni circu- 
lum , ad virgines paracletenses, et alia qua^dam opu- 
scula quac nunc primum edidimus : Hymnos etiam 
ecclesiasiicos , qoi reperiuntur in Breviario Paraclc- 
tensi ; nec non Apologeticim pro iniiocenti;e sua^ 
excusatione, qnem ut alium ab Apologia sive Con- 
fessione fldei ab eodem universis Ecclesia) flliis di- 
recta credam, haBc Oihonis verba, lib. i l)e rebus 



stra5 pietalis assensum impetrare nequiverint » 
Verum etsi supplex oravii, non exoravit tamen "ut 
palam est tum ex tabulis episcoporum Catalaunen- 
sium et Abajlardo, tum cx episl. 58 ejusdem sancli 
Bernardi. qua manifesle docet Ebalum Guillelmo 
successisse. Magister autem Albericus paulo nost 
Leodiensi canonicus elTectus esl, ut constai ex 
kalendario Sancli Vicloris Parisiensis, ac tandem in 
rnagisterio scholarum jam senescens , archiepisco- 
paium Bituricensem obiinuit. Nam id nolat chro- 
nologus Sancti Petri Vivi Senonensis ad annum 
H39: « Hoc anno, » inquil, a Ulgrinus , Hituri- 
censis archiepiscopus, obiil. Succedit Albericus 
Remensis . » Et apertius adhuc : « Anno i 141 
Petrus de Caslro Bituricensis ordinatur archie- 
piscopus , defunclo Alberico Remensi ma^is- 



gestis Frcderici /, cap. 49 me movent: Post dam- ^}^^^^ ^- 

nationem, » inquit, « sui dogmalis , » de qua nos C ,00!' n ^ *■ • . • ^ 

postea. « ad Cluniacense coRuobium se contulit , r (^8) />«Amd*s ma(/i5<ris... - Decessit Guillelmus 
Apologelicum scribens, prajdiciorum capitulorum Lanipellensis episcopus anno 1119 , ut jam supra 



Apologel , . . 

partim verba, ex toto autem scnsum negans,qui 
sic incipit : « Ne juxta Boetianum illud, proo^miis 
atTerentibus tempus teratur , ad rem ipsam ve- 
niendumcst, ut innoccniiam nieam ipsa rerum po- 
tius quam verborum excuset prolixitas. » Haec, iri- 
quam, verba me movent. quia non leguniur in piic- 
fata fldei Confessione quam inseruimus pag . 330 
hujus operis; [vid. edit. Amb.] nec inconveniens 
est eum quoque prolixiorem adhuc alteram pro de- 
feosione suas Theologias apologiam texuisse. Quod 
et conflrmare videtur Guillelmus abbas sancli Theo- 
dorici libro I suie Dispulaiionis , cum ait : » Per 
Apologiam suam Theologiam impejorat, novos vc- 
teribus errores adjungit, ct cos periinnciter et con 



notatum esl ; Anselmus vero Laudunensis anno 
IH6, ut scribit Joannes Sancli Vicloris canonicus 
regularis in Chronico : « Hoc anno , » inquit 
« obiii vir venerabilis Anselmus Laudunensis de- 
canus , magister nominaiissimus , litierarum scien- 
tia clarus , vir morum honestaie et consilii maturi- 
taie venerandus, qui inler castera opera in Psalie- 
rio glossas marginales el intcrlineares ordinavii » 
Quibus verbis addit el aliud Chronicon manuscri- 
pium : « Epistolas quoque Pauli , et alias utriusoue 
lesiamenti scripluras pari modo delineando expo- 
suit ; et in eis exponendis atque glozandis juxta 
antiquorum Pairum scripla usque ad senilem jeta- 
lem desudavit. Dequo dixisse feriur Eugenius paoa 
quia Dcus spirilum ejus suscitaverit ne Scripturi 



tentiose defendere conlendit. « Eipauloanle: « Ac ^'^' r — ^. "»"•••""• )•»"*' •^•^•^v,im»ciii 11« ocripiura 
primo requiro cur sanciaj religionis et magni uo- P^rjrei. \a pontilicales caihedras plurics vocatus 
minis abbatem insimulet falso flnxisse, quia in D ^""*^.«"»s acqmevit. . Defunctusauiem Lauduni,i^ 
Theologia sua scripserit Filium csse quamdam \)o ^^iff!?,>l^V^^Y-?5![ll" ^^^^^ ubietunusex 



tentiam, Spiritum sanctum nullam. Id enim iu A(>o- 
logia sua, quam conlra abbatcm Petrus ipsedirigit , 
se dixisse denegat ; sed quod divina sapieniia qua^- 
dam sit potentia Patris, non Filius, ei quod amor 
Patris et Filii sit nonnulla potenlia , non Spiriius 
sanctus, se dixisse profltetur, etverumcsse ()erii- 
naciter conlendit. » At nec Apologiam istam hacte- 
iius videre contigit. Haecque sunt omnia, ni faiior , 
qu» Petrus Abaelardus scripsit. 

(37) Dtto ilH antiqui insidiatores, — Utrique An- 
aelmi Laudunensis auditores, ac in scholis ejus 

Jneeminentes ca^teris , de quibus et Heloissa, epist. 
t et Olho Frisingensis episcopus , lib. i. De Gesiis 
Fredericil^ cap. 47, ubi « egregios viros et nomi- 
salos magistros » vocat. Jam enini et ipsi tunc Re- 
mis scholas reeebant . Sed quem Abxlardus noster 
JLotalfam Lombardttm , ille Leuuldum Novarien- 
sem dicit. Albericus vero Remensis cognominata 



discipulis tali epitaphio moribus ac meritis conffruo 
tumulum ejus decoravit : 

Dormit in hoc tumulo celeberrimus iUc magister 
Anselmus, qui pcr dtffusi climata mundi 
Undique notitiam conlraxit, undique iaudem, 
Snna fides, docirina frequens, reverentia morum. 
Splendida vita, manus diffundens, actio cauta, 
Sermo placens, censura vigens, correctio dutcis, 
ConsHium sapiens, mensprovida, sobria, clemens. 
Sed quas larga Deiconcessit gratisdotes 
Idibus invisis dissolvit Julius ater. 
Qita vivens viguit comitetur gratia functum. 
Hic fratrem liabuit Radulfum noraine, qui non me- 
diocri quoque sapientia clarus eniiuit . « Per hos 
enim fratres , » ut in praefaio adhuc Chronico legi- 
tur, « sed maxime per Anselmun , magna ex parte 
revixit luieraUs scientiffi decos, et intelligentia 
Scnpturarum ». Quod et conflrmai canonicos ille 



1 



EPIST. I, SEU HISTORIA CALAMITATUM. 



i46 



mo scilicet atque Anselmo, post eos qnasi 
"e se solos appetebanty atque etiam ipsis tan- 
hseredes succedere. Cnm autem utrique 
scholas regerent, crebris suggestionibus (39) 
[liscopum suum | Rodulphum adversum me 
iTemnt, ut (40) ascito Conano Prienestino 
Ki» qai tunc legatione fungebatnr in Gallia, 
ticalum quemdam (34) sub nomine conciiii 



A in Suessionensi civitate celebrarent, meque invita- 
rent quatenus illud opus clarum, quod de Trinitate 
composueram, mecum afTerrem. Et factum est ita. 
Antequam autem illuc pervenirem, duo illi pnedi- 
cti cTmuli nostri ita me in clero et populo diffama- 
verunt, ut pene me populus paucosque qui advene- 
rant ex discipulis nostris prima die nostri adventas 
lapidarent, dicentes me trcs Deos praedicare et scri- 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



lensis coaBtaneus, qui cathcdralis ecclesiae 
I ac resiaurationem descripsit, his verbis : 
tadmodum autem olim Dominus urbem Hie' 
a destruit, et filios Israel captivari permit- 
d coDsolationem tamen paucorum qui re- 
ant, Jeremiam prophetam ibidem cum eis 
y sic nobis in tanta calamitate posilis duos 
issimos viros, prsefatum scilicet magistrum 
am, germanumque ejus magistrum Ra- |^ 

misericorditer reservavit; qui tam clericos 
laicos dulciter consolantes, et diversis Scri- 
im sententiis refoventes, no in tribulationum 
latibus deficerent exhortab^utur. > [Vide 
liaBU CLXII]. 

Arehiepiscopum suum Radulphum, — Ivo 
msis epist. 190, Koberius abbas ad annum 
^etrus Mauricius abbas Cluniacensis, lib. ii 

cap. 5, et alii plerique Radulphum hunc 
iscopum Remensem appellant, quem tamen 
is in Vita Ludovici Grossi, nec non Aimoini 
ator, lib. v, cap. '60, Rodulphum cum Ab(e- 
lostro dicunl; Lisiardus in Vita sancti Ar- 
•uessionensis episcopi, cap. 36, et Nicolaus 
las in Vita sancti Godefridi episcopi Ambia- 

lib. III. cap. 24, Rudolphum. Erat autem 
hesaurarius Ecclesiae Remensis, et ViriJis 
linabatur, ut vel ex hoc uno Pelri Cluniacen- ^ 
tlis loco disci potest [PatrologiaB t. clxxxix) : ^ 

quos, > inquit lib. ii Mirac, cap. v, « Mat- 
laemdaro probatioris vitse clericum, Remen- 
lesiae tunc thesaurarium eligeus, qui Radul- 
mine, Vjridis cognomine dicebatur, ei se 
as religiosa familiaritate devovit. Dehinc 
todem Radalpho, et in Remensem archiepi- 

assampto, non deseruit quem elegerat. » 
Mos vero est ad archiepiscopaium post Ma- 

matris Dartholomaei Laudunensis episcopi 
ilam. Sic enim iu Historia Laudunensis Ec- 
egitur, his verbis : c Electus itaque (nempe 
omaeus) unanimi totius cleri ac populi as- 
ad pontiticatum urbis Laudunensis, domino 
ho Reroorum archiepiscopo, qui pra;fato 
m matris ejus avunculo successerat, pra^- 
r, et ab eo multisque aliis episcopis teni- 
aschalis papae et Ludovici regis Francorum 9 
rime consecratus, ovibus desolaiis novus 
transmittitur. » Et apud Robertum de Monte 
r : • Anno 1114, in Remensi metropoli post 
em illustrem virum, exturbato Gervasio. 
has .^uccessit, qui Viridis cognomen habuit. > 
Ascito Conano Prxncstino e/Jiscopo. — Co- 
ijus, sive Canonis, Paschalis II papa) legati, 
srunt Nicolaus monachus in Vita sancti Go- 
episcopi Ambianensis, lib. iv, cap. 0, Suge- 

Vita Ludovici Grossi (Patrotogix i. clxxxvi), 
is Antissiodorensis ad annum Mio, Guillel- 
Umesburiensis, lib. i De geslis pontif, Angl. 
. CLXXiX), et alii. Exstantque etiam aliquot 
i Vindocinensis abbatis, et Ivouis episcopi 
snsis epistolae ad eum scriptae. Chronicon 
^nsis abbatis Cunonem, et aliquis alius Co- 
ancnpat. Nec fortasse nomen id aliud est a 
i nomine. Nam in Chronico Vizeliacensi re- 
ad annam 1024 : « Cono, qui et Cunradus, 



impcrator Roma"... » Cono autem hic episcopus 
Pruinestinus bis in Gallia sedis apostolicae lega- 
tione functus est : semel sub Paschali. anno 1M5, 
quo iria concilia celebravit Belvaci, Remis et Ca- 
talauni. Sic enim docet nos vetus Chronicon San- 
cii Petri Vivi Senonensis : « Anno 1115, » inquit, 
« factum est concilium Remis, vi K^^l. April. Item 
aliud fuerat celebratum apud Belvacum a Conone 
Praenestino episcopo, romanaeTcclesiae legato. Rur- 
sus in eodem anno aliud apud Catalaunum, v id. 
April. » Secundo, sub annum 1120, Calixto II pon- ^ 
titice, sicut ex pnccepto Ludovici Senioris regis de 
Ecclefia Cergiaci et rebus periinentibus ad eam pa- 
tet, his verbis : « Communicato cum palatinis no- 
stris consilio, ad ipsam sanctissimoruni martyrum 
(scilicet Dionysii et sociorum) basilicam cum con- 
juge nostra acceleravimus, et pra^sente venerabili 
episcopo domino Conone sanctap sedis apostolicaB 
legato quoniam jure et consuetudine regum fran- 
corum demigrantium insignia regni ipsi sancto 
niariyri tanquam duci et protectori suo referuntur, 
coronam patris nostri ei reddidimus, pro dilatione 
reddiiionis satisfecimus, et tam pro salute animar^ 
nostrae quam pro regni administratione, conjugis 
et prolis conservatione ecclesiam de Cergiaco sicut 
libere possidebamus, cum decimis et omnibos ad 
ecclesiam peninentibus ecclesiae restituendo, ipsis 
sanctis mariyribus contulimus. » Et infra : « Actum 
publice anno incarnati Verbi 1120, regni xii, Ad- 
elaudis autem reginae v, concedente Philippo filio 
nostro. » Quod conlirmat et praefatus Sancti Petri 
Vivi chronograpbus, qui refert et alierum ab eo 
tunc Belvaci celebratum fuisse concilium. « Anno 
millesimo centesimo vigesimo, •> inquit, « celebra- 
lum est concilium decimo quinto Kalendas Novem- 
bris a domino Conone Pru^^nestino, legato trium 
provinciarum, Rothomagensis, Senonensis et Re- 
mensis. Ad quod concilium Daimbertus archiepi- 
scopus cum sufTrageneis et abbatibus Belvaco invi- 
tatus est. » Quare non dubium quin error sit in 
tabulis Arroasianis, ubi Cono hic obiisse dicitur 
anno 1117, v id. Augusti. Nec minus pcrspectum 
est. id quod scribit Aba^lardus non ad primara, sed 
secundam ejus legationem debere referri. Nam et 
antea prsemisit obitum Guillelmi Campellensis, qui 
defunctus est annolllO, et paulo posl meminit 
Gaufridi Carnotensis episcopi, quem constat anno 
tanlum 1116 Ivoni successisse. 

(41) Sub nomine concilii in Suessionensi civitate. 
— Duplex eodem fere tempore concilium Suessio- 
nis convocatum est, primum a Rainaldo archiepi- 
scopo Remensi contra Roscelinum anno 1095, de 
quo mentio tit ab Ivono epist. 7, ab Anselmo Bec- 
censi abbaie, epist. ad Fulconem Belvacensem epi- 
scopum, et ab Abaelardo nostro, epistola ad Gaa- 
friJum episcopum Parisiensem ut, jam antea do- 
cuimus. Alterum hoc, anno 1120, praesidente Go- 
none sedis apostolicae legato, contra praefati Abae- 
lardi librum De Trinitate, qui et in eo, nulla sibi 
respondendi facultate concessa, combustus est. Id 
enirn cum Abaelardus ipse postea, tum Otho Fri- 
singensis episcopus asserit lib. i De reb. gestis JVc-^ 
derici f, cap. XLvii, his verbis : u Suessionis pro« 
vinciali contra eum synodo sub praesentia nonu^n^ 



i47 



PETR1 AB/ELAttDI OPP. PARS I. — EPlSTOLiE. 



psisse, sicut ipsis persuasum fuerat. Accessi au- A se quoquomodo protegeret : « Beue, inquit, 



t<)ro, roox ut ad civitatem veni, ad legatum; eique 
libellam nostrum inspiciendum et dijudicandum 
tradidi; et me, si aliquid scripsissem quod a 
catholica fide dissentiret, paraium esse ad cor- 
rectionem [al. correpiionem] vel saiisfactionem , 
obtuli. Ille autem statim mihi prascepit libeU 
ium ipsum archiepiscopo illisque aeuiulis meis de- 
ferre, quatenus ipsi me judicarent, qui me super 
hoc accusabant, ut illud in me eiiam compleretur : 
« Et inimici nostri sunt judices {Deut, xxxii, 31). » 
Saspius autem illi inspicientes atque revolventes li- 
bellum, nec qaid in audientia proferre adversum 
me auderent invenientes, distulerunt usque in ii- 
nem concilii libri, ad quam anhelabant, damna- 
tionero. Ego autem singulis diebus antequam sede- 
ret [fi/. cederei} conciiium, in publico omnibus sc- 
cundumquam scripseram iiJem caihollcam disse- 
rebaro, et cum roagna admiratione omnes qui au- 
diebant tam verborum apertionem quam sensum 
nostium coromendabant. Quod cuin populus et cle- 
rus inspicerei, ciBperunt adinvicem dicere : « Ec4:e 
nune palam loquitur, et nemo in euin aliquid di- 
cit. >» Et concilium ad finem festinat, inaxiine in eum 
ut audivimus, congrcgatum. Nunquid judices coguo- 
verunt» quia ipsi polius, quam llle, errant? Ex quo 
Sffluli nostri quoiidie magis ac inagis inflainma- 
bantur. Quadam autem die Albericus ad me antmo 
intentatis [al. intentandum] cum quibusdain dis- 



telligenduin. » Ego autem subjeci [al, sub 
« hoc non esse novellum, sed ad praesens t 
tiner'5, cum ipse verba tantum, non sensum 
sisset. Si autem sensum et rationem attendc 
let, paratum me dixi ei ostendere secunda 
sententiam, quod in eam lapsus esset haeres 
cundum quam is qui pater est sui ipsius filii: 
Qud ille audito, statim quasi furibundus e 
ad minas conversus est, asserens nec ratitme: 
nec auctoriiaies uiihi in hac causa sufTra 
esse. Atque ita recessit. Extrema vero die c 
priusquam residerent, diu legatus ille atq 
chiepiscopus cum aemulis meis et quibusda 
sonis deliberare cceperunt, qnid de meipso 
meo statueretur, pro quo maxime vocati f 
Et quoniam ex verbis meis, aut scripto qu 
in prae.scnti, non habebant quod in me pr 
rent, umnibus aliquantulum conticentibus, i 
mihi minus aperle detrahentibus, (4*2) Ga 
Carnotensis episcopus, qui caeieris episcoph 
ligionis nomine et sedis dignitate prcecellel 
exorsus est : c Nostis, domini omnes qui 
h<:njiois hujus doctrinam, qualiscunque sil, 
ingenium, in quibuscunque siuduerit mult 
ciatores [al. assentatores] et sequaces habu 
magisirorum tam suorum quam nostroruin 
maxiine compressisse, et quasi ejus vineam 
usque ad mare palmites suos extendisse. i 



cipnlis sttis accedens, post qna^Jam blanda coilo- q pr^ejudicio, quod non arbitror, gravaveriiis, 



quia dixit se mirari quoddain, quod in libro illo 
notaverat : quod scilicet cum D^nxs Deum genuerit, 
nec nisi unus Deus sit, negarem tauien Deum se- 
ipsuin genuisse. Cui staiim respondi : « Super hoc, 
si vuliis, rationem proferam. » — « Non curamus, 
inquit ille, rationem humanam, aut sensum no- 
strum in talibus, sed auctoritatis veiba solummo- 
do. >» Cui ego : « Veriiie, inquam, foliuni libri, et 
invenleiis auctoriiatem. » Et erat pra^sto lil)er quem 
secum ipse detulerat. Revolvi ad locum, quem no- 
veram, quem ipse minime compererat, aut qui non- 
nisi mihi nocitura quserebat. Et voluntas Dei fuit, 
ut cito occurreret mihi quod volebam. Erat autem 
.sententia intitulata : Augustinus De Trinitate lib. i 



recte mullus vos olTensuros sciatis, et noi 
plurinos qui eum defendere velint; praeserti 
in praesenti scripto nulla videamus, qu» 
obtineant apertae calumniae, et quia juxta ili 
ronymi : • Semper in propatulo fortitudo 
habet(i3), feriuntquesummosfulgnra monte 
Videie ne plus ei nominis conferatis ^ 
agendo, et plus nobis criminis ex invidia, < 
ex justitia conquiramus. » Falsus enitn ru 
praedictus doctor meminit (ep. 10) , cito c 
t ir, et vita posterior judicat de priore. Si 
canonice agere in eum disponitis, dogma i 
scriptum in meJium proferatur» et interro 
bere respondere liceat, ut ronvictus vel c » 



(eap. i) : c Qui putat ejus potentiae Deum, ut se- D [al, confusu:^] penitus obmutescat. Juxta 11 



ipsum ipse genuerit, eo plus errat quod non solum 
Deus ita non est; sed nec spiritalis creatura, nec 
corporalis. Nulla enim odinino res est, quae seipsam 
gignat. » Quod cum discipuli ejus, qui aderant, au- 
dissent, obstupefacti erubescebant. Ipse autem, ut 



tem bpati Nicodemi sententiam, qua I> 
ipsum liberare cupiens, aiebat : « Nunquid 
stra judicat hominem, nisi audierit ab ipso p 
c>ognoverit quid faciat? > (Joan, vn, 5i.) 
dito statim aemuli mei obstrepentes exclama 



ANDREiG QUERCETANI NOT^ 



sedis legati congregato, ab egregiis viris et nomi- 
natis magistris Alberico Remense, et Leutaldo No- 
variensi, Sabellianus haereticus judicatus, libros 
quos edidierat propria manu ab episcopis igni dare 
(U)actus est nulla sibi respondendi facultate, eo 
qaod diseeptandi in eo peritia ab oinnibus suspecta 
habereiur, concessa. » (Jnde et succmcte Ber- 
nardua epistola ad Ivonem cardinaiem, de eodem 
AlMelardo. <* Damnatus est, >» inquii, * Suessione 



cum opere suo, coram legato Romanae Eci 

(42) GaufriduB Camotensis episcopus. — 
II, Ivonis successor, apostolicaeque postmoi 
dis le«:atus, de quo plura sanctus Bernar 
qui vitam ejus conscripsit Bernardus alter 
Vallis abbas. Ex^ant etiam aliquot Gaufri 
docinensis abbatis ad eum epistolae. 

(43) Hieron., Prooem. in Qumst. Jfebr. 
(U) Horat. lib. ii Carm. ad. 10. 



149 



£PIST. 1, SEU lilSTOIVlA GALAMITATUM. 



m 



sapiens [al. sapientis] eonsiiiam, u( contra ejus 

Terbositatem contendamus, cujus argumentis vel 

sopbismatibus universus obsistere mundus non pus- 

set 1 Sed certe multo difflciiius erat cum ipso con- 

teadere Cbristo, ad quem tamen audiendum Nico- 

d«nas juxta iegis sanctionem invitabat. Cum au- 

lem episcopus ad id quod proposuerat eorum ani- 

Dos indacere non posset, alia via eorum invidiam 

refrenare attentat, dicens ad discussionem tanta 

rei. paucos qui aderant non posse sufflcere, ma- 

jorisqae examinis causam hanc indigere. In bucque 

alterius tantum suum esse consiiium, ut ad abba- 

\xm meam, boc est monasterium Sancti Dionysii, 

itihas meas, qui aderat, me reduceret ; ibique plu- 

ribos ac doctioribas personis convocatis diligen- 

tioriexamiue quid super hoc faciendum esset sta- 

toerelur. Assensit legatus buic novissimo consilio, 

H caeteri omnes. Inde mox legatus assurrexit, ut 

iniaBam celebraret, antcquam concilium intraret, et 

mihi per episcopum illum liceniiam consiituiam 

maudavit, revertendi scilicet ad monasterium no- 

stram, ibi exspectaturo quod condictum fuerat. 

Tqdc aemali mei nihil se egisse cogitantes, si extra 

dicecesiui saam hoc negotium ageretur, ubi videli- 

eet jadiciam minime exercere valerent, qui scilicet 

dejaslitia minus confidebant, archiepiscopo per- 

^oaserunt hoc sibi valde ignominiosum esse, si ad 

aliam audientiam causa haec transferretur, et peri- 

cQlosom fieri si sic evaderem. £t statim ad legatum 

ooDcurrentes, ejus immutaveruut sententiam, et ad 

boc invitum pertraxerunt, ut librum sine ulla in- 

qaisitione damnaret, atque in conspectu omnium 

sutim combureret, et me in alieno monasterio pe- 

reaai clausura cohiberet. Dicebant enim ad damua- 

tionem libelli satis hoc esse debere, quod nec Ho- 

mani pontiQcis, nec Ecclesiae auctoritale commen- 

datiuD legere publice praesumpseram, atque ad 

transcrtbendum jam pluribus cum ipse pra&siitis- 

sem. Et boc penitile futurum fidei Christianse, si 

exemplo mei mnltorum similis praesumptio praeve- 

Diretar. Quia autem legatus ille minus quam necesse 

esset litteratos fuerat, plurimum archiepiscopi con-. 

silio Ditebatur [o/. utebatur], sicut et archiepisco- 

pus illorum. Quod cum Carnotensis praesensisset 

episcopus, statim machinamenta ba?c ad me retulit 

et me vehementer hortatus est, ut hoc tanto lenius 

tolerarem, quanto violentius agere eos omnibus 

patebat. Atque hanc tam manifestae invidia^ vio- 

lentiam eis plurimum obfuturam, et mihi profu- 

taram non dubitarem. Nec de clausnra mona- 

sterii ullatenos pertarbarer, sciens profeclo le- 



B 



A gatum ipsum, qui coactus hoc faciebat, post paa~ 
c ts dies, cuni hunc reeesserit, mc penilns liberatu- 
rum. £i sic me, ut potuit, fleutem flens et ipse coa- 
sulaius est. 

Cap. X. De eombusiione ipsius libri. De perseeu^ 
tione ubbatis sui et fratrum in eum. — Vocatus ita- 
que siatim ad concilium adfui, et sine ullo discus* 
sionis examine meipsura compuierunt propriamanu 
librum memoratum meum inignem projicere. £t 
sic combustus est, ut tamen cum nihil dicere vi- 
derentur, quidam de adversariis meis id submur- 
muravit, quod in libro scriptum deprehenderat, so- 
lum Deum Patrem omnipuientem esse. Quod cum 
legatus subintellex sset, valde admirans ei respon- 
dit, hoc nec de puerulo [al, parvuloj aliquo cred[ 
delere, quod adeo erraret : • Cum communis, in- 
quit, fldes et teneat et proflteatur tres omnipoten- 
tes esse. > Quo audito Terrieus quidam scholarum 
magister irridendo subintulit illud Athanasii (in 
Symbolo)j < et tamen non trcs omnipotentes, sed 
unus omnipotens. » Quem cum episcopus suus in- 
crepare coepissct et reprimere quasi reum, qui ia 
majestatem loqueretur, audacter ille restitit, et 
quasi Danielis verba commemorans, ait [Dan. xin, 
48) : c Sic fatui fllii Israel, uon judicantes neque 
quod verum est cognoscentes, coudemnastis flliarn 
Israel. Revertimini ad judirium, et de ipsojudtce 
judicate, > qui talem judicem quasi ad iustructio- 
nem fldei et coi rectionem erroris [al. errorum] in- 

C stituistis: qui cum judicnre deberet, orese proprio 
condemna<rit. Divina hodie misericordia indocen- 
tem paientcr, sicut olim Susannam a falsis accu- 
saioribus, liberate. Tunc archiepiscopus assurgens 
verbis, prout oportebat, commuiaiis sententiam le- 
n^SLii conflrmavit, dicens : • Revera Domine, inquit, 
omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens 
Spiriius sanctus. £t qui ab hoc dissentit, aperte 
devius est, nec es; audiendus. Et modo si placet, 
bonum est ut frater ille lidem suam coram omnibus 
exponat, ut ipsa prout oportet vel approbetur vel 
improbetur atque corrigatur. » Cum auiem ego 
ad profltendam et cxponendam fldem meam as> 
surgerem, ut quod seniiebam verbis propriis ex- 

jv primerem ; adversarii dixerunt non aliud mihineces- 
sarium [o/. necessuni] esse, nisi ui Symboluin Atba- 
nasil recilcirem, quod quivis puer aeque facere pos- 
set. Ac ne ex ignorantia praeienderem excusationemy 
quasi qui verba illa in usu non haberem, scriptu- 
ram ad legendum alTerri fecerunt, Legi inter suspi- 
ria, singultus et lacrymas prout potui (45). Inde 
quasi reus et convictus abbati Sancti Medardi, qui 



ANDREA' QUERCETANI NOT.C. 



(45) Inde guasi reus et convictus. — Abbas is 
(brsltan Anselmus ille qui sub annura Christi 1t28, 
ibbas Sancti Yincentii Laudunensis, ac tandem 
lano 1443, epi<copus Tomacensis effectus est ; de 
qoo Jam nos superius ex llistoria Laudanensis Ec- 
desi9. Monasterium autem sancti Medardi co^ptura 
ttl a Clothario l, rege Francorum apud Suissio- 
Ms, et a Siglberto filio ejus expietum atque com- 



positum, uti docet Gregoriu<( Turonensis archiepi* 
scopus lib. IV Historias Francorum, cap. 22, his 
verbis : u Tempore qnoque Clotharii regis sancins 
Dei Medardus episcopus consummato boni operis 
cursu et plenus dierum, sanctitate praecipuus, 
diem obiit. Quem Clotharius rex cum summo ho- 
nore apud Suessiones civitatem sepelivit, et bas^i- 
licam soper eum fabricare coepit, quam postea ^v^ 



ioi 



PETRI AB/ELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



m 



aderat, traditas, ad claastram cjas tanqaam ad A 
carcerem trahor. Statimque concilium solvilar. 
Abbas aatem et monachi illias monasterii me sibi 
remansarum uUerius arbilrantes, summa exsuUa- 
tione sasceperunt, et cum omni diUgenlia tractan- 
tes consolari frustra nitebantur. Deus qui judicas 
aequitatem, quanto tunc animi feUe, quanta mentis 
amaritudine teipsum infamis arguebam, te furibun- 
dus accusabam, saepius . repetens illam beati Anlonii 



conquestionem : < Jesa bone, ubi eras (46) ? » 
Quanto autem dolore aestuarnm, quanta erubescentia 
confanderer, quanta desperatione perturbarer, sentire 
tunc potui, proferre non possum. €k>nferebam cum 
his quae in corpore passus oUm fueram, quanta 
nunc sustinerem ; et omnium hominum me aesti- 
mabam miserrimum. Parvam illam ducebam pro- 
ditionem in comparatione hujus injuriae, et longe 
ampUus famae quam corporis detrimentum plan- 



ANDRE^ QUERCETANI NOT^E. 



gibertus fiUus ejus explevit alque composuit. » 
Refertque sanctus Gregorius ponUfex maximus, 
hoc monasterium a Joanne lll, praedecessore suo, 
caput omnium monasteriorum et abbaiiarum Fran- 
ciae constitutum fuisse. Sed quiaiitterae quibus id 
asserilur, valde suspecla3 snnt, et a mullis eiiam ^ 
falsitatis arguuntur, libet hic integram Joanuis III ° 
constitutionem subjicere ; quanquam et ipsa sup- 
positionis, aut saltem adulteraiionis vitio non ca- 
ret. Meminit enim inter caetera nominis archiepi- 
scoporum, quod ante Pippini et CaroU Magni so^- 
cuium in usu non fuit. Nec stylus quoque confor- 
mis esse videtur litteris apostolicis ilUus saecuU. 
Quinimo neque monasticarum fundaiionum con- 
firmationes a sede Romana requiri, neque anni 
Dominicae Incarnationis publicis instrumenlis ap- 
poni, nisi longo post tempore coeperunt, uti docet 
alicubi doctissimus et illustrissimus cardinalis Ba- 
ronius. Est autem constitutio illa sive priviiegium 
Joannis III ejusmodi : 

Privilegium Joannis III papXj datum monasterio 
Sancti Medardi Suessioncnsis. 
« Totius orbis principibus machinam mundi sub 
Christo principe regentibus, prccsentibus scilicet et 
futuris, Joannes, meriiorum qualiiate infimus, sed p 
Christi gratia sanctae Romanae sedis praelalus. Suum 
esse, quos divinae fidei et apostolicae majestatis no- 
bilitat religio, constat, ut fructu operum et afTectu 
rerum certa demonstrent obsequia. Ob hoc, divina 
inspirante graUa, et pra^cellentissimi regin Clotha- 
ru suadente clementia, monasterio Sanctae Mariae 
et Beati Petri, quod est extra Suessorum civitatem 
situm ubi dominus Medardus requioscere, ct Da- 
niel abbas praeesse videtur, hoc privilegium omni- 
modis indulgemus, utterrasquas filius noster Clo- 
tharius ob salutem animae suae dedit, Cromacum 
scilicet, Attipiacum, et Aliivit possessionem suam 
in pago Metensi, cum silva qua} vulgo dicitur Pa- 
tella Salis, cum omni integritate teneant atque pos. 
sideant, cum terris, domibus, et aedificiis, et alta- 
ribus habeant, teneant atque possideant. Hoc quo. 
que auctoritate sancta^ Trinitatis et inseparabilis 
unitatis vice beati Petri apostoU coram rege Clo- 
thario et omnibus plebeio Francorum, scilciet ar- j) 
chiepiscoporum, episcoporum, judicum, et omni 
populo Christianorum Romanorum principum de- 
cernimtts;ut nullus regum, antistitum, judicum, 
terras Sanctae Mariae et domini Medardi sive eccle- 
sias vel altaria, telonea, decimas, novas, banna et 
freda exigat. Nec hoc injusto praejudicio agitur 
contra auctorem iegum vei canonum, quia nihil de 
canonica auctorilate minuilur, quidquia pro quieUs 
tranquillitate et servitute Dei ad loca venerabilium 
sanctorum concedltur. Statuimus eliam, ut V6lulha?c 
sedes beatiPetri liberaconstat ab omni servitio regum, 
et omnium potentiuin personarum, ita remota omni 
consuetudine pessima omnium regum, archippiscopo- 
rum, episcoporum, archidiaconorum, sive judicum, 
praefatae basilicae nionachi, Deo vacent, libcri, et 
pcr omnia Regula; Sancti Benedicli actibus obe- 
diant sine ulla inquietudine. Praesenti quoque pri- 
yilegio hanc illis concedimus licentiam, ut defuncto 
^bbate, quemcunque voluerint arcbiepiscopam. 



vel episcopum, causa ordinandi abbatem vocent . 
Similiter faciant de ordinationibus sacerdotum vel 
levitarum, et ca^terorum graduum, quas in suo 
monasterio celebrent, si volunt, absque ulla con* 
tradictione archiepiscopi Remorum, et episcopi 
Suessorum, Praesenti quoque abbati, et omnibus 
successoribus suis inter missarum solemnia bene- 
dictiones concedimus agere, et pra^dicationem ad 
populum facere, et reveren [daej sancta) Mariae Dei 
gcnitricis, et beati Petri apostolorum principis, et 
protomartyris Chrisii Stephani et domni Medardi, 
quorum honore et roeriiis ipse locus sacratus re- 
fulgeL Ad quorum altare venerandum et praeci- 
puum, omnes ecclesias et altaria, de omnibus ter- 
ris quae collatae sunt vel conferentur, facta prae- 
ceptione regali, et apostolica auctoritate causa ho- 
noris concedimus. Consecrationes quoque fontium. 
et scrulinii mysteria semper in ipso celebrentur 
monasterio. Chrismatis quoque ac olei ubicunque 
libuerit expetant benedictionem, nec ullius occa- 
sionis causa vel necessitatis a quoquam rectore 
tantus honor intermittatur, ne tantae sublimitatis 
locus vilescat, quem caput constituimus monaste- 
riorum totius Galliae, nulUasque ditioni patimur 
essc subjectum : sed semper sub regali custodia 
posilus« hujus sanctae Romanae sedis antistitum au- 
cioriiate advocationem beati Petri haheat. Caveant 
autem omnes sanctae Dei Ecclesiae successores et 
regni gubernatores, ne hoc privilegium irritum fa- 
ciant, quod apostolica auctoritate sancitum, et re- 
gum manibus vere firmatuni est, et consensu Bauda- 
ridi episcopi Suessornm factiim, insuper et septua- 
ginta episcoporum anaihemate soUdatum. Quicun- 
que hujus nomineauctoritatiscontradictor exsliterlt, 
vel fratres in praefata basilica inquietaverit, vel de 
omnibus rebus ipsi loco concessis Vel concedendis 
aliquid abstulerit, vel aliter ordinaverit, in die re- 
velationis Domini sit anathema maranatha, et a 
consortio Christianitatis sequestratus, a corpore et 
sanguine Domini nostri Jesu Christi alienus exi- 
stat. Et cujuscunqne sublimitatis vel dignitatis sit, 
honore suo in praesenti saeculo privetur, et in ex- 
siliam reiegetur, et in futuro saeculo cum Juda 
traditore Domini in poenis a^ternalibus damnetur, 
et cum diabolo et angelis ejus in inferno inferiori 
nunquam resurgendus demergatur, nisi sanctae con- 
gregationis animos placaverit, et sanctae Dei Eccle- 
siae ministros sibi reconciliaverit. Ego SiropUcius 
notarius sanctae Romanae sedis subscripsi et sigil- 
lavi. Datum in Ecclesia Sancti Silvestri, v Idus 
roarUi, anno Domiuicae Incarnationis 562, indi- 
ctione x. > 

Caeteruro, quanti fecerint et alii Francorum re- 
ges ()ost Clothariuro, insi^nem illam Sancti.Medardi 
basilicam, vel id in pnmis indicat quod Andreas 
Marcianensis monachus scribit : u Ludovicum im- 
peratorem anno ii imperii sui, impetrasse ab £a- 
genio papa corpus sancli Sebastiani martyris, et 
Suessionis in basilica SancU Medardi collocasse, 
in cujus adventu multa perpetraverit Deus mira- 
cula. » 

(46) S; Hieron. in Yita B. Antonii. 



153 



EPIST. I, SEU HISTORIA CALAMITATUM. 



m 



;rebain:cain ad illani ex aliqaa [al antiqaa] culpa A 
Jevenerim, ad hanc me tam patentem violentiara 
siQcera intentio amorque fldei nostra; induxissent, 
qa£ me ad scribendum compulcrant. Cum autem 
boc tam crudeliter et inconsiderate factum omnes, 
id quos fama delatum est vehementer ar^^uerent, 
sia^ali qni interfuerent a se culpam repellentes in alios 
traDsfandebant, adeo, ut ipsi quoque nostri smuli id 
eonsilio sao factum esse denegarent, ct legatus 
coram omnibus invidiam Francorum super hoc ma- 
xime detestaretur. Qui statim poenitentia ductus 
post aliqaos dies, cum ad tempus coactus satisfe- 
cisset illoram invidis, nie de alieno eductum mona- 
«terioad proprium reraisit; ubi fere quotquot crant 
olim jam, at supra memini, infestos habebam, cum ^ 
eorum vits turpitudo et impudens conversatio rae 
suspectam penitus haberent, quem [aL quod] ar- 
gaentem graviter sustinerent. Paucis autem elapsis 



mensibus, occasionem eis fortuna obtulit, qua me 
perderc molirentur. Fortuitu namque mihi qua- 
dam die legcnti occurrit quxdam Bedae sententia, 
qua in expositione Actuum apostoloruA asserit 
(47). Dionysium Areopagitam Corinthiorum potins 
quam Athcniensium fuisse episcopum. Quod valde 
eis contrarium videbatur, qui suum Dionysium esse 
illum Areopagitam jactitant, qaem ipsnm Athenien- 
sem episcopum gesta cjus fuissc profltentur. Quod 
cum reperissem, quibusdam circumstaniiura fratrum 
quasi jocando monstravi, testimoniura scilicet illad 
Beda}, quod nobis objiciebatur. Illi vero valde in- 
dignati dixerunt Bedam mendacissimum scripto- 
rem, et se Huldonium [al. Hilduinum ct rec/e]. ab- 
batem suum veriorem habere testem, qui pro hoc 
investigando Gra3ciara diu perlustravit, et rei verita- 
tc agnita in gestis illius, qua) conscripsit, hanc ve- 
raciter dubitationem removit. Unde cum unus eo- 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE 



(47) Lionysium Areopagitam, etc. — Haec Bedae 
seotentia de Dionysio Areopagita rauliis etiam ho- 
die non placet, qui Dionysium episcopnm Pari- 
sieasem esse iilum Areopagitara contendunt. Sed 
quod allegant de Innocentio IIl, qui corpus sancti 
Dionysii, Corinthiorura episcopi, dedit monachis 
Sancti Dionysii Parisiensis, nec ipsornm opinioni 
plarimum favere, oec Abaelardi quoque sensum 
aQctoritate Bedas sufl^ultum omnino convincere vi- 
detar. Rem sic enarrat anonymus, qui de reliquiis 
ciPQobii Sancti Dionysii scripsit : « Anno, > inquit, 
• ab Incarnatione Doraini 1213, Innocentius, san- 
cis romanae Ecclesia; papa III. ad urbera generale 
concilium convocavit, ex omni naiione quae sub 
coelo est. Pastores et prffilati sanctae matris Eccle- 
sis : patriarchse videlicet, archiepiscopi« pontilices, 
etabbates, et inferiuris gradus et ordinis alia; per- 
sonae, quarum non erat nuraerus : reges etiam et 
principes diversorum popuiorum vel per se, vel 
per nantios adfuerunt. Yir autem venerabilis ab- 
bas beati Areopagitie Dionysii Henricus nomine 
cum caeteris interesse non potuit, quia provecta) 
aetatis imbecillitas non permisit. Misit autem pro 
se, et pro ecclesia sua virum religiosum et hone- 
&tum Hemericum magistrum priorem cura aliis 
personis ejusdem Ecclesiae, qui se loco sui pruut 
upporianias possent domini pap«e praesentise prae- 
sentarent. Celebratum est igitur roagnum illud 
conciliumy in quo tractatum est de fide catholica, 
de moribas, et de statu universalis Ecclesiae, et do 
rebasaiiisquas longam esthicet non necessarium 
euarrare. Soluto conciiio concessa est singulis li- 
centia recedendi. Dominus aulem papa nolens ora- 
nibns palam facere benevolentiam, et gratiam, 
atqne pium dilectionis alTectum, quam erga vene- 
rabile ccenobium beati Dionysii et tunc habebat, et 
simper habuerat, vocavit ad se praefatum Hemeri- 
cam ac socios ejus, et in pignus perpetuaee chari- 
tatis dedit eis thesauram impretiabilem, corpus 
videlicet sanctissimi Dionysii confessoris, Corin« 
ttiioram episcopi, ut ipsum secum, cum honore 
debiio in Franciam transferrent, et ex parte sua 
Eeclesia beaii Dionysii cam omni reverentia prae- 
sentareat. Tradidit illis praeterea suae largitionis 
testimoniales litteras sigillo sanclae sedis apostolicae 
roboratas. Illi vero cum condignis gratiarum ac- 
lionibus, tam nobile, tam sanctum, tam denique 
venerandum suscipientes deposltum, gratuita sum- 
mi pontiticis exhiiarali muniGcentia, quam ciiius 
potaerint in Franciam remearunt. » Testimoniales 
aatem illae Innocentii litterae sic ibidem conceptae sunt : 



Authcnticum Innocentii papx 

« Inxocentius episcopus, servus servorum Del, 
dilectis flliis abbati et conventui Sancty Dionysii 
Parisiensis salutem et apostolicam benedictionem. 

« Utrum gloriosus martyr et pontlfex Dionysius» 
cujus venerabile corpus in vcstra requiescit eccle- 
sia, sit ille censendus qui Areopagita vocatur ab 
apostolo Paulo conversus, diversae sunt sententiae 
diversorum. Quidara autera fatentur Dionysium 
Areopagitara in Graecia fuisse mortuum et sepultum, 
aliumque Dionysium exslitisse qui fldem Christi 
Francorura populis praedicavit. Alii vero asserunt 
illum post raortera beati Pauli venis^e Romam, et 
a saucto Clemente papa in Galliam destinatnm; 
Q aliumque fuisse qui mortuus est in Graecia, et se- 
pultus. Utrumque tamen egregium in opere et ser- 
mone praeclarum. Nos autum neutri volentes prae- 
judicare sententia?, sed vestrum cupientes honorare 
raonasterium, quod immediate ad Romanam spe- 
ctat Ecclesiam, sacrum beati Dionysii pignus, quod 
bonae memoriae P. tit. Sancti Marc3lli presbyter 
cardinalis tunc apostolicae sedis legatus de Graecia 
tulii in urbcm, vobis per dilectos fllium Hemericum 
priorem et quosdara alios nuntios raonasterii vestri 
ad generale conciliura destinatos devote dirigimus : 
ut cura utrasque reliquias habueritis, nulla de cae- 
tero reraaneat dubitaiio, quin sacrae beati Dionysii 
Areopagitie reliquio) apud vestrum monasterium 
habeantur. Vos igitur eas reverenter suscipite, hanc 
nobis vicissiludinem rependentes, ut in orationibus 
vestris specialis seraper ad Deura commemoratio 
nostri flat, et secundum oblationem corumdem 
D nuntiorum vestrorum anniversaria obitus nostri 
memoria solemniter celebretur. Omnibas autem 
qui ad has sacras reliquias venerandas devote con- 
venerint, quadraginta dies de injunctis sibi poeni- 
tentiis aucloritate apostolica relaxamus. Nulli ergo 
omnino homlnura liceat hanc paginam nostrae con- 
cessionis et remissionis infringere, vel ei ausu teme- 
rario contraire. Si quis autem hoc attentare prae- 
sumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et bea- 
tornra Petri et Pauli apostolorum ejus sj noverit 
incursurum. 

€ Data Laterani pridie Non. Januarii, pontiflcatns 
nostri anno xviu. > 

Verura quod attinet ad Ahaelardum, cum fratres 
ejus gravitur ei comminarentur, et de eo vindictam 
suraero vellent, quod eorum patronum Areopagitam 
fuisse denegasset, aliquando tandem paUnodiam 
cantare compulsus est. Epistolam enim direxit Ade 
abbati suo : « Adversus eos qui ex auctoritate Bed» 



m 



PETRl ABiELARDI QPP. PARS 1. — EPISTOLiE. 



i56 



ram importuoa ioterrogatione palsaret : quid mihi A cessi. Ipse quippeetroihi aliquautulamnotQserat et 



soper hac cootroversia, Bed» videlicet atque Hul« 
dooii, videretur, respondi : Beds auctoritatem. cu- 
Jus scripta univers» Latinorum frequentant Eccle- 
8i»« graiiorem mihi \iiieri. Ex quo illi vehementer 
acoensi clamare coBperunt, nunc me patenter osien- 
disse, quod semper monasterium illud nostrum in- 
festaverim, et quod nunc maxime toti regno dero- 
gaverim, ei videlicet honorem illum auferens, quo 
singulariter gloriaretur, cum eorum patronum 
Areopagitam fuisse denegarem. Ego autem respondi : 
nec me hoc denegasse, nec mulium curandum esse, 
utrum ipse Areopagita an aliunde fuerit, dummodo 
tantam apud D«3um adeptus sit coronam. Illi vero 
ad abbatem statim concurrentes, quod mihi imposu- 
erant [al. impositunerani] nuntiaverunt. Qui liben- 
ter hoc audivit, gaudensse occasionem aliquam adi- 
pisci qua me opprimeret, utpote qui quanto ca)teris 
turpius vivebat, magis me vcrabatur. Tunc conci- 
lio suo congregato, et fratribus congregatis, gravi- 
ter mihi comininatusest, et se ad regeincumfestina- 
tione missurum dixit, ut de me vindictam sumeret, 
tanquam regni sui gloriam et coronam ei auferente. 
Et me interim bene observare praecepit, donec me regi 
traderet. Ego autem ad regularem disciplinam, si 
qutddeliquissem, frustra meofferebam. Tuncego ne- 
quitiam eoruin exhorrens, utpotequi tandin tam ad- 



B 



oppressionibus meis quas audierat admodum com* 
paiiebatur. Ibi autem (49) in castro Privigni [o/. 
Pruvini] morari ccepi, incella videlicet quadam Tre- 
censium monachorum, quorum prior antea mihi 
familiaris exstiterat, etvalde dilexerat. Qui valJe 
in adventu meo gavisus, cum omni dilligentia me 
ppicurabat. Accidit auiemquadam die ui ad ipsum 
castrum abbas noster ad praedictum coniitem pro 
quibusdam suis negotiis veniret. Quo cognito, ac- 
cessi ad comitem cum priore illo, rogans euin 
quatenus pro me ipse inlercederet ad abbatem no- 
s:rum, ut me absolveret ei licentiam daret vivendi 
mouastice ubicunque mihi competens locus occur- 
reret. Ipse auteni.et qui cum eo erant, in consilio 
rem posucrunt, responsuri comiti super hoc in ip.^a 
die antequam recederent. Inilo autem consilio, vi- 
suin est eis me ad aliain abbatiam velle transire, 
et hoc Huae dedecus immensum fore. Maximae 
namque glorias sibi imputabant, quod ad eos in con- 
versione mea divertissem, quasi caeteris omnibus 
abbatiis coniemplis; et nunc maximum sibi immi- 
nere dicebant opprobrium, si eis abjectis ad alios 
transmearem. Unde nullatus vel me vel comitem 
super hoc audierunL Imo mihi statim commiuati sunt, 
quod nisi festinus redirem, me excommunicarent. 
Et priori illi, ad quem refugeram, modis om- 



ver8amhabuissemfortunam,penitusdesporatusquasi .^ . .. . .• . 

adversum me universus conjurassel mundus. quo- ^ °»^"* inlerd.xerunt, ne me demceps ret.neret. 

j *__. _ . . . ^ nisi excommunicationis particeps esse sustineret. 

Quo audiio, tam prior ipse quam ego valde an- 

xiati fuimus. (50) Abbas autem in hac obstinatione 

recedens, post paucos dies defunctus esL (31) Cui 



rumdam consensu fratrum mei miserantiuro, quo- 
rundam discipulorum nostrorum sutfragio, nocte la- 
tenter aufugi, atque (48) ad terram comitis Theobaldi 
proximam, ubi anteaincella moratus fueram. abs- 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



presbyteri arguere conabantur Dionysium i\reopa- 
gitam fuisse Diony^ium Corinlhiortim episcopum, 
et non magis fuisse Atheniensium episcopum, > 
quam tamen et per dubitationem conclusit his ver- 
bis: • Denique, ul hanc litein variarum senteniia- 
rum pacatissimo fioe sopire penitus valeamus, fa- 
cile fortassis, si duos Dionysios Corinthiorum episco- 
pos exstitisse ponamus, et Bedam veracem poteri- 
muft tenere, et nihil per opinionem accipere ; ita 
quidem ut unus ex Dionysiis Corinihiorum episco- 
pis, et Dionysius Areopagita idem sit de qno Beda 
scribit, et diversis temporibus idem Athenis et 
Corintho praeessH episcopus, et postmodum a san- 
cto Clemente Galliarum sit ordinatus aposiolus ; 
alius vero ex Dionysiis Corinthiorum episcopis, ille 
fiierit D onysius, de ouo ecclesia^^iica Historia et 
Hieronymus meminerunt. > Quidquid sit, non 
multum curandum est, ut inquit idem Abaelardus, 
utrum ipse Dionvsius episcopus Parisiensis An^opa- 
gita, an aliunde fuerit, dummodo tantam apud Deum 
adeptus sit coronam. 

(48) Ad terram comitU Theobaldi. — Theobaldus 
hic, sive Theobaudus, H fuit ejus nominis, comes 
Tricissiiiae civttatis et Privigni, qui decessit anno 
iiSL 

(49) In eastro Privigni morari coBpt, in cella vide- 
lieet quadfim Trecensium monachorum. — Cellam 
Sancti Aigulti intelli^it, quam Tht^obaldus I insti- 
tait apud Privignum, et in ea mimachos Saucti Pe- 
trt Trecensis posiiit, anno Christi 1048, ut ex Ht*n- 
ricl regis diplomate patet. bis verbis : « Quidam 
somm» nobiiitatis comes Theobaldus nomine no- 



strae serenitatis adiit praesentiam, rogans et obnixe 
postulans, ut sibi in quadam ecclesia, Sancti vide- 
Hcet Aigulphi sub Pruvinensi oppido sita, quam de 
nobis beneticiose tenebat, licerei inonachos de mo- 
nasterio domini Petri Treoassini Cellensis cogno- 
minati primitive ponere, et ad Dei dervitium perpe- 
tualiter, et continue, quod inibi prius negligenter 
agetialur, administrandum destinare, etc. » Porro 
tabulae Sanctae Genovefae Parisiensis mentionem 
etiam faciunt nundinarum Sancti Aiguin apud l^ru- 
vinum, » anno 12*20. Nec ex ra reiu suni aliae i|uo- 
^ que Paracletensis chartularii litterae. quibus «• fra- 
ler Felix humilis abbas monasterii Sancli Petri de 
Cella Trecensis, et "lUichardus prior Sancii Aigul- 
phi de Pruvino, memorantur sub aunum Christi 
1271. 

(50) Abbas autem^ etc. — Adam scilicet, sive 
Adamus Sancti Dionysii abbas, de quo jam superius. 
Ddcessit autem anno 1123, ut ex electione succes- 
sorisejus mox apparebit. 

(51) Cui eum alius $uceetsi$$et . , , — Soccessor 
hic Adae fuit Sugerius, tunc absens. Residebat enim 
apud Callixtum II papam, mtssus a rege Ludovico 
Grosso pro quibosdam regni Pranciae negotiis. Quod 
ipse docet in Vita Ludovici regis, dum ait: « Oc- 
currit subito puer familiaris, qui meos meque re- 
cognocens, laetus et tris is, domini nostri bonae 
memoriae abbatis Adae antecessoris decessum de- 
noniiat, communemque de persona nostra pleno 
conventn factam electionem. « Electumque eodem 
quo deoessor ejus Adam defunctus est, anno nempe 
il23, sabindicat eliam alibi. Nam in prscepio de 



<S7 EPIST. I, SEU UISTOUIA CALAMITATUM. 158 

cam altas sueeessisset, (52) eonveni eum cam A cis nur me invitam retinere velient, e% qno incar* 



episcopo Mt^ldensi, ut mihi hoc, quod a prsedcces* 
sore ejiis petieram, indulgeret. Cui rei cum nec 
ille priino acquiesceret, postea intervenientibus 
amicis quibusdam nostris, regem et consiiiumejus 
snper hoc compellavi, et sic quod volebam impetravi. 
'53} Stephanus quippe registunc dapifer, vocato 
ia parteai abbate et familiaribus ejus, quaesivit ab 



rere faciie scandalum possent, et nullam atilitatem 
habere, cum nullatenus vita mea et ipsorum con* 
venire [al. congruere] possent Sciebam aatem ia 
hoc regii consilii sententiam esse» ut quo minus re- 
gularisabbatia illaesset, magis regi esset subjecta atr 
queutilis,quantumvidelicetadlucratemporalia.Unde 
me facile regis et suorum assensum consequi oredide- 



ANDRiE QUERCETANI NOTiE. 



hominibns viilae beati Dionysii, quos postea liber- 
uii tradiit, annum Christi *n25, administratiimis 
suae tfrtiuin, numt^rat his verbis : m Actum in mo- 
nasierio beaii Dlonysii in generali conventu, praDsi 
dente dommo Suggprio venerab li abbaie ejusdem 
monasterii, tertio adininistrationis «*jus anno, Incar- 
nationis aulem Dmiinico; 1125 die Dominica llus B 
fiiariii, luna vii, ind. iii, epacia xiv, coucurrente iu, 
re^nante Luduvico glnrioso et iilusiri Francorum 
rege, xvu adininistrationis sune anno. et praeseniein 
condoiiatioaein conflrmante. Egu Suggerius abbas 
sabsiTipsi. > Et intra : c Ego Gregorius doinini 
Sutftferii abbatis cancellariiis relegi et subscripsi. » 
{o*)Conveni ewn cum episeopo Meldensi. — Non- 
dam bene mihi constat quis hlc Meldensis episco- 
pus. Et umen ant Burchardum aut Manassem ejiis 
siicoessorem aftirm.ire pissuin. Nam in tabulario 
Sincii Martini de Cainpis invenio Burchardum 
adbuc supersiitem anno H22, episcopatus sui ter- 
tio, Manassein vero jarn coepisse regere Melden- 
sern Ecclesiam anno il25, quo « ecclesiam de 
Cbosiaco Sancto Martino dedit, cum candelis de 
fesiivitate b^aiffi Mariae, cum turtellis de lestiviute 
sancti Stephani, cum xviu denariis infra 12 dies 
Natalis Doinini a presby ero persolvendis, cum de- 
cimis tara majonbus quam minoribus ad eaimlem C 
ectflesiam, et ad capellam de Marroliis pertinenli- 
bus : et consilio etiam domini Gaufridi Carnotensis 
episcopi, XL solidos singulis annis a presbytero de 
beneticiis ejusdem ecclestae persolvendos. » 

(o3) Stephanus quippe regis tunc dapi/er,.. — Nec 
Linr certe inagis praecisa temporis illius deflnitio 
potest erui. Nain et Stephanus dapifer, regis Ludo- 
viei litteris etiam anno tl20atque H22, subscrip- 
visse legitur in archivis, Sancti Dionysii. Quare pr»- 
termissa diquisitione isia, videndum jam poiius 
quis fuerit hic dapifer sive seneschallus Siephanus. 
Hugo de Cleriis in commentario de majoratu et se- 
oeschaicia Franci» comitibus olim Andegavensibus 
hereilitaria, do(*et fuisse Stephanuni de Garlanda. 
Guillelmi d'^ Garlanda dapiferi successorem, his 
verbis : « Guillelmus de Garlanda tunc Fr.inciaB 
seneschallus n^gnovit in illo colloqui» hominium 
se debere coiniti Fulconi de senesi^halcia FrancijB, 
etindefuit in voluntate comitis. Posi Guillelmum |) 
fuit seneschallus Stephanus de Garlanda qui fecit 
hominium eomiti. » Scd quod aucior ille non pro- 
dit, alibi didici, neinpe Siephanum eumdem Guil- 
leiini de Garlanda, nec non Anselli vel Anselmi da- 
piferi, Gitit^bertique buticularii frairem fuisse. Sic 
enim asseritur in charta Ludovici Grossi, fundatio- 
nem beatae Mari» de Gornaio conflrmantis, qu» 
quan(|uam prolixa, non incongrue tainen hlc apponi 
poterit, cum prs.4ertim ad illustrandum auctoris no- 
stri locum maxinie faciat. Sic igitur se habet : 

Charta Ludovici Grossi. 

« Ego Ludovicus Dei dispensante misericordia in 
regeni Francorum sublimatus, notum fleri volo 
cunciis Odelibns tam futuris quam et instantibiis, 
quiid ecclesiam Saucifle Dei genitricis MnriaB, snn- 
ctiqae Jtianms evangelisias snper Matronam flu- 
viom juxta Gornaium castrumsitam; Guido Rubeus, 
et axor ejus Adhelaida pari ab ipso fundamento 
davotiooe construxernnt. Et cum multa illi contu- 
Iffteot beneflcia, eam enm omnibus ad ipsam perti- 



nentibus monachis Sancti Martini de Campis per- 
petuo habendam concesserunt. Ut autem corum 
dona. qu£e praelicia) ecclesiae dederunt, ab aliorum 
beneflciis dislin^^uamus, eadem dona nominatim 
subscribi praecipimus. Primum eorum doniim mo- 
nachis Sancti Martini de Campis, ut dictum est, 
collatum hoc est : pnRfata ecclesia cuin suis clau- 
suris, et cum omni adjacente ambitu, capella de 
Gornaio, terra de Luabuin, molenilinum apudGor- 
naium ; apud Russiacum ecclesia • um atrio, et ter- 
lia parte ejusdein villae. Haec sunt specialiter Gui- 
donis et uxoris suae Adelaidae dona praedictis mo- 
nachis ab eisdem cullata. Cunctis pr»terea innote- 
scere volunuis, quod Anselius de Garlanda dapifer 
nosler supradicto mona^terio tribuit apud Uussia- 
cum diias ejusdem villae partes, et sic totam om- 
nino villam concessit monachis excepto nemore, et 
ipsum neinus eisdem iiionachis et eorum hospit.bus- 
ad ardendum et hospitandum, et ad propriae ne- 
cessitatis usum. Nusiellum quoque, ecclesiam sci- 
licet, et quidfiuid ad illam pertinet, cnm hospitibus 
terris, pratis, vineis, cuni nemore et midfndino, si- 
cut monachiea possident, illi donavit. D'Cimam in* 
super de BtTcorellis, et duas partes decima de Ber- 
cheriis. Tertiam vero partem cuin atrio Ualdninus 
de Claciaco monachis dedit, assensu Anselini dapi- 
feri nostri. Totam qitoque deciman de Ponteuz, et 
apud Torciacnm medieiatem decimae, quae diciiur 
Sancti Martini, et ecclesiam Essoniae com atrloet 
decima, Anselmus eideni monasterio contulii. Ho- 
spites vero in eodem atrio commanentes Stephanus 
fraler ejusdem Anselmi ei monasterio coucessit. 
Apud Canoilum quidquid Albertus de Bri, ercle- 
siam scilicet cum decima, prata, et terram, et ne- 
mus monachis praefati monasterii conressit, ipso 
Ansello annuente, ex cujus feodo habebat. His et 
aliis beneflciis bonae meinonae Ansellus praefatum 
ditavit monasterluin, et Christuin haeredem fecit, 
fratribnssuis Stephano, Vuillelino et Gilleberto con- 
c<^ilentib(is. In vodo, quod est inter Gornaium et 
Kalam, xv arpenta pratorum habent, v de dono 
iiostro, vn de dono Alberici de Monieflrmo, et tria 
de alioruin tidelium beneflcio. Nos autem haec 
omnia praedicta dona , Gnidonis videlicet RubiM, et 
uxoris ejus, et Anselti dapiferi noslri, et Stephani 
frairis sui, et B:ilduini de Claciaco, et Alberici de 
Montefirino, et volumus et approbamus, et quantum 
ad nostram pertinet majestatem in perpetuum om- 
nino conflrmamus. Terram quoi|ne et nemus de 
Campo Mulloso, quem Arnulfus de Corquerellis, an- 
nuente Pagano oe Montegaio, praedictis monachis 
dedit, nos eidein ecclesiae conflruiamus. Eidem 
etiain ecclesiae conflrinamus terrani, et nemus quod 
dicitur Raimundi. Actuin Parisius anno incarnati 
Verbi 1424, Adelaidis reginae vu. Si^num Stephani 
dapircri, signum Gilleberti buticulaniy slgnum Hu- 
gonis constabularii, signum Alberici camerarii. 
Data per inanum Stephanicancellarii. » 

Veruin haec charta scrupulum ingerit, qui panlo 
diligentius excutiendus esi. Nain et Stephanum da- 
piferum, et Stcphanum cancellarium simul sub* 
scriptos habet. Cum tameo Annales Mauriniacensis 
coeoobii, quos Teuifns, et aliquot locl Ulios mooa* 
chi scripserunt, eumdem faciant Stephaoam de 
Garlanda dapifernm cnm Stephano cancellario re- 



159 



PETRI ABiELAROI OPP. PARS L - EPISTOLfi. 



m 



ram. Sioqoe aetam est. Sed ne gloriationem suam, 
qaamdeme habebat, monasterJam amitteret, conces- 
serunt mihi ad qaam vellem soiitudinem transire, 
dammodo nalli me abbaiiae subjagarem, Hocquein 
prsesentia regis et saoram utrimque assensum estet 
conflrmatum. Ego itaqae ad solitudinem quamdam 
in Trecensi pago mihi antea cognitam roe cmtuli, 
ibique a quibusdam terra mihi donata, (54) assensu 
episcopi terra) (55) oratorium quoddam in nomine 
sanctaeTrinitalis ex calamis et culmo primum con- 
struxi. Ubi cum quodam clerico nostro latitans,iilud 
vere Domino poteram decantare : « Ecce elongavi 
fugiens, et mansi in solitudine (Psal 5(. 8). » 

Cap. XI. Quod cum cognovissent scholares (56), 
caperunt andique concurrere, et relictis civitatibus 
et castellis soiitudinem inhabitare, et pro amplis 



A domibus parva tabernacala sibi construere, et pro 
delicatis cibis herbis agrestibus et pane cibario vi- 
ctitare, et pro mollibus straiis culmam sibi et 
slramen comparare, et pro mensis glebas erigere. 
£t vere eos priores philosophos imitari crederes, 
de qaibus et Hieronymus in libro secundo contra 
Jovinianum, his commemorat verbis : « Per sensus 
quasi per quasdam fenestras vitiorum ad animam 
introitus est. Non potest metropolis et arx mentis 
capi, nbi per portas irruerit hostilis exercitus. Si 
Circensibus quispiam delectatur, si athletarum cer- 
tamine, si mobilitate histrionum, si formis mulie- 
rum, si splendore gemmarum, vestium, et c<Tterts 
hujusmodi, per oculorum fenestras anims capta li- 
bertas cst, impletur illud propheticum : Mors tn- 
travit per fenestras nostras [Jer, ix, 21). Igitur cum 



ANDRiE QUERCETANI NOTiE. 



gis. Teulfl verba sunt hsnc Annalium libro ii {Pa- B 
trologisB^U CLXXX) : c Defuncto Vuillelmo Anselli 
dapiferi germano, Stephanus cancellarius, frater 
amborum,majorregiae domus efTectus est. Hoc re- 
troactis generationibus fuerat inaudilum, ut homo 
qui diaconatus fungebatur officio, militia? simui 
post regem duceret principatum. Hic vir industrius, 
et saeculari praeditus sapientia, cum multis ecclesia- 
sticorum honorum reddilibus, tum famillaritate re- 
gis, quam sic habebat, ut ei putius a qutbusdam 
diceretur imperare quam servire, temporali felici- 
tate supra cseteros mortales nostris temporibus ef- 
florebat. Tradita vero nepti sui in conjugio Alma- 
rico de Monteforli, cum honore de Rupeforti, qui 
puellae de matrimanio obvenerat, tumefacius obli- 
tusque sui Adelam reginam frequentissimis mole- 
stiis sibi reddidit infestam, odiisque crescentibus, 
rege turbato, depositus ab honore, pulsaiur a cu* 
ria. Ipse vero veluti quadam correptus insania, re- C 
gnum turbare totis viribus enititur, et viri in armis 
slrenui, Amalrici dico, fretus auxiliis, patriam 
hanc bellis accendit. Sed cum suos alTectus dedu- 
cere non posset ad elTectus, reversus ad semeii- 

gsum, seneschalciam, quam jure possidere se diee- 
at haereditario, dimisit, et cum rege Ludovico, 
Adelaide regina interveniente, paciflcatus est. » 
Ex quibus quantus et qualis fuerit Stephanus de 
Garlanda dapifer facillime potest judicari. Sed ut 
eum fuisse credam Stephanum illum can^^ellarium, 
qui postea Parisiensis episcopus factus est, adduci 
nequeo. Multa enim in antiquis et flde dignis mo- 
numentis occurrunt, auae contrarium persuadere 
videntur. Et primo, tabul» Sancti Martini referunt 
Stephanum Parisiensem episcopnm, c ecclesiam 
Sancti Dionysii quae dicitur de Carcere, quam diu 
manus laicainjuste invaserat, quse etiam suo tem- 
pore ad manus regias redacta fuerat, ipsam im ma- d 
nibus suis reddttam ex consensu, petltione el vo- 
luntate regis Ludovici, annuente Adelaide regina 
et Henrico ejusdem ecclesiae abbate concedente, in 
perpetuum donasse Sancto Martino de Campis anno 
Chrisii 1133. • In litteris vero Henrici abbatis 
Sancti Germani de Pratis memorantur « servientes 
Stephani de Garlanda, > qui sub annum adhuc 
M38, <c castrum Gurnaicum cum appendiciis in ad- 
vocatione tenebat pro Almarico Eboredi comite 
neptissuse fllio, cui Idem castrum haereditario jure 
successerat. » Secundo, tumulus Stephani Pari- 
siensis episcopi, qui decessit anno 1140, eum primo 
cancellarium, post episcopum fuisse, nulla dapiferi 
vel senesrhalli mentione facta, demoustrat, hoc 
modo:«< Hicjacet fetlcis memoriae reverendus Pa- 
ter et dominus Stephanus quondam Franciae can* 
cellarias, post Parisiensis episcopus, etc. Denique, 



quod luce meridiana clarius est, tabulae beatae 
Mariae de Gornaio referunt simul et « Stephanum 
Parisiensem episcopum, et Stephanum dapiferum 
Gornaium tenentem. « Quare dubio hoc iia remoto 
jam subjungendum restat, Stephano de Garlanda, 
Radulphum Peronae, seu Yiromanduorum comitem 
in seneschalcia, successisse. Quod aperte tesiatur 
Uugo deCleriis cuni ait : « Post Stephanum fuitse- 
neschallus, Radulphus Peronae comes, qui similiter 
fecit hominia et servitium. * Post Radulphum 
Theobaldus Magnus, comes Blesensis dapiferi mu- 
nere functus est sub Ludovico Juniore. Post Theo- 
baldum Magnum Theobaldus alter fllius ejus, iti- 
dem comes Blcsensis, Philippi Augusti seneschal- 
lus exstitit. Et sicde caeteris. 

(54) Assensu episcopi terrx, — Hatonis scilicet 
episcopi Trecensis, posteaque Cluniacensis mona- 
cbi, de quo multa Petrus Venerabilis abbas Clu- 
niaci, sanctus Bernardus, et alii ejusdem aevi scri- 
ptores in epistolis. 

(55) Oratorium quoddam in nomine sanctae Tri- 
nitatis... construxi. Tacet hoe loco, quod alibi refert 
ac saepe repetit, oratorium illud se, cum in nomine 
sanctaeTrinitatis fundatum ac dedicatum esset, quia 
tamen ibi profugus ac jam desperatus divinae gratia 
consolationls aliquantulum respirasset, in memo- 
riam hujus beneflcii Paracletum sive Paraclitum no- 
minasse. Quod asserunt etiam Robertus Antissio- 
dcrensis, Chronicon Sancti Petri Vivi Senonum, et 
alii. Construxitque illud in pago Trecensi, super 
fluvium Arduzonem sive Ardiconem, in parochia 
Quinceii, vicina Nogento super Sequanam. Guil- 
lelmus Nangius in Chronico : « Construxerat enim 
monasterium in episcopatu Trecensi juxta Nogen- 
tum super Sequanam in quodam prato ubi legere 
soUtus fuerat. » Et Innocentius II, in litteris ad He- 
loissam : c Heloissae, » inquit, » abbatissae, caeteris- 
que sororibus in oratorio quod in pago Trecensi, in 
parochia Quinceii, supra fluvium Arduconem si- 
tum est. » Vocant autem illud Romani pontiflces, 
c Paracletense coenobium, oratorium Sanctae Trioi- 
tatis, Paracletum, et oratorium Sancii Spiritus. > 
Sed de eo plura adhuc postea. — Vide Mabill. 
Annal. ord. S. Bened. t. VI p. 85. Edit. 

(56) Quodeum cognovissent scholarris, etc. Franci- 
scus Petrarcha, lib. ii, De vita solitaria : « Qui Pe- 
trus Abaelardus, inquit, invidiae cedens, solitudi- 
nis Treceusis abdita penetravit, etsi non sine ma- 
gno undique studiosorum conventu, quos e mul- 
tis urbibus solitario illi discipulos doctrinae cele- 
bris fama contraxerat, sine requie tamen optata, 
quam sibi radicitas tenax livor, odiumque convul- 
serant. » 



m 



fiPIST. I, SEU HISTORIA GALAMITATUM. 



16^ 



per has portas qaasi qaidatn pertarbaiionam canei A vel callura agroram, sf^a in expensis additiciorum, 



ad arcem nostrae mentis intraverint, abi erit liber- 
tas? ubi fortitado ejas[? abi de Deo cogitatio? 
Maxime eam tactas depingat sibi etiam prseteritas 
Tolaptates, et recordationem vitioram cogat ani- 
mam compati, et qaodam modo exercere quod non 
agil. His igitar rationibus invitati malti philoso- 
phoram reliqaerant freqaentias arbiam et hortalos 
sobarbanos, nbi ager irriguas, et arborum comaa, 
et sosarras aviam, fontis, specalum, rivis marma- 
rans, et mahae ocaloram aariumque illecebra;, ne 
per laxam et abandantiam copiaram animie forti- 
todo mollesceret, et ejas padicitia stapraretur. 
Inatile qoippe est crebro videre per qaae aliquando 
captus sis, et eoram te experimento committere 



at nalla me scilicet a stadio cara domestiea retar- 
daret. Cum autem oratoriam nostrum modicam 
eorum portionem capere non posset, necessario ip- 
sum dilataverunt, et de lapidibus et lignis con- 
strueotes melioraverunt [al, incolaverunt]. Qood 
cum in nomino [al. honorej sancta) Trinitatis esset 
fandatum, ac postea dedicatum, quia tamen ibi 
profugas ac tam desperatus divinas gratia eonsola- 
tionis aliquantulnm respirassem, in memoriam hu- 
jus beneflcii ipsum Paracletum [al. Paraclitam, et 
8ic ubiquc] nominavi. Quod multi audientes, non 
sine magna admiraiione susceperunt, et nonnnlli 
hoc vehementer calumniati sunt, dicentes non ii- 
cere Spiritui sancto specialiter magis quam Deo 



qaibas difficalter careas. Nam et Pythagoraei hajus- ^ Patri Eccleslam aliquam assignari; sed vel soli Fi- 



modi freqaentiam declinantes, in solitudine et de- 
sertis locis habitare consueverant. » Sed et ipse 
Plato cam dives esset et torum ejns Diogenes luta- 
tis pedibns concalcaret, at posset vacare pbiloso- 
phiae elegit academiam villam ab urbe procul noii 
solam desertam, sed et peslilentem, nt cura et as- 
sidaitate morboram lihidinis impetus frangerentur, 
discipolique sui nullam aliam sentirent voluptatem 
nisi earom rerom quas discerent. Talem et fllii 
prophetaram Eliseo adbaerentes vitam referuntur 
doxisse (IV Reg. vi). De quibus ipse quoqne Hie- 
rooymus, quasi de monachis illins temporis, ad 
Roslicam monachom inter c^tera ita scribit [Epist. 
IV) : « Filii prophetarum, qoos monachos in Veteri 
legimas Testamento, aediflcabant sibi casulas prope 
flaenta JorJanis, et turbis et urbibus derelictis, 
polenla et herbis agrestlbus victitabant. » Tales 
dtscipoli nostri ibi super Arduzonem fluvium casu- 
las soas aediflcantes, eremitae magis qaam scholares 
videbantor. Quanto autem illuc major scholarium 
erat confloentia, et quanto duriorem in doctrina 
nostra vitam sostinebant, tanto amplius mibi aemu- 
liaestimabant gloriosom, et sibi ignominiosnm. Qui 
cum cuncta qaas poterant [al. potuerant] in me 
egissent, omnia cooperari mihi in bonom dolebant, 
atqae ita jaxta illud Hieronymi, me procul ab or- 
bibus, foro, litibos, torbis remotum; sic qooque 
(ut Qaintilianas ait), latentem invenit invidia. Quia 



lio, vel toii simul Trinitati secundum antiqoam 
consuetudinem. Ad quani nimirum calumniam hic 
eos error plurimum induiit, qood inter Paracletum 
et Spiritum Paracletum nihil referre crederent. 
Gum ipsa quoque Trinitas et qua^libet in Trinitate 
persona sicut Deus vel adjutor dicitur, ita et Para- 
cletus, iJ est consolator recle nuncupetur, juxta il- 
lud Apostoli : c Benedictus Deus et Pater Domini 
nostri Jesu Cbristi, Pater misericordiarum, et Deus 
totius consolationis, qui consolatur nos in omni 
tribulaiione nostra (II Cor. i, 3). » Et secandum 
qnod Veritas ait : « Et alium Paracletum dabit 
vobis (Joan. xiv, U\). » Quid etiam impedit, cum 
omnis Ecclesia in nomine Patris, et Fi!ii, et Spiri- 
tus sancti pariter consecretur, nec sit eorura in 
aliquo possessio diversa [al. divisa], quod domus 
Domini non ita Patri, vel Spiritui sancto ascribatur, 
sicut Filio? Quis titulum ejus, cujus est ipsa do- 
mus, de fronte vestibuli radero praesumat ? aut cum 
se Filius in sacriQcium Patri oblulerit et secundum 
hoc in celebrationibus missarum specialiter ad Pa- 
trem orationes dirigantur, et hostio; flat immolatio, 
cur ejos praecipue altaro esse non videatur, cni 
maxime supplicalio et sacriflcium agitur? Nunquid 
reotius ejns cui immolatur, quam illius qui immo- 
latur, altare dicendum est ? an mclius Dominicae 
crucis, aut sepalcri, vel beati Michaelis, seu Joan- 
nis, aut Petri, aat alicujas sancti, qui nec ibi im- 



[al . Qui] apud semetipsos tacite conquerentes et D molantur, nec els immolatur, aut obsecrationes eis 



Ingemiscentes dicebant : « Ecce mundus totus post 
eum abiit, nihil persequendo profecimus, sed ma- 
gis eum gloriosum efl^ecimus. Exstinguere nomen 
ejos studuimus, sed magis accendimus. Ecce in ci- 
vitatibas omnia necessaria scholares ad manura ha- 
bent, et civiles delicias contemnentes, ad solitudi- 
Dis inopiam confluunt, et sponte miseri fiunt. » 
Tunc autcm prscipne ad scholarum regimen into- 
lerabilis me compulit paupertas, cam fodere non 
valerem, et mendicare embescerem. Ad artem ita- 
qne qaam noveram, recurrens [al. revertens], pro 
labore manuum ad offlcium linguas compulsus sum. 
Seholares autem ultro mihi qoaelibet neoessaria 
praeparabant, tam in victu scilicet quam in vestitu 



flunt, altare quis esse confltebitur? Nimirum nec 
inter idololatras altaria vel templa aliquorum di- 
cebantnr, nisi quibos ipsi sacriflcinm atque obse- 
quium impendere intendebant. Sed fortasse dicat 
aliquis, ideo Patri non esse vel ecclesias, vel altaria 
dedicanda, quod ejus aliquod factum [al. festumj 
non existit, quod specialem ei solemnitatem tri- 
buat. Sed haec profecto ratio ipsi hoc Trinitati au- 
fert, et Spiritui sancto non aufert. Cum ipse guo- 
qae Spiritus ex adventu suo propriam habeat Pen- 
tecostes solemnitatem, sicut Filius ex suo, Natalis 
sui festivitatem. Sicnt enim Fllius missos est in 
mundum, ita et Spiritus sanctus in discipulos pro« 
priam sibi vindicat solemnitatem. Cui etiam pro- 



163 



PETRI ABiDLAUOi OPP. PARS 1. — £PiSTOL/£. 



m 



babilias qaaa alicai aliaram personaruni templum A 
aacribeiidani videtar, si diligeniias apostulicaui at- 
tendamus auctoritalem atqae ipsius Spiriius ope- 
rationem. Nulli enim trium persunarum speciale 
[aL spiritaalt*] templum speciaiiter ascribit Aposto- 
lus, nisi Spiritui sancto. Non enim ita templum Pa> 
tris, yel templum Piiii dicit, sicut templum Spiri- 
tus sancti, in prima ad Corintbios ita scribens: 
« Qui aJbaeret Domino, unus spiritus est (/ Cor. 
Ti, 18). » Item : « An nescitis quia corpora vestra 
templum sunt Spintus sancti, qui in vubis est, 
quem babetis a Deo, et non est vcstri? (ibid,, 19.) » 
Quis etiam divinorum sarramenta beneliciorum, 
quse in Eiiclesia flunt, operationi divin» gratiae qua 
Spiritus sanctus intelligitur, nesciat specialiier 
ascribi? Ex aqua quippe et Spirilu sancto in bap- B 
tismo renascimur, et tunc primo quasi speciale 
teroplam Deo constitaimar. In consummaiione 
quoque septiformis Spiritus gratia traditar, qaibos 
ipsum Dei templum adornalur atque dedicatur. 
Qaid ergo mirum, si ei personae, cui specialiter 
spirituale templum Aposiolus tribuit, nos corporale 
assignemus? Aut cujus personse rectius Ecclesia 
esse dicitur, quam ejus, cujus operationi, cuncia, 
quae in Etxlesia ministrantur, beneflcia specialiier 
assignantur? Non tamen boc ita cogitamus [al. 
agitamus], ut cum Paracletum primo nostrum vo- 
caverimus oratorium, uni ipsum personae nos di- 
casse fateamur: sed propter eam quam supra ad- 
didimus eaUsam, in memoriam scilicet nostrad con- 
solationis. Quanquam si iilo quoque, quo creditur, 
moilo id fecissemus, non esset [uL est] rationi ad- 
versum, licet consuetudini incognitum. 

Cap, XII. De persecutione quorvmdam quasi nO' 
vorum apostolorum in eum. — Hoc atitem loco me 
orpore latitante, sed fama tunc universum mun- 
dum perambulante, et illius poetici figmenti, quod 
echo dicitur (571, instar penitus recinente [aL re- 
sonante]. quod videlicet plurimnm vocis babeat. 



sed nihil subest: priores aemuli cum per se jam 
minus valerent, quosdam adversum me novos apo- 
stolos, qu bus mundus plurimum credeb.it, exciia- 
viTunt (58). Quorum alier reguiarium canonicorum 
vitam, alter monachorum se resuscitasse gloriaba- 
tur. iii praedic^ndo per mundum discurrentes, et 
me impudenter quantum poteraut corrodentes, non 
modice ['iL modicum] tani ecclesiasticis qnibusdam 
quam Sfficularibus potestatibus contemptibilem ad 
tempus eirecerunt, et de mea tam iide quam vita 
adeo sinistra disseminaverunt, ut ipsos quoque 
amicorum nostrorum prscipuos a me averiercDt, 
et qui adhut prisiini amoris erga me aliquid reti- 
nerent, hoc ipsi modis omnibus metu illorum dis- 
slmularent. Deus ipse mibi testis cst, quoties ali- 
quam ecclesiasticarum personarum conventum adu- 
nari noveram, huc in damnationem meam agi cre- 
debam. Stupefactus illico quasi supprvenientis ictum 
fulguris, cxspectabam ut quasi haereticus aut pro- 
fanus in conciliis traherer aut Synagoj;is. Atque 
ut de pulico ad leonem, de formica ad clephantem 
comparatio ducatur, non me mitiori animo perse- 
quebantur semuli mei, quam beatum olim Athana- 
sium hieretici. Saepe autem (Deus scit) in lantam 
lapsus suin desperationcm, ut Christianorum tinibus 
excessis, ad gentes transire disponerem, atque ibi 
quiete sub quacunque tributi pactione inter inimi- 
cos Christi Chrisitane vivere. Quos tanto iniegrc 
propitios roe babitnrum credebam, quanto me mi- 
nus Christianuni ex imposito mihi crimine suspica- 
rentur, et ob hoc facilius ad sectain suam inclinari 
posse crederent. 

Cap. XIII. De abbaiia ad quam assumptus est^ et 
persecutione tam filiorum^ id est monachoram^ quam 
tyranni in eum. — Cum autem tant s perturbationi- 
bus incessanter affligerer, atque hoc extremum 
mihi superesset consilium, utapud inimicos Christi 
ad Christum jconfugerem: occasionem quamdam 
adeptus qua insidias islas paululum declinare me 



ANDREiE QUERGETANl NOTiE 



(57) Ovid.lib. i« Metam., 358. 

(58) Alter. e'c. Sanctos Nortbertum canonicae 
Praemonsiratensium congregationis insiitutorem, et 
Bernardum monastici Cisterciensium ordinis pro- 
motorum praecipuum intelligit. Quorum hic primus 
Clarsevallensis ((pnobii abbas, benedictus est a Guil- 
lelino de CampellisepiscnpoCatalaunensi sub annum 
iH4, episcopatu Liugonensi vacanie, sirut in Cbro- 
nico Victorlano legitur, posteaque trecentorum et 
amplius munachorum Pater esse meruit. Ille vero, 
tes*e veteri Laudunensis Ccclesiae canonico, « |M>st 
paucos annos novi luminis, novaeque conversionis, 
nec solum interius, sed etiam exterius candoris no- 
vus inventor et inroepior, dominus scilicet Nort- 
bertus, de Lotharingia Franciam advenie s, divina 
praKedente et comitante gratia in episcopatu Lau- 
dunensi unmam illam vineani plantavii, quae in cha- 
ritate radicata et fandata jam emisit propagines suasy 
et vino fortitudinis suae, quod laetificat cor homi- 
nis, jam utiertim inebriavit plures principes et ju- 
venes, et virgines, senes cum junioribus. Ita ut for- 
titer inebriaii nihil aliud quaerant nisi laudare no- 
inen Doiiiini, cantare ei canticum novum. » Nec 
omnlno male loco huic convenire, videtur quod au- 
ctor Chrunici Lemovicensis refert ad auuum 1130, 



« Sub his, » inquit, • temporibus, ordo canonicus 
Praemoiistratensium, et moiiasticus Cisterciensium 

auasi duae olivae in conspectu Dei pieiatis luinen et 
evotionis pinguedinem mundo ministrabani, et 
quasi vites fructiferae religiouis palmites circum- 
quaque propagabant, et per omnes fere Chrisiiani 
t) orbes lerminos bonae opinionis paulatiin odore dif- 
fuso novas abbatias, ubi antea cultus Dti nou fue- 
rat, C4instrucbnnt. Unde et in Syrain et Paia?siinam 
de utroque ordine fratres missii nonnullas alibatias 
ledilicaverunt. Eratque circa ea tempora pulchra ac 
decora facies eeclesiae diversoruin ordmum ac pro* 
fessionum ciicumdata varietate, dum hinc Pra^mon- 
stratenses, inde Cisterrienses monachi, inde etiam 
diversi habitus atque proft^>ionis sanctimoniales et 
mulieres Deodevolae in coniiiientia atque pauperiaie 
sub obedientiae jugo regulanter viveutes, fervure 
religionis se invicem provocarent, ei nova certatim 
diversis in locis monasteria fundarent. » Utrique 
tamen illi duorum eju8m<Hli ordinum propagaiores 
fellis et acrimoniae pleni fUHrunt in Abslardum no- 
strum, ut vel ex solts aliquot epislolis liquet quas 
Bernardus Innoceniio pontiflci Romano et cardina- 
libus adversus eum scripsit. 



EPIST. I, SEU UISTORIA CALAMITATUM. 



166 



i, inctdi in Christianos atque monachos gen- 
>ngi szeviores, atque pejores (59). Erat quip- 
SriUnnia minore in episcopatu Venetensi ab- 
quaeiJam Sancti Gildasii Rivensis [aL Ruien- 
melim : vnlgo de Ruys] pastore defuncto de- 
Ad quam me concors fratrum electio cum 
1 principis terrae vocavit, atque hoc ab ab- 
lostro et fratribus facile inipetravit. Sicqne 
'ancorum invidia ad Occidentem, sicut Hio- 
am Romanorum expulit ad Orientem. Nun- 
enim huic rei (sciat Deus) acquievissem, nisi 
ocunque modo bas, quas incessanter susti- 
I, oppressiunes, ut dixi, declinarem. Terra 
i barbara, et terr» lingua mihi incognita 
el turpis atque indomabilis illorum mona- 
n vita omnibus fere notissima. et gens ter- 
ias inhumana atque incomposita, Sicut er- 
le, qui imminente sibi gladio perterritus 
SBcipitium se coUidit, et ut puncto tempo- 
jrtem unam diderat aliam incurrit; sic ego 
lo periculo in aliud scienter me contuli, ibi- 
A borrisoni undas Oceani cum fugam mihi 
18 terr» postremiias non praeberet, sspe in 
libus meis illud revolvebam : « A Gnibus ter- 
te clamavi, dum anxiaretur cor meum (Psal. 



A LX, 3). n Quanta enim anxietate illa etiam, qaam 
regendam susceperam, indisciplinata fratrum con- 
gregatio cor meum die ac nocte cruciaret, cum tam 
animae m^ae quain corporis pericula pensarem, ne- 
niinem jam laiere arbiiror. Certum quippe habe- 
bam, quod si eos ad regularem vitam, quam pro- 
fessi faerant, compellere tentarem, me vivfre non 
posse. Quod si hi>c inquantum possem non age- 
rem, me damnandum [al, damnificandunil esse. 
Ipsam etiam abbatiam tyrannus quidam in terra 
illa potentissimus ita jamdiu sibi subjugaverat, ex 
inordinatione scilicet ipsius monasterii nactus oo- 
casionem, ut omnia ioca monasterio adjacentia in 
usus proprios redegisset, ac gravioribus exactioni- 
bus monachos ipsos quam tributarios Judaeos exa- 

^ gitaret. Urgebanl me monachi pro necessitudini- 
bus quotidianis, cum nihil in commune haberent 
quod eis ministrarem, sed unusquisque de propriis 
olim roarsupiis se et concubinas suas cum filiis et 
filiabus susientaret. Gaudebant me super hoc an- 
xiari, et ipsi quoque furabantur et asportabant 
quae poterant, ut cum in administratione ipsa defi- 
cerem, compellerer [al, compellerent] aut a disci- 
plina cessare, aut omnino recedere. Cum autem 
tota terrae illius barbaries pariter exlex et indisci- 



ANDREiE QUERCETAM NOTiE. 



Erat in Brilannia minore, etc. Abbalia haec C 
m Britanniae abbatiarum antiquissima. Nam 
is ipse Gildasius, sive Gildas, cognomento Sa- 
in majore Britannia natns, illius prima fun- 
iia jecit tempore Childerici regis Meruvei filii. 
ne minus probabiliter dixisse videar, produ. 
estimonium auctoris anonymi, sed veteris ac 
igni, aui Vitam ac res gestas sancii Gihlae 
it : « Cum Dei jussu, » inquit, c pervenisset 

in Armoricam quondam GalliaB regionein 
autem a Britannis, a quibus possidebatur, 
nia dicebatur), ab eis honorifice et cum gau- 
agno susceptns est. » Et paulo post : « Veniens 
) ad quoddam castrum in monte Reuvysii, in 
Ma maris situm, ibi potioris fabricae constru- 
lonsaierium, atque in eo claustra ccenobitali 
erfecit. > Itemque rursus : « Positum est au- 
)rpus sancti viri in ecclesia auam ipse in an* 
eastro Reusii construxerat. Ubi per mulia an- 
1 curricula servabatur, et ab universa Britan- D 
\ frente v^nerabiliter colebatur, quoniam innu- 
liles ibi fiebant virtutes. » Unde patet et cur 
Mom itlud Sancti Gildae Ruiensis nomen obti- 
;. Veruin postea bellis in Britannia superve- 
bas, interfectoque crudeliter ab impiis reli- 

eomiie Britonum Salomone, non modo locus 
lenitus, cum alio, nomine Locbmenech, de- 

atque destructus est, sed etiam habitatores 
I re^iones aiienas petere compulsi sunt, ac no- 

Bituricensi pasro sedes eligentes, secum cor- 
vliosum sancti Gildse detulerunt, et in Dolensi 
sterio posuerunt, ubi Biturii^us princeps Ehbo 
liter (*«)s suscepit, quod diserte confirmatur 
ctnre (jhrunici Lemovicensis in haec verba : 
iitem tempus, » inquit, nempe versus annum 
i 907, « in Bilhurica in castro Dolensi fun- 
I est ciBnobium nobile quod Do!ense vocatur, 
bone viro illustri domiuo prsedicti castri. H c 
is vir post paululum a Briiannia plures niona* 
oj^ientes cuin multis sanctorum r«*liquiis reli- 
suscepit, qui Normannorum rabiem mortis 
STaserant. Hi corpus beati Gildasii abbatis ad 
le coanobiam detiuerant. Gui Dei electus idem 



Ebbo proprium coenobium juxta castellnm suam ex 
alia aquae parie construxil, ubi illiu^ venerabile cor- 
pus cum niultoruin sanctorum reliquis honorabili- 
ter conditum requlescit. » Nec tainen propterea 
ruiense monaslerium, cum omnipotenii Domino 
placuisset ut restauraretur, illo deiuceps adhnc san- 
cti Gildie nomine minus gavisum est. Nam Gaufri- 
dus tandem comes, totius Briianniae principatum 
adeptus, ut refert idem qui supra Vit«e sanc i Gild» 
scriptor, « rogavit Goslinum Floriacensis lunc mo- 
nasterii abbatein, qui etiam postea Bituricensi £c- 
clesis praituit archiepiscopus, ut transmitteret sibi 
Felicem inonacbuin ad restauranda monasteria, qua; 
erant in sua regione solo tenus destrucia. Anno igi- 
tur Incarnationis Djniinicae 1008, m><<:nfi pst Felix 
a sunradicto abbate ad Gaufredum comitem,qai ho- 
norilice ab eo suscepius est, atque piafUiCia cceno- 
bia, > nempe Ruiense et Lochmenech « ei donavit 
cum omnibus appendiciis suis, commendavitqne il- 
lum fratri suo Judicaeli episcopo Venetensi, in cuyas 
di(Pcesi ipsa monasieria eraut. » Et aliqaando post : 
« Cum auiem dubitaret quem potiorem locum de 
duobus statueret sedem abbatiffi habere, dueem 
Alanum episcopumque Venetensem super hac re 
consuluit. illi convoc/atis nobilibus viris, aliqiiibus 
etiam episcopis, staiuerunt locum Sancti Gildae, 
qui erat antiquior, et terrs fertilitate, frumenti 
etiam et vini, arborumque pom^ferarum abundan- 
tl.>r : diversorum quoque magnorum piscium ge- 
neribus suis temporibus afnueniior. » Atque hsc 
forie difTusius quam oportuit a me relata sunt, sed 
Hccasione potissiinum Petri Abaslardi, qui et ipse 
Briio, demum ad illain etiam Sancti Gildae ab* 
batiam conc4>rdi fratrum electlone cum assensa 
prineipis terrae vocatus est, ut propriis verbis de* 
clarat. Et certe qiiod abbas foerit in Britannia, li- 
ct^t tacito abbatiae nomine, testatur quoque Gail- 
lelmus Nanirius cum ait : « Petrus Abaelardus ma- 
gister in diali*ctice insignis et celeberrimus, primo 
uxoratus, deinde Sancti Dionysii in Francia mona- 
chus, post in Briunoiat nnde natas faeral» abbas 
constitatas. » 



PETRI AB-ELARDI OPP. PARS I. ~ EPISTOL.E. 



^67 

pUaaia esset, nulli erant hominum ad quorum A 
eonfogere possem adjatorium, cum a moribus om- 
niam pariter dissiderem. Foris me tyrannus ille et 
satellites sui assidue opprimebant, intus mihi fra- 
tres incessanter insidiabantur, ut illud Apostoli in 
me specialiter dictum rcs ipsa indicaret, « foris pu- 
gnae, intus timores (II Cor. vu, 5). » Considera- 
baro, et plangebam quam inutilem et miseram vi- 
tam ducerem, et quam infructuose tam mihi quam 
aliis viverem, et quantum antea clericis profecis- 
sem, et quod nunc eis propter monachos dimissis, 
nec in ipsis, nec in monachis aliqnem fructum ha- 
berem, et quam inefQcax in omnibus incceptis at- 
que conatibus meis redderer, ut jam mihi de om- 
nibus iliud improperari rectissime deberet : « Hic 
homo co^pit apdiflcare, et non potuit consummare 
(Luc. XIV, 30). » Desperabam penitus, cum recor- 
darer qua; fugeram, ai considerarem quas incurre- 



408 



B 



rem, ct priores moleslias quasi jani nullas rcpu- 
tans, crebro apud me ingemiscens dicebam : « Me- 
rito haec patior, qui Paracletum, id est consolato- 
rem, deserens in desolationem certam me intrusi, 
et minas evitaro cupiens ad certa confugi pericu- 
la. » Illud autem plurimum me cruciabat quod, 
oratorio nosfro dimisso, de divini celebraiione of- 
ficii ita ut oporteret providcre non poteram;quo- 
niam loci nimia paupertas vix unius hominis neces- 
situdini sufficerel. Sed ipse quoquo verus Paracle- 
tus mihi maxinie super hoc desolato veram attulit 
consolaticnem, et proprio prout debebat- providit 
oratorio (60). Accidit namquc ut abbas noster San- 
eti bionysii praedictam illam Argenteoli [al. Argen- 
tolii] abbatiam^ in qua religionis habitum nostra 
illa jam in Christo soror potius quam uxor Helois- 
sa susceperat, tanquam ad jus monasterii sui anti- 
quitus pertinentem, quocumque modo acquireret, 



ANDREL^ QUERCETANI NOT.E. 



(60) kceidit.., ut abbas... Sancti Lionysii, etc. — 
Foit Argenteoli mimasterium ab ipsis fundatoribus 
abbaliae Sancti Dionysil subjectum. Postea tamen 
Carolus magnus illud Theodradae iilia} suas commi- 
sit. Quae congregatis ibi sanctimonialibus eo paclo 
tenuit, ut post mortem ejus in usum ecclesia) San- 
cti Dlonysii reverteretur. Quod manifeste docet hoc 
Ludovici et Lotharii imperatorum pracceptum o 
chartulario Sancti Dionysii depromplum : 
Confirmatio Ludovici et Lotharii imperatorum, super 

ecclesia Argentotii, quam dedit Hermenricus et 

uxor sua Mumma [leg. Nummana] Sancto Dio- 

nysio. 

« In nomine Domini Dei, et Salvatoris noetri Jcsu 
Chrisli, Ludovicus et Lotharius divina ordinanlo 
providentia imperatores AuRUSti. Siea, qua3 a Deum ^ 
timentibus hominibus ad Toca divino cultui dedi- ^ 
cata, solemni donatione largita vel condonata sunt, 
et postea qualibet occasione inde abstracta esse 
noscuntur, nostra auctoritate ad statum suum revo- 
camus, et iterum nostrae jussionis oraculo confir- 
mamus : boc nobis procul dubio ad aeternam beati- 
tudinem adipiscendam, seu stabiliiatem imperii no- 
siri roborandam pertinere confldimus. Ideo notum 
sit omnium lldelium noslrorum tam praesentium, 
quam ei futurorum industriae, qula illustris femina, 
soror videlicet nostra Theodrada Deo sacrata, no- 
strae suggessit mansuetudini, qualiter compertum 
habuisset, quod monasterium vocabulo Argento- 
lium situm in pago Parisiaco super fluvium Se- 
qnanam, quod ipsa primo per benellcium domni et 
genitoris nosiri Caroli serenissimi imperatoris, et 
postea per nostram lar^itionem tenebat, ad mona- 
sierium beati et gloriost Christi martyris Dionysii, 
ubi praesenti tempore vir venerabilis Hilduinus ab- ^ 
bas, et sacri palatii nostri archicapellamus, rector 
praeesse videtur, pertinere deberet. Petiitque ut pro 
mercedis nostrse augmento ad statum pristinum il- 
iud revocari fecissemus [faceremus?], eo videlicet 
roodo m memoratnm monasterium post suum ab 
hac Ince dascessum, si tamen aliud [monasterium ei 
antea in comparatione pro ipso a nobis datum non 
fuerit, aut propria voluntate eum dimittere non vo- 
inerit, ad potestatem monasterii Sancti Dionysii 
absqne ulla contrarietate vel cujusquam interroga- 
tione reciperetur. Nos vero audita illius salubri ac 
religiosa petitione, praedictum venerabilem virum 
Uilduinnm, quia praesens aderat, si quid de hac re 
compertum haberet interrogamus. Qui statim dooa- 
tionem cujusdam Deum timentis ac religiosi homi- 
nis nomine Erraenrici, ac conjngis sn» Nummanae, 
qui praefatum monasterium in suo proprio construxe- 



rant, et id per testamenti paginam ad beati Dionysii 
martyris Chrisii monasterium solemni donatione 
contulerant, nec non et praeceptum conflrmationis 
Lolbarii quondam regis, quod super eamdem dona- 
tionem conscribere jusserat, nobis petitioni memo- 
ratae dilcctae sororis nosirae Theodradae annuere, et 
sicut petebat, per nostram auctoritatem so^pedictum 
monaslerium Argentogilum ad potestatem Sancti 
Dionysii, pretio^issimi Chribti martyris, revocare. 
Quapropter hanc nostrae auctoritatis conflrmatio- 
nem fleri praecipimus, per quam omnimodis decer- 
nimus atquc jubemus, ut jam dicium monasterium 
Argentogilum post ipsius dileciac sororis nostrae ab 
hac vita disceseum ad monastchum et potestatem 
saepedicti beatissimi Christi martyris Dionysii, ad 
quam primitus ob Dei amorem, et ipsorum sancto- 
rum reverentiam piamque intercessionem a supra- 
dictis Dei fldelibus traditum vel condonatum fuisse 
noscitur, absquo ullius persona; contradictione, aut 
nostra vel successorum nostrorum interrogatione 
recipiatur, et in jure ac dominatione ipsius mona- 
stcrii cum omni integritate vel appendiciis suis quid- 
quid ibidem pra^senti tempore cemitur pertinerc 
revocetur. Et si forte contigerit, ut eadem soror 
nostra ipsum monasterium aut spontanea voluntate, 
ut diximus, aut pro commutatione alterius mona- 
sterii anto flnem vita; suae dimittere velit : tunc ni- 
hilominus absque ulla contradictione, aut exspe- 
ctata consignaiione, ad praefati beatissimi martyris 
Christi Dionysii monasterium, sicut supra insertum 
est, perpetualiter ad habendum recipiatur, et in 
postmodum nullo unquam tempore ulla qualibet 
dignitate aui potestate praedicta persona rectoribus 
monasterii pro^fatl, ac beatissimi Christi martvris 
Dionysii aliquam requisitionem facere, aut ullam 
calumniam ingcrere praesumat : scd liceat illis sine 
cujusliliet injusta inlerrogatione praefatum mona- 
sterium Argentogilum, sicut caeteras res ad beati 
Dionysii poteslaiem simili modo condonatas ac per- 
tinentes, quietoordine tenere ac disponere. Et quid- 
quid pro opportunitate atque utilitate ipsius Eccle- 
sias secundum Christianae religionis rcgulam facere 
voluerit, liberam in omnibus habcre potestaiem. Et 
ut haec auctoritas conflrmaiionis scu redditionis, 
nostrae per futura tempora inviolabilem atque in- 
convulsam obtineat flrmitatem, manibus propriis 
noslris subtcr eam flrmavimus, et annuli nostri 
impressione signari jussimus. — Signum Ludovici 
serenissimi imperatoris, signum Ix>tharii glorio- 
sisslmi Augusti. Durandus diaconus ad vicem Fridu* 
gisi recognovit. » 
Sed cum Normanni ccenobium illud diraiuentj 



169 



EPIST. I, SEU HISTORIA GALAMITArUM. 



170 



et oonYentam inde sanctimonialiuniy ubi illa comes A 
nostra prioratum habebat, yiolenter expelleret (61). 
Qux' cum diversis iocis exules dispergerentur, 
oblatam roibi a Domino iutcllexi occasionem, qua 
noslro consulerem oratorio. Illuc namque reversus, 
eam cum quibusdam aliis de eadem congregalione 
ipsi adhserentibus ad prxdictum oratorium invita- 
Yi. Eoque illis adductis, ipsum oratorium cum om- 
nibus ei pertineniibus concessi et donavi, ipsamque 
postmodam donationem nostram assensu atque in- 



terventu episcopi terr» (62) papa Innocentius se- 
cundus ipsis ct earum sequacibus per privilegium 
in perpetuum corroboravil. Quas ibi quidem primo 
inopem sustinentes vitam, et ad lempus plurimum 
dcsolatas, divina? misericordias respectus, cui de- 
vote serviebant, in brevi consolatus est, et se eis 
quoque verum exhibuit Paracletum,ct circuma€(ja- 
ceutes populos misericordes eis atque propitios ef- 
fecil. Et (63) plus (sciat Deus) ut arbilror uno anno 
in terrenis commodis fa/.prsediis] sunt multiplica- 



ANDRE/E QUERCETAM NOTiE. 



Adelais Hugonis regis uxor ipsum restauravit, ac 
rarsus in eo sanctimoniates cousiituit, qua^ inibi 
Qsque ad Suggerii Sancti Dionysii abbatis tempora 
remanseruni. Qualiter autem hic eas inde expulerit, 
et abbatiam antiquo sui monasterii juri vindicarit 
sob aunum Christi 1127, sic ipse narrat in libello 
De rebns a se gestis : « Cum aeiate, > inquis, <( do- 
eibiii a<ioIescentiae meoQ antiquas artnarii possessio- 
nam revolverem chartas, et immunitatum biblos 



priore Sancti Vicloris Parislensls, sanclo succen- 
lore Silvanectensi, et magistro R. de Orson. cano- 
nico Noviomensi, pro bono pacis promisimus dictis 
moniaiibus, :quo [d] dabimus et assignabimus eis in 
terrissuis in lerriloriode Trembleyo decimam, quae 
singulis annis valeat decem libras, infra xv dies 
post factam compositionem, etc. Actum anno Do- 
mini 1207. > Ea enim conditione cu)nobium illud 
ad j'is pristinum abbatis Sancti Dionysii reductum 



propter multorum calumniatorum improbitates frc- B fuerat, ut monialibus loca provideret, ubi possen^ 
jaeniarem, cr 'bro manibus recurrebat de coenobio salvaro animas suas. Ileloissam vero, quae priora-? 



ArgentoJlensi fundaiionum charia ab Hermenrico et 
coQjuge ejus Numma, in qua continebatur, quod 
a tempore Pippini regis, Beati Dionysii abbatise 
eistiterat, sed quadam occasione coiitractus in- 
commodi in tempore Caroli Magui Glii ejns alienata 
foerat. Pnefatus enim imperaior quamdam filiam 
saam matrimonium humanum recusantem ibidem 
Abbatissam sanciimonialium constituit, eo pacto ut 
posi mortem ejus in usum Ecclesiaj revertereiur ; 
ied turbatione regni liliorum (ilii ejus, videllcet tilli 
pii alteruatione, quoadusque super vixerat, periici 
Don potuit. Unde cum antecessores noslri siopius 
saper hoc laborantes parum profecissenl, commu- 
nicato cum fratribus nostris consilio, nuntios no- 
siros et chartas aniiquas fundationis et dominationls 
('i conlirmationum privilegia bonfe memoriae papa) 



tum conventus habebat, cum quibusdain aliis de 
eadem congregationo ipsi adhx^rentihus, Petrus 
Aba3lardus ad Paracletum oratorium suum invita- 
vit, eamque ibi abbatissam c^eteris praefecit. Quod 
testatur eiiam Guillelmus Nangius cum ait : « Sed 
ibi Heloissam, q[ua> per industriam Suggerli abbatis 
Sancti Dionysii in Francia postmodum ejecta, ve- 
nire fccit cum nonnullis monialibus religiosis. Quae 
ibi abbatissa etTecta. » Et ante eum Robertus An- 
tissiodorensis : « Hic, > inquit, Abielardus < subti- 
lissimus mirabilisque philosophus construxerat 
cfDnobium in lerritorio Trecassino, in prato quo- 
dam ubi legere solitus fuerat : in quo sanctimonia- 
les plurimasepiscopali auctoritatecongregavit, quod 
Paracletum nominavit. Quibus sanctimonialibus 
Heloissam quondam uxorem suam religiosam femi- 



UoQorio Romam delegavimus, posiulantes ut justi- q nara, et litteris tam Hebraicis, quam Latinis ap- 



tLaoi nostram canonico investijjaret et restitueret 
scratiDio. Qui, ut erat vir consilii et justitiaj tutor, 
tam pro nostra justitia quam pro enormitate mo- 
nacharum ibidem male viventium, eundem nobis 
locam cum appendiciis suis, ut reformaretur ibi 
religioais ordo, restituit. Rex vero Ludovicus Phi- 
iippi charissimus, dominus et amicus nostereamdem 
restitutionem cimftrmavil, et quaecumque regalia 
ibidem habebat auctoritale regue majestatis, Eccle- 
?ia prsecepto. » Et in Vita Ludovici Grossi : « Papa 
Ilonorius vir gravis et severus, qui cum justitiam 
nostram de monasterio Argentoilensi puellarum 
miserrima conversatione infamato, tuin iegati sui 
Matthsei Albanensis episcopi, tum domini Carno- 
lensis, Parisiensis, Suessionis, domini etiam ar- 
chiepisoopi Remensis Rainaldi, et multorum viro- 
rum testimonio cognovisset: praecepla regum an- 



prime eruditam, prasfecit abbatissam. » 

(02) Papa Innoccntius II.., Privilegium hoc vide^ 
ihter Regesta Innocentii IT, sub num. 70, PairologiaB. 
t. CLXXIX, col. 114. 

(63) Plus,.. ut arbitror. — Circumadjacentes 
nempe populi misericordes eis atque propitii plu- 
rima largiti sunt. Sed ante alios « Milo dommus 
Nogennii, • sicul iniabulis Paracletensibus legitur, 
c in cujus terrltorio Paraclelense constructum est 
oratorium, ei loco donavit culturas tres, unam in 
ter Brusletum et viam, alteram juxta Carmam, ter- 
tiam juxta viam Triagnelli ad sinistram. Concessit 
insuper praedicto loco qua>cumque homines sui de 
universo feodo suo ei darent. Deait eliam usuarium 
nemoris sui de Monto Morvei omni tempore ad om- 
nia necessaria ipsius loci, nec non et totum ma- 
reschium in riveria Ardutionis loco illi adjacens 



tiaaorom Pinpiai. Caroli Magni, Ludovici Pii, et d tam ad horios faciendos, quam ad c^tera necessa- 



ahoram, de jure loci prsefatis nuntiis nostris 
oblata periegisset, curia) totius persuaslone, tam pro 
nostra justitia, quam pro earum fetida enormitato, 
Beato Dionysio et restituit, et confirmayiL » 

(61) Quss... eum exsules dispergerentur..,, etc. — 
Swetimonialiam Argenteoli sic a monasterio suo 
dejectarum aliae in coenobium Beata) Marise de 
Footel, seu de Nemore translat^e sunt, ut colligitur 
ex his Henrici Sancti Dionysii abbatis litteris: 
< Henricas Dei gratia abbas, et conventus Beati 
Dionysii, universis qui praesenles litteras viderint, 
ia Domino salutem. Notum facimus, quod cum in- 
lerooi exana parte, et abbatissam et moniales de 
Footel ex aitera, tam super possessione quam pro- 
prietate eedesi» Beatae Mariae de Argentolio, qui 
[Mis?l esl prioratQS eam sais appendictis, qusestio 
wiaeiiiry aoictofitase apostolica» coram domino 

Paxrou GLXXYUL 



ria. Quse omnia in dedicatione ipsius oratorii, seu 
benedictione ca^meterii, et omnimodam immunita- 
tem totius loci coram omni populo qui aderat, in 
manu domini Trecensis episcopi posuit, et sic in 
perpetuum confirmavit, prcesentibus Hildulno de- 
cano, Hilduino Magno, Slephano Ridel, Rainaldo 
Carnail. Die insuper illo, quo sanctimoniales ora- 
torium ingressie possederunt, donavit eis piscatio- 
nem totam Ardutionis tluvioli penitus immunem a 
Sancto Albino usque Quinceium. Qui etiam pro co- 
mitissa iiopte sua in sanctimonialem suscepta dedit 
furuum de Saiicto Albino cum usuario nemoris 
quod Furmis habebat, prajsentibus Ansello de Tria- 
gnello, Milone sancto, et Petro fratre suo. Pro 
anima Hugonis filii sui ibidem sepulti dedit culta- 
ram ad Noereth cum tertia parte de Guamnoyeriis, 
pr»sentibas illis qai sepaltarso adfaemnt. Simon 



171 



PETRI ABiELARDi OPP. PARS I. — EPISTOLE. 



172 



l» qoam ego per centam si ibi permansissem. A manos commovet [al permovet]» atfectas, et earum 
Quippe qao [o/. qaanto} feminarum sexas est in- virtas tam Deo qaam hominibas est gratior. Tan 
firmior, tanto earum inopia miserabilior facile hu- tam autem gratiam in oculis omnium (64) illi soro- 

ANDREiE QUERCETANI NOTiE. 



quoque de Nogennio dedit de alodio suo culturas 
duas, unam scilicet in qua ipsum oralorium con- 
structum esl, et aliam in monie Limarsum in prae- 
sentia Hilduini decani et Milonis de Nogennio. Hu- 
bertus de Nogennio duo jugera terrae ante ipsum 
oratorium per manum Milonis de Nogennio. » Atque 
haec omnia contirmavil aliquanlo post Theobaldus 
comes Trecensis, scilicel anno il46, « laudante lilia 
prajfaii Milonis Isabel, et Girardo genero suo, 
Freerio, Josfrido, Gaucherio, Stephano, nepotibus 
ejus. » Ipseque eiiam monialibus iliis modium fru- 
menti singulis annls, et totam piscationem in mo- 
lendinis suis apud Pontes dedit, ut in litteris domini 
Eugenii III papaj supra relatis continetur. 

Ad hffic, « Galo et Adelaudis.uxor ejus soror Er- 
melinaj quae se Deo et ecclesiae Paracleti in sancii- 
monialem dedit, laudaverunt et concesserunt Deo 
et diclae ecclesiae Paracleti et sanclimonialibus ibi- 
dem Deo servientibus medietatem molendini de 
Crevecor, el vineas etiam de Crevecor, ei xl soli- 
dos'census: ei in hoc censu habuerunl sanctimo- 
niales Paracleti censum Pruvini, et hoc quod resta- 
bat ad percipiendum de xl solidis ceperunt apud 
Lezinas. Haecque concessio facta est apud Pruvi- 
num in praesentia comitis Theobaldi, et Mathildis 
comiiissaj uxorisejus, et per manum eliam ipsius 
comitis. Qui comes, ut hcec stabilis el inconvulsa 
permaneret, eam sigilli sui aucioritate corroborari 

£raecepit anno ab Incarn. Domini il33, regnanie 
udovico rege Francorum, Hainrico archiepiscopo 
Senonensi caihedra residente, Hatone vero episcopo 
Trecensium existente. » 

Ludovicus quoque ipse Francorum rex eisdem 
« sanciimonialibus de Paraclelo in perpeluum con- 
cessit, ut nunquam de quibuslibet rebus, quas ipsae 
vol servientes ipsarum ad usus earumdem emerent, 
vel pro suis necessitatibus de suis propriis rebus 
venderent, aliquam illi vel successoribus suis con- 
suetudinem in tota terra sua persolverenl. Quod, ut 
ratum el inconcussum permaneret, scripto commen- 
dari praecepil, et ne posset a posieris infringi, si- 
gilli sui auctoriiate corroboravii publice apud San- 
ctum Germanum in Leya, anno incarnati Verbi 
^^35, regni sui xxvii, Ludovico lilio suo in regem 
sublim [at] oanno iii. > 

Praeterea Mathildis comitissa, Theobaldi conjux, 
abbatiam in locx) Pomerii conslructam a se, Para- 
cletensi coenobio subdilam esse voluit. Et pro con- 
cessione praedicti loci, quem Heloissa ipsa, prima 
Paracleti abbatissa, religiosorum interveniu viro- 
rum ei dederat ad constructionem, « dedit comitissa 
ecclesiae Paracleti tres modios frumenli per singu- 
los annos in molendino suo Provini sub Crevecor, 
laude Oliorum suorum comitum Ilenrici, Theobaldi, 
et Stephani, » sicut est in litteris Hugonis archiopi- 
scopi Senonensis hac de re confectis ; quas etiam 
supra cum pontificum romanorum rescriptis inte- 
gras retulimus. [Vidcj ad calcem hujusco voluminis 
in appendice.] Insuper confirmavit decimam de 
Sancio Martino de Canipis et de Boal, quam Guil- 
lelmus clericus ejus dedit post decessum ecclesiae 
Paracleti et sanctimonialibus ibidem Deo servienti- 
bus anno 1154, regnante Ludovico Francorum rege, 
Hugone archiepiscopo Senonensi existente. Nec non 
et alia plurima bona eidem coenobio contulu, quae 
recitare longum ac fastidiosum foret. 

Denlque < Hato ipse Trecensis episcbpus medie- 
tatem omnis decimae de sancto Aibino, et medieta- 
tem candelarum in Puriflcattone beatae Mariae de- 
dit : Milo de Qainceio, miles, de assensa oxoris 



B 



suae Petronillae, et filii sui Gamerii, et filiae suae Isa 
bel, quidquid habebat in decima de Quinceio. t An- 
scllus dominus Trianguli prioratum conventualem 
Beatae Mariae de Triangulo in Trecensi diocesi, nec 
non Anseilus filius ejus, medietatem totius nemoris 
quod vocatur Couldroy, in territorio de Marcelliaco. 
Alii, quorum nomina non reperi, prioratus de Lea 
valle, in eadem diocesi, de Neofortio in Meldensi 
et sancti Martini de Beaurain in Belvacensi. « Ma- 
nasses, Mcldensis episcopus, octavam partem lam 
magnae quam parvae decimae de Melnillo, et medie- 
tatem minuiae decimae de Tilliis, et quartam partem 
minutae decimae de Sancto Maximo. Beucellina, uxor 
Guerrici de Pontibus, quae se monialem in Para- 
cleto reddidit, domum cum ceilario Sesamiae sitam. 
Nobilis mulier Helia de Villamauro relicta Milonis 
de Pruvino quondam marescalci Campaniae decem 
libras annui redditus de proprio pairimonio suo. 
Maria, Trecensis comitissa, plateam suam Provini. 
Demum Agnes de Mari^niaco pro susceptione sui 
duas partes minutae decimae villae Marigniacy. Ma- 
nasses nepos ejus tertiam partem, Theobaldus 
ejus filius tertiam partem laudante Letuisa uxore 
illius. » Atque hi sunt praecipui Paracletensis mo- 
nasterii benefactores : quibus et aliqupt alios ad- 
dere possem. Sed ad ea quae notanda supersunt, 
festinat stylus. 

(64) lUi sorori nostrsB qux cmteris praeerat. — 
Heloissam dicit prinam Paracleti abbatissam, de 
cujus doctrina et reiigione sic paucis Petrus Clu- 
niacensis abbas ad eam scribens: < Necdum, » in- 
quit, c metas adolescentiae excesseram, necdum in 
juveniles annos evaseram, quando nomen non qui- 
p dem adhuc religionis tuae, Sjed honestorum tamen 
^ et laudabilium studiorum tuorum mihi fama inno- 
tuit. Audiebam lunc temporis mulierem, licet nec- 
dum saeculi nexibus expeditam, litteratorioe scien- 
tiae et studio saecularis sapientiae summam operam 
dare. Quo efferendo studio tuo, et mulieres omnes 
evicisti, et pene viros universos superasti. Mox vero, 
juxta verba Apostoli, ut complacuit ei qui te segrc- 
gavit ab utero matris tuae, per gratiam suam, longe 
m melius disciplinarum studia commutasti, et pro 
logica Evangelium, pro physica apostolum, pro Pla- 
tone Christum, pro Academia claustrum tota jam 
ct vere philosophica mulier elegisti. > Religiosam 
quoque feminam et tam Hebraicis quam Latinis lit- 
teris adprime eruditam fuisse testatur Antissiodo- 
rensis monachus. nec non ipsum Paracletense Ka- 
lendarium Gallicum, his verbis: « H^lolse mereet 
premiere abbesse de ceans, de doctrine et religion 
tres resplendissante. » Quod apertius adhuc decla- 
D rat Abaelardus ipse suis ad eam scriptis epistolis. 
Et in Exhortatione de iitterarum studio ad virgines 
Paraclelenses : c Magisterium, » inquit, « habetis 
in matre, quod ad omnia vobis sufticere, tam ad 
exemplum scilicet virtutum, quam ad doctrinam 
iitterarum potest: quae non solum Latinae, verum 
etiam tam Uebraicse quam Graecae non expers litte- 
raturae, sola hoc tempore illam trium linguarum 
adepta peritiam videtur, quae ab omnibus in beato 
Hieronymo tamquam singularis graiia praedicatur. » 
— Seriem abbatissarum monasterii Paracletensis 
quem And. Quercetanus his inseruerat, in appen- 
dicem ad Abaelardi opera rejecimus. Edit. 

Verum ut hae Notae, quae ab Abaelardo cceperunt, 
in eum similiter desinant, paucis nunc adhuc sub- 
jungendum quod ipse in Historia calamitatum sua- 
rum omisit, nempe condemnationem aiteram libri 
sai de Trinitate Senonia (actam, de qaa sic Otbo 



«, 



EPIST. I, SEU HISTORIA GALAMITATUM. 



m 



e, qn» caeteris praeerat, Dominns annnit nt A 
iscopi qnasi filiam, abbates quasi sororem, 
asi matrem diligerent : et omnes pariter ejns 
em, pmdentiam, et in omnibns incompara- 
atientis mansuetudinem admirabantur. Quae 
rarius se yideri permittebat, ut scilicet clau- 
alo sacris meditationibus atque orationibns 
vacaret, tanto ardentius ejus prsesentiam 
)iritualis colloquii monita bi qui foris sunt 
bant. 

Liy. Deinfamatione turpitudinis, —•Cnm autem 
aram yicini yehementer me culparent, quod 



earum inopise minns qnam possem et deberem con- 
sulerem, et facile id nostra saltem praedicalione ya- 
lerem : coepi saepins ad eas reverti, ut eis quoquo- 
modo subyenirem. In quo nec inyidiae mihi murmur 
defuit, et quod me facere sincera charitas compel- 
lebat, solita derogantium pravitas impudentissime 
accusabat, dicens me adhuc quadam carnalis con- 
cupiscentiae ablectatione tcneri, qui pristinas dile- 
ctae sustinere absentiam yix aut nunquam paterer. 
Qui frequenter illam beati Hieronymi qnerimoniam 
mecum yolvens, qui ad Asellam de fictis amicis 
scribens [epist. xcix), ait : < Nihil mihi objicitur 



ANDREiE QUERCETANI NOTiE 
j[ensis inter caeteros, lib. i De rebus gestis B cato monitus, vel jam sciens in personam suam ni- 



i I, cap. 48 : < Sedente in urbe Roma In- 
»y in Francia vero Ludovico senioris Ludo- 
* regnante, Petrus Abaelardus, ab episcopis 
oe fiemardo denuo ad audientiam apud Se- 
ivocatur, prsesentibns Ludovico rege, Theo- 
6 paiatino comite, et aliis nobilibus, de 
ae iunumeris. Ubi dum de fide sua discu- 
seditionem populi timens, apostolicas sedis 
iam appellavit. Episcopi vero simul et abbas 
1 Komanam Ecclesiam legatione, ac eis pro 
impetebatur capitulis, damnationis ejus sen- 
in litterii reportaverunt. > 
aarrant etiam continuator Sigeberti, ' Rober- 
issiodorensis, Guillelmus Nangius, Vincen- 
Ivacensis, Joannes Sancti Victoris canoni- 
ronici Turonensis scriptor, et alii. Sed ali- 
a onmes, acrioreque animo Gaufridus Cla- 



hil agendum, respouderet tam libere quam secure, 
audiendus tantum, et ferendus in omni patientia, 
non sententia aliqua feriendus: hoc quoque omni- 
modis recusavit. Nam et confessus esi postea suis, 
ut aiunt, quod ea hora maxima quidem ex parte 
memoria ejus turbata fuerit, ratio caligayerit, et 
inlerior fugerit sensus. Nihilominus tamen Ecclesia 
quae convencrat dimisit hominem, multavit abomi- 
nationem, a persona abstinens, sed dogmata prava 
condemnans. -Quando vero Petrus ille refugium in- 
venirel in sede Pelri tam longe dissidens a fide 
Petri? Et ipsum ergo auctorem eadem sententia 
cum erroribus suis apostolicus praesui involvens, 
scripta incehdio, scriptorem sileniio condemnavit. » 
Quidquid sit, Berengarius Pictaviensis Abaelardi 
quondam auditor, haec videns, nomen ac famam 
doctoris ac praeceptoris sui tunc contra omnes tueri 
isis monachus lib. m Vitae sancti Bernardi, C ausus est. Scripsitque pro eo Apologiam illam 



[Palrologix, t. CLXXXII), cum ait : « Fuit 
is illis Petrus Abaelardus, magister insignis, 
lerrimus in opinione scientiae, sed de fide 
loj^matizans. Cujus cum blasphemiis plena 
misvolitare undique scripta coepissent, pro- 
mtates vocum et sensuum viri eruditi atque 
kd Dei hominem, sanctum Bernardum, de- 
l : qui nimirum solita bonitate et benigni- 
uderans errorem corrigi, hominem non con- 
lecreta illum admonitione convenit. Cum 
Lm tam modeste tamque rationabiliter egit, 
aoque compunctns ad ipsius arbitrium cor- 
m se promitteret universa. Caeterum, cum 
let ab eo Petrus idem, consiliis stimulatus 
et inffenii sui viribus plurimoque exercitio 
adi infeliciter fidens, resiliit a proposlto sa- 
Sxpeiens deoique Senonensem metropolita^ 



quam inter ejus opera nunc etiam ex bibliotheca 
regis Christianissimi cudendam curavimus (Vide 
in Appendice, ad calcem voluminis), etsi plenam 
ingentis acrimoniae contra sanctum Bernardum. 
QiKire et ob hoc postea culpatus a multis, se excu- 
savit quod adolescens, et joco potius quam serio 
scripsisset. Id enim testatur ipsemet in epistola ad 
episcopum Mimatensem, et ex eo Franciscus Pe- 
trarcha in Apologia, ubi « virum non infacundum » 
vocat, his verbis : « Damnavit Bernardus Claraeval- 
lensis abbas Petrum Abaelardum litteratum quon- 
dam virum. Huic iratus Berengarius Pictaviensis, 
vir et ipse non infacundus ac discipulus Petri, con- 
tra Bernardum librum unum scripsit non magni 
quidem corporis, sed ingentis acrimoniae. De quo 
posimodum a multis increpaius, se excusavit quod 
adolescens scripsisset, et quod sibi viri sanctitas 



[ood in ejus ecclesia celebrandum foret in d nondum penitus noiaesset. » 



I grande concilium, Claraevailensem causa- 
atem suis in occuito detrahere libris. Addit 
paratam se esse in publico sua defendere 
roffans ut praedictns abbas, dictums si quid 
, ad concilium vocaretur. Factum est ut po- 
. Sed vocatus abbas venire penitus recusa- 
im hoc non esse renuntians. Postea tamen 
um virorum monitis flexus, ne videlicet ex 
bsentia scandalum populo, el cornua cre- 

adversario, demum pergere acquievit, tri- 

tem, nec sine lacrymis annuens, sicut in 

ad papam Innocentium ipse testatur, in qua 

lucidiasque negotiam omne proseguitur. 
114», et ecclesia copiosa convenu, ubi a Dei 
Fetri illios in medinm scripta prolata sunt, 
is capitnla designata Demum illi optio data 
l sna esse negandi, aut errorem humiliter 
ndi, ant respondendi, si posset, objiciendis 
lionibas pariter et sanctorum testimoniis 
• At illet nec volens resipiscere, nec valens 
» mmim et spiritai qui loqaebatar ; ut 

reoimeret» aedem apostoiioam appeUavit. 
MMto» ib efregio Ulo catbolic« fidoi adyo. 



Soluto aulem illo conventn, qui celebratus est 
anno 1140, infelix Abaelardus incertus quid age- 
ret, Cluniacum se contulit, ubi humaniter exceptus 
est a Petro Mauricio dicto Yenerabili, ejusque et 
Cisiercensis abbatis opera, paulo post idem et san- 
ctus Bernardus coilocuti inimicitias posuere. Quod 
et ipse Cluniacensis abbas Innocentio II slgnilica- 
vit. Nec tamen proptera Abaelardus Apologeticum 
pro suae innocentiae excusatione scribere destitit. 
Quod cum innotuisset Guillelmo Sancti Theodorici 
abbati, qui sanctum Bernardum intimo diligebat 
affectu, seque transtulerat ad ordinem Cistercien- 
sem apud Signiacum, ubi feliciter obiit, Cantici 
canticorum reiiquit expositionem, ut adversus eum 
styli sui acumen dirigeret. Hoc enim declarat ipse 
Guillelmus in epistola ad fratres de Monte Dei, nis 
verbis : c Sunt praetera et alia opuscula nostra, 
libellus De sacramento altaris, Meditatione novi- 
tiis ad orandum formandis spiritibus nonusque- 
quaque inutiles, et super Canticum canticoram ad 
iliam locum, c paulafam cum pertransissem, eum 
inyeni quem diligit anima mea. » Nam contra Pe- 

train AMlartQm, vd pradlctam opw no p^^toe^ 



m 



PETRI ABiELARDl OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



m 



nisi sexus meus, et hoc nunquam objiceretur nisi A 
cum Hierosolymam Paula proficiscitur. » El ilerum : 
« Antequam, inquit, domum sanctcC Paulae nossem, 
otius in me urbis studia consonabant, omnium 
pene judicio dignus summo sacerdotio decernebar. 
Sed scio per bonam el malam famam pervenire ad 
regna coelorum. » Gum hanc, inquam, in tantum 
virum detraclionis [al detractationis) injuriam ad 
mentem reducerem, non modicam hinc consolatio- 
nem carpebam, inquiens : si tantam, suspicionis 
causam aemuli mei in me reperirent, quanta me de- 
trectatione opprimerent I Nunc vero mihi divina mi- 
sericordia ao hac suspicione iiberato, quomodo hu- 
jus perpetrandiP. turpitudinis facultate ablata suspi- 
cio remanet? Quse etiam tam impudens haec crimi- 



natio novissima ? Adeo namque res ista omnem hn« 
jus turpitudinis suspicionem apud omnes removet, 
ut quicunque muiieres observare diligentius stu- 
denty eis eunuchos adhibeant, sicut de Esther et 
caeteris regis Assueri pueilis sacra narrat historia 
{Esther, ii, 3). Legimus et potentem illum regin» 
Candacis eunuchum universisejus gazis prseesse 
(Art. VIII, 27). Ad quem convertendum et baptizan- 
dum Phiiippus apostolus ab angelo directus est. 
Tales quippe semper apud verecundas et honestas 
feminas tanto ampiius dignitatis et familiaritatis 
adepti sunt^ quanto longiusachacabsistebant suspi- 
cione. Ad quam quoque penitus removendam ma- 
ximum illum Christianorum philosophum Orige- 
nem, cum mulierum quoque sanct^ doctrina^ in- 



ANDREiE QUERCETANI NOT^. 



rem effecit : neque enim integrum mibi fore arbi- B 
trabar tamdelicato intus vacare otio, ipso foris li- 
nes lidei nostras nudo ut dicitur gladio tam crude- 
liter depopulante. » Composuit autem tres libros, 
sub nomine DisputationU catholicorum Patrum con- 
tra dogmata Petri Abaelardi, quos et sapientissimo 
prapsuli Hugoni Rothomagensinm archiepiscopo de- 
dicavit. Suntque illi procul dubio, de quibus Gau- 
fredus, monachus Cisterciensis, in epistola data ad 
Henricum cardinalem Albanensem, quem sciebat 
inlerfuisse Rhemensi concilio, ubi Engenius III papa 
Gislebertum Pictaviensem episcopum absolverat 
potius, quam conderanaverat, hoc modo loquitur : 
c Audivi eliam quod super damnatione Pelri Abae- 
lardi diiigenlia vesira desideret plenius nosse simi- 
iiter veritalem, cujus libellos piae memoriae domi- 
nus Innocentius papa II, in urbe Coraaet in eccle- 
sia Beali Pelri incendio celebri concremavit, apo- 
stolica aucloritate haereticum illum denuntians. C 
Nam et ante plures anuos venerabilis quidam car- 
dinalis et legatus Roraanae Ecclesiae, Cono nomine, 
ref^ularis quondam canonicus ecclesiae Sancli Nico- 
lafde Arvasia, iheologiam ejus, Suessione conci- 
lium celebrans, similiter concremaverat, ipsum Pe- 
irura praeseniem arguens, ei convictura de haeretica 
pravilale condemnans. Unde vestro si placuerit 
desiderio, per libellum de Vita sancli Bernardi et 
per eius epistolas missas ad curiam saiistiet. Inveni 
tamen in Claravalle libellum cujusdam abbaiis ni- 
grorura monachorum, quo errores ejusdem Petri 
* notantur, quem et olim me vidisse recordor : sed 
a inuUis annis, ut custodes librorum asserunt, stu- 
diose quajsitus, priraus quaiernio non potuit mve- 
niri. Propter quod proposiii noslri est in Franciam 
destinare ad monasterium cujus abbas exslilil, qui 
eundem librum coraposuit, et si recuperare pote- 
ro, transcribi facere codicem totura, et raittere vo- 
bis. Credo enim quod vestr» inquisitioni sufticere D 
debeat, ut cognoscatis, quae, queraadraodum, quare 
sint condemnaia. » Ac ne quis raireiur quod de pri- 
mo quaternione illius libri dicit, habeo nunc ipsis- 
simum exemplar dono viri docti et humani Nicolai 
Camusatii canonici ecclesiae Trecensis, in cujus ca- 
pite scriptum adhuc legitur : « Deest unus quater- 
nus, qui tenuerit obedientiam scriptorum, illum re- 
quirat. » — Guillelmi a S. Theodorico scripta ex- 
siant Patrologise, t. CLXXX. Edit. 

Verum et Gaufredus etiam ille, prirao Abaelardi 
auditor, indeque Cisterciensis mouachus, Aritissio- 
dorensis vulgo cognominatus, adversus euradcm 
Abaelardum praeceptorera suum scripsit. Quod vel 
ante omnes asserii Helinandus, alter in Frigido 
Monle monachus, qui et ipse quaedam Gaufridi 
verba refert in hunc modum [Script. rer Gallic^ 
V XI V. p. 3701 : « Hujus Petri aliquando fuerat 
discipmus Gauutdos Antissiodor^i» qol uuUo 



tempore fuit notarius sancti Bemardi, qui inter 
caelera de eodem Petro dixit : c Ego mihi aiiquando 
recolo magislrum fuisse ilium, qui pretium redem- 
ptionis nostrae evacuans, nihil aliud in sacrificio 
dominicae passionis coramendabat, nisi virtutis 
exemplura, et araoris incentivura. Quod enim Scri- 
pturae perhibent de potesiate diaboii pretioso ilio 
sanguine humanum genus esse redemptum, in eo 
solo constare dicebat, quod exemplura nobis exhi- 
bitum est usque ad mortem pro veritate et justi- 
tia certandi, et adhibitum est velut quoddam in- 
centivum amoris ; cum ex impeuso amore data est 
occasio redamandi. Et quidem magna sunt haec 
et vera. sed non sola benedictus Deus, qui niihi 
simui et vobis magistrura dedit postea raeliorem 
per quem prioris redarguit ignorantiam, et inso- 
lentiara coufutavit, secundura quem tria specia- 
lia in passione sua Christus nobis exhibuit 
cxemplum virtutis, incentivum amoris, et sacri- 
ficiura redemptionis. Quod tertium evacuanli hae- 
retico nihil prodfsse tria caetera potuerunt. Haec 
et alia muUa dictus Gaufredus contra Petrum 
magislrum suura foriiter et Catholice scripsit. > 
Eadera verba recitant et Vnicenlius Belvacensis 
lib. XXI Speculi historialis, cap. 17, et Joannes mo- 
nachusSancti Victoris in Chronico sub annum Chri- 
sti 1140. 

Interim vero Abaelardus in morbum incidit, et 
valetudinis causa Cabiionum ab abbate suo Petro 
missus, ibi in monasterio Sancti Marcellini Clunia» 
censis ordinis excessit e vita, die21 Aprilis anno 
Christi 1142, anno aetatis suae 63. Hoc enim prodit 
Kalendarium vetus Paracietense Gallico sermone 
conscriptum his verbis : c Maistre Pierre Abae- 
A iard,fondateur de ce lieu et instituteur de sainte 
• religion, trespassa le xxi avril, aag6 de lxhi 
c ans. » Nec referre opus est quanta cum austeri- 
tate, pceuitentia, devotione postremum illum vitae 
suae terminura clauserit. Petrus ipse Mauricius, 
abbas ejus, id optime dilTuseque descripsit in epi- 
siola ad Heloissam Paracleti abbatissam, quam nos 
etiam infra inter episloias Abaelardi inserimus. Sed 
non praetereundum qucd cum eodem Petro testan- 
tur Robertus Antissiodorensis, Guillelmus Nangius 
et alii, scilicet, Heloissam illam quondam Abaelardi 
conjugem, u magnam post ejus mortem ei in assi- 
duis precibus tidem servasse, corpusque ejus de 
loco ubi obierat ad prsedictum Paracleti monaste 
rium transtulisse. » Denique el ipsa, sicut in Cbro- 
nico Turonensi iegitur, « in aegritudine posita prae- 
cipit ut mortua intra mariti tumulum poneretur. 
Et sic eadem defuncta ad tumulum deportata, ma- 
ritus ejus qui multis diebus ante eam defonctus 
fuerat, eievatis brachiis illam recepit, et ita eam 
amplexatU3t bracbia «utsthiixii* m^ 



EPIST. I, SEU HttTOBLL CALAMITATUM. 



m 



^ ,.??^l. J^ manus imalisse ecclesiastic» A beato Paulo dlcenle : Nanquid non habemus potestor 

tem sororem mulierem circumducendi, sicut ftatres 
Domini et Cephasf (1 Cor. ix, 5.) Vide insipiens 
quia non dixit : Nanquid non habemus potestatem 
sororem mulierem amplectendi, sed circumducendi ; 
scilicet ut mercede praedicationis sustentarentur 
ab eis, nec tamen deinceps foret inter eos carnale 
conjugium. > Ipse certe PharisaBus, qui intra se de 
Domino ait : c Hic, si esset propheta, sciret utique 
quse et qualis esset mulier quae tangit eum, quia 
peccatrix est (Luc. yii, 39] : » multo commodiorem, 
quantum ad humanum judicium spectat, turpitudi- 
nis conjecturam de Domino concipere poterat quam 
deVobis istis, aut qui matrem eius juveni commen- 

-. ., ^ ., , . ,.^, . . n datam (Joan. XIX, 27), vel prophetas cum viduis ma^- 

imDovita et moribus clericorum (66) : « Qui " . u •. • . wnr » ^,r. aw 

^ ' xime hospitari atque conversan [lll Reg. xvii, 10) 

videbat, multo probabiliorem inde suspicionem con- 

trahere. Quid etiam dixissent isti detractcres nostriy 

si Malchum illum captivum monachum, de quo 

beatus scribit Hieronymus (67), eodem contubernio 

cum uxore Ivictitanlem conspicerenl? Quanto id 

. crimini ascriberent, quod egregius ille doctor cum 

vidisset, maxime commendans, ait : c Erat illic se- 

nex quidam nomine Malchus ejusdem loci indigena, 

anus quoque in ejus contubemio. Studiosi ambo ro- 

ligionis, et sic ecclesiae limen terentes, ut Zachariam 

et Elisabeth de Evangelio crederes, nisi quod Joan- 

nes in medio non erat. > Gur denique a detractione 

sanctorum Patrum se continent, quos frequenler 



riaB (65) liber ti continet. Putabam taroen in 
nihi magis quam illi divinam misericordiam 
tiam fuisse, ut quod ille minus provide credi- 
^isse, atque inde non modicum crimen incur- 
; id aliena culpa in me ageret, ut ad simiie 
me liberum praepararet, ac tanto minore poe- 
aanto breviore ac subita, ut oppressus somno 
mihi manus injicerent nihil poenae fere senti' 
Sed quod tunc forte minus pertuli ex vulnere, 
ex detractione divitius [f. diutius] plector, et 
3X detrimento fam® quam ex corporis crucior 
latione. Sicut enim scriptum est: « Melius 
>men bonum quam divitiae multaB {Prov. xxii, 
£l ut beatus meminit Augustinus in sermone 
im Do vita et moribus clericorum (66) : « Qui 
I conscientise suae negligit famam suam, cru- 
est. » Idem supra : c Providemus, inquit, 

at ait Apostolus, non solum coram Deo, sed 

coram hominibus (Uom. xii, 17). Propter nos 
ientia nostra sufGcit in nobis. Propter nos 
nostra non pollui, sed pollere debet in nobis. 
*es sunt conscientia et fama. Gonscientia tibi ; 

proximo. » Quid autem horum invidia ipsi 

vel ejus membris, tam prophetis scilicet 
apostolis, seu aliis Patribus sanctis objice- 
in eorum temporibns existeret, cum eos vi- 

1 corpore integros tam familiari conversatione 
is praecipue videret sociatos. Unde et beatus 
Uinus in libro De opere monachorum, ipsas p f"T'"* ""'/"" "*" ^ -u..**..^^^., ^--^ ..^^-™^. 

,. rk • 1 nu ' » . * ^ leirimus, vel etiam vidimus, monastena qiioque fe- 

mulieres Domino Jesu Ghrislo atque aposto- » » » ^ ^ 

inseparabiles comites adhaesisse demonstrat, 
cam eis etiam ad praedicationem procederent 
4) « Ad hoc enim, inquit, et fideles mulie- 
bentes terrenam substantiam ibant cum eis, et 
rabant eis de sua substantia, ut nullius indi- 
horum qaae ad substantiam vitae hujus per- 
U. * Et quisquis non putat ab apostolis fieri, 
1 eis sanctae conversationis mulieres cursita- 
Qocumque Evangelium praedicabant, Evange- 
ladiat et cognoscat quemadmodum hoc ipsius 
i exemplo faciebant. In Evangelio enim scri- 
set: Deincepset ipse iter faciebat per civita- 

castella, evangelizans regnum Dei, el duode- . . ._..„. . j. i . 

m Hlo. etmulieres aliqujB qaaerant curalaa D l!:''!.i*!L™/'!!!l'!'''..°!'."i'!?."' fl'?.^..!'^!."'.^'!!:!; 
lOjB immundis [al malignis] et infirmitatibus 



minarum constituere atque eis ministrare, exemplo 
quidem septem diaconorum, quos pro se apostoli 
mensis et procurationi mulierum praefecerunt? 
(Act. VI, 5.) Adeo namquc sexus inflrmior fortioris 
indiget auxilio, ut semper virum mulieri quasi ca- 
put praeesse Apostolus statuat. In cnjus etiam rei 
signo ipsam semper velatum habere caput praecipit 
(l Cor. XX, 5). Unde non mediocriler miror con- 
suetudines has in monasteriis dudum inolevissc, 
quod quemadmodum viris abbates, ita et feminis 
abbatissae praeponantur, et ejusdem regulae profes- 
sione tam feminae quam viri se astringant. In qua 
tamen pleraque continentur quaea feminis tam prae- 



qaae vocatur Magdalene, et Joannauxor Guzae 
atoris Herodis, et Susanna, et aliae multae quae 
rabantei de facultatibus suis (Luc, viii, 1). > Et 
ooas [al. Magnus] contra epistolam Parme- 
[oi. Parmenii] de studio monasterii : c Om- 
inqait, profitemur non licere episcopo, pre- 
», diacono, subdiacono propriam uxorem 
religionis abjicere cura sua, ut non ei victum 
tam largiatur, sed non ut cum illa carnali- 
lat. Sic et sanctos apostolos iegimus egisse, 

Bosebii. Hist. eccles^ lib. vii, cap. 7. 
Serm. 52. ad ftatres in eremo. 



In plerisque etiam locis ordine perturbato naturali 
ipsas abbatissas atque moniales clericis quoque 
ipsis, quibus subest populus, dominari conspicimus, 
ettanto facilius eos ad prava desideria inducere 
posse, quanto eis amplius habent praeesse, et jngum 
illud in eos gravissimum exercere. Quod satyricus 
ille considerans ait : 

Iniorabilius nihil est quam femina dives. 

(JovEN., Sat. VI, V. 459). 
Gap. XV. Hoc ego saepe apud me pertractando', 
quantum mihi iiceret, sororibus illis providere, et 

(67) In vita Blalehi. 



179 PETRI ABJBLARDI OPIV PAAS I. — EPISTOLiE 180 

earum caram ageredisposaeram; et qao me amplias j^ gens. £t malto me amplias haec fractara afflixit et 



revererentar, corporali quoqae praesentia eis invigi- 
lare. Et cam me tanc freqaentior ac major perse- 
cutio filiorum quam olim fratrum affligeret, ad eas 
de aestu hujus tempestatis quasi ad quemdam tran- 
quilitatis portum recurrerem, atquo ibi aliquantu- 
lum respirarem, et qui in monachis nullum, ali- 
quem saltem in illis asseqnerer fructum. Ac tanto 
id mibi fleret magis saluberrimum, quanto id earam 
infirmitati magis esset necessarium. Nunc autem ita 
me Satanas impedivit, ut ubi quiescere possim, aut 
cliam vivere, non inveniam ; sed vagus et profugus 
ad instar maledicti Cain ubique circumferar {Ge- 
nes. IV, 14) : quem ut supra memini, « foris pugnae, 



debilitavit, quam prior plaga. Quandoque horum 
indomitam rebellionem per excommunicationem 
coercens, quosdam eorum, quos magis formida- 
bam, ad hoc compuli, ut flde sua seu sacramento 
publice mihi promitterent, se ulterius ab abbatia pe- 
nitus recessuros, nec me amplius in aliquo inquie- 
taturos. Qui publice et impudentissime tam (idem 
datam quam sacramenta facta violantes, tandcm 
per auctorilatem Romani pontiGcis Innocentii, le- 
gato proprio ad hoc destinato, in praesentia comi- 
tis et episcoporum, hoc ipsum jurare compulsi 
sunt, et pleraque alia. Nec sic adhuc quieverunt. 
Nuper autem cum iliis, quos prsediii, ejeciis ad 



intus timores (If Cor. vii, 5) • incessanter cru- ^ conventum abbatiae rediissera, et reliquis^fratribus, 



ciant, imo tam foris quam intus timores incessan- 
ler, pugnae p^riter et timores. Et multo periculo. 
sior et crebrior persecutio flliorum adversum me sae- 
vit quam hostium. Istos quippe semper praesentes 
habeo, et eorum insidias jugiter sustineo. Hostium 
violentiam in corporis mei periculum video, si a 
claustro procedam. In claustro autem filiorum, id 
est monachorum mihi tamquam abbati, hoc est pa- 
tri, commissorum tam violenta quam dolosa inces- 
santer sustinco machinamenta. quoties veneno 
me perdere tentaverunt ! sicut et in beato factum est 
Benedicto (68). Ac si hsec ipsa causa, qua ille per- 
versos deseruit fllios, ad hoc ipsum me patenter 
tanti Patris adhortaretur exemplo, ne me certo vi- 



quos minus suspicabar, me committerem, multo 
hos pejores quam illos reperi. Quos jam quidem non 
de veneno, sed de gladio in jugulum meum iractan- 
tes cujusdam proceris terrae conducta vix evasi. In 
quo etiam adhuc laboro periculo, et quotidie quasi 
cervici meae gladium imminentem suspicio, ut inter 
epulas vix respirem : sicut de illo legitur, qui cum 
Dionysii tyranni potentiam (Cicer. 5, Tusc.) atque 
opes conquisitas maxime imputaret beatitudini, filo 
latentcr appensum saper se gladium aspiciens [al, 
polestatem] , quae terrenam poientiam feliciias con- 
sequatur edoctus est. Quod nunc quoque ipse, de 
paupere monacho, in abbatem promotus incessanier 
experior, tanto scilicet miserior quanto ditior efle- 



delicet opponens periculo temerarius Dei teniator G ctus, ut nostroetiamexemploeorum, qui id sponie 



poliusquam amator; imo meipsius peremplor mve- 
nirer. A talibus autem eorum quotidianis insidiig 
cum mihi in administratione cibi vel potus quan- 
tum possem providerem, in ipso altarissacrificio in- 
toxicare me moliti sunt, veneno scilicet calici im- 
misso. Qui etiam quadam die cum Namneti ad co- 
mitem in aegritudine sua visitandum venissem, ho- 
spitatum me ibi in domo cujusdam fratris mei car- 
nalis, per ipsum qui in comitatu nosiro erat famu- 
lum veneno interficere machinati sunt, ubi videli- 
cet me minus a tali machinatione providere credi- 
derunt. Divina autem dispositione tunc actum est, 
ut dum cibum mihi apparatum non curarem, frater 
quidam ex monachis quem mecum adduieram. 



appetunt, ambitio refrenetur. Haec, dileclissline 
frater in Christo, et ex diutina conversatione fami- 
iiarissime comes, de calamitatum mearum historia, 
in quibus quasi a cunabulis jugiter laboro, tua; nie 
desolalioni atque injuriae illatae scripsisse sufficiat, 
ut, sicut in eiordio praefatus sum epistolae, oppres- 
sioncm tuam in comparatione mearum, aut nuilam, 
aut modicam esse judices, et tanto eam patientius 
feras quanto minorem consideras. III ud semper in 
consolationem assumens, quod membrls suis de 
membris diaboli Dominus praedixit: « Si me per- 
secuti sunt, et vos persequentur. Si mundus vos 
odit, scitole quoniam me priorem vobis odio ha- 
bnit. Sido mundo fuissclis, mundus quod suum erat 



hoc cibo per ignorantiam usus ibidem mortuus oc- q diligeret {Joan, xv, 20). » El : « Omues, inquit Apo- 



cumberet, et famulus ille, qui hoc praesumpserat 
tam conscientiae suae quam testimonio ipsius rei 
perterritus aufugeret. Extunc itaque manifesta om- 
nibus eorum nequitia, patenter jam coepi eorum 
prout poteram insidias declinare, etiam a convontu 
abbatiae me subtrahere, et in cellulis cum paucis 
habitare. Qui si me transiturum aliquo praesensis- 
sent, corruptos per pecuniam latrones in viis aut se- 
mitis, ut me interflcerent, opponebant. Dum autem 
in istis iaborarem periculis, forte me die quadam 
de nostra lapsum equitatura manus Domini vehe- 
menter collisit, colli videlicet mei canalem confrin- 



stolus, qui volunt pie vivere in Christo, persecu- 
tionem patientur (if Tim. m, 12). » Et alibi : a Haud 
quaero hominibus placere. Si adhuc hominibus pla- 
cerem, Christi servus non essem {Galat. i, 18). > Et 
Psalmista : < Confusi suut, inquit, qui hominibus^ 
placent, quoniam Dou> sprevit eos {Psalm. ui, 6). » 
Quod diligenter bealus aitendens Hieronymus, cujas 
me praecipue in contumeliis detraclionum haeredem 
conspicio, ad Nepotianum scribens (epist. 2), al.: 
« Si adhuc, inquit Apostolus, hominibus placerem, 
Christi servus none.ssem. Desinit piacere hominibus, 
et servus factus est Christi. > Idem ad Aseile de iictis 



(68) S. Greg.» lib. u, Dialog.^ c. 3. 



*•* EPIST* n 182 

«nicis (epist. 99) : « Gratias ago Deo meo, quod A minat. Unde et ei de omnibus recle dicitar : « Fiat 

Yoluntas tua {Matth, vi, 26). i Quanta denique dili- 
gentium Deum illa est et aucloritate Apostoliea 
consolatio, quae dicit : « Sclmus quoniam diligenti- 
bus Deum omnia cooperantur in bonum (Rom. vui, 
28). > Quod diligenter ille sapientissimus attende- 
bat, cum in Proverbiis diceret : « Non contristabit 
justum quidquid ei acciderit (Prov, xii, 21). » Ex 
quo manifeste a justitia eos recedere demonstrat, 
quicumque pro aliqno suo gravamine hisirascuntur, 
quaB erga se divina dispensatione geri non dubitant; 
et se propriae voluntati magis quam divinse subji- 
ciunt, et ei quod in verbis sonat, t fiat voluntas 
tua, t desideriis occultis repugnant, divinas volon- 
tati propriam anteponentes. Vale. 



iignos 8im qnem mundus oderit. » £t ad Heliodo- 
nun moDachum (epist. 1) : t Erras, frater, erras^ 
u patas unquam Christianum persecutionem non 
patL Adversarius noster tanquam ieo rugiens devo- 
rare qoaerens circuit, et tu pacem putas? (J Petr. v, 8.) 
Sedet in insidiis cum divitibus [P$al. ix, iO). > His 
iuqoe documentis atque exemplis animati, tanto 
secorias ista toleremus, quanto injuriosius acci- 
dont. Qqsb si non ad meritum nobis, saltem ad 
pargationem aliquam proficere non dubitemus. 
Et qaoniam omnia divina dispositione [cU. dispen- 
saiionej geruntar, in hoc se saltem quisque fide- 
liam in omni pressura consoletur, quod nibii inor- 
dinate fieri unquam summa Dei bonitas permittit, et 
qood qnadcamqae perverse fiunt optimo fine ipse ter- 



EPISTOLA 11. 
Quae est Heloiss» ad Petrum deprecatoria. 



ABGUMBirruM. — Cum Heloissa qnondam Abselardi amica, postea twor, ac tandem monastet^lo Paroefe- 
tensi, qttod ipse sibi discipulorum fortunis a fundamentis eduxerat , ab eo praefecta, epistolam ejus ad amt- 
eum legisset : hanc ad eum scribit , orans ut de suis periculis vel liberatione ad se rescribat , quo vel luctus, 
tet gaudii ejtis particeps efficiatur. Expostulat etiatn quod ad se post monasticam professionem non scripse^ 
rit, cum antea ptures amatorias mitteret litteras. Suum denique erga itlum tum prxteriti temporis turpem 
et camalem amorem^ tum pnesentis castum et spiritalem exponit : ac acerbe queritur se al> ilto xque non 
redamari . Est autem epistola multis affectibus et querutis planctibus more femineo affatim plenay ubi 
pectus femineum multa eruditione exuberans intueri liceat. 



Dofflino sao, imo patri; conjugi suo, imo fratri; B 
ancilla sua, imo filia; ipsius uxor, imo soror ABiE- 
UBDO Hbloissa. 

Missam ad amicum pro consolatione epistolam, 
dilectissime, vestram ad me forte quidam nuper at- 
toiit. Quam ex ipsa statim tituli fronte yestram esse 
eoDsiderans, tanto ardentius eam coepi legere, quanto 
schptorem ipsum charius amplector, ut cujus rem 
perdidi, verbis saltem tanquam ejus quadam ima- 
gine recreer. Erant, memini, hujus epistolae fere 
omnia felle et absynthio plena, quae scilicet nostrae 
conversionis roiserabilem historiam, et tuas, unice, 
eraces assiduas referebant. Gomplesti revera in epi- 
stola illa quod in exordio ejus araico promisisti, i|t 
videlicet in comparatlone tuarum suas moiestias ^ 
nnllas vel parvas reputaret. Ubi quidem expositis 
prius magistrorum tuorum in te persecutionibus, 
deinde ia corpus tuum summae proditionis injuria, 
ad eondiscipulorum quoque tuornm, Alberici vide- 
licet Remensis, et Lotulfi Lombardi exsecrabilem 
invidiam, et infestationem nimiam styhim contuli- 
sti. Qaorum quidem suggestionibus quid de glo- 
rioso illo theologiae tuae opere, quid de teipso quasi 
in carcere damnato actum sit non praetermisisti. 
lode ad abbatis tui fratrnmque falsorum machina- 
tionem accessisti, et detractiones illas tibi gravissi- 
mas daoram illoram pseudoapostoloram a pradictis 



aemulis in te commotas, atque ad scandalum pieris- 
que subortum de nomine Paracleti oratorio praeter 
consuetudinem imposito : denique ad intolerabiles 
illas et adhuc continuas vitae persecutiones. crude- 
lissimi scilicet illius exactoris, et pessimorum, quos 
filios nominasy monachorum profectus miserabilem 
historiam consummasti. Quae cum siccis oculis ne^ 
minem vel legere vel audire posse aestimem, tanto 
dolcres meos amplius renovarunt quanto diiigentius 
singula expresserunt, et eo magis auxerunt quo in 
te adhuc pericula crescere retulisti, ut omnes pari- 
ter de vita tua desperare cogamur, et quotidie uUi- 
mos illos de nece tua rumores trepidantia nostra 
corda et palpitantia peclora exspectent. Per ipsum 
itaque, qui te sibi adhuc quoquomodo protegii, 
Ghristum obsecramus, quatenus ancillulas ipsius et 
tuas crebris Htteris de his, in quibus adhuc fluctuas, 
naufragiis [a/., naufragus] certificare digneris, ut 
nos saltem qnae tibi solaB remansimus, doloris vel 
gaudii pariicipes habeas. Solent etenim dolenti non- 
nuUam afferre consolationem qui condolent, et 
quodlibet onus pluribus impositum levius sustine- 
tur, sive defertur. Quod si paululum haec tempestas 
quieverit, tanto amplius maturandae sunt litterae, 
quanto sunt jucundiores futurae. De quibuscumqae 
autem nobis scribas, non parvum nobis remedium 
conferes; hoc saltem ano quod te nostri memorem 



183 



PETRI ABiELARDl OPK PARS I. — EPISTOLiE. 



m 



esse monstrabis. Qaam jucandaB vero sint absen- A 
tiam lilter» amicoram, ipse nos exemplo proprio 
Seneca docet, ad amicum Luciliam quodam loco 
sic (epist. 48), scribens : « Qaod freqaenter mihi 
scribis, gratias ago. Nam qao uno modo potes te 
mihi ostendis. Nanquam epistolam tuam accipio, 
quin protinus una simus. > Si imagines nobis ami- 
corum absentium jucundaB sunti quae memoriam 
renovant, et desiderlum absentise falso atque inani 
soiatio levant, quanto jucundiores sunt litterae, quae 
amici absentis veras notas afTerunt? Deo autem gra- 
tias, quod hoc saltem modo praesentiam taam nobis 
reddere nulla invidia prohiberis, nulla difficultate 
praepediris, nulla, obsecro, negiigentia retarderis. 
Scripsisti ad amicum prolixae consoiatlonem epi- 
stoldB, et pro adversitatibas quidem suis, sed de 
tuis. Quas videlicet tuas diligenter commemorans, 
cum ejus intenderes [al. studeres] consolationi, 
nostrae plurimum addidisti desolationi, et dum ejas 
mederi vulneribus cuperes, nova quaedam nobis 
vulnera doloris inflixisti, et priora anxisti. Sana, 
obsecro, ipse quae fecisti, qui quae alii fecerunt cu-^ 
rare satagis. Morem quidem amico et socio gessisti, 
el tam amicitias quam societatis debitum persoivi- 
sti; sed majore te debito nobis astrinxisti, quas non 
tam amicas quam amicissimas, non tam socias 
quam fllias convenit nominari, vel si quod dulcius 
et sanctius vocabulum potest excogitari. Quaato 
autem debito te erga eas obligaveris, non argumen- 
tis, non testimoniis indiget, ut quasi dubium com- C 
probetur; et si omncs taceant, res ipsa clamat. Hu- 
jus quippe loci tu post Deum solus es fundator, so- 
lus hujus oratorii conslructor, solus hujus congre- 
gationis aediflcator. Nihil hic super alienum aBdifl- 
casti fundamentum. Totum quod hic est, tua creatlo 
est. SoUtudo haec feris tantum, sive latronibus va- 
cans, nullam hominum habitationem noverat, nul- 
lam domum habuerat. In ipsis cubilibus ferarum, 
in ipsis latibulis latronum, ubi nec nominari Deus 
solet, divinum erexisti tabernaculum, et Spiritus 
sancti proprium dedicasti templum. Nihil ad hoc 
aedificandum ex regum vel principum opibus intuli- 
sti, cum plurima posses et maxima, ut quidquid 
fieret, tibi soli posset ascribi. Clerici sive scholares j. 
huc certatim ad disciplinam tuam confluentes om- 
nia ministrabant necessaria; et qui de beneflciis vi- 
vebant ecclesiasticis, nec oblationes facere nove- 
rant, [sed suscipere, et qui manus ad suscipiendum 
non ad dandum habuerant, hic in oblationibus fa- 
ciendis prodigi atque importuni flebant. Tua itaque, 
' vere tua haec est proprie in sancto proposito novella 
plantatio, cujus adhuc teneris maxime plantis fre- 
quens, ut proflciant, necessaria est irrigatio. Satis 
ex ipsa feminei sexus natura debilis est haec plan- 
tatio : est inflrma, et si non esset nova. Unde dilii 
gentiorem culturam exigit et frequentiorem, juxta 
illud Apostoli : « Ego plantavi, ApoIIo rigavit, Deus 
autem incrementum dedit (II Cor. iii, 6). » Plan- 
taverat Apostolus atque ftindaverat in flde per prse 



dicationis suae doctrinam Gorinthios, quibus scri- 
bebat. Rigaverat postmodum eos ipsius Apostoli 
discipulus ApoIIo sacris exhortationibus , et sic eis 
incrementum virtutum divina largita est gratia. Vi- 
tis alienae vineam, quam non plantasti, in amaritu- 
dinem tibi conversam, admonitionibus saepe cassis, 
et sacris frustra sermonibus excolis. Quid tuae de- 
beas attende, qui sic curam impendis aliena;. Doces 
et admones rebelles, nec proflcis. Frustra ante por- 
cos divini eloquii margaritas spargis {^fatth, vii, 6). 
Qui obstinatis tanta impendis, quid obedientibus 
debeas considera. Qui tanta hostibus largiris, quid 
filiabus debeas meditare. Atque ut caeteras omittam, 
quanto erga me te obligaveris debito, pensa, nt 
quod devotis communiter debes feminis, unicae tua> 
devotius solvas. Quot autem et quantos tractatus 
in doctrina, vel exhortatione, seu etiam consola- 
tione sanctarum feminarum sancti Patres, et quanta 
eos diligentia composuerint, tua melius exceiientia 
quam nostra parvitas novit. Undo non mediocri 
admiralione nostrae tencra conversionis initia tua 
jamdudum oblivio motit, quod nec revereniia Dei , 
nec amore nostri, nec sanctorum Patruin exemplis 
admonitus fluctuantem me et jam diutino mmrore 
confectam, vel sermone praesentem, vel epistola 
absentem consolari tentaveris. Cui quidem tant(» 
te majore debito noveris obligatum, quanto te am- 
plius nuptialis f(edere sacramenti constat esse astri- 
ctum; et eo te magis mihi obnoxium, quo te sem- 
per, ut omnibus patet, immoderato amore complexa 
sum. Nosli, charissime, noverunt omnes, quanta 
in te amiserim, et quam miserabili casu summa ei 
ubique nota proditio meipsam quoque mihi tecum 
abstulerit, et incomparabiliter nlajor sit dolor ex 
amissionis modo quam ex damno. Quo vero major 
est dolendi causa, majora sunt consolationis adhi- 
benda remedia. Non utique ab alio, sed a teipso, 
ut qui solus es in causa dolendi, solus sis in gra- 
tia consolandi. Solus quippe es qui me contristare, 
qui me laetiflcare, seu consolari valeas. Et solus os 
qui plurimum id mihi debeas, et tunc maxime cum 
universa quae jusseris intantum implevcrim , m 
cum te in aliquo olTendere non possem, meipsaiu 
pro jussu tuo perdere sustinerem. Et quod majus 
cst, dictuque mirabile, in tantam versus est amor 
insaniam, ut quod solum appetebat, hoc ipse sibi 
sine spe recuperationls auferret. 

Gum ad tuam statim jussionem tam habitum ipsa 
quam animum immutarem-, ut te tam corporis mci 
quam animi unicum possessorem ostendercm. Nihil 
unquam (Deus scit) in te nisi le rcquisivi; le pure, 
non tua concupiscens . Non matrimonii focdera, non 
dotes aliquas exspectavi, non denique meas v.^hi- 
ptales aat voluntates, sed tuas (sicut ipse nosti) 
adimplere studui . Et si uxoris nomen sanctius ac 
validius videtur, dulcius mihi semper exstiiit ami- 
cae vocabulum; aut, si non indigneris, concubinae 
vel scorti. Ut quo me videlicet pro te amplius hu- 
miliarem, ampliorem apud te consequerer graliam. 



EPIST. n 



18 



tiam excellentiffi tn» gloriam minas Isede- A 
aod et ta ipse tai gratia oblitas penitas non 
1 ea, quam sapra memini, ad amicum epi- 
ro consolatione dirocta. Ubi et rationes non- 
quibas te a conjagio nostro infaustis thala- 
ocare conabar, exponere non es dedignatus ; 
;r»qae tacitis, quibus amorem conjugio, li- 
in Tincalo praeferebam. Deum testem invoco, 
kagustus universo prsBsidens mundo matri- 
honore dignaretur, totumque mihi orbem 
laret in perpetuo praesidendum, charius mihi 
ios Yideretnr tua dici meretrix quam illius 
irix. Non enim quo quisque ditior sive po- 
ideo et meiior : fortunae illud est, hoc vlr'- 
\ec se minime venalem aestimet esse quae li- ^ 

ditiori quam pauperi nubit, et plus in ma- 
i quam ipsum concupiscit. Certe quamcun- 
nuptias haec concupiscentia ducit, inerces ei 
|uam gratia debetur. Certum quippe est eam 
is, non hominem sequi, et se, si posset, 
rostituere diliori. Sicut inductio illa Aspasiae 
pbae apud Socraiicum iEschinem cun Xc- 
teet uxore ejus habita maoifeste convincit. 
luidem inductionem cum proidicta philoso- 
1 reconciliandos invicem illos proposuisset, 
! conclusit : « Quia ubi hoc peregeritis, ut 
ir melior, neque femina in terris iaetior sit : 
> semper id quod optimum putabis esse 
aaxime requiretis, ut et tu maritus sis quam 
. et iKec quam optimo viro nupta sit. > San- C 
ecto haec et plusquam philosophica est sen- 
psius potius sophise quam pbilosophiae di- 
Sanctus hic error, et beata fallacia in con- 

ut perfecta diiectio iiiaesa custodiat matri- 
Bdera non tam corporum continentia quam 
am pudicitia. At quod error caeteris, veritas 
anifesta contulerat. Cum quod illae videlicec 

aestimarent maritis, hoc ego de te, hoc 
s universus non tam crederet quam sciret 
verior in te meus amor exisleret, quanto 
)re longius absisteret. Quis etenim regum 
losophorum tuam exaequare famam potcral? 
regio, aut civitas, seu villa videre non aestua- 
lis te, rogo, in publicum procedentem con- 
non festinabat, ac discedentem collo ereclo, D 
directis non insectabatur? Qua) conjugata, 
irgo non concuplscebat absentem, et non 
Mtin praesentem? Quae regina vel praepotens 

gaudiis meis non invidebat vel thalamis? 
tem, fateor, tibi specialiter inerant, quibus 
*um quarumlibet animos statim allicere po- 
ictandi videlicet et cantandi gratia. Quoecae- 
inime philosophos assecutos esse novimus. 
qnidem quasi ludo quodam iaborem exer- 
;reans philosophici, pleraque amatorio me- 
rhytbmo composita reliquisti carmina, quae 
mia suavitate tam dictaminis quam cantus 
freqoentata» tuum in ore omnium nomen 
iler tenebant. nt etiam iilitteratos melodi^ 



dalcedo tui non sineret immemores esse. Atque 
hinc maxime in amorem tui feminae suspirabant. 
Et cum horum pars maxima carminum nostros 
decantaret amores, multis me regionibus brevi 
tempore nuntiavit, et multarum in me feminarum 
accendit invidiam. Quod enim bonum animi vei 
corporis tuam non exomabat adolescentiam? Quam 
tunc mihi invidentem, nunc tantis priyatae deliciis 
compati calamitas mea non compellat? Quem vel 
quam, licet hostem, primitus, debita compassio 
mihi nunc non emolliat ? Et plurlmum nocens, plu- 
rimum, ut nosti, sum innocens. Non enim rei ef- 
fectus, sed effcientis aflfectns in crimine est. Nec 
qnae fiunt, sed riuo animo fiunt, aequitas pensat. 
Quem autem animum in te semper habuerim, solus 
qui expertus es judicare potes. Tuo examini cun- 
cta committo, tuo per omnia cedo testimonio. Dic 
unum si vales, cum post conversionem nostram, 
quam tu solus facere decrevisti, in tantam tibi ne- 
gligenlian atque oblivionem venerim, ut nec col- 
loquio prajsenlis recreer, nec absentis epislola 
consoler; dic, inquam, si vales, aut ego quod sen- 
tio, imo quod omnes suspicantur dicam. Concupi- 
scentia te mihi potius quam amicitia soclavit, libi- 
dinis ardor potius quam amor. Ubl igitur quod de- 
siderabas cessavit, quidquid propter hoc exhibebas 
pariter evanuit. Haec, dilectissime, non tam mea est 
quam omnium conjectura, non tam specialis quam 
communis, non tam privata quam publica. Utinam 
mihi soli sic videretur, atque aliquos in excusatio- 
nem sui amor tuus inveniret, per quos dolor meus 
paululum resideret, Utinam occasiones fingere pos- 
sem, quibus te excusando m^i quoquomodo tege- 
rem vilitalem. Attende, obsecro, quae requiro; et 
parva haec videris et tibi facillima. Dum tui prae- 
sentia fraudor, verborum saltem votis (al. notis), 
quorum tibi copia est, tuae mihi imaginis praesenta 
duicedinem. Frustra te in rebus dapsilem exspecto, 
si in verbisavarum sustineo. Nunc vero plurimum 
a te me promereri credideram, cum omnia propter 
te compleverim, nunc in tuo maxime perseverans 
\al. compleam] obsequio. Quam quidem juvencu- 
lam ad monasticae conversationis asperitatem non 
religionis devotio, sed tua tantum pertraxit jussio. 
Ubi si nibil a te promerear, quam frustra laborem 
dijudica. NuIIa mihi super hoc merces exspectanda 
est a Deo, cujus adhuc amore nihil me constat 
egisse. Properantem te ad Deum secuta sum habitu, 
imo praecessi. Quasi enim memor uxoris Loth retro 
conversaj [Gen. xix, 26), prius me sacris vestibus 
et professione monastica quam teipsum Deo manci- 
pasti.Inquo, fateor, nno minus te de me conQdere 
vehementer dolui atque erubui. Ego autem (Deus 
scit) ad Yulcania loca te properantem praecedere vel 
sequi pro jussu tuo minime dubitarem. Non eni:n 
mecum animus meuSi sed tecum erat. Sed et nnnc 
maxime, si tecum non est, nusquam est. Esse vero 
sine te nequaquam potest. Sed ut tecum bene sit 
age, obsecro. Beae aatem tecam fuerit, si te propi- 



187 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiG, 



188 



tram inrenerit, si gratiam referas pro gratia, mo- A 
dica pro magnis, verba pro rebus. Utinam, dilecte, 
tnade me dilectio minus confideret, nt sollicitior es- 
set! Sed quo te amplius nunc securum reddidi, ne- 
gligentiorem sustineo. Memento, obsecro, quse fe- 
cerim, et quanta debeas attende. Dum tecum car- 
nali fruerer voluplate, utrum id amore, vel libidine 
agerem, incertum pluribus habebatur. Nunc autem 
flnis indicat quo id inchoaverim principio. Omnes 
denique mihi voluptates inlerdixi, ul lu« parerem 
voluntati. Nihil mihi reservavi, nisi sic tuam nuijc 
praecipue fieri. QuaB vero tua sit iniquitas perpende, 
si merenti amplius persolvis minus, imo nihil peni- 
tas, praesertim cum parvum sit quod exigeris, et. 



tibi faciliimam. Per ipsum itaque, eui te obtulisti 
Deum te obsecro. ut quoquo modo potes tuam 
mihi prssentiam reddas, consolationem videlicet 
midi aliquam rescribendo. Hoc saltem pacto, ut sic 
recreata divino alacrior vacem obsequio. Gum me 
ad temporales oiim voluptates expeteres, crebris me 
epistolis visitabas, frequenti carmine tuam in ore 
omnium Heloissam ponebas. Me plateae omnes, me 
domus singulae resonabant. Quanto autem reclius 
mo nunc in Deum, quam tunc in iibidinem excita- 
res? Perpende, obsecro, quae debes, attende quae 
postulo; et longam epistolam brevi fine concludo. 
Yale, unice. 



EPISTOLA IIL 
Qu» est rescriptum Petri ad Heloissam. 



ABGUHKmjM. — Superiori epistoUB EehissfB respondet AbcBlarduSy ac se candide excusatf quod tanto tem- 
pore ad illam non scripserit. minime de incuria in eam venisse : sed quod de prudentiUy doctrina^ pietate 
et religione ejus tantum confLderetf ut eam vel exhortatione, vel consolatione non indigere erederet, Monet : 
autem ut ad se reseribat, quid sibi exkortationis vel consolationis dioinoi ab eo rescribi velit ; et ipse ejus 
desiderio faciet satis. Rogat eam, ut iam ipsa quam socer ejus virginum ac viduarum chorus se apud Deum 
preeibus juvet, quantas apud ipsum vires oratio maxime uxorum pro viris habcat^ luculenter ex Scriptura- 
rum auctoritate disserens ; et commemoratis precibus quae hactenus in ipso monasterio pro se a sacris fe- 
minis fierent ad Deum singulis horis canonids, alias item quas pro salute absentis fi^nt instituit. Prssterea 
rogat ut quecunque modo vel loco eum ex hac vita migrare contingerety defuncti corpus ad Paracletense c(£- 
nobium deferri, ibique sepeliri curaret. 



Hbloissjb dilectissimaB sorori sua in Ghristo AbiE- A 
LARDus frater ejus in ipso. 

Quod post nostram a saeculo ad Deum conversio- 
nem nondum tibi aliquid consolationis vel exhor- 
tationis scripserim, non negligentiae meae, sed tuae» 
de qua semper plurimum confido, prudentiae im- 
putandum est. Non enim eam his indigere credidi, 
cui abundanter quae necessaria sunt divina gratis 
impertivit, nt tam verbis quam exemplis errantes 
valeas docere, pnsillanimes consolari, tepidos exhor- 
tari, sicut et facerejam dudum consuevisti cum sub 
abbatissa prioratum obtineres. Quod si nunc tanta 
diligentia tuis provideas filiabus, quanta tunc so- 
roribus, satis esse credimus ut jam omnino super- 
fluam doctrinam vel exhortationem nostram arbitre- 
mur. Sin autem humilitati tuae aliter videtur, et in 
iis etiam quae ad Deum pertinent magisterio nostro 
atque scriptis indiges, super his quae velis scribe 
mihi, ut ad ipsam rescribam prout Dominus mihi 
annuerit. Deo autem gratias, qui gravissimorum et 
assiduomm periculornm meorum sollicitudinem 
vestris cordibus inspirans, afflictionis mese partici- 
pes vos fecit, ut orationum suffragio vestrarum di- 
vina miseratio me protegat, et velociter Satanam 
sub pedibus nostris conterat. Ad hoc autem praeci- 
pue psalterium, quod a me sollicite requisisti, so- 
ror in saeculo qnondam chara, nunc in Ghristo cha- 
ma, mittere maturavi. In quo videlicet pro no- 



stris magnis et Imultis excessibus, et qnotldiana pe- 
riculorum meorum instantia juge Domino sacrifi- 
cium immoles orationum. Quantum autem locum 
apud Deum et sanctos ejus fidelium orationes obti- 
neant, et maxime mulierum pro charis suis, et uxo- 
rum pro viris, rouUa nobis occurrunt testimonia et 
exempla. Quod diligenter attendens Apostolus, sine 
intermissione orare {II Thess. y, i7) nos admonet. 
Legimns Dominum Moysi dixisse : c Dimitte me ut 
irascatur furor meus {Exod. xxxu, iO). » Ei Jere- 
miae : c Tu vero, inquit, noli orare pro populo hoc, 
et non obsistas mibi {Jer. vn, i6). > Ex quibus vi- 
delicet verbis manifeste Dominus ipse profitetur 
orationes sanctorum quasi quoddam frenum irae ip- 
sius immittere, quo scilicet ipsa coerceatur, ne quan- 
tum merita peccantium exigunt ipsa in eos saevial. 
Ut quem ad vindictam justitia quasi spontaneum 
ducit, amicorum supplicatio flectat, et tanquam in- 
vitnm quasi vi quadam retineat. Sic quippe oranti 
vel oraturo dicitur : u Dimitte me, et ne obsistas 
mihi. > Praecipit Dominusne oretur pro impiis. Orat 
jusius, Domioo prohibente, et ab ipso impetrat 
quod postulat, et irati judicis sententiam immutat. 
Sic quippe de Moyse subjunctum est: Et placa- 
tus factus est Dominus de malignitate quam dixit 
facere populo suo (Exod. xxxii, i4). » Scriptum 
est alibi de universis operibus Dei : c Dixit, et facta 
sont (Pfof. CZL VIII, 5). » Hoc autem loco et dixisse 



EPIST. UI. 



^P 



ntar qaod de afflictione popalas meraerat et A 
5 orationis praeventas non implesse qaod dixe- 
Lttende itaqae quanta sit orationis virtus, si 
jabemar oremas; quando id quod orare Pro- 
n Oeus prohibuit, orando tamen obtinuit, et 

qaod dixerat eum avertit. Cui et aiius pro- 
dicit : « Et cum iratus fueris, misericordiaB re- 
)eris {Habac. iii, 2) • Audiant id atque ad- 
it principes terreni, qui occasione praepositSD 
clse justitidB suae obstinati magis quam justi 
antar, et se remissos videri erubescunt si mi- 
rdes fiant, et mendaces si edictum suum mu- 
▼el quod minus provide statuerunt non im- 
;, etsi verba rebus emendent. Quos quidem 
dixerim Jephtae comparandos qui quod slulte 
IX stultius adimplens unicam interfecit (Judic. ^ 
»). Qui vero ejus membrum fieri cupit, tunc 
Psalmista dicit : c Misericordiam et judicium 
K> tibi, Domine {Psal. c, i. » — c Misericor- 

sicut scriptum est, • judicium exaltat, » at- 
is quodalibi Scriptura comminatur, «judicium 
nisericordia in eum qui misericordiam non 
{Jac. II, i3). > Quod dlligenler ipse Psal- 

considerans, ad supplicationcm uxoris Nabal 
5li juramentum (11 Reg. iii, 3), quod ex justi- 
erat, de viro ejus scilicet et ipsius domo de- 

per misericordiam cassavit. Orationem itaque 
ae praetulit, et quod vir deliquerat supplicatio 
$ delevit. In quo quidem tibi, soror, exemplum 
nitur, et securitas datur, ut si bujus oraiio r 
hominem tantum obtinuit, quid apud Deum 
ro me audeat instruaris. Plus quippe Deus, 
Uer est noster, filios diligit quam David femi- 
suppllcantem. Et ille quidem pius et miseri- 
labebatur, sed ipsa pietas et misericordia Deus 
St quae tunc supplicabat mulier saecularis erat 
ca, nec ex sanctae devotionis professione Do- 
copalata. Quod si ex te minus ad impetran- 
safficias, sanctus qui tecum est tam virginum 

viduarum conventus, quod per te non potes, 
ibit. Gum enim discipulls Yeritas dicat : < Ubi 
el tres congregati fuerini in nomine meo, ibi 
n medio eorum {Matth. xviii, 20). i Et rur- 

•c Si duo ex vobis consenserint de omni re 

petierint, fiet illud a Palre meo (i6id., J9) : » t) 
lon videat quantum apud Deum valcat sanctae 
egationis frequens oratio ? Si, ut Apostolus 
t, « multum valet oratio justi assidua (Jac. 
), • quid de muUitudine sanctae congregationis 
idum est ? Nosti, charissima soror, ex ho- 
28 beati Gregorii quantum sufTraglum invito 
^ntradicenti fratri oratio fratrum naturae [al. 
Ti] attulerit. Do quo jam ad extremum ducto 
z periculi anxietate mlserrima ejus anlma la- 
st, et quanta desperatione et taedio vitae fratres 
atione revocaret, qaid ibi diligenter scriptum 
am minime latet prudentiam. Atque utinam 
entius te et sanctarum conventum sororum ad 
nem invitet, at me scilicet yobis ipse vivam 



custodiat, per qaem, Paalo attestante, mortnos etiam 
8U0S de resurrectione mulieres acceperunt {Hebr, 

XI, 35). Si enim Veteris et Evangelici Testamenti 
paginas revolvas, invenies maxima ressuscitationis 
miracula solis vel maxime feminis exhibita fuisse, 
pro ipsis vel de ipsis facta. Duos quippe mortuos 
suscitatos ad supplicationes maternas Vetas com- 
memorat Tesumentum, per Eliam scilicet {11 [Reg, 
XVII, i7), et ipsius discipulum EIisa;um (IV Reg. 
IV, 34). Evangelium vero trium tantum mortuorum 
suscitationem a Domino faciam continet, quae ma- 
lieribus exhibitay maxime illud quod supra comme- 
moravimus Apostolicum dictum rebus suis conflr- 
mant. c Acceperunt mulieres de resurrectione mor- 
tuos suos (Hebr. xi, 35). i Filium quippe viduae ad 
portam civitatis Naim suscitatum matri reddidit, 
ejus compassione compunctus (Luc. vii, 15). Laza- 
rum quoque amicum suum ad obsecrationem soro- 
rum ejus, Mariae videlicet ac Marthae, soscitavit 
{Joan. XI, 44). Quo etiam archisynagogi filiae hanc 
ipsam gratiam ad petitionem patris impendente 
{Marc. V, 42), « mulieres resurrectione mortaos 
suos acceperunt. i Gum haec videlicet suscitata pro- 
prium de morle rccepcrit corpus, sicut illae corpora 
suorum. El paucis quidem intervenientibus hae 
faciae sunt resuscitaliones. Vitae vero nostrae con- 
servationem muliiplex vestrae devolionis oralio fa- 
cile obtinebit. Quarum tam abstinontia quam con- 
tinontia Deo sacraia quanto ipsi gratior habetur, 
tanlo ipsum propitiorera inveniet. Et plerique for- 
tassis horom qui suscitati sunt nec fideles exstite- 
runt, sicut nec vidua prsedicta {Luc. vit, 15), cui non 
roganti filium Dominus suscitavit, fidelis exstitisse 
legitur. Nos autcm invicem non solum fidei colligat 
integritas, verum etiam ejusdem religionis professio 
sociat. Ut autem sacrosanctum collegii vestri nunc 
omiltam convcntum, in quo plurimarum virginum 
ac viduarum devotio Domino jugiter deservit, ad te 
unam veniam, cujus apud Deum sanctitatem plu- 
rimum non ambigo posse, et quae potes mihi prae- 
cipue debere, inaxime in tantae advcrsitatis labo- 
ranti discriroine. Memento itaque semper in oratio- 
nibus tuis ejus, qui specialiier est tuus; et tante 
confidentius in oratione vigila, quanto id es^ tibi 
recognoscis justius, et ob hoc ipsi qui orandus est 
acceptabilius. Exaudi, obsocro, aure cordis, quod 
saepius audlsti aure corporis. Scriptum est in Pro- 
verbiis : « Mulier diligens corcna est viro suo (Prov, 

XII, 4). > Et rursum : « Qui invenit muiierem bo- 
nam, invenit bonum : et hauriet jucunditatem a Do- 
mino {Prov. xvm, 22). » Et iterum : « Domus et 
divitiae dantur a parentibus, a Domino autem pro- 
prie uxor prudens (Prov. xix, i4). » Et in Eccle- 
siastico: « MuUeris bonae beatus vir (£ce/t. xxvi, 
0« » Et post pauca : • Pars bona, mulier bona 
(i6t(l., 3). n Et juxta auctoritatem apostolicam : 
« Sanctificatus est vir infidolis per mulierem fide- 
lem (l Cor. vii, U). > Cujus quidem rei experimen- 
tam in regno praecipas nostro, id est Francoram, 



wi 



PETRI ABiELARDI OPP. fARS I. — EPISTOLffi. 



m 



divina specfaliter exhibnit gratia, cum ad oratio- A 
nem videlicet uxoris magis quam ad sanctorum prae- 
dicaiionem, Ciodoyeo rege ad fidem Ghristi converso 
regnum sic universum divinis legibus mancipave- 
runt, ut exemplo maxime superiorum ad orationis 
instantiam inferiores provocarentur. Ad quam qui- 
dem instantiam Dominica nos vehementer invitans 
parabola : t llle, inquil, si perseveraverit pulsans, 
dico vobis quia si non dabit eieoquod amicus illias 
sit, propter improbitatem ejus snrgens dabit ei 
quotquot habet necessarios (Luc. xi, 8). » Ex 
hac profecto, ut ita dicam orationis improbitate, 
sicut supra memini, Moyses divinae justitiae seve- 
rltatem enervavit {Exod. xxxn, U), et senieniiam 
immutavit. Nosti, dilectissiraa, qnantum charitalis 
affectum praBsentiaB meae conventus olim vesier in ^ 
oratione soiitus sit exhibere. Ad expletionem 
namque quotidie singularum horarum specia- 
lem pro me Domino supplicationem hanc offerre 
consuevit, ut responso proprio cum versu ejus prae- 
missis et decantatis, preces his et collectam in hunc 
modum subjungeret. Responsum : « Non me dere- 
linquas, nec discedas a me, Domine {Psal. xxxvii, 
22). t Versus : • In adjulorium meum semper in- 
tende, Domine (PsaL lxix, i). » Preces : « Salvum 
fac servum tuum, Deus meus, sperantem in te. Do- 
mine exaudi orationem meam, et clamor meus ad 
te veniat {PsaL ci, 2). » Oratio [aL Orcmus] : 
c Deus qui per servulura tunm ancillulas tuas in 
nomine tuo dignatus es aggregare, te quaesumus, ut 
tam ipsi quam nobis in tua tribuas perseverare vo- C 
luntate. Per Dominum, > etc. Nunc autem absenti 
mihi tanto amplius orationum vestrarum opus est 
suffragio, quanto majoris anxielate periculi con- . 
stringor. Supplicando itaque poslulo, et postulando 
supplico, quatenus praecipue nunc absens experiar 
quam vera charitas vestra erga absentem exstiterii, 
singulis videlicet horis expleiis hunc orationis pro- 
priae modum adnectens. Responsum]: (c Ne derelin- 
quas nie, Domine, pater et dominator vitae, meae, ut 
non corruam in conspectu adversariorum meorum : 
ne gaudeat de me inimicus meus (Eccli, xxiii, i). » 
Versus : Apprehende arma et jscutum, et exsurge 
inadjutorium mihi. Ne gaudeat {PsaL xxxiv, i). » 



Preces : Salvum fac servum tuum, Deus meus, 
sperantem in te. Mitte ei, Domine, auxilium de san- 
cto : et de Sion tuere eum. Esto ei, Domine, tur- 
ris fortitudinis a facie inimici. Domine, exaudi ora- 
tionem meam, et clamor meus ad te veniat {PsaL 
ci, 5). Oratio [aL Oremus] : « Deus qui per servura 
tuum ancillulas tuas ia nomine tuo dignatus es ag- 
gregare, te quaesumus, ut eum ab' omni adversitate 
protegas, et ancillis tuis incolumem reddas. Pcr 
Dominum, » etc. Quod si me Dominus in manibus 
inimicorum tradiderit, scilicet ut ipsi praevalentes 
me interficiant, aut quocunque casu viam universa} 
carnis absens a vobis ingrediar, cadaver, obsecro, 
nostrum ubicunque vel sepultum vel exposilum ja- 
cuerit, ad coemeterium vestrum deferri faciatis, ubi 
filise nostrae [aL vestrae], imo in Christo sorores, 
sepulcrum nostrum saepius videntes, ad preces pro 
me Domino fundendas amplius invitentur. Nullum 
quippe locum animae dolenti de peccatorum suo- 
rum errore desolatae tutiorem ac salubriorem arbi- 
tror, quam eum qui vero Paracleto, id est consola- 
tori proprie consecratus est, et de ejus nomine spe- 
cialiter^^insignitus. Nec Christianae sepullurae locum 
rectius apud aliquos (ideles, quam apud feminas 
Christo devolas consistere censeo. Quae de Domini 
Jesu Christi sepultura sollicitae (Marc, xvi, i), eam 
unguentis pretiosis, et praevenerunt et subseculae 
sunt, et circa ejus sepulcrum studiose vigilantes, et 
sponsi mortem lacrymabiliter plangentes, sicul scri- 
ptum est : « Mullieres sedentes ad monumentum la- 
mentabantur flentes Dominum (Matth, xxvn, 6i). » 
Primo ibidem de resurrectione ejus angelica appa- 
ritione et allocutione sunt consolatae, et statim ip- 
sius resurrectionis gaudia, eo bis eis apparente, 
percipere meruerunt, et manibus contrectare. lilud 
autem demum super omnia postulo, ut quae nunc 
de corporis mei periculo nimia soliiciludine labo- 
ratis, ,tunc praecipue de salute animae sollicitae, 
quantum dilexeritis vivum exhibeatis defuncto, 
orationum videlicet vestrarum speciali quodam et 
proprio suffragio. 
Vive, vale, vivantque tuae valeantque sorores 
Vivite, sed Christo [al. Domino], quaeso, mei me- 

[mores. 



EPISTOLA. IV. 
Quffi est rescriptum Heloissae ad Petrum. 



Argumentum. — Plena, planctihus et dokribus est epistola. Plangit enim Eeloissa et suam^ et monacharum 
suarum, atque ipsius Abaelardi miseram conditionem, accepta planctus occasione ex postrema prasce- 
dentis epistolm partCy ubi de sua ex hac vita migratione meminit Abaelardas, Maltis utitur a/fectibus, qui- 
bus lectorem ad compassionem suarum et Abaelardi movetf ut forle etiam lacrymas excutiat Plangit et 
ipsius Abxlardi plagam, Multa etiam de ipsis in corpore carnalibus desideriis inardescentibus, quae ali" 
quando cum ipso experta fueratAbxlardo, conqueritur. Proinde exteriorem et apertam religionem suam 
mm incongrue extenuat^ ac illam simulationi potius quam pietati ascribit ; se AbaBlardi sui orationibus 
juvari postulatf atque suas laudes humiliter rejicit. 



Unico suo po!(t Christum unica sua in Christo. D epistolarum, imo contra ipsum ordinem naturalem 
Miror, onice meus, quod praetor consuetudinem reram, in ipsa fronle saiatationis epistolaris me 



m 



EPIST. IV. 



174 



tibii praeponere pra&sampsisti» feminam videlicet vi- A nit ipsa morte grayins sit. Gonfectus moBrore ani- 



ro , uxorem marilo , ancillam domino, monialem 
iBODacho et sacerdoti » diaconissam abbati. Rectus 
faippe ordo est et honestus, ut qui ad superiores 
rei ad pares scribunt, eorum quibus scribunt no- 
aiina suis anteponant. Sin autem ad inferiores, 
praecedunt scriptionis ordine qui praecedunt rerum 
dignitate. Illud etiam non parva admiratione susce- 
(amas, qaod quibus consolationis remedium afferre 
debuisti, desolationem auxisti, et quas mitigare 
debaeras, excitasti lacrymas. Quae enim nostrum 
siccis oculis audire possit, quod circa Gnem episto- 
1« posuisti, dicens : Quod si me Dominus in ma- 
Dus inimicorum tradiderit, ut me scilicet prsBva- 
leotes interQciant, » etc. charissime, quo id ani- 



mus quietus non est, nec Deo sincere potest vacare 
mens perturbationibus occupata. Noli, obsecro, divi- 
num impedire servitium, cui nos maxime mancipa* 
sii. Omne inevitabile, quod cum acciderit, mcero* 
rem maximum secum iaferet, ut subito veniat op- 
tandum est, ne timore inulili diu ante cruciet, cui 
nulia succurri providentia potest. Quod et poeta 
bene considerans Deum precatur, dicens : 

Sit subitum quodcunque paras, fU caeca fiUuri 
Mens hominum fati. Liceat sperare timenti. 

(LucAN. Pharsal., lib. ii, 14,15.) 
Quid autem te amisso sperandum mibi superest ? 
aut quaB in hac peregrinatione causa remanendi, 
ubi nullum nisi te remedium habeam, et nuilam 



mo cogistasti, quo id ore dicere sustinuisti ? Nun- q aliud in te nisi hoc ipsum quod vivis omnibus de te 



quam anciilulas suas adeo Deus obiiviscatur, ut eas 
tibi superstites reservet. Nunquam nobis vitam il- 
lam concedat, quae omni genere mortis sit gravior. 
Te nostras exsequias celebrare, te nostras Deo ani- 
inas conYenit commendare, et quas Deo aggregasti 
ad ipsum praemittere, ut nuUaamplius de ipsis per- 
larberis soiiicitudine, et tanto laetior nos subsequa- 
ris, quanto securior de noslra salute jam fueris. 
Parce, obsecro, domine, parce hujusmodi dictis, 
quibas miseras miserrimas facias, et ut ipsum 
qaodcunque vivimus ne nobis auferas ante mor- 
lem « SufGcit dici malitia sua {Matth, vi, 34 »), et 
dies illa omnibus, quos iaveniet, satis secum solli' 
ciiudinis, afferet omni amaritudine involuta. « Quid 



mihi aliis voluptatibus interdictis, cui nec praasen- 
tia tua concessum est frui, ut quandoque mihi 
reddi valeam ? si fas sit dici crudelem mihi per 
omnia Deum 1 o inclementem ciementiam ! o in- 
fortunatam fortunam, qu<e jam in me universi co- 
naminis sui tela in tantum consumpsit, ut quibus 
in alios saeviat jam non habeat ; plenam in me pha- 
retram exhausit, ut frustra jam aiii belia ejus for- 
mident. Nec si ei adhuc teium aliquod superesset, 
locum in'me vulneris inveniret. Unum inter tot vul- 
nera metuit, ne morte supplicia Gniam. Et cum in- 
terimere non cesset, interitum tamen quem accele- 
rat timet. me miserarum miserrimam 1 infelicium 
infeiicissimam, quas quanto universis in te feminis 



Senim necesse est, > inquit Seneca, c mala arces- ^ praelata sublimiorem obtinui gradum, tanto hinc 



sere, et ante mortem vitam perdere ? » Rogas uni- 
ce, ut quocunque casu nobis absens hanc vitam G- 
Dieris, ad coemeterium nostrum corpus tuum af- 
ferri faciamus , ut orationum scilicet nostrarum ex 
assitlua tui memorta ampliorem assequaris fru- 
ctum. At vero quomodo memoriatui a nobis labi 
posse suspicaris ? aut quod orationi tempus lunc 
erit commodum, quando summa periurbatio nihii 
permittet quietum ? cum nec anima rationis sen- 
sam, nec lingua sermonis retinebit usum ? Cum 
mens insana in ipsum, ut ita dicam, Deum magis 
irata quam pacata, non tam orationibus ipsum pla- 
cabit quam querimoniis irritabit ? Flere tunc miseris 



prostrata graviorem in te et in me pariler perpessa 
sum casum ! Quanto quippe altior ascendentis gra^ 
dus, tanto gravior corruentis. casus. Quam mihi 
nobilium ac potentinm feminarum fortuna unquam 
praBponere potuit aut aequare ? Quam denique adeo 
dejecit et dolore conGcere potuit? Quam in te[al. 
vilae] mihi gloriam contulit ? quam in te mihi rui- 
nam intulit ? Quam mihi vehemens in utramque 
partem exstitit, utnec in bonis nec in malis mo« 
dum habuerit ? Quae ut me miserrimam omnium 
faceret, omnibus ante beatiorem efl^ecerat. Ut cum 
quania perdidi pensarem, tanto memajora con- 
sumerent iamenta, quanto me majora oppresserant 



laotum vacabit, non orare licebit, et te magis subse- ^^ damna ; et tanto major amissorum succederet do- 
qui quam sepelire maturandum erit, ut potius et nos D lor, quanto major possessorum praecesserat amorj. 



consepeliendae simus, quam sepelire possimus. Quas 
cum in te nostram amiserimus vitam, vivere te rece- 
dente nequaquam poterimus. Atque utinam nec tunc 
Dsque possimus! Mortistuae mentio mors quaedam 
Dobis est. Ipsaautem mortis hujus veritas quid, si 
oos invenerit , f utura est ? Nunquam Deus annuat, 
ut hoc tibi debitum superstites persolvamus, ut hoc 
tibi patrocinio snbveniamus, quod a te penitus 
exspectamus , In hoc ntinam te praecessurae , non 
secutorae 1 Parce itaqae , obsecro , nobis ; parce ita- 
qoe anicas saltem taas, hojasmodi scilicet snperse- 
dendo yerbis, quibus tanquam gladiis mortis no- 
stras transTerberas animas , |at quod mortem praeve- 



et summae voluptatis gaudia summa moeroris ter- 
minaret tristitia. £t ut ex injuria major indignatio 
surgeret, omnia in nobis aequitatis jura pariter 
sunt perversa. Dum enim solliciti amoris gaadiis 
frueremur, et ut turpiore, sed expressiore voca- 
bulo utar, fornicationi vacaremus, divina nobia 
severitas pepercit. Ut autem illicita licitis correxi- 
mus, et honore conjugii turpitudinem fomicationia 
operuimus, ira Domini manum suam super nos 
vehementer aggravavit, et immacuiatum non per- 
tuiit torum qui diu ante sustinuerat poilutnm. De- 
prehensis in quovis adulterio viris haec satis essei 
ad vindictam ptiena qoam pertuliati. Qoodex ad- 



495 



^PETRI AB^URDI OPP. PARS I. — EPlSTOLiE. 



i96 



nllerio inroDiflrenliir alii, id ta ex conjagio incar- A qaam tamen in cansam commissa malitiae ex afTec- 



risti» per qaod Jam te omnibns satisfecisso confi- 
debas injuriis. Qaod fornicatoribas sais adolterae» 
hoc propria uxor tibi conlalit. Nec cum pristinis 
yacaremas volaptatibus, sed cum jam ad tempas 
segregati castius viveremus, te quidem Parisius 
scholis praBsidente, et me ad imperium tunm Ar- 
genteoii cum sanctimonialibus conversante. Divisis 
itaque sic nobis adinvicem [af . abinvicem] ut tu 
studiosius scholis, ego llberias orationi sive sacrae 
leciionis meditalioni vacarem, el tanto nobis san- 
clius quanto caslius degeniibus, solus in corpore 
luisti qaod dao pariter commiseramus. Solus in 
poena fuisti, duo in culpa : el qui minus debaeras, 



tu convertit. Sed et si purget animum meum inno- 
centia, nec hujns reatum sceleris consensus in- 
Gorrat ; peccata tamen multa praecesserunt, quae 
me penitas immunem Ab hujus reatu sceleris esse 
non sinunt. Quod videlicet diu ante carnalium ille- 
cebrarum voluptatibus serviens, ipsa tunc merni 
quod nunc plector, et praecedentinm in me pecca- 
torum sequentia merito facta sunt poena. Etiam 
malis initiis perversus impatandus est exitus. At- 
que ntinam hujus praecipue commissi dignam agere 
valeam poenitentiam, nt poenae illi tuae vulneris 11- 
lati ex longa saltem poenitentiae contritione vicem 
quoquo modo recompensare queam ; et quod tu 



totum pertulisti. Quanto enim amplius te pro me ^ ad horam in corpore pertulisti, ego in omni vita, 



humiliando salisfeceras, et me pariter et totum ge- 
nus meum soblimaveras, tanto te minus tam apud 
Deum quam apud ilios proditores obnoxinm poenae 
reddideras. me miseram in tanli sceleris causa 
progenitam I summam in viros summos et con- 
snetam feminarum pemiciem ! Hinc de muliere ca- 
venda scriptum est in Proverbiis : t Nnnc ergo, 
fili, audi me, el attende verbis oris mei. Ne abs- 
trahalnr in viis illius mens tua, neque decipiaris 
semitis ejus. Multos enim vulueratos dejecit, et 
fortissimi quique interfecti sunl ab ea. Viae inferi 
domus ejus penetranles in inferiora mortis (Prw. 
VII, ^4). » Et in Ecclesiasle : t Lustravi universa 
animo meo, et inveni amariorem morte mulierem, 



nt justum est, in contritione mentis suscipiam, et 
hoc tibi saltem modo, si non Deo, satisfaciam. Si 
enim vere miserrimi mei animi profitear iuGrmita- 
tem, qua poenitentia Deum placare valeam non in- 
venio, quem super hac semper injuria sumnnae 
crudelitatis arguo, et ejus dispensationi contraria 
magis eum ex indignatione olTendo, quam ex poe- 
nitentia peccatorum dicitur, quantacunquc sit cor- 
poris afQictio, si mcns adhuc ipsam peccandi reti- 
net voluntatem, et pristinis aestuat desideriis ? Fa- 
cile quidem est quemlibet conGtendo peccata seip- 
sum accusare, aut etiam in exterlori satisractione 
corpus affligere. DifGcillimum vero est a desideriis 
maximarum voluptatum avellere animum. Unde 



quae laqneus venatorum est, et sagena cor ejus. G et merito sanctus Job cum praemisisset : « Dimit- 



Vincula enim sunt manus ejus. Qui placet Deo, 
eflfugiet eam. Qui autem peccator est, capietur ab 
illa (Eccle. vu, 26). » Prima slatim raulier de pa- 
radiso virum captivavit (Gen. ni, id), el quae ei a 
Domino creata fuerat in auxilium, in summum ei 
conversa est exitium. Fortissimum illum Nazaraeum 
Domini et angelo nuntiante conceptum Dalila sola 
superavit, et cum inimicis proditum et oculis pri- 
vatum ad hoc tandem dolor compulit, nt se pari- 
tercum ruina hostium opprimeret (Judie, xvi, 4). 
Sapientissimnm omnium Salomonem sola quam 
sibi copulaverat mulier infatuavit, et in tantam 
compulit insaniam, ateum quem ad aedificandum 



tam adversum me eloquium meum (Job x, 1), » 
id est laxabo linguam , et aperiam os per confes- 
sionem in peccatorum meorum accusationem, sta- 
tim adjunxit : « Loquar in amaritudine animae meae 
{ibid,). » Quod beatus exponens Gregorius (lib. ix 
MoraLy c. 23) :u Sunt, inquit, nonnulli, qui aper- 
tis vocibus culpas fatentur, sed tamen in confes- 
sione gemere nesciunt, et lugenda gaudentes di- 
cunt. > Unde qui culpas suas detestans loquitur, 
restat necesse est ut has in amaritudine animae lo- 
quatur, ut haec ipsa amaritudo puniat quidquid 
lingua per mentis judicium accusat. Sed haec qui- 
dem amaritudo verae poenitentiae quam rara sit 



sibi Dominas templum elegerat, patre ejus David, ^ beatus diligenter altendens Ambrosius (De pce- 
qui jastus fuerat, in hoc reprobato, ad idololatriam nit., c. iO): € Facilius, inquit, inveni qui inno- 



ipsa nsque in finem vitae dejiceret, ipso, quem tam 
verbis qaam scriptis prsedicabat alque docebat, 
divino caltu derelicto (III Beg. xi, 7). Job sanctis- 
simas in uxore novissimam atqae gravissimam su- 
stinnit pngnam, qnae eum ad maledicendam Deo 
stimulabat (Job u, 9). Et callidissimas tentator 
boe optime noverat, quod saepias expertus fuerat, 
virorum videlicet ruinam In axoribus esse facilli- 
mam. Qai deniqae etiam asqae ad nos consnelam 
extendens malitiam, qnem de fomicatione stemere 
non potuit, de conjagio tentavit ; et bono male eat 
asus, qai malo male ati non est permissos. Deo 
saltem snper hoc gratias, quod me ilie at sapra 
positas feminas in ealpam ex coniensa non traxit, 



centiam servaverunt, quam qui poenitenliam ege- 
runt. • In tantum vero illae, quas pariler exercui- 
mus, amantium voluptates dulces mihi fuerunt, ut 
nec displicere mihi, nec vix a memoria labi possint. 
Quocanque loco me vertam, semper se oculis meis 
cum suis ingerunt desideriis. Nec etiam dormienti 
snis illasionibus parcunt. Inter ipsa missarum so- 
lemnia, ubi purior essedebet bratio, obscena ea- 
ram volaptatum phantasmata ita sibi penitus mi- 
serrimam captivant animam, nt tnrpitadinibns illis 
magis quam orationi vacem. Quae cum ingemiscere 
debeam de commissis, snspiro potius de amissis. 
Nec soiam qaas egimos, sed loca pariter et tem- 



EPISTv IV. 



196 



1 qaibas hffic egimas, ita tecam nostro in- A aestimare sanam, ne medicaminis sobtrahas gratiam. 



mt animo, at in ipsis omni tecam agam, 

miens eliam ab his quiescam. Nonnunquam 

motu corporis animi mei cogitationes de- 

untar» nec a yerbis temperant improyisis. 

me miseram, et ilia conquestione ingemi- 

aaim» dignissimam. c Infelix ego homoy 

liberabit de corpore mortis hujus? » {Rm. 

) Utinam et qaod sequitur yeraciler ad- 

3am : < Gratia Dei per Jesum Christum Do- 

nostram (t6td., 25). » Haec te gratia, cha- 

praeyenit, et ab his tibi stimulis una cor- 

ai^a medendo multas in anima sanayit, et 

tibi amplius adyersari Deus creditur, pro- 

nvenitur. More quidem fidelissimi medici- 



B 



Noli non egentem credere, ne differas in necessi- 
tate subyenire. Noli yalitudinem [aL yaietudinem] 
putare, ne prius corruam quam sustentes labentem. 
Multis ficta sui laus nocuit, et praesidium quo indi- 
gebant abstuiit. Per Isaiam Dominus clamat : c Po- 
pule meas, qui te beatificant ipsi te decipiant, et 
yiam gressuum tuorum dissipant {Isai. iii, 12). m £t 
per Ezechielem : c Y® qui consuitiSy 1» inquit, 
« puiyillos sub omni cubitu roanus, et ceryicalia 
sub capite setatis uniyers® ad decipiendas animas 
{Ezeek, xni, 48). t Econtra autem per Salomonem 
dicitur : « Verba sapientium quasi stimuii, et qaasi 
clayi in aitum defixi, qui yidelicet yuinera nesciunt 
palpare, sed pungere {Eccle. xii, li). » Quiesce, 



i parcit dolori, ut consulat saluii. Hoc au- ^ obsecro, a laude mea, ne turpem adulationis no- 



me stimulos carnis, h®c incentiya libidinis 
.▼eniiis feryor aetatis, et jucundissimarum 
ntia yoluptatum, plurimum accendunt, et 
amplius sua me impugnatione opprimunt, 

infirmior est natura quam oppognant. Ca- 
le praedicant, qui non deprehenderunt hypo- 
. Munditiam carnis conferunt in yirtutem, 
on sit corporis, sed animi yirtus. Aliquid 

apud lK)mines habens, nihil apud Deum 
\ qui cordis et renum probator est, et in 
idito yidet. Reiigiosa hoc tempore [al. cordej 
r, in quo jam parya pars religionis non est 
risis, ubi ille' maximis extollitur laudibus, 



tam et mendacii crimen incurras ; aut si quod in 
me suspicaris bonum, ipsum laudatum yanitatis 
aura yentilet. Nemo medicinse pcritus interiorem 
morbuui ex exterioris habit^s inspectione dijudicat. 
Nulla quidquid meriti apud Deum obtinent, quae 
reprobis seque ut electis communia sunt. Haec au- 
tem ea sunt, quae exterius aguntur, quee nulli san- 
ctorumtam studiose peragunt, quantum hypocrit®. 
c Prayum est cor hominis, et inscrutabile etiam ; 
quis cognoscet illud? > {Jer. xyu, 9.) £t sunt yise 
hominis quae yidentur rectae; noyissima autem ii- 
lius deducunt ad mortem {Prov. xiy, 12). Temera- 
rium est in eo judicium hominis, quod diyino tan- 



omanum non oflendit judicium. Et hoc for- r tum reieryatur examini. Unde et scriptum est : c Ne 



aliquo modo laudabile, et Deo acceptabile 

modo yidetur, si quis yidelicet exterioris 
exemplo quacunque iotentione non ?it Ec- 
scandalo, nec jam per ipsum apud infideles 

1 Domini blasphemetur, nec apud carnaies 
Bionis suae ordo infametur. Atque hoc quo- 
ionnullum est diyinae gratiae donum, et cujus 
:et munere yenit non solum bona facere, sed 

a malis abstinere. Sed frustra istud praece? 
bt illud non succedit, sicut scriptum est : 
lina a maio, et fac bonum {P$aL xxxyi, 

Et frustra utrumque geritur quod amore 

on agitur. In omni autem (Deus scit) yitae 

(laiu, te magis adhuc offendere quam Deum 

; tibi placere ampiius quam ipsi appeto. 

le ad religionis habitum Jussio, non diyina 

dileclio. Yide quam inf^iicem, et omnibus 
ibiliorem ducam yitam, si tanta hic frustra 
eo, nihil habitura remunerationis in futuro. 
i, sicut muitos, simulatio mea fefellit, ut re- 
i depatares hypocrisim; et ideo nostris te 
ne oommendans orationibns, quod a te ex- 

ame postulas. Noii, obsecro, de me tanta 
mere» ne mihi cesses orando, subyenire. Noli 

Adyersas Yigilantiam. 



D 



laudayeris hominem in yita iEccU. xi, 30). » Ne 
tunc yidelicet hominem laudes, dum laudando fa- 
cere non laudabilem potes. Tanto autem mihi tua 
laus in me periculosior est, quanto gratior: et tanto 
amplius ea capior et delector, quaoto amplius tibi 
per omnia placere studeo. Time, obsecro, semper 
de me potius quam confidas, ut tua semper soilici- 
tudine adjuyer. Nunc yero praecipue timendum est, 
ubi nallum incontinentiae meae superest in te reme- 
dium. Nolo me ad yirtutem exhortans, et ad pugnam 
proyocans, dicas : « Nam yirtus in infirmitate per- 
ficitur {11 Cor. xu, 9); » et : c Non coronabitur 
nisi qui legitime certayerit (17 Tim. ii, 5). » Non 
quaero coronam yictoriae. Satis est mihi periculum 
eyitare. Tutius eyitatur periculum, quam committi- 
tur belium. Quocunque me angulo cceli Dens col- 
locet, satis mihi faciet. Nulius ibi cuiquam inyide- 
bit, cum singulis quod habebunt suffecerit. Cui 
quidem consiiio nostro ut ex auctoritate quoque ro- 
bur adjangam, beatum audiamus Hieronymum (69) : 
c Fateor imbecillitatem meam, noio spe yictoriae 
pugnare, ne perdam aliqnando yictoriam. » Quid 
necesse est certa dimittere, et inceru sectari? 



199 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



200 



EPISTOLA V. 
QuaB est rescriptum Petri rursus ad Heloissam. 



Argumbntum. — Quatuor eapitibui totam novissimam Eeloiss3e epistolam constare dicit, argute respondet 
Abselardus : singulorumque rationes prosequitur^ non tam ut seipsum excuset, quam ut ipsam doceaty hor- 
tetur et consoletur Beloissam. Primo quidem rationem ponit, qua in postremis litteris suis nomen ejus 
suo praeposuerit. SecundOy quod suorum ptriculorum et mortis mentionem egeril^ se ab ea adjuratum fe- 
cisse exponit. Tertium de laudum suarum rejectione approbat : modo id sincere et sine laudis fiat cupidi- 
tate. Quarto de sua utriusque conversionis occasione ad vitam monasticam fusius prosequitur. Plagam in 
corporis sui fseda parte, quam illa plangebat, sic extenuat ; ut eam utrique saluberrimam, et multorum 
bonorum causam esse profiteatur, comparatione turpium ejusdem pudendse partis actorum : atque eam ob 
rem divinam extollit sapientiam et clementiam, Multo denique passim ponuntur ad doctrinam et exhorta- 
tionem atque consolationem Heloissx. Ponitur et brevis oratio qua monachse Paracleienses Abaelardo et 
Heloissse Deum propitiarent. 



Sponsae Christi servus ejusdem. 

In qualuor, memini, circa quae epislolae lu» no- 
vissimae summa consistit, oflfensae tuae commotio- 
nem expressisti. Primo quidem super hoc conque- 
reris, quod praeter consuetudinem epislolarum, imo 
etiam contra ipsum naturalem ordinem rerum, 
epistola nostra tibi directa te mihi in salutatione 
praeposuit. Secundo, quo'd cum vobis consolationis 
polius remedium afferre debuissem, desolalionem 
auxi, el quas mitigare debueram lacryraas excitavi. 
lllud vldelicet ibidem adjungens : « Quod si me 
Dominus in manus inimicorum tradiderit, ut me 
scilicet praevalentes interficiant, elc. > Tertio vero 
veterem illam et assiduam querelam tuam in Deum 
adjecisti, de modo videlicet nostrae conversionis 



A lata. Ne mireris igitur si tam vivas quam mortuus 

me vestris praecipue commendem orationibus, cum 

jure publico constet apud dominos plus eorum 

sponsas inlercedenilo posse, quam ipsorum fami- 

lias, dominas amplius quam servos. In quarum 

quidem typo regina illa et summi regis sponsa dili- 

genter describitur, cum in psalmo dicitur : « Astitit 

regina a dextris tuis (Psal. xliv, iO). » Ac si aperte 

dicatur, isla juncto latere sponso familiarissime 

adhaeret, et pariter incedit, caeteris omnibus quasi 

a longe absistentibus [al. adsistentibusj vel subsc- 

quentibus. De hujus excellentia praerogativae sponsa 

in Canticis exsuUans, illa ut ita dicam, quam Moy- 

ses duxit (Num. xii, i), iEthiopissa dicil : « Nigra 

sunt, sed formosa, filiae Hierusalem. Ideo dilexit me 



[al. conversalionis] ad Deum, et crudelitate prodi- ** rex, ei introduxit me in cubiculum suum [Cant. i. 



tionis illius in me commissae. Denique accusatio- 
nem tui contra nostram in to laudem opposuisti, 
non cum supplicalione modica, ne id deinceps 
praesumerem. Quibus quidem singulis rescribere 
decrevi, non .tam pro excusatione mea, quam pro 
(loctrina vel exhortatione tua, ut eo scilicet liben- 
tius petilionibus assentias noslris, quo eas rationa- 
bilius factas intellexeris, et tanlo me amplius exau- 
dias in tuis, quanto reprehensibilem minus inve- 
nies in gieis, tantoque amplius verearis contem- 
nere, quanto minus videris dignum reprehen- 

sione. 
De ipso autem nostrae salulationis, ut dicis, or- 



4). » Et rursum : « Nolite considerare quod fusca 
sim, quia decoloravit me sol (ibid.y 5). » In qui- 
bus quidem verbis cum generaliter anima descri- 
batur contemplativa, quae specialiter sponsa Christi 
dicitur, expressius tamen ad vos hoc pertinere ipse 
etiam vester exterior habitus loquitur. Ipse quippe 
cultus exterior nigrorum aut vilium indumentorum, 
instar lugubris habitus bonarum viduarum mor- 
tuos quos dilexerant viros plangentium, vos in hoc 
mundo, juxta Apostolum, vere viduas et desolatas 
ostendit, stipendiis Ecclesiae substentandas (I Tim. 
V, 16). De quarum etiam viduarum iuctu super oc- 
cisum earum sponsum Scriptura commemorat, di- 



dine praepostero, juxta tuam quoque, si diiigenter q cens : c Mulieres sedentes ad monumentum lamcn- 



attendas, actum est sententiam. Id enim quod om- 
nibus patet, ut ipsa indicasti, ut cum videlicet ad 
superiores scribitur, eorum nomina praeponantur. 
Te vero extunc me superiorem factam intelligas» 
quo domina mea esse coepisti, Domini mei sponsa 
cfTecta, juxta illud beati Hieronymi ad Eustochium 
ita scribentis (epist. 22) : « Haec idcirco, domina 
mea, Eustochium, scribo. Dominam quippe debeo 
vocare sponsam Domini mei. > Felix talium com- 
mercium nuptiarum; ut homunculi miseri prius 
uxor, nunc in summi regis thalamis sublimeris. 
Nec ex hujus honoris privilegio priori tantummodo 
viro, sed quibuscunque servis ejusdem regis prae- 



tabantur flentes Dominum (Matth. xxvii, 61). » Ha- 
bet autem iEthiopissa exteriorem in carne nigredi- 
nem, et quantum ad exteriora pertinet, caeteris ap- 
paret feminis deformior; cum non sit tamen in in- 
terioribus dispar, sed in plerisque etiam formosior 
atque candidior, sicut in ossibus seu dentibus. 
Quorum videlicet dentinm candor in ipso etiam 
commendatur [sponso, cum dicitnr : k Et dentes ejus 
lacte condidiores (Gen. xux, 12). > Nigra itaque in 
exterioribus, sed formosa in interioribus est (Cant. 
1, 1); quia in hac vita crebris adversitatum tribula- 
tionibus corporaliter afflicta, quasi in carne nigre- 
scit exterius, juxta illud Apostoii : c Omnes qui 



EPIST. V. 



m 



pie Yiyere in Ghristo tribalationem patien-, A qaenter accidit» nt nigraram caro feminaram qaanto 



Ttm. lii, 12). » Sicut enim candido prospe- 
a non incongrue nigro designatur adversum. 
OLtem quasi in ossibus candet, quia in virtu- 
us anima pollet» sicut scriptum est : « Om- 
ia ejus iiiiae regis ab intus (Psal. xliy, i4). > 
luppe, quae interiora sunt, exteriori carne 
lata, et ipsius carnis, quam gerunt vei sus- 
» robur ac fortitudo sunt, bene animam ex- 
t, quse carnem ipsami cui inest, viviQcat, 
U, movet atque regit, atque ei omnem va- 
(m ministrat. Cujus quidem est candor sive 
ipsae quibus adornatur virtutes. Nigra quo- 
. in exterioribus, quia dum in hac peregri- 
adhuc exsulat, vilem et abjeclam se tenet 
Yita; ut in iila sublimetur, quae est abscon- 
m Chrislo in Deo, patriam jam adepla. Sic 
\m soi verus decolorat, quia coelestis amor 
eam sic humiliat, vei tribuiationibus cru- 
e eam sciiicet prosperitas extollat. Decolo- 
I sic, id est dissimilem eam a caeteris facit, 
rrenis inhiant, et saeculi quserunt gloriam, ut 
» yere liiium conyallium per humilitatem ef- 
: non lilium quidem montium, sicut illae 
H fatuae yirgines, quse de munditia carnis, 
stinentia exteriore apud se inlumescentes, 
eotaiionum aruerunt. Bene autem Olias Je- 
Q, id est imperfectiores alloquens fideles, qui 
Q potius quam filiorum nomine digni sunt, 



B 



est in aspectu deformior, tanto sit in tactu suavior ; 
atque ideo earum yoluptas secretis gaudiis quam 
publicis gratior sit et convenieniior, et earum yiri 
ut iliis oblectentur magis eas in cubicuium intro- 
ducunt quam ad publicam educunt. Secundum 
quam quidem metaphoram bene spiritalis sponsa, 
cum praemisisset : « Nigra sum, sed formosa (Cant. 
I, 4), » statim adjunxit : « Ideo dilexit me rex, et 
introduxit me in cubiculum suum (ibid,, 3) > sin- 
gula videlicet singulis, reddens. Hoc est, quia for- 
mosa, dilexit ; quia nigra, introduxit. Formosa, ut 
dixi, intus virtutibus, quas diligit sponsus ; nigra 
exterius corporalium tribulationum adversitatibus. 
QuiC quidem nigredo, corporalium scilicct tribula- 
tionum, facile fidelium mentes ab amore terreno- 
rum avellit, et ad selernae yitae desideria suspendit, 
et saepe a tumultaosa saeculi yita trahit ad secre- 
tum contemplationis. Sicut in Pauio illo yidelicet 
nostrae, id est monachaiis yitae primordio actum 
esse l)eatus scribit Hieronymus (70). Haec quoque 
abjectio indumenlorum yilium secretum magis 
quam publicum appetit, et maxima utilitatis [aL 
humilitatis] ac sccretioris loci, qui nostrae praeci- 
pue conyenit professioni, custodienda est. Maxime 
namque ad publicum procedere pretiosus provocat 
cultus, quem a nulio appeti nisi ad inanem gloriam 
et saeculi pompam beatus Gregorius inde convincit 
(homil. 40, in Luc, xvi) : « Quod nemo his in occulto 



t Nolite me considerare quod fusca sim, quia c se ornat, sed ubi conspici queat. » Hoc autem prae- 



avit me sol (CanL i, 5). » Acsiapertius dicat: 
(ic me humilio, yel tam yiriiiter adversitates 
e» non est meae virtutis, sed ejus gratiae, cui 
10. Aliter solent haeretici vel hypocrit<e, quan- 
id faciem hominum spectat, spe terrenae 
sese yehementer humiliare, yei multa inuti- 
ilerare: De quorum quidem hujusmodi abje- 
yei tribulatione, quam sustinent, vehementer 
lam est, cum sint omnibus miserabiliores 
ibnSy qui nec praesentis vitae bonis, nec futu- 
lontur. Hoc itaque spousa diligenler consi- 
;, dicit : c Nolite mirari cur id faciam. > Sed 
I mirandum est, qui inutiiiter terrenae laudis 
io aestuantes terrenis se privant commodis. 



dictum sponsae cubiculum iilud est, ad quod ipse 
sponsus in Evangelio inyitat orantem, dicens : cc Tu 
autem cum oraveris, intra in cubiculum, et clauso 
ostio ora Patrem tuum (AfattA., yi, 6). » Ac si dice- 
ret : Non in plaleis yel publicis locis, sicut hypo- 
critae. Cubicuium itaque dicit secretum a tumulti- 
bus et aspectu saeculi iocum, ubi quietius et purius 
orari possit : qualia sunt scilicet monasticarum so- 
litudinum secreta, ubi claudere ostium jubemur, 
id est aditus omnes obstruere ne puritas orationis 
casu aliquo praepediatur, et oculus noster infelicem 
animam depraedetur. Cujus quidem consilii, imo 
praecepti divini multos hujus habitus nostri con- 
temptores adhuc graviter sustiuemus, qui, cum di- 



ic quam in futuro miseri. Qualis quidem fa- ^ vina celebrant officia claustris vel choris eorum 



II yirginum continentia est, quae a janua sunt 
ae (Matih. xxv, i). Bene etiam, quia nigra 
; diximus, et formosa, dilectam et introdu- 
le dicit in cubicuium regis, id est in secre- 
dk qaietem contemplationis^ et lectulum illum 
I eadem alibi dicit: c in lectuio meo per no- 
laesiyi quem diligit anima mea {Cant. ui, 1). » 
aippe nigredinis deformitas occultum potius 
manifestum, et secretum magis quam publi- 
unat. £t qoae talis est uxor, secreta potius 
aadia quam manifesta desiderat, et in iecto 
valt sentiri quam in mensa yideri. Et fre- 

S. Hieron. Yita Pauli erem. 
Pateol. CLXXVm. 



reseratis, publicis tam feminarum quam yirorum 
aspectibus impudenter se ingerunt, et tunc praeci- 
pue cum in solemnitatibus pretiosis poliuerint or- 
namentis, sicut et ipsi quibus ostentant, saeculares 
homines. Quorum quidem judicio tanto festivitas 
habetur ceiebrior, quanto in exteriori ornatu est 
ditior, et in epulis copiosior. De quorum quidem 
caecitate miserrima et pauperum Christi religioni 
penitus contraria tanto est siiere honestius quanto 
ioqui turpius. Qui penitns judaizantes consuetudi- 
nem suam sequuntur pro regula, et irritum fecerunt 
mandatum Dei per traditiones suas, non quod de- 



203 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



204 



beat, sed quod sole&t attendentes. Gam, ut beatus k qaam in miseria consortem habere. Et qnicumque 



etiam meminit Augustinus (74), Dominus dixerit: 
< Ego sum veritas (Joan. xiv, 16), > non ego sum 
consueludo. Horum orationibus, quae aperto scilicet 
fiunt ostio, qui voluerit se commendet. Yos autem 
quaB in cubiculum coelestis regis ab ipso introductae 
atque in ejus amplexibus quiescentes, clauso semper 
ostio ei tot» vacatis, quanto familiarius ei adbaere- 
tis, juxta illud Apostoli : « Qui adhaeret Domino 
unus spiritus est (I Cor. yi, 17), > tanto purtorem 
et efficaciorem habere confidimus orationem, et ob 
hoc vehementius earum efflagitamus opem. Quas 
etiam tanto devotius pro me faciendas esse credi- 
mus, quanto majore nos invicem charitate coiligati 
sumus. 

Quod vero mentione periculi in quo laboro, vel 
mortis quam timeo, vos commovi, juxta ipsam quo- 
que tuam factum est exhortationem, imo etiam ad- 
jurationem. Sic enim prima, quam ad me direxisti, 
quodam loco continet epistola : c Per ipsum itaque 
qui te sibi adhuc quoquo modo protegit Christum 
obsecramus, quatenus ancillulas ipsius et tuas cre- 
bris litteris de his, in quibus adhuc fluctuas, nau- 
fragiis certificare digneris ; ut nos saltem quae tibi 
solse remansimus, doloris vel gaudii participes ha- 
beas. Solent enim doienti nonnullam aiTerre conso- 
lationem qui condolent. Et quodlibet onus pluribus 
impositum levius sustinetur sive defertur. > Quid 
igitur arguis quod vos anxietaiis mes participes 



B 



amici praesentia plurimum oblectatur, magis tamen 
beatam esse vult ejus absentiam quam pnesentiam 
miseram. Quia quibus subvenire non valet aerum- 
nis, tolerare non potest. Tibi vero nec nostra vei 
etiam misera concessum est frui praesentia. Nec ubi 
tuis in me commodis aliquid provideas, cur me mi- 
serrime vivere malis quam felicius mori non video. 
Quod si nostras protendi miserias in commoda tua 
desideras, hostis potius quam amica convinceris. 
Quod si videri refugis, ab his obsecro, sicut dixi, 
quiesce querimoniis* 

Approbo autem, quod reprobas, laudem; quia in 
hoc ipso te iaudabiliorem ostendis. Scriptum esl 
enini : < Justus in primordio accusator est sui (Prov. 
XVIII, 17); > et: < Qui se humiliat, se exaitat 
(Luc. xviu, 14). » Atque utinam sic sit in animo 
tuo sicut in scripto I Quod si fuerit, vera est humL 
litas tua, ne pro nostris evanuerit verbis. Sed vide, 
obsecro, ne hoc ipso laudem quaeras quo laudem 
fugere videris, et reprobes iiiud ore quod appetas 
corde. De quo ad Eustochium virginem sic inter 
caetera beatus scribit Hieronymus (epist. 22) : » Na- 
turali ducimur malo. Adulatoribus nostris libenter 
favemus, et quanquam nos respondeamus indignos, 
et callidior rubor ora sufTundat, attamen ad laudem 
suam intrinsecus anima laetatur. » Taiem et 
lascivae calliditatem Gaiatheae Virgiiius describit, 
quae quod volebat fugiendo appetebat, et simula- 



feci, ad quod me adjurando compulisti? Nunquid G tione repuisae amplius in se amantem incitabat: 



in tanta vitae, qua crucior, desperatione gaudere 
vos convenit? Nec doioris sociae, sed gaudii tantum 
vultis esse; nec flere cum flentibus, sed gaudere 
cum gaudentibus ? Nulla major verorum et falsorum 
differentia est amicorum, quam quod iili adversi- 
tatj, isti prosperitati se sociant. Quiesce, obsecro, 
ab his dictis, et hujusmodi querimonias compesce, 
quae a visceribus charitatis absistunt longissime. 
Aut si adhuc in his offienderis, me tamen in tanto 
periculi positum arliculo, et quotidiana desperatione 
vitae, de saluie animae soiiicitum esse convenit, 
et de ipsa, dum licet, providere. Nec tu, si me vere 
diligis, hanc exosam providentiam habebis. Quin- 
etiam, si quam de devina erga me mesiricordia spem 



Et fugit ad salices, inquit, et se cupit ante videri. 
(YiRGiL., Eclog. III, 21.) 
Antequam lateat cupit se fugientem videri, ut ipsa i 
fuga, qua reprobare consoriium juvenis videtur i 
amplius acquirat. Sic et laudes hominum dum fu- 
gere videmur, amplius erga nos excitamus, et cum ' 
iatere nos veile simuiamus, ne quis scilicet in nobis 
quid laudet agnoscat, amplius attendimus [al, ac- 
cendimus] in iaudem nostram imprudentes [aL im- 
pudentes], quia eo iaude videmur digniores. Et haec 
quidem quia saepe accidunt dicimus, non quia de 
te taiia suspicemur, qui de tua non haesitamus hu- 
militate. Sed ab his etiam verbis te temperare voiu- 
mus, ne his qui te minus noverint videaris, ut ait 



haberes, tanto ampiius ab hujus vitae aerumnis libe- n Hieronymus (epist* 22), fugiendo gloriam quaerere. 



rari me cuperes, quanto eas conspicis intolerabi- 
liores. Certum quippe tibi est quod quisquis ab hac 
vita me liberet, a maximis poenis eruet. Quas post- 
ea incurram incertum est, sed a quantis absolvar 
dubium non est. Omnis vita misera jucundum ex- 
itum habet, ut qnicumque aiiorum auxietatibas vere 
compatiuntur, et condolent, eas finiri desiderant, et 
cum damnis etiam suis, si quos anxios vident vere 
diligunt, nec tam commoda propria quam illorum 
in ipsis attendunt. Sic diu languentem fiiium mater 
etiam morte languorem finire desiderat, quem tole- 
rare ipsa non potest, et eo potius orbari sustinet 



Nunquam te mea laus inflabit, sed ad meliora pro- 
vocabit, et tanto studiosius quae laudavero ample- 
cteris, quanto mihi amplius placere satagis. Non est 
laus nostra testimonium tibi religionis, ut hinc ali- 
quid extollentiae sumas. Nec de commendatione 
cujusquam amicis credendum est, sicut nec inimicis 
de vituperaiione. 

Superest tandem ut ad antiquam illam, ut dixi- 
mus, et assiduam querimoniam tuam veniamus, 
quia videli cet de nostrae conversionis modo Deum 
potius accusare praemmis, quam glorificare, ut 
justum est, velis. Hanc jamdudum amaritudinem 



(71) Lib. VI De baptismo contra Donatist.f c. 3, dist. 8, cap. Qui eontempta. 



EPIST. V. 



206 



[ tam manifesto divinse misericordi» con- A nenter sostineo. Nosti etiam quanto te gravidam 



misse credideram. Quae, quanto tibi peri- 
est, corpus tunm pariter et animam con- 
tanto miserabilior est et mihi molestior. 
1 mihi per omnia placere, sicut profiteris, 
hoc saltem uno ut me non crucies, imo ut 
nmopere placeas, hanc depone. Cum qua 
. potes placere, neque mecum ad beatitudi- 
renire. Sustinebis illuc me sine te pergere, 
am ad Yulcania proQteris te sequi velie? 
em ano reiigionem appete, ne a me ad 
it credis, properantem dividaris; et tanto 
, quanto quo veniendum nobis est beatius 
tanto scilicet societas nostra sit gratior, 
[ielicior. Memento quse dizeris. Recordare 
ipseris, in hoc yidelicet nostrae conversio- 
), quo mihi Deus amplius adversari credi- 
pitiorem mihi sicut manifestum est exsti- 
)c uno saltem haec ejus dispositio tibi pla- 
od mihi sit saluberrima, imo mihi pariter 
si rationem yis doloris admittat. Nec te 
Qi cansam esse doleas, ad quod te a Deo 
creatam esse non dubiies . Nec quia id tule- 
Qgas, nisi cum martyrum passionnm, ip- 
DominicaB mortis commoda te contrista- 
nnquid si id mihi juste accidisset, tolerabi- 
es, et minus te offenderet? Profecto si sic 
» modo contingeret quo mihi esset igno- 
18, et inimicis laudabilius, cum illis iaudem 



B 



in meam transmisi patriam, sacro te habita indu- 
tam monialem te finxisse, et taii simulatione taae, 
quam nunc habes, religioni irreverenter illusisse. 
Unde etiam pensa quam convenienter ad hanc te 
religionem divina justilia, imo gratia traxerit no- 
lentem, cui verita non es illudere, volens at in ipso 
luas habitu quod in ipsum deliquisti, et simalatio- 
nis mendacio ipsa rei veritas remedium praestet, et 
falsitatem emendet. Quod si divinae in nobis justi- 
tiae nostram yelis utilitatem adjungere, non tam 
justitiam quam gratiam Dei qaod tunc egit in no- 
bis poteris appellare. Attende itaqne, attende, cha- 
rissima, quibus misericordiae suae retibus a pro- 
fundo hujus tam periculosi maris nos Dominas 
piscaverit, et a quantae Charibdis voragine naa- 
fragos licet invitos extraxerit, nt merito nterque 
nostrum in illam perrumpere [al, prorumpere] 
posse yideatnr vocem : < Dominus sollicitus est 
mei (Psal. xxxix, J8). » Cogita et recogita, in quan- 
tis ipsi nos periculis constituti eramus, et a qaan- 
tis nos eruerit Dominus : et narra semper cnm 
summa gratiarum actione quanta fecit Dominus 
animae nostrae {Psal lxv); et quoslibet iniquos de 
bonitate Domini desperantes nostro consolare exem- 
plo, ut advertant omnes quid supplicantibus atque 
petentibus fiat, cum tam [aL jam] peccatoribus et 
invilis tanta praestentur beneficia. Pcrpende altissi- 
mum in nobis divinae consilium pietatis, et quam 



et mihi contemptum acquireret culpa. Nec C misericordiler judicium suum Dominus in corre- 



isquam quod actum est accusaret, ut com- 
I mei moveretur. Ut tamen ^et hoc modo 
.maritudinem doloris leniamus, tam juste 
tiliter id monstrabimus nobis accidisse, et 
m conjugatos quam in fornicantes ultum 
l^isse. Nosti post jiostri confoederationem 
, cum Argenteoli cum sanctimonialibus in 
oonversabaris, me die quadam privatim ad 
indm venisse, et quid ibi tecum meae libi- 
^rit intemperantia in quadam etiam parle 
Bfectorii, cum quod alias diverteremus, non 
nas. Nosti, inquani, id impudentissime tunc 
esse in tam reverendo loco et summae Vir- 



plionem vcrterit, et quam prudenter malis quoque 
ipsis usus sit, et impietatem pie deposuerit, ut 
unius partis corporis mei justissima plaga duabus 
mederetur animabus. Confer periculum et libera- 
tionis modum. Confer languorem et medicinam. 
Meritorum causa inspice, et miserationis affectu 
admirare. Nosti quantis turpitudinibus immodera- 
ta mea libido corpora nostra addixerat, ut nulla 
honestatis vel Dei reverentia in ipsis etiam diebus 
Dominicae passionis, vel quantarumcunque so- 
lenjtnitatum ad hujus luti volutabro me revocaret. 
Sed et te nolentem, et prout poteras reluctantem et 
dissuadentem , quae natura infirmior eras, saepius 



nsecrato. Quod, et si alia cessent flagitia, d minis ac flagellis ad consensum trahebam. Tanto 



^viore signum sit ultione. Quid pristinas 
iones et impudentissimas referam pollu- 
qnae conjngium praecesserunt? Quid sum- 
enlque proditionem meam, qua de te ipsa 
cnm quo assidue in ejus domo convivebam, 
ium tam turpiter seduxi? Quis me ab eo 
Todi non censeat, quem tam impudenter 
le prodideram? Putas ad tantorum crimi- 
itionem momentaneum illius plagae dolorem 
e? Imo tantis malis tantum debitum esse 
lum? Quam plagam divinae sufficere justitiae 
A tantam contaminationem , ut diximus, sa- 
loci suae matris? Certe, nisi vehementer 
on tam illa saluberrima plaga in ultionem 
eonyersa est, qnam que qaotidie indesi- 



enim tibi concupiscentiae ardore copulatus eram, 
ut miseras illas et obscenessimas voluptates , quas 
etiam nominare confundimur, tam Deo quam mihi 
ipsi praeponerem : nec tam aliter consulere posse 
divina videretur clementia, nisi has mihi voluptates 
sine spe ulla omnimo interdiceret [al intercideret]. 
Unde justissime et clementissime licet cum summa 
tui ayunculi proditione ut in multis crescerem, 
parte illa corporis sum minutus, in quam libidinis 
regnum erat, et tota hujus concupiscentiae causa 
consistebat, ut juste iliud plecteretur membrum, 
quod in nobis commiserat totum, et expiaret pa- 
tiendo quod doliquerat oblectando, et ab his ix^q 
spurcitiis, quibus me totum quasi iuto immet^. 
ram, tam mente quam corpore circumcideret ; ^^ 



207 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



tanto sacris etiam altaribas idoniorem efficerat, A bns consulere , quos diabolas in ano nit 



quanto me nalla hinc ampiius carnaiium contagio 
poliuiionum reyocarent. Quam clementer etiam in 
eo tantum me pati voiuil membro, cujus privatio et 
animae saiuti consuleret, et corpus ncn deturparet, 
nec ullam ofGciorum ministrationem praepediret 
[al. impedirei]. Imo ad omnia quae honeste gerun- 
tur, tanio me promptiorem efticeret, quanto ad 
hoc concupiscentiad jugo maximo ampiius libera- 
ret. 

Cum itaque membris his viiissimis^ quae pro 
summae turpitudinis exercitio pudenda vocantur, 
nec proprium sustinent nomen, me divina gratia 
mundavit potius quam privavit, quid aliud egit 
quam ad puritatem munditiaB conservendam sordida 
removit et vitia? Hanc quidem munditiad puritatem 
nonnulios sapientium vehementissime appetentes 
inferre etiam sibi manum. audivimus, ut hoc a se 
penitus removerent concupiscentiae flagitium. Pro 
quo etiam stimulo carnis auferendo et Apostoius 
perhibetur Dominum rogasse, nec exauditum esse 
(I Cor. xiiy 7). In exemplo est ille magnus Chri- 
stianorum philosophus Origenes (Euseb., Hist. ec- 
cles, lib. VI, c. 7), qui, ut hoc in se penitus incen- 
dium exstingueret, manus sibi inferre veritus non 
est; ac si illos ad iitteram vere beatos intelligeret, 
qui se ipsos propter regnum CGeiorum castraverunt 
(Matth. xix, i2), et tales illud veraciter iinplere 
crederet, quod de membris scandalizantibus nobis 



exstinguere. Paululum enim antequam ho< 

deret, nos indissolubili lege sacramenti ni 

invicem astrinxerat, cum cuperem te mihi 

modum dilectam in perpetuum retinere, im< 

ipse jam tractaret ad se nos ambos hac occ 

convertere. Si enim mihi antea matrimoni 

esses copulata, facile in discessu meo a & 

vel suggestione parentum, vei carnalium ol 

tione voluptatum, saeculo inhaesisses. Vidc 

quantum soliicitus nostri fuerit Dominus, qu; 

magnos aliquos nos reservaret usus, et quasi 

gnaretur aut doleret illa litteraiis scientiae t 

quae utrique nostrum commiserat, ad sui nomiD 

norem non dispensari; aut quasi etiam de incon 

tissimoservulovereretur, quod scriptum est : 

^ muiieres faciunt etiam apostatare sapientes (Eccl 

2). » Sicut de sapientissimo certum est Salomoi 

Reg. XI, 1). Tuae vero prudentiae talentum quantas 

tidie Domino referat usuras, quae multas D< 

jam spirituales filias peperisti, me penitus 

permanente, et in filiis perditionis inaniler 

rante. quam detestabile damnum! quam la 

tabile incommodum, si carnalium voluptatun 

dibus vacans paucos cum dolore pareres mi 

quae nuuc multipiicem proiem cum exsuit£ 

parturis coelol Nec csses plus quam femina, 

nunc etiam viros iranscendis, et quae malec 

nem Evae in bi^nedictionem vertisii Mariae. < 



praecipit Dominus, ut ea sciiicet a nobis abscinda- q indjcenter manus illae sacrae, quae nunc etia 



nius et projiciamus (Matth. xviu, 9), et quasi illam 
Isaiae propheiiam ad historiam magis quam ad 
mysterium duceret, per quam caeteris fidelibus 
eunuchos Dominus praefert, dicens : « Eunuchi, si 
custodierint Sabbata mea, et elegerint quae volui, 
dabo eis in domo mea et in muris meis iocum, et 
nomen melius a filiis et liliabus. Nomen sempiter- 
num dabo eis, quod non peribit (Isai. lvi, 4). » 
Cuipam tamen non modicam Origenes incurrit, 
dum per poenam corporis remedium culpae quaBrit. 
Zelum quippe Dei habens, sed non secundum 
scieutiam, homicidii incurr.t reatum , inferendo si- 
bi manum. Suggestione diabolica vel errore maxi- 
mo id ab ipso constat esse factum, quod miseratione 



D 



vina revolvunt volumina, curae muliebris ob: 
tatibus deservirent! Ipse nos a contagiis hujus 
a voluptatibus hujus luti dignatus est eriger 
eruere], et ad seipsum vi quadam attrahere, 
percussum voluit Paulum convertere, et hoc 
fortassis exemplo nostro alios quoque iitter 
peritos ab hac deterrere pr<esumptione . Ne 
igiiur, soror, obsecro, moveat, nec patri pa 
nos corrigenti sis molesta; sed attende quod i 
ptum est : « Quos diiigit Deus, hos corripit ( 
ni, i2). Casligat [al. Fiagellat] autem omnem fi 
quem recipit (HeLr. xii, 6). » £t alibi : « Qui 
cit virgae, odit liiium (Prov. xui, 24). » Poen 
haec momenlanea, non aeterna; purgationis. 



Dei in me est ab alio perpetratum. Culpam evito, damnationis. Audi prophetam, et confortare : < 



non incurro. Mortem mereor, et vitam assequor. 
Vocor, et reluctor. Insto criminibus, et ad veniam 
trahor invitus. Orat Apostolus, hec exauditur (/ 
Cor. xii, 8). Precibus iuslat, nec impetrat. Vere 
Dominus soilicitus est mei (Psal. xxxix, i8). Va- 
dam igitur et narrabo quania fecit Dominus animae 
meae (Psal. lxv, 16). Accede et tu, inseparabiiis 
comes, in una gratiarum actione, quae et culpae par- 
ticeps facta es et gratix. Nam et tuae Dominus non 
immemor salutis, imo plurimum tui memor, qui 
etiam sancto quodam nominis praesagio te praecipue 
suam fore pra^signavit, cum te videlicet Heluissam 
ex pruprio nomine suo, quod est Heloim insigni- 
vit ; ipse, inquam, clementer disposuit in uno duo- 



judicabit Dominus bis in idipsum, et non consi 
duplex tribulatio (Num. i, 9). > Attende sum 
illam et maximam Veritatis adhoriationem : 
patientia vestra possidebitis animas vestras 
xxi, i9). » Uude et Salomon : < Meiior est pa 
viro forti, et qui dominatur animo suo, expu 
tore urbium (Prov. xvi, 32). » Non [al. Num] 
lacrymas aut ad compunctionem movet unige: 
Dei innocens pro te et omnibus ab impiissimis < 
prehensus, distractus, flageliatus, et velata 
iilusus, et coiaphizatus, sputis conspersus, s 
cpronatus, et tandem in iiio crucis tunc tam i 
minioso patibulo inter latrones suspensus, a 
illo tunc horrendo» et exsecrabili genere m 



EPIST. V. 



210 



eetas? Hunc semper, soror, ▼erum taum el A slri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus 



Ecclesiae sponsum pne ocuiis habe, mente 
Intuere hunc exeuntem ad crucifigendum pro 
bajalantem sibi crucem. Esto de populo et 
ribas, quae plangebant et lamentabantur eum, 
Lacas his yerbis Fnarrat : c Sequebatur autem 
i turba populi et mulierom, qoae ptangebant et 
itabantur eum {Luc. xxiu, 27). » Ad quas qui- 
benigne conversns, clementer eis praedixit fu- 
n in ultionem snae mortis exitium, a quo qui- 
si saperent, cavere sibi per hoc possent. « Fi- 
inqait, « Jerusalem, nolite flere super me, 
aper vos ipsas flete, et super filios vestros. 
iam ecoe venient dies, in quibus dicent : Beatae 
es, et ventres qui non genuerunt, et ubera 



B 



est, et ego mundo (Galat. vi, i4). » Major es cobIo, 
major es mundo; cujos pretium ipse Conditor 
mundi factus est. Quid in te, rogo, viderit, qui nul 
lius eget, ut pro te acquirenda usque ad agonias 
tam horrendsB atque ignominiosae morlis certave- 
rit? Quid in te, inquam, quaerit nisi teipsara? Ve- 
rus est amicus, qui teipsam non tua, desiderat. 
Verus est amicus, qui pro te moriturus dicebat : 
€ Majorem hac dilectionem nemo habet, ut animam 
suam ponat quis pro amicis suis {Joan. xv, 13). » 
Amabat te ille veraciler, non ego. Amor meus, qui 
utrumque nostrum peccatis involvebat, concupi- 
scentia, non amor dicendus esl. Miseras in te meas 
voluptales implebam, et hoc erat totum quod ama- 



non lactaverunt. Tunc incipient dicere monli- . bam. Pro te, inquis, passus sum, et fortassis ve- 



Cadite super nos; et collibus : Operite nos. 

si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid 
» (t6t(l., 28.) Patienti sponle pro redemptione 
compatere, et super crucifixo pro te compun- 

Sepnlcro ejus mente scmper assiste, et [cum 
bns feminis iamentare et luge. De quibus etiam 
m supra memini scriplum est : « Mulieres se- 
)s ad monumentum lamentabantur flentes Do- 
im (Lne. xxiii, 27). » Para cum illis sepulturae 
nnguenta, sed meliora spiritualia quidem, non 
>ralia : haec enim requirit aromata qui non 
»pit illa. Super his toto devotionis affectu com- 
^re. Ad quam qnidem.compassionis compun- 



rum est ; sed magis per te, et hoc ipsum invitus. 
Non amore tui, sed coaclione mei. Nec ad tuam sa- 
lutem, sed ad dolorem. Ille vero salubriler, ille pro 
te sponte passus est, qui passione sua omnem cu- 
rat languorem, omnem removet passionem. In hoc, 
obsecro, non in me lua tota sit devolio, tola com- 
passio, tota compunctio. Dole in tara innocentem 
tanlae crudelitatis perpetratam iniquiiatem; non ju- 
stam in me aequiiaiis vindictam, imo gratiam, ut 
dictum est, in utrosque summam. Iniqua enim es, 
si ffiquitatem non amas; et iniquissima, si volun- 
tati, imo tantae gratiae Dei scienter es adversa. 
Plange tuum reparaiorem, non corruptorem ; re- 



em ipse etiam per Jeremiam fideles adhoria- c demptorem, non scortatorem ; protemorluum Do- 



dicens : « vos omnes qui transitis per viam, 
tdite et videte si est dolor similis sicut dolor 
» {Jer. 1, i2). » Id est, si super aliquo patiente 
st per compassionem dolendum, cum ego sci- 

solus sine culpa quod alii deliquerint luam. 
aatem est via per quam fideles de exsilio trans- 

ad patriam. Qoi etiam crucem, de qua sic 
jit, ad hoc nobis erexit scalam. Hic pro te oc- 
; est unigenitus Dei, oblatus est quia voluit 

uif, 7). Super hoc uno compatiendo dole, do- 
compatere. £t quod per Zachariam prophe- 

de animabus devotis praedictum est comple : 
mgent, > inquit, « planctum quasi super uni- 
tum, et dolebunt super eum ut doleri solet in 



ininum, non viventem servum. imo nunc pnmum 
de morte vere liberatum. Cave, obsecro, ne, quod 
dixit Pompeius moerenti Corneliae, tibi impropere- 
tur turpissime : 

Vivit postprselia Magnus : 
Sedfortma perit; quoddefles, illud amasti. 
(LucAN. Phars.f I. vin, 84, 85.) 
Attende, precor, id, et erubesce, nisi admissas tnr- 
pitudines impndentissimas commentes. Accipe ila- 
que, soror, accipe, quaeso, patienter quae nobis acci- 
derunt misericorditer. Virga ha»c est patris, non 
gladius persecutoris. Percutit pater ut corrigat, ne 
feriat {al ferit hostis] hostis ut occidat. Vulnere 
morlem praevenit, non ingerit; immittit ferrum ut 



te primogeniti (Zaeh. xii, 10). » Vide, soror, amputet morbum. Corpus vulnerat, el animam sa- 



itos sit planctus his, qui regem diligunt super 
te primogeniti ejus et unigeniti. Intuere quo 
ela familia, quo moerore tota consumatur cu- 

el, cum ad sponsam unigeniti mortui perve- 
U intolerabiles ulnlatus ejus non sustinebis. 
tnos, soror, pianctus; hic tuus sit ululatus, 

te buic sponso felici copulasti matrimonio. 
t le iste non suis, sed seipso. Proprio sanguine 
i le, et redemit. Quantnm jus in te habeat vide, 
ium pretiosa sis intuere. Hoc quidem pretium 
n Apostolus attendens, et in hoc pretio quanti 
[isey pro quo ipsam datur, perpendens, et quam 
e grati» vicem referat adnectens : < Absit 
i, > inqnit, « gloriari nisi in crnce Domini no- 



nat. Occidere debuerat, et vivificat. Immunditiam 
resecat, ut mundum relinquat. Punit semel ne pu- 
niat semper, patitur unus ex vulnere ut duobus 
parcatur a morte. Duo in culpam, unus in poena. 
Id qnoque tuae infirmitati naturae divinae indulgetur 
miseratione, et quodam modo juste. Quo enim na- 
turaliter sezu infirmior eras, et fortior continentia, 
poenae minus eras obnoxia. .Refero Domino in hoc 
gratias, qni te tunc et a poena liberavit, et ad coro- 
nam reservavit» et cum me una corporis mei pas- 
sione semel ab omni aestu hujus concopiscentiae, in 
qua nna totos per immoderatam incontinentiam oc- 
cupatus eram, rcfrigeravit ne corruam^^^mviV^j^ 
adolescentiae tuae majores animi passiones ex ^. 



211 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



daa carnis saggestione reseryavit ad martyrii coro- A impleri differat, orationem qaoqne ipsam, qaan 



nam. Qaod licet te aadire taedeat et dici prohibeas, 
yeritas tamen id loqaitar manifesta. Cai enim sem- 
per est pugna, saperest et corona ; quia non coro- 
nabitar nisi qai legitime certayerit (I Tim. ii, 5). 
Mihi vero nulla saperest corona, quia nalla snbest 
certaminis caasa. Deest materia pagnaB, cai ablatas 
est stimalas concapiscentise. Aliquid tamen esse 
a^stimo, si, cum hinc nallam percipiam coronam, 
nonnallam tamen evitem poenam, et dolore anias 
momenlanese poenaB multis fortassis indalgeatar 
seternis. Scriptam est qaippe de hajas miserrimae 
yitae hominibas, imo jumentis : c Compatraerant 
jamenta in stercoribas sais {Job i, i7). > Minas 
qaoqae meritam meam minui conqneror, dum 



B 



nobis Domino supplices dicatis, componere, et 
tere tibi matarayi. 

Deus, qui ab ipso humanae creationis exordi 
mina de costa yiri formata nuptialis copala 
cramentam maximum sanxisti, quique imm 
honoribus yei de desponsata nascendo, yel i 
cula inchoando nuptias sublimasti, meaeque e 
fragilitatis incontinentiae utcunqae tibi placuit 
hoc remedium indulsisti, ne despicias anci 
tuse preces, quas pro meis ipsis charique me 
tanquam meis] excessibus in conspectu ma 
tis tuae supplex efTundo. Ignosce, o benignis: 
imo benignitas ipsa; ignosce et tantis crimii 
nostris, et ineffabilis misericordiae tuae multi 



tuum crescere non diffido. Unum quippe sumus in nem culparum nostrarum immensitas experi 
Christo, una per legem m^trimonii caro. Quidquid ' Puni, obsecro, in praesenti reos, ut parcas ii 

turo. Puni ad horam, ne punias in aeternum 
cipe in seryos yirgam correctionis, non gla 
furoris. AfQige carnem, ut conscryes animas. 
sis purgator, non ultor; benignus magis quai 
stus. Pater misericors, non austerus Dom 
Proba nos, Domine, et tenta, sicut de sem< 
rogat Propheta {Psal. xxv, 2). Ac si aperte 
ret : Prius yires inspice, ac secundum eas t 
tionum onera moderare. Quod et beatus Paul 
delibus tuis promittens, ait. c Potens est 
Deus, qui non patietur vx)s tentari supra id 
polestis, sed faciet cum tentatione etiam pr 
tum ut possitis sustinere (1 Cor, x, 23). » Conj 



est tuum, mihi non arbitror alienum. Tuus autem 
est Christus, quia facta es sponsa ejus. Et nunc, ut 
supra memini, me habes seryum, quem olim agno- 
scebas dominum; magis tibi tamen amore nunc 
spirituali conjunctum, quam timore subjectum. Unde 
et de tuo nobis apud ipsum patrocinio amplius con- 
fidimus, ut id obtineam ex tua quod non possum ex 
oratione propria. Et nunc maxime cum quotidiana 
periculornm aut perturbationum instantia nec yi- 
yere me, nec orationi sinat yacare. Nec illum bea- 
tissimum imitari potentem Candacis reginae iEthio- 
pum, qui erat super omnes gazas ejus, et de tam 
longinquo yenerat adorare in Jerusalem {Act. vm, 



29). Ad quem reyertentem missus est ab angeio ^ sti nos, Doroine, et divisisti quaudo placuit 



Philippus apostolus, ut eum converteret ad fidem : 
quod jam ille meruerat per orationem vel sacrae le- 
ctionis assiduitatem. A qua quidem ut nec in yia 
tunc yacaret licet ditissimus et gentilis, magno di- 
yinae dispensationis actum est beneficio ut locus ei 
Scripturae occurreret, qui opportunissimam con- 
yersionis ejus occasionem apostolo praeberet. Ne 
quid yero hanc petitionem nostram impediat, yel 



el quo modo piacuit. Nunc [al. Hoc] quod 
mine, misericordiler coepisti, misericordissime 
ple. Et quos a se semel divisisti in mundo 
renniter tibi conjungas in coelo. Spes nostra 
nostra, exspectatio nostra, consolatio nostra 
mine, quies benedictus in saecula. Am^n. 

Vale in Christo, sponsa Chrisli, in Christo 
et Christo vive, Amen. 



EPISTOLA VI. 
Quae est ejusdem Heloissae ad eumdem Petrum. 



Argdmkntum. — Dtio potissimum in hac epistola sibi et suis monachabus Heloissa rescribi ab Abi 
exorat : quorum alterum esty ut eas doceat unde monacharum ordo originem duxit. Alterum est^ 
aliquam scribat regulamf et certam vivendi formulam prsescribat, quae solis convenint feminis^ 
a nullo sanctorum Patrum antea tentatum fuerat. Hoc ut peteret, adducta videtur quibusdam B 
ctinsB Regulx capitibuSt qum a feminis vix aut nullo omnino modo sine maximo periculo impteri 
sunt : de quibus tam docte disserit^ ut ipsam regulam solis viris, non autem feminis a sancto tf 
tore scriptam eonvincere videatur. Unde indignum judicat tam gravia femineo sexui infirmiori 
imponi, quam vitili fortiori, Suam autem et ipsa opinionem apponit^ quare sancti Patres mn 
bus regutas non praescripserintf asserens feminis suf/icere, si ckricis et viris ecclesiasticis saecula 
vel monachiSf qui canonid regulares dicuntur, in eontinentia et abstinentia non sint inferiores. F 
etiam de moderata dispensatione et discreta consideratione beati Bcnedicti, qua suam temperavit 
tom, atque de ipsa Eegulse observantia disputat : nimirum de interdicto esu camium^ et concessc 
usu. Fusius quoque de operibus exterioribus agit cum ipsorum extenuatUme, quibus intcriora pr 
Postremo monet Abaelardum, ut tanta discretione cuncta sive de jejuniorum vel divinorum ratiom 
peret, ut feminsi sexus consultum velii infirmitati. Et hic femin» eruditimem, et peetus omt 



su 



EPIST. VI. 



214 



ctriM ref&ium animadvertere poieris. Quid enim preHosm mercis in iam diviie apeiheca non moe- 
niaSf sive phHoeophiam^ sive iheologiam, vel eiiam eloqueniiam requirasf MBCulum iUad ftUx 
iaiem iniueri feminam, in qua quid pnmufn, quidposiremum admireris adaubiiesl 



Domino specialiter sua, singnlarUer* A 

Ne me forte in aliqno de inobedientia cansari 

qneis, yerbis etiam immoderati doloris tnae fre- 

ium impositnm est jnssionis, tn ab his mihi sal- 

lem in scrihendo temperem, a qnibns in sermone 

son t&m difOcile qnam impossibile est providere. 

Nihil enim minns in nostra est potestate qnam 

animns, eiqne magis obedire cogimnr qnam im- 

peraie possimns. Unde et cnm nos ejns afTectio- 

nes stimulant, nemo eamm snbitos impnlsns ita 

repnlerit, nt non in effecta facile prorumpant, et 

88 per verba facilius efQnant qnse promptiores 

animi passionnm snnt notae. Secundum quod 

scriptnm est : c Ex abnndantia cordis os loqui- 

tnr {Maiih. xu, 34). » Revocabo itaque manum a 

scripto, in qnibns lingnam a verbis temperare non ^ 

Taleo. Utinam sic animus dolentis parere promptus 

sit, qnemadmodum dextera scribentis. Aliquod ta- 

men dolori remedium vaies conferre, si non hunc 

omnino possis anferre. Ut enim insertnm clavum 

aitns expeilit, sic cogitatio nova priorem excludit. 

Cnm alias intentus animus priorum memoriam di- 

mittere cogitnr ant intermittere. Tanto vero am- 

plins cogitatio quaelibet animum occupat, et ab aitis 

deducit, quanto quod cogitatur honestius sestima- 

tnr, et quo intendimus animnm magis videtur ne- 

oessarinm. Omnes itaque nos Ghristi ancillae, et in 

Christo filiae tuse, duo nunc a tna paternitate sup- 

plices postuiamus, quae nobis admodum necessa- 

ria providemus. ^Qnorum qnidem aiterum est, ut 

Dos instruere velis unde sanctimonialium ordo coe- G 

perit, et quse nostrae sit professionis auctoritas. 

Alterum vero est, ut aliquam nobis regulam in- 

stituas, et scriptam dirigas, quae feminarum sit 

propria, et ex integro nostrse conversationis [al. 

conversionis ei professionis] statum habitnmque 

describat : qnod nondum a Patribns sanctis actum 

esse conspeximus. Gujus qnidem rei defectu et in- 

digentia nunc agitur, tu ad ejusdem Regulae pro- 

fessionem tam mares qnam feminae in monasteriis 

snscipiantnr, et idem institutionis monasticae ju- 

gnm imponitnr inOrmo sexni aeque ut forti. Unam 

qnippe nunc Regulam beati Benedicti apnd Latinos 

feminae proOtentnr aeque ut viri. Quam sicut viris 

! solummodo constat scriptam esse, ita et ab ipsis 

Untnm impleri posse tam subjectis pariter quam d 

praelatis. Ut enim caetera nunc omittam Regulae 

eapitnla, qnid ad feminas (cap. 55) qnod de cuculiis, 

femoralibns et scapularibus ibiscriptumest? Quid 

deniqne ad ipsas de tunicis aut de laneis ad carnem 

iodnmentis, cnm earum humoris superflui menstruae 

pargationes haec omnino refugiant? Quid ad ipsas 

etiam qnod de abbale statnitur (cap. il), ut ipse 

lectiooem dicat evangelicam, et post ipsam hym- 



num incipit? Quid (cap. 56) de mensa abbatis se- 
orsim cum peregrinis et hospitibus constituenda? 
Nunquid nostrae convenit religioni, ut vel nnnquam 
hospitium viris praebeat, aut cum his quos suscepe- 
rit viris abbatissa comedat? Oquam facilisad rui- 
nam animarhm yirorum ac mulierum in unum 
cohabitatiol Haxime vero in mensa, ubi crapula 
dominatur et ebrietas. et vinum in dulcedine bi- 
bitur, in quo est Inxuria. Quod et beatus praeca- 
vens Hieronymus, ad matrem et filiam scribens 
meminit, dicens (epist. 47) : DifQcile inter epu- 
las servatur pudicitia. > Ipse quoque poeta luxuriae 
turpitudinisque doctor libro amatoriae artis intitu- 
lato quantam fornicationis occaslonem convivia 
maxime praebeant studiose exseqnitur, dicens : 

Vinaque eum btbulas sparsere Cupidinis ato, 
Permanei, ei coBpto siai gravif ille loco... 

Tunc veniuni risus, iunc pauper comua sumii : 
Tunc dolor ei mr(B, rugaque frontis abii... 

lllic scspe animos juvenum rapuere puelke. 
Et Venus in venis, ignis in igne furii. 

(OviD. lib. I De arie amandi, 233.) 

Nunquid et si feminas sola hospitio snsceptas ad 

mensam admiserint, nuilum ibi latet periculum? 

Certe in seducenda mnliere nuHum est aeque facile 

ut lenocinium muliebre. Nec corruptae mentis tur- 

pitudinem ita prompte cuiquam mulier committit 

sicut muiieri. Unde et praedictus Hieronymns (epist. 

43et22) maxime saecularium aceessus feminamm 

vitare propositi sancti feminas adhortatur. Deniqne 

si viris ab hospitalitate nostra exclusis solas ad- 

mittamusfeminas, quis non videat quanta exaspe- 

ratione viros ofTendamns, qnorum beneficiis mona- 

steria sexns inOrmi egent, maxime si eis a quibns 

plus accipiunt minus aut omnino nihil largiri vi- 

deantur? Quod si praedictae Regulse tenor a nobis 

impleri non potest, vereor ne iilud apostoli Jacobi 

in nostram quoque damnationem dictum sit : 

« Quicunque totam legem observaverit, ofTendat, 

autem in uno, factusest omnium reus [Jac. n, 10)- 

Quod est dicere: De hoc ipso reus statnitur qni 

peragit multa, qnod non implet omnia. Et trans- 

gressor legis efflcitur ex nno, cujus impletor non 

fuerit nisi omnibus consummatis ejus praeceptis. 

Quod ipse statim diligenter exponens apostolns ad- 

jecit: < Qni enim dixit : Non moechaberis, dixit 

et, Non occides. Quod si non moechaberis, occidas 

autem, factus es transgressor legis {ibid.9 M). > 

Ac si aperte dicat : Ideo quilibet reus flt de trans- 

gressione uniuscujustibet praecepti, quia ipse Domi- 

nus, qui praecipit unum, praecipitet aliud. Etqnod« 

cunqne legis Yioletnr praeceptnm, ipse contemnitnr 

qui iegem non in uno, sed in omnibus pariter man- 

datis constituit. Ut antem praeteream illae Keg^ 

instituta, quae penitus observare non possuQi^, aui 



215 



PETRI ABiELARDI OPP: PARS I. — EPISTOLiE. 



246 



siDe periculo non valemas : ubi anquam ad colli- A dispensationis moderationem indalgentia pertinet 



gendas messes conventus monialiam exire, vel la- 
bores agroram babere consaevit? aat sascipien- 
daram feminaram constantiam aao anno proba- 
verit, easqae tertio perlecta R3ga1a, sicut in ipsa 
jubetur (cap. 48), instruxerit? Quid rursum stal- 
tius quam viam ignotam, nec adhuc demonstratam 
aggredi? Quid praesumptuosius quam eligere ac 
proGteri vitam quam nescias, aut votum facere 
quod implere nonqueas? Sed et cum omnium vir- 
tutum discretio sit mater, et omnium bonornm 
mediatrix [al moderatrix] sit ratio, quis aut vir- 
tutem aut bonam censeat quod ab istis dissentire 
videatur? Ipsas quippe virtutes excedentes modum 
atque mensuram^ sicut Hieronymns asserit (epist. 



puerorumy senum et omnino debilium, lectoris seu 
septimanariorum, coquinae ante alios refectio, et in 
ipso [etiam conventu de ipsa cibi vel potus quali- 
tate seu quantitate pro diversitate hominum pro- 
videntia. De quibas quidem singuiis ibi diligenter 
scriptumest (cap. 4i). Ipsa quoque statuta jejunii 
tempora pro qnalitate temporis vel quantitate la- 
boris ita rolaxat, prout naturse postulat infirmitas. 
Quid obsecro? ubi iste, qui sic ad hominam et 
temporum qualitatem omnia moderatur, ut ab om- 
nibus sine murmuratione proferri {al, protiteri] 
queant, qusB instituuntar; quid inquam, de femi- 
nis provideret, si eis quoque pariter ut viris Regu- 
lam institueret? Si enim in quibusdam Regulae ri- 



8), inter vitia reputari convenit. Quis autem ab om- b gorem pueris, senibus et debilibus pro ipsa natu- 



ni ratione ac discretione sejanctum non videat, si 
ad imponenda onera eorum, quibus imponuntur, 
valitudines prius non discutiantur, ut naturae con- 
stitutionem humana sequatur indnstria? Quis asi- 
num sarcina tanta [f. deest onerat, vel quid simile], 
qua dignum jndicat elephantem ? Quis tanta pueris 
aut senibus quanta viris injungat? Tanta debilibus 
scilicet quanta fortibus, tanta intirmis quanta sanis, 
tanta feminis quanta maribus? Infirmiori videli- 
cet sexui quanta et forti? Qaod diiigenter beatus 
papa Gregorius attendens, Pastoralis sui cap. i4, 
part. m, admonit. 1], tam de admonendis quam 
de prsecipiendis ita distinxit : « Aliter igitur admo- 
nendi snnt viri, atque aiiter feminae, quia illis gra- 



rse debilitate vel infirmitate temperare cogitur, 
quidde fragili sexu provideret, cujus maxime de- 
bilis et infirma natura cognoscitur? Perpende ita- 
que quam longe absistat ab omni rationis discre- 
tione, ejusdem Regulae professione tam feminas 
quam viros obligari, eademque sarcina tam deliiles 
quam fortes onerari. Satis esse nostrae arbitror in- 
firmitati, jsi nos ipsis Ecclesiae rectoribus, et qui 
in sacris ordinibus constituti sant, ciericis, tam 
continentia) quam abstinentiae virtus aequaverit. 
Maxime, cum Veritas dicat : « Perfeclus omnis erit, 
si sit sicut magister ejus (Luc, vi, 40). » Quibus 
etiam pro magno reputandum esset, si religiosos 
laicos aequiparare possemus. Qnae namque in forti- 



via, istis vero sunt injungenda leviora : ct alios q bus parva censemus, in debiiibus adrairamur. Et 



magna exerceant, istas vero levia demulcendo con- 
veriant.» Certe et qui monachorum regulas scri- 
pserunt, nec solum de feminis omnino tacuerunt, 
verumetiam illa statuerunt quae eis nuilatenus con- 
venire sciebant, satis commode innuerunt nequa- 
quameodem jugo regulae tauri et juvenc^ premen- 
dam esse cervicem, quia quos dispares natura 
creavit aequari iabore non convenit. Hujus autem 
discretionis beatus non immemor Renedictus (cap. 
48), tanquam omnium justorum spiritu plenus, 
pro qualitate hominum aut temporum cuncla sic 
moderatur in Regula (cap. 2), ut omnia, sicut ipse- 
met uno concludit loco, mensarate ilant. Primo 
itaque ab ipso incipiens abbate praecipit (cap. 64), 



juxta illud Apostoli : < Virtus in infirmitate per- 
ficitur {II Cor. xii, 9). » Ne vero laicorum religio 
pro parvo ducatur, qualis fuit Abrahae, David, Job 
[al. Jacob] licet conjugatorum, Ghrysostomus in 
Epistola ad Hebraeos sermonc 7 nobis occurril, 
dicens (cap. 4) : « Snnt multa in quibus pote- 
rit laborare nt bestiam illam incantet. Quae sunt 
ista? iabores, iectiones, vigiliae. Sed quid ad 
nos haec, inquit, qui non sumus monachi? 
Haec mihi dicis? Dic Paulo, cum dicit : • Vigi- 
lantesinomni patientia et oratione (Rom. xiii, i4); 
cum dicit : « Camis curam ne fecerilts in concu- 
piscentiis. » Non enim haec monachis scribebat tan- 
tum, sed omnibus qui erant in civitatibns. Non 



eum ita subjectis praesidere, ut secundum unius, j. enim saecularis homo debet aliquid ampltus habere 



inquit, cujusque quaiitatem vel intelligentiam ita 
se omnibus conformet et aptet, ut non soium detri- 
menta gregis sibi commissi non patiatur, verum in 
augmentatione boni gregis gaudeat, suamque fra- 
gilitatem semper suspectas sit, memineritque cala- 
mum quassatum non conterendum (Isai. xlii, 3). 
Discemat et tempora, cogitans discretionem sancti 
Jacob dicentis : « Si greges meos plas in ambu- 
lando fecero laborare, morientur cuncti una die 
{Qen. xxxiii, 13). » Haec ergo aliaque testimonia 
discretionis matris virtutum samens (cap. 37, 38, 
39), sic omnino temperet, at et fortes sit quod 
cupiant, et infirmi non refugiant. Ad hanc quidem 



D 



monacho quam cum uxore concumbere tantum. 
flic enim habet veniam, in aliis autem nequaquam 
sed omnia aequaliier sicutmonachi agere debet. Nam 
et beatitudines, quae a Christo dicuntur (Matth, v, 
3), non monachis tantum dictae sunt. Alioquin uni- 
versus mandus peribit, ct in angustum inclnsit en 
quae viriutis sunt. Et quomodo honorabiles suni 
nuptiae, quae nobis tantum impediunt? Ex quibus 
qaidem verbis aperte coliigitur, quod quisquisevan- 
geltcis praeceptis continentiae virtutem addidcrit, 
monasticam perfectionem implebit. Atque utinam 
ad hoc nostra religio conscendere posset, ut Evan- 
gelium impleret» non transcenderet, ne plnsquam 



tl7 



EPIST. VI. 



218 



ChristiaiuB appeteremas esse. Hinc profeclo, ni fai- A his itaqae perpende quanto tntias ac jastiasnatare 



lor, sancti decreverant Patres, non ita nobis sicat 
Tiris generalem aliqaam Regalam qaasi novam le- 
gem praeGgere, nec magnitudine votorum nostram 
inflrmitatem onerare, attendentes iilud Apostoli : 
« Lex enim iram operatur. Ubi enim non est lex, 
nec prsvaricatio (ilom. iv, i5). » £t iterum : < Lex 
latem subintravit nt abundaret deiictum {Rom, v, 
^). » Idem quoque maximus continentiae praedica- 
tor de inlirmitate nostra plurimum confideDs, et 
qnasi ad secundas nuptias urgens juniores viduas : 
« VolOy » inquit, « juniores nubere, filios procreani, 
matres familias esse, nullam ocAsasionem dare ad- 
Tersario (I Tim. v, \\), » Quod et beatus Hierony- 
mns saluberrimum esse considerans, £ustachio de 



et infirmitati nostrsB cibus quislibet (al. quilibet) et 
potus indulgeri possit, quarum videlicet corda cra- 
pula et ebrietate gravari faciie non possunt, cum ab 
illa nos cibi parcilas, ab isla feminei corporis qua- 
litas, ut dictum est, protegat. Satis nostr» esse in- 
firmitati et maximum imputari debet, si continenter 
ac sine proprietate viventes, et offlciis occupat® di- 
vinis^ ipsos Ecclesiae duces vel religiosos laicos in 
victu adapquemus, vel eos denique qui regaiares 
canonici .dicuntur, et se praecipue vitam apostolicam 
sequi proHtentur. MagDse postremo providenti» est, 
his qui Deo se per votum obiigant, ut minus vo- 
veant, et plus exsequanlur, ut airquid semper debi- 
tis gratia superaddat. ninc cnim per semetipsam 



improvisis feminarum voiis consuiit his verbis B Veritas ait : « Cum feceritis omnia quae praecepta 



(epist. 22) :« Si autem et iilae, quae virgines sunt, 
ob alias tamen culpas non solvantur, quid (iet illis, 
quae prostituerunt membra Christi, et mutaverunt 
leuiplum Spihtus sancti in lupanar ? Rectius fuerat 
homini subisse conjugium, ambulasse per Ipiana 
qnam altiora intendentem in profundum inferni 
cadere. » Quarum etiam temerariae professioni san- 
ctus Augustinus consulens, in libro De continentia 
Tiduali ad Julianum scribit his verbis (cap. 9) : 
« Ouae non coepit deliberet, quae aggressa est per- 
s^veret. Nulla adversario detur occasio, nulla Chri- 
sto snbtrahatur oblatio. » Hinc etiam canones do 
stra; infirmitati consulentes decreverunt, diaconis- 
sas ante quadraginta annos ordinari non debere, et 
hoc cum diiigenti probatione, cum a viginti aunis 



sunt, dicite: Servi inutiles sumus, quae debuimus 
facere fecimus {Luc. xvii, 10). » Ac si aperte dice- 
ret : Ideo ioutiles et quasi pro nihilo, ac sine me- 
ritis reputandi, quia debitis tanlum exsolvendis 
contenii nihil ex gratia superaddidimus. De quibus 
quidemgratis supperaddendis ipse quoque Doininas 
alihi parabolice loquens, ait : « Sed et si quid su- 
percrogaveris, ego cum rediero reddam tibi (Ltic. 
X, 35). » Quod quidem hoc tempore multi mona- 
slicae religionis temerarii professores si diligentius 
attenderent, et in quam professionem jurarent, ani- 
madverterent, alque ipsum Regulae lenorem stu- 
diose perscrutarentur, minus per ignorantiam o.'- 
fenderent et per negligentiam peccareni. Nunc vero 
indiscrete omnes fere pariter ad monasticam con- 



liceat diaconos promoveri. Sunl et in monasteriis, c versationem (a/. conversion»^m) currentes inordinate 



qui regulares dicuntur canonici beati Augusiini, 
quamdam, lut aiunt, regulam profitentes, qui se 
interiores monachis nuliatenus arbitrantur, iicet 
eos et vesci carnibus et lineis uti videamus. Quo 
mm quidem virtulem si nostra exaequare (a/. adae- 
quare) infirmitas posset, nunquid pro minimo ha- 
bendum esset? Ut autem de omnibus cibis tutius 
ac lenias indulgeatur, ipsa quoque natura providit, 
quae majore sciiicet sobrietatis virtute sexum no- 
strum praemunivit. Constat quippe multo parciore 
sumptu et alimonia minore feminas quaiii viros 
sastentari posse, nec eas tam leviter inebriari phy- 
sica protestatur. Unde et Macrobius Tiieodosius Sa- 
tamialiorum libro vii meminit his verbie (cap. 5) : 



suscepti, inordinatius vivuDt, el eadem faciiitate 
qua ignolam Regulam profitentur, eam contemnen- 
les, consuetudines quas volunl pro lege statuunt. 
Providendum iiaque nobis est, ne idoneris feminae 
praesumamus, in quo viros fere jam universos sac- 
cumbere videamus, imo et deficere. Senuisse jani 
mundum conspicimus, hominesque ipsos cum caete- 
ris, quae mundi suot, pristinum naturae vigorem 
arnisisse, et juxta illud Veritatis, ipsam charitatem 
non tam multorum quam fere omnium refriguisse 
{Matth. XXIV, 12). Ut jam videlicet pro qualitato 
hominum ipsas propter homines scriptas vel mutari, 
vel temperare necesse sit Regulas. Cujus quidem 
discretionis ipse quoque beatus non immemor Be- 



« Arisloteles mulieres, inquit, laro inebrianlur, cre- d ^^^^'ctus ita se monasticae discrclioDis rigorem tem- 



bro senes. Mulier humectissimo est corpore. Docet 
hfic et levitas cutis et splendor. Docent praecipue as- 
siduse purgationes superfiuo exonerantes corpus hu- 
more. Cum ergo epotum vinum in tam largum ce- 
ciderit hamorem^ "vim suom perdit, nec facile cere- 
bri sedem ferit fortitudine ejus exstincta. « Item 
(t^.) : « Muliebre corpus crebris purgationibus 
depatatam, pluribus consertum foraminibus ut pa- 
teat In meatus, et vias praebeat humori in egestio- 
aisexitam confluenti. Per baec foramina vapor vini 
eeleriter evanescit. Gontra senibus siccum est cor- 
pos, qood probat asperitas et seailor cntis. » Ex 



perasse fatetur, ut descriptam a se Regulam com- 
paratione priorum institutorum nonnisi quamdam 
honestatis institutionem, et quamdam conversatio- 
nis inchoaiionem reputet, dicens (cap. nlt.) : < Re- 
gulam auiem hanc descripsimus, ut hanc obser- 
vantes aliquatenus vel honestatem morum ant ini* 
tium conversationis nos demonstremus habere. Cae- 
terum ad parfectionem conversationis qui festinat, 
sunt doctrinae sanctorum Patrum, quarum obser- 
vatio perducat hominem ad celsitudinem pertecXvo* 
nis. > Item (Ibid.) : < Quisquis ergo ad ^:^»|^vdt](^ 
patriam festinas, hanc minimam inchoatio^i^ V^ibS^* 



219 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. - EPISTOL^. 



220 



lam, adjavante Christo, perfice, et tanc demam ad A sed qaia nostris temporibas hoc monachis persaa- 



majora doclrinae virtatamque calmina, Deo prote- 
gente, pervenies. » Qai, at ipse ait (cap. iS), cam 
legamas olim sanctos Patres ano die psalteriam ex- 
plere soiere, ita psalmodiam tepidis temperavit, at 
in ipsa per hebdomadam distributione psalmorum, 
minore ipsoram numero monachi qaam cierici con- 
tenti sint \al. essent]. Quid etiam tam religioni 
qnietiqae monasticae contrarium est, quam quod 
luTuriae fomentum maxime prasstat et tamultus ex- 
citat, atque ipsam Dei in nobis imaginem, qua prae- 
stamus csBteris, id est rationem delet ? Hoc autem 
vinum est, quod -supra orania victui pertinentia 
plartmum Scriptura damnosum asserit, et caveri 
admonet. De quo et maximus ille sapientum in 



deri non potest, » etc. Legerat, ni fallor, quod in 
Vitis Patrum scrlptum est his verbis (part. ii) : 
« Narraverunt quidam abbati pastori de quodam 
monacho, quia non bibebat vinum, et dixit eis 
quia vinum monachorum omnino non est. » Item 
post aliqua : « Facta est aliquando celebratio mis- 
sarum in monte abbatis Antonii, et inventum est ibi 
cenidum vini. Et extollens unus de senibus parvum 
vas calicem portavit ad abbatem Sisoi, et dedit ei 
Et bibit semel, et secundo, et accepit, et bibit. Ob- 
tulit ei et tertio. Sed non accepit, dicens : Quiesce, 
frater, an nescis quia est Satanas ? » Et ilerum de 
abbate Sisoi (ibid). : « Dicit ergo Abraham discipu- 
lis ejus : Si occurritur in Sabbato et Dominica ad 



Proverbiis meminit, dicens : < Luxariosa res vi- b ecclesiam, et biberit tres calices, ne multum est ? 



num, et tnmultuosa ebrietas. Quicunque his dele- 

ctatur, non erit sapiens (Prov. xx, \) : cui vae, cujus 

patri vae, cui rixae, cui foveae, cui sine causa vulnera, 

cui safTusio oculorum ? nonne his qui morantur in 

vino, et student calicibus epotandis ? Ne intuearis 

vinnm quando flavescit, cum splenduerit in vitro 

color ejus. Ingreditur blande, sed in novissimo 

mordebit ut coluber, et sicut regulus ven<)na dif- 

fundet. Oculi tui videbunt extraneas» et cor tuum 

loqnetur perversa. Et eris sicut dormiens in medio 

mari, et quasi sopitus gubernator amisso clavo, et 

dices : Yerberaverunt me, sed non dolai ; traxe- 

runt me, et ego non sensi. Quando evigilabo, et 

rursus vina reperiam ? {Prov. xxiii, 26.) » Iiem 
< Noli regibus, o Lamuel, noli regibus dare vinum : 



Et dixit senex : Si non esset Satanas, non esset 
multum. » Ubi unquam, quaeso, carnes a Deo dam- 
natae suntvel monachis interdictse? Vide, obsecro, 
et attende qua necessitate Regulam temperet in eo 
etiam quod periculosius est monachis, et quod eorum 
non esse noverit. Quia videlicet hujus abstinentia 
temporibus suis monachis jam persuaderi non po- 
terat. Utinam eadem dispensatione et in hoc tem- 
pore ageretur, ut vtdelicet in his, quae media boni et 
mali atque indifferentia dicuntur, tale temperamen- 
tum fieret, ut quod jam persuaderi non valet pro- 
fessio non exigeret, mediisque omnibus sine scan- 
dalo concessis, sola interdici peccata sufficeret ; et 
sic quoque in cibis sicut in vestimentis dispen- 
saretur, ut quod vilius comparari posset mi- 



quia nullum secretum est ubi regnat ebrietas, ne c nistraretur, et per omnia necessitati, 

forte bibant et obliviscantur judiciorum, et mu- 

tent ^ausam filiorum pauperls (Prov. xxxi, 4). » 

Et in Ecclesiastico scriptum est : « Vinum et mu- 

lieres apostatare faciunt sapientes, et arguunt sen- 

satos (Eccli. XIX, 2). » Ipse quoque Hieronymus ad 

Nepotianum scribens (epist.2) de vita clericbrum, 

et quasi graviter indignans quod sacerdotes legis ab 

omni, qcod inebriare potest, abstinentes, nostros 

in hac abstinent ac superent: « Nequaquam, » inquit 

« vinum redoleas, ne audias illud philosophi : Hoc 

non est osculum porrigere, sed vinum propinare. > 

Vinolentos sacerdotes et Apostolus damnat (I Tim. 

III, 3), et lex vetus prohibet : « Qui altario deser- 

viunt, vinnm et sicferam non bibant (Levit. x, 9). » 



non su- 
perfluitati consuleretur. Non enim magnopere sunt 
curanda quae nos regno Dei non praeparant, vel quae 
nos minime Deo commendant. Haec vero sunt omnia 
quaeexterius geruntur, et aeque reprobis ut dejeclis, 
aeque hypocritis ut religiosis communia sunt. Nihil 
quippe inter Judaeos et Christianos ita separat sicut 
exteriorum operum et interiorum discretio, prae- 
serlim cum inter filios Dei et diaboli sola charitas 
discernat, quam plenitndinem legis et finem prae- 
cepti Apostolus vocat (Rom. xiii, 10). Unde et ipse 
hanc operum gloriam prorsus extenuans, ut fidei 
praererat justitiam, Judaeam, alloquens, dicit : < Ubi 
est gloiratio tua? exclusa est. Per quam legem? 
factorum ? Non, sed per legem fidei. Arbitramur 



Sicera Hebraeo sermone omnis polio nuncupatur d eum hominem justificari per fidem sine operibus 

quae inebriare potest, sive illa quae fermento con- - 

ficitur, sive pomorum succo, aut favi decoquitur in 

dulcedinem, et herbarum potionem, aut palmarnm 

fructus exprimnntur in liquorem, coctisque frugi- 

bus aqua pinguior colatur. Quiquid inebriat, et 

statum mentis evertit, fuge similiter ut vinum. Ecce 

quod regum deliciis interdicitur, sacerdotibus pe- 

nitus denegatur, et cibis omnibas periculosius esse 

constat. Ipse tamen tam spiritalis vir beatus Bene- 

dictus dispensatione quadam praesentis aetatis in- 

dalgere monachis cogitar (cap. 40). c Llcet » inquit 

» legamas vinam monachoram omnino non ease 



legis (Rom. lu, 27). » Iiem : « Si enim Abraham ex 
operibus justificatus est, habet gloriam, sed non 
apud Deum ( Rom, iv, 2). Quid enim dicit Scri- 
ptura ? Gredidit Abraham Deo, et reputatum est ei 
ad justitiam (Qen. xv, 6). » Et rursura : « Ei, inquii 
qui non operaiur, credenti antem in Deum qui justi- 
ficat impium, deputatur fides ejus ad justitiam 
secundum propositnm gratiae Dei (Aom. iv, 5). » 
Idem etiam omnium ciborum esum Ghristianis in- 
dulgens, et ab his ea quae justifiant, distioguens : 
« Non est, » inqait, « regnam Dei esca et potus, sed. 
jostitia et pax, et gaadium lin Spirita sancto (Ram. 



m 



EPIST. VI. 



m 



XIV, 17). » Omnia qnidem manda sont, sed mainm A 
est homini qai per offendicalam mandacat. Bonam 
est non manducare carnem, et non bil>ere vinamy 
oeque in qao frater taus offendatar, aat scandali- 
xetur, aat inOrmetar. Non enim hoc looo nlla cibi 
eomestio ioterdicitar, sed comestionis offensio, qua 
Tidelicet quidam ex conTersis Judaeis scandalizaban- 
tar, cam viderent ea quoque comedi qu» lex inter- 
dixerat. Qaod quidem scandalum apostolus etiam 
Petnis cupiens evitare, grayiter ab ipso est objur- 
gatas, et salubriter correctus. Sicut ipsemet Paulus 
ad Galatas scribens commemorat {Qalat. xiv, 11). 
Qaibus rursus Corinthiis scribens : > Esca autem 
no8 non commendat Deo (Cor. vin, 8). > Et rur- 
sam : « Omne quod in macello venit manducate p 
(J Cor. X, 25). Domini est terra et plenitudo ejus 
(Ps€U, zziii, 4). » Et ad Colossenses : « Nemo ergo 
Tos judicet in cibo aut in potu (Coloss. ii, i6). » Et 
post aliqua : « Si mortui estis cum Christo ab ele- 
mentis hujus mundi, quid adhuc tanquam YiveDtes 
in mundo decernitis ? Ne tetigerilis neque gustave- 
ritis, neque contrectaveritis quse sunt omnia in in- 
terita ipso usu secundum praBceptum et doctrinas 
hominum (ibid,, 20). > Elementa hujus mundi vocat 
prima legis runta secdimeundum carnales obser- 
vantias, in quarum videlicet doctrina quasi in ad- 
discendis litteralibus elementis primo se mundus, 
id est, camalis adhuc populus exercebat. Ab his 
quidem elementis, id est carnalibus observantiis 
Um Christi cum sui mortui sunt, cum nihil his c 
debeant, jam non in hoc mundo viventes, hoc est 
inter carnales Gguris intendentes et decementes, 
id est distinguentes quosdam cibos vel quaslibet res 
ab aliis, atque ita dicentes : « Ne tetigeritis haec vei 
ilia (ilrid.^ 2f ). » Quae sciiicet tacta, vel gustata vel 
contrectata, inquit Apostolus, sunt in interitu animae 
ipso suo usu, quo videlicet ipsis ad aiiquam ettam 
atimur humilitatem [al. vilitatem, et \in ol. eod. uti- 
iitatem] ; secundnm, inquam, praeceptum et doctri- 
nas hominum, id est caraaiium et iegem carnaliter 
intelligenUum, potius quam Christi vel suorum. Hic 
enim cum ad praedicandum ipsos destinaret aposto- 
ios, nbi magis ipsi ab omnibus scandaiis providen- 
dam erat, omnium tamen ciborum esum eis ita in- 
duisit, ut apud quoscunque suscipiantur hospitio, j) 
ita sicut illi victitent, edentes scilicet et bibentes 
qnm apud illos sunt (Ltie. x, 8). Ab hac profecto 
Dominica suaque disciplina illos recessuros ipse 
jam Paulus per Spiritum providebat. De quibus ad 
Timotheum scribit, dicens : « Spiritus autem ma- 
nifeste dicit, quia in novissimis temporibus disce- 
dent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris 
et doctrinis daemonioram in hypocrisi loquentium 
mendacium, prohtbentium nubere, abstinere a cibis 
qnos Deus creavit, ad percipiendum cum gratiarum 
actione fiJeiibas, et his qui cognoverunt yeritatem; 
quia omnis creatura Dei bona, et nihil rejiciendum 
qood cam gratianim aclione percipitur. Sanctifica- 
mr enim per Terbam Del et orationem. Haec propo- 



nens fratribus, bonus eris minister Ghristi Jesa, e^ 
enutritus verbis fidei, et bonas doctrinas qaam as- 
secutus es (/ Tim. it, 1). • Quis denique Joannem 
ejusque discipulos abstinentia nimia se maoerantes 
ipsi Ghristo ejusque discipulis in religione non pr»- 
ferat, si corporaiem oculum ad exterioris abstinen- 
tiae intendat exhibitionem?De quo etiam ipsi disci- 
puli Joannis adversus Chirstum et suos murmuran- 
tes, tanquam adhuc in exterioribus judaisantes» 
ipsum interrogaverunt Dominum, dicentes : « Qaare 
nos et Phrarissei jejunamus frequenter, discipali au- 
tem tui non jejunant? (Morc. ii, 48.) » Quod dili- 
genter attendens beatus Augustinus, et quid inter 
virtutem et virtutis exhibitionem referal attendens, 
ita quae flunt exterius pensat, ut nihil meritis su- 
peraddant opera. Ait quippe sic in libro De bono 
conjugali (cap. 2i) : t Continentia, non corporis, 
sed anima virlus est. Virtutes autem animi ali- 
quando in corpore manifestantur, aliquando in 
habitu, sicut martyrum virtus apparuit in tolerando 
passiones. » Item (ibid.) : « Jam enim erat in Job 
patientia, quam noverat Dominus et cui testimo- 
nium perhibebat (Job i, 8), sed hominibus innotuit 
tentationis examine. * Item : « Verum ut apertius 
intelligatur quomodo sit virtus in habitu, etiamsi 
non sit in opere, loquar de exemplo, de quo nuilus 
dubitat Catholicorum. Dominus Jesus quod in ve- 
ritate carais esurierit, et sitierit, et manducaverit, 
et biberit, nullus ambigit eorum qui ex ejas Evan- 
gelio fideles sunt. Num igiiur non erat in illo con- 
tinentiae virtus a cibo et potu, quanta erat in Joanne 
Baptista ? Venit enim Joannes non mandncans et 
bibens, et dixerunt : Daemonium habet. Venil Filias 
hominis manducans el bibens, et dixerunt : Ecce 
homo vorax et poialor vini, amicus publicanoram 
et peccatorum (Matth. xi, i9). » Item : € Deinde ibi 
sabjecit cum de Joanne ac de se illa dixisset : Juttifl- 
cataestsapientia a/iliis suis (ibid,), quivirtutem con- 
tinentiae vident in habitu animi semper esse debere, 
in opere auiem pro rerum ac temporum opportn- 
nitate manifestari, sicut virtus patienti» sanctorum 
martyrum. * Quocirca sicut non est impar meritam 
patientia in |Petro, qui passus est, et in Joanne 
qui passus non est|; sic non est impar meritam 
contineniiae in Joanne, qui nullas expertus est 
nuptias, et in Abraham, qui filios generavit. Et il- 
lius enim caelibatus, et illius connubium pro distri- 
butione temporum Christo militaverunt. Sed con- 
tinentiam Joannes et in opere, Abraham vero in solo 
habitu habebat. IIIo iiaque tempore cum et lex dies 
patriarcharam subsequens maledictum dizit, qui 
non excitaret semen in Israel (Deut. xxv, 7) ; et qui 
non poterat non promebat, sed.tamen habelMtt. Bx 
quo autem venit plenitudo temporis (Qalat. iv, 4) 
ut diceretur : < Qui poiest capere capiat; qoi ha- 
bet, operetur; qui operari noluerit,\non se habere 
mentiatur (Matth. xiz, 12.) > Ex his liquide verbis 
coliigitur solas apud Denm merita virtutes obtinere; 
et qaicanqne virtntibas pares sunt quantumeanqae 



m 



PETRI ABJELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLE. 



224 



distent operibns, sqaaliter ab ipso promereri. Unde A 
qnicnnqae sant vere Cbristiani, sic toti circa inte- 
riorem bominem sunt occapati, at eam scilicet 
Tirtatibas ornent, ac vitiis mandent, at de exteriori 
nallam vel minimam assumant caram. Undeet ipsos 
lej^imus apostoios ita rusticane et veint inboneste 
in ipso eiiam Domini cbmitatu se habuisse, ut velut 
omnis reverentiae atqne bonestatis obliti, cum per 
sata transirent spicas vellere, fabricare (IfattA. zii, i) 
et comedere more puerorum non erubescerent* 
Nec de ipsa etiam manuum ablutione, cum clbos 
essent accepturi, snliicitos esse. Qui, cum a non* 
nnilis quasi de imroanditia arguerentur, eos Domi- 
nasexcusans: c Non lotis, > inquit, t manlbus man- 
ducare, non coinquinat hominem (Matth, xv, 18). » g 
Ubi et statim generaliter adjecit, ex nuliis exterio- 
ribus animam inquinari ; sed ex his tantum quaB 
decorde prodeunt,« quaesunt, y>inquit,<c cogitationes, 
adulteria, homicidia (t6td., i9), » etc. Nisi enlm 
prins prava voluntate animus corrumpatur, pecca- 
tum esse non poterit quidquid exterius agatur in 
corpore. Unde et bene ipsa quoque adulteria sive 
homicidia ex *corde procedere dieit, quae et sine 
tactu [al. contactu] corporum perpetranlur, juxia 
illud : « Qui viderit mulierem ad concupiscendam 
eam, jam moechatus est in corde suo (Matth. v, 28). • 
£t : A Omnis qui odit fratrem suum, homicida est 
(/ Joan. \u, 12). • Et tactis vel Iflssis corporibus 
minlme peraguntur, quando videlicet per violentiam 
opprimitur aiiqua, vel per justitiam coactus judex ^ 
interficerereum. •Omnis » quippe « homicida, > sicut 
scriptum est, »non habet partem in regno Dm(ibid.). • 
Non itaque magnopere quae fluat, sed quo animo 
fiant pensandum est, si illi placere studemus, qui 
cordis et renum probator est et in abscondito vi- 
dety qui judlcabit occuUa hominum. « Paulus » in- 
quit, « secundum Evangelium meum (Rom. ii, 46), » 
hoc est secundum meae praBdicationis doctrinam. 
Undeet modica viduaB oblalio, quae fuit duo minuta, 
id est quadrans {Marc. xii, 42), omnium divitum 
oblationibus copiosis praBlata est ab illo cui dicitur : 
(c Bonorum meorum non eges [Psal. xv, 3), » cui 
magis oblalio ex offerente quam offerens placet ex 
oblatione, sicut scriptum est : « Respexit Dominus 
ad AbeU et ad munera ejus {Gen. w, 4). > Ut vide- 
licet prius devotionem oiferentis inspiceret, et sic ^ 
ex ipso, [al. ipsa] donum oblatum gratum haberet. 
QuaB quidem animi devotio tanto major in Deo ha- 
betur, quanto in exierioribus quae flant minus coa- 
fidimus. Unde et Apostolus post communem cibo- 
rum indulgentiam, de qua, ut supra meminimus, 
Timotheo scribit, de exercilio quoque corporalis 
laboris adjuaxit, dicens : « Exerce autem teipsum 
ad pietatem. Nam corporalis exercitatio admodum 
utilis est. Pietas autem ad omaia utilis est, pre« 
missionem habens vitas quae nunc est, et fuluraB 
(1 Tim. IV, 7) ; » quoniam pia mentis in Deum de- 
votio, et hic ab ipso meretur necessaria, et in futaro 
perpetaa. Qaibas qaidem documentis qaid aliad do- 



cemar qaam Christiane sapere, et cnm Jacob de 
domesticis animalibus refectionem patri provldere? 
Non cum Esau de silvestribus curam sumere {Qen. 
xxvii, 6), et in exterioribus judaizare. Hinc et 
illud est PsalmistaB : « In me sunt Dens vota tua, 
quaB [ol. quas] reddam laudationes tibi (Psal. lv, 
12). » Ad hoc quoqne illud adjunge poeticum : 
Ne te qtiSBSiveris extra. 

(Pers. Satyr. i, 7.) 
Multa sunt et innumerabilia 'tam saBcularium quam 
ecclesiasticorum doctorum testimonia, quibus na 
quae sunt exterius et [oi. ex] indifferentia vocantur, 
non magnopere curanda esse docemur. AUoquin 
legis opera, et servitutis ejus, sicut ait Petrus, im- 
portabile jugum evangelicae libertati esset prseferen- 
dum, et suavi jugo Ghristi, et ejus oneri levi. Ad 
quod qnidem suave jugum et onus leve per semet- 
ipsum Christus nos invitans : « Venite, » inquit, 
» qui laboratis et onerati estis (Matth. xi, 28). d 
Unde et praedictus apostolus quosdam jam ad Chri- 
stum conversos, sed adhuc opera legis retinere 
censentes vehementer objurgans, sicut in Actibus 
apostolorum scriptum est, ait : < Yiri fratres, quid 
tentatis Deum imponere jugum super cervicem di- 
scipulorum, quod neque patres nostri neque nos 
portare potuimus; sed per gratiam Domlni Jesu 
credimus salvari quemadmodum et illi? » (Act. xv, 
10.) Et tu ipse, obsecro, non solum Christi, verum 
etiam hujus imitator apostoli discretione sicut et 
noroine sic operuro praBcepta moderare, nt infirmae 
convenit naturae, et ut divinae laudis plurimum va- 
care possimus officiis. Quam quidem hostiam exte- 
rioribus omnibus sacrificiis reprobaiis Doroinus 
commendans, ait : « Si esuriero, non dicam tibi : 
meus est enim orbis terrae, et plenitudo ejus. Nun- 
quid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem 
hircorum potabo ? Immola Deo sacrificium laudis, 
et redde Altissimo vota tua, et invoca me in die 
tribulaiionis, et eruam te, et bonorificabis me (Psal. 
xLix, 12). » Nec id quidem ita loquimur, ut labo- 
rem operum corporalium respuamus, cum necessi- 
tas postulaverit. Sed ne ista magna puterous qnae 
corpori serviunt, et officii divini celebrationem 
praepediunt [aL impediunt], praBsertim curo ex au- 
cloritate apostolica id praBcipue devotis indultum 
sit feminis ut alienaB procnrationis sustententur 
officio magis qnam de opere proprii laboris. Unde 
ad Timotheum Paulus : « Si quis fidelis habet vi- 
duas, subministret illis, et non gravetur Ecclesia. 
ut his quae viduae sunt snfQciat (/ Tim. v, 16.) « 
Veras quippe viduas dicit quascunque Christo de- 
votas, quibus non solum mortuus est, verum 
et mundus cracifixus est, et ipsae mundo. Quas 
recte de dispendiis EcclesisB tanquam de propriis 
sponsi sui redditibus sustentari convenit. Unde et 
Dominas ipse matri suae procuratorem apostolum 
potius quam virum ejus praevidit [al. providit] 
(Joan. XIX, 26) et apostoli septem diaconos {Act. 
VI, 5), id est Eccleeias ministros, qai devotis mini- 



EPIST. VII. 






strarent feminis, institaerant. Scimas qoidem et A 
Apostolum Thessalonicensibus scribentem qaosdam 
otiose vel curiose Tiyentes adeo constriniisse, ut 
praeciperet quonlam si quis non vult operari non 
manducet (I/ Thess, lu, 10); et beatum Benedictum 
(cap. 48) maxime pro otiositate vitanda opera ma- 
nuam injunxisse. Sed nunquid Maria otiose sede- 
bai, ut verba Ghristi audiret? (Ltie. x, 39.) Martha 
taui ei quam Domino iaborante, et de quiete soro- 
ris tanquam invida mumurante, quasi quae soia 
pondus diei et aestus portaverit 7 Unde et hodie fre- 
quenter murmurare eos cernimus, qui in exteriori- 
bus iaborant, cum his qui divinis occupati sunt of- 
liciis terrena ministrant. £t ssepe de his, quae ty- 
ranni rapiunt, minus conqueruntur, quam quae de- B 
sidiosis, ut aiunt, istis et otiosis exsoivere coguntur. 
Quos tamen non solum verba Ghristi audire, verum 
etiam in his assidue iegendis et decantandis occu- 
patos considerant esse. Nec attendunt non esse 
magnum, ut ait Apostolus, si eis communicent cor- 
poralia, a quibus exspectant spiritualia (I Cor, \x, 
11). Nec indignum esse, ut qui terrenis intenduut» 
his qui spiritualibus occupantur deserviant. Uinc 
etenim ex ipsa. quoque legis sanctione ministris Ec- 
ciesiae haic salubris otii libertas concessa, ut tribus 
Levi nihil hsrediutis terrenae perciperet, quo ex- 
peditius Domino deserviret; sed de labore aliorum 
decimas et obiationes susciperet (iVtim. xvui, 2i). 
De abstinentia quoque jejuniorum, quam magis vi- 
tiorum quam ciborum Christiani appetunt, si quid 
Ecclesiae institutioni superaddi decreveris, delibe- G 



randum est, et quod nobis expedit institoendam. 
Maxime vero de ofQciis ecclesiasticis, et de ordina- 
tione psalmorum providendum est, ut in hoc sal- 
tem, si placet, nostram exoneres infirmitatem. Ne 
cum psalterium per hebdomadam expleamus, eos- 
dem necesse sit psalmos repeti. Quam etiam beatos 
Benedictus (cap. 18), cum eam pro visu suo distri- 
buisset, in aiiorum quoque actione sua id reliquit 
admonitio, ut si cui meiius videretur aliter ipsos 
ordinaret. Attendens videlicet quod per temporum 
successionem Ecclesiae decor creverit, et quae prius 
rude susceperat fundamentum, postmodum aBdificii 
nacta est ornamentum. lilud autem prae omnibus 
diffinire te voiumus quid de evangeiica lectione in 
vigiliis nocturnis nobis agendum sit. Periculosum 
quippe videtur eo tempore ad nos sacerdotes aut 
dlaconos admitti, per qnos haec lectio recitetar, 
quas praecipue ab omni hominura accessu atque 
aspectu segregatas esse convenit; tum ut sincerius 
Deo vacare possimus, tum etiam ut a tentatione 
tutiores simus. Tibi nunc, domine, dum vivis, in- 
cumbit instituere de nobis quid in perpetuum tenen- 
dum sit nobis. Tu quippe post Deum hujas loci 
fundator, tu per Deum nostrae congregationis es 
plantaior, tu cum Deo nostrae sis reiigionis institu- 
tor. Praeceptorem alium post te fortassis habiturae 
sumus, et qui super alienumaliquid [aL aliud][aedi- 
ficet fundamentum. Ideoque veremur de nobisminus 
futurus soilicitus, vel a nobis mlnus audiendus, et 
qui denique, si aeque velit, non aeque possit. Lo- 
quere tu nobis, et audiemus. Vale. 



EPiSTOLA. Yil. 
Quae est rursum Petri ad Heloissam. De origine saactimonialium* 

Abgumkntum. — Kbxlardus ab Heloissa superiore episiola rogatus, ut ei et sodalibus ejus^ de origine ordinii 
monialium scriberet : hac epistola ejus et Ularum voluntati amplissime respondet : ipsumque ordinem a 
primitiva Ecelesia^ imo et ab ipso Domini servatoris sacro deaueit colUgio, et quid Philo Judmu^ quid 
Tripartita historia de primis ascetis narrent recenset, Sexum autem femineum in singulis ejus gradibuM 
miris effert laudibus^ nec solum in Christianis vel Judxis, ied etiam in gentilibus sive paganis feminis 
laudes virginitatis latissime percurrit, Nihil denique tota fere continet epistola, quam feminei sexus elegantissi^ 
mum eneomium ; latius tamen virginitatis laudem prosequitur^ cujus etiam apud paganos mirt actus kganiwr. 



Gharitati tuae, charissima soror, de] ordine tuae D 
professionis tam tibi quam spiritualibus filiabus 
tuis suscitanti, unde sciiicet moniaiium coeperit re- 
ligio, paucis si potero succincteque rescribam. Mo- 
nachorum siquidem Isive monialium ordo a Domino 
nostro Jesu Ghristo reiigionis suae formam plenis- 
sime sumpsit. Quamvis et ante ipsius Incarnationem 
nonnulla hujns propositi tam in viris quam in femi- 
nis praecesserit inchoatio. Unde et Hieronymus ad 
Eustochium scribens (epist. 4) : « Fiiios, » inquit, 
tf prophetamm, quos monachos iegimus in Yeteri 
Testamento, > etc. Annam quoque viduam templo 
et divino eaitai assidaam evangelista oommemoraty 
qu» ptriter eam Simeone Domiaam in templo aaa- 



cipere (Ltic. ii, 25), et prophetia repleri meruerit. 
Finis itaque Ghristus justitiae, et omnium tx)noram. 
consummatio, in plenitudine temporis veniens, ut 
inchoata perficeret bona, vei exhiberet incognita ; 
sicut utrumque sexum vocare venerat atque redi- 
mere, ita utrumque sexum in vero monachatu snae 
congregationis dignatus est adunare, ut inde tam 
viris quam feminis hujus professionis daretur au- 
ctoritas, et omnibus perfectio vitae proponeretur 
quam imitarentur. ibi quippe cum apostolis caeteris- 
que discipulis, cum matre ipsius sanctarum legimas 
conven lum mulierum (luc. vui, 2) : quae sciiicet saDcalo 
abrenuntiantes, omnemque proprietatem al)dioante8^ 
at solam possiderent Cliristam, sicut scripuim eit : 



ftl 



PETRI ABiELARDl OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



228 



c Dominas pars toreditatis meaB (PscU. xv, 5), » A qnmo, Domini benignitas, aat qn» mnlieram digni- 



devote illnd compleyernnt, qno omnes secnndum 
regnlam a Domino traditam conversi s»culo ad 
hujus yits communiiatem iniliantur : c Nisi quis 
renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest 
meus esse discipulus (Luc. xiv, 33). » Quam devote 
antem Christum haec beatissimae muiieres ac vere 
moniales secutae fuerint, quantamqne gratiam et 
honorem devotioni earum tam ipse Cbristus quam 
postmodum apostoli exhibuerint, sacraB diligenter 
historiae continent. Legimus in Evangeiio murmu- 
rantem Pharisaeum, qui hospitio Dominum susce- 
perat, ab ipso esse correctum, et peccatricis 
mulieris obsequium hospitio ejus longe esse 



tas, ut tam caput quam pedes suos ipse nonnisi 
feminis [praeberet inungendos ? Quae est ista, obse- 
cro, inflrmioris sexus praerogativa, ut summum 
Christum omnibus Spiritus sancti unguentis ab ipsa 
ejus conceptione delibutum mulier quoque inun- 
geret (Isa. xi, 2), et quasi corporalibus sacramen- 
tis eum in regem et sacerdotem consecrans, Chri- 
stum, id est unctum corporaliter ipsum efficeret? 
Scimus primum a palriarcha Jacob in typum Do- 
mini lapidem nnctum fuisse. Et postmodum regum 
sive sacerdotum unctiones, seu quaelibet unctionum 
sacramenta nonnisi viris celebrare permissum est. 
Licet baptizare nonnunquam muiieres praesumant. 



praelatum (Luc. vii, 37). Legimus et Lazaro jam Lapidem olim patriarcha templum, nunc ;et altare 



resuscitato cum caeteris discumbente, Martham so- 
rorem ejus solam mensis ministrare. et Mariam 
copiosi libram unguenti pedibus Dominicis inftin- 
dere, propriisque capillis ipsos extergere, hujusque 
copiosi unguenti odore domum ipsam impletam 
fuisse, ac de pretio ipsius, quia tam inaniter con- 
snmi videretur, Judam in concupiscenliam ductum, 
et discipulos indignatos esse {Joan. xii, 3). Sa- 
tagente itaqne Martha de cibis, Maria disposuit de 
nnguentis ; et quem illa reficit interius, haec lassa- 
tum refovet exterius. Nec nisi feminas Domino mi- 
nistrasse Scriptura commemorat evangelica (Ltic. 
vm, 2). Quae proprias etiam facultates in quoti- 
dianam ejus alimoniam dicarant, et ei praecipue 



pontifex oleo sanctiflcat. Yiri itaque sacramenta 
figuris imprimunt. Muiier vero in ipsa operata est 
veritate, sicut et ipsa protestatur Veritas, dicens: 
c Bonum opus operata est in me {Marc. xiv, 6). » 
Christus ipse a muliere, Christiani a viris inun- 
guntur. Caput ipsum scilicet a femina, membra a 
viris. Bene autem effudisse unguentum, non stillasse 
super caput ejns mulier memoratur. Secundum 
quod de ipso sponsa in Canticis praecinit, dicens : 
c Unguentum effusum nomen tuum {Cant i, 2). > 
Hujus quoque unguenti copiam per illud, quod a 
capiteusque adoram vestimenti defluxit[a2. defluit], 
Psalmista mystice praefigurat, dicens : « Sicut 
unguentum in capite, quod descendit in barbam, 



hujus vitae necessaria procurabant. Ipse discipulis q barbam Aaron. Quod descendit in oram vestimenti 



in mensa, ipse in ablutione pednm humiilimum se 
ministmm exhibebat {Joan xin, 5). A nullo vero 
discipulorum, vel etiam virorum, hoc eum susce- 
pisse novimus obsequium; sed solas, ut diximus, 
feminas in his vel caeteris humaniiatis obsequiis 
ministerium iimpendisse. Et sicut in illo Marthae, 
ita in isto novimus obsequium Mariae {Marc. xiv, 
3). Quae quidem in hoc exhibendo tanto fuit devo- 
tior, quanto ante fuerat criminosior. Dominns aqua 
in pelvim missa illius ablutionis peregit officium. 
Hoc vero ipsa ei lacrymis intime compunctionis, 
non exteriori aqua exhibuit. Ablutos discipnlorum 
pedes linteo Dominus extersit. Haec pro linteo ca- 
pillis usa est. Fomenta unguentorum insuper addi- 



ejus {Psal. cxxxii, 2). » Trinam David unctionem, 
sicut et Bieronymus in psalmo 25 meminit, acce- 
pisse legimus trinam, et Christum sive Christianos. 
Pedes quippe Domini, sive caput, muiiebre susc<^ 
perunt unguentum. Mortuum vero ipsum Joseph ab 
Arimathaea et Nicodemus, sicut refert Joannes, cum 
aromatibus sepelierunt. Christiani quoque irina 
sanctificantur unctione : quarum una fit in baptis- 
mo, altera in confirmatione, tertia vero infirmo- 
rnm est. Perpende itaqne muUeris dignitatem, a 
qua vivens Christus bis inunctus, tam in pedibus 
sciiicet quam in capite, regis et sacerdotis suscepit 
sacramenta. Myrrhae vero et aloes unguentum, 
quod ad conservanda corpora mortuomm adbibe- 



dit, quae nequaquam Dominnm adhibuisse legimus. ^ tur, ipsius Dominici corporis incorruptionem futu- 



Quis etiam ignoret mulierem in tantum de ipsius 
gratia praesumpsisse, ut caput quoque ejus super- 
fnso delibuerit ungnento ? Quod quidem unguentum 
non de alabastro extractum, sed fracto alabastro 
memoratur effusum, ut nimiae devotionis vehemens 
exprimeretur desiderium, quae ad muUum ulterius 
nsnm illud reservandum censebat, quo in tanto 
nsa sit obsequio. In quo etiam ipsum jam unctio- 
nis defectum factis ipsis exhil>et, quem antea Da- 
niel fntumm praedixerat, postquam videlicet unge- 
retnr Sanctus sanctomm {Dan. ix, 24). Ecoe enim 
Sanctnm sanctorum mnlier inungit, et eum pariter 
hnnc esse qnem cradit, et qnem verbis propheta 
prMignaverat, faetis ipsa prodamat. Qo» esi ista, 



ram praesignabat, quam etiam quilibet electi in re- 
surrectione sunt adepti {al. adepturi]. Priora au- 
tem mnlieres nngnenta singularem ejus tam regni 
qnam sacerdotii demonstrant dignitatem. Unctio 
qnidem capitis snperiorem, pedum vero inferiorem. 
Ecce regis [oi. rex] etiam sacramentum a muliere 
suscipit, qui tamen oblatum a viris sibi regnum 
suscipere respuit, et ipsis enm in regem rapere vo- 
lentibns anfugit {Joan. vi, 15). Coelestis, non ter- 
reni regis mnlier sacramentnm peragit; ejns, in- 
qnam, qni de semetipso postmodnm ait : c Regnum 
menm non esl de hoc mundo (Joan. xviii, 36). » 
Gloriantnr episcopi cnm applandentibus popnlis ter- 
renos inimgant reges, cam monales conaeonn. 



2S9 



EPIST. VII. 



230 



sactfdotes, sptendidis et inaoratis vestibas ador- A Matthaeus, cam de se pariter et cseteris retolisset « 



Biti. Et s»pe his beDedicnnt, qaibus Dominas 
maledicit. Hamilis malier non matato habita, 
Don praeparato culta, ipsis qaoqae indignanti- 
bus apostolis hsec in Ghristo sacramenta peragit, 
Don praeiationis ofOcio, sed delationis [al. dilectio- 
nis, Par. cod. devotionis] merito. magnam dei 
constantiam I o inestimabilem charitatis ardorem, 
quae omnia credit, omnia sperat, omnia sastinet I 
Murmurat Pharis^us dum a peccatrice pedes Do- 
minici inunguntur ; indignantur patenter apostoli, 
quod de capite quoque mulier praesumpscrit. Per- 
severat ubique [al. utique] mulieris fides immota , 
de benignitate Domini confisa, nec ei in utroque 
Dominicae commendationis desunt sufTragia. Cujus 



i< Tunc disdpuli omnes, reiicto eo, fugeruni (Manh. 
xxvi, 56). » perseverantiam postmodum sa|^[K>- 
suit mnlierum, quae ipsi etiam crucifixo qaantom 
permittebatur assistebant. « Erant, » inqnit, « ibi ma 
lieres multae a longe quae secutae fuerant Jesum 
a Galilaea, ministrantes ei (Matth. xxtii, 55). » 
Quas denique ipsius quoque sepnlcro immobiiiler 
adhaerentes idem diligenter evangeiista describit , 
dicens : c Erant autem Maria Magdaiene, et altera 
Maria sedentes contra sepulcrum ibid.fii) . » De- 
quibus etiam mulieribns Marcus commemorans , 
ait : c Erant autem et mulieres de longe aspi- 
cientes, inter quas erat Magdalene, etMaria Ja- 
cobi minoris, et Joseph mater, et Salome. Et cam 



quidemunguenta quam accepta, quam grata Domi- b ^sset in Galilaea sequebantur eum, et miuistrabant 



nus habuerit, ipsemet profitetur cum sibi haec re- 
servari postulans indignanti Judae dixit : c Sine 
iilam ut in die sepulturae meae servet iliud (Joan. 
xu, 7). » Ac si diceret : Ne repeilas hoc ejas ob- 
sequiam a Tivo, ne devotionis ejus exhibitionem 
in hac quoque re auferas defuncto. Cerlum quippe 
est, sepulturae quoque Dominicae sanctas muiieres 
aromata parasse. Quod tunc ista utique minus sa- 
lageret, si nunc repulsa verecundiam sustinuiset. 
Qui etiam quasi da tanta mulieris Ipraesumptione 
discipulis indignantibus, et ut Marcus meminit, in 
eam frementibus» cum eos mitissimis fregisset 
responiis, in tantum hoc extulit beneficium, ut 
ipsam Evangelio inserendum esse censeret, et cum 



ei, et aliae multae quae simui cum eo ascenderant 
Jerosolymam (Marc. xv, 40) . » Stetisse autem 
juxta crucem, et crucifixo se etiam astitisse Joan* 
nes , qni prius aufugerat, narrat ; sed perse- 
verantiam praemittit mulierum , quasi earum 
exemplo animatus esset ac revocatus. « Stabant, » 
inquit, c juxta crucem Jesu mater ejus, et sororma- 
tris ejus Maria Cieophae, et Maria Magdaienae. Gum 
vidisset ergo Jesus matrem. et discipulum stantem 
(Joan. XIX. 35) , > etc. Hanc autem sanctamiti con- 
stantiam mulierum, et discipulorum defectum longe 
ante beatus Job in persona Domini propheiavity di- 
cens : • Pelli meae consumpiis carnibus adhaesit os 
meum, et derelicta sunt tamtummodo labia circa 



ipso pariter ubique praedicandum esse praediceret q dentes meos (Job xix, 20) . » In osse quippoy quod 

camem et pellem sastentat et gestat» fortitudoest 
corporis. In corpore igitur Christi, quod est Eccle- 
sia, os ipsius dixit Christianae fidei stabile funda- 
mentum, sive fervor iile charitatis , de quo canitnr : 
« Aquae multae non poterunt exstinguere charitatem 
(Cant. vui, 7). » De quo et Apostolus : « Omnia, » in- 
quit, « sufTert, omnia credit, omniasperat, omnia sa- 
stinet (I Cor. xni, 7). » Caro autem in corpore pars 
interior est, et peilis exterior. Aposloli ergo interiori 
animae cibo praedicando intendentes, et mulieres cor- 
poris necessaria procurantes, carni comparantur et 
peili. Cum itaque carnes consumerentur , os Gbristi 
achaesit pelli ; quia scandaiizatis in passione Domini 
apostolis, et de morte ipsius desperatis, sanctaram 
devotio feminarum perstitit immobilis, et ab osse 
Christi minime reoessit , quia fidei , vel spef, vel 
charitatis constantiam in tantum retinuit , at nec a 
mortuo mente disjungerentur aut corpore. Sunt et 
viri naturaliter tam mente quam corpore feminis 
fortiores. Unde et merito per caraem, quae vicinior 
est ossi, virilis natura; per pellem muliebris infir- 
roitas designatnr. Ipsi quoque apostoii, quomm est 
reprehendendo lapsus aliorum mordere , dentes Do- 
mini dicuntur. Quibus tantummodo labia , id est 
verba potius quam facta remanserant, cnm jam de- 
sperati de Christomagis loquerentur, quam pro Ghri- 
sto qnid operarentur. Tales profecto illi erant disd- 
pnli, qoibus in casteUom Emmaos eantibns, et lo- 



[Mare. xiv, 9), in memoriam scilicet et iaudem 
loulieris, quae id fecerit in quo non mediocris ar- 
guebatur praesumptionis. Quod nequaquam de aliis 
quarumcumque personarum obsequiis auctoritate 
Dominica sic commendatum esse legimus atque 
sancitum. Qui etiam viduae pauperis eleemosynam 
omnibus templi praeferens oblationibus (Morc. xii, 
43), quam accepta sit ei feminarum devotio dili- 
genter ostendit. Ausus quidem est Petrus seipsum 
et eoapostolos suos pro Christo omnia reliquisse 
profiterL Et Zachaeus desideratum Domini adven- 
tum suscipiens dimidium bonorum suorum paupe- 
ribus largitur, et in quadruplum si quid defrauda- 
vit, restituit (Luc. xix, 8). Et multi alii majores 
in Christo seu pro Christo fecerunt expensas, 
et longe pretiosiora in obsequium obtulerunt 
divinum, vel pro Ghristo reliquemnt. Nec ita ta- 
men Dominicae commendationis laudem adepti 
sant, sicut feminae. Quarum quidem devotio quanta 
semper erga eum exstiterit, ipse quoque Domi- 
nicae vitae exitus patenter insinuat. Hae qnippe, ipso 
apostolorum principe negante, et dilecto Domini 
fugiente, vei caeteris dispersis apostolis, intrepidae 
perstiterunt, nec eas a Christo vei in passione, 
vel in morte formido aliqua, vel desperatio separare 
potait. Ut eis specialiter iilud Apostoli congmere 
videatur : c Quis nos separabit a charitate Dei ? 
Tribalatio an angostia ? > (Bm. vm, 35), Unde 



D 



231 



PETRI ABiELARDl OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



232 



qaentibns adinvicem de his omnibns quas accide- A qnibns scriptnm est, quod post angelicam visionem, 



rant, ipsis apparuit, et eorum desperatioaem cor- 
rexit. Quid denique Petrus vel caBteri discipulorum 
praeter verba tunc habuerunt, cum ad Dominicam 
ventnm esset passionem, et ipse Dominus futurum 
eis de passione sua scandalum praBdixiseet ?«£t si 
omnes, » inquit Petrus, < scandaiizati fuerintin te, ego 
nnnqnam scandalizabor (Matt. xxvi, 33). » Et itc- 
rum : « Etiamsi oporluerit me mori tecum , non te 
negabo. Simiiiter el omnes discipuli dixerunt (ibid., 
35) . » Dixerunt, inquam potius quam fecerunt. 
liie enim primus et maximus apostolorum, qui tan- 
tam in verbis habuerat constantiam , ut Domino 
diceret : € Tecum paratus sum et in carcerem, et 
in mortem ire (Luc, xxi 33). » Gui tunc et Domi- 



« exierunt de monumento, currentes nuntiare di- 
scipulis resurrectionem Domini. Et ecce Jesus oc- 
currit illis, dicens : Aveto. Illse aulem accesserunt , 
et tenuerunt pedes ejus, et adoraverunt eum . Tunc 
aitJesus: Ite, nuntiate fratribus meis, uteant in 
Galilaeam. Ibi me videbunt (Matth. xxviii, 8). » De 
quootLucas prosecutus, ait : < Erat Magdalene, et 
Joanna, et Maria Jacobi , et caeterae , quae cum eis 
erant, quae dicebantad apostolos haec (Luc. xx, iO.)» 
Quas etiam ab angeio primum fuisse missas ad 
apostolos nnntiare haec non reticet Marcus , ubi an- 
gelo mulieribus loquente scriptum est : • Surrexit, 
non est hic. Sed ite, dicile discipulis ejus, et Pe- 
tro, quia praecedet vos in Galilaeam (Marc. xvi, 6). » 



nnsEcclesiam suam specialiter committens , dixe- b ^P^ etiam Dominus primo Mariae Magdalenae appa- 



rat : « Et tu aiiquando conversus confirma fratres 
tnos (i6iU, 32), • ad unam ancillae vocem ipsum 
negare non veretur. Nec semel id agit, sed tertio 
ipsnm adhuc viventem denegat , et a vivo pariter 
omnes discipuli uno temporis puncto fugiendo de- 
Yolant; a quo nec in morte vel mente vel corpore 
feminae sunt disjunctae. Quarum beata illa peccatrix 
morluum eliam quaerens, et Dominum suum conG- 
tens, ait : « Tnlerunt Dominum de monumento 
(Joan, XX, 2). » Et iterum : « Si lu sustulisti eum, 
dicito mihi ubi posuisti, et ego eum tollam (t6td., 
45). > Fugiunt arietes, imo et pastores Dominici 
gregis; remanent oves intrepidae. Arguit hos Do- 
minus tanquam inGrmam carnem, quod in articulo 



rens , ait illi : e Vade ad fratres meos, et dic eis : 
ascendo ad Patrem meum (Joan. xx, i7).» Ex qui- 
bus colligimus has sanctas mulieres quasi aposto- 
las super apostolos esse constitutas . Cum ipsae ad 
eos vel a Domino vel ab angelis missae summum 
illud resuirectionis gaudium nuntiaverunt , quod 
exspectabatur ab omnibus, ut per easapostolis pri- 
mum addiscerent quod toti mundo postmodum prae- 
dicarent. Quas etiam post resurrectionem Domino 
occurrente salutari ab ipso eVangelista supra me- 
moravit, ut tam occursu suo quam salulatione 
quantam erga eas sollicitudinem et graiiam habe- 
ret ostenderet. Non enim aliis proprium salutatio- 
nis verbum, quod est, «Avete, » cum legimus pro- 



etiam passionis suse nec una hora cum eo potue- ^ tulisse : imo ista salutatione antea discipulos inhi- 



rnnt vigilare. Insomnem ad sepulcrum illius noctem 
in lacrymis feminae ducentes, resurgentis gloriam 
primae videre meruernnt. Cui fideliter in mortem 
qnantam dilexerint vivum, non tam verbis quam 
rebus exhibuerunt. Et de ipsa etiam, quam [f. quia] 
circa ejus passionem et mortem habuerunt sollici- 
tndinem, resurgentis vita primae sunt laetificatae. 
Cum enim, secnndum Joannem, Joseph ab Arima- 
tbaea , et Nicodemus corpus Domini ligantes linteis 
cnm aromatibus sepelirent, refert Marcus de ea- 
rnm studio, quod Maria Magdalene et Maria Joseph 
aspiciebant ubi poneretur. De his quoque Lucas 
commemorat , dicens : « Secutae autem mulieres, 
qnaa cum Jesu venerant de Galilaea , viderunt mo- 



buisse , cum eis diceret : < Et neminem per viam 
salutaveritis (Luc. x, 4) . » Quasi hoc privilegium 
nunc usque devotis feminis reservaret , quod per 
semetipsnm eis exhiberet immortalitatis gloria jam 
potitus. Actus quoque apostolorum cum referant 
statim post Ascensionen Domini apostolos a monte 
Oliveti Jerusalem redisse , et illius sacrosancti 
conventus religionem diligenter describant, non est 
devotionis sanctarum mulierum perseverantia prae- 
termissa, cum dicitur : « Hi erant omnes perseve- 
rantes unanimiter in orationibus cum mulieribus, 
et Maria matre Jesu (Act. i, i4). » Ut autem de 
Hebraeis praetermittamus feminis, quae primo con- 
versae ad fidem vivente adhuc Domino in carne, et 



numentum, et quemadmodum positumerat corpus D praedicante, formam hujus religionis inchoaverunt 



ejns, et revertentes paraverunt aromata (Lue xxiii. 
55). • Nec satis videlicet habentes aromata Nico- 
demi, nisi et adderent sua. Et Sabbato quidem si- 
Inemnt secnndum mandatum. Juxta Marcum vero , 
cnm transisset Sabbatum , snmmo mane ipso die 
resnrrectionis venerunt ad monumentum Maria 
Magdalene, '^t Maria Jacobi, et Salome. Nunc quo- 
niam devotionem earum ostendimus, honorem 
quem meruerint proseqnamnr. Primo angeiica vi- 
sionesnnt consolatae de resnrrectione Dominijam 
oqmpleta ; demnm ipsnm Dominum primae viderunt 
et tennerant . Prior qnidem Maria Magdalene» quae 
caeteris fenrentior erat. Postea ipsaaimnl, et ali», de 



de viduis quoqne Graecorum, quae ab apostolis (>0' 
stea susceptae sunt consideremus ; quanta scilicet 
dillgentia, quanta curaab apostolis et ipsae ' tractatae 
sint, cum ad ministrandnm eis gloriosissimus si- 
gnifer Christianae militiae Stephanus protomartyr 
cum quibusdam aliis spiritalibus viris ab ipsis 
apostolis fuerit constitutns. Unde in eisdem Acti- 
bus apostolorum scriptum est : « Crescente numero 
discipnlomm , factnm est murmnr Gfaecorum adver- 
sus Hebraeos, quod despicerentur in ministerio qno- 
tidiano viduae eorum. Convocantes autem duodecim 
apostoli mnititndinem discipnlomm , dixemnt : Non 
est aeqanm derelinqnere nos Terbnm Dei et mini- 



EPISTOLA VII. 



23* 



mensis. Considerate ergo, rralres, 
us Tobis boni lesiimonii septem, plenos Spi- 
aocio ei sapiBDlia, quos consUiuainus super 
jKts. Nos Tero orationi et minisierio verbi in- 
t erimus. Ei placuit sermo coram mullitudioe. 
^runl Stephanum plenum fide et Spiritu san- 
I PhiJippum, et Procborum, el Nicanorem, et 
beam, et Parmeoam, et Nicolaum Aotiorhe- 
Hos siaiuerunl anle conspecium aposlolorum, 
ntcs imposueruni eis manus {Aet. vj, I). > 
et conlinenlia Stephani admodum commen- 
. quod ministerio atque obsequio sanctarum 
iram fuerii deputaius. Cujus quidem obse- 
linislratio.quam escellenssit, et lam Deo quam 
iposlolis accepia, ipsi tam propria onilione 



I A Keous hominum. » Et post aliqua : < Est autem ia 
singulis locis consecraia oraiioni domus, quffl ap- 
pellalur Senivor, vel raonaalerium. m iiem infra 
{ibid.): v llaque non solum sublilium intelligunt 
hymnos velerum, sed ipsi raciunt novos in Denm, 
omnibus eos el meiris el sonis honesla satis et 
suavi compafte modulanles. .. Item plerisque de 
absiinenlia praemissis, ei divini cuUus ofHciis adje. 
cit (ifiid.); <. Cum viris autem, quos dicimus, sunt 
ei femina^, in quibus plures jam grandevK sunt 
virgjnes integriiaieQi ac casti[atem corporis non 
necessiiaie aliqua, sed devoiione servanies; dum 
sapicnlis sludiis semel gesliunt non solum anima, 
sed etiam corpore consecrare, indignum ducenles 
libidiiii mancipare vas ad capiendam sapientiam 



imposiiione protesiati suui, quasi hos, b pr^piraium, ei edere mortalem parlum eas, a qui- 



in hoc consliluebanl, adjurantes ut rideliier 
il, el lam benedictione sua quam oratione eos 
anles ul possent. Quam etiam Paulus admini- 
inem ad apostolatus sui plenitudinem ipse 
indlcans: • Nunquid non habemus, > inquil, 
slatem sororem mulierem circumducendi, sic- 
leh aposioli? » ( 1 Cor. ii, 5.) Ac si aperte di- 
Nunqnid ct sanctarum mulierura couvenlus 
labere ac nobiscum in prsedicaiione ducere 
ssam esl, sicut cxterls aposlolis, ul ipse vi- 
L eis praadicatione de sua subsiantia neces- 
minisirarenl ? Unde AugDsiinus in libro De 
monachorum (cap. 4) : ■ Ad hoc, » inquit, « 
■■ mulieres habenles lerreuam subslanliam 



bus divini verbi concubiius sacrosanclus i 
murialis eipetitur, ez quo posleritas relinquatur 
neiiuaquam corruptelie morialitaiis obnoxia. » Iiem 
ibidtiiu de Philone : «Etiam de couventibus eorum 
scribii, ut seorsum quidem viri, scorsum eliam in 
eisdem locis feminie congregeniur, et ut vigilias, si- 
cnt apud nos Geri mos esi, peraganl. » Hinc iUud 
I laude Christi^e philosophiie, hoc est mo- 
naslicte prterogaiiv», qnod Tripanita commemorat 
hisloria, non ininus a feminis quam viris arrepUe 
Ait quippe sic libro i, cap. H : « Hujus eleganiis- 
simie philosophiu; princeps fuit qoidem, sicuti qui- 
dam dicunt, Elias prophela, et Baptisla Joannes. ■ 
Philo auiem Piihagoricus suis temporibus refert 
enm eis, et minisirabanl cis de sua suhsianiia, Q undjque egregios Ilebrxorum in quodam praedio 
illns indigerenthorum qux ad subslaniiam bu- circa stagnum Maria in coUe positum pbilosopbatos. 
Is periinent. • Itera {ibid.) : * Quod quisquis Habiiaculura vero eorum, ei cibos, et conversailo- 
iQtai ab apostolis tleri, ni cum eis sanclEe lera lalera introducii, qualem ei nos nunc apud 
rsilionis mulieres circumirenl quocumque ^gyptiurum mooachos esse consplclmus. Scribit 
lalium pradicabant; Evangeliam audiant, eos aote solis occasum non gnstare cibum, vlno 
[DoscAnt quemadmodum hoc ipsius Domini semper, et saaguinem habentlbus abstlnere, clbum 
)Io faciebant. > )n Evangelio enim scriplum e<s esse pauis, el salis, et hyssopi, el potum aquse. 
■ Deinceps et ipse iler faclebat per civi- Uulieres els cobabiiare seoiores virgines propler 
ai castella evangelizans _regnum Dei, et amorem pbllosophi^e sponlanea voluntate nuptilg 
eim cum lllo, et mulieres allqus, qaae abstinenies. Binc et illud esl Hieronymi in libro De 
illusiribus vlris, capiiulo 8 de laude Uarci et Eccle- 
, sic scribenlis'. « Primus Aleiandriae Chrlstum 
annunllans consiituil Ecclesiam Untfe doclrinae, et 
t coDiinenliat, ul omnes seciatorea Chrisli ad 



eorats a spirilibus imraundis et inrirmilatl- 
laria quffi vocalur Uagdalene, et Joanna axor 

procaraiorls Herodls, et Susanna, et allm 
1, qua minislrabant ei de facultatibus suis 



vui, I). » Ut hinc quoque pateat Dominum D esemplom sui cogerel. » Denique Philo disertissi- 



in prxdicalloDe sua prollcisceniem ministra 
mnliernm corporaliler suslentari, ei eas ipsi 
r eam apostolis quasi Inseparabiles coraites 
-ere. Demum [ai. Deinde] vero hujus profes- 

rellgione in feminis pariicr ui In viris muU 
itf ia ipso stalira Ecclesise nascenlis exordio 

■ient vlri, ila el feminx propriorum per se 
(leriomm habltacula possederunl. Unde el ec- 
Aica Uistorla laudem Philonis disenissimi 
, qnain noo solam dixii, verum etiara magni- 
ripiit de Alexandrina sub Uarco Ecclesia, iia 
ealera libro secnndo, capiiulo 16 commemo- 
lo maltise^, > inqaii, « orbis lerr^ parlibus hoc 
Patkoi.. CLXXVIHj 



mus Judseurum videns AlexandriK prlmam Eccle- 
siam adhuc judaizantem, in laudem genils sus li- 
brum super eorum converslonn scrlpsil, el quo- 
modo Lucas narrat Hlerosolymee credenies omnia 
habuisse communla {Act, a, 44), sjc et llle qaod 
Alexandriai sub Harco doclore Deri ceroebat me- 
moriffi iradidit. Iiem, cap. M : • Philo Judseus na- 
lione Alexandrinus de genere sacerdotum idclrco a 
nobis inter scriptores eccleslastlcos poniiur, quia 
lihrum de prlma Uarci evaogelislfe apnd Alexao- 
driam scribens Ecclesia in nestroram laude versa- 
lus esl, noD solum eos ibi, sed in multis qaoqne 
provinciis esse commeraorans, et habitacola eorum 



235 



PETJU ABiELARDI OPP. PARS I. - EPISTOLiE. 



236 



dicens monasleria. » Ex quo apparet talem primum A etiam filias Aaron pariter cum frairibus suis ad 



Ghristo credentium fuisse Ecclesiam, quales nunc 
monachi esse imitantur et cupiunt, ut nihii cujus- 
quam proprium sit, nullus inter eos dives, nullus 
panper, patrimonia egentibus dividantur, orationi 
vacetnr et psalmis, doctrinae quoque et continen- 
tise. Quales et Lucas refert primum Hierosolymae 
fuisse [credentes {Act, iv, 32). Quod si veteres re- 
YC^yamus historias, reperiemus in ipsis [feminas ia 
his quae ad Deum pertinent, vel ad quamcunque re- 
ligionis singularitatem, a yiris non fuisse disjun- 
ctas. Quas etiam pariter ut viros divina cantica non 
solum cecinisse, verum etiam composuisse sacrae 
tradunt Historiae. Primum quippe canticum de libe- 
ratione Israelitici populi non solum viri, sed etiam 
mulieres Domino decantaverunt ; hinc statim divi- 
norum officiorum in Ecclesia celebrandorum au- 
ctoritatem ipsae adeptae. Sic quippe scriptum est : 
« Sumpsit ergo Maria prophetissa soror Aaron tym- 
panum in manu sua, egressaeque sunt omnes mu- 
> lieres post eam cum tympanis et choris, quibus 
prsecinebat dicens: Cantemus Domino, gloriose 
enim magnificatus est (Exod. xv, 20). > Nec ibi qui- 
dem Moyses commemoratur propheta, nec praeci- 
nissedicitur sicut Maria, nec t]f&ipanum aut cho- 
rum viri hahuisse referuntur sicut mulieres. Cum 
itaque Maria praecinens prophetes commemoratur, 
yidetur ipsa non tam dictando vel recitando, quam 
prophetando canticum istud protulisse. Quae etiam 



B 



sanctuarium et ha?redilariam sortem Levi adeo 
pertinerc, ut hinc quoque eis Dominus alimoniam 
instituerit, sicut scriptum est in libro Numeri ipso, 
ad Aaron sic dicente : « Omnes primitias sanctua- 
rii, quas offerunt filii Israel Domino, tibi dedi, et 
filiis ac filiabustuis jure perpetuo (Num. xvni, i9). >» 
Unde nec a clericorum ordine mulierum reiigio 
disjuncta videtur. Quas etiam ipsis nomine conjun- 
ctas esse consiat, cum videlicet tam diaconissas 
quam diaconos appeliemus. Ac si in utrisque tri- 
bum Levi, et quasi levitas agnoscamus. Habemus 
etiam in eodem libro votum illud maximum, et 
consecralionem Nazaraeorum Domini aeque feminis 
sicut et viris esse inslitulum, ipso ad Moysem Do- 
mino sic dicente : « Loquere ad .fiiios Israel, ct dices 
ad eos : Vir sive mulier cum fecerint votum ut 
sanctificentur, el se [yoluerint Domino consecrare, 
vino et omni quod inebriare potest abstinebunt. 
Acetum ex vino et ex qualibet alia potione, et quid- 
quid de uva exprimitur non bibent. Uvas recentes 
siccasque non comedent cunctis diebus, quibus ex 
voto Domino conserrantur. Quidquid ex vinea est 
ab uva passa usque ad acinum non comedent omn i 
lempore separationis suoe {Num. vi, 2). » Hujus 
quidem religionis illas fuisse arbitror excubantes 
ad ostium tabernaculi, de quarum speculis Moyses 
vas composuit, in quo lavarentur Aaron et fiiii ejus, 
sicut scriptum est : « Apposuit Moyses labrum 



cum caeteris praecinere describitur, quam ordinate q aeneum in quo lavarentur Aaron et filii ejus; quod 



siye concorditer psalierent demonstratur. Quod au- 
tem non solum yoce, verum etiam tympanis et cho- 
ris cecinerint, non solum earum maximam devo- 
tionem insinuat, verum eiiam mystice spiritalis 
cantici in congregationibus monasticis formam di- 
ligenter exprimit. Ad quod et Psalmista nos |exhor- 
tatur dicens : c Laudate [eum in tympano et clioro 
{Psal. CL, 4), » hoc est in mortificatione carnis, 
et concordia illa charitatis, de qua scriptum est : 
« Quia multitudinis credentium erat cor unum et 
anima una {Act. iv, 31). » Nec vacat etiam a myste- 
rio, quod egisse ad cantandum referuntur, in quo 
animae contemplativae jubili figurantur. Quae dum 
ad coelestia se suspendit, quasi terrenae habitationis 



fecit de specul^s mulierum quae excubabant ad 
ostlum tabernaculi {Exod. xxviii, 8). » Diiigenter 
magnae devoiionis earum fervor describitur quae 
clauso etiam tabernaculo foribus ejus adhaerentes 
sanctarum vigiliarum excubias celebrabant, noctem 
etiam ipsam in orationibus ducentes, et ab obsequio 
divino viris quiescentibus non vacantes. Quod vero 
clausum eis tabernacuium memoratur vita pceni- 
tentium congrue designatur, qui ut se durius pce- 
niientiae lamentis afficiant a caeteris segregantur. 
Quae profecto vita specialiter monasticae professio- 
nis esse perhibetur, cujus videlicet ordo nihil aiiud 
esse dicitur quam quaedam parcioris poenitentiae 
forma. Tabernaculum vero ad cujus ostium excu- 



castrum deserit, et de ipsa contemplationis suae in- ^ babant iilud est mystice intelligendum, de quo ad 



tima dulcedine hymnum spiritalem summa exsulta- 
tione Domino persoivit. Habemus ibi quoque Del- 
borae [ad. Deborae], et Annae, nec non Judith viduas 
cantica, sicut et in Evangelio Mariae matris Domini. 
Quae yidelicet Anna Samuelem parvulum suum 
offerens tabernaculo Domini (/ Reg. i, 25), aucto- 
ritatem suscipendorum infantium monasteriis de- 
dit. Unde Isidorus fratribus in coenobio Honoria- 
nensi [a/. Honoriacensi] constitutis cap. 5 : t< Qui- 
conque,» inquit, « a parentibus propriis in monasterio 
fait delegatus, noverit se ibi perpetuo mansurum. 
Nam Anna Samueiem puerum Deo obtulit. Qui et in 
ministerio templi, quo a matre fuerat functus, per- 
mansiti et ubi constitatus est desenrivit. > Constat 



Hebraeos Apostolus scribit : « Habemus altare, de 
quo non habent edere hi qui tabernaculo deser- 
yiunt {Eebr. xni, 10), » id est quo participare di- 
gni non sunt qui corpori suo, in quo hic quasi in 
castris ministrant, voluptuosum impendunt obse- 
quium. Ostium vero tabernaculi finis est yiiie prae- 
sentis, quando hinc anima exit de corpore et futu- 
ram ingreditur vitam. Ad hoc ostium excubant qui 
de exitu hujus vitae et introitu futurae solliciti sunt, 
et sic poenitendo disponunt hunc exitum ut illum 
mereantur introitum. De hoc quidem quotidiano 
introitu et exitu sanctae Ecciesia^ illa ost oratio 
Psalmistae : c Dominus custodiat introitum tuum, 
et exitum tuum {Psal cxx, 8). » Tunc enim simal 



EPISTOLA VII. JW| 

im et exitum nostram custodit, cum nos A nec de ejasad alios prdedicatione quidquam adjecit. 
leuntes et jam per poenitenliam purgatos 
atim introducit. Benc autem prius introitum 
exitum nominavil, non tam videlicet or- 
quam dignitatem attendens, cum bic exi- 
e mortalis in dolorc sit, ille vero introitus 
samma sit exsultatio. Specula vero earum 
mnt exteriora, ex quibus animcC turpiludo 
;or dijudicatur, sicut ex speculo corporali 
s humanae faciei. Ex istis earum specuiis vas 
litur in quo se abluant Aaron et filii ejus, 
\ sanctarum feminarum opera et tanta infir- 
18 in Deo constanlia ponlificum et presby- 
Q negligentiam vehomcnter increpant, et ad 



Hiijus quoqae profcssionis [al, perfectionis] atque 
proposiii illae snnt vera; vidua?, de quibus ad Timo- 
tlieum scribens Aposlolus ait: tViduas honora, 
qu» vera) viduae sunt (I Tim. v, 3). » Item : « Qa» 
aulem vera vidua esi, et desolata, speret in Deum, 
el instet obsecralionibus, et orationibus nocto ^c 
die. Et hoc praecipue ut irreprehensibiles sint (ibid,^ 
5. » Et ilerum : « Si quisfideles habet viduas sub- 
minislret, illis, et non gravelur Ecclesia, ut his quae 
verae viduae sunt sufficiat (i6id., \6), » Veras quippe 
viduas dicit quae viduitatem suam secundis nuptiis 
non dehoriesfaverunt, vel qua* devolione magis 
quam necessitate sic perseveranles Domino se dica- 



iclionis lacrymas pra;cipue movent. Et si ^ runt. Desolatas dicit quas sic omnibus abrenuntiant 



iportet ipsi earum solliciludinem gerant haec 
Q opera peccatis illorum veniam per quam 
tur praeparant. Ex his profeclo speculis vas 
»mpunctionis beatus parabat Gregorius, cum 
•umvirtutem feminarum, et infirmi sexus in 
io victoriam admirans, et ingemiscens quac- 
t Quid barbari dicturi sunt viri, cum tanta 
iristo delicatae puellae sustineant, et tanto 
sexus fragilis triumphet, ut frequentius ipsum 
i virginitatis et marlyrii corona pollere no- 
5? » Ad hos quidem, ut dictum est, ad oslium 
icnli excubantes, et quae jam quasi Nazareae 
[ suam ei viduitatem consecraverant, beatam 
^nnam pertinere non ambigo, quae singularem 



ut nullum terrenij solatii subsidium retineant, vel 
qui earum curam agant non habent. Quas quidem 
et honorandas esse praecipit, et de stipendiis Eccle- 
siae censet sustentari tamquam de propriis redditi- 
bus sponsi earum Christi. Ex quibus etiam quales 
ad diaconatus ministerium sint eligendae diligenter 
describit, dicens : c Vidua eligatur non minus sexa- 
ginta annorum, quae fuerit unius viri uxor, in ope- 
ribus bonis testimonium habens, si filios educavit, 
si hospitio suscepit, si sanctorum pedes lavit, si 
tribulationem patientibus subministravit, si omne 
bonum opus consecuta est. Adolescenliores autem 
viduas devita (i6i6.,9). » Quod quidem beatus ex- 
ponens Hieronymus: « Devita, » inquit, t in mini- 



Nazareum Dominum Jesum Christum in c sterio diaconatus, ne malum pro bono detur exem- 



cum sancto Simeone pariter meruil susci- 
t ut plusquam propheta fieret ipsum eadem 
la Simeon per Spiritum agnoscere et prae- 

demonstrare ac publice praedicare. Cujus 
1 laudem evangelista diligentius prosecutus, 
Bt erat Anna prophetissa filia Phanuel de 
Aser. Haec processerat in diebus multis et 

cum viro suo annis septem a virginiiatesua. 

vidua erat usque ad annos octoginta qua- 
USB non discedebat de templo jejuniis et ob- 
mibus serviens nocte ac die. Et hac ipsa 
iperveniens confitebatur Domino, et loque- 
)nmibus qui exspectabant redemptionem Hie- 
a [al, Israel] (Luc. ii, 36). » Nota singula 



plum, sividelicet juniores ad hoceligantur quae ad 
tentationem proniores et natura leviores: nec per 
experientiam longaevae aelatis providae malum exem- 
plum his praebeant, quibus maxime bonum dare 
debuerant. » Quod quidem exemplum in junioribus 
viduis, quia jam Apostolus certis didicerat experi- 
mentis, aperte profitetur, et consiiium insuper adr 
versum hoc praebet. Cum enim praemisisset : « Ado- 
lescentiores autem viduas devita (ibid,, II), p cau- 
sam hujus rei et consilii sui medicamcntum statim 
apposuit, dicens : « Cum enim luxuriatae fuerint, in 
Christo nubere voiunt, habentes damnationem, quia 
primam fidem irritam fecerunt. Simul autem et 
otiosae discunt circumire « domos ; non solum otio- 



cantur, et perpende quam studiosus in hujus ^ sae, sed verbosa3 et curiosa;, loquentes quae non 



laude fuerit evangelista, et quantis praeco- 
:cellentiam ejus extulcrit. Cujus quidem pro- 
ae graliam quam habere solila erat, et paren- 
is, et tribura, et post septem annos, quos 
iro sustinuerat, longaevum sanclae viduita- 
pus quo se Domino mancipaverat, et assi- 
m ejus in templo, et jejuniorum et oratio- 
astantiam, confessionem laudis, quas grates 
3 referebat et publicam ejus pnedicationem 
nisso et nato Saivatore diligenter expressit : 
donem quidem jam superius evangelista de 
y non de prophetia commendaverat, nec in 
continentiae vel abstinentiae virtutem, nec 
sollicitudinem obsequii fuisse memorvait, 



oportet. Volo ergo juniores nubere, filios pro- 
creare, matresfamilias esse, nuliam occasionem 
dare adversario maledicli gratia. Jam enim quae- 
dam conversa^ sunt retro Satanam . » Hanc quoque 
Apostoli providentiam, de diaconissis scilicet eligen- 
dis, beatus Qregorius seculus, Maximo Syracusano 
episcopo scribit, his verbis (lib. lu, epist. i\) : 
« Juvenculas abbatissas vehementissime prohibe- 
mus. NuIIum igitur, episcopum fraternitas tua nisi 
sexagenariam virginem, cujus vitam atque mores 
exegerint, volare permittat. » Abbatissas quippe 
quas nunc dicimus antiquitus diaconistas vocabant, 
quasi ministerialcs potius quam matres. Diaconus 
quippe minister interpretatur, et diaconissas ab 



«39 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. - KPISTOLiE. 



240 



Administratione potios qaam a prslatione nncun- A Qaod iiaqae ibi de diaconibus dixit, non bilin- 



pandas esse censebant, secundum quod ipse Domi- 
nus, tam exemplis quam verbts insiituil, dicens : 
« Quimajor est veslrum, erit minister vesier (Matth. 
xxiiT, \i), > Et iterum : «Nunquid est major qui 
recumbit an qui ministrat? Ego autem in medio 
yestrum sum, sicut qui minislrat (Luc, xxiii, 27). > 
£t aiibi : « Sicut Fiiius hominis non venit mini- 
strari, sed minislrare {dtatth. xx, 28). > Unde et 
Hieronymus hoc ipsum nomen abbatis, quo jam 
gloriari multos noverat, ex ipsa Domini auctoritale 
non medicocriter ausus est arguere. Qui videlieat 
eum iocum exponens quo scriptum[a2. qui scriptus] 
est in Epistola IV ad Galatas (iib. n) : c Glamantem : 



gues, » hoc de diaconissis dicit, « non detrahentes. » 
Quod ibi non multo vino deditos, hic dicit subrias. 
Caetera vero, qua? ibi sequuntur, hic breviter com- 
prehendit, « fideies in omnibus. » Qui eliam sicut 
episcopos sive diaconos esse prohibet digamos [al. 
bigamos], ita et diaconissas unius viri uxores in- 
stituit es:>e, ut jani supra meminimus: a Vidua, • 
inquit, « eligalur non minus sexaginta annorum, 
quae fueril unius viri uxor, in operibus bonis tesli- 
monium habens, si fiiios educavit, si hospitio re- 
cepit, si sanclorum pedes lavit, si tribulationem 
patientibus subministravit, si omne opus bonum 
subsecuiaest. Adolesceutiores aulem viduas devita 



Abba Pater. Abba, » inquit, « Hebraicum est, hoc ^ (j Tim. v, 9). » In qua quidem diaconissarum de- 
ipsum significans qnod pater. Cum autem Abba scripiione vei instruciione, quam diligentior fuerit 



Pater Hebrseo Syroque sermone dicatur, et Domi- 
nus in Evangelio praecipit nullum Patrem vocan- 
dum esse nisi Deum (Matth. v, 34) : nescio qua 
licentia in monasteriis vel vocemus hoc nomine 
alios, vel vocari nos acquiescamus. Et certe ipse 
prsecepit hoc, qui dixerat non esse jurandum. Si 
non juramus, nec Patrem quempiam nominemus. 
Si de Patre interpretabimur aliter, et de jurando 
aliter sentire cogemur. • Ex his profecto diaconis- 
sis Phoeben iilam fuisse constat, quam Aposiolus 
Bomanis diligenter commendans^ et pro ea exo- 
rans, ait : « Gommendo autem vobis Phoeben soro- 
rem nostram, quae est in ministerio Ecclesiae, quae 



Apostolus quam in praemissis tam episcoporum 
quam diaconorum institutionibus facile est assigna- 
re. Quippe quod ait, c in operibus bonis testimo- 
nium habens, » vel, c si hospitio recepit, » nequa- 
quam in diaconibusmemoravit. Quod vero adjecit, 
«si sanclorum pedes iavit, si tribulationem, » etc, 
tam in episcopis quam in diaconis tacitum est. Et 
episcopos quiiiem et diaconos dicit nullum crimen 
habenies. Istas vero non solum irreprehensibiles 
esse praecipit, verum eliam omneopus bonum sub- 
secutas dicit. Caule eliam de maturilate aetaiis ea- 
rum providii, ut in omnibus auctoritatem habeant, 
dicens : « Non minus sexaginta annorum, et non 



est in Genchris. Ut eam suscipiatis in Domino di- ^ s jium vilae earum, verum etiam aetati iongaevae in 



gne sanctis, et assistatis et in quocunque uegotio 
yestro indignerit. Elenim ipsa quoque astitit multis, 
et mihi ipsi (Rom. xvi, 1). • Quem quidem locum 
tam Gassiodorus quam Ciaudius exponentes, ipsam 
illius Ecclesiae diaconissam fuisse profitentur. Cas- 
siodorus : « Significat, • inquit, • diaconissam 
fuisse matris Ecclesiae. Quod in pactibus Graecorum 
hodie usque quasi mililiae causa peragitur. Quibus 
et baptizandi usus in Ecclesia non negatur. » Ciau- 
dius : <c Hic locus, » inquit, « apostolica auctoritate 
docet etiam femiuas in ministeria Ecclesiae consti- 
tui, in quo offlcio positam Phoeben apud Ecciesiam, 
quae est Cenchris. Apostolus magna cum laude et 



multis probatae reverentia deferataur. Undeet Domi- 
nus licetJoannem plurimum diiigeret, Petrum tamen 
seniorem tam ipsi quam caeteris praefecit. Minus 
quippe omnes indignantur seniorem sibi quam ju- 
niorem praeponi; et libentius seniori paremus, quem 
non solum vita priorem, verum etiam et natura et 
ordo temporis fecit. Hinc et Hieronymus in primo 
contra Jovinianum, cum de praelatione Petri memi- 
nerit :« Unus, » inquit, c eligiturut capite constiluto 
schismatis toliatur occasio. Sed cur non Joannes 
eleclus est? iEiati delatum est, quia Petrus senior 
erat, ne adhuc adolescens, et pene puer progressas 
aetatis homiuibus praeferretur, et magister bonus. 



commendatione prosequitur. » Quales etiam ipse ad d qui occasionem jurgii debuerat auferrediscipulis, 



Timotheum scribens inter ipsos colligens diaconos 
simili morum instructione vitam earum instiluit. 
Ibi quippe ecclesiasticorum ministeriorum [al mi- 
nistrorum] ordinans gradus, cum ab episcopo ad 
diaconos- descendisset : • Diaconos, » inquit, « si- 
militer pudicos^ non biiingues, non multo vino de- 
ditos, non turpe iucrum sectantes, habentes myste- 
rium fidei in conscientia pura (I Tim. iii, 8). » Et : 
« Hi autem probentur primum et sic ministrent, 
nullumcrimen habentes. Mulieres similiter pudicas 
esse, non detrahentes, sobrias, fideles in omnibus. 
Diacones sint unius uxoris viri, qui fiiiis suis bene 
prsesint, et suis domibus. Qui enim bene ministra- 
yerint, gradum bonum sihi acquirent, et multam fi- 
daciamin fide, qaseest in Ghristo Jesu (i6t(i., iO). » 



in adolescentem, quem dilexerat, causam praebere 
videreiur invidiae. » Hoc abbas iile diligenter consi- 
derabat, qui sicut in Vitis Patrum scriptum est, ju- 
niori fratri, qui primus ad conversionem venerat, 
primatum abstulit, etmajori eum tradidit; hoc uno 
tantum, quia hic illum aetate praecedebat. Vereba- 
tur quippe ne ipse etiam frater carnalis indigne fer- 
retjunidrem sibi praeponi. Meminerat ipsos quoque 
apostolos de duobus ipsorum indignatos esse, cum 
apud Christum matre interveneinte praerogativam 
quamdam afTectasse viderentur, maxime cum unus 
horum essetduorum, qui caeteris junior erat aposlo- 
lis. Ipse videlicet Joannes, de quo modo diximus. 
Nec solum in diaconissis instituendis apostolica plu- 
rimum invigilayit cura, verum generaiiler erga 



241 



EPIST. VII. 



Mt 



B 



nnct» professionis yidaas qaam stadiosus exstilerit A 
iiquet, at omnein amputet tentalionis occasionem. 
Cam enim prsmisisset : c Viduas honora, quae veraB 
Tiduae snnt (j Tim. v, 3), > stalim adjecit, « si qua 
aotem vidua filios aut nepotes babet, discat primum 
domam saam regere, et mutuam vicem reddere pa- 
rentibas {ibid., 4). > Et post aliqua : c Si quis, > in- 
quit, » suorum, et maxime domesticorum curam non 
habet, fidem negavit, et est inQdeli [deterior (ibid.y 
8). » In quibus quidem verbis simul et debitae pro- 
Tidet humanitati et proposits religioni. Ne videli- 
cet sub obtentu religionis parvuli deserantur inopes, 
et carnalis compassio erga indigentes sanctum vi- 
dos perturbet propositum, et retro respicere cogat, 
et nonnunquam etiam usque ad sacriiegia trabat, 
et aliquid suis porrigat, quod de communi defrau- 
det. Unde necessarium patet consiiium, ut (]uae 
domesticorum cura sunt limplicitae, antequam ad 
Teram viduitatem transeuntes divinis se penilus 
obsequiis mancipent, hanc vicem suis parentibus 
reddant, ut sicut eorum cura fuerunt educatae, ipsae 
qaoque posteris suis eadem lege provideanf. Qui 
etiam viduarum religionem exagerans, eas instare 
praecipilobsecrationibus et orationibus nocte et die. 
De quarum etiam necessitudinibus admodum sollici- 
tas : c Si quisfidelis, > inquit, « habet viduas, submi- 
nistret illis, et non gravetur Ecclesia, ut his quae 
verae viduae snnt sufficiat {ibid., 16). .» Ac si aperte 
dicat : Si qua est vidua, quae tales habeat domesti- 
cos, qui ei necessaria de facultatibus suis valeant G 
ministrare, ipsi super hoc ei provideant, ut caeteris 
sostentandis publici sumptus Ecclesiae possint sufQ- 
eere. Quae qnidem sententia patenter ostendit, si 
qoierga hujusmodi viduas suas obstinati sunt, eos 
id hoc debitum ex apostolica auctoritate constrin- 
gendos esse. Qui non solum earum necessitudini, 
Terum etiam providens honori : c Viduas, > inquil, 
> honora, quae verae viduae sunt. » Taies illas fuisse 
eredimas, quarum alteram ipse matrem, alteram 
Joannes evangelista dominam, ex sanctae professio- 
nis reverentia vocat : « Saiutate, > inquit Pauius ad 
Romanos scribens, t Rufum electum in Domino, et 
matrem ejns, et meam {Rom. xvi, 13). » Joannes 
vero in secanda qnam scribit Epistola : c Senior, » 
inquit, » electae dominae, et natis ejus (11 Joan. D 
1, i, » etc. A qua etiam se diligi postulans inferins 
adjanxit : « Et nunc rogo te domina, ut diligamus 
ilteratram (t6td., 5). » Cujus quoque fretus aucto- 
ritate Hieronymus, ad [vestrae professionis virginem 
Eostochiam scribens, eam appellare dominam non 
erabait: imo cur etiam debuerit, statim apposuit, 
dioens (epist. 22) : « Hoc idcirco domina mea Eu- 
stochiam, dominam quippe debeo vocare sponsam 
Domini nostri, » etc. Qui etiam postmodum in ea- 
df>m epistola hnjus sancti propositi praerogativam 
omni terrenae felicitatis glorix superponens, ait : 
«Nolo habeas consortia |a/., consortium] matrona- 
nmiy nolo ad nobilium accedas domos, nolo fre- 
qaenter yideas» qaod contemnens, virgo esse voiui- 



sti. Si ad imperatoris uxorem concurrerit ambitio 
salutantium, cur tu facis injuriam viro tuo? ad ho- 
minis conjugem sponsa Dei quid properas? Disce in 
hac parte superbiam sanctam. Scito te esse IUis 
melioreni. » Qui etiam ad virginem Deo dicatam 
scribens de consecratis Deo virginibns, quantam in 
coelo beatitudinem, et in terra possideant dignita- 
tem, ita exorsus, ait (epist. 14) : « Qnantam in cob- 
lestibus bealitudinem virginitas sancta possideat» 
praeter Scripturarum testimonia Ecclesiae etiam con- 
suetudine edocemur, qua addiscimus peculiare 
illis subsistere meritum, quarum spiritalis est 
consecratio. Nam cum unaquaeque turba cre- 
dentium paria gratiae dona percipiant, et hisdem 
omnes sacramentorum benedictionibus glorientufy 
istae proprium aliquid prae caeteris habent, dum 
de illo sancto et immaculato Ecclesiae grege quasi 
sancliores purioresque hostiae pro voluntatis suae 
meritis a Spiritu sancto et eliguntur, et per sum- 
mum sacerdotem Dei offeruntur altario. » Item 
(ibid.) : « Possidet ergo virginitas el quod alii 
non habent, dum et peculiarem obtinet gratiam, et 
proprio ut ila dixerim consecrationis privilegio gaa- 
det. Virginum quippe consecrationem nisi periculo 
mortis urgente celebrari aiio tempore non licet quam 
in Epiphania et Albis paschalibus, et in apostolo 
rum natalitiis. Nec nisi a summo sacerdote, id est 
episcopo, tam ipsas quam ipsarum sacris capitibns 
imponenda velamina sanctiflcari. • Monachis autem« 
quamvis ejusdem sint professionis, vel ordinis, et 
dignioris sexus, etiamsi sint virgines, 'qualibet die 
benedictionem ot ab abbate suscipere tam ipsis 
quam propriis eorum indnmentis, id est cucullis, 
permissum est. Presbyteros quoque et caeteros infe- 
rioris gradus clericos semper in jejuniis Quatuor 
Temporum, et episcopos omni die Dominico constat 
ordinari posse. Yirginum autem consecratio quanto 
preiiosior, tanto rarior, praecipuarum exsultationem 
solemnitatum sibi vindicavit. De quarum virtute 
mirabili universa ampliiis congaudet Ecclesia, sicut 
et Psalmista praedixerat, his verbis : « Adducentur 
regi virgines posl eam (Psal. xliv, i5). » £t rur- 
sum : u Afferentur in laetitia et exsultatione, addu- 
centur in templum regis (i&td., i6). » Quam [al. 
Quarum] etiam consecrationem Matthaeus apostolns 
simul et evangelista composuisse vel dictasse refer- 
tur, sicut in ejus passione legitnr, nbi et ipse pro 
earum consecratione vel virginalis propositi defen- 
sione martyr occubuisse memoratur. NuIIam vero 
benedictionem vel clericorum vel monachorum apo- 
stoli nobis scriptam reliquerunt. Quarum quoque 
religio sola ex nomine sanctitatis est insignita, cnm 
ipsae a sanctimonia, id est sanctitate, sanctimoniales 
sunt dictae. Quippe quo infirmior est feminarnm 
sexus, gratior est Deo atque perfectior earum vir- 
tus, juxta ipsius quoque Domini testimonium, quo 
infirmitatem Apostoli ad certaminis coronam oxhor- 
tans, ait : « Sufficit tibi gratia mea. Nam virtus in 
infirmitate perficitur (11 Oct. xn, 9). » Qai etiam 



243 



PETRl ABiELARDI OPP. PARS 1. — EPISTOLii:. 



244 



de corporis sui, quod esl Ecclesia, membris per A stilutamqae regiaB deliberalionis sententiam quasi 



eumdem loquens Apostolum, ac si pra?cipue tam 
infirmorura membrorum honorem commendarel, in 
eadem subjunxit Epistola, hoc cst ad Corinthios 
prima : « Sed niulto magis qutT jvidenlur membra 
corporis infirmiora esse necessariora sunt. Et quae 
putamus ignobiliora membra esse corporis, his 
abundantiorem houoremcircumdamus; ctquae inho- 
nesta nosirasunt, abundantioremhonestatem habent. 
Honesta autem nostranullius egent. Sed Deus tempe- 
ravit corpus ei cui dederat abuudantiorem tribuendo 
honorem, ut non sit schismain corpore, sed in idipsum 
pro invicem soUicita sint membra (I Cor. xii, 22). » 
Quis autem adeo inlegre per divinae gratite dispen- 



uno temporis momento in contrarium converlit 
{Esther viii, 5). Magnae ascribitur virtuti quod iDa- 
vid in furida et lapide Goliam aggressus est et devi- 
cit (I reg, xvii, 49). Judith vidua ad hostilem pro- 
cedit exercitum sine funda el lapide, sine omni 
adminiculo armaturae dimicatura {Judith ix, ^6;. 
Eslher solo verbo populum suum liberat, et con- 
versa in hostes sententia corruerunt ipsi in laqueum 
quem tetenderant. (kijus quidein insignis facti me- 
moria siugulis annis apud Judaeos solemnem me- 
ruit habere laetitiam. Quod nequaquam aliqua 
virorum facla quantumcunque splendida obtinue- 
runt. Quis incomparabilom matris septem filiorum 



sationem haec in aliquo dixerit adimpleri, sicut inipsa r» constantiam non mirctur, quos una cum matre ap- 



muliebris sexus infirmitate, quem tam cuipa quam 
natura 'contemptibilem fecerat? Circumspice singu- 
los in hoc sexu gradus, non solum virgines, ac vi- 
duas, seu conjugatas, vcrum etiam ipsa scortorum 
abominationes, et in cis Christi gratiam videbis am- 
pliorem, ut juxta Dominicam et apostoiicam senten- 
tiam : « Sint novissimi primi, et primi novissimi 
(itfa^/i.xx, i6);*)et: « Ubi abundavit delictum, super- 
abundetet gratia {Uom. v, 20). » Cujus quidem divinae 
gratiae beneficia vel honorem feminis exhibita si ab 
ipso exordio mundi repetamus, reperiemus statim 
ffluiieris creationem quadam praeceliere dignitate, 
cum ipsa scilicet [al, quoque] in paradiso, vir ex- 
tra creatus sit. Ut hinc pra^cipue mulieres admo- 



prehensos, sicul Machabaeorum hisloria narral 
(II Mach, vii, I), rex impiissimus Antiochus ad 
carnes [porcinas contra legem edendas nisus est 
frustra compcllere? (Dew^ xrv, 7.) Quie mater sua3 
immemor naturae, et humanae affeciionis ignara, 
ncc nisi Dominum prie oculis habens, quot sacris 
exhortationibus suis ad coronam Olios prajmisil, 
tot ipsa martyriis triumphavit, proprio ad extre- 
mum marlyrio consummala. Si totam Veleris Testa- 
menti seriem revolvamus, quid hujus mulieris con- 
stantiae comparare poterimus? Ille ad extremum 
vehemens lentator beati Job, imbecillitatem hu- 
manae naturae contra mortem considerans : « Pellem, 
inquit, pro pelie, et universa dabit homo pro anima 



neantur attendere, quam sit earum naturalis palria c sua {Job ii, 4). > Intantum enim omnes angustias 



paradisus, et quo amplius eas caelibem paradisi vi- 
tam sequi conveniat. Unde Ambrosius in libro De 
paradiso : cEtapprebendit, • inquit, « Deushominem 
quem fecit, et posuit eum in paradiso. Vides quo- 
niam qui erat apprehenditur. In paradiso eum col- 
locavit. Adverte quia extra paradisum vir factus est, 
et mulier intra paradisum. In inferiori loco vir me- 
lior invenitur, et illa quae in meiiore loco facta est 
inferior reperilur. » Prius quoque Dominus Evam 
tolius originem mali restauravit in Maria, quam 
Adam in Christo reparavit. Et sicut a muliere culpa, 
sic a muliere coepit gratia, et jvirginitatis refloruit 
pra^rogativa. Ac prius in Anna et Maria viduis et 
virginibus sanctae professionis forma exhibita, quam 
in Joanne vel apostolis monasticae religionis exem- 
pla viris proposita. Quod si post Evam, Deborae, 
Jadith, Esther virtutem intueamur, profecto non 
mediocrem robori virilis sexus inferemus erube- 
scentiam. Delbora [a/. Debora] quippe Dominici ju- 
dex populi, viris detlcientibus dimicavit, et devi- 
ctis hostibus, populoque Domini iiberato, potenter 
triumphavit {Judic, iv, 9). Judith inermis cum 
Abra sua terribilem exercitum est aggressa, et 
unius Holofernis proprio ipsius gladio caput am- 
pntans, sola universos stravit hostes, et desperatum 
populum suum liberavit (Judith xui, 10). Esther 
spiritu latenter suggerente contra ipsum etiam legis 
decretum gentili copulata regi, impiissimi Aman 
consilium, et crudele regis praevenit edictum, con- 



D 



mortis naturaliter horremus, ut saepe ad defensio- 
nem unius membri alterum opponamus, et pro vita 
hac conservanda nulla vereamur incommoda. Haec 
vero non solum sua, sed propriam et filiorum ani- 
mas perdere sustinuit, ne unam legis incurreret 
offensam. Quae est ista, obsecro, ad quam (compel- 
lebatur transgrebsio ? Nunquid abrenuntiare Deo, 
vel thurificare idolis cogebatur? Nihil, inquam, ab 
eis exigebatur, nisi ut carnibus vescerentur, quas 
lex eis interdicebat. fratres et commonachi, qui 
tam impudenter quolidie contra Regulae institutio- 
nem ac nostram professionem ad carnes inhiatis, 
quid ad hujus mulieris constantiam dicturi estis ? 
Nunquid tam inverecundi estis, ut cum haec audi- 
tis, erubescentia, non confundamini ? Sciatis, fra- 
tres, quod de regina austri Dominus incredulis ex- 
probal, dicens : « |Regiiia austri surget iu judicio 
cum generatione ista, et condemnabit eam {Matth, 
X££, 42), » multo amplius vobis de hujus mulieris 
constantia improperandum esse, quae et longe ma- 
jora fecerit, et vos vestrae professionis voto reli- 
gioni arctius aslricti estis. Cujus quidem tanio 
agone virtus examinata, hoc in Ecclesia privilegium 
obtinere meruit, ut ejus martyrium solemnes le- 
ctiones atque missam habeat, quod nulli antiquorum 
sanctorum concessum est, quicunque scilicet adven- 
tum Domini moriendo praevenerunt, quamvis in 
ipsa MachabaBorum historia Eleazarus ille venera- 
bilis senex unus de primoribus Scribarum eadem 



245 



EPIST. VII. 



246 



caasa marlyrio jam coronalas fuisse referatur A ul hunc singularem virginum nunc omitlam hono- 



iJ/ Mach, VI, i8). Sed quia, ut diximus, quo na- 
laraliter femineus sexus est infirmior, eo virlus esl 
Deo acceptabilior , et honore dignior; nequaquam 
martyriura illud in feslivitale memoriam meruit, 
cuifemina non interfuit, quasi pro magno non ha- 
beatur si fortior sexus forliora patiatur. Unde et in 
laude praediclae feminae amplius Scripiura prorum- 
peus, ait : « Supra modum autem mater mirabilis 
et boQorum memoria digna, quae pereunles seplem 
filios sub unius diei tempore conspiciens bono 
animo ferebat propler spem, quam in Domino ha- 
bebai, singulos illorum horlabatur foriiier, repleta 
sapientia, et feminae cogitationi mascuiinum ani- 
mum insTens (II Mach. vii, 20). » Quis in laudem 
rirginum vineam iiiam Jephte filiam assumi non 
censeat? {Judic, xi, 39.). QuaB, ne voii licet impro- 
vidi reus pater haberetur, et divinje gratiae benefi- 
dum promissa fraudaretur hostia, viciorem patrem 
in jugulum proprium animavit. Quid hae, quiBso, 
in agone martyrum factura essel, si forle ab intidc- 
libus negando Deum aposiatare cogerelur? Nun- 
quid inierrogala de Christo cum illo jam aposlolo- 
rum principe diceret : « Non novi illum? (Lwc. xxii, 
57.) » Dimissa per duos menses a palre libera, his 
complelis redit ad patrem occidenda. Sponle morli 
se ingerit, et eam magis provocat quam veretur. 
Stultum patris plectitur votum, et palernum redi- 
mit mandatum amatrix maxima veritatis. Quantum 



B 



rem, libet ad caeteras feminas sicut proposuimus 
stylum convertere. Atlende itaque quantam statim 
gratiam adventus Chrisli Eiisabeth conjugalae, 
quantam exhibuit Anna> viduae. Virum Elizabeth 
Zachariam magnum Domini sacerdotem increduli- 
tatis diffidentia mutum adhuc tenebat, dum in ad- 
ventu et salutatione Maria5 ipsa mox Elisabeth Spi- 
riiu sancto repleta et exsullantem in utero suo 
parvulum sensit, et propheliam jam de ipso com- 
plelo Mariae conceplu prima proferens, plus quam 
propheta exstilit (Luc. i, 5). Praesentem quippe il- 
iico virginis conceptam nuntiavil, et ipsam Domini 
malrem ad magnificandum super hoc ipso Domi- 
num conciiavit. Excellentius autem prophetiae do- 
num in Eiizabeth videtur completum, conceptum 
statim Dei Filium agnoscere, quam in Joanne ip- 
sum jamdudum natum oslendere. Sicut igitur Ma- 
riam Magdalenam apostolorum dicimus apostolam, 
sic nec istam prophetarum dicere dubitemus pro- 
phelam, sive ipsam beatam viduam Annam, de qua 
supra latius actum est. Quod si hanc prophetiae 
gratiam usque ad gentiles etiam extendamus, Sibyl- 
la vates in medium procedat, et quae ei de Chrislo 
revelata sunt proferat. Cum qua si universos con- 
feramus prophetas, ipsum etiam Isaiam, qui ut 
Hieronymus asserit (epist. Ii7), non tam prophota 
quam evangelista dicendus est, videbimus in hac 
quoque gratia feminam viris longe praestare. De 



huncinselapsumabhorrer6t,queminpatrenonsusti- c qua Augustinus contra haereses testimonium profe- 



oet? Qaanius hic est virginis fervor lam in carnatem 
qoam in coelestem patrem? Quae simul morte sua et 
hunc a mendacio liberare, et illi promissum decrevit 
consenrare. Unde merito tanta haec puellaris animi 
fortitudo praerogativa quadam id meruit obtinere, 
ut per annos singulos filiae Isra6'l in unum conve- 
aientes quasi quibusdam solemnibus hymnis fesli- 
vas virginis agant exsequias, et de passione virgi- 
Jiis compunctae piis planctibus compatiantur. Ut 
antem caetera omnia pra)termitlamus, quid tam ne- 
cdssarium nostrae redemptioni, et totius mundi sa- 
tati fuerit, quam sexus femineus, qui nobis ipsum 
peperit Salvatorem? Cujus quidem honoris singula- 
ritatem mulier illa, quae prima irrumpere ausa est 
ab beatum Hiiarionem, illi admiranli opponebat, ^ 
dicens : « Quid avertis oculos? Quid roganlem fu- 
gis? Noli me mulierem aspicere, sed miseram. Hic 
S3XUS genuit Salvatorem. » Quae gloria hiuc polerit 
cjmparari, quam in Domini matre adeptus est sexus 
iste? Posset utique si vellet Redemptor noster de 
Tiro corpus assumere, sicut primam feminam de 
eorpore viri voluit formare (Gen, ii, 22). Sed hanc 
suae humilitatis singularem graiiam ad infirmioris 
sexos transtuUt honorem. Posset et alia parte mu- 
lleris corporis digniore nasci quam caeteri homines,. 
eadeaa qua concipiuntur [vilissima portione nascen- 
tcs. Sed ad incomparabilem infirmioris corporis 
honorem longe ampllus ortu suo consecravit ejus 
geoiule quam viri fecerat ex circumcisione. Atque 



rens, ait (cap. 3) : « Audiamus quid etiam Sibylla 
vates eorum de eodem dicat : Alium, inquit, dedit 
Dominus hominibus fideiibus colendum. i» Item 
(ibid.) : « Ipse [aL ipsum] tuum cognosce Domi- 
num Dei Filinm esse. Alio loco Filium Dei symbo- 
lum appellat, id est consiliarium. Et propheta dicit: 
Vocabunt noraen ejus mirabilis, consiliarius (Isa . 
IX, 6). » De qua rursus idem Paier Augustinus in libro 
xviii De civitate Dei (cap. 23: « Eo ,» inquil, « tempore 
nonnulli sibyllam Erechtheam vaticinatam ferunt, 
quam quidam magis credunt esse Cumanam. Et sunt 
ejus viginti et septem versus; qui, sicut eos quidam 
Laiinis versibus est interpretatus, hoc continent : 
Judicii signum tellus sudore madesctt, 
E ccb/o rex advcniet per Sdecla futurus^ 
Scilicct in carne praesens ut judicet orbem, 
Quorum {|uidem versuum primae litterae in Grjeco 
conjunctse, id sonant : Jesus Christus Fillns Dei 
Salvator. > Infert etiam Lactantius quaedam de Chri- 
sto vaiicinia sibylhne (lib. iv Instit., cap. 18} : « In 
manus, » inquit, « infidelium postea veniet. Dabunt 
Deo alapas manibus incestis, et impurato [tU. im- 
puro] ore expuent venenatos sputos. Dabit vero ad 
verbera suppliciter sanctum dorsum, et colaphos 
accipiens tacebit, ne quis agnoscat quod verbum 
vel unde venerit inferis loquatur, et spinea corona 
coronabitur. Ad cibum autem fel, et ad sitim ace- 
tum dederunt. In hospitalitatem hanc monstrabunt 
mensam. Ipsa enim insipiens gens tuum De\^tion 



247 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPlSTOLiE. 



248 



intellexisti laudandum mortalium mentibus, sed A muiiere hac postulet aquam, qui omnibus tribuit 



spinis coronasti, fel miscuisti. Templi velum scin- 
detur, et in medio die nox eril tribus horis, et mo- 
rietur, tribas diebus somno suscepio, et tunc ab 
inferis regressus ad lucem veniet , primus resur- 
rectionis principio osiensus. Hoc profecio sibyllae 
vaticinium, ni faiior, maxiraus ille poctarum no- 
slrorum Virgilius audierat atque attenderat cum in 
ecloga IV futurum in proximo sub Augusto Cae- 
sare tempore consulatus Pollionis mirabilem cu- 
jusdam pueri de ccbIo ad terras mitiendi, qui etiam 
peccata mundi tolleret, et quasi saecuium novum 
in mundo mirabiliter ordinaret, praBcineret ortum, 
admonitus, ut ipsemet ait, Gumaei carminis vatici- 
nio, hoc esl Sibyllae, qua? Cumana [al. Cumaea] 



vitam? Quae, inquam, nisi ut patenter insinuet . 
lanto sibi mulierum virtulem esse gratiorem, quan- 
to earum naturam esse constat infirmiorem, et se 
tanto ampiius earum salutem desiderando sitire, 
quanto mirabiliorem earum virtutem constat esse? 
Unde et eum a femina potum postulat, huic pracci- 
pue siti suae per salutem feminarum satisfieri velle 
se insinual. Quem potum etiam cibum vocans : 
icEgo, » inquit, « cibum habeo manducare quem vos 
nescitis. » Quem postmodum exponens cibum, ad- 
jungit : t Meus cibus est ut faciam voluntatem Pa- 
tris mei. « Hanc videlicet quasi singularem sui Pa- 
tris voluntatem esse innuens, ubi de salute agitur 
inlirmioris sexus. Logimus et familiare colloquium 



dicitur. Ait quippe sic, quasi adhorlans quoslibel B ^^™ Nicodemo illo Judaeorum principe Dominum 



ad congratulandum sibi, et concinendum seu scri- 
bendum de hoc tanio puero nasciiuro, in compa- 
ratione cujus omnes alias materias quasi infimas 
[aL infirmas] et viles reputat, dicens : 

Sicelides Musx, paulo majora canamus; 

Non omnes arbusta juvant humilesque miricx. 

UUima Cummi venitjam carminis aetas. 

Magnus ab integro swclorum nascitur ordo, 

Jam redit et virgo, redeunt Satumia regna. 

Jam nova progenies corIo demittitur alto, etc. 

(ViRGiL., Eclog. IV, I.) 
Inspice singula SibyllaB dicta, et quam integre et 
aperte Christianae fidei de Christo summam com- 
plectalur. Quae nec diviniiaiem ejus, nec humaniia- 
tem, nec utrumque ipsius adventura, nec utrumque 



habuisse, quo illum quoque ad se occulte venientem 
de salule sua ipse inslruxerit (Joan. iii, i]\ sed il- 
lius colloquii non tanium tunc [al. hunc] fructum 
esse consecutum. Hanc quippe Saraaritanam, et 
spiritu prophetiae repleiam esse tunc constat, quo 
videlicet Christum et ad Judaeos jam venisse, et ad 
gentes venturum esse professa est, cum dixerit : 
« Scio quia Messias venit qui dicitur Christus. Cum 
ergo venerit ille nobis annuntiabit omnia (Joan. iv, 
25), » et multos ex civitate illa propler verbum 
mulieris ad Christum cucurrisse, et in eum credi- 
disse, et ipsum duobus diebus apud se retinuisse. 
qui tamen alibi discipulis ait : « In viam gentium 
ne abieritis, et iD civitate Samaritanorum ne in- 



judicium prophetando vel scribendo praBtermisit. C traveritis (Matth,, x, 5). » Referl alibi idem Joan- 



Primum quidem judicium, quo injusie judicatus 
est in passione, et secundum quo juste judicaturus 
est mundum in majestaie. Quae nec descensum ejus 
ad inferos, nec resurrectionis gloriam praetermit- 
tens, non solum prophetas, verum etiam ipsos su- 
pergressa videtur evangelistas, qui de hoc ejus de- 
scensu minime scripserunt. Quis non etiam illud 
lam familiare prolixumque colloquium miretur, 
quo ipse solus solam illam gentilem et Samarila- 
nam mulierem tam diligenter dignatus est instrue- 
re, de quo et ipsi vehementer obstupuerunt aposto- 
li? Aqua etiam infideli et de virorum suorum multi- 
tudine reprehensa potum ipse voluit postulare. 



nes quosdam ex gentilibus, qui ascenderant Hiero- 
solymam ut adorarent in die festo, per Philippum 
et Andream Christo nuntiasse, quod eum vellent vi- 
dere. Non tamen eos esse admissos commemorat, 
nec illis postulantibus tantam Christi copiam esso 
concessam, quantam huic Samaritanae nequaquam 
id pelenti. A qua ejus in gentibus praedicatio coe* 
pisse videtur, quam non solum convertit, sed per 
eain, ut diclum est, multos acquisivit. Illuminati 
statim per stellam magi, et ad Chrisium conversi, 
multos exhortatione sua vel doctrina ad eum tra- 
xisse referuntur; sed soli accessisse. Ex quo etiam 
liquet quantam a (^hristo gratiam in gentibus mu- 



quem nihil ulterius alimenti ab aliquo novimus re- D ^^^^ ^i^ adepta, quae praecurrens, et civitati nuntians 



quisisse. Superveniunt apostoli, et emptos ei cibos 
offerunt, dic^ntes : c Rabi, manduca {Joan. iv, 
31); » nec oblatos suscipi videmus, sed hoc quasi 
in excusationem ipsum praetendisse : t £go cibum 
habeo manducare, quem vos nesciiis (ibid., 32). » 
Potum ipse a muliere postulat. A quo. se ilia excu- 
sans beneficio : c Quomodo, » inquit, « tu Judaeus cum 
sis, bibere a me poscis, quae sum mulier Samarita- 
na? Non enim coutuntur Judaei Samaritanis {ibid.^ 
9). » Et iterum : « Neque in quo haurias habes, et 
puteus altus est (ibid., i\). » Potum itaque a mu- 
liere infideli, et id negante desiderat, qui ublatos ab 
aposlolis cibos non curat. Quae est ista, quaeso, 
gratia, quam exhibet infirmo sexui, ut videlicet a 



ejus adventum, et quae audierat praedicans, tam 
propere ipsa multos de populo suo est lucrala. Quod 
si Veteris Teslaineuti vel evangelicae Scripturae pa- 
ginas revolvamus, summa illa de ressuscitatis mor- 
tuis beneficia divinam gratiam femiuis praBcipue vi- 
debiraus irapeudisse, nec nisi ipsis vel de ipsis haec 
miracula facta fuisse. Primo quippe per Eliam et 
Elisaeum ad intercessiouem matrum filios ipsaram 
resuscilatos esse legiums (III Reg. xvii, 22; IV 
Reg. IV. 22). Et Dominus ipse viduae cujusdam fi- 
iium suum, et archisynagogi filiam (Marc, v, 42), 
et rogatu sororum Lazarum resusciians (Joan. xi, 
4i), hoc immensi miracuH beneficium maxime fc- 
minis impendit. Unde illud est Apostoli ad Hebraeos 



249 



EPIST. VII. 



250 



scribentis ; « Acceperant mulieres de resarrectione A 
mortaos suos (Hebr, xi, 35). » Nam et ' puella 
SQscitata mortaum recepil corpus, et casterae feml- 
ns in consolationem sui, quos piangebant morluos 
receperunt suscitatos. Ex quo eliam liquet, quan- 
^im semper feminis exliibuerit gratiam, quas tam 
soa qaam suorum resuscitatione primo laetiflcans, 
QOYissime quoque ipse propria resurrectione eas 
plarimam extulit, quibus, ut dictum est, primum 
apparait {Matth, xxviii, 5 ; Marc. xvi, 5). Quod 
etiam hic sexus in populo persequente, quodam 
erga Dominum naturali compassionis afTectu, visus 
est promereri. Ut enim Lucas meminit, cum eum 
riri ad cracifigendum ducerent, feminaB ipsorum 
seqoebantar plangentes ipsum atque iamentantes. 
Qoibus ipse conversus, et quasi pietatis bujus vi- ° 
cem in ipso statim passionis articulo misericordi- 
ter eis leferens, futurum ut cavere queant praedicit 
exitum [al, exitium] : « Filiae, inquit, Hierusalem 
Dolite flere super me, sed super vos ipsas llete, et 
I saper filios vestros. Quia ecce venient dies, in qui- 
I bas dicent : Beaiae steriles, et ventres qui non ge- 
naerant (Luc. xxiii, 28). » Ad cujus etiam libera- 
, lionem iniquissimi judicis axorem antea fideliter 
laborasse Maitbaeus commemorat dicens : « Se- 
deate auiem illo pro tribunali misit ,ad illum uxor 
ejas dicens : Nibil tibi et justo illi. Multaenim pas- 
sa sum hodie per visum propter eum {Matt. xxvii, 
19. » Quo etiam praedicante solam feminam de 
tota tarba in tantam ejus laudem legimus extulisse q 
Tocem, at beatum exclamaret uterum qui eum por- 
taverit, et ubera quae suxerit. A quo et statim piam 
coufessionis suae, licet verissimae correctionem 
merait aadire, ipso confestim ei respondente : 
» Qainimo beati qui aadiunt verbum Dei, et custo- 
daint iilad {Luc, xi, 28). > Solus Joannes inter 
apostolos Christi hoc privilegium amoris obtinuii, 
at dilectus Domini vocaretur. De Martha autem et 
Maria ipse scribit Joannes, « quia diligebat Jesus 
Martbam, et sororem ejus Mariam, et Lazarum 
(Joan, XI, 3). » Ipse idem apostolus, qui ex privi- 
legio, at dictum est, amoris se unum a Domino di- 
lectam esse commemorat, hoc ipso privilegio, quod 
nulli aliorum ascripsit apostolorum, feminas insi- 
gnivit. lo quo etiam honore et si fratrem earum ip- ^ 
sis aggregaret, eas tamen illi prasposuit, quas in 
amore pnecellere credidit. Libet denique, ut ad fi- 
deles seu Christianas redeamus feminas, divinae 
respectam misericordiae in ipsa etiam publicorum 
abjeclione scortorum et stupendo praedicare, et 
predicando stupere. Quid est abjectius quam Maria 
Magdalene, vel Maria iEgyptiaca secundum vitae 
statam prisiinael Quas vero postmodum vel honore ' 
vel merito divina amplius gratia sublimavit 1 lllam 
quidem quasi in apostolico permanentem coenobio, 
ot jam supra commemoravimus (in Vitis Patr.), 
hac vero, at scriptum est, supra humanam virtutem 
aoachoreiaram agone dimicante, ut in utrorumque 
•ODachonun proposito sanctaram virtus femina- 



rum praeemineal, et illud quod incredulis Dominus 
ait : « Meretrices praecedent vos in reguum Del 
(Mfitth, xxi, 3), >) ipsis et fidelibus viris improperan- 
dura videatur, el secundum sexuum seu vitae differen- 
tiam flant novissimi primi, et primi novissimi 
(Matth, XX, 16). Quis deuique ignoret feminas 
exhortalionem Chrisii et consilium Apostoli tanto 
castimoniae zelo esse complexas ut pro conservan- 
da carnis pariter ac mentis iniegriiaie, Deo se per 
marlyrium olferrent holocaustum, et gemina trium- 
phanles corona, Agnum sponsum virginumquocun- 
que erit sequi studerent ? (Apoc. xiv, 4.) Quam qui- 
dem virtutis perfectionem raram in viris crebram 
in feminis esse cognovimus. Quarum eliam nonnul- 
ias tantum in hac carnis praerogaiiva zelum ba- 
buisse legimus, ut non sibi manum inferre dubiia- 
rent, ne quam Deo voverant incorrupiionem amit- 
terent, et ad sponsum virgincm virgines perveni- 
rent. Qui etiam sanctarum devotionem virginum 
intantum sibi gratam esse monsiravit, ut genlilis 
populi multiludinem ad bealaB Agathae suITragium 
concurrentem velo ejus contra aestuantis iEihnae 
lerribilem ignem opposito tam a corporis quam 
animae liberaveril incendio. Nuilam novimus mo- 
nachi cucullam benelicii lanli graiiam esse adeptam. 
Legimus quidem ad lactum pallii Eliae Jordanem 
esse divisum, ipsi pariter et Eliseo viam per ler- 
ram praebuisse (IV Reg, xi, 8) ; velo aulem vir- 
ginis immensam adhuc intidelis populi multitudinem 
lam mente salvari quara corpore, et sic eis con- 
versis ad coelestia viam patuisse. Illud quoque non 
modicum sanctarum digniiaiem coramendat femi- 
narum, quod in suis ipsae verbis consecratur, di- 
ceules: « Annulo suo subharravit me, ipsi sum de- 
sponsata (Ambr., ser. 90). » Haec quippe verba sunt 
beatae Agnetis in quibus virgines suam profess o- 
nem facientes Christo desponsantur. Si quis etiam 
vestra3 religionis formam ac dignitatem apud gen- 
tiles cognoscere curet, atque nonnulla inde quoque 
exenipla ad exhortationem vestram mducere; faciie 
deprehendel in ipsis etiam nonnullam hujus propo- 
siti institutionem praecessise, excepto quod ad ii- 
dei pertinet tenorem, el inulta in illis sicut et in 
Judaeis praecessisse, quae ex uirisque congregaia 
Ecclesia retinuit, sed in melius commutavit. Quis 
nesciat universos clericoruin ordines ab ostiario us- 
que ad episcopura, ipsumque tonsurae usum eccle- 
siasticae, qua clerici fiunt, et jejunia Quatuor Tem- 
porum, et azymorum sacrilicium, nec non ipsa sa- 
cerdotalium induraentorum ornamenta, et nonnulla 
dedicationis vel alia sacramenta, a Synagoga Eccle- 
siam assumpsisse? Quis etiam ignoret ipsum uti- 
lissima dispensatione non solum saecularium digni- 
tatum gradus in regibus caeterisque principibus, et 
nonnulla legum decreta, vel philosophicae disclpliDse 
documenta in conversis gentibus retinuiss^ • ve- 
rum etiam quosdam ecclesiasticarum digtv^(^\vvTXV 
gradus, vel continentiae formam, et corpora\y^ ^x^' 
ditiae religionem ab eis accepisse? Consta^ aw^ 



251 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



252 



nunc episcopos vel achieplscopos praesldere, ubi A ul lanto amplius nunc fideles ad ipsam animaren- 



tunc flamines vel archiflamines habebantur : et 
quaB lunc templa daRmonlbus sunt instituta, postea 
Domino fuisse consecrala, et sanclorum memoriis 
insignita. Scimus et in gentibus praecipue praero- 
galivam virginilalis enituisse, cum maledictum le- 
gis ad nuptias Judaeos coerceret (Deut. xxv, 5), 
et intantum gentibus hanc virlutam seu munditiam 
carnis acceptam exstitisse, ut in templis earum 
magni feminarum conventus ca^libi se vitae dica- 
renl. Unde Hieronymus in Epistoiam ad Galatas 
iib. iii (cap. 6) : t Quid nos, inquil, oportet facere, 
in quorum condemnationem habet et Juno univiras 
et Yesta univirgines, et alia idola continentes ? « 
Univiras autem et univirgines dicit, quasi mona- 



tur, quanto hanc in infldelibus quoque amplius 
exaliari cognovcrinl. Scimus et Gaipha; praelaiioni 
non personae gratiam esse collatam, et pseudo quo- 
que apostolos miraculis nonnusquam coruscasso ; 
et haec non personis eorum, sed officio esse cun- 
cessa. Quid igitur mirum, si Dominus non perso- 
nis infidelium feminarum, seJ virtuli continentiae 
ipsarum hoc concesserit, ad innnocentiam virginis 
saltem liberandam, et falsae accusalionis in.prubi- 
talem conterendam? Conslat quippe amorem con- 
tinentiae bonum esse et in infidelibus, sicul et con- 
jugal's pactionis observantiam donum Dei apud 
omnes csse. Ideoque mirabile non videri, si sua 
dona, non errorem infidelitatis per signa, quae 



chas univiras, quae viros noverant, et monachas infidelibus fiunt, non fideiibus, Deus honoret; 



univirgines virgines. Monos edim, unde monachus, 
id est solitarius dicitur, unum sonat. Qui etiam li- 
bro I contra Jovinianum, muitis de castitate vel 
continentia gentilium feminarum, inductis exem- 
plis: « Scio, inquit, in catalogo feminarum me 
plura dixisse, ut quae Christianae pudicitiae despi- 
ciunt fidem, discant saltem ab eihnicis castitatem. » 
Qui in eodem supra iilam quoque continentiae 
virtutem adeo commendavit, ut hanc praecipue 
munditiam carnis |in omni gente Dominus appro- 
basse videatur, et nonnuliis etiam in infidelibus 
quoque vel collatione merilorum, vel exhibitione 
miraculorum exlullsse. 't Quid referam, inquit, 



maxime quando per haec, dictum est, innocentia 
liberatur et perversorum hominum maliiia repri- 
mitur, et ad hoc, quod ita magnificatur, bonum 
homines amplius cohorlantur, quod lanlo rai- 
nus ab infidelibus quoque peccatur, quanlo am- 
plius a voiuptatibus carnis recedilur. Quod nunc 
etiara cum plerisque aliis adversus pra^dicium in- 
continentem haereticura beatus non inconvenienter 
induxit Hieronymus, ut quae non miralur in Cliri- 
stianis, erubescal in ethnlcis. Quis etiam dona Dei 
esse deneget, potestatem etiam infidelium princi- 
pum, etsi perverse ipsa ulantur, vel amorcm justi- 
liae, vel mansuetudinem quam habenl, legc in- 



sibyllam Erichlhream alque Gumanam, ei oclo re- q structi naturali, vel caelera quae decenl principes? 



liquas? Nam Varro decem fuisse aiUumat, quarum 

insigne virginiias est, et virginitatis pra^mium divi- 

naiio. » Item : t Glaudia virgo vestalis cum in su- 

spicionem venisset stupri, feriur cingulo duxisse 

ratem, quam hominum millia trahere ne^iuiverant. » 

Et Synodius Claremontensis episcopus in propen- 

tico ad libellum suum ita ioquitur: 

Qualis nec Tanaquil fuit, nec illa^ 
Quam tu, Tricipitine, i)^ocreasti, 
Qualis nec Phrygise dicata Feste, 
QusB circa satts Alljulam tumentem 
Duant virgineo ratem capillo. 

(Carm., xxiv, 39. — Vide PatrologiaB 
X. LVII, col. 746.) 

Augustinus De civitate Dei lib. xxii (cap ii): « Jara 



Quis bona esse contradicat quia malis sunt per- 
misla ? praesertim cum, ut beatus astruit Au- 
gustinus, et raanifcsla raiio testatur, mala esse 
nequeant nisi in natura bona? Quis non illud ap- 
probet quod poetica perhibet sententia : 

Ckhrunt peccare boni virtutis amore ? 

(HoRAT.,EpisM. I, ep. 15.) 

Quis Vespasiani nondum imperatorls miraculum, 
quod Suetonius refert (in Vespas., c. 7), de caeeo 
videlicet et claudo per eum curatis, non magis ap- 
probet quam neget, ut ejus virlutem ampllus aemu- 
iari velint principes. Aut quod de anima Trajani 
beatus eglsse Gregorlus (Joan. Diaconus, 1. ii Vitx 



si ad eorum miracula veniamus qu^e facta a diis D S. Greg., c. 44) refertur ? x\overunt homines in 



suis martyribus opponunt nostris, nonne etiam ipsa 
pro nobis facere, et nobis reperientur oranino 
proficere?Nara inter raagna miracula deorum suo- 
rura profecto raagnura illud est, quod Varro corn- 
meraorat vestalem virginem, cum periclitaretur fal- 
sa suspicione de stupro, cribrum implesse aqua dc 
Tiberi, et ad suos judices nulla ejus parte stiilante 
portasse. Quis aquae pondus tenuit tot cavernis 
patientibus? Itane Deus omnipotens terreno cor- 
pori grave pondus auferre non poterit, ut in eodem 
elemento habitet vivificatura corpus, in quo vo- 
lueril vivificans spirilus ? » Nec rairum si iis vel 
aiiis Deus miraculis infidelium quoque castitatem 
extulerit, vel officio, dsemonum extolU permiserit, 



coeno raargaritam legere, et a paleis grana discer- 
nere. Et dona sua infidelitati adjuncta Deus igno- 
rare non potest, nec quidquam horum quae fec^rii 
odire. Quae quo amplius signis coruscant, tanto 
amplius sua esse demonstrat, nec homlnura pravi- 
tate sua inquinari posse, et qualis sit fidelibus 
spectandus, qui talem se exhibet infidelibus. Quau- 
tam autem apud infideles dlgnitatem devota illa 
templis pudicitia sit adepta, vindicta violationis 
indicat. Quam scilicet vindictam Juvenalis cora- 
raeraorans in satyra iv contra Crispinum, sic d^ 
ipso ait : 

Gum quo nuper vitiata jacehat 

Sanguine adhuc vivo terram mhitura sacerdos» 



J 



EPIST. VII. 



254 



•ej, 

ir. 



Cnde el Augustinus De civilate Dei, lib. iri : c Nam A 
el ipsi. • inquit, « Romaai anliqui in stupro dc- 
ttclas Vesta? sacerdoles vivas defodiebanl. Adulle- 
ras aulem feminas quamvis aliqua damnatione, 
aalla tamen morte plectebant. » Usque adeo gra- 
vias quae pulabant abdita divina, quam humana 
cabilia vindicabant. Apud nos aulem Christiano- 
ram cura principum tanto amplius noslra3 [veslra'] 
providit castimonia), quanto eam sancliorem esso 
non dubitatur. Unde Justiniamus Augustus : t Si 
qais, » inquit, t non dicam rapere, sed attentare 
tantum causa jungendi mairimonium sacras virgi- 
nes aasus fuerit, capitali pcena feriatur. » Ecclesia- 
sticae quoque sanclio disciplina}, quae poenilenlia} 
remedia, non raortis supplicia qua^rit, quam severa 
sententia lapsus vestros praevenial non est dubium. ^ 
Unde illud est Innocenlii papae Victricio episcopo 
Rolhomagensi, cap. 13 : « Qua} Christo spiriluali- 
ter nubunt, et a sacerdole velantur, si postea vcl 
publice nupserint, vel occulte corrupta) fuerint, 
non eas admittendas esse ad agendam poeniieniiam, 
nisi is cui se conjunxeranl de hac vita jdiscesserit. » 
Hae vero, quae necdum sacro velaraine tecta», la- 
men in proposito virginali semper se simulaverini 
permanere, licet velatae non fuerinl, his agenda ali- 
qaanto tempore pcenitentia est ; quia sponsio ea- 
ram a Domino tenebatur. Si vero inter homims 
solet bonae fidei contraclus nuila ratione dissolvi, 
quanto magis ista pollicitatio, quam cum Deo pe- 
pigerunt, solvi sine vindicla non poterit? Nam si i: 
apostolus Paulus, quae a proposito viduitatis dis- 
cesseranl, dixil eas habere cnndonmationem, quia 
primam fidem jrrilam fecerunt (I Tim, v, 12) : 
quanto magis virgines, quae prioris proposiiionis 
fidem minime servaverunt? Hinc et Pelagius ilie 
notabilis ad filiam Mauritii : « Criininosior est, > 
inquit, c Christi adultera quam mariti. Unde pul- 
chre Romana Ecclesia tam severam nupor de hu- 
jusmodi statuit sententiam, ut vix vel pocnitentia 
dignas judicaret, quse sanctificatum Deo corpus li- 
bidinosa coinquinatione violassent. » Quod si per- 
scrutari veiimus quantam curam, quaniam dili«,'cn- 
tiam et charitatem sancti doctores ipsius Domini, 
ei apostolorum exemplis incilaii, devotis semper 
exhibuerint feminis, reperiomus eos summo dile- ^ 
ctionis zelo devotionem earuni amplexos fuisse, ei 
fuvisse, et raultiplici doctrina; vel exhortaiionis stu- 
dio earum religionem jugiter iustruxisse alque 
auxisse. 

Atque, ut caeteros omittam, praecipui docto- 
res Ecciesiae producantur in medium, Orig(*nes 
scilioet, Ambrosius atque llieronymus. Qnorum 
quidem primus, ille videiicet maximus Cbristiano- 
ram philosophus, religionem feminarum tanto am- 
plexus est zelo, ut sibi manus ipse inferret, sicut 
ecclesiastica ref»»rt Historia (lib. vi, c. 7), ne ulla 
eum suspicio a doctrina vel exhortatione mulierum 
abduceret. Quis etiam ignoret quantam Ecclesiu* 
diYJnorum messem librorum rogatu Paulae et Eu- 



stochii beatus reliquerit Hieronymus? Quibus inter 
cielera sermonem eiiam de Assumptione matris 
Doinini juxia earum pelilionem scribens, idipsum 
prolitetur, dicens (epist. iO) : t Sed quia negare 
non queo quidquid injunj,Mtis, nimia vestra devin- 
ctus dileclione, experiar quod hortamini. » Scimus 
autem nonnullos maximorum dociorum tara ordi- 
nis (|uam vitai dignilate sublimium, nonnunquam 
ad eum de longinquo scribentes parva ab eo re- 
quisisse scripla, nec impetrasse. Unde et iilud esi 
beali Augustini in secundo Retractationum libr 
(cnp. 41) : « Scripsi el duos libros ad presbyterum 
Ilieronvmum sedentem in Bethlehem, unum de ori- 
gine anima;, alium de sententia apostoli Jacobi, ubi 
ait : «Quicunque totam legem servaverit, ofTendat au- 
tem in uno, factusestomnium i*eus {Jac. ii, iO) : » de 
utroque consulens eum. Sed in priore quaestionem, 
quam proposui, ipse non solvi. In posteriore autem 
quid mihi de illa solvenda videretur non lacui. Sed 
utrum hoc approbaret, et illum consului. Respon- 
dit [al. Rescripsit] autem laudans eamdem con- 
sultalionem raeam, sibi tamen ad respondendum 
oiium non esse respondil. Ego vero quousque es- 
set in corpore hos libros edere nolui, ne forle re- 
sponderet ali^iuando, et cum ipsa responsione ejus 
potius ederentur. IIIo aulem defuncto edidi. » Ecce 
virum tantum tanto tempore pauca et parva re- 
scrit)ta a prajJiclo viru cxspcctasse, nec accepisse. 
Quem quidem ad petitionem prffidictarum femina- 
rum in tot et tanlis voluminibus vel transferendis 
vel dictandis sudasse cugnovimus, longe eis majo- 
rem quam episcopo reverentiam in hoc exhibens. 
Quarum fortassis tanto amplius virtuiem amplecti- 
tur studio, nec contristare sustlnet, quanto earum 
naturam fragiliorem cousiderat. Unde et nonnun- 
quam zelus charitatis ejus erga hujnsmodi feminas 
tanius esse deprehendilur, ut in earum laudibus 
aliqualenus veritatis tramltem excedere videatur, 
quasi in seipso illud expcrtus, quod alicubi comme- 
morans : « Charilas, » inquit, « mensuram non 
habet (epist. 17). » Qui in ipso statim ex(jrdio Vila3 
sanclte Pauhr, quasi attentum sibi lectorem praepa- 
rare desiderans, ait (episl. 27) : « Si cunrta corpo- 
ris raei merabra verlerentur in linguas, et oranes 
artus humana voce resonarenl, nihil dignum san- 
cta» ac venerabilis Paulae virtutibus dicerem. » De- 
stTipsit et nonnullas sanctorum Patrum venerabiles 
vilas, atque miraculis coruscas, in quibus longe 
mirabiliora sunt quae referuntur. Nullum tamen 
eurum tanta laude verborum extulisse videtur, 
quanta hanc viduam commendavit. Qui etiam ad 
Dometriadem virglnem scribens, tanta ejus laude 
frontera ipsius insignivit epistulae, ut non in modi- 
cara labi videatur adulationera (epist. 8) : « Inter 
omnes, » inquit, « materias, quas ab infantia usque 
ad hanc jeiatem vel mea, vel notariorum scripsi 
mnnn, nihil praesenli opere difficilius. Scriplurus 
:n :.'l Demelriadem virginem Christi, quae ct no- 
biiiUite et divitiis priraa est in urbe Roroana, si 



255 



PETRI ABiELARDT OPP. PARS I. - EPISTOLiE. 



256 



cuncta ejus virtutibus congrua dixero, adulari pu- 
tabor. » Dulcissimum qulppe viro sancto fuerat 
quacunque arle verboruni fragiiem naluram ad ar- 
dua virtutis siudia promovere. Ut autem opera no- 
bis quam verba in hoc certiora praebeant argu- 
menta, tanta hujusmodi feminas excoluil charitale, 
ut immensa ejus sanciitas naevum sibi propriae im- 
primeret famae. Quod et ipse quidem ad Asellam, 
de fictis amicis atque sibi detrahentibus scribens, 
inter caetera commemorat, dicens (epist. 99) : « Et 
licet me sceleratura 'quidam pulent, et omnibus 
flagitiis ohrutum, tu tamen bene facis, quod ex lua 
menle eliam malos bonos pulas. Perlculosum quippe 
est de servo allerius judicare, et non facilis venia 
prava dixisse de rectis. Osculabantur quidam mihi 
manus, et ore vipereo detrahebant. Dolebant labiis, 
corde gaudebant. Dicant quid unquam in me aliter 
senserunt, quam quod Christianum decebat? Nlhil 
mihi objicitur, nisi sexus meus. Et hoe nunquam 
objiceretur, nisi cum Hierosolymam Paula profi- 
ciscilur. » Item (ibid.) : « Antequam domum san- 
clae Paulae noscerem; tolius in me urbis studia 
consonabant. Omnium pene judicio dignus summo 
sacerdotio decernebar. Sed postquam eam pro suo 
merito sanctitalis venerari, colere, suscipere [f. su- 
spicere] coepi ; omnes me illico deseruere virtutes. » 
Et post aliqua (ibid.) : « Saluta, • inquit, « Paulam 
et Eustochium, velint nolint, in Ghristo meas. » Le- 
gimus et Dominum ipsum tantam beatae meretrici 
familiarilatem exhibuisse, ut qui eum invitaveral 
Pharisaeus, ob hoc jam penitus de ipso diffideret, 
apud se, dicens : t Hic si esset propheta, sci- 
rel utique quae et qualis est quae langit eum 
(Luc. VII, 39). » Quid ergo mirum, si pro lu- 
cro talium animarum ipse Chrisii membra ejus 
incitata exemplo propriae famae detrimentum non 
eflfugiuni? Quod quidem Origenes, ut dlclum 
est (EusEB. Ilb. VI, cap. 7), cum cuperet eviiare, 
gravius slbi corporis deirimentum inferre susti- 
nuit. Nec solura in docirina vel exhortatione femi- 
narum niira sanctorum Pairum charitas innotuit, 
verum etiam in earum consolatione ita vehemens 



A nonnunquam exstitit, ut ad earum dolorem lenien- 
dum nonnulla fidei ^adversa promittere mira eorum 

• 

compassio videatur. Qualis quidem illa est beat^ 
Ambrosii consolatio, qnam super morie Vaienti- 
niani imperatoris sororibus ejus scribere ausus est, 
et ejus qui cathecumenus sit defunctus saiulem 
astruere. Quod longe a catholica fide atque evan~ 
gelica veritate videtur dissidere. Non enim ignora- 
bant quam accepta Deo semper exstiierit virtus 
infirmioris sexus. Unde et cum innumeras videa- 
mus virgines mairem Domini in hujus excellentiae 
proposito sequi, paucos agnoscimus viros hujus 
virtutis gratiam adeptos; ex qua, (^uocunque ierit, 
ipsum sequi Agnum valerent (Apoc. xiv, 4). Cujus 
quidem zelo virtutis cum nonnullae sibi manum 

^ inferrent, nt quam Deo voverant integritatem etiam 
carnis conservarent, non solum hoc in eis non est 
reprehensum, sed apud plerosque haec ipsaram 
martyria titulos ecclesiarum meruerunt. Desponsatae 
quoque virgines, si antequam viris suis carnaliter 
misceantur monasterium decreverint eligere, et 
homine reprobato sponsum sibi Deum efficere, libe- 
ram in hoc hab^^nt facultatem, quam nequaquam 
viris legimus indultam. Qaarum eliam pleraeque 
tanto ad castimoniara zelo sunt accensae, ut non so- 
lum contra legis decretum pro custodienda castitate 
virilem praesumerenl habitum (Deut. xxn, 5), verum 
etiam inter monachos tantis praeminerent vir- 
tutibus, ut abbates fieri mererentur. Sicut de beata 
legimus Eugenia (in Vitis Patr,), quae sanclo etiam 

G Helcno episcopo conscio, imo jubente virilem ha- 
bitum sumpsit, et ab eo baptizata monachorum 
collegio est sociata. 

Haec ad novissimarum [al. petitionem novissima- 
rum] petilionum tuarum primam, soror in Christo 
cbarissima, me satis rescripsisse arbitror, de aucto- 
ritate videlicet ordiuis vestri, et insuper de com- 
mendatione propriae dignitatis, ut tanto studiosius 
vestrae professionis propositum amplectamini, 
quanto ejus excellentiam amplius noveritis. Nunc 
ut secundam quoque, Domino anunente, perficiam, 
vestris id meritis et oraiionibus obtineam. Vale. 



EPISTOLA VIII, 

Quae ejusdem Petri ad Heloissam. 

Institutio seu Regula sanctimonialium. 



Aroumentum. — Cum duo ab Heloissa rogatus fuisset Abxlardus, alteri quidcm eorum superiore respondit 
epistola ; alterum nunc exsequitur. Si quidem petitionis EeloissaB alterum caput fUerat, ut Paracletensibus 
monachabus regulam scriberet ; quod ipse hoc libro potius quam epistola Iticulenter perficity plurimis sancto-' 
rum Patrum sententiis tanquam (toribus adunatis. Tripertitum autem tractatum vocat, quod in eo maxime 
de tribus prxcipuis virtutibus monasticis^ contimentia scilicet, paupertate voluntaria^ et silentio tractet. Con- 
stituit toti earum collegio septem officiales sorores, quas caeteris tum in his quse animarum sunt, tnm in ^ts, 
quaB ad temporalia sive corporalia spectant, prudenter prsesint, Esum carnium temis diebus singulis hebdo- 
madibuSf et usum vini moderatum eis indulget, ac cxtera ad vitx monasticx ordinem pertinentia diligenter 
et congrue disponit. 



Petitionis tuae parte jam aliqua prout potoimus absoluta, superest Domino annaente de illa, qu» 



EPiST. vm. 



258 



, parte tam tuis, qaam spiritaaliam taarum A trum documentis exuberaDtem copiam habentes^ 



im desideriis complendis operam dare. Restat 

le juxla praedictae vestrae^postulatiunis ordinem, 

un vobis institutlonem, quasi quamdam pro- 

vestri regulam a nobis srcibi, et vobis tradi , 

rtius ex scripto quam ex consuetudine habeatis 

?os sequi cenveniat. Nositaque partim consuc- 

ibos bonis,partimScripturarum testimoniis vei 

lam nitentes fulcimentis, haec omnia in unum 

rre decrevimus, ut sprituale Dei templum , 

estis vos (II Cor.vi, t6), habens decorare, 

quibusdam egregiis exornare picturis valea- 

, et ex pluribus imperfectis quod possimus 

i opasculum consummare . In quo quidem 

Zeaxim pictorem imitantes , ita faccre insti- 



auxilio freti divino perfectius vobis opusculum re- 
linquere non desperamus : quo ad sortem vel 
descriplionem illarum quinque prudentium virgi- 
num pertingere valeatis , quas in depingenda vir- 
gine Christi Dominus nobis in Evangelio proponit 
(Mattk. XXV, 8) . Quod ut possiraus sicut volumus, 
vestris orationibus impetremus . Valete in Christo , 
sponsae Christi. 

Tripertitum inslructionis vestrae traciatum fieri 
decrevimus , in describenda atque nmnienda reli- 
gione vestra, et divini obsequii celebraiione dispo- 
nenda, in quibus religionis monasticae summam 
arbitror consistere , ut videlieet coniinenter , ei sine 
proprietate vivatur, ac silentio maxime studeaiur. 



is in templo spiritali, sicul ille disposuit fa- ^ Quodquidem , juxta Dominicam evangelicae regul» 



om ia corporali. Uunc enim , ut in rhetorica 
ib. i) Tuliius meminit , Crotoniatae ;asciverunt 
doddam templum, quod religiosissime cole- 
, exceilentissimis picturis decorandnm. Quod 
iligentius faceret, quinque sibi virgines pul- 
imas de populo illo elegit , quas sibi pingenti 
entes intaens , earum pulchritudinem pingendo 
retur. Quod duabus de causis factum esse cre- 
est Tum videlicet quia , ut praedictus memi- 
)Ctor {itnd,) , maximam peritiam in depingen- 
inlieribuspictor llie adeptus fuerat , tum etiam, 
nataraliter puellaris forma elegantior et deli- 
' virili compositione [al, compactione] ccnse- 



disciplinam , lumbos praecingere (Luc. xii, 35) , 
omnibus renuntiare {Luc, xiv, 33) , otiosum verbum 
cavere Matth, xii, 36) . Continentia vero castitatis 
illa est , quam suadens Apostolus , ait : « Quae in- 
nupla est ei virgo , cogitat quae Domini sunt , ut sit 
sancta corpore et spiritu (I Cor. vii, 34). » Corpore, 
inquit, toto, non uno membro, ut ad nuliam scilicet 
lasciviam in faclis vel in dictis ejus aliquod mem- 
brum declinet. Spiritu vero tunc sancta est« quando 
ejus mentem nec consensus inquinat, nec superbia 
inflat, sicut illarum quinque fatuarum virginum , 
quae dum ad vendentes oleumrecurrerent , extra ja- 
nuam remanserunt. Quibus jam clausa janua fru- 



Pinres autem virgines ab eo eligi supra me- q stra pulsantibus et clamantibus : a Domine, Doraine 



tos philosophus ait , quia nequaquam credidit 
a se reperire posse puella, membra omnia 
liter formosa, nullique unquam a natura tan- 
;>alchritudinis gratiam esse collaiam , ut aequa- 
n omnibus membris pulchritudinem haberet , 
bil ex omni parte perfectum in compositione 
•mm ipsa expoliret, tamquam uni sic omnia 
loda conferret , ut non haberet quod c^teris 
rctar. S:c et nos ad depingendara animae pul- 
ndinem , et sponsae Christi describi^ndam per- 
inem , in qua vos tanquam speculo quodam 
I spiritalis virginis semper prae oculis habitae , 
"em vestrum vel turpitudinem deprehendatis , 
)suimas ex multis sanctorum Patrum docu- 



aperi nobis, > terribiliter sponsus ipse respondet: 
« Amen dico vobis,nescio vos (Matth. xxv,i<).» Tunc 
autem relictis omnibus nudum Chrislum nudi se- 
quimur, sicut sancti fecerunt aposioli, cum propter 
eum non solum terrenas possessiones aut carnalis 
propinquitatis afTectiones, verum etiam proprias 
postponimus voluniates , ut non nostro vivamus 
arbitrio , sed praelati nostri regamur imperio, et ei 
qui nobis loco Christi praesidet tanquam Christo 
penitus pro Christo subjiciamur . Talibus enim 
ipsemet dicit : < Qui vos audit , me audit ; ct qui 
vos spernit , ipse me spernit (Luc. x, 16), > Qui 
si etiam, quod absit ! male vivat , cum bcpe praeci- 
piat> non est tamen ex vitio hominis sententia 



is^vel consuetudinibus monasteriorum optimis ^) contemnenda Dei . Dequolibet ipsemet pra^cipit. 



am instruere conversationem, singula quaeque 
t memoriae occurrerint delibando , et quasi in 
n fasciculum congregando, quae veslri propo- 
anctitati congruere videbo . Nec solum quae de 
ichabus , verum etiam quae de monachis insti- 
. Quippe sicut noraine et coutinentiae profes- 
nobis estis conjunctae, ita et fere omnia nostra 
competunt instituta. £x his ergo, ut diximus, 
ma quasi quosdam flores decerpendo , quibus 
e lilia castitatis adornemus, multo majore 
y describere .debemus virginem Christi , quam 
ietus Zeuxis depingere simulacrum idoli . Et 
aidem qainque virgines, quarumspeciemimi- 
ir y safficere credidit . Nos vero pluribus Pa- 



dicens : « Quae dixerunt vobis servale, et facite : 
secundum vero opera eorum nolite faeere (Blatth, 
xxiii, 3). j» Hanc autem ad Deum spiritalem a sae- 
culo conversiunem ipsemet diligenler describit , 
dicens : « Nisi quis renuntiaverit omnibus quae 
possidet, non potest meus esse discipulus (Luc, 
XIV, 33). » Et iterum : « Si quis venit ad me , et 
non odit patrem suum , aut matrem , et uxorem, et 
filios, et fratres, et sorores , adhuc autem et ani- 
mam suam , non potest meus esse discipulus 
(t6iU,26). « Hoc aulem est odire palrem velma- 
trem, alTectiones carnalium propinquilatum nolle 
sequi, sicut et^odire animam suam esl, voluntaiem 
propriam sequi nolle. Quod allbi quoque praecipit 



259 



(PETRI AB/ELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



260 



dicens : « Si quis vult posi me venire , abneget A monachi. » Plus quippe esse constat silenlio stu- . 



semelipsum , et lollat crucem suam , et sequa- 
lur me {Luc, ix, 23). w Sic enim propinquanles 
post eum venimus , hoc est eum maxime iniilando 
sequimur, qui ait : « Non veni facere volunlatem 
meara, sed ejus qui misit me [Joan. vi, 38). » Ac 
si diceret : Cuncta per obedienliam agere. Quid 
enim, « abneget semelipsum, > nisi carnales affe- 
ciiones propriamque voluntatem postponere , et 
alieno. non suo regendum arbilrio se committere ? 
Et sic profecto crucem suam non ab alio suscipil, 
sed ipsemet toUit ; per quam scilicet ei mundus 
crucifixus sit, el ipse mundo , cum sponlaneo pro- 
pria^ professionis volo mundana sibi el lerrena de- 
sideria inlerdicit, quod est voluntatem propriam 



dere quam sileniium habere. Est enim studium ve- 
hemens applicalio animi ad aliquid gerendum .Mulia ] 
vero negligenler agimus vel inviti , sed nulla stu- 
diose nisi volentes vel intenti. Quantum vero diffi- 
cile sit vel ulile linguam refrenare, apostolus Jaco- 
bus diligenler attendens, ail : « In multis enim of- 
fendimus omnes. Si quis in verbo non ofFendil , hic 
perfectus est vir {Jac. iii, 2). » Idem ita : » Omnis 
natura bestiarum , et volucrum , et serpentum , et 
cajterorum , domantur, et domita sunt a natura hu- 
mana (?6id., 7). » Qui simul considerans quanta 
sit in lingua malorum materia, et omnium bono- 
rum consumptio, supra sic et infra loquitur : «Lin- 
gua quidem modicum membrum , quantus ignis. 



non sequi. Quid enim carnales aliud appetunt, nisi ° quara magnam silvam incendit ; universitas iniqui- 



implere puod volunt ? Et quae est lerrena delecia- 
lio , nisi propriae voluntatis impletio, etiara quando 
id quod volumus labore maximo sive periculo agi- 
mus ? Aut quid esl aliud crucem ferre, id est cru- 
ciatum aliquem sustinere , nisi contra voluntalem 
noslram aliquid Iieri,quanlumcunque illud videatur 
facile nobis esse vel utile ? Hinc alius Jesus longo 
inferior in Ecclesiastico admonet , dicens : « Post 
concupiscentias tuas non eas , et a volunlale tua 
avertere . Si praestes animae tuae concupiscentias 
ejus, faciet te in gaudium inimicis tuis (Eccli. xviir, 
30). » Cum vero ita tam rebus nostris quam nobis 
ipgis penitus renuntiamus , tunc vere omni proprie- 



tatis, inquietum malum , plenum veneno mortifero 
{ibid.y 5). » Quid autem veneno peeiculosius vel ca- 
vendum amplius ? Sicut ergo venenum vitam ex- 
stinguit, sic loquacitas religionem penitus evertit. 
Unde idem superius : « Si quis putat se, inquit , 
religiosum esse, non refrenans linguam suam , sed 
seducens cor suum , hujus vana est religio {Jac, i, 
26). > Hinc el in Proverbiis scriptum est : « Sicut 
urbs patens, el absque murorum ambitu ; ita vir 
qui non potest in loquendo cohibere spirilura suum 
{Prov. XXV, 28) . » Hoc ille senex diligenter conside- 
rabat, qui de loquacibus fratribus ei in via socia- 
tis, Anionio dicente : « Bonos fratres invenisti te- 



taio abjecla vitam illam apostoiicam inimus , quae c cum , abba : » respondit : « Boni sunt siquidem , 



omnia in commune reducit , sicut schplum est : 
« Multitudinis credentium erat cor unum et anima 
una {Act. iv, 32). » Nec quisquameorum, quae pos- 
sidebat, aliquid suum esse dicebat. Sed erant iilis 
omnia coramunia . Dividebatur aulem singulis prout 
cuique opus eral , non enim aequaliter omnes ege- 
bant : et ideo non aequaliter omnibus distribueba- 
tur, sed singulis prout opus erai. Cor unum fide, 
quia corde crediinr. Anima una , quia eadem ex 
charitate voluntas adinvicem, cum hoc unusquisque 
alii quod sibi vellet, nec sua magis quam aliorum 
commoda quaereret, vel ad communem utiliiatem 
ab omnibus omnia referrentur, nemine quae sua 
sunl, sed qux Jesu Christi quaerenteseu alTectante. 



sed habitatio eorum non habet januam. Quicunque- 
vult intrat in stabulurn , et solvit asinura {Vit. Patr 
part . II, lib. De continent.), » Quasi enim a prae- 
sepe Domini anima nostra ligatur , sacrae se medi- 
tationis in eo quadam ruminatione reflciens, a quo 
quidem praesepi solvitur , atque huc et illuc toto 
mundo per cogitationes discurrit , nisi eamclausura 
tacilurnitatis relineat . Verba qulppe inlellectum 
animae imraittunt , ut ei quod intelligit intendat , et 
per cogitationem haereat . Cogitatione vero Deo lo- 
quimur, sicut verbis hominibus. Dumque huc ver- 
bis hominura intendiraus , necesse est ut inde du- 
caraur . Nec Deo siraul et horainibus intendere va- 
lemus . Nec solura oliosa, verum etiam quae utilita- 



Alioquin nequaquam sine proprietate viveretur, [) tis aliquid habere videnlur vitanda sunl verba , eo 



quae magis in ambitione, quam in possessione con- 
sislit. Otiosum verbum seu superfluum idem est 
quod multiloquium. Unde Augustinus Retraciatio- 
num lib. i (in proaem .): « Absit, » inquilut multi- 
loquiura depulem quando necessaria dicuntur , 
quantalibet sermonum muttitudine ac prolixitale 
dicantur . > Hinc autem per Saloraonem dicitur : 
« In mulliloquio non deerit peccatum . Qui autem 
moderatur labia sua, prudentissimus est {Prov, x, 
^9). » Maltumergo cavendura est in quo peccatum 
non deest, el tanto studiosius huic morbo provi- 
dendum est , quanto periculosius et difficillus evita- 
tnr . Quod beatus providens Benedictus (cap. 42) : 
« Omni tempore , » inquit , asilentio debent studere 



quod facile a necessariis ad otiosa , ab otiosis ad 
noxia veniatur . « Lingua quippe, ut Jacobus ail , 
inquietum malum , » quo caeteris minorest aut sub- 
lilior membris, tanto mobilior el caeteris motu la- 
cescenlibus , ipsa cum non movetur fatigatur , et 
quies ipsa ei fit onerosa. Quae quanto in nobis sub- 
tilior , et ex moUitie corporis nostri flexibilior , tanto 
mobilior et in verba pronior existit, etomnis mali- 
tiae seminarium patet. Quod in nobis praecipue vi- 
tium Apostolus notans, omnino feminis in Ecclesia 
loqui interdicit , nec de iis etiara quae ad Deura per- 
tinent , nisi dorai viros interrogare permittit . Et in 
iis etiara discendis , vel quibuscunque faciendis, si- 
lentio eas praecipue subjicit , Timotheo super his ita 



EPIST. VIII. 



262 



s : « Malier in silentio discat cum omni sub- A 
3. Docere aulem mulieri non permitto, neque 
iri in virum, sed esse in sllentio (I Tim. ii, 
Qaod si laicis et conjugatis feminis ita de si- 
providerit, quid vobis est faciendum? Qui 
eidem cur hoc praeceperit innuens , verbosas 
loquentes cum non oportet arguit. Huic igi- 
itae pesti remedium aliquod providentes, his 
penitus locis vel temporibus linguam conti* 
citurnitate domemus, in oratione scilicet, in 
0, dormitorio, refectorio, et in omni come- 
et coquina; et post Completorium deinceps 
axime ab omnibus observetur. Signis vero 
is vel temporibus, si necessarium est, pro 
alamur. De quibus etiam signis docendis seu 
ndis diligens habeatur cura, per quae etiamsi ^ 
quoque opus est, ad colioquium invitetur 
ngruo, et ad hoc instituo. Et explelis bre- 
^rbis illis necessariis , redealur ad priora, vel 
»pportunam est dat. Nec tepide corrigatur 
im ant signorum excessus, sed verborum 
16, in quibus roajus imminet pericuium. Cui 
> multo magnoque periculo et beatus Gre- 
saccurrere vehementer cupiens, lib. vn Mo- 
(cap. 18) sic nos instruit : c Dum otiosa, » 
« verba cavere negligimus, ad noxia perve- 
Hinc seminantur stimuli, oriuntur rixae, ac- 
tar faces odiorum, pax toia exstinguitur cor- 
» Unde bene per Salomonem dicitur : « Qui 
aquam, caput est jurgiorum (Prov, xvn, <^ 
Aquam qaippe dimittere, est linguam in 
eloquii relexare. Quo contra et in bonam 
asserit, dicens : « Aqua profunda ex ore 
*ov. xvm, 4).» Qui ergo dimittit aquam, ca- 
jargiorum; quia qui linguam non refrenat, 
liam dissipat. Unde scriptum est : • Qui im- 
laltosilentium, irasmitigat (Prov, xxvi, iO). » 
D nos manifeste admonet, in hoc praBcipue 
orrigendo districtissimam adhibere censu- 
e ejas vindicla ullateuus dififeratur, et per 
.xime religio periclitetur. Hinc quippe detra- 
, lites, convitia et nonnunquam conspiratio- 
Donjurationes germinantes, totum rcligionis 
im non tam labefactant quam evertunt. Quod 
1 vitium cum amputatum fuerit, non omnino H 
I pravae cogitationes exstinguuntur, sed ab 
oessabunt corruptelis. Hoc unum vilium fu- 
uasi religioni sufficere arbitraretur [a/. arbi- 
abbas Macharius, admonebat, sicut scri- 
fst, his verbis [Vit, Patr, part. ii, lib. De 
U). : « Abbas Macharius major in Scyti di- 
fratribus : Post missas ecclesias fugite fra- 
dixit ei unus fratrum : Pater, ubi habe- 
gere amplius a solitudine ista? Et ponebat 
i saam in ore suo, dicens : Istud est quod 
am dico. Et sic intrabat in cellam suam, et 
iS ostiam sedebat solus . » Hjbc vero silentii 
goae, ut ait Jacobus, perfectum hominem 
Jae. lUf 2), et de qua Isaias prsedixit : c< Gul- 



tus justiliae silentium (Isai. xvii, 32), » tanto a 
sanctis Patribus fervore est arrepia, quod sicut 
scriptum est [Vit. Patr. part. ii), abbas Agatho 
per triennium lapidem in ore suo miitebal, donec 
taciturnitatem disceret. 

Quamvis iocus non salvet, mullas lamen praebet 
opportunitaies ad religionem faciiius observandam, 
et tutius muniendam. Et multa religionis auxilia 
vel impedimenia ex eo consistunt. Uude et filii pro- 
phetarum, quos, ut ait Hieronymus (epist, iv, 13), 
monachos legimus in Veteri festamenio, ad soli- 
tudinis secretum se transtulerunt , praeier fluenla 
Jordanis casulas suas constituentes. Joannes quo- 
que et discipuli ejus, quos eiiam proposiii nostri 
principes habemus, et deinceps Paulus, Anlonius, 
Macharius, et qui praecipue in nostro floruerunt pro- 
posilo, tumultum saeculi et plenum tentationibus 
mundum fugienles, ad quietem solitudinis lectu- 
lum suae contemplatioiiis contulerunt, ut videlicet 
Deo possent sincerius vacare. Ipse quoque Do- 
minus, ad quem nullus tenlationis motus acces- 
sum habebat, suo nos erudiens excmplo, cum 
aliqua vellet agere praecipue secrela petebat, et 
populares declinabat tumultus. Hinc ipse Domi- 
nus nobis quadraginta dierum absiinentia ere- 
mum consecravit, turbas in eremo refecit, et 
ad orationis puriiatem non solum a turbis, verum 
etiam ab apostolis secedebat. Ipsos quoque apo- 
stoios et in monte seorsum instruxit, alque con- 
stituit, et transflgurationis suae gloria solitudinem 
insignivit, et exhibitione resurrectiouis suae discipu- 
los communiter in monte laetiflcavii, et de monte 
in coelum ascendit, et caetera quaecumque magnalia 
in solitudinibus vel secretis operatus est locis. Qui 
etiam Moysi vel antiquis patribus in soiitudinibus 
apparens, et per solitudinem ad terram promissio- 
nis populum traducens, ibique populo diu detento 
legem tradens, manna pluens, aquam de petra 
educens, crebris appariiionibus ipsum cousoians, 
et mirabilia operans, patenier docuit quantam 
ejus singularitas solitudinem pro nobis araet, cui 
purius in ea vacare possumus. Qui etiam liberta- 
tem mystice onagri solitudinem amaniis diiigenier 
describens, et vehementer approbaus, ad bealum 
Job loquitur, dicens : « Quis dimisit onagrum U- 
berum, et vincula ejus quis solvit? Gui dedit in 
solitudine domum, et tabernacula ejus in lerra sal- 
suginis. Coniemnit muliitudinem civis, clamorem 
exactoris non audit, circumspicit montes pascuae 
suae, et virentia quaeque perquirit (Job xxxix, 5). » 
Ac si aperte dicat : Quis hoc fecit nisi ego? Onager 
quippe, quem siivestrem asinum vocnmus, mona- 
chus est, qui saecularium rerum [a/. virorum et in 
aliquo vitiorum] vinculis absolutus ad tranquillam 
vitae soiitariae libertatem se coniulit, et saeculum 
fugiens in saeculo non remansit. Hinc in terra sal- 
suginis habitat, cum membra ejus pcr abstineniiam, 
sicca sunt et arida. Clamorem exactoris non au^it) 
sed vocemy quia ventri non superflua, sed nee^^« 



PETRl ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



264 



ria impendit. Quis enim lam imporlunus exactor, 
ct quotidianus exactor quam venter? Hic clamorem 
id est immoderatara postulailonem habet in super- 
fluis et dellcalis cibis, In quo minime est audien- 
dus. Montos pascuae sunt illi vilae vel doctrinae subli- 
mium Patrum,quas legendo el meditando reficimur. 
Virenlia quaeque dicit universa vilffi coelestis et im- 
marcessibilis scripla. Ad quod nos praecipue bealus 
Hleronymus exhorians, slc Heliodoro scribit mona- 
cho (epist. \) : << Inlerpretare vocabulum monachi, 
hoc est noraen tuum. Quid facis in lurba qui solus 
es? » Idem et nosirara a clericorum viia distin- 
guens, ad Paulum presbyterum scribit his verbis 
(epist. io) : « Si oflicium vis exercere presbyteri, 
si episcopaius te vel opus vel onus forte delectai, 
vive in urbibus et caslellis, aliorum salulem fac 
lucrura animae luael. Si cupis esse quod dicerls, mo- 
nachus, id est solus, quid facis in urbibus, quae uti- 
que non sunt solorum habitacuia, sed multorum? » 
Habet unum quodque proposltum prlncipes suos. 
El ui ad nostram veniamus, episcopi et presbyteri 
habeant ad exemplum apostolos et apostolicos viros, 
quorum honorem possidentes, habere nitantur et 
meritum. Nos autem habeamus proposiii nostri 
principes Paulos, Antonios, Hiiariones, Macharios. 
Et ut ad Scripturarum materiam redeam , noster 
princeps Elias, noster Eliseus, nostri duces et lilii 
prophetarum, qui habiiabant in agris et solitudine 
(JF Reg. vi, 1), et laclebant sibi tabernacula prae- 
ler fluenta Jordanis. De iis sunt et illi tilii Rechab 
qui vinum et siceram non bibebant, qui morabantur 
in tontoriis, qui Dei per Jeremiam voce laudantur, 
quod non deliciat de stirpe eorum vir stans coram 
Domino (Jer. xxxv, J9). Ei nos ergo, ut coram Do- 
mino stare, et ejus obsequio parati magis valeamus 
assislere, tabernacula nobis erigamus in solitudine, 
ne lectulum nostrae quietis frequentia hominum 
concutiat, quietem turbet, ingerat tentationes, men- 
lem a sancto evellat proposito. Ad quam quidem 
liberam vitae tranquillitatem beatum Arsenium, 
Domino dirigente, omnibus in uno manlfestum da- 
tum est exemplum. Unde et scriptum est (Vit. Pair. 
part. II, iib. De quicte) : t Abbas Arsenius cum 
adhuc esset in palatio, oravit ad Dominum, dicens : 
Domine, dirige me ad saluiem. Et venil ei vox, di- 
cens : Arseni, fuge homines, et sanaberis. » Idem 
ipse : « Ac discedens ad monachalem vitam rur- 
sum oravit eumdem sermonem, dicens : Domine, 
dirige me ad salutem. Audivitque vocem dicentem 
sibi : Arseni, fuge, tace, quiesce. Hae enim sunl 
radlces non peccandi. » Hic igitur hac una divini 
praecepti regula instructus non solum homines fu- 
git, sed eos etiam a se fugavit. Ad quem archiepi- 
scopo suo cum quodam judice quadam die venienti- 
bus, et aedificationis sermonem ab eo requirentibus, 
ait : « Et si dixero vobis, custodietis? » Illi autem pro- 
miserunt se custodire . Et dlxit eis : « Ubicumque 
audieritis Arsenium, approximare nolite. » Alia 
iterum vice archiepiscopus eum visitans, misit pri- 



B 



A mo videre si aperiret. Et mandavit ei, dicens : « Si 
venis aperio tibi, sed 'si tibi aperuero, omnibus ape- . 
rio, et tunc jam ultra hic non sedeo. » Haec audiens , 
archiepiscopus , dixit : « Si eum persecuturus va- 
do, nunquam vadam ad hominem sanctum. » Gujus 
etiam sanctitatem cuidam Romanae matronae visi- 
tanti, dlxit : « Quomodo praesumpsisti tantam na- 
yigationem assumere? Nescis quia mulier es , et non 
debes exire quoquam, aut ut vadas Romam, et di- 
cas aliis mulieribus, quia vidi Arsenium; et fa- 
ciant mare viam mulierum venienlium ad me? • 
Illa autem dixit : c< Si voluerit me Dominus reverti 
Romam, non permitto aliquem venire huc. Sed ora 
pro me, et memor esto mei semper. » Hie autem 
respondens, dixit ei : « Oro Deum ut deleat me- 
moriam tui de corde meo. » Quae audiens haec, 
egressa est turbata. Hic quoque, sicut scriptum est, 
a Marco abbate requisitus, cur fugeret homines, 
respondit (Vit.Patr, part. iv, cap. De aeterno, et 
part. II, De charitate) : < Scit Deus quia diligo ho- 
mines, sed cum Deo pariter et hominibus esse non 
possum. » In tanium vero sancti Patres conversa- 
tionem hominum atque notitiam abhorrebant, ut 
nonnulli eorum ut illos a se penitus removerent, 
insanos se flngerent, et, quod dictu mirabiie est, 
haereticos etiam se proflterentur. Quod si quis vo- 
luerit , legat in Yitis Patrum de abbate Simone 
(Vit. Patr, part. ii, lib. De ostentat.)^ quaiiter se 
praeparavit judici provinciae ad se venienti : qui se 
videiicet sacco cooperiens, et toliens in manu sua 
panem et caseum, sedit in ingressu cellae suae, et 
coepit manducare. Legat et de illo anachoreta (ibid.^ 
§ 3, et part. iv, contra vanam gloriam), qui cum 
quosdam sensisset obviam sibi cum iampadibus 
occurrere, exspolians se vestimenta sua, misit in 
flumen; et stans nudus coepit ea lavare. lile antem 
qui mlnistrabat ei haec videns, erubuit, et rogavit 
homines, dicens : « Revertimini, quia senex no- 
ster sensum perdidit. » Et veniens ad eum, dixit 
ei : « Quid hic fecisti, abba ? omnes enim qui te vi- 
derunt dixerunt, quia daemonium habet senex. » 
Ille autem respondit : « Et ego hoc volebam an- 
dirc. » Legat insuper et de abbate Moyse^Vi^ Patr. 
part. 11, lib. De ostentat.), qui ut a se penitus ju- 

D dicem provinciae removeret, surrexit ut fugeret in 
palude. Et occurrit ei iiie judex cum suis, et inter- 
rogavit eum, dicens : « Dic nobis senex ubi est cel- 
la abbatis Moysi? » Et dixit eis : t Quid vultis eum 
inquirere? homo fatuus est et haereticus. » Quid 
eiiam de abbale pastore (ibid.), qui nec se a ju- 
dice provinciae videri permisit, ut sororis suae sup- 
pllcantis fliium de carcere iiberaret? Ecce potentes 
saeculi cum magna veneratione et devotione sancto- 
rum praesentiam postuiant, et illi etiam cum sum- 
mo sui dedecore eos penitus a se repellere stu- 
dent. Ut autem sexus etiam vestri in hac re virtu- 
tem cognoscatis, quis digne praedicare sufQciat vir- 
ginem iliam, quae beatissimi quoque Martini visita- 
tionem respuit. ut vacaret contemplationi ? Unde ad 



EPisT. vm. 






.m monachnm Hieronymas scribens (epist. 
In beati, inquit, Marlini Vita egimus com- 
asse Sulpitium, quod transiens sanctus 
is yirginem quamdam moribus et castilate 
Am cupiens salutare, illa noluit, sed exe- 
lU. xenium] misit, et per fenestram respi- 
lit sancto viro : Ibi, Pater, ora, quianun- 
I viro sum visitata. Quo audito, gratias egit 
nctus Martinus, quod talibus imbuta mori- 
stam custodierit voluntatem. Benedixit eam 

Isetitia pleuus. « Haec revera de contempla- 
oae lectulo surgere dedignata vel verita, pul- 
d ostium amico parata erat dicere : « Lavi 
neos, quomodo inquinabo illos?» (Cant. v, 

quantae sibi imputarent injuriae episcopi 
elati hujus temporis, si hanc ab Arsenio vel 

virgine repulsam pertulissent 1 Erubescant 
, si qui nunc in solitudine morantur mona- 
m episcoporum frequentia gaudent, cum eis 
LS, in quibus suscipiintur, fabricant domos; 
eculi potentes, quos turba comitatur, vel ad 
sonflnit, non solum non fugiunt, sed asci- 

et occasione hospitum domos multiplican- 
am quffisierunt solitudinem redigunt in civi- 

Hac profecto antiqui et callidi tentatoris 
latione omnia fere hujus temporis monaste- 
im prius in solitudine consiiluta fuissent, 
atnes fugerentur, postea fervore religionis 
seente, homines tsciverunt, et servos atque 
8 congregant3s, villas maximas in locis mo- 
s construicerunt ; et sic ad saeculum redie- 
moad setraxerunt saBcnlum. Qui se miseriis 
lis implicantes, et maximae servituti lam 
&sticarum quam terrenarum potestatum alli- 
, dum otiose appeterent vivere, et de alieno 
re labore, ipsum quoque monachi, hoc est 
ii nomen pariter amiserunt et vitam. Qui 

saepe tantis urgentur incommodis, ut dum 
t res eorum tutari laborant, proprias amit- 
et frequenli incendio vicinarum domorum 
Qoque monasteria cremantur. Nec sic tamen 
o refrenatur. Hi quoque districtionem mo- 
ii qualemcunque non ferentes, ac per villas, 
la, civitates sese dispergentes, binique vel 

aut etiam singuli sine aliqua observatione 
e victitantes, tanio saecularibus deteriores 
lominibus, quanto a professione sua araplius 
itantur. Qui habitaiionem quoque suarum 
jlsua abutentes, obedientias loca sua nomi- 
ubi nuUaregula tenetur, ubi nulli rei nisi venlri 
Qi obeditur, ubi cum propinquis vel familia- 
sais manentes, tanto liberius agunt quod vo- 
loanto minus a conscientiis suis veretur. In 
s profecto impudentissimis apostatis excessus 
riminales esse dubium non esi, qui in cseteris 
es sunl hominibus. Qualium omnino vitam 
ilnm attingere, sed nec audire susiineatis. Ve- 
ero infirmiuti tanto magis est solitudo neces- 

qoanto camalium tentationum bellis minus 

Patrol. CaLXXVIII. 



A bic infestamur, et minns ad corporalia per sensus 
evagamur. Unde et beatus Antonius {Vit Patr,, 
part. II, lib. De quiete) : c Qui sedet, » inquit, > in soli- 
tudine, et quiescit, a tribus bellis eripitur, id est 
auditus, locutionis et visus : et contra unum tan- 
tummodo habebit pugnam, id est cordis. » Has qui- 
dem vel caeleras eremi commoditates insignis Ec- 
clesias doctor Hieronymus diligenter attendens, et 
ad eas Heliodorum monachum vehementer adhor- 
tans, exclamat, dicens (epist. i) : « eremus fami- 
liari Deo gaudens I Quid agis frater in saBculo, qui 
major es mundo? » Nunc vero quia ubi construi 
monasteria convenit disseruimus, qualis etipsa 
loci positlo esse debeat ostendamus. fpsi autem mo- 
nasterii loco constituendo, sicut quoque beatus con- 
suluit Benediclus( cap. 66), ita si Geri potest provi- 
dendum est, ut intra monasterii septa contineantur 
illa maxime quae monasteriis sunt necessaria, id est 
hortus, aqua, molendinum, pistrinum cum fumo, et 
loca quibus quotidiana sorores exerceant opera, ne 
foras vagandi detur occasio. 

Sicut in castris sasculi, ita et in castris Domini, 
id est conig:regationibus monasticis constituendi sunt, 
qui praesint caeteris. Ibi quippe imperator unus, ad 
cujus nutum omnia gerantur, praeest omnlbus. Qu! 
etiam pro multiti|d^6 exercitus vel diversitate offi- 
ciorum sua nonnnllis impertiens onera, quosdam 
sub se adhibet magistratus, qui diversis hominttm 
catervis aut offlciis provideant. Sic et in monasteriis 

r Oeri necesse est, ut ibi una omnibus praesit ma- 
trona, ad cujus considerationem atque arbitrium. 
omnes reliquae omnia operentur, nec ulla ei in ali- 
quo praesumat obsistere, vel etiam ad aliquod ejus 
praeccpium murmurare. NuUaquippe hominum con- 
gregatio vel quantulacunque domus unius familia 
consistere potest incolumis, nisi unitas in ea con- 
servetur, ut videlicet totum ejus regnum in unius 
personae magisterio [al. ministerio] conslstat. Unde 
et arca typum Ecclesiae gerens cum multos tam in 
longo quam in lato cubitos haberet, in uno consum- 
mata est. Et in Proverbiis scriptum est : « Propter 
peccata terrffi multi principes ejus (Prou. xxviii, 2). » 
Unde etiam Alexandro mortuo, mullipllcatis regibus 
malaquoque multiplicata sunt. Et Roma pluribus 

^ coininunicata rectoribus concordiam tenere non 
potuit. Unde Lucanus in primo sic meminit : 

Tu causa malorum 
Facta trihus dominis Eoma, nec unquam 
In turbam missi feralia fcBdera regni. 

(LuGAi^. lib. I.) 

Et post pauca : 

Dum terra fretum, terramque levabit 

Aer, et longi volvent Titana laboresy 

Noxque diem ccp/o totidem per signa sequetur ; 

Nulla fides regni sociis, omnisque potestas 
Impatiens consortis erit (Ibid,) 

Tales profecto et illi erant discipuli sancti Froiwo- 
nii abbatis, quos ipse in civitate, in qua natxx^ es^ 
cum usque ad septuaginta congregasset, et ^st^v^^ 
ibidem gratiam tam apud Deum quam apud >^^ 

9 



'^XJ 



M7 



PETRI AB^LARDI OPP. PAR8 I. — EPISTOIJB. 



nes adeptns e88et,relicto monasterio civit&tis, cum A saedaio renantiantes, obseqnio monialinm 



mobilibns rebns nudos secum ad eremum traxit. 
Qoi postmodnm more Israelitici populi adversos 
Moysem conquercDtis, quod eos etiam de i£gypto, 
relictis ollis carnium et abundantia terra in soiitu- 
dinem eduxisset, murmurantes incassum, dicebant : 
c Nunquid sola in eremo castitas, quae in urbibus 
non est ? Cur itaque non in civitatem reyertimur, 
de qua ad tempus exiyimus ? An in eremum solum 
Deos exaudiet orantes ? Quis cibo angeiorum vi- 
yat? Quem pecorum et ferarum delectat fierit so- 
cium ? Quanta nos babet necessitas hic morari ? Cur 
itaque non regressi in locum, in quo nati sumus, 
benedicimus Dominum ? i Hinc et Jacobus admonet 
apostolus : « Noiite, inquit, plures magistri fieri fra- 



runt, babitu quodam religioso, non tamen 
stico, quasi pedites inferiorem obtinent gradi 
Nuuc vero superest, Domiao inspirante, 
militiae gradus singulos ordinare, ut advers 
pugnationes daemonum vere sit quod dicitu 
strorum acies ordinata. » Ab ipso, inquam 
ctum est capiie, quod diaconissam dicimus, 
institutionis ducentes exordium, de ipsa p 
disponamus, per quam sunt omnia disponem 
jus vero sanctitatem, sicut in praacedenti mem 
epistoia, beatus Paulus apostoius Timotheo s( 
quam eminentem et probatam oporteat es 
genter describit, dicens : « Vidua eligatur n 
nus sexaginta annorum, quae fuerit unius vir 



tres mei, scientes qnoniam majus judicium sumilis b in operibus bonis testimonium habeDS, si fili 



(«7(10. UI9 1). » Hinc quoque Hieronymus ad Rusti- 
cum mooachum de institutione vitae scribens (epist. 
4} : « Nulla, inquit, ars absque magistro discitur. 
Etiam muta animaiia et ferarum greges ductores 
sequuntursuos. In apibus unam praecedentem reli- 
quae subsequuntur. Grues unum sequuntur ordine 
litterato. Imperator unus, judex unus provinciae. 
Roma ut condita est duos fratres simui habere re- 
ges non potuit, et parricidio dedicatur. In Rebeccae 
utero Esau et Jacob bella gesseriint. Singuli eccle- 
aiarum episcopi, singuli archippslbyteri, singuli ar- 
chidiaconi, et omnis ordo ecclesiasticus suis recto- 
ribus nititur. In nave unus gubemator. In domo 
unus dominus. In quamvis grandi exercitu unius 



cavit, si hospitio recepit, si sanctorum pe( 
vit, si tribulatioDem patientibus subministi 
omne opus bonum subsecuta est. Adoiescenl 
tem viduas devita (I. Tim, v, 9). 9 Idem sc 
diacoDissis, cum etiam diacoDorum ioslitue 
tam : « Mulieres^ inquit, similiter pudica 
detrahentes, sobrias, fideles in omnibus ( 
III, li). • Quae quidem omnia quid inteil 
vei rationis habeant quantum aestimamus, < 
praecedente nostra satis disseruimus. Maxii 
eam Apostolus unius viri et provectae vei 
aeialis. Uude non mediocriter miramur qu 
perniciosa haec in Ecclesia consuetudo inol( 
quae virgines sunt potius quam quae viros c( 



signum spectatnr. Per haec omnia ad illud tendit ^ runt ad hoc eligantur. et frequenter junio 



oratio, ut doceam te non tuo arbitrio dimittendum, 
sed vivere debere in monasterio sub unius disci- 
plina Patris consortioque multorum. » 

Ut igitur in omnibus concordia servari possit 
nnam omnibus praeesse convenit, cui per omnia 
omnes obediant. Sub hac etiam quasi magistratus 
quosdam nonnullas alias personas, prout ipsa de- 
creverit, constitui oportet. Quae quibus officiis ipsa 
praeceperit, et quantum voiuerit praesint, ut sint vi- 
deiicet istae quasi duces vel consules in exercitu 
Dominico; reliquae autem omnes tanquam milites 
vel pediteSy istarum cura eis praevidente, adversus 
malignum ejusque sateliites libere pugnent. Septem 



nioribus praeficiantur. Cum tamen Eccl< 
dicat : « Vae tibi, terra cujus rex puer est (Ec 
16) : » £t cum illud beati Job omnes pariter 
bemus : « In antiquis est sapientia, et in 
tempore prudentia (Job. xii, Vz). • Uinc et i 
verbiis scriptum est : c Corona dignitatis sei 
quae in viis justitiae reperietur (Prov, xvi, 3i 
in Ecclesiastico : « Quam speciosum canitie 
cium, et a presbyteris cognoscere consiiium. 
speciosa veterani sapientia, et gloriosus intel 
et consilium, corona senum. Multa peritia ei 
illorum timor Dei (Eccli. xxv, 6). • Item; 
quere major natu, deeet enim te. Adolesce: 



vero personas ex vobis ad omnem monasterii admi- q quere in tua causa vix cum necesse fuerit. 



nistrationem necessarias esse credimus atque suffi- 
cere, portariam scilicet, cellerariam, vestiariam, in- 
firmariam, cantricem (o/., cantatricem, sed male), 
sacristam, et ad extremum diaconissam, quam nuuc 
abbatissam nominant. Inhisitaquecastris, et divina 
qnadam militia sicut scriptum est: « Militia est 
Yita hominis super terram (Job vii, 1) ; » et alibi : 
Terribilis ut castrorum acies ordinata (Cant. vi, 
3), » vicem imperatoris, cui per omnia obeditur ab 
omnibuSy obtinet diaconissa. Sex vero aliae sub ea, 
qoas dicimus officiale.Sy ducum sive consulum ioca 
possident. Omnes vero reliquae moniaies, quas vo- 
camns claustrales, militum more divinum peragunt 
expedite senritium. Conversae autem, quse etiam 



interrogatus fueris, habeat caput responsum 
In multis esto quasi inscius, et audi tacens si 
quaerens, ei loqui in medio magnatorum (al 
gnatum) non praesunias, et ubi sunt sem 
mulium ioquaris (Eccli. xxxii, 4) • Unde • 
sbyteri qui in Ecclesia populo praesunt senioi 
terpretantur, ut ipso quoque nomine quaie 
debeant doceatur. Et qui sanctorum Vitas S( 
runt, quos nunc abbates dicimus senes appell; 
Modis itaque omnibus providendum est ut i 
ctione vel consecratione diaconissae consilium 
cedat Apostoii (I Tim. v, 2), ut videlicet taii 
gatur, quae caeteris vita et doctrina praeesse d 
et aetate quoque morum maturitatem polliceai 



EPIST. vin. 



170 



ediendo meraerit imperare, el operanilo A MonacHQm 

lam audiendo regalam didicerii et lirmias Perfectum ■ 

Qcia; si liiterata bon fuerit, sciai se Qon ad 

licas scholas, vel dispulaliones dialeclicas, 

oclrinam vilie et operum exhibilioaem ac- 

Lri. Sicu( de Domino scriptum est : > Qui 

ere et docere (Aet. i, i), > prius videlicel 

ostmodum docere. Quia melior atqae per- 

si docirina operis, qnam sermonis; facti, 

hi. Quud diligeaterailendamus, ui scriptum 

I abbas Ipitius [Ipcricins] : ■ Illeest vere 

|ai racto suo alios docet, aon qui vcrbis. • 

ita coDsolalionls et conHdeulix super hoc 

:eadalurel illa quoque beaii Anionii railo, 

losos coafutavit philusophos, ejuii videlicet 



patria sna perrecium esse non posse. 

e aulem noUe deliaqaere [esi. Quan- 
tum vero animarQm damaum, si minor ia rcli- 
gioae fueril, quae religionis praeest magislcrio? Sia- 
gulis quippe subjectis singulas vinuies exhibers 
sufllcit. la hac autem omaium exempla debeut emi- 
nere virlalum, ut omnia qus aliis prscepil pro- 
priispneveniat exemplis, ne ipsa qux praicipii mo- 
rlbus oppugnet, el quod verbis ndificai faciis ipsa 
desirual, ct de ore suo verbum correclionis aufera- 
tur, cum ipsa in aliis erubescat corrigere quse 
consiai eam coramiltere. Qaod qaidem Psalmisla ne 
ei eveniat Dominum precatur, dii^ens ; t Ei ne aufe- 
ras de ore meo verbura veritalis usque qtiaque [Psal. 
cxLviii, 43). » Atteudebal quippe illam {^T.iTissimam 



idiotfe el illitieraii hominis magisterium g Domini increpalionem, de qua ei ipsc alibi memi- 



, respoadete, inquil, milil, quid 

Knsus, au lillcrse; el quid cujus ezur- 
, sensus ex litieris, an lilier» oriuniur es 

lllis asserentibus quia sensus esset auclor 
renlor litlerarum, ail : « Igitur cui sensus 

esi, hic litteras aoa requiril. » Audiai 
ilud Apostoli et coaforteiur in Dumino : 
stuliam fecil Deus sapienliam hujus 
Cor. I, 20.) * Et iierum : << Qaie stulta 
idi elegit Deas ut confundat sapicntes, el 
egit Deus at confuadai foriia, et ignobilia 
eostemptibilia elegit Deus, ut ea qux aon 
oam ea quffl suut destruat, ut non glo- 
nis caro ia conspectu ejus (1 Cor. iv, 20). > 

licat ipse postmodum dicit, in sermone 
m Dei, sed iu virlute. Quod si de aliqui- 
s cognoscendis ad Scripturam reverlen- 

censuerii, a lilieralis hoc requirere et 
aon erubescat, nec in his litierarum do- 
co&lemnat; sed devote et diligenter sus- 
im ipse quoque apostolorum princeps, 
sai Pauli publicam correciionem [at. cor- 
] diligenter eiceperit [Qalat. ii, H). Ut 
ttns quoque meminit Benedicius, sspe 
Telal Dominus quod melius est. Ut au- 
ios Dominicam sequamur providentiam 
lostolns quogue supra memoravil, nuu- 
lobilibus aut polentihus sieculi, nisi mari- 
ibenle necessilaie, et ceriissima rationf, ^ 
lectio. Tales namque de genere suo facile 
t, aul gloriantes, aut preesumptuosEe, aut 
Qant; et tunc maiime quando iudigenffi 
im prxlalio perniciosa fit monasierio. Ve- 
aippe est ne vicinia suorum eam prtesum- 
eddai, et frequeniia ipsorum gravet aut 
nonaslerium, atque ipsa per suos religiunis 
etrimentum, aut allis veniai in contem- 
a illud Verilaiis : « Non esl propheia sine 
)i in palria sua {Malth. xiii, 57). » Quod 
oque providens Hieronymus, ad lleliodo- 
WDS, cum pleraque aiinuiiierassel, quce 
ofllciiini in sua morantibus patna : « £x 
U, « sappatatione illa summa nascitur : 



nit, dicens : • Peccaiori autem dixit Dftus : Qiiare 
lu enarras justitias meas, et assumls teslameatum 
meum per os luam? Tu vero odisli disciplinam, et 
projecisti sermones meos retro {Psal. ilix, 16). ■ 
Quod siudiose prwcavens Apostolus : ■ Castigo, ia- 
qull, corpus meum, ei in servitutem redigo, ne 
forie |cum aliis prjedicaverini, ipse rcprobus effl- 
ciar (II Cor. is, 27). » Cujus quippe vita de- 
splcitur, restat ut et preBdicalio vel doclrina con- 
lemnatur. El cum curare quis aliam debeal, si in 
eadem laboraverit inflrmilate, recte ipsi ab xgroto 
improperatur : « Hedice, cura teipsnm {Lue. iv, 
23). X Altendat solliciie quisqnis Ecclcsis prseesse 
Q videtur, qaaniam ruinam casus ejus prfebeal, cum 
ipse ad pnecipitium secum pariler subjectos trabat. 
« Qui solverii, inquit Veriias, aaum de mandatis 
istis minimia, ei docueril sic homines, minimus vo- 
cabitur |in regno ccelorum [Matth. v, 19). ■ Sol- 
vit quippe mandalum, qui contra agendo infringit 
ipsum, el exemplo suo corrnmpens alios in caihe- 
dra pesiileniiBB doctor residet. Quod si quislibet 
bocagens minimns habendus est in regno co^lorum, 
boc esl In Ecclesia pr^senti, quanti habendus est 
pessimus prielatus a cujus negligentia non sas 
tanlum, sed omnium snbjectarnm animarum san- 
guinem Domiuus requirit? Unde hene Sapienlia 
talibus commiuatur : « Dala est a Domino poie- 
slas vobis, et virtus ab Altissimo, qui inierrogabil 
opera vesira, ei cogitationes scnilabilur. Qnoniam 
cnm esselis ministri regni illius, non recle judlcaslis, 
neque cuslodistis legem justiliffi. Horrende eliam 
cito apparebit vobis, quoniam judicium durissimum 
in his qui prssunt tiet. Exiguo enim concediiur 
misericordia. Potenies aulem poienter tormenia 
palienlur, el fortioribns fortior instat cruciatio , 
(Sdp VI, *). > Sufficit quippe unicuique subjecta- 
ruin animarum a proprio sibi providere deliclo. 
Prxlatis autem ei in peccatis alienis mors imminei. 
Cuin enim aagentor dona, raiiones eliam ciescunt 
donorum;ei cui plus commitlitur, plus ab eo exi- 
giiur. Cui quidem pericnlo tanto maxiine provi- 
dere in Proverbiis admonemur, cum dicitur: » pjii, 
si Bpopondaris pro amieo tao, dedxistl apud ^^. 



271 



PETRl AB^LARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE 



Uaneam manam taam. Illaquealas es yerbis oris A incessanter insidiantem et maxime reiigios 



tai, et captas propriis sermonibus. Fac ergo quod 
dlcOf fiii mi, et temetipsum libera, quia incidisti 
in manum proximi tui. Discurre, festina, suscita 
amicum tuum; ne deders somnum oculis tuis, nec 
dormitent paipebrae tuae (Prov. vi, 1). » Tunc enim 
pro amico sponsionem facimus, cum aliquem cha- 
ritas nostra in nostras congregationis conversatio- 
nem suscipit. Cui nostr» providentiae curam pro- 
mittimus, sicut et ille nobis obedientiam suam. Et 
sic quoque manum nostram apud eum deOgimus, 
cum soUicitudinem nostrae operationis erga eum 
spondendo constituimus. Tum et in manum ejus in- 
cidimus, quia nisi nobis ab ipso providerimus, ip- 
sum animse nostr» interfectorem sentiemus. Con- 



B 



sequentem, juxta illud Habacuc : < Esca 
eleclae (llabac. i, 16), » Petrus apostolus 
dum adhoriatur, dicens : « Adversarius vesl 
bolus tanquam leo rugiens, circuit quaeren 
devoret (l Petr. v, 8). » Cujus quanta s 
sumptio in devoralione noslra, ipse Dominu! 
Job dicit : « Absorbebit fluvium, et non mii 
el habet fiduciam quod influat Jordanis in 
(Job XL, 18). » Quid enim aggredi non prae 
qui ipsum quoque Dominum ,aggressus est t( 
Qui de paradiso statim primos parentes cap 
et de apostoiico coelu ipsum etiam, quem D( 
eiegerat, apostoium rapuit^ Quis ab eo locus 
quae clauslra ilii non sunt pervia? Quis 2 



tra quod periculum adhibetur consilium, cum sub- " insidiis providere, qui ejus fortitudini valet ] 



ditur, « discurre, festina, etc. Nunc igitur huc, 
nunc illuc deambulans more providi et impigri 
ducis, castra sua soUicite giret, vel scrutetur, ne 
per alicujus negligentiam ei, qui tanquam leo cir- 
cuit qu»rens quem devoret (I Petr. v, 8), adilus 
pateat. Omnia mala domus suas prior agnoscat, ut 
ab ipsa prius possint corrigi quam a caeteris 
agnosci, et in exemplum trahi. Caveat illud quod 
stultis yel negligentibus beatus improperat Hiero- 
nymus : « Solemus mala domus nostrae scire no- 
yissimi, ac liberorum ac conjugum vitia vicinis ca- 
nentibus ignorare. » Attendat quse sic prassidet, 
quia tam corporum quam animarum custodiam 
suscepit. De custodia vero corporum admonetur. 



re? Ipse est qui uno impulsu concutiens q 
angulos domus sancti v.vri Job, fllios et filias 
centes oppressit et exslinxit (iob i, l\9), 
sexus inflrmior adversus ipsum poterit? C 
ductio ejus tantum timenda est, quautum fei 
Hanc quippe ipse primum seduxit, et per 
virum ejus pariter, et totam posteritatem c. 
vit. Cupiditas majoris boni possessione n 
mulierem privavit. Hac quoque arte nunc 
mulierem seducet, cum pra>esse magis quai 
desse cupierit, rerum ambiiione vel honoi 
hoc impulsa. Quod aulem horum praecessei 
quentia probabunt. Si vero deiicatius vixerit 
lata quam subjecta, vel si supra necessitatei 



cum dicitur in Ecclesiastico : « Filiae tibi sunt, ^ quid sibi peculiare vindicaverit, non di 



serya corpus illarum, et non ostendas faciem tuam 
hiiarem ad illas (Eceli, vii, 26). » Et iterum : 
<c Filia patris abscondita est, vigiiia et soUicitudo 
ejus aufert somnum, nequando polluatur {Eccli. 
xui, 9). » Poiluimus vero corpora nostra non so- 
lum fornicando, sed quodlibet indecens in ipsis ope- 
rando tam lingua, quam alio membro, seu quolibet 
membro sensibus corporis ad vanitatem aliquam 
abutendo. Sicut scriptum est : c Mors intrat per 
fenestras nostras (Jer. ix, 12), » hoc est peccatum 
ad animam per quinque sensuum instrumenta. » 
Quae yero mors gravior, aut custodia periculo- 
sior, quam aoimarum? Nolite, » inquit Veritas, ti- 



est hoc eam concupisse. Si pretiosiora postin 
quam antea quaesierit ornamenta, profecto 
tumet gioria. Qualis prius exstiterit pc 
dum apparebit. Quod prius exhibebat, i 
virtus fuerit an simulatio, indicabit prae 
Trahatur ad pra^Iationem magis quam venia 
cente Domino : <& Omnes quotquot veniunt, 
sunt et latrones (Joan. x, 8). » Venerunt, i 
Hieronymus, « non qui missi sunt. » Sumalur { 
ad honorem quam sibi sumat honorem. « N< 
enim, inquit Apostolus, » sibi sumit honoren 
qui vocatur a Deo tanquam Aaron (Uebr, v, 
Vocata lugeat tanquam ad mortem deducia, re 



mere eos qui occidunt corpus, animae vero non ^ gaudeat tanquam a morte liberata. Erubescimi 



habent qnid faciant (Matth. x, 28 ; Luc. xu, 4). » 
Si quis hoc audit consilium, quis non magis mor- 
tem corporis quam animae timet? Quis non magis 
gladinm quam mendacium cavet? Et tamen scri- 
ptum est : < Os quod mentitur occidit animam 
{Sap, I, li). » Quid tam facile interflci quam anima 
potest? Qnae sagitta citius fabricari quam pecca- 
tam valet ? Quis sibi a cogitatione saltem providere 
potest? Quls propriis peccatis providere sufflcit, ne- 
dam alienis? Quis carnalis pastor spiritales oves 
a lapls spiritalibus, invisibiles ab invisibilibus 
custodire sufficiat? Quis raptorem non timeat, qui 
infestare non cessat, quem nuUo possumus exciu- 
dereyallo, nullo interficere yel laederegladio? quem 



verba quae dicimus raeteris meliores. Cum mU 

electione nostra rebus ipsis boc exhibetur, ii 

denter sine pudore sumus. Quis enim nesciat 

liores caeteris praeferendos? Unde lib. xxiv 1 

lium, (cap. 15). : « Non debet autem hominun. 

catum suscipere, qui nescit homines bene a( 

nendo increpare. Qui ad hoc eligitur ut ali( 

culpas corrigat, quod resecari debuit ipse con: 

tat. » In qua tamen electione si forte hanc ii 

deniiam aliquando levi verborum repulsa, ta 

per aures oblatam recusamus dignitatem; 1 

profecto in nos accusationem proferimus, quo 

stiores et digniores videamur. quot in elecl 

suaflere vidimus corpore et ridere corde! Accu 



EPiST. vni. 



m 



qaam indignos, et per hoc gratiam sibi et A, posnerant, noli extolli. Esto in illis qnasi nnns ex 



m humannm magis venafi! attendenles quod 
tmest : « Justas prior accusator est sui (Prov. 
17). » Quos postea cum accusari coniingeret, 
eis occasio cedendi offerret, imporlunissime 
adentissime suam sibi praclationem defendere 
ar, quam se invitos suscepisse fictis lacrymis, 
5 accusationibus sui monstraverant. Quol in 
is vidimus canonicos episcopis sais reluctan- 
m ab eis ad sacros crdines cogerentur, et se 
3S tantis ministeriis profitentes, nec omnino 
cquiescere ? quos cum forte clerus ad episco- 
postmodum eligerel, nuUam aul levem per- 
esl repulsam? El qui heri, sicut aiebant, 
suae periculum vitanies diaconatum refu- 



ipsis {Eccli. xxxn, i). > Et Apostolus Timothenm 
erga snbj ctos instruons : < Seniorem, inqnit, ne in* 
crepaveris, sed obsecra ut patrem ; juniores nt flratres, 
anus ut matres, juvenculas ut sorores (I Tim. v, 
i). Nonvosme, inquit Dominus, elegistis, sed ego 
elegi vos (Joan. xv, i6) Universi alii prsBlati a 
subjectis eliguntur, et ab eis creantnr et consti- 
tauntur; quia non ad Dominum, sed ad ministe- 
rium assumuntur. Hic autem solus vere est Do- 
minus, et subjectos sibi ad serviendnm habet eli- 
gere. Nec tamen se dominum, sed ministrum exhi- 
buit, et suos jam ad dignitatis arcem aspirantes 
proprio confutat exemplo, dicens : < Reges gentium 
dominantur eorum, et qui potestatem habent super 



t, jam quasi una nocte justificati de altiore B eosbenefici vocantur. Vos antem non sic (Ma^^y^, 



pnecipitium non verenlur. De qualibus qui^ 

ipsis scriptum est Proverbiis : « Homo stultus 

t manibus cum spoponderit pro amico (Prov. 

>). » Tunc enim miser gaudet unde potius ei 

am ess t, cum ad regimen aliorum veniens 

subjectorum propria professione ligatur, a 

magis amari quam timeri debet. Cui profeclo 

itiae quantum possumus providentes omnino 

'jmus, ne delicatius aut mollius vivat prae- 

am subjecta : no privatos habeat secessus ad 

ndum vel dormiendum, sed cum sibi com- 

preg : cuncta peragat, el lanto eis amplius 

at, quanto eis amplius praesens assisteu 

quidem beatum Benediclura de peregrinis 



XX, 25). > Reges igitur gentium imitatnr, quisqnis 
in subjeetis dominium appetit magis quam mini- 
sterium, et timeri magis quam amari satagit, et de 
praslationis suae magisterio intumescens amat pri- 
mos recubitus in coenis, et primas cathedras in 
synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab ho- 
minibus Rabbi. Cnjus quidem vocationis honorem, 
ut nec nominibus gloriemur, et in oninibas hami- 
litati provideatur : < Vos antem, » inquit Dominns, 
« noUtevocari Rabbi, et patrem noiite vocare snper 
terram (Matth. xxiii, 8). » Et poslremo universam 
prohibens gloriationem : « Qui se, inqnit, exalta- 
verit humiliabitur (ibid.^ 12). » Proviuendamqaoqae 
e3t, ne per absentiam pastornm grex periclitetar. 



itibus maxime sollicitum (cap. 56), mensam ^ etne praelatis extravagantibus inlus disciplina tor- 
cnm illis seorsum constituisse. Quod licel 
ie sit constitutum, postea tamen utilissima 
eriorum dispensatione ila esl immutatnm, 
is a conventu non recedat, et fidelem dispen- 
i peregrinis provideat. Facilis qnippe est 
^ulas lapsus, et tunc discipIinaB magis est 
ndum. Multi etiam occasione hospilum sibi 
laam hospitibas propitii sunl, et hic maxi- 
spicione laedunlnr absentes et murmurant. 
> pra»'ati minor est aiictoritas, quanto ejus 
s est magis incognita. Tunc quoque lolera- 
Dmnibus quaelibet habetur inopia, cum ab 
s aeque parlicipatur, maxime vero a praela- 



peat. Statuimus itaque ut diaconissa magis splri- 
talibus quam corporalibus intendens, nalla exte- 
riore cura monasterium deserat, sed circa subjectas 
tanto sit magis sollicita, quanto magis assidue; et 
tanto sit hominibus qu3que praesentia ejus vene- 
rabilior, quanto rarior, sicut scriptum est : < Ad- 
vocatus a potentiore discede. Ex hoc enim magis 
te advocabit (Eccli. xm, 12). » Si qua vero legatione 
monasterium egeat, monachi vel eorum conversi 
ea fungantur. Semper enim vicos muiiernm ne- 
cessitudinibus oportet providere. Et qno earam 
major religio, amplius vacant Deo, et majori viro- 
rum egent patrocinio. Unde et Matris Domini cnram 



it in Catone quoque didicimus. Hic quippe, j) agere Joseph ab angelo admonetnr, quam tamen 



itum est, populo secum sitiente oblatum sibi 
wnlulum respuit et effudit, sufTecitque om- 

igitur praelatis maxime sobrielas sit neces- 
into fcis parcias pst vivendum, quanto per 
eris est providendum. Qni etiam ne donum 
i est praelalionem sibi concessam in super- 
inverlant, et maxime subjectis per hoc in- 
aadiant quod scriptum est : « Noli esse 
o in domo laa, evertens domesiicos tuos, 
mens subjectostibi( Ecdi. iv, 35): Odibilis 
)eo et hominibus est superbia (Eccli. x, 7). 
acam superborum destruxit Dominus, et 
ecit mites pro eis (i66*, 17). Rectorem te 



cognoscere non permittitur. Et ipse Dominns mo- 
riens quasi alterum filium matri suae providit, qui 
ejus temporalem ageret curam. Apostoli qnoqne 
quantam devotis curaui impenderent feminis da- 
bium non est, ut jam satis alibi meminimns : qna- 
rum etiam obsequiis diaconos septem institneront. 
Quam quidem nos auctoritatem sequentes, ipsa 
etiam rei necessitate hoc exigente decrevimus, mo- 
nachos et eorum conversos more apostolornm et 
diaconorum in iis quae ad exteriorem pertinent 
curam, monasteriis feminarnm providere. Qnibas 
maxime propter missas necessarii sunt monachi, 
propter opera vero conversi. Oportet itaque aicat 
Alexandriae sab Marco evangelista legimas esse fo- 



»75 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS l. — EPISTOLiE. 



ctam in ipso Ecclesi» nascenlis exordio, ul mona- A tar, judicio sui episcopi comprobetur. Vestes 



sleriis feminarum monasteria non desint viroruin, 
et per ejusdem religionis viros omnia extrinsecus 
feminis administrentur. Et tunc profeclo monaslerik 
feminarum iirmius propositi sui religionem obser- 
yare credimus, si spiritalium virorum providentia 
i;ubementur, et idem tam ovium quam arietum 
pastor constituatiir, ut qui videiicet viris ipse quo- 
que praesit feminis, et semper, juxta aposlolicam 
inslitutionem, caput mulieris sit vir, sicut viri 
Christus, et Ghristi Deus. Unde et monasterium 
beatae Scholasticae in possessione fratrum monaste- 
rii situm fratris quoque providentia regebatur, ct 
crebra ipsius vel fratrum visitatione instruebatur et 
consoiabatur. De cujus quoque regiminis provi- 



illae iisdem coenobiis faciant, a quibus tui 
exspedant. Ab iisdem denuo, ut praedictu 
laborum fructus, et procurationis suffragiuni 
plurae. Hanc nos itaque providenliam seq 
monasteria feminarum monasteriis viroru 
semper esse subjecta volumus, ut sororum 
fratres aganl, et unus utrisque tanquam palei 
sideat, ad cujus providentiam uiraque specler 
nasteria, et ulrorumque in Domino quasi uii 
ovile et unus pastor. Quae quidem spiritalis 
nitatis societas tanto gratior tam Deo quam 
nibus fuerii, quanto ipsa perfeclior omni se: 
conversionem venienti sufticere possil, ut v 
monachi viros, moniales feminas suscipij 



dentia beati Basiliiregula quodam loco nos instruens. b omni animae de salutesua cogitanti possit ips 



ita continet : « Interrogatio. Si oportet eum qui 
praeest extra eam quae sororibus praeest loqui ali- 
quid quod ad aedificationem pertineat virginibus? 
Responsio. Et quomodo servabitur illud praeceptum 
Apostoli dicentis: Omnia vestra honeste et secun- 
dum ordinem fiant?(I Cor. xiv, 40). » Item sequenti 
capitulo : c Inlerrogatio. Si convenit eum qui praeesl 
cum ea quae sororibus praeest frequenter loqui, et 
maxime sialiqui de fratribus per hoc laeduntur. 
Responsio. Aposlolo dieente : Ut quid enim libertas 
judicatur ab aliena conscientia? (I Cor, x, 29). 
Bonum est imitari eum dicentem : Quia non sum 
visus poteslate mea uti, ne offendiculum aliquod 
ponerem Evangelio Christi (I Cor. ix, i2). Et quan- 
tum fieri petest, et rarius videndae sunt, et brevius 
est sermocinatio finienda : » Hinc et illud estHispa- 
lensis conciiii : « Consensu communi decrevimus, 
ut monasteria yirginum in provincia Baetica mona- 
chorum ministratione ac praesidio gubernentur. 
Tuncenimsalnbria Christo dicatis virginibus pro- 
videmus, quando eis spirilales eligimus patresquo- 
rum non solum gubernaculis tueri, sed etiam do- 
ctrinis aedificari possint. • Hac tamen cireamoneahos 
cauteia servata, ut remoti abearum peculiarimto, 
nec usque advestibulum habeant accodendi pfp- 
missum famiiiare, et neque abbatem vel eum qui 
praeficitur extra eam quae praeest loqui virginibns 
Ghriti aliquid, quod ad institutionem morum per- 



C 



sulere. Et quicunque cum vel matre, aut 
yel niia, seu aliqua, cujus curam gerit, ci 
volucrit, plenum ibi solalium reperire pos 
tanto majoris charitatis affectui sibi utraque 
steria sint connexa, et pro se invicem s( 
quanto quae ibi sunt personae propinquitate 
yelaffinitate amplius sunt conjunctae. Praep 
autem monachorum, quem abbatem nomina 
etiam monialibus praeesse volumus, ut eas 
Domini sponsae sunl cujus ipse servus est, p 
recognoscat dominas, nec eis praeesse, sed pi 
gaudeat. Et sit tanquam dispensator in domo 
qui non imperio dominam premit, sed pruvid 
erga eam gerit, ut ei de necessariis statim o 
et in noxiis eam non audiat, et sic exterius 
ministret, ut thalami secreta nunquam nisi 
introeat. Ad hunc igitur modum servum 
sponsis Christi providere volumus, et earc 
Christo fideliter curam gerere, et de omnibi 
oportet cum diaconissa tractare. Nec ea inc 
quidquam de ancillis Christi, vel de iis quae 
pertinent eum statuere, nec ipsum cuiquam 
nisi per eam quidquam praecipere, vel loqo 
sumere. Quoties vero eum diaconissa vocave 
tardet venire, et quae ipsa ei consuluerit 
quibus ipsa vel ei subjectae opus habent, non 
tur exsequi quantum valet. Vocatus autem a 
nissa nunquam nisiin manifesto, et sub tesi 



tinet, licebit. Nec cum sola quae praeest frequenier D probatarum personarum ei loqualur, nec ei 



eum colloqui oportet, sed sub testimonio duarum 
aut trium sororum. Ita ut rara sit accessio brevis 
locutio. Absit enim ut ne monachos, quod etiam 
dictn nefas est, Christi virginibus familiares essc 
velimus. Sed juxta quod jussa reguiaria vel ca- 
nonum admonent, longe discretos atque se- 
janctos eorum tantum gubjrnaculis easdem depu- 
tamus, nonstituentes ut unus monachorunm proba- 
tissimus eiigatur, cujus curae sit praedia earum 
rosticana vei, urbana intendere, fabricas struere, 
vel si quid aliud ad necessitatem monasterii provi- 
dere, ut Christi famulae pro animae suae tantum uti- 
litate sollicitae divinis cuitibus vivant, operibus 
SQis inserviant. Sane is qui ab abbate suo praeponi- 



mus adjungatur, nec prolixo sermono eam d 
Omiiia vero quae ad victum aut vestitum p 
etsi quae etiam pecuniae fuerint, apud i 
Christi congregabuntur, vel reservabuniur, 
fratribus necessaria tradentur de iis quae so 
supererunt. Omnia iiaque fratres exteriora 
rabunt, et sorores ea tantum quae intus a i 
bus agi convenit, componendo scilicet vestei 
fratrum, vel abluendo, panem etiam con£ 
etadcoquendum tradendo, et coctum susci 
Ad ipsas etiam cura laciis, [et eorum qu 
fiunt, pertinebit, et gallinarum vel anseruoi 
tnra, et quaecunqae convenientius muliere 
quam viri possunt. Ipse vero praepositos 



EnsT. vin. 



278 



itntus faerit, in praesentia episcopi et sororum A riam habebit, etdeeisqu» adscribendum pertiaent 



lit, qaod eis fidelis in Domino dispensator erit, 
ram corpora a camali contagio sollicite obser- 
. In quo si forte, qnod absill episcopus eam 
gentem deprehenderit, statim eum tanquam 
.rii reum deponat. Omnes quoque fratres in 
ssionibus sais hoc se sororibus sacramento 
iget, quod nuUatenus eas gravari consentient, 
ram camali munditiaB pro posse suo provide- 
. NuUus igitur virorum nisi licentia praepositi 
>rores acoessum habebit, nec aliquid eis mis- 
nisi a praeposito transmissum, suscipietur. 
kanqaamsoromm septa mooasterii egredietur, 
)mnia exterius, sicut dictum est, fratres pro- 
biant et in fortibus fortes sudabunt operibus. 



vel dictandum. Armarium quoque librorum custo- 
diet et ipsos inde tradet atque suscipiet, et de ipsis 
scribendis vel aptandis curam suscipiet, vel solli- 
cita erit. Ipsa ordinabit quomodo sedeatur in chorot 
et sedes dabit, et a quibus legendum sit vel cantan- 
dum providebit, et inscriptionem componet Sab- 
batis recitandam in capitulo, ubi omnes hebdoma- 
dariae describentur. Propter qtiae maxime litteratam 
eam esse convenit, et praecipue musicam non igno- 
rare. Ipsa etiam post diaconissam toti disciplinas 
providebit. Et si forte iila rebus aiienis faerit occa- 
pata, vices illius in hoc exsequetur. 

Infirmaria ministrabit infirmis, et eas observabit 
tam a culpa quam ab indigentia. Quidquid inflrmi- 



\B unquam fratrem septa haec ingredietur, nisi b tas postulaverit, tam de cibis quam de balneis, vel 



ita praepositi et diaconissae licentia, cum aliqua 
necessaria vel honesta exegerit causa. Si quis 
contra hoc praesumpserit, absque dilatione de 
isterio projiciatur. Ne tamen viri fortiores fe- 
( in aliquo eas gravare praesumant, statuimus 
laoque nihil praesumere contra voluntatem 
nissae, sed omnia ipsos etiam ad nutum ejus 
i;ere, et omnes pariter tam viros quam feminas 
rofessionem facere, et obedientiam promittere, 
inio pax firraior habeatnr et melius servetur 
irdia, quanto fortioribus minns licebit; et tanto 
is fortes debiiibus ol)edire graventur, quanto 
n violentiam minus vereantur. £t quanto am- 
hic humiliaverit se apud Deum, amplius exal- 
9ertom sit. Haec in praesenti de diaconissa dicta 
»ant. Nanc ad officiales stylum inclinemus 
eriflca, quse et thesauraria, toti oratorio provi- 
;, et omnes quae ad ipsum pertinent ciaves, et 
ipsi neeessaria sunt, ipsa servabit ; et si quae 
Qt oblationes, ipsa suscipiet, et de iis quae in 
irio necessaria sunt faciendis vel reficiendis, 
I toto ejus omatu curam aget. Ipsius quoque 
idere est de hostiis, de vasis et de libris alta- 
t toto ejus ornatu, de reliquiis, de incenso, de 
naribus, de horologlo, de signis pulsandis. 
ias vero, si fieri potest, virgines condciant, et 
lentum purgent unde fiant, et altaris pallas 
ant. Reliquias autem, vel vasa altaris nunquam 
4 alicui mooialium contingere licebit, nec etiam 
is nisi cum eis traditae ad lavandum fuerint. 



quibuscunque aliis, est eis indulgendum. Notum est 
quippe proverbium in talibus : Infirmii non est lex 
posita, Cames eis nullatenus denegentur, nisi sexta 
feria vel praecipuis vigiliis aut jejuniis Quatuor 
Temporum, seu Quadragesimae. A peccato autem 
tanto ampUus coerceantur, quanto amplius de exitn 
suo cogitandnm incumbit. Maxime vero tunc siientio 
studendum est, in quo exceditur plurimum, et ora- 
tioni instandum, sicut scriptum est : c Fili, in taa 
infirmitate ne despicias teipsum, sed ora Deum, et 
ipse curabit te. Avertere a delicto, et dirige manns, 
et ab omni delicto munda cor tuum (Eccli. xxxvm, 
9). n Oportet quoque infirmis providam semper as- 
sistere custodiam, quae, cum opus fuerit, statlm 
subveniat, et domum omnibus instractam esad^ 
C quae infirmitati illi sunt necessaria. De medlcamen- 
tis quoque, si necesse est, pro facultate loci provi* 
dendum erit. Quod facilius fieri potest, si quae inflr- 
mis praeest non fuerit expers medicinae. Ad qnam 
etiam de iis quae sanguinem minuunt cura perti- 
nebit. Oportet autem aliquam flebotomiae peritam 
esse, ne virum propter hoc ad mulieres ingredi ne- 
cesse sit. Providendum est etiam de officiis hora- 
rum et communione, ne desint infirmis, ut saltem 
Dominico die communicetur, confessione semper et 
satisfactione quam potuerint praeeuntifaus. De nn- 
ctione quoque infirmorum beati Jacobi apostoli 
sententia sollicite, cnstodiatur, ad quam quidem fa- 
ciendam tunc maiimecum de vita segrotantls despe- 
ratur, inducantur ex monachis dno seniores saeer- 



ad boc monachi vei eorum conversi vocabun- d dotes cum diacono, sanctificatum oieam secam 



et exspeciabuntur. Et si nccesse fuerit, aliqui 

ea ad boc officium instiiuantur, qui hsec con- 

sre, eum opus fuerit, digni sint, et arcis ab ea 

"atis, haec inde ipsi sumaut, vel ibi reponant. 

qnidem quae sanctuario praesidet, vitae mundi- 

)raeeminere debet; quae, si fieri potest mente 

cnrpore sit integra, et ejus tam abstinentia 

n continentia sit probata. Hanc praecipue de 

loto lunae instructam esse oportet, ut secun- 

lemporum ratiooemoratorio provideat. 

atrix toti choro providebit, et divina disponet 

a, et de doctrina cantandi vel iegendi magiste- 



afferant (Jac, v, 14), et conventn sororam assi- 
stente, interposito tamen pariete, ipsi hoc ceiebrent 
sacramentum. Simiiiter, cum opus fuerit, de com- 
munione agatnr. Oportet itaqne domum inflrmaram 
sic aptari, ut ad haec facienda monachi faciiem ha- 
beant accessum et recessnm, nec conventum viden- 
tes, nec ab eo visi. Singulis autem diebus semel ad 
minus diaconissa cum celleraria infirmam tanqnam 
Christum visitent, ut de necessitatibus ejus soHicit» 
provideant tam in corporalibns quam spiritaalibos, 
et illud a Domino audire mereantnr : c Ingffnus 
eram^ et visitasti me {Maith, xxv, 36). » Qnod ^ 



^. 



PETRI ABiELARDI GPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



280 



aBgrotans ad exitum propinquaverit, et in extasi A cessariis. Ab ipsa requiretur quidquid de cibis 



agonis venerit, statim aliqua ei assislens ad con- 
veQtum properet cum tabula, eam pulsans exi- 
tum sororis nuntiet, totusque convenlus, quaecun- 
que hora sit diei vel noctis, ad morienlem festinet 
nisi ecclesiaslicis praepediatur [al. impediatur] ofti- 
ciis. Quod si acciderit, quod nihil ct operi Dei 
praeponendum, satis est diaconissam cum aliquibus, 
quas elegerit, accelerare, el conventum postmodum 
sequi. Qua^cunque vero ad hunc tabulae pulsum oc- 
currerint , statim litaniam inchoent, quousque san- 
ctorum et sanctarum invocatio compleatur, et tunc 
psalmi vel caetera, qu^ ad exsequias pertinent, sub- 
sequantur. Quam salubre vero sit ad infirmos irc 
sive mortuos, Ecclesiastes diligenter attendens, 



necessaria erit. Hanc maxime non esse avaram 
convenit, sed promptam et voluntariam ad omnia 
necessariam tribuenda. « Hilarem datorem dili- 
git Deus [11 Cor. ix, 7). » Quam omnino prohi- 
bemus, ne de administrationis suae dispensatione 
sibi magis quam aliis sit propitia, nec privata sibi 
paret fercula, nec sibi reservet quae aliis defraudet. 
« Oplimus, iuquit Hieronymus, est dispensator, qui 
sibi nihil reservat. » Judas suaB dispensationis abu? 
tens officio, cum loculos haberet, de coetu periit 
apostolico. Ananias quoque et Saphira uxor ejus 
retinendo scntentiam mortis exceperunt. 

Ad porlariam, sive osiiariam, quod idem est, per- 
tinet de suscipiendis hospilibus, vel quibuslibet 



ait : « Melius est ire ad domum luctus, quam ad 3 advenientibus, el de iis nuntiandis vel adducendis 



domum convivii. In illa enim Gnis cunctorum admo- 
netur hominum, et vivens cogitat quid futurus sit 
{EcclL VII, 3). » Item : t Cor sapientium ubi iri- 
stitia est (i&tV^., 5). > Defunctae vero corpusculum a 
sororibus statim abluatur, et aliqua vili, sed munda 
interula et caligis indutum feretro imponatur, velo 
capite obvoluto. Qua9 quidem indumenta firmiter 
corpori consuantur sive ligentur, nec ulterius mo- 
yeantur. Ipsum corpus a sororibus in ecclesia dela- 
tam monachi, cum oportuerit sepuIiuraB tradant, et 
sorcres interim in oratorio psalmodiae vel orationi- 
bus intente vacabunt. Diaconissae vero sepultura id 
tantum prae caeteris habeat honoris, ut cilicio solo 
totum ejus corpus involvatur, et in eo quasi in sacco 
tota consuatur. 

Yestiaria totum quod ad curam indumentorum 
spectat providebit, tam in calceamentis scilicet 
quam in caeteris omnibus. Ipsa tonderi oves faciet, 
coria caiceamentorum suscipiet. Linum seu lanam 
excolet et coliiget et totam curam telarum habc- 
bit. Fiium et acum ei forfices omnibus ministra- 
bit. Totam dormitorii curam habebit, et stratis 
omnibus providebit. De mantilibus quoque mensa- 
rum et manutergiis et universis pannis curam aget, 
incidendis, suendis« abluendis. Ad hanc maxime 
illud pertinet : « Quaesivit lanam et linum, et ope- 
rata esl consilio manuum suarum (Prov xxzi, 13). » 
c Manum suam misii ad colum, et digiti sui appre- 
henderunt (usum. Non timebit domui suae a frigo- 



ubi oporteat, et de cura hospitaiitatis. Hanc setate 
et mentc discretam esse convenit, ut sciat accipere 
responsam et reddere, et qui vel qualiler susci- 
pieiidi sint, an non sinl, dijudicare. Ex qua maxime 
tanquam ex veslibulo Domini religionem monaste- 
rii decorari oporlet, eum ad ipsa ejus notilia inci- 
piat. Sit igitur blanda verbis, mitis alloquio, ut in 
his quoque quos excluserit, convenienti reddita 
ratione charitatem studeat aediflcare. Hinc enim 
scriptum est : « Responsio mollis frang\t iram, 
sermo durus suscitat furorem (Prov, xv, 1). ». Et 
alibi : « Verbum dulce muUiplical amicos. et mili- 
gat inimicos {Eccli. vi, 5). » Ipsa quoque saepius 
pauperes videns, meliusque cognoscenSy si qua eis 
G de cibis aut vestimentis distribuenda sunt distri- 
buet ; tam ipsa vero quam caeterae officiales, si suf- 
fragio vel solatio aliquarum eguerint, dentor eis a 
Diaconissa vicariae. Quas praecipue de conversis 
assumi convenit, ne aliqua unquam monialium di- 
vinis desit ofOciis, sive capitulo vel refectorio. Do- 
munculam juxta porlam habeat, inqua ipsa vel ejus 
vicaria praesto sit semper advenientibus, ubi etiam 
otiosae non maneant, et tanto amplius silentio stu- 
deaut, quanio earum loquacitas his quoque qui 
extra sunt, facilius potest innotescere. Ipsius pro- 
fecto esi non solum homines, quos oportet, arcere; 
verum eliam rumores penitus excludere, ne ad con- 
venium temere deferantur, et ad ipsa est exlgendum 
quidquid in hoc quoque fuerit excessum. Si quid vero 



ribus nivis. Omnes enim domestici ejus vestiti du- ^ audierit quod sciiu opus sit, ad diaconissam secreto 



piicibus, et ridebit in die novissimo. Gonsideravit 
semitas domus suas, et panem otiosa non comedit, 
Sorrexerunt filii ejus et beatissimam praedicaverunt 
eam {Cant. vi, 8). > Haec suorum operum habebit 
instrumenta et providebit de suis operibus, quie 
qoibus debeal injungere sororibus. Ipsa euim novi- 
tiarum curam aget, donec in congregatiunem susci- 
piantur. 

Gelleraria curam habebit de iis omnibus quae per- 
tinent ad victum, de ceilario, refectorio, coquina 
molendino, pistrino cum furno, de hortis etiam et 
Yiridariis, et agr^rum tota cultura; de apibus quo- 
qa9> armentis et pecoribus cunctis; seu avibus ne- 



referet, ul ipsa super hoc si placet deliberel. Mox 
autem ut ad portam pulsatum vel inclamatum fue- 
rit, quae pra^sto est quaerat a supervenientibus qui 
sint, aut quid velint, portamque, si oportuerit, sta- 
tim apenat ut advenientes suscipiat. Solas quippe 
feminas intus hospitari iicebit. Viri autem ad mo 
nachos dirigentur. Nullus itaque aliqua de causa 
intus admittetur, nisi consulta prius et jubente 
diaconissa. Feminis auiem statim patebit introilus. 
Susceptas vero feminas, seu viros quacunque oc- 
casione iniroeuntes poriaria in cellula sua pausare 
faciet, donec a diaconissa, vel sororibus, si necessa- 
rium est vel opportunum, eis occurratar. Paaperi- 



■0 qvm ablDlione pedam indigent, haDc qno- A 
ipilaliutis gratism ipsa diaccinissa, seasoro- 
{BDter exhibeani. Nam el Apostolus ez hoc 
le hamanitatis obsequio dictus est diacoDUs. 
1 Vilis quoqiie Patrum quidam ipsorum me- 
dicPDs : II Propler te liomo salvator ractns 
is, prfficiD(^ns se linteo lavit pedes discipu- 
pnecipiensse eisfratrumpedeslavare. > Uiiic 
us de diacoDissa meminit, dicens : • Si 

> recepit, si sanctorum pedes lavil (I Tim. v, 
Et ipse Domioas : > Uospes, iaquit, eram, et 
tis me (Matlh. XXV, 33). > Ofllciales omaet 
caniricem de his inetituantur, qu<e litteris 
«nduni, si ad hoc tales reperiri possial ido- 

lilteris vacare liberius queaul. 
irii oraamenta aecessaria sint, uod saper- p 
landa magis quam preiiosa. IHihil igiiur in eo 

> vel de ar^Dto composituoi sil pneter anam 
u-genteam, vel plures etiam, si necesse sit. 

la terico siat oraamenta, prieler slolas aut 
es. Nulla in eo sint imaginum sculptilia. 
li ligaea tantam erigaturad aUare, in quasi 
laginem Salvatoris placeat depingi, aon est 
mdum. Nullas vero alias imagines aliaria 
ant. Campanis daabus monasterium sit con- 
. Vas aquie benedictie ad iutroitum oralorii 
ollocetur, at ea saactiHcentur maue iagres- 
rel post Complelorium egress». Nullx mo- 
I horis desiat canooicis; sed statim ut puL- 
'uerit sigaum, omaibua alits post posilis ad 
B properelur ofQcium, modesto tamea ia- C 
ntroeuuies autem secreio oratorium, dicanl 
leront : i lalroibo in domum tuam, adorabo 
iliun sanctum tuum {Psal. v, 8), • etc. Nul- 
choro liber teaeatur, uisi otticio prseseati 
rios. Psalmi aperle et distincte ad iatelli- 
1 dicanlur, et tam moderata sit psalmodia 
las, atquie vocem habent iafirmam susli- 
ileani. Nihil in ecclesia legatur aul cantetar, 
aatheatica sumptum Scriplara, maiime au- 
Novo vel Veieri Teslameato. Qaa airaque 
lectioaes dislribuanlur, ut ex ialegro per 
ia ecclesia legantur. Esposiliones vero ip- 
vel sermooes doclorum, seu qumlibel Scri- 
Uiqaiil sdificationis habenles ad meosam vel q 
tnlo recileatur, et, ubicuuque opus sit, om- 
tectio concedaior. Nulla aulem legere vel 
I pnesumat, nisi quod prius prffivideril. Si 
'te de iis aliquid in oralorio vitiose protulorii, 
SDpplicaodo coram omaibas saiisfaciat se- 
dieeas : • Igaosce, Domiae, etiam hac vice 
ntis meffi- » Hedia autem nocte secundum 
iimem prophelicam ad vigilias noctarnas 
dum est, propier quod adeo lempesiive cu- 
a esl, ai bas vigilias ferre naiura valeat in- 
£t omnia qaie ad diem perliuent cum luce 
Mftiat, sicut et beatus Benedtctus inBliluit. 
{ilias autem ad dormitoriura redeatur, anie- 
liora Matutiaarum iaodum pulselur. £l gi 



qoid Doctis adhae snperest, infimue somnai non 
aegelur uitura. Haxime aamqae somaas lassatam 
recreal Daturam, et patiealem operis reddit, et so- 
briam conservat, et alacrem. Si quffl tamen psalte- 
rii vel aliquarum lectionum mediiatione indigeul, at 
beatus qaoque meminit Benedictus, vacare iia de- 
benl, Dt quiescenles non inquielent. Ideo namque 
medilationi boc loco potius quam leclioui dixit, ne 
leciio aliquorum quietem impediret aliorum. Qai 
etiam cum ait : « A fralribus qui iadigent, » profe- 
clo uec ad bauc meditatioaem compulit. Nonoun- 
quam umea, si docirina etiam canius opus est, de 
hoc similiier provideadam est iis quibus necesse 
esl. Hora vero malutiaa, die statim illucescenle, 
peragaiur; et exorto Lucifero, si provideri polest, 
ipsa pulsetur. Qua coraplela reverutur ad dormi- 
torium. Qaod ei estas [ueril, quia tuac breve est 
tempus Docturaum, ei loogum HalaliDani, aliqiun- 
lulum aate Primatn dormire dod probibemus donee 
soailu facio excilealar. De qua etiam quiele post 
matutiDales videlicei Laades, beatuB Gregorias Dia- 
logorum capitulo 2, cum de venerabili viro Liber- 
liDO loqaeretur, memiail, diceas : ■ Die vero erat 
aliera pro ntililate inonaslerii causa consliiau. 
Expletis igitur hymnis malutiDalibus Libeninas ad 
teclum Iftbbatis venil, oraiionem sibi bumililer pe- 
liit. HiBC igilur quies matntinalis a Pascha usque 
ad Eequinoclium auiumDale, ex quo iDcipil diem 
excederp, non deuegelur. Egressffl anlem de dormi- 
torio ablaant, et acceptis libris in clauBiro sedeaDt 
legenles vel canUutes, donec Prima palsetur. PoBt 
Primam vero iD capitalum eatur, et omnibus ibi 
residentibus leciio Marlyrologii legatur, iDoa anle 
proDualiata. Ubi posimodum vel aliqoo sermonis 
Kdificio flal, vel aliqaid de Hegula legatar el expo- 
natur. Ueinde si qo» corrigenda snnt, Tel dispo- 
nenda, proseqni oporiet. 

Sciendum vcro esi, nec monasteriom nec domam 
atiqaam iaordinaum dici debere, si qna ibt iaordi- 
nale fianl : sed si cum facu fuerunt non sollicite 
corrigantur. Quis enim locus a peccalo peniias ex- 
persT Quod diligenter bealus atteadena Augusiinns, 
cum clerum sunm iaslrueret, in quodam loco memi- 
Dil, dicens (epist. 137) : » Quantamlibet eaim 
vigilei discipliaa domus me», homo sum, et inter 
homiues vivo. Nec mihi arrogare audeo at domas 
mea melior sit quam arca Noe, nbi Umen inier 
octo homines unus inventas est reprobus (Qen. vn, 
I) ; aul mtilior sil qnam domos Abraha, nbi dictum 
esl : Ejiee aneillam et lUittm tjUM (Gm. xxi, 10) ; 
aut melior quam domus Isaac : Jaeob diUaii, Bian 
odio kabvi {Ualae. i, 3); aut melior quam domus ia- 
cob (Gtn. ixv, 22), nbi lecium patris fllius incesta- 
Tit; ant melior quam domus David (II Reg. xiii, I), 
cujus fllias unus cum sorore concnbuit, alter eon- 
tra pairis lam sancum mansaetadinem rdwUaTit; 
aul melior quam cobabilatio apostoli Paati, qai si 
iuter boaos habiurel non diceret : Forit pugns, 
tatai timmt (U Cor. vu, 6) : oec loqoarMar : Nemo 



PBTRI ABJELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



284 



68t homo qui germane de yobis sollicltas sit. Omnes A fiat pensandam est. Bene yero fit qaidqoid per obe- 



quffi saa sant qaaerunt; aat melior quam cohabita- 
tio ipsias.Ghristi, in qaa andecim boni pertidam et 
farem Jadam toleraverant; aat melior postremo 
quam coelum, unde angeli ceciderunt. » Qui etiam 
nos ad disciplinammonasterii plurimum exhortans, 
annexnit, dicens : c Fateor coram Deo ex quo Deo 
seryire coepi, quomodo difflcile sum expertus melio- 
res quam qui in monasteriis profecerunt. Ita non 
snm expertus pejores quam qui in monasteriis ceci- 
demnt. » Ita ut hinc, arbitror, in Apocalypsi scri- 
ptum : « Justus justior fiat, et sordidus sordescat 
adhac (Apoc. xxn, ii). » Tanta igitur correciionis 
dislrictio sit, ut quaBcunque in altera viderit quod 
corrigendum sit, et celaverit, grayiori subjaceat di- 



dientiam fit, etiamsi quod fit bonum esse minime 
yideatur. Per omnia itaque praelatis est obediendum 
quantacunque sint damna rerum, si nullum apparet 
animsB periculum. Proyideat praelatns ut bene prae- 
cipiat, quia subjectis bene obedire sufficit; necsuam 
sicut professi sunt, sed praelatorum sequi yoluntatem. 
Omnino {al. Omnibus] enim prohibemus utnuDquam 
consuetudo rationi praeponatur, unquam aliquid 
defendatur, quia sit consuetudo, sedquia raiio;nec 
quia sit usitatum« sed quia bonum; et tanto liben- 
tius excipiatur, quanto meiius apparebit. Alioquin 
Jndaizantes legis antiquitatem Eyangelio praefera- 
mus. Ad quod beatus Augustinus de consilio Cy- 
priani pleraque asserens testimonia, quodam loco 



sciplinae, quam illa quae hoc commisit. Nulla igitur ait (lib. lu) : « Qui contempta yeritate praesumit 



yei sunm yel alterius delictum accusare differat. 
Quaecunque yero se accusans alias praevenerit, sicut 
scriptum est : « Justus prior est accusator sui {Prov. 
xyiu, 17)y mitiorem meretur disciplioamy si ejus 
cessayerit negligentia. Nulla yero aiiam excusare 
praesumat, nisi forte diaconissa ab aliis ignotam 
rei yeritatem interroget Nulla unquam aiiam cae- 
dere pro quacunque culpa praesumat, nisi cui in- 
i.nnctum fuerit a diaconissa. Scriptam est autem de 
disciplina correctionis : « Disciplinam Domini, liii 
mi, ne abjicias. Ne deficias cum ab eo corriperis. 
Quem enim dillgit Dominus corripit, et quasi pater 
in filio complacet sibi (Prov, iii, il). » Iiem : « Qui 



consuetudinem sequi, aut circa fratres inyidus est 
et malignus, quibus yeritas reyelatur : aut circa 
Deum ingratus est, cujus inspiratione Ecclesia ejus 
instruitur. » Item (lib. yi) : c In Evangelio Domi- 
nus : Ego sum^ inquit Veriias {Joan. xiv, 6). Non 
dixit : Ego sum consuetudo. Itaque veritate manife- 
stata, cedat consaetndo veritati, Item revelatione 
facta veritatis, oedat error veritati, quia et Petrus 
qui prius circumcidebat cessit Paulo praedicanti ve- 
ritatem. » Idem. lib. iv De baptismo : c Frustra qui- 
dem qui ratione vincuntur consuetudinem nobis 
objiciunt, quasi consuetudo major sit veritate, aut 
non sit in spiritualibus sequendum quod in melius 



parcit virgae, odit fiiium; qui autem diligit illum, q fuit a Spiritu sancto revelatum. » Hoc plane verum 



instanter eradit {Prov. xui, 24). Pestilente flagei- 
lato stultus sapientior erit {Prov. xix, 25). Multato 
pestiiente sapientior erit parvulus {Prov. xxi, li). 
Flagelium equo, et chamus asino, et virga dorso 
imprudentium {Prov. xxvi, 23). Qui corripit homi- 
nem postea inveniet apud eum, magis quam ille 
qui per linguae blandimenta decipit (Prov, xxvui, 
23). Omnis autem discipiina in praesenti quid vide- 
tur non esse gaudii, sed moeroris. Postea autem 
fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet 
Justitiae (Hebr, xii, 2i). Gonfusio patris est in filio 
indisciplinato, filia autem fatua in deminoratione 
mi(Eccli. XXII, 3). Qui diligit fiiium, assiduat illi 
flagelia, ut laetetur in novissiroo (Eecli, xxx, 1). 



est, quia ratio et veritas consuetudini praeponenda 
est. Gregorius YII Wimundo [aL Willimundo] 
episcopo : (dist. 8, cap. Si consuet,) « El certe, ut 
beati Cypriani utamur sententia, quaelibet consue- 
tudo quantumvis vetusta, quantumvis vulgata, veri- 
tati est omnino praeponenda : et usus qui veritati 
est contrarius, abolendus. » Quanto etiam amore 
yeritas quoque verborum amplectenda, admonemur 
in Eccleslastico, cum dicitur ; « Pro anima lua non 
confundaris dicere verum (Eecli. iv, 24). » Item : 
« Non contradicas verbo veritatis ullo modo (ibid., 
30). » Et iterum : < Ante omnia opera verbum ve- 
rax praecedat te, et ante omnem actum consilium 
stabile (Eccli. xxvii, 20). » Nihil etiam in auctorita- 



Qui docet filium, laudabitur in illo, in medio do- ^ tem ducatur, quia geritur a multis, sed quia proba- 



mesticorum in illo gloriatur. Equus indomitus eva- 
det durofly et filius remissus evadet praeceps. Lacta 
fiiium taum, et paventem te faciet. Lude eam ao, 
et eontristabit te (i6»d., 8). > In discussione vero 
consiiii cnilibet suam proferre sententiam licebit, 
sed qnidquid omnibas videatnr diaconissae decre- 
tam immobile teneatnr, in cujus arbitrio cuocta 
consistunt, etiamsi, quod absit 1 ipsa fallatur, et qnod 
deterius est ipsa oonstituat. Unde et illud est* beati 
Angustini libro Confessionum : c Multum peccat qni 
inobediens est suis praelatis in aiiquo, si vel meiiora 
eligat qnam ea quae sibi jubentur. Multo quippe 
melias est nobis bene facere, qaam bonnm facere. 
Nec tam quod flat qaam qnod qao modo yei aninio 



tur a sapientibus et bonis. « Stultorum, » inquit Sa- 
iomon, • infinitus est nuroerus (Eccle., i, 15). » Et 
juxta Yeritatis assertionem : « MuUi vocati, pauci 
vero electi [Matth. xxii, 14). > Rara sunt quaeque 
pretiosa; et quae abundant numero minnuntur pre- 
tio. Nemo enim in consilio majorem hominum par- 
tem, sed meiiorem sequatur. Nec aetas hominis, sed 
sapientia consideretur ; nec amicitia, [sed veritas 
attendatur. Unde et poetica est illa sententia : 

F<utstet ab koste doceri. 

(OviD., lib. iv, Metatn.) 
Qaoties autem opus esfconsilio non differatur. Et si 
de rebus praecipuis est deliberandum, convocetnr 
oonyentas. In minoribos aatem rebos discutiendis 



285 



EPisT. vni. 



«86 



safficiet diacoDissa pancis ad se de | majoribns per- 
sonis conyocatis. Scriptum quoqae est jde consilio : 
« Ubi noD est gubernator, populus corruit. Salus 
amem , ubi multa consilia (Prov. xu, 14). Via stulti 
recta in oculis ejus. Qni autem sapiens, andit con- 
silia {Prov, xii, 15). Fili, sine consilio nihil facias , 
et post factum non poBnitebis \(Evcli, xxxii, 24). » 
Si fortesine consilio aliquid prosperum habet even- 
tam , non excusat hominis praesumptionem fortunae 
beneGcium . Sin autem post consilium nonnunquam 
errant , potestas qu» consilium quaesivit rea non 
teneatur praesumptionis . Nec tam culpandus est qui 
credidit , quam quibus ipse errando acquievit . 
Egressae vero capitulum iis quibus oportet operibus 
intendant , legendo sciiicet vel cantando, sive mani- 
bns operando usque ad Tertiam . Post Tertiam au- 
tem mtssa dicatur , ad quam quidem celebrandam 
nnos ex monachis sacerdos hebdomadarius insti- 
toatar. Quem profecto [al. praesto] si copia tanta 
sit , cnm diacono et subdiacouo venire oportet , qni 
ei qood necessarium est administrent, vel quod 
saam est et ipsi operentur. Quorum accessus vel 
recessas ita fiant , ut sororum conventui nuUatenus 
pateant Si, vero plures necessarii fuerint, et de his 
providendum erit, et ita semper si iieri potest , ut 
monachi propter missas monialium nunquam con- 
▼entni suo in ofQciis desint divinis . Si vero commu- 
nieandum a sororibus fuerit, senior eligatur sacer- 
dos, qui post missam eas communicet ; egressis inde 
prius diacono et subdiacono propter tollendam ten- 
tationis occasionem . Ter vero ad minus in anno to- 
tus coramunicet conventus , id est Pascha . Pente- 
ooste , et Natale Domini , s sicut a Patribus est insli- 
tatam de saecuiaribus etiam hominibus . His aatem 
communionibus ita se praeparent ut tertio dia ante 
ad confessionem et congruam satisfactionem omnes 
accedent , et terno se panis et aquae jejunio et ora- 
tione frequenti puriGcent cum omni humilitate et 
tremore , iliam ApostoU terribile apud se retra- 
ctantes sententiam : « Itaque, inquit , quicunque 
mandacaverit panem vel biberit calicem Domini in- 
digne, reus erit corporis et sanguinis Domini . Pro- 
bet autem seipsum homo , et sic de pane illo edat , 
et de calice bibat. Qui enim manducat et bibit 
indigne, judicium sibi manducat et bibit , non 
dijndicans corpus Domlni . Ideo inter vos multi in- 
firmi et imbecilles, et dormiunt multi. Quod si nos- 
metipsos dijudicaremus , non utique dijudicaremur 
(I Cor., XI, 27). > Post missam quoque ad opera 
redeant usque ad Sextam , et nullo tempore otiose 
▼ivant, sed anaquaeque id quod potest etquod opor- 
tet operetur. Post Sextam autem prandendam est , 
nisi jejanium faerit . Tunc eoim Nona exspectanda 
est, et in Quairagesima etiam Vesperae. Nullo vero 
tenpore conventus careat lectione. Quam cum dia- 
oonissa terminare voluerit, dicat : SufOcit. Et statim 
ad gratesDomino referendas ab omnibus snrgatnr. 
iEstivo tempore post prandium usque ad Nonam 
quiescendam est in dormitorio , et post Nonam ad 
opera redenndam usque ad Yesperas. Post Vesperas 



A autem vel statim coenandum est vel potandnm . Bt 
inde etiam secundum temporis consuetudinem ad 
collationem eundum. Sabbato autem ante collatio- 
nem munditiae flant, in ablutionem videlicet pednmet 
manuum. In quo quidem obsequio diaconissa fama- 
letur cum hebdamodariis , quae coquinae deservie- 
runt . Post collationem vero ad Completoriam 
statim est veniendum , inde dormitum est enn- 
dum. 

De victu antem et vestitu apostolica teneatnr sen* 
tentia , qua dicitur : c Habentes autem alimenta et 
quibus tegamur, his contenti simus (I rtm., vi, 8). » 
Ut videelicet necessaria sufficiant, non superflaa 
quaerantur. £t quod vilius poterit comparari, vel 

g facilius haberi, et sine scandalo sumi, re conceda- 
tur. Solum quippe scandalum propriae conscienti» 
vel alterius in cibis Apostolus vitat, sciens qnia non 
est cibus in vitio, sed appetitus. * Qui mandacat, 
inquit, «nonmanducantem nonspernat.Quinonman- 
ducat, manducantem non judicet. Tu quis ea qni 
judicas alienum servum 7 Qui mandncat , Domind 
manducet. Gratias enim agit Deo. Et qni non man- 
ducat, Domino non roanducat, et gratias agit Deo. 
Non ergo amplius invicem jndicemns, sed hoc Jn- 
dicatemagis ne ponatisoffendiculum fratri vel scan- 
dalum. Scio et confido in Domino Jesu , quia nihil 
commune per ipsum, nisi qui aestimat quid commnne 
esse. Non est regnum Dei esca et potus, sed justi- 
lia, et pax, et gaudium in Spiritu sancto. Omnia 

G quidem munda sunt, sed malum est homini qui per 
offendiculum manducat. Bonum nonmanducarecar- 
nem, et non bibere vinum, neque in quo frater tans 
offendatur , an scandalizetur (Aom., xiv« 3). » Qni 
etiam post scandalum fratris de proprio scandalo 
ipsius qui contra conscientiam suam comedit ad- 
jungit, dicens : « Beatus qui non judicat semet- 
ipsum in eo quod probat. Qui autem disoemit si 
manducaverit,damnatus est, quianon ex fide. Omne 
autemquodnonex fide, peccatnm est (ibid.^ 22). >»In 
omni qnippe quod agimus contra conscientiam no- 
stram, et contrahoc quod credimus, peccamas. Et in 
eoquod probamus, hoc est per legem quam appn^a- 
mus atque recipimus, judicamus nosmetipsos atqne 
damnamus, si illos videlicet comedimus cibos qaos 

D discernimus, hoc est per legem excludimns, etsepara- 
mus tamquam immundos. Tantum enim est testi- 
monium conscientiae nostrae, ut haec nos apud Denm 
maxime accuset vel excuset. Unde et Joannes in 
prima sua meminit Eplstoia : « Charissimi , si oor 
nostrum non reprehenderit nos , fiduciam habemas 
ad Deum. Etquidquid petierimus accipiemas ab eo, 
quoniam mandata ejus custodimus, et ea qne sant 
placita coram eo facimns (I Joan, ni, 21) . » Bene 
itaque et Paulus superins ait : Nihil esse commane 
per Christum nisi ei qui commnne qnid esse pntat 
(Aom., XIV, 23), hoc est immundum et interdictam 
si sibi credit. Commnnes quippe cibos dicimas, qui 
secundum legem mundi vocantur, quod eos scilicet 
iez a suis excludens quasi his extra iegem sant 
exponat et publicet. Unde et commnnes femin» im- 



S87 PETR1 ABiELARDI OPP. PAB8 I. — EPlSTOLiG. 288 

mand» sant , etcommunia qaaeqaeyel pablicata A detar ex alto , Qaem et beatus secutus Hieronymas 

Eostochiam virginem institaens ait (epist . 22) • 



Tilia sant, vel minas chara. Nallam itaqae cibam 
per Ghristam asserit esse commanem, id est im- 
mundam, quia lex Christi nullum interdicit, nisi ut 
dictum est propter scandalum remoyendum , yel 
proprisB sciiicet conscientiae, yel alienaB. De qua et 
alibi dicit : « Quapropter si esca scandalizat fra- 
trem meum, non manducabo in aeternum, ne fra- 
trem meum scandalizem I (I Cor. yiii, i3.) » Non 
sum liber, non sum apostolus ? (I {Cor^ ix, 1.) Ac 
si diceret : Nunquid non habeo illam libertatem» 
qaam Dominus apostoiis dedit, de quibuslibet sci- 
Ucet edendis yel de stipendiis aliorum sumendis ? 
Sic quippe cum apostolos mitteret quodam ioco 



« Si autem et illse quae yirgines sunt , ob alias ta- 
men culpas non salyantur, quid (iet ilUs quae pro- 
stitueruut membra Christi, et mutaverunt templum 
Spiritus sancti in lupanar ? Rectius fuerat homini 
subiisse conjugium, ambulasse per plana, quam ad 
altiora tendentem in profundum inferni cadere . y> 
Quodsi etiam uniyersa reyoivamus Apostoli dicta, 
nunquam eum reperiemus secunda matrimonia nisi 
feminis indulsisse . Sed viros maxime ad continen- 
tiam exhortans, ait : < Circumcisus aliquis vocatus 
est ? non adducat praeputium (I Cor, vu, iS). » Et 
iterum : Solutus es ab uxore ? noli quaerere uxorem 



ait : « Edentes et bibentes quae apud illos sunt » (ibid,^ 27). » Cum Moyses tamen yiris magis quam 



{Luc.f x/7). » Nullum yidelicet cibum a caeteris di- 
stinguens. Quod diligenter Apostolus attendens, et 
omnia ciborum genera etiamsi sint infidelium cibi 
et idoiothyta, Christianis esse licita studiose prose- 
qnitur, solum, ut diximus, in cibis scandalum vi- 
tans : « Omnia, inquit, iicent ; sed non omnia ex- 
pediunt. Omnia mihi licent, sed non omnia aedi- 
ficant. Nemo quod suum est quaerat [al quaerit ], sed 
quod aiterius. Omne quod in macelio vaenit , man- 
ducate, nihil interrogantes propter conscientiam 
(I Cor, X, 22). Domini est terra, et plenitudo 
ejus (Psal, xxm , i) . Si quis vocat vos infide- 
lium ad coenam , et vultis ire ; omne quod vobis 
apponitur manducate, nihil interrogantes propter 



feminisindulgens uni viro pluressimul feminas, non 
uni feminae plures viros concedat, et districtius 
adultera feminarum quam virorum puniat. » Mulier, 
inquit Apostolus, si mortuus fuerit vir ejus liberata 
est a lege viri, ut non sit adultera si fuerit cum alio 
yiro (Aom. yii, 37.) >> Et alibi : « Dico autem non 
nuptis et viduis : Bonum est illis si sic permaneant 
sicut et ego . Quod si non se continent , nubant . 
Melius est enim nubere quam uri (I Cor. vii, 8 .) » 
Et iterum : « Mulier ,si dormierit yir ejus , liberata 
est. Cui yult nubat, tantum in Domino. Beatior 
autem erit si sic permanserit secundum consilium 
meum [ibid.y 39) . y> Non secunda tantum matrimo- 
niainfirmo sexui concedit , verum etiam ea nullo 



conscientiam . Si quis autem dixerit , hoc im- G concludere audot numero , sed cum dormierint 



molatum est idolis , nolite manducare propter 
iiium qui judicavit, et propter conscientiam dico 
non tuam , sed alterias . Sine offensione estote 
Judaeis et gentibus , et Ecclesiae Dei. » Ex quibus 
yidelicet Apostoli yerbis manifeste colligitur , nnl- 
lum nobis interdici , quo sine offensa propriae con- 
scientiae vel alienae vesci possimus. Sine offensa 
yero propriae conscientiae tunc agimus, si proposi- 
tum yitae , quo salvari possimus , nos servare con- 
fidimus . Sine offensa autem alienae , si eo modo vi- 
yere credimur quo salvemur. Eo quidem modo 
yivemus, si omnibus necessariis naturae indultis 
peccata vitemus. nec de nostra yirtute praesamentes 
illi yitae juij^o professiones nos obiigemus, quo prae- 
gravati succumbamus ; et tanto sit gravior casus , 
qnanto fuerat professionis altior gradus. Quem 
quidem casum et stultae professionis votum Eccle- 
siastes praeveniens ait : c Si quid vovisti Deo , ne 
moreris reddere. Displicet enim ei infidelis et stulta 
promissio. Sed quodcunque yoveris redde. Melius 
est non yovere , quam post votum promissa non 
reddere [Eccle . y, 2) . » Cui quoque periculo occur- 
rens Apostolicum oonsilium : c Yolo, inquit, junio- 
res nubere, fiiios procreare, matresfamilias esse, 
nnllam occasionem dare adversario maledicti gra- 
tia. Jam enim quaedam conversae sunt retro Sata- 
nim (I Tim. v, 14). » ^tatis infirmae natnram con- 
siderans,"^ remedium yitae laxioris opponit periculo 
melioris. Gonsaiit residere in imo , ne praecipitiom 



earum viri nubere aliis permittit. Nullum matri- 
moniis earura praefigit numerum , dummodo forni- 
cationis evadant reatum . Saepius magis nubant 
quam semel fornicentur , ne si uni prostituantur , 
muUis carnalis commercii debitum solvant . Quae 
tamen debiti solutio non est penitus immunis a pec- 
cato, sed indulgentur minora ut roajora vitentur 
peccata . Quid igitur mirum si id, in quo nullum 
est omnino , conceditur ne peccatum incurrant , hoc 
est alimenta quaelibet necessaria , non superflua ? 
Non est enim , ut dictum est, cibus in vitio , sed ap- 
petitus, cum videlicet libet quod non licet , et con- 
cupiscitur quod interdictum est ,'et nonnunquam 
impudenter sumitur , unde maximum scandalum- 
generatur . Quid vero inler universa hominum 
alimenta tam periculosum est , vel damnosum , 
et religioni nostra vel sanctse quieti contra- 
rium, quantum vinum ? Quod maximus ille Sa- 
pientum diligenter attendens , ab hoc, maxirae nos 
dehortatur, dicens: Luxuriosa res vinum , et tu- 
rouUuosa ebrietas. Quicunque his delectatur , non 
eritsapiens {Prov . xx, i). Cui vae, cujus patri vae, 
cui rixae, cui foveae, cuisine causa vulnera, cui suf- 
fusio oculorum? nonne his qui morantur in vino, et. 
student calicibus epotandis? Ne intuearis vinura 
qaando flavescit, cum splenduerit in vitrocolor ejus. 
Ingreditur blande, sed in novissiroo mordebit ut 
coluber, etsicut regulus venenadiffundet. Oculi tui 
yidebunt extraneas, et cor tuum loquetur perversa, 



289 



EPIST. Vlll. 



2^ 

et eris sicat dormiens in medio mari, et quasi so- ▲ gentiam habent, incontinentiaB vini, in qao est laxa- 

ria, rairaculumhabuerant {Joan. ii, 8). Solitado vero, 
qu» propria est raonachorum habitatio carnium 
magis quam vini beneficium novii. Summa etiam 
illa in lege Nazaraeorum rcligio, qua se Domino 
consecrant, vinura et quod inebriare potesl so- 
iumraodo vitabat (Num. vi, 3). Quae namque vir- 
lus, quod bonura in ebriis manet? Unde non solum 
vinum, verum eliam orane quod inebriare potest 
antiquis quoque sacerdotibus legimus inlerdici. 
De quo Hieronymus ad Nepotianum (epist. 2), de 
vita clericorura scribens, et graviier indignans quod 
sacerdotes legis ab orani quod inebriare potest ab- 
stinentes nostros in hac abstinentia superent : 
«Nequaquam, » inquit, « vinura, redoleasne audias 
illud philosophi : Hoc non est osculura porrigere 
sed propinare. » Vinolentos sacerdotes et apostoliis 
damnat, et iex vetus prohibet : « Qui altario de- 
serviunt (I Cor. x, 13), vinum et siceram non bi- 
bent (Luc. i, i5).)> Sicera Hebraeo sermone omnis 
potio nuncupatur, quae inebriare polest, sive illa 
quae fermento conficitur, sive pomorum succo, aut 
favi decoquuntur in dulce, et herbarum potionem 
aut palmarum fructus exprimuntur in iiquorem, 
coctisque frugibus aqua pinguior colatur. Quid- 
quid inebriat et statum mentis everiit fage simi- 
liter ut vinum. Ex regula sancti Pacoraii vinum et 
iiquamen absque loco aegrotantium nullus attingat. 
Quis etiam vestrum [al. nostrum] non audierit vi- 



pitus gabernalor araisso clavo, et dices : Verbera^ 
veruut me, et non dolui ; traxerunt me, et ego non 
sensi. Quando evigilabo, rursus, et vina reperiara? 
;Pror. xxiii, 29.) Itera. « Noli regibus, o Lamuel, 
noli regibus dare vinum, quia nullum secretum 
est ubi regnat ebrietas. Ne forte bibant et oblivi- 
scantur judiciorum, et raittant causara filiorum pau- 
peris (Prov. xxxi, 4.) » Et in Ecclesiastico scriptum 
est : « Operarius ebriosus non locupletabitur, et 
qui spernit raodica, paulatira decidet. Vinum et 
mulieres aposiatare faciunt sapientes, et argunut 
sensalos (Eccli. xix, \), » Isaias quoque universos 
pnBteriens cibos, solum in causam captivilatis po- 
puli commeraorat vinum : « Vae, inquit, qui con- 
surgitis mane ad ebrietatem sectandam et potandum 
usquead vesperam, ut vino aestuetis. Cilhara et lyra 
et tympanum et tibia et vinura in conviviis vestris, 
et opus Doraini non respicitis. Propterea caplivus 
ductus est populus meus, quia non habuit scien- 
liam. Vae qui potentes estis ad bibendum vinura, et 
viri fortes ad miscendam ebrietatem (Isa. v, ii). » 
Qui etiam de populo usque ad sacerdotes et pro- 
phetas querimociam extendens, ait : « Verum ii 
quoque prae vino nescierunt, etprae ebrietate errave- 
runt. Sacerdos et propheta nescierunt prae ebrietate, 
absorpti sunt a vino, erraverunt in ebrietate, ne- 
s<Merunt videntem, ignoraverunt judicium. Omnes 
enim mensae repletae sunt vomilu sordiumque, ita 



B 



Ql non esset ultra locus. Quera decebit scientiara, C ^^^ monachorum penitus non esse, et in tantnm 



et quem intelligere faciet auditura? (Isa. xxvui, 7.) • 
Dorainus per Joel dicit : < Expcrgiraisciraini ebrii, 
et flete qui bibitis vinura in dulcedine (Joel^ i, 5). > 
Non enim uti prohibet vino in necessitate, sicut 
Apostolus inde Tiraolheo consulit, c propter sto- 
machi frequentes infirraitates (/ Tim. v, 23); non 
taotum infirraitates, sed frequentes. Noe priraus 
vineam plantavit (Gen. ix, 20), nesciens adhuc 
foriassis ebrietatis raalura, et inebriatus femora 
denudavit; quia vino conjuncta est luxuriae turpi- 
todo. Qui etiam superirrisus a filio maledictionem 
in eum intorsit, et servitutis sententia illum obli- 
gavit: quae antea nequaquam facta esse cognovimus. 
Loth virum sanctum ad incestum nullatenus trahi 



olim a monachis abhorreri, ut ab ipso vehementer 
dehortantes ipsum Satanam appellarent ? Unde in 
Vitis ^Patrum scriptum legimus : « Narraverunt 
quidam abbati pastori de quodam raonacho qaia 
non bibebat vinum, et dixit eis : Quia vinum mo- 
nachorum omnino non est. > Item post aliqua: 
« Facta est aliquando celebratio missarum in monte 
abbatis Antonii, et inventum est ibi cenidium vini, 
et tollens unus de senibus parvum vas calicem 
portavit ad abbatem Sisoi, et dedit ei, et bibit semel 
et secundo, et accepit et bibit. Obtulit ei eliam ter- 
tio, sed non acc^pit dicens : Quiesce, frater, an 
nescis quia est Satanas? » £t iterura de abbate Sisoi : 
« Dicit ,'ergo Abraham discipuiis ejus, si occurritur 



nisi per ebrietatem filiae ipsius providerunt (Gen. ^ in Sabbato, et Dominica ad ecclesiam, et biberit 



iix, 33.) Et beaia vidua superbura Holofernura non- 
nisi hac.arte illudi posse et.prosterni credidit (Judith. 
XIII, 4). Angelos antiquis patribus apparentes, et 
ab eis hospitio susceptos carnibus, non vino usos 
esselegimus (Qen. xvui, 1). Et maxirao illi et prirao 
principi nostro Eiiae in solitudinem latenti corvi 
mane et vespere panis et carnium alimoniam, non 
vini ministrabant (III Reg. xvii, 6). Populus eiiam 
Israeliticus delicatissimi in eremo cibis maxime 
&>turnicam educatus, nec vino usus fuisse, nec 
ipsum appetiisse legitur (Exod. xvi, i3). £t refe- 
ctiones illa} panum et piscium^ quibus in solitudine 
populas sustentabatur, vinum nequaquam ha- 
buisse referantur. Solummodo nuptiae qaae indul- 



tres calices, ne multo est ? et dixit senex : Si non 
esset Satanas, non esset multum. » Hinc et bea- 
tus non immemor Benedictus cum dispensatione 
quadam monachis vinum indulgeret, ait (cap. 46) : 
c Licet legamus vinum monachorum omnino non 
esse, sed quia nostris temporibus id monachis pe- 
nilus persuaderi non potest. » Quid enim mirum 
si monachis penitus non sit indulgendum, quod 
feminis quoque, quarura in se est natura debilior, 
et taraen contra vinum fortior, ipsum omnino bea- 
tus interdicit Hieronymus? Hic enim Eustochium 
virginem Christi de conservanda instruens virgini- 
tate, vehementer adhortatur, dicens (epist. 12) : 
€ Si quid itaque in me potest esse cougim^ ^^ 



291 



PETRI ABiELARDl OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



292 



xpertocreditar, hoc primam moneo et obleslor, ut A.victu pcenitentium praeter vinum accusat, dicens 



sponsa Ghristi vinum fugiat pro veneno. Haec ad- 
▼ersus adolescentiam prima sunt arma dsemonum. 
Non sic avaritiaquatily inflat superbia, delectat am- 
bitio. Facile aliis caremus vitiis. Hic hostis intus 
inclusus est. Quocunque pergamus, nobiscum por- 
tamus inimicum. Yinum et adoiescentia duplex in- 
cendium voluptatis. Quid oleum flammaB adjicimus? 
Quid ardenti corpusculo fumenta ignium niinistra- 
mus? » Constat tamen ex eorum documentis qui 
de physica scripserunt, multo minus feminis quam 
viris.virtutem vini praevalere posse. Cujus quidem 
rei rationem inducens Macrobius Theodosius Satur- 
fialiorum libro iv, sit ait (cap. %) : « Arisioles, mu- 
lieres, inquit, raro inebriantur, crebro senes. Mulier 



(lib. II, De pxnit.j c. 20) : « An quis putat illam 
poenitentiam ubi acquirendae ambitio dignitatis, ubi 
vini efTusio, ubi ipsius copuiae conjugalis usus? 
Renuntiandum saeculo est, facilius inveni qui Inno- 
centiam servaverint, quam qui congrue poenitentiam 
egerint. » Item in libro De fuga saecuii (cap. 9) : 
« Bene, inquit, fugis si oculus tuus fugiat calices, 
etphialas, ne fiat iibidinosus dum moratur in vino. » 
Solum de omnibus alimentis in fuga saeculi vinum 
commemorat, et hoc vinum si fugiamus, bene nos 
saeculum fugere asserit, quasi omnes ssecuii volu- 
ptates ex hoc uno [al. vinoj pendeant; nec eliam 
dicit, si gula fugiat ejus gustum, verum etiam 
oculus visum, ne libidine et voluptaie ipsius ca- 



humectissimo est corpore. Docet hoc et levitas cutis ^ piatur, quod frequenter intuetur. Unde et illud est 



et splendor. Docent praecipue assiduae purgationes 
superfluo exonerantes corpus humore. Cum ergo 
epotum vinum in tam iargum ceciderit humorem 
vim suam perdit, nec facile cerebri sedem ferit 
fortitudine ejus exstincla; ilem (i&icf.) : « Muliebre 
corpus crebris purgationibus [depuratum, pluribus 
consertum foraminibus, ut pateat in meatus, et 
vias praebeat humori in egestionis exitum con- 
fluenti. Per hsec foramina vapor vini celeriicr eva- 
nescit. » Qua igitur ratione id monachis indulgetur, 
quod innrmiori sexui denegatur. Quanta est insa- 
nia id eis concedere, quibus amplius potest no- 
cere et aliis negare? Quid denique stultius id quod 
religioni magis est contrarium, et a Deo plurimum 



Salomonis quod supra meminimus : « Ne intueamur 
vinum quando flavescit, cum splenduerit in vitro 
color ejus (Prov. xxui, 31). » Sed quid et hic, 
quaeso, dicemus, qui ut tam gustu ejus quam visu 
oblectemur, cum illud melle, herbis, vel speciebus 
diversis condierimus, j^hiatis etiam ipsum propinari 
volumus? Beatus Benedictus vini coactus indul- 
gentiam faciens (cap. 40). < Saltem vel hoc, in- 
quit, consentiamus, non usque ad satietatem bi- 
bamus, sed parcius: quia vinum apostatare facit 
etiam sapienles (Eccli, xix, 2). » utinam usque 
ad satietatem bibere sufOceret, ne majoris rei trans- 
gressionis ad superfluitatem efferremur. Beatus 
etiam Augustinus monasteria ordinans clericorum, 



facit apostatare, religionem non abhorrere? Quid c et eis regulam scribens (cap. 2) : «Sabbato tantum 



impudentius« quam id quod regibus quoque et sa- 
cerdotibus legis interdicitur (Prov. xxii, 5; Levit. 
X, 9), Christianae perfectionis abstinentiam non 
vitare? imo in hoc maxime delectari? Quis nam- 
que ignoret quanto in hoc teinpore clericorum 
praecipue vel monachorum studium circa celia- 
ria versetur, ut ea scificet diversis generibus 
vini repleant? herbis illud, melle et speciebus 
condiant, ut tanto facilius se inebrient, quanto 
delectabiiius potent? et tanto se magis ad libi- 
dinem incitent, quanto ampllus vino aestuent? 
Qnis hic non tam error quam furor, ut qui se ma- 
xime per professionem continentiae obligant, minus 
ad conservandum votum se praeparent? imo ut mi- 



et Dominica, sicut consuetudo est, qui volunt vi- 
num accipiant ; » tum videlicet pro reverentia Do- 
minicae diei et ipsius vigiliae, quae est L^abbatum; 
tum etiam quia tunc dispersi per cellulas fratres 
congregabantur. Sicut et in Vilis Patrum beatus 
commemorat Hieronymus, scribcns de loco quem 
Celiia nominavit, his verbis (part. i) : • Singuli 
per cellulas manent. Die tamen Sabbati et Dominica 
in unum ad ecclesiam coeunt, et ibi semetipsos 
invicem tanquam coelo redditos videnl. » Unde pro- 
fecto conveniens erat haec indulgentia, ut insimul 
convenientes aliqua recreatione congauderent, non 
tam dicentes quam sentientes: « Ecce quam bo- 
num et quam jucundum habitare fratres in unum 



nime custodiri possit, efticiant? Quorum profeclo " (Psal. cxxxii, i). » Ecce si a carnibus absiinea- 



8i claustris retinentur corpora, corda, libidine ple- 
na sunt, et in fornicationem inardescit animus. 
Scribens ad Timotheum Apostolus : c Noli, inquit, 
adhuc aquam bibere, sed vino modico utere pro- 
pter stomachum tuum et frequentes infirmitates tuas 
(I Ttm. V, 23). » Cui propter inOrmitatem conce- 
ditur vinum modicum, constat utique quia sanus 
sumeret nullum. Si vitam profitemur apostolicam^ 
et praecipue formam vovemus poenitentiae, et fugere 
saeculum proponimus : cur eo maxime delectamur, 
quod proposito nostro maxime adversari videmus, 
et aniversis est alimentis delectabilius? Diligens 
pcBnilenti» descriptor beatos Ambrosios nihil in 



mus, magnum quid nobis imputetur, quantacunque 
superfluiiate caeteris vescamur. Si muUis espensis 
diversa piscium fercula comparemus, si piperis et 
specierum sapores misceamus, si cum inebriati 
mero fuerimus, calices herbatorum et phialas pi- 
gmentorum superaddamus. Totum id excusat vilium 
abstinentia carnium, dummodo eas publice non 
voremus, quasi ciborum qualitas magis quam su- 
perfluitas in culpa sit, cum solam Dominus crapu- 
lam et ebrietatem nobis interdicat (Luc. xxi, 34), 
hoc est cibi pariter et vini superfluitatem potius 
quam qualitatem. Quod et diligenter beatus atten- 
dons AugnstinaSi nihilqae in alimentis praeter vinum 



S93 



EPIST. VIII. 



294 



veritas, nec nllain cibornm qnalltatem distingueDs, A jos regulae qnasi nov» legis professioni vqU alligare* 



boc in abstinentia satis esse credidit quod breviter 
expressit (epist. i09): « Carnem, inquit, yestram 
domate jejuniis, etabstinentia esc» vel potusquantum 
valitado permittit. » Legerat, nisi fallor, iilud beati 
Athanasii in eihortatione ad monachos: c Jeju- 
nioram quoqne non sit volentibus certa mensura, 
sed in quantum posibilitas yalet, nisi laborantis 
extensa : quae praeter Dominicam diem semper sint 
solemnia, non votiva sint. » Ac si diceret : Si ex 
Yoto soscipiuntur, devote compleantur omni tem- 
pore, nisi in Dominicis diebus. Nulia hic jejunia 
praefiguntur, sed qaantum permittit yaiitado. Di- 
citar enim: c Solam naturae facultatem inspicit, 



Eligat quod possit, timeat quod non possit. Nemo 
legis efficitur reus, nisi qui eam fuerit ante profes- 
sus. Antequam profitearis delibera. Cum professas 
fueris, observa. Ante est yoluntarium quod postea 
fit necessarium. « In domo Patris mei, dicit Veri- 
tas, mansiones multae sunt (Joan. xiv, 2). » Sic 
etiam plurim® sunt quibus illuc perveniatar yiae. 
Non damnantur conjuges, sed facilius salvantar con- 
tinentes. Non ad hoc ut saivaremur sanctoram Pa- 
trum sunt additae regulae, sed ut facilius salyemar, 
et purius Deo vacare possimus. » Eisi, inquit Apo* 
stolus, nupserit virgo, non peccabit : tribuiationem 
tamen carnis habebunt hujusmodi. Ego aatem 



et ipsam sibi modum praefigere permittit ; sciens ^ vobis parco (l Cor, vii, 28). » Item : « Mulier qaae 



quoniam in nullis delinquitur, si modus in oinnibus 
teneatur. » Ut yidelicet nec remissius quam opor- 
tet yoluptatibus resoivamur, sicut de populo me- 
dulla tritici et meracissimo yino educato scriptum 
est : « Incrassatus est, dilatatus, et recalcitrayit 
(DeiU. xxxn, 15). Nec supra modum abstinentia 
macerati yei omnino yicti succumbamus, yel mur- 
marantes mercedem amittamus, yel de singalaritate 
gloriemor. Quod Ecclesiastes praeveniens, ait: 
« Jastus perit in sua justitia. Noii esse justus mui- 
tam« neque plus sapias quam necesse est. Ne ob- 
stapescas de tua quasi admirans singularitate intu- 
mescas (Eccle. yu, 17). > Huic vero diiigentiae sic 
omniam yirtutum mater discretio praesit, ut quae 



mnupta est et virgo cogitat quae Domini sunt, at sit 
sancta corpore et spiritu. Quae autem nupta est, 
cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat yiro. 
Porro hoc ad atilitatem vestram dico, non at la- 
queum yobis injiciam, sed ad id quod honestam 
est, et quod facultatem praebeat, sine impedimento 
Deum observandi (ibid, 34). » Tunc yero faciliime 
id agitur, cum a saecuio corpore quoque recedentes» 
claustris nos monasteriorum recludimas, ne nos 
sseculares inquietent tumultus. Nec solam qai 
legem suscipit, sed qui legem imponit, proyideat 
me maltiplicatis praeceptis transgressiones mal- 
tipiicet. Verbum Dei yeniens yerbum abbreyia-; 
tam fecit super terram. Multa Moyses locatas 



quibas imponat onera sollicite videat, anicuique G est ; et tamen, at ait Apostoius, « nihii ad perfe- 



scilicet secundum propriam virtutem, et naturam 
seqaens potius quam trahens, nequaqaam asum 
satietatis [al. saturitatis], sed abusum aaferat sa- 
perflaiutis; et sic extirpentur yitia, ne laedatur 
natora. Satis est infirmis, si peccata yitent, et si 
non ad perfectionis cumulum conscendant. Safficit 
qaoqoe paradisi angulo residero, si martyribus non 
possis considere. Tutum est voyere modica, at 
majora debitis superaddat gratia. Hinc enim scri- 
ptam est : c Cum feceritis omnia quae praecepta sunt, 
dicite : Servi iiiutiles sumus, quae debuimus facere 
fecimas (Lue. xyii, iO|. a Lex, » inqait Apostoius, 
« iram operatur. Ubi enim non est lex nec praeva- 
ricalio. (Rom. iv, 15). » Et iterum : « Sine iege 



ctum adduxit lex (Hebr. yii, i9). » Multa profecto 
et iu tantum gravia, ut Apostolus Petras ejos 
praecepta neminem potuisse portare profiteatar, 
dicens: c Viri fratres, quid tentatis Deum impo- 
nere jugum super cervicem discipulorum, qaod 
nec patres nostri, neque nos portafe potuimas? sed 
per gratiam Domini Jesu credimus salvari qaemad- 
modum et illi (Aci. xv, 10). » Paucis Christas de 
aedificatione morum et sanctitate yitae apostolos 
instruxit, et perfectionem docuit. Austerit remo- 
vens et grayia, suavia praecepit et levia, qaibas 
omnem consummavit religionem : « Venite, inqait, 
ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego 
reficiam yos. Tollite jugum meum super yos, et 



enim peccatum mortuum erat. Ego autem yivebam ^ disciie a me, quia mitis sum et humilis corde ; et 



sine iege aliquando. Sed cum venisset mandatum, 
peccatum reyixit. Ego autem mortuus sum, et in- 
yentam est mihi mandatum quod erat ad yitam : 
hoc est ad mortem. Nam peccatum occasione 
accepta per mandatum seduxit me, et per illud me 
occidit, ut fiat supra modum peccans peccatum 
per mandatum (Rom. yii, 8). » Augustinas ad 
Simplieianam. « Ex prohibitione aucto desiderio 
dulcius factnm est, et ideo fefellit. » Idem in libro ii 
Qoaestionum, qaaest. 83 : « Suasio delectationis ad 
peccatum yehementior est cum adest prohibitio. » 
NiHmttr in vetiium semper cupimusque negaia, 

(OviD. lib. ui.) 
Attendat cam tremore hiec qaisqais se jago alica- 



invenietis requiem animabus yestris. Jugam enim 
meum suave est, et onus meum leve [Matih. ii, 
28). » Sic enim saepe in operibus bonis sicat in 
negotiis agitur saeculi. Multi quippe in negotio plas 
iaborant et minus lucrantur. Et multi exterius am- 
plius affliguntur^ et minus interius apnd Deam 
proficiunt, qui cordis potius quam operis inspector 
est. Qui etiam quo in exterioribus amplins occa- 
paniur^ minus ad interiora yacare possnnt; et 
quanto apud homines, qui de exterioribus jadicant, 
amplias innotescunt, majorem gloriam apud eos 
assequantar, et facilius per elationem sedacantnr» 
Cui Apostolus occurrens errori, opera yehementer 
extenaaty et fidei jastificationem ampliflcans, ait 



.-» 



295 



PETRl ABiELARDl OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



296 



« Si enim Abraham ex operibus justificalus esl, A tatem, ut saepius diclum est, penitus amputemus, 



babet gloriam; sed non apud Domlnum. Quid 
enim dicil Scriptura? Credidil Abraham Deo el 
repulatum esl ei ad jusliliam (Rom. iv, 2). » Et 
ilerum: « Quid ergo dicimus, quod gentes quse non 
sectabantur juslitiam, apprehenderunt justiliam; 
juslitiam autem, quae ex fide est : Israel vero se- 
clando legem jusliliaB, in legem justiliaj non perve- 
nit ? Quare? quia non ex fide, sed quasi ex operi- 
bus {6en. xv, 6). » Illi quod catini est vel paropsi- 
dis de foris mundantes, de inleriori mundiiia minus 
provident, et carni magis quam animae vigilantescar- 
nales polius sunt quam spirituales. Nos vero Chri- 
stum in e^tteriori homine per fidem habitare cupienles, 



et inflrmo sexui nuilum ciborum usum, sed om- 
nium denegemus abusum. Omnia coucedantur 
sumi sed nulla immoderate consumi. « Omnis, 
inquit Apostolus, creatura Dei bona, et nihil reji- 
ciendum quod cum gratiarum actione percipitur. 
Sanctificatur enim per verbum Dei et orationem. 
Hoc proponens frairibus, bonns eris minister Chri- 
sii Jesu, enutritus verbis fidei, et bonae doctrinsB 
quam assecutus es (/ Tim. iv, 4). > Et nos igitur 
cura Timolheo hanc Apostoli insecuti doclrinam, et 
juxla Dominicam sententiam nihii in cibis nisi 
crapulam et ebrietatem vitantes {Luc. xxi, 54), 
sic omnia temperemus, ut ex omnibus infirmam 



pro modico ducimus exteriora, quae lam reprobis ^ naturam sustentemus non vitia nutriamus. Et quo 



quam eleclis sunt communia, altendenles quod scri- 
ptum esl : « In me sunl Deus vota tua, quae rcd- 
dam laudationes tibi {Psal. lv, 12). > Unde et ex- 
leriorem illam legis abstinentiam non sequimur, 
quam nihil justitiae certum est conferre. Nec quid- 
quam nobis in cibis Dominus interdicit {Luc. xxi, 
34), nisi crapulam et ebrietalem, id est superfluita- 
tem. Qui etiam quod nobis indulsit, in seipso ex- 
hibere non erubuit, licel hinc mulli scandalizati 
non mediocriier improperarent. Unde et per semet- 
ipsum loquens : « Venit Joannes, inquit, non man- 
ducans et non bibens, et dixerunt : Daemonium ha- 
bet. Venit Filius hominis manducans et bibens, et 
dixerunt : Ecce homo vorax et potator vini {Matth, 



quaeque amplius sua superfluitate possunt nocere, 
temperamenti magis accipiant. Majus quippe est ac 
laudabilius temperate comedere, qnam omnino ab- 
stinere. Unde et beatus Augustinus in libro De 
bono conjugali, cum de corporalibus ageret susten- 
tamenlis : Nequaquam, inquit, « eis bene ulilur, 
nisi qui et uti non potest. Multi quidem facilius 
se abstinent ut non utantur, quam temperant ut 
bene utantur. Nemo tamen potest eis sapienter uti, 
nisi potest et continenler non uli. > Ex hoc ha- 
bitu et Paulus dicebat : « Scio et abundare et pe- 
nuriam paii {Philipp. iv, i2). » Penuriam quippe 
pati, quorumcunque hominum est ; sed scire penu- 
riam pati, magnorum est. Sic et abundare quisquam 



XI, iS). » Qui etiam suos excusans, quod non siout C hominum incipere potest. Scire autem abundare 



discipuli Joannis jejunarent {Matth. ix, 14), nec 
eliam manducantes corporalem iilam munditiam 
abluendarum manuum magnopere curarent : « Non 
possunt, inquit, lugere filii sponsi quandiu cum 
illissponsus est {ibid., 15). » Et alibi : « Non quod 
intrat in os coinquinat hominem, sed quod proce- 
dit ex ore. Quae autem procedunt de ore, de corde 
exeunt, et ea coinquinant hominem. Non lotis au- 
lem manibus manducare non coinquinat hominem 
{Matth. XV, H). » NuIIus ilaque cibus inquinat ani- 
mam ; sed appetitus cibi vetili. Sicut enim corpus 
nonnisi corporalibus inquinatur sordibus, sic nec 
anima nisi spiritualibus. Nec timendum est quidquid 



nonnisi eorum est, quos abundantia non corrum- 
pit. De vino itaque, quia, sicut diclum est, luxu- 
riosa res et tumultuosa, ideoque tam continen- 
tiae quam silentio maxime contrarium, aut omnino 
feminae abstineant propter Deum, sicut utores gen- 
tilium ab hoc inhibentur nietu adulteriorum ; aut 
ila ipsum aqua temperent, ut et siti ptriter et sa- 
nitati consulat, et vires nocendi non habeat. Hoc 
autem fieri credimus, si hujus misturae qutrta pars 
ad minus aquae fuerit. Difficillimum vero est ut 
appositum nobis potum sic observemus, ut non 
usque ad satietatem inde bibamus, sicut de vino 
bealus praecipit Benedictus (cap. 40). Ideoque tutius 



agatur in corpore, si animus ad consensum non j. arbitramur, ut nec satietatem interdicamus, ne inde 
trahitur. Nec confidendura de munditia carnis, sl [al. vitae] periculum incurramus. Non enim salie- 
mens voluntate corrumpitur. In corde igitur tota 
mors animae consistit et vita. Unde Salomon in 
Proverbiis: t Omni custodia serva cor tuum, quo- 



niam ex ipso vita procedit {Prov. v, 23). > Et juxta 
praedictam Veriiatis assertionem, ex corde proce- 
dunt quae coinquinant hominem; quoniam bonis 
vel malis desideriis anima damnatur vel salvatur. 
Sed quoniam animae et carnis in unam conjuncta- 
rum personam maxima est unio, summopere pro- 
videndum est ne carnis delectatio ad consensum 
animam trahat, et dum nimis indulgetur carni, 
ipsa lasciviens reluctetur spirilui, et quam oportet 
sobjici incipiat dominari. Hoc autem cavere pote- 
rimos, si necessariis omnibus concessis superflui- 



tas, ut saepe jam diximus, sed superfluitas in cri- 
mine est. Ut vero pro medicamento herbata vina 
conficiantur, aut etiara vinum purum sumatur, 
non prohibendum est. Quibus tamen conventus 
nunquam utatur, sed separatim ab infirrais haec 
degustentur. Triticeae quoque medullae similaginem 
omnino prohibemus, sed semper cum habuerint 
triticum, tertia pars ad minus grossioris annonae 
misceatur. Nec calidis unquam oblectentur panibus, 
sed qui ad minus uno die ante cocti fuerint. Caete- 
rorum vero alimentorum providentiam sic habeat 
diaconissa, ut sicut jam praefati sumus, quod vilius 
poterit comparari, vel fadlius haberi, infirmi sexus 
daturae subveniat. Quid enim stultius quam cum 



EPIST. vin. 



298 



t nostra emamas aliena? et cam sint domi A tiosa esse videmas, et quaB magis abandant, et vi- 



ia, quaeramas extra saperflua? et cum sint 
im qus sufGciant, laboremus ad illa quaB 
ant? De qua quidem necessaria discretio- 
leratione non tam humano quam angelico, 
.m Dominico instructi documento, noveri- 
1 hujus vitae necessitudinem transigendam 
1 qualitatem ciborum exquirere, quam his 
BSto sunt contenlos esse. Uude et Abraham 
s apparatis angcli vescuntur {Gen, xvui, 
aveniis in soliludine piscibus jejunam mul- 
m Dominus Jesus refecit (Marc. vui, 8; 
[, 10). Ex quo videlicet manifeste docemur 
mter tam carnium quam piscium esum non 
spuendum, et eum praecipue sumendum, 
ofTensa peccati careat, et sponte se ofTerens 
^m habeat apparatum, et minorem exigat 
im. Unde e( Seneca maximus ille pauperta- 
ontinentiae sectator, et summus inter uni- 
philosophos morum sedlGcator (epist. 5, ad 
: c Propositum, inquit, nostrum est secun- 
ituram vivere. Hoc contra naturam est, tor- 
corpus suum, et faciies odisse munditias, 
ilorem appetere, et cibis non tantum vllibus 
i certis et horridis. » Quemdamodum desi- 
delicatas res luxuriae est, ita et usitatas et 
agno parabiles fugere dementiae. Frugalita- 
Ligit philosophia, non poenam. Potest tamen 
on incomposita frugalitas, hic mihi modus 



B 



lius emuntur; sicut est communium cibus carnium, 
qui el inGrmam naturam multo validius quam pi- 
sces confortat, et minores expensas, et faciliorem 
habet apparatum. Usus autem carnium ac vini, 
sicut et nuptiae intermedia boni et mali, hoc est in- 
difTerentia computantur. Licet copulae nuptialis usus 
omnino peccato non careat, et vinum omnibus ali- 
mentis periculosius existat. Quod profecto si tem- 
perate sumptum religioni non interdicitur, quid alio- 
rum timemus alimentorum, dummodo in eis modus 
non excedatur? Si beatus ipsum Benedictus (c. 40) 
quod monachorum non esse proGtetur, quadam ta- 
men dispensatione monachis hujus temporis, jam 
refrigescente pristinae charitatis fervore, concedere 
cogitur, quid caetera non indulgere feminis debea- 
mus quae adhuc (eis nulia professio interdicit? Si 
pontiGcibus ipsis, et Ecclesiae sanctae rectoribus; si 
denique monasteriis clericorum siue offensa carni- 
bus etiam vesci licet, quia nulla scilicet professione 
ab eis religantur, quis has culpet feminis indulgeri, 
maxime si in caeteris majorem tolerent districtio- 
nem? SufGcit quippe discipulo ut sit sicut magister 
ejus [Matth. x, 24). Et magna videtur credulitas, si 
quod monasteriis clericorum indulgetur, monaste- 
riis feminarum prohibeatur. Nec parvum etiam 
aestimandum est, si feminae cum caetera monastei 
rii districtione in hac una carnium indulgentia re- 
ligione fldelium laicorum inferiores non sint, prae- 



Unde et Gregorius Moralium libro xxx G scrtim cum, teste Ghrysostomo {HomiL 7, cap. 4), 



13), cum ipsis hominum moribus non tam 
m quam animorum qualitatem attenden- 
sse doceret^ ac gulae tentationes distingueret : 
oando, inquit, cibos lautiores quaerit, ali- 
quaelibet sumenda praeparari accuratius ap- 
> Nonnunquam vero et abjectius est quod 
rat, et tamen ipso aestu immensi desiderii 
. Ex iEgypto populus eductus in eremo oc- 
, qaia despecto manna cibos carnium petiit, 
laatiores putavit. Et primogenitorum gloriam 
amisit,quia magno sesta desiderii vilem ci- 
id est lenticulam concupivit, quam dum ven- 
( etiam primogenitis praetulit, quo ;in illam 



nihil iicet saecularibus, quod non liceat monachis 
excepto concumbere tantum cum uxore. Beatus 
quoque Hieronymus clericorum religionem non in- 
feriorem quam monachorum judicans, ait (epist. iO). 
u Quasi quidquid in monachos dicitur non redun- 
det in clericos, qui sunt patres monachorum. » Quis 
etiam ignoret omnino discretioni contrarium esse, 
si tanta debilibus quanta fortibus imponantur 
onera? si tanta feminis quanta viris injungatur ab- 
stinentia? De quo etiam si quis supra ipsum natu- 
rae documentum auctoritatem efflagitet, beatum 
quoque super hoc Gregorium consulat. Hic quippe 
magnus Ecclesiae tam rector quam doctor Ide hoc 



ta anheiaret indicavit. Nequo enim cibus, j^ quoque caeteros Ecclesiae doctores diligenter instru- 



ppetitus in vitio est. Unde et lautiores cibos 
nque sine7calpa sumimus, et abjectiores non 
reata conscientiae degustamus. Hic quippe 

diximus Esau primatum per lenticulam per- 
(Gm, XXV, 23), et Elias in eremo virtutem 
ris cames edendo servabit (H ^eg. xvii, 4). 

et antiquus hostis, quia non cibum, sed 
concupiscentiam esse causam damnationis 
git, et primum sibi hominem non came, 
lomo snbdidit, et secundum non came, sed 
tentavit. Hinc est qnod plerumque Adam 
oommittitur etiam cum abjectaet vilia sumun- 
Ca itaqae sumenda sunt, quae naturae necessi- 
VKtiXf et non qnae edendi libido suggerit. Mi- 
rero desiderio eoncnpiscimas qaae minus per- 
Patiol. GLXXYIIL 



ens, libri Pastoralis capitulo 24, ita meminit [?arU 
Hi, admonit. i) : < Aliier igitur admonendi sant 
viri, atque aliter feminae : quia illis gravia, istis 
vero sunt injungenda leviora;et illos magna exer- 
ceant, istas vero levia demulcendo convertant. Quae 
enim parva sunt in fortibus, magna reputantur in 
debilibus. » Quamvis haec quoque vilium licentia 
camium minus habeat oblectamenti quam ipsae pi- 
scium vel avium carnes quas minime tamen nobis 
beatus interdicit Benedictus. De quibus etiam Apo- 
stolus, cum diversas species camis distingueret : 
c Non omnis, i inquit, « caro eadem caro, sed alia 
hominnm, alia pecorum, alia volacram, alia pi. 
scium (I Cor. xv» 39). » Et pecorum quideox ^^ 
aviam cames in sacriflcio Domini lez ponit ; i^Whm 



299 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS 1. — EPlSTOLiE. 



300 



vero neqaaqaam, at nemo pisciam esam mandiorem A laerit, nallatenas hoc ipsa nisi per obedientiam 



Deo qaam carniam credat. Qai etiam tanto est one- 
rosior paupertati vel charior, quanto piscium mi- 
nor est copia quam camium, et minus inOrmam 
corroborat naturam, ut in altero magis gravet, in 
altero magis sahveniat. Nos itaque fortunae pariter 
et natursB hominum consulentes, nihil in alimentis, 
ut diximus, nisi superlluitatem interdicimus. Ipsum 
itaqne carnium sive csterorum esum temperamusy 
ut omnibus concessis major sit abstinentia monia- 
lium, quam quibusdam interdictis modo sit mona- 
chorum. Igitur ipsum quoque carnium esum ita 
temperari volumus, ut non amplius quam semei in 
die sumant, nec diversa inde fercula eidem personse 
parentur; nec seorsum aliqua superaddantur pul- 



prssuroat^ et nullatenas hoc ei denegetur, si hoc 
non levitate, sed virtate videtur appetere, quod ejas 
firmitudo vaieat tolerare. Nuili tamen unquam per- 
mittatur, ut per hocconventu nec ut aliquam-diem 
sine cibo transigat. Sagiminis condimento sexta 
feria nunquam utantur, sed quadragesimali cibo 
contentae sponso suo ea die passo quadam compa- 
tiantur abstinentia. Iliud vero non soiam prohiben- 
dum, sed vehementer est abhorrendum, quo l in 
plerisque monasterits agi solet, quod videlicet parte 
aliqua panis, quae superest esui, et pauperibus est 
reservanda, manus et cultellos mundare et exter- 
gere solent, et ut mappis parcant mensarum pa- 
nem polluunt pauperum. Imo ejus qui se attendens 



menta, nec ullatenus ei vesci iiceat plusquam ter in ^ in pauperibus ait : « Quod uni ex minimis roeis fe- 



hebdomada, prima videlicet feria, tertia et quinta 
feria, quantaecunque etiam festivitates intercurrant. 
Quo namque solemnitas major est, majoris absti- 
nentiaB devotione est celebranda. Ad quod nos egre- 
gius doctor Gregorius Nazianzenus vehementer ex- 
hortans, lib. m De iuminibus vel secundis Epipha- 
niis, ait : « Diem festum celebremus.non ventri in- 
dulgentes, sed spiritu exsultantes, » Idem lib. iv de 
Pentecoste et Spiritu sancto : « Bt hic est noster 
festus dies, » ait, i in animae thesauros perenne 
aliquid et perpetuum recondamus. non ea quae per- 
transeunt et dissolvuntur. Sufficit corpori malitia 
sua, non indiget copiosiore materia, nec iasolens 



cistis, mihi fecistis {Matth. xxv^40). > 

De abstinentia jejuniorum generalis iostitutio Ec- 
clesrae illis sufdciat, nec sapra fidelium laicorum re- 
ligionem in hoc eas gravare praesuminus, nec vir- 
tuti viroram earum infirmilatem in hoc praeferre 
audemus. Ab aequinoctio vero autumnaii usque ad 
Pascha propter dierum breviiatem unam in die co- 
mestionem sufficere credamus. Quod quia non 
pro abstinentia religionis, sed pro brevitate dicimus 
temporis, nuila hic ciborum genera distinguemus. 

Pretiosae vestes, quas omnino Scriptura damnat, 
summopere fugiantur. De quibus nos praecipue Do- 
minus dehortans et daronati divitis superbiam de 



bestia abundantioribus cibis ut insolentior fiat, et q iis accusat, et Joannis humilitatem econtrario jcom- 



violentius urgeat. > Idcirco autem spiritualiter ma- 
gis est agenda solemnitas, quam et beatus Hicro- 
nymns ejus discipulus secutus, in epistola sua .de 
acceptis muneribus ita quodam loco meminit 
{epist, 19) : c unde nobis soliicitius providendum, 
ut solemnem diem non tam ciborum abundantia, 
quam spiritus exultatione celebremus ; *quia valde 
absurdum est nimia saturitate honorare velie mar- 
tyrem quem sciamus Deo placuisse jejuniis. • Au- 
gustinus De poenitentiaemedicina (cap. 4) : « Attende 
tot martyrum millia. Cur enim natalitia eorum con- 
viviis turpibus celebrare delectat, et eorum vitam 
sequi honestis moribus non delectat? » Quoties vero 
carne deernnt, duo eis fercula qualiurocunque 



mendat. Quod beatus diligenter attendens Grego- 
rius homiiia Evangeliorum 6. « Quid est, » inquit, 
c dicere : Qut moUibus vesiiunturf in domibus regum 
sunt {Matth. xi, 8); nisi aperta sententia demon- 
strare quod non coelesti, sed terreno regno militant, 
qui pro Deo perpeti aspera fugiunt, sed solis exte- 
rioribus dediti praesentis vitae moilitiem delectatio- 
nemque quaerui^? » Idem homilia 40 : « Sunt non- 
nulli, qui cultum subtilium pretiosarumquc ve- 
stium non putant esse peccatum. Quod videlicet si 
culpa non esset, nequaquam sermo Dei tam vigi- 
lanter exprimeret, quod dives, qui torquebatur ad 
inferos, bysso et purpura indutus fuisset. Nemo 
quippe vestiroenta praecipua nisi ad inanem gloriam 



pulmentorum concedimus, nec superaddi pisces D qaaerit, videlicet ut honorabilior caeteris esse videa- 



prohibemus. Nulli vero pretiosi sapores cibis appo- 
nantur in conventu, sed iis contentae sint, quae in 
terra, quam inhabitant, nascantur; fructibus vero 
non nisi in coena vescantur. Pro medicamento au. 
tem quibus opus fuerit, vei herbas vel radices seu 
fructus aliquot, vel alia hujusmodi nunquam prohi- 
bemus mensis apponi. Si qua forte peregrina mo- 
nialis hospitio recepta mensis intererit, ferculo ei 
aliquo superaddito charitatis sentiat humanitatem. 
De quo quidem si quid distribuere voluerit, licebit. 
Haec autem, vel si plures fuerint, in majore mensa 
residebunt, et eis diaconissa ministrabit. Postea 
cum iliis, quae mensis ministrant> comestara. Si 
qua vero soronim paiciori cibo carnem donuure vo« 



tur. Nam pro sola inani gloria vestimentum pretio 
sum quaeritur. Res ipsa testatur, quod nemo vultibi 
pretiosis vestibus indui, ubi ab aliis non possit vi- 
deri (I Petr. iii). » A quo et prima Petri Epistola 
saeculares et conjugatas feminas dehortans ait : 
« Simiiiter et mulieres subditae sint viris suis, ut 
et si qui non credunt verbo per mulierum conversa- 
tionem, sine verbo lucrifiant; considerantes in ti- 
more castam conversationem vestram. Quarum sii 
non extrinsecus capillatnra, aut circumdatio auri, 
aut indumenti vestimentorius cultus, sed qui ab- 
sconditus corde est homo incorruptibilitate quieti 
et modesti spiritos, quod est in conspecta Domini 
locuples (I Petr» uiy 1). » Bene aatem fnnlnas 



lun vlrosab hao Tanliats censuil debor- A sperarerit frigos, insnpermantellain. Qno ridelicet 



laaram inQrmus animas id amplias appe- 
per eas el in pis amplias imitari lusuria 
i autem ssecolares hiac inhibeod» sunt fe- 
qnid Cbrisio devolas convenit providere? 

hoc ipsum illis est cullus, qood sunt in- 
oscanqae igitar hunc appeiit cultum vel 
[lit oblatam, castitatis perdit testimonium. 
anque lalis esl, non se religioni pneparare, 
icationi credatar, nec lam monialis quam 
: ceasealar. Cui et ipse cultus est tamquam 
;»necoaium, qui incestum prodit animum, 
iriptum est : « Amtctus corporis, risaa 
, et ingressas hominis enuntiant de illo 
■jx, 27). > Legimus Dominum in Joan- 
am supra meminimas, villtatcm seu asperi- 
tstiam potius qnam esc» commendasse, ai- 
lasse. ' Qaid exiistis, iaqail, in desertam 

hominem mollibus Teslitnm > (IfaftA. xi, 
it enim nonaunquam usus pretiosoram ci- 
itilem aliquam dispeasationem, sedTestium 

Quae yidelicet vestes quanto sanl prelio- 
anto charius castodiuaiar, et miaus pro- 
elementem amplins gravaot, el prae subli- 
iracilias possant corrampi, et minas cor- 
Bbent fomenti. NuUi Tero panai magis quam 
igubrem pisnitealise babitum decent, nec 
msis Cbrisli pelles aliqns conveniunl, si- 
inffi, nl ipso quoque habilu Agnam s,)oo- 
■^Ditm induts videantur, rel induere mo- 
. Vela vero earam non de serico, sed de 
liqao lineo panno fianl. Duo aatem velo- 
lera esse Tolumus, at alia siat seilicet vir- 
am ab ipso consecralarum, alia vero minime. 
m pndicarum sunl virginum, cracis sibi 
babeani impressum ; quo scilicet ipSEe inte- 
laoqne corporis ad Chrislum maxime perii- 
mstreatar ; et sicat in consecratione dislare 
is, ita et hoc habilns signo distioguanlur, 
qaiqae fldelium territi magis abborreaal ia 
scentiam earum ezardescere. Hoc autem 

Tirginalis munditice in summitate capitis 
I expressnm filis virgo gestabit, et hoc nalla- 
inteqaam ab episcopo consecretur gestare 



mantello pro opertorio qhoque uti jacentes pole- 
ruat. Oporiebit auiem pro infestatione vermiam 
vel gravamine sordium ablaendarum, hme omnia esse 
duplicia indumenta sicut ad litteram in laude fortis 
et providffi malieris Salomon alt : < Noa timebit do- 
maisaseafrigortbasnivis. Omnesenimdomesticiejus 
Tesliti dnplicibus. {Prov. wxi, 21.) » Qaorum ita sit ' 
moderata longitado, ut altra oram sotularinm non 
procedani, ae pulverem moTeanl. ManicEO vero exten- 
sionem bracbiorum et manuum non excedant. Crnra 
Teroetpedescaligse peduleset sotulares mnaiant. Nec 
anquam occasione religionis nadx pedes incedant. 
In lectis culcitra uaa, pulvinar, auricalare, lodex et 

g linteolam safficiaQt.CapatTeromuniaat vilta caadi- 
da, et TOlam desuper nigrum, ei pro toasura capillo* 
rum pileum agnianm, cum opus faerit supponatur> 
Nec in Tictu lantum aut Testito superfluitas eTi- 
tetar, verum et ia xdiflciis aut quibuslibel posses- 
sioaibus. In adificiis quidem hoc maaifeste digao- 
scitar, si ea majora vel pulchriora quam necesse sit 
componenlar, vel si nos ipsa sculpturis vel pictu- 
ris ornantes, non habiiacula pauperum «dificemus, 
sed palatia regnro erigamus. « Filius hominis, 
inqait Bieroaymas [gpiit. 1), non babet ubi capnt 
reclinel, el tu amplas porticus et ingentia lectorum 
spalia meliris ? > Cum preiiosis vel pulchris dele- 
ciamur equilatarls, non solum superfluilas, sed 
elatioais vanitas innotescit. Cum antem anima- 

C liam gregesrel lerrenas mulliplicamus possessiones, 
tunc se ad exteriora dilaial ambilio : et qaanio plura 
possidemus ia lerra, tanto ampliusde ipsiscogilare 
cogimur, et a contemplalione cmlestium devocamar 
Et licet corpore claustris recludamar ; hsc tamen 
qux foris ^UDt, et diligii aaimns, sequi cogitnr, et 
se pariler bac et illuc cum illis diffandil, el qno 
plura possidentur qa» amitti possunt, majorl nos 
metu cruciant ; et qao pretiosiora sunt ampliasdi- 
liguotur, et ambilioae sui miserum magis illaqaeant 
animum. Unde omnino proTidendum est, ul domui 
noslrx samptibusque noslris certnm prsefigamus 
modum, necsupranecessariarel appeiamns aliqua, 
vel recipiamus oblaia, vel retioeamoa suscepta. 
Quidqnid enim neccessitatl snperest, in rapina pos- 



iii. Nulla aatem alia vela hoc signo insignita ^ sidemos ; el tol pauperam morlis re! samas, qaot 
inde sustentare potuimns. Singulis igilur annis 
cum coliecta fuerint victnalia, providendum est 
gnanlum sufflciat per annam ; et si qua superfue- 
rint, pauperibus non tam danda sant quam red- 
denda. Sunt qni provtdentiae modum ignorantes, 
cum redditas paucos babeant, multam habere fa- 
miliam gaadent. De cnjus quidem procuraitone dum 
gravantnr, impudenter hanc quffirenles mendicanl» 
vel qne non habenl Tiolenter ab aliis exlorquenl. 
Tales etiam jam nonnullos monasteriornm Paires 
Alioqain ad sanclse socielatis fraternitatem conspicimus, qui de mnllitadine coarenlus g\o- 
rUnel, nec proprieiaiis sacrilegio caret. Snf- riantes, non tam bonos filios qnam mullos habera 
lalem ad corpus conlegendum credimus io- sludenl, et magoi Tidentor in oculis sois, sL inut 
I, pdUeeam togam ; et com moliam exa- maltos m^ores tubeuUDr. Qau qaidem ut ft^knit]» 



leratas mondas ad camem haheant, in qui- 
un cincls seroper dormiant. Culcitraram 

mollitiem rel linleaminnm usum inflrmfe 
1 non negamus naturs. SingulEe rero dor- 
Bt eomedant. Nalla peoitas indignari prae- 
■i restes rel quscaaque alia sibi ab aliqai- 
msmissa alii, qnte amplius indigel, conce- 

sorori. Sed lunc maxiroe gaadoat, cam 
jris necessitale fraclum habaerit eleemo- 
rel se respexerit noa solum sibi, sed aliis 



303 



PETRl ABiELARDI OPP. PARS 1. — EPISTOLiE. 



304 



trahant dominiam, cam aspera deberent eis prae- A lacleria reliquiaram geslemus, ut tam beec quam 



dicare^ lenia prumiuunt, et nuiia examinaiione an- 
tea probalos quos indiscrele suscipiunt facile apo- 
statantes perdunt. Talibus, ut video^ improperabat 
Veritas, dicens : t Vsb vobis qui circuitis mare ei 
aridam, ut faciatis unum proselytum. Quem cum 
feceritis, facilis illum fiiium gehennae duplo quam 
Yos {Matth. xxiii, 15] » Qui profecto minus de 
xnultitudine gloriarentur si salutem animarum ma- 
gis quam numerum quaererent, et de suis viribus 
in ratione sui regiuiinis reddenda minus prassume- 
reut. Paucos Duminus elegit apostolos, et de ipsa 
electione sua unus in tantum apostatavit, ut pro 
ipso Dominus dicyeret: « Nunquid [a/.Nonne] ego 



verbum Dei seu etiam iigmenlia diaboli simpiicibus 
et idiotis vendamus Chrisiianis, et cis promittamus 
quaecunque ad extorquendos nummos proQcere cre- 
dimus. Ex qua quidem impudonti cupidiiaie, quae 
sua sunt non quae Jesu Christi quaerente, quantum 
jam ordo noster et ipsa diviui praBdicatio verbi vi- 
luerint> neminem jam latere arbiiror. Hinc et ipsi 
abbates vel qui majores in monasteriis videntur, 
potentibus saeculi et mundanis curiis sese importune 
ingerentes, jam magis carnales esse quam coenobi- 
ta) didicerunt. Et favorem hominum quacunque 
arlc venantes, crebrius cum hominibus fabulari, 
quam cum Deo loqui, consueverunt. Illud sa^pe 



duodecim vos elegi, et unus ex vobis diabolus est ? ^ frustra legcntes atque negligentes, vel audienles ; 



(Joan, VI, 71.) Stcut autem de apostolis Judas, sic 
et de septem diaconibus Nicoiaus periit. Et cum 
paucos adhuc aposioli congregassent, Ananias et Sa- 
phira uxor ejus morlis excipere scntentiam merue- 
runt. (Act. v, 5.) Quippe et ab ipso antea Do- 
mino cum multi abiissent discipulorum retrorsum, 
pauci cum ipso remanserunt {Joan. xvui, 6). Arcta 
quippevia est, quse ducit ad viiam, el pauci ingre- 
diuniur per eam. Sicut e contrario lata esl et spa- 
tiosa^ quae ducit ad mortem ; et multi sunt qui se 
ultro ingerant {Matth, vii, 14). Quia sicut ipse Do- 
minus tcslatur alibi : c Multi vocati,pauci veroeie- 
cti {Matth. XX, 16).. > Et juxta Saiomonem : • Slul- 
torum infinilus est numerus {Eccle, i, 15). » Timeat 



sed non exaudienies quod bcatus Antonius admo- 
net, dicens {Vit, Patr,, part. ii, lib. De quiete,) : 
« Sicut pisces si tardaverint in sicco moriuntur ; 
ila et monachi tardantes extra cellulam, aut cum 
viris ssecularibus immorantes, a quietis proposito 
resolvenlur. » Oporiet ergo, sicut piscem in niari 
iia et nos ad cellam recurrere, ne forte foris tar- 
dantes obliviscamur interioris custodiae. Quod ipse 
quoque monaslicae scriptor Regula), scilicet beatus 
Bencdictus, diligenter attendens, quasi in monaste- 
riis assidaos velit esse abbates, et super custo- 
diam sui gregis soUicite stare, lam exemplo quam 
scripto patenter edocuit. Hinc enim cum a fratri- 
bus ad sacratissimam sororem suam visitandam 



itaque quisquis de multiludine gaudet subjecto- C profectus, cum ipsa eum pro aediGcatione saltem 



rum, ne ineisjuxtaDominicamasserlionem paucire- 
periantur electi, et ipse immoderate gregem suum 
multipiicans minus Ad custodiam ejus sufliciat, ut 
ei rccle a spiriialibus illud pjopheiicum dici possit. 
« Multiplicasii geutem, non magnificasti laetiliam [Isai 
IX, 3) Talesutiquescilicet de multiludine gloriantes, 
dum lam pro suis quam suorum neccssitatibus s<£- 
pius exire, atque ad saeculum redire, et uiendicando 
discurrere coguniur, curis se corpuralibus magis 
quam spiritualibus implicant, et infamiam sibi 
magis quam gloriam acquirunt. Quod quidem 
in feminis lanto magisest erubescendum, quanto 
eas per mundum discurrere miuus videtur tuium. 
Quisquis igitur quiete vel honeste cupit vivere, et 



nocte una vellet retinere, aperte professus est ma- 
nere extra cellam nullatenus se posse. Nec ait qui- 
dem (GaEGOR. lib. n, Dialog,^ c. 33) : Non possu- 
mus ; sed, « non possum, » quia hoc pcr eum fra- 
tres, non ipse posset, nisi hoc et a Domino, sicut 
postmodum actum est, revelante. Unde et cum re- 
gulaui scriberet, nusquam de abbatis, sed solum- 
modo fratrum egressu meminerit. De cujus eliam 
assiduitate ita caute providit, ut in vigiliis domini- 
corum et festorum dierum evangelicam lectionem, 
etquae illi aJjuncta sunt, nonnisi ab abbate prae- 
cipiat dici. Qui eiiam instituens, ut mensa abbalis 
cum peregrinis et bospilibus sit semper, et quo- 
ties minus sunt hospites cum eo, quos voluerit de 



ofliciis vacare divinis, et tam Deo quam s^eculo ^ fratribus vocare, sjniore uno tantum aut duobus 

charus huberi, limeat aggregare quos non possit 

procurare, nec in expensis suis de alienis conGdat 

marsupiis ; nec eleemosynis pelendis, sed dandis 

invigilel. Aposlolus ille magnus Evangelii praedica- 

tor, el habens potestatem de Evangelio sumptus ac- 

cipere, laborat manibus ; ne quos gravare videa- 

tur, et gloriam suam evacuet. ( I Thesss. n ; I Cor, 

,x.) Nos ergo. quorum non est praedicare, sed pec- 

cata plangere, qua tcmeritate vcl impudentia men- 

dicantes quaerimus ? Unde hos, quos inconsideraie 

congregamus, sustenlare possuraus? Qui etiam saepe 

in tantam prorumpimusinsaniam, ut cum praedicare 

nesciamus, praedicatores conducamus et pseudo- 

apostolos nobiscum circamclaceiido, craces et phy- 



dimissiscum fratribus ; palenter insinuat nunquam 
in tempore mens^e abbatem monasterio debere 
deesse, et sicut deiicatis princlpum ferculis jam as- 
suetus cibarium panem monasterii subjectis dere- 
linquat, de qualibus quidem Veritas : « Alligant, 
inquit onera gravia, et importabilia, et imponunt 
in humeros hominum : diglto autem suo nolunt ea 
movere {Matth, xxm, 4). > Et alibi de falsis praedi- 
catoribus: « Attenditea falsis prophetis qui veniunt 
ad Yos {Matth, vi,, 15). • Veniunt, inquit, per se 
non a Deo missi, vel exspectantes ut pro eis man- 
detur. Joannes Baptista princeps noster, cui ponti- 
ficatus haereditate cedebat, semel ab urbe recessit 
ad ereman, pontificatam scilicet pro monachalo. 



EPIST. VIII. 



306 



3S pro solitndine deserens. Et ad enm popn- 
bat, nec ipse ad popnlum introibat. Qni cum 

esset nt Chrisius crederetur, et nulla in ci- 
as corrigere posset : in illo jam eral lectulo, 
palsanti dilecto respondere paratus crat : 
K>liavi me lunica mea, quomodo induar illa ? 
edes meos, quomodo inquinabo illos? (Cant. 
» Quisquis ilaque qnielis monasticae secretum 
•at, leclulura magis quam lectnm se habere 
it. « De lecto quippe, ut Veriias ait, unus as- 
ir, et alter relinquetur {Luc. xvii, 34). » Lc- 
i vero sponsaB esse legimus, id esl animae 
iplalivae Chrislo arctius copulatap, el summo 
iderio adhaerenlis. Quem quicumque inlrave- 
ODinem esse reliclum legimus. De quo et ipsa- 
»qaitur; « In lectulo meo pernoctans qua;sivi 
diligit anima (Cant. iii, 1). » A quo ctiam 

ipsa surgere dedignans, vel formidans, pul- 
ilecto quod supra meminimus respondel. Non 
jordes nisi extra lectum suum esse credit, 

inquinari pedes meluit. Egressa esl Dina nt 
enas videret, et corrupta est. Et sicut Mal- 
li captivo monacho ab abbate suo pracdictum 
: ipse poslmodum esl exportus; ovis quae de 
greditur cilo iupi morsibus patet. Ne [ijxitur 
idinem congregemus, pro qua egrediendi oc- 
jm quaeramus, imo et egredi compellamur, 
. detrimento noslri lucrum fapiamus aliorum : 
Jam videlicet plumbi, quod ut argentum ser- 
in fornace consumitur. Verendum potius est 
plambum pariler et argenlum fornax vehe- 
consumat tentationum . Veritas, inqniunt, 

Et eum qui venit ad me non ejiciam foras 
vin, 37. » Nec nos ejici susceplos volumus, 

snscipiendis providere, no, cum eos intus 
srimns, nos ipsos exlra pro eis ejiciamus. 
t ipsum Dominum non susceptum ejecisse le- 

sed offerentem se respuisse. Cui quidem di- 

« Magister, sequar te quocumque ioris : » 
idit : « Vulpes fovcas habent (Matth. viii , 
c. Qni etiam de sumplibus nos anlo provi- 
;am aliquid facere meditamur, cui sint ipsi 
irii, diligenler admonet, dicens : « Quis ve- 
voiens tnrrim aecliricare, nonne prius sedens 
lat sumptus qui neccssarii sunt, si habet ad 
sndum? Ne postea quum posuerit fundamen- 
st non potueril perficere, omnos qui viderint 
nt illudere ei, dicenies : Quia hic homo coe- 
ficare, et non potuit consummare (Luc. xix, 
Uagnum est si Ivel se unum quis salvare suf- 
ii periculosum est multis enm providere qui 

cusiodiam sui sufficil vigilare. Nemo vero 
os est in custodiendo, nisi qui pavidus fue- 
sascipiendo. Et nemo sic perseverat in cce- 
cat qui tardus est et providus ad incipien- 
[n quo quidem tanto major feminarum sit 
sntia, quanto earum infirmitas magna mi- 
>lerat onera, et qnietc plnrimnm est fo- 



A Specnlnm animae Scripturam sacram constat 
esse, in quam qnilibet logendo vivens, intelligendo 
proficiens, morum suorum pulchritudinem cogno- 
scit, vel deformifatem deprehendit, ut illam videli- 
cet augero, hanc studeat removere. Hoc nobis spe- 
culum bealus commemorans Gregorius in iibro ii 
Moralium, ait (cap. \) : « Scriptura sacra menlis 
oculis quasi quoddam speculum opponilur, ulintema 
nostra facies in ipsa vi«leatur. Ibi etenim fcoda co- 
gnoscimus, ibi pulchra nostra conspicimus. Ibi senti- 
musquantum profioimus. Ibi a profectu quam longe 
distamus. Qui autem Scripturam conspicit quam non 
intclligit, qnasi caecusante oculos tenel, in quo qualis 
sit cognoscore non valftt, nec doctrinam quaerit in 

B Scriplura, ad quam ipsa est tantummodo facta, 
et tanquam asinus applicetur ad lyram, sic otiosus 
scdet ad Scripturam, et quasi panem appositum 
habet, quo jejunus non reficitur, dum verbum Dei 
nec se per intelligentiam penetrante, nec alio ei do- 
cendo frangente, inutiliter cibum habet qui ei nul- 
latenus prodest. Unde et Apostolus generaliter ad 
Scriplurarum sludium nos adhorlans : « Quaecun- 
que, inquit, scripta sunt, ad nostram doctrinam 
scripla sunt, ut per patienliam et consolationem 
Soripturarum specn habeamus (Rom. xv, 4). » 
Et alibi : « Implemini Spiritu sancto, loquenles vo- 
bismetipsis, in psalmis el hymnis, et canticis [spi- 
ritualibus (Ephes. v, 18). » Sibi quippe vel secum 

p loquitur, qui quod profert inlelligit, vel de intelli- 
genlia verborum suorum fructum facil. Idera ad 
Timotheum : « Dum venio, inquit, attende lectioni, 
exhortationi, doclrinae (I Tim. iv, 13). » Et itorum : 
« Tu vero permane in iis quae didicisti, et credita 
sunt tibi; sciens a quo didiceris, et quia ab infan- 
tia sacras lilteras nosli, quae le possunt inslruere 
ad salutem, per fidem qua? ost in Christo Jesu. Om- 
nis Scriplura divinitus inspirata, utilis esl ad do- 
cendum, ad arguondum, ad corripiendum, ad ern- 
diendum in justitia, ut perfeclus sit homo Dei ad 
orane opns bonum inslructus (11 Tim. iii, i4). » 
Qui etiam ad intelligeniiam Scripturae Corinlhios 
admonens, ut quae viflelicel alii de Scriptura io- 
quuntur exponere valoanl : c Soctamini, inquit 
charitatem, aemulamini spiritalia : magis autem 

D spiritus ut prophetctis [al. fproficiatis]. Qui enim, 
loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo. 
Qui autem prophetat, Ecclcsiam ffidifical. Et ideo 
qui loquitur lingua, oret ut interpretetur. Orabo 
spiritu, orabo et monte. Psallam spiritu, psal- 
lam el mente. Cfleternm si benedixeris spiri- 
lu, quis implebit locnm idiotae? Quomodo dicet 
amen super tuam benedictionem, quoniam quid di- 
cas nescit? Nam tu quidem bene gratias agis, sed 
alter non aedificatnr. Gratias ago Deo, quoniam om- 
nium vestrum lingna loquor; sed in ecclesia volo 
quinque verba sensu meo loqui, et ut alios instruam, 
qnam decem millia nt verborum. Fratres nolite 
effici parvi sensibus, sed malitia parvnli estotc, seii^ 
sibus autem perfecti (/ Cor. xiv, 1). » Loqui liu ^ 



307 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE 



90S 



gua dicitar qui ore tantum verba format, non in- A habeatur disciplina, quasi OYium balatus plus utili- 



teliigentia exponendo ministrat. Prophetat vero sive 
interpretalur qui more prophetarum, qui videntes 
diountur, id est inteliigentes, ea quae dicit intelli- 
git, ut ipsa exponere possit. Orat ille spiritu sive 
psallit, qui solo prolationis flatu verba format, non 
mentis inteiligentiam accommodat. Cum vero spi- 
ritus noster orat, id est nostrae prolationis flatus 
solummodo verba format, nec quod ore profertur 
corde concipitur, mens nostra sine fructu est, 
quem in oratione videlicet habere debet, ut ipsa 
scilicet ex intelligentia verborum in Deum compun- 
gatur atque accendatur. Unde hanc in verbis per- 
fectionem nos admonet habere, ut non more pluri- 
morum verba tantum sciamus proferrc, verum 
etiam intelligentiae sensuro in iis habere, atque ali- 
ter nos orare vel psallere infructuose protestatur. 
Quem et beatus sequens Benedietus (cap. 19) : « Sic 
stemus, inquit, ad psallendum, ut mens nostra con- 
cordet voci nostrae. > Hoc et Psalmista praecipiens, 
ait : € Psalliie sapienter {Psal. xlvi, 8), » ut vide- 
licet verborum prolationi sapor et rondimentum 
intelligentiae non desit, et cum ipso veraciter Do- 
mino dicere valeamus : c Quam dulcia faucibus 
meis eloquia tua! (PsaL cxviii, 105.) » Et alibi : 
« Non in tibiis viri beneplacitum erit ei [Psal. cxlvi, 
10). n Tibia quippe sonitum emittit ad delectatio- 
nem voluptatis, non ad intelligpntiam menlis. Unde 
bene in tibiis cantare, nec in hoc Deo placere di- 



B 



talis habeat, quam pastus. Gibus quippe est animaB 
et spiritalis refectio ipsi divina intelligentia Scriptu- 
rae. Unde et Ezechielem prophetam ad praedican- 
dum Dominus destinans eum prius volumine clbat, 
quod statim in ejus ore factum est mel dulce (Ezech. 
III, 13). De quo etiam cibo scriptum est in Jeremia : 
c Parvuli petierunt panem, et non erat qui frange- 
ret eis (Thren. iv, 4). » Panem quippe parvulis fran-, 
git, qui litterae sensum simplicioribus aperit. Hi ve- 
ro parvuli panem frangi postulant, cum de intelli- 
(,entia Scripturae animam saginari desiderant, sicut 
alibi Dominus tesiatur : « Emittam famem in terra, 
non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi 
verbum Domini (Amos. vni^ 11). » Hinc autem econ- 
trario antiquus hoslis famem et sitim audiendi ver- 
ba hominum, et rumores saeculi, claustrts monaste- 
riorum immisiti ut vaniloquio vacantes divina tan- 
to ampUus faslidiamus eloquia, quanto magis sine 
dulcedine vel condimento intelligentiae nobis fiunt 
insipida. Unde et Psalmista, ut supra meminimus : 
c Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super 
mel ori meo (Psai. cxvin, 103)! Quae quidcm dul- 
cedo in quo consisteret slatim adnexuit dicens : « A 
mandatis tuis intellexi (ibid.^ 109). Id est a man- 
datis tuis potius quam humanis intelligentiam ac- 
cepi, illis videlicet eruditus alque instructus. Cu- 
jus quidem intelligentiae quae sit utilitas non prae- 
termisit, subjungens : t Propterea odivi omnem 



— __, — --_ ^ _ , — j — ^ — . 

cuntur, qui melodia sui cantus sic oblectantur, ut ^ viam ioiquitatis. » Multae quippe iniquitatis viae ita 



nulia hinc aedificctur intelligentia. Qua etiam ra- 
tione, inquit Apostolus, cum benedictiones in Ec- 
clesia fiunt, respondebitur amen, si quod oratur in 
illa benedictione non intelligitur? Utrum videlicet 
bonum sit quod oratio postulat, aut non. Sic enim 
saepe multos idiotas et iitterarum sensum ignoran- 
tes videmus in Ecclesia per errorem nonnulla sibi 
nociva quam utilia precari, veluti cum dicitur : « Ut 
sic iranseamns per bona temporalia, ut non amit- 
tamus aeterna. » Facile ipsa consimilis vocis affini- 
tas nonnullos sic decipit, ut vel sic dicant, « ut nos 
amittamus aeterna, » vel ita proferant, « ut non 
admittamus aeterna. > Cui etiam periculo Apostolus 



per se sunt apertae ut facile omnibus in odium vel 
contemptum veniant, sed omnem iniquitalis viam 
nonnisi por eloquia divina cognoscamus, ut omnes 
evitare possimus. Hinc et illud est : « In corde meo 
abscondi eloquia tua, ut non pcccem tibi (I&tVi., 
11). In corde polius recondita sunt quam in ore 
sonantia, cum eorum intelligentiam meditatio no- 
stra retinet. Quorum quidem intelligentiae quanto 
minus studemus, minus has iniquitatis vias cogno- 
scimus atque vitamus, et minus a peccato nobis 
providere valemus. Quae quidem negligentia tanto 
amplius in monachis, qui ad perfectionem aspi- 
rant, est arguenda, quanto haec eis facilior esset 



providens, ait : • Caeterum, si benedixeris spiritu ^ doctrina, qui et sacris abundant libris, et quietis 



(/ Cor. XIV, 1 6), » id est prolationis tantum flatu 
verba benedictionis formaveris, non sensu mentem 
audientis, instruxeris, « quis supplex locum idiotae, 
id estquis de assistentibus, quorum est respondere, 
id agere respondendo^ quod idiota non valet, imo nec 
debet? « Quomodo dicet amen? » cum videlicet ne- 
sciat utrum in maledictionem potius quam benedi- 
ctionem inducas. Denique qui Scripturae non habent 
intelligenliam, quomodo sermonis aedificationem sibi 
ministrabunt, aut etiam reguiam exponere vel intelli- 
gere, aut vitiose prolata corrigere valebunt? unde 
Don mediocriier miramur quae inimici suggestio in 
monasteriis hoc egit, ut nulla ibi de inteiiigendis 
Scripturis sint studia, sed de cantu tantum ve de 
yerbis solummodo formandis, non intolligendis 



otio perfruuntur. Quos quidem de multitudine scri- 
plorum glorianles, sed ab eorum lectione vacantes, 
senex ille in Vilis Patrum egregie arguit, dicens 
(part. n, lib. De discret. ) : « Prophetae scripserunt 
libros, Patres autem nostri venerunt post eos, et 
operati sunt in eis plurima. Etenim successores il- 
lorum commendaverunt illos memoriae. Venit autem 
generatio quae nunc est, et scripsit in chartis atque 
membranis, et reposuit in fenestris otiosa. > Hinc 
et abbas Palladius ad discendum pariter et docen- 
dum nos vehementer adhortans, ait (ibid.) : t Opor- 
iet animam secundum Christi volunlatem conver- 
santem aut discere fideliter quae nescit, aut docere 
manifeste quae novit. » Si autem utrumque cum 
possit non vuit, insanise morbo laborat. Initium 



[EPIST. 

reoedendi a Deo fastidiam doctrinae est, et A 
Qon appetlt iUad qaod semper anima esarit» 
odo diligit Oeam? Hinc et beatus Anastasias 
bortatione monachoram, in tantam discendi 
gendi stadiam commendat, at per hoc etiam 
iies intermitti saadeat. « Pergam, inqait, per 
em yUr [al. Yiisd] nostrse. Primnm abstinen- 
jra, jejanii patientia, orandi assidaitas, et le- 
, yel si qais adhac litteraram expers sit, aa- 

I sit desideriam capidilate discendi. Haec enim 
sant qaasi lactantiam canabaloram in Dei 

one crepnndia. » Et post aliqaa cam praemi- 
: c Oraiionibas vero ita instandam es(, qaod 
s aliqaod tempas interpolet; » postea subje- 

Has si fleri potest sola legendi intercapedo ^ 
npat. » Neqae enim alias Petrus Apostolas ad- 
■et : « Parati semper estote ad rationem red- 
m ad omnes poscentes vos de verbo fidei ve- 
t spei (I Petr. ui, 45). i Et Apostolas : « Non 
las pro vobis orantes, at impleamini agnitio- 
08 in omni sapientia et intellecta spiritali (Co- 
, 9). » Et rarsam : c Yerbum Christi habitet 
lis abandanter in omni sapientia (Coloss. iii, 

Nam in Veteri Testamento similem homini- 
iram sacra^ praeceptionis inculcavit eloquium. 
lim David ait : • Beatus vir qui non abiit in 
io impiorum, et in via peccatorum non ste- 

in cathedra pestilentiae non sedit; sed in lege 

II volantas ejus (Psal, i, i). » Et ad Jesum 
Deas loquitur : « Non recedet liber iste de ma- G 
tais, et meditat)eris in eo die ac nocte (Josuef 

» His qaoque negotiis malarum cogitationum 
a freqaenter se ingerunt, et quamvis ipsa se- 
s animum ad Deum praestet intentum, efficit 

in se mordax saeculi cura sollicitam. Quod 
c frequcnter importune patitur religioso 1a- 
editus, nunquam profecto illis carebit otiosus* 
Uos papa Gregorius lib. Moral. xix (cap. 6) : 
I lempora, inqait, jam nunc inchoasse inge- 
nus cam mulios iatra Ecclesiam positos cer- 
;, qaia nolant operari quod intellignnt, ant 
^am qaoque sacrum eloquium intelligere ac 
contemnunt. A veritate enim avertentes au- 
y ad fabalas convertuntur, dum omnes quse 
ant qaaerunt, non quse Jesa Christi. Scripta 
Diqae reperta cognoscuntur, opponuntur ocu- 
i haec cognoscere homines dedignantur, pene 
i scire quaerat quod credidit. » Ad quod etiam 
oam ipsos et professionis suae regula et san- 
n Patrum adhortantur exempla. Nihil quippe 
ctrina vel stndio cantns admonet Benedictus 
'm eap. 48), cam ipse plurimum de lectione 
pial, et ipsa legendi tempora, sicut et labo- 

diligenter assignet : et in tantam de ipsa 
le dictandi sea scribendi doctrina provideat 
lcs eap, 55), at inter necessaria quae ab abbate 
shi sperare debeant tabulas etiam et graffium 
mtermittat. Qai cum inter caetera jubeat (Re- 
9ap. 48), qaod in capite Quadragesim» omnes 



vin. 



310 



monachi singalos aecipiant codices ex bibliotheca, 
quos per ordinem ex integro legant, qaid hoc ma- 
gis ridiculosum quam lectioni vacare, et intelUgcn- 
tiae operam non dare? Notum quippe est illud Sa- 
pientis proverbium : « Legere et non intelligere, 
negligere est. » Tali quippe lectori merito illud 
Phil. a>V6yo( >vpac improperandum est. Quasi 
enim asinus est ad lyram lector librum te- 
nens, id ad quod liber est factns agere non valens. 
Multo etiam salubrius tales lectores alias intende- 
rent, ubi aliquid ntilitatis inesset, quam otiose vel 
Scripturae litteras inspicerent, vel folia versarent. 
In quibus profecto lectoribus illud Isaiae compleri 
manifeste videmus : « Et erit, inquit, vobis visio 
omnium sicut verba libri signati. Quem cum dede- 
rint scienti litteras, dicent : Lege istum, et respon- 
debit : Non possum. Signatus est enim. Et dabitar. 
liber nescienti litteras, diceturqueei : Lege, et re- 
spondebit : Nescio litteras. Et dixit Dominus : eo 
quod appropinquat populus iste ore suo, et labiis 
suis glorificat me, cor autem ejus longe est a me, 
et timuerunt me mandato hominum et doctrinis : 
Ideo ecce ego isiddam ut admirationem faciam po- 
pulo huic miraculo grandi et stupendd. Peribit 
enim sapientia a saplentibus ejus, et intellectus 
prudentium ejus abscondetur Isai. xxxix, 11-14). » 
Scire quippe litteras in claustris dicuntur, quicun- 
que illas proferre didicerunt. Qai profecto, quantum 
ad intelligentiam spectat, se nescire legem profiten- 
tes, librum qui traditur habent signatum aeque ut 
illi, quos illitteratos ibidem dicunt, Quos quidem 
Dominus arguens dicit, eos ore et labiis potius 
quam corde sibi appropinquare, quia quae proferre 
utcunque valent, intelligere minime possunt. Qui 
dum divinorum eloquiorum scientia careant, magis 
consuetudinem hominum quam utilitatem Scriptu- 
rae obediendo sequuntur. Propter hoc Dominus eos 
quoque, qui sapientes inter eos videntur et docto- 
res resident, excaecandos esse comminatur. Maxi- 
mus Ecclesiae doctor et monasticae professionis ho- 
nor Hieronymus, qui nos ad amorem litterarum 
adhortans, ait : « Ama scientiam litterarum, et 
carnis vitia non amabis (epist. 4\ quantum labo- 
rem et expensas in doctrina earum consurapserit 
ejus quoque testimonio didicimus. Qui inter caetera 
quae ipsemet de proprio scribit studio, ut nos etiam 
videlicet suo instruat exemplo, ad Paramachium et 
Oceanam quodara loco sic meminit : « Dum essem 
juvenis, miro discendi fervebam amore. Nec juxta 
quorumdam praesumptionem ipse me docui, Apol- 
linarem audivi frequenter Antiochiae, et colui, cum 
me in Scripturis sanctis erudiret. Jam camis spar- 
gebatar caput, et magistrum potius quam discipu- 
lam decebat. Perrexi tamen Alexandriam. Audivi 
Didymum, in maltis ei gratlas ago, qaod nesclvi di- 
dici. Pntabant me homines finem fecisse discendi. 
Rursas Jerosolymae et Bethlehem, quo labore, 
quo pretio Baranniam Hebraeam noctamam ha- 
bai praeceptorem (epist. 65)? Timebat enim Ja- 



aii 



PETRI ABiGLARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



312 



E 



dieos, et mihi alteram sese exhibebat Nicodemam A rat, per Eliphaz dicitur : Eritque omnipotens con» ^ 



{Joan. 111, 1 et seq.)» Memori profecto mente hic re- 
Gondiderat quod in Ecclesiastico (vi, ^8) legerat : 
« Fili, a javentute tua excipe doctrinam, et usque ad 
canos invenies sapientiam. > In quo ipse non solum 
Scripturs yerbis, verum etiam sanctorum Patrum 
instructus exemplis, inter caeteras excellentis illius 
monasterii laudes hoc de singulari exercitio ejus in 
Scripturis divinis adjecit : « Scriplurarum vero di- 
yinarum meditationem et intellectum, atque scien- 
tise divinae, nunquam tanta vidimus exercitia, ut 
singulos pene eorum oralores credas in divinam 
esse sapientiam. » Sanctus etiam Beda, sicut in hi- 
storia refert Anglorum, a puero in monasterium 
sasceptus : u Cunctum, inquit, ex eo tempus vilse 



tra hostes tuoSj et argentum coacervabitur tibi (Job 
XXII, 2o). Ac si diceretur : Dum malignos spiritus 
Dominus sua a le virtule repulerit, divini in te elo- 
quii talentum lucidius crescit. Legerat iste, ni fal- 
lor, magni Christianorum philosophi Origenis ho- 
melias in Qenesif et de ejus hauserat puteis quod 
nunc de iis loquitur puteis. lile quippe spiritua- 
iium Iputeorum fossor studiosus non solum ad eo- 
rum potum, sed etiam effossionem nos vehementer 
adhortans, expositionis praedictae homelia xii, ita 
loquitur {cap. 26) : Tentemus facereetiam illud quod 
sapientia commonet dicens : « Bibo aquam de tuis fon- 
tibus, et de tuis puteis. Et sit tibi fons tuus proprius. 
(Prov. V, 15). » Tenta ergo et hi, o auditor^ haberc 



in ejusdem monaslerii habitatione peragens, om- pro%rium puteum et proprium fontem, ut et tu cum 



nem meditans [Scripturis operam dedi, atque in- 

ter observantiam discipiinae regularis et quotldia- 

nam cantandi in ecclesia curam semper aut discere, 

aut scribere dulce habui. » Nunc vero qui in mona- 

steriis erudiuntur adeo stulti perscverant, ut Uttera- 

ram sono contenti nullam de intelligentia curam as- 

samant, neccor instruere, sed linguam student. Quos 

patenter illud Salomonis arguit proverbium : Cor 

sapientis quserit docirinam^ ei os siultorum pascetur 

imperitia (Prov, xv, 44) : cum videlicet verbis quffl 

non inteliigit oblectatur. Qui profecio tanto minus 

Deum amare et in eum accendi possunt, quanto am- 

plius ab ejus intelligenlia et a sensu Scripturae de 



apprenhenderis librum Scripturarum, incipias etiam cx 
proprio sensu proferre aliquem intellectum, et sccun- 
dum ea qux in Ecclcsia didicisti. Tenta et tu bibeie 
de fonte ingefiii tui. Est intra te natura aqux vivs;, 
sunt venae perennes et irrigua fluenta rationabilis 
sensus, si modo non sint terra ct rudibus compleia. Scd 
satage fodere terram tuam, et purgare sordes, id est 
ingenium, amovere desidiam et torporem cordis ex- 
cutere, Audi enim quod dicit Scriptura. « Punge 
oculum, et profer lacrymam : punge cor, et profer 
sensum (Eccli. xxii, i9). Purga etiam et tu inge- 
nium tuum, ui aliquando etiam de tuis fontibus bi- 
bas, et de tuis puttis haurias aquam vivam, Si enim 



ipso nos erudientis absistunt. Hoc autem duabus G suscepisti in te verbum Dei, si accepisti ab Jesu 



maxime de causis in monasteriis accidisse credi- 
mus, vel per iaicorum, scilicet conversorum, seu 
etiam ipsorum prsepositorum invidiam vel propter 
vaniloquium otiositatis, cui hodie plurimum clau- 
8tra monastica vacare videmus. Isti profecto nos 
terrenis magis quam spiritalibus secum intendere 
cnpientes, illi sunt qui tanquam Allophili fodientem 
puteos Isaac persequuntur (Gen. xxxi, 15) : et eos 
replendo congerie terrae aquam ei saiagunt prohi- 
bere. Quod beatus exponens Gregorius lib. Moral. 
XVI, ait : Ssepe cum eloquiis sacris intendimus mali- 
gnorum spirituum insidias gravius toleramus, quia 
menti nostrsB terrenarum cogitationum pulverem 
aspergtmt[al, spargunl] ut intentionis nostras oculos 



aquam vivam, et fideliter accepisti, fi^t in te fons 
aquae salientis in vitam setemam. Idem homelia se- 
quente de puteis Isaac supra memoratis. Quos, in- 
quit, Philisthiim terra repleverant iUi sine dubio qui 
intelligentiam sjnritalem claudunt, ut neque ipsi bi- 
bant, neque alios bibere permittant (homil. xiii, 
cap. 26). Audi Dominum dicentem : Vss vobis, 
ScribaB et Pharisei, quoniam tulisiis clavem scien- 
ti3B, non ipsi introistis, neque volentes permisistis 
(Luc, xr, 52). Nos vero nunquam cessemus puteos 
aquae vivae -fodiendo, et nunc quidem vetera, nunc 
etiam nova discutiendo, efficiamur similes illi Evan- 
gelico scribae, de quo Dominus dixit : Qui profert 
de thesauro suo nova et vetera (Matth. xiu, 52). 



a luce intinuB visionis obscurent (cap. viii, in Job ^ Hem redeamus ad Isaac, et fodiamus cum ipso pu- 



xxiv). Quod nimium Psalmista pertulerat cum dice- 
bat : Declinate a me, maligni, et scrutabor mandata 
Dei mei (PsaL cxviii, Ho). Videlicet patenter insi- 
nuans, quia mandata Dei perscruiari non poterat, 
cum malignorum spirituum insidias in mente tole- 
rabat. Quod etiam in Isaac opere Allophilorum pra- 
vitate cognoscimas designari, qui puteos quos 
Isaac foderat terrae congerie replebant. Nos enim 
nimirum puteos fodimus, cum in Scripturae sacrae 
abditis sensibus aita penetramus. Quos tamen oc- 
culte replent Allophili, quando nobis ad alta ten- 
dentibas immundi spiritus terrenas cogitationes 
ingernnt, et quasi inventam divlnae scientise aquam 
tollant. Sed quid nemo hos hostes sua virtute sape- 



teos aquae vivae, etiam si obsistunt Philisthini, 
etiam si rixantur, nos tamen perseveremus cum 
ipso puteos fodiendo, ut et nobis dicatur : Bibe 
aquam de iuis vasis, et de iuis puteis (Prov. v, 15) : 
et in tantum fodiamus, ut non solum nobis sufficiat 
scientia Scripturarum, sed et alios doceamus et 
instruamus at bibant. Homines bibant et pecora, 
quia et Propheta dicit : Homines et jumenta salvos 
facies, Domine (Psal. xxxv, 7). Et posl aliqua : Qai 
Philisihinus est, inqult, et terrena sapit, nescit in 
omni ierra invenire aquam, invenire rationabilcm 
sensum. Quid tibi prodest habere erudilionem, ct 
nescjre ea ati? habere sermonem, et nescire loqai ? 



313 EPIST. 

btad proprie paeroram est Isaac, qal in omni terra A 
fodiunt pateos aquae vivae. Vos aalem non sic, sed 
vaniloquiopenitus supersedentes, quaBcunque discen- 
di gratiam assecutae sunt, de iis qu« ad Deum perli- 
nent erudiri siudeant. Sicut de beato scriptum est 
?iro : Sed in lege Domini volmtas ejus, et in lege ejus 
meditabUw die ac nocte (PsaL i, 2). Cujus quidem 
assidui studii in lege Domini quae sequatur utililas 
sutim adjungitur : Et erit tanquam lignum quod 
pUmtatum est secus decursus aquarum, Quasi enim 
iignum aridnm est infructuosum, quod fluentis 
divinoram eloquiorum non irrigatur. De quibus 
seriptum est : Flumina de ventre ejus fluent aquae 
vi9x {Joan. vii, 38). HaBC illa sunt fluenla, de qui- 
bus ia laade sponsi canit sponsa in Canlicis eum 
describens: Oculi ejus sicut columbm super rivulos B 
aquarum, quss lacte sunt htx, et resident juxta 
Huenta plenissima (Cant. v, i2). Et vos igitur lacte 
lolae, id est candore castimoniaB nitentes juxta haec 
fluenta quasi coiambae residete, ut hinc sapieniiae 
haustus sumentes, non solum dicere, sed et doce- 
re, et aiiis tanquam oculi viam possitis ostendere, 
et sponsum ipsum non solum conspicere, sed et 
aliis valeatis describere. De cujos qaidem singularl 
sponsa, quae ipsum aure cordis concipere meruit, 
scriptam esse novimus: Maria autem conservabat 
omnia verba A»c, conferens in corde suo (Luc. ii, 
18). Haec igitur summi Verbi Geniirix verbaejus in 



VIII. 



3U 



corde potius habens quam in ore, ipsa etiam dili- 
genter conferebat, quia stndiose singula discutie- 
bat, et invicem sibi ea conferebat ; quam congrue 
scilicet inter se convenirent omnia. Novcrat juxta 
mysterium legis omne animal immundum dici, nisi 
quod ruminat et ungulam findit. Nulla quippe est 
anima munda, nisi quae meditando quantnm ca- 
pcre potest divina ruminat praecepta, et in iis exse- 
quendis discretionem haboat, ut non solum bona, 
sed et bene, hoc est recta faciat inientione. Divisio 
quippe ungulae pedis, discretio est animi, de qna 
scriptum est : Si recte afferas, recte autem non di- 
vidaSf peccasti, Si quis diligit me, inquit Veritas, 
sermonem meum servabit [Joan. xiv, 23). Quis au- 
tem verba vel praecepta Domini sui servare olje- 
diendo poterit, nisi haec prius intellexerit ? Nemo 
studiosus erit in exsequendo, nisi qui altentns fue- 
rit in audiendo. Sicut ei de beata illa legitur ma- 
lierp, quae caeieris omnibas postpositis sedens se- 
cus podes Domini audicbat verbum illius : illis vi- 
delicel auribus intelligenliae quas ipsemet requirit 
dicens : Qui habet aurcs audiendi, audiat (Matth. 
XI, 15). Quod si in tantae fervorem devotionis ac- 
cendi non valetis, iraitamini saltem et amore et 
studio sanctarum litterarum beatas illas sancti Hie- 
ronymi discipulas Paulam et Euslochium, quarum 
praecipue rogatu tot voluminibus Ecclesiam praedi- 
ctus doctor illustravit. 



Huc usque Nanneticum exemplar, itemque Victorianum. Sed in Paracletensi, quod et 
auctius ubique passim, sequentiareperimus, et videntur esse Ileloissaa. 



Instructiones nostrae snmunt exordium a dociri- G 
na .Cbristi praedicantis, et tenentis paupertatera, 
bamilitatem et obedienliam. Sequimur autem ve- 
stigia apostolorum in commune viveniium. In ha- 
bita nostro conservamus pauperlatem et humilita- 
teai, in subjectione obedientiam: in conversatione 
nostra, qnia communiter vivimus, sequimur apo- 
stolos. Quia nndecunque benedcia temporalia pro- 
veniant» dividitur singulis prout potest ; si non 
abandai omnibus, maxime datur magis indigen- 
tibas. Et quoniam saeculo abrenuntiamus, et Deo 
militamus, persistamus in proposito castiiaiis, et 
pro viribus nostris juxta mensuram donationis suae 
ei placere contendamus. 

De convenientia consuetudinum. -. 

Domino super nos prospiciente , et aliqua loca 
Dobls largicnte, misimus quasdam ex nostris ad 
religionem tenendam numero sufOciente. Annota- 
mus autem boni propositi nostri consuetudiues, ut 
qnod tenuit roater incommutabiliter, teneant et fl- 
iiae aniformiter. 

De habitu. 

Habitus noster vilis est et simplex, in agninis 
pellibns, ia lineis et laneis vestibus. In iis emendis 
vel faciendis non elignntnr pretiosa, sed qnod vilius 
comparari vel haberi polest. Quodcunque safGcere 



debeat adnotandum esset; sed longe sumus a suf 
flcientia, 

De lectis. 

In lectulis nosiris habemus culcitras, et pnlyina- 
ria, et liniea liuea sicut singulis dividitur. Si nen 
recipiant singulae quod sufQciat, pauperlati ascribi- 
tur. 

De cibis. 

Pane quoUbet vescimur; si fuerit triticum, triti- 
ceo; si defuerit, pane cujuslibel annonae. In refe- 
ctorio nostro cibi slne carnibus sunt legumina, et 
ea quae nutrit hortus. Lac, ova et caseus rarius ap- 
ponitur, et pisces, si dati fuerint. Vinum mistum 
sit aqua. Duo puimenta in prima refectione haben- 
tur. In coena vero herbae, vel fructus, vel aliquid 
tale, si haberi poterit. Horum quoque deflcienUam 
sine murmure portamus. 

De obedientia. 

Soli abbatissffi et priorissae debitum exhibetar 
obedienliae. Nulia praesumit claustra monasterii 
egredi sine harum Ucentia. Nulia loqui, nulla dare 
aliquid vel recipere, nullo rotinere nisi quod per- 
missum fuerit. De caelero nobis invicem obadimus 
afTectu charitatis. 

Unde necessaria proveniant. 

Religionis erat de cultu terrarum et labore pro- 



315 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 



316 



prio vivere, si possemus. Sed quia ex debilitale A libus habelur sermo in capitalo. Egress» de capi- 



non safflcimos, admittimas conversos et conversas, 
at qa» per nos administrari rigor non perroittit re- 
ligionis, per eos adimpleatar. Recipimus etiam 
qaascanqne fideliam eleemosynas more caeteraram 
Ecclesiaram. 

Quando egredimur. 

Statatam tenemas, qaod nalla velata, caasa 
cajascanqae necessitatis, egrediatar ad forensia 
negotia, vel ingrediatar domam cajaslibet sascalaris. 
Ad familiaria vero negotia et ad castodiam reram 
nostraram mittimas in domos nostras probatas 
tam setate qaam vita et moniales et conversas. 

De longinquo venientibus. 



talo vacamas lectioni asqae ad Tertiam, si bora 
permiserit. Seqaitar terlia major missa. Seqai- 
tar et sexta sine intervallo. Post sextam vacamas 
l3ctioni asqae ad nonam. Ministrae et lectrix acci- 
piant mistam. Post nonam ingredimar refectoriam, 
aaditar lectio cam sammo silentio, et in cateris 
ordinem regalariam seqaimar. Dicto Tu autem, 
procedimas ordinate gratias cantantes, et ingredi- 
mar oratoriam. Finitis gratiis in ecclesia, ingredi- 
mar capitalam, et conveniant sorores laicae,.et ex- 
ponitar aliqaid aedificationis in commani andientia, 
referente illa cai injanctnm faerit. Si tempos sa- 
perfaerit, sedemas in claastro asqae ad vesperas. 



e.,..^-«^^:^«*-.«> «^K.o«„n« ^i„ «.*«««. «r.« «nr ^ Cantantar vesperae. Sciendam est, quia nulla cbo- 
Sapervenientem nobiscum diu manere non per- j.. . ,. . «. 

^ ruro egreditur sine Iicentia. Post vesperas sedemus 

in claustro meditationi servientes, et in cordibus 

orantes absque signis penitus cura suromo silentio* 



mittimus; sed si remanere voluerit, et eam ratio 
suscipi permiserit, primo septem dies, aut profitea- 
tur, aut discedat. 

Quando flt conversa monialis. 

Si ad nos aliqua conversa veniens in conversa- 
tione laicarum suscepta fuerit, nullatenus postea 
monialis efficietur, sed in ea vocatione, in qua vo- 
cata est, permaneat. 

De officiis noetumis a KaL Octobr. usque ad 

Pascha. 

Audito signo, ad vigiiias cum festinatione surgi- 
mus, et moderate nos cohortantes festinamus ad 
opus Dei : et dimisso signo ad nutum priorissae 
faciamus consuetas orationes, in solemnitatibus q 
inclinatae, in privatis diebus prostratae. Gompletis 
orationibus signamus nos, et ingredimur staliones 
nostras. Hebdomadarla, cujus est Deus in acffuto- 
rium^ incipit : Veni, sancte Spiritus^ prosequens 
versum et orationem. Quod et facimus in princi- 
piis omnium horarum, in praecipuis solemnitatibus 
cantando, caeteris diebus sine cantu. Hebdomadaria 
incipit, Domine^ labia meaj et prosequimur divinum 
officium juxta consuetudinem regularium ecclesia- 
rum. Post vigilias egredimur omnes, et firmatur 
oratorium, si dies non fuerit, et accenso lumine 
in capitulo sedent quae lectionis vel operis indigent. 
Si dies fuerit, statim sequitur Prima. In festivitati- 
bus et dominicis diebus sive dies fuerit, sive non 
fuerit, revertimur omnes in dormitorium pausan- 



Ante collationem bibimus in refectorio. Hebdoma- 
daria donante benedictione, statim accedimus ad 
collationem, nulla divertente alicubi. Post collatio- 
nem cantamus in ecclesia completorium. Dicto Re- 
quiescant in pace, facimus orationem inter formas. 
Ad signum abbatissae vel priorissae erectae consigna- 
mus nos, et egredientes per ordinero, incipientes a 
senioribus, aspergit nos aqua benedicta abbatissa 
vel prionssa. Ascendentes in dormitorium diverti- 
rous ad lectulos nostros, et collocamus nos vestitae 
et cinctae jacentes. 

De dominicis diebus, 

Diebus dominicis exeuntes de capitulo, accipiunt 
aquam benedictam ab abbatissa vel priorissa, et fa- 
cimns processionem in claustro, una portante cru- 
ccm, et duabus cereos. Post sextam reficimus. Post 
refectionem staiim nona. Post nonam aliquid ex- 
ponitur ad aedificationem, sicut superius dicturo est. 
Post vesperas fit ccena. Et eo roodo nos habemus 
deinceps quo superius dictum est. Privatis diebus, 
summo mane cantatur prima, postea sedemus in 
claustro usque ad tertiam, legentes et cantantes et 
operantes. Praecedit oratio inter formas, et sequitur 
tertia. Post tertiam missa malutinalis. Inde itur in 
capitulum. Egressae de capitnlo sederous in clau- 
stro. Debiliores suraunt mistum, secundum dis- 



tes in lectulis, donec die clarius illucescente ad ^ Pensationem abbatissae. Nulli licet sedere in clau- 



sonitum dormitorii veniamus in claustrum. Pulsa- 
tur prima, etfaciente signum prioris.<'a, ingredimur 
omnes ecclesiam praecedente schola et Junioribas. 
Similiter ante omnes boras expectatur signum 
priorissae. Ante primam fit oratio inter formas si- 
cut ante vigilias. Post primam sequitur missa ma- 
tutinalis. Inde itur in capitulum, et fiunt claroatio- 
nes et emendationes juxta modum culparum, con- 
sideratione tenentis capitulum. Qaibusdam solem- 
nitatibus veniunt sorores in capitulum, et emen- 
dantur culpae earum. Quotiescunque autem fratres 
graviter delinquunt, vocantur in capitulum, et 
coram eommuni capitulo coniguntar, ut majori 
confundantur embescentia. Praecipais solemnita- 



slro sine opere vel lectione. Post sextam sequitur 
major missa, et statim nona. Post nonam ingredi- 
mnr refectorium. Caetera prosequimur ut snperius 
dictum est. 

De tempore sestivo. 

A Pascha vero usque ad supradictas Kalendas 
Octobris, posl laudes revertimur ad lectulos nostros, 
et aliquo intervallo fit sonitus in dormitorio, et sur- 
gentes venimus in claustrum et legimus et canta- 
mus usque ad primam. Ante primam tam festivis 
diebus quam privatis aguntur orationes inter for- 
mas. Post primam sequitur missa matutinalis. 
Inde itur in capitalam. Egressae capitulum, sede- 
mus in ciaostro legenies et operantes usque ad ter- 



ai7 



EPIST. VIII. 



318 



tiaai. Post tertiam major missa agitur;. Sexta ; et 
itar in refectorium . Post gratiarum actionem imus 
in dormitorium , et licet dormire, legere , operari 
in lectalis sine alicujus inquietatione. Audito primo 
ilSM nonae surgimus et praeparamus nos , ut dum 
neowtaB signum pulsaverity ad sigunm abbatisss 
Tel priortsss opdinate ingrediamur ecclesiam. Post 
nonam agimus pro defunctis . Inde ingredimur re- 
fectoriom et bibimus aqoM. Deinceps in claustruin 
sedimas , legentes et operantes . £gredimur etiam 
id laborem qualibet bora diei necessario advocat^e 
fnerimas. Post vesperas agitur coena . Deinceps 
nos habemus sicut superius dictum est . In litania 
majore, tribus diebus Rogationum, sexta feria , et 
sabkMito, vigilia sancti Joannis Baptistfle , vigilia 
apostolorum Petri et Pauli , vigilia sancti Lauren- 
tii,| yigilia Assumptionis , et ab Idibus Septembris 
nsqae ad Pascba jejunamus. 

Ex concilio Triburiensi^ cap. 10. 

Yirgines quae ante duodecim annos insciis mundi- 
burdis suis sacrum velamen capiti suo imposuerint , 
et ilii mundiburdi annum et diem boc tacendo con- 
senserint , in sancto proposito permaneant. Et si 
in pnedicto anno et die pro illis proclamaverint, pe- 
titioni eorum assensus 4)rsebeatur : nisi forte Dei 
timore tactae cum eorum liceniia in religionis ha- 
bitu perseverent. 

De e(msecraiione sanctimonialium, ex concilio 

Carihaginiensi . 

Sanctimonialis virgo cum ad consecrationem suo 
episcopo offdrtur, in talibus vestibus applicetur 
qaaiibet [qualibus] semper usura est, professioni 
et sanctimoniae aptis. 

Ex decreto Ge/astt, cap. i2. 

Devotis quoque virginibus, nisi aut in Epipbania 
aat ia Albis pascbalibus, aut in apostolorum nata- 
iitiis, sacrum minime velamen imponatur : et non 
ante quinque et viginti annos, nisi forte, sicut de 
baptismate dictum est, gravi languore correptis . 
Ne sine hoc munere de saeculo exeant, imploran- 
tibas non negetur. 

Ex decreto Pii papae, 

Ut virgines non velentur ante quinque et viginti 
annos statis , nisi forte necessitate periclitanlis 
virginalis pudicitise , et non sunt consecrandae 
in aiio tempore nisi in Epiphania, ot in Albis pa- 
schaiibus, et in apostolorum natalitiis , nisi causa 
mortis urgente. 

Ex condUo Milevitano^ cap. 25. 

Item placuit, ut quicunque episcoporum neces- 
sitate periclitantis pudicitiae virginalis , cum vel 
portitor potens, vel raptor, aliquis formidatur , vel 
si etiam aliqaando mortis periculoso scrupulo com- 
paneta faerit, ne non velata moriatur, aut exigen- 
tibos parentibns aut iis ad quorum curam pertinet, 
Telavit virginem, seu velavit intra quinque et vi- 
gintl annos setatis, non ei obsit concilium quod 
de isto numero annorum constitutum est. 



B 



A Hieronymus eontra Jovinianum. 

Si nupserit virgo , non peccavit : non illa virgo 
qus semet cultui Dci dedicavit. Harum enim si qaa 
nupserit , habebit damnationem, quod primam fi- 
dem irritam fecit . Si autem hoc de viduis dictam 
objecerint, quanto magis de virginibus praevalebit ; 
cum etiam iis non iiceat , quibus aliquando licae- 
rit ? Virgines enim , qu» post consecrationem 
nupserunt , non tam adullerae quam incest» 
3unt. 

Ex Decreto Euticiani papa?, cap. 13 . 

Nihilominus etiam in quibusdam locis inditam 
inTenimus usum stultitiae plenum , et ecclesiasticae 
auctoritati contrarium , eo videlicet quod nonnullse 
abbatissae et aliquas ex sanctimonialibus viduis et 
puellis virginibus contrafas velum imponere prae' 
sumant et ideo nonnullae injuste velatae putant se 
liberius suis carnalibus desideriis posse inservire , 
et suas voluniates explere. Quapropter statuimas 
ut si abbatissa , aut quaelibet sanctimonialis post 
hanc diffinitionem in tantam audaciam prornperit» 
ut aut viduam aut pueilam virginem velare praesa- 
mat, judicio canonico usque ad satisfactionem sul>- 
datur. 

Bonifacius martyr Hilterilbaldo reqi Angkfum. 

Apud Graecos et Romanos , quasi blasphemiam 
Deo irrogasset , qui in hoc reus sit, ut proprie de 
hoc peccato ante ordinationem interrogatus si reus 
fuerit inventus , ut cum velata et consecrata una 

C concnbuisset, ab omni gradu sacerdotum Dei pro- 
biberetur . Propter hoc , Qli carissime , soUicite 
considerandum est quanti ponderis hoc peccatam 
esse videtur ante oculos aeterni judicis, qnod 
facientem inter idololairiae servos constituet, et a 
divino ministerio altaris abjiciet. Licet autem pe- 
racta poenitentia reconciliatus sit Deo. 

Ex concilio Rothomagensif cap. 6. 
Statutum est viduas non debere velari , similiter 
et hoc statutum est , ut si quispiam presbyterorum 
deinceps hujus constitationis normae contamaciter 
transgressor extiterit, scilicet ut aliquas yiduas ve- 
lare praesumat , quia et hoc episcopis noa licet , 
gradus sui periculum incurrat. Similiterel depuel- 

r. lis virginibus a presbyteris non velandis statntum 
est, utsi quis hoc facere tentaverit, tanquam trans- 
gressor canonum damnetur. 

Ex concHio Moguntinensiy cap. 6. 
Viduas autem velare pontificum nullus tentet, 
prout statutum est in decretis Gelasii cap . 13 • 
quod nec auctoritas divina , nec canonum forma 
praestitit . Quae * si propria voluntate continentiam 
faerit professa, utin ejusdem Gelasii cap. 21 le- 
gitur , ejus intentio pro se rationem reddat Deo , 
quia sicnt secundum Apostolum, si continere se non 
poterat , nullalenus nnbere vetabatnr , sic secam 
habita deliberatione promissam fidem padicitia Deo 
debet custodire. Nos aatem auctoritate Patrom 
suffulti in hoc sacro conventu sancimas et labore 



349 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. - EPISTOLiE. 



320 



judicamas , si sponte yelamen qaamvis non conse- A nandas , ei a commanione fideliam , atque a limi- 

nibus*Ecclesiae arcendas fore censemus , usqaequo 
obodiant sais episcopis ; et ad bonum quod coepe- 
runt, invilae aut voluntariae revertaniur . De virgi- 
nibus autem non velatis , si deviaverint , a sanctas 
memoriae praedecessore nosiro papa taliter decre- 
tum habemus. Hae vero quae necdum sacro velamine 
tectae , tamen in proposito virginali semper simula- 
verunt se permanere , licet velatae non fuerint , si 
nupserint aliquanto tempore his agenda poeniten- 
tia est, quia sponsio earum a Domino tenebatur . Si 
enim inter homines solet bonae fldei contractus 
nulla ratione dissolvi : quanto magis ista pollicita- 
tio, quam cum Deo pepigit , solvi sine vindicta non 
polerit ? Nam si virgines nondum velalae taliler 

B poenitentia publica puniuntur , et a coeta Odelium , 
usquequo ad satisfactionem veniant , excludumtur ; 
quanto polius vidaae , quae perfeclioris aelatis.et 
maturioris sapienliae atque consilii existunt , viro» 
rumque consorlio mulloties usae sunt , et habitum 
religionis assampserunt , et demum aposialaverunt 
atque ad priorem vomitum sunt reversae , a nobis 
et ab omnibus fidelibus a liminibus ecclesiae , et a 
coetu fidelium usquead satisfactionem sunt eliminan- 
dae etcarceribus tradendae? Qualiter juxta beatum 
Paulum tradere hujusmodi hominem Satanad , et 
spiritus salvus sit in die Domini (1 Cor . v , 5) . De 
talibus et Dominus per Moysen loquilur : « Au- 
ferte malum de medio veslri [ibid., \2). » De qui- 

p bus et per Prophelam ait : « Laelabitur justus cum 
vindictam viderit, manus suas lavabit in sanguine 
peccatoris (Psai. lvii, 11). » De talibus namque ,et 
eorum simiiibus , atque eisdem consentientibus 
dicitur , quia c non solum qui faciunt, sed et qui 
consentiunt facientibus r^i sunt (Rom, i, 32). » 
Ex epistola Nicolai papx^ cap. 5. 
Nicolaus servus servorum Dei , reverentissimo 
ac sanctissimo confratri nostro Adaberino (72) san- 
ctae Yivacensis ecclesiae archiepiscopo . Quod inter- 
rogasti de femina , quaepostobitum virisui velamen 
sacrum super caput suum imposuit, et finxit se sub 
eodem velamine sanctimonialem esse , postea vero 
ad nuptiasrediit, bonum mihi videtur, quia per hy- 
pocrisim ecclesiasticam reguiam conturbare voluit , 

^ et non legitime in voto permansit , ut poenitentiam 
agat de illusione nefanda , et revertatur ad id quod 
spopondit , et in sacro ministerio inchoavit . Nam si 
consenserimus , quod omnia ecclesiastica sacra- 
mentaquisque prout vult fingat , etnon vere faciat, 
omnis ordo ecclesiasticus turbabitar, nec Gatholicae 
fidei jura consistunt, nec canones sacri rite obser- 
vantar. Quid enim profuit Simoni Mago bapti- 
sma sacrum ficte suscipere , et ia christianitate 
se permansurum finxisse , cum per Apostolum 
fraudeejusdetecta qaod sibi futurum esset pronun- 
tia^jim fuit ? Ait enim: c Poenitentia tuatecnm sit 
perditione . Cor enim tnum non est rectum co- 



eratum sibi imposuerit, et in Ecclesia inter velatas 
oblationem Deo obtulerit , velit nolit, sanctimoniae 
habitum uUerius habere debet, licet sacramento 
confirmare velit eo tenore et ratione velamcn sibi 
imposuisse, ut iterum posset deponore. 

Ex concilio Aurelianensi, cap. 3. 
Yiduae, quae ab altari sacro velamen accipiunt 
spontanea voluntate sacrae conversationis , decrevit 
sancta synodus in eodem proposito eas permanere, 
Non enim fas esse decernimus, ut postquam semet 
Deo sab velo consecraverint , et inter veiatas obla- 
tionem fecerint , iterum eis concedi Spiritai sancto 
mentiri. 

Nicolaus papa archiepiscopo C . et ejus suffragan- 

tibus. 

Vidna qaidem , quae capiti imposaerit sacrum 
velamen , si inter caeteras velatas feminas in eccle' 
sia oraverit , et oblationem cum illis obtulerit , si 
professa est in eodem habitu permanere , spondens 
nnnquam rehgionis velamen deponere, a religionis 
observantia discedere non praesnmat. 

Augustinus de dono viduitatis, 

Yiduae , qnae se non continent nubant antequam 
professae continentiam devoveant , quod nisi red- 
dant jure damnentur. 

Ex concilio Arausico, cap. 6. 

Yiduitatis servandae professionem coram epi* 
scopo in secretario habitam, imposita coram epi- 
9copo veste viduali non esse violandam ; ipsam ta- 
men professionis desertricem merito esse damnan- 
dam decernimus. 

Ex concilio ToUtano, cap. 5. 

Omnes feminae venientes ad sacram religionem 
et pallio capita contegant,et conscriptam robora- 
taraque professionem faciant , postquam ulterius 
non sinantur relabi ad praevaricationis audaciam . 
Quae vero ex iis omnibus fuerint repertae animum 
aut vestem in transgressionem dedisse , excommu- 
nicationis sententiam ferant , et rursus mutato ha- 
bitu in monasteriis, donec diem ultimum claudant, 
sub aerumnis arduae poenitentiae permaneant re- 
ligatae. 

Ex decretis Gelasii papw ad Sicilienses episcopos 

missiSy cap. 9. 

Neque viduas ad nuptias transire patimur, quae 
in rellgioso proposito diuturna observalione per- 
manserunt . Similiter virgines nubere prohibemus , 
quas annis plurimis in monasteriis aetatem egisse 
contigerit. 

Ex epistola Gregorii papas missa ad Boni- 

facium. 

Yidnas a proposito discedentes viduitatis , saper 
quibas no» consulere voluit dilectio taa , frater cha- 
rissime , credo te nosse a sancto Paulo , et multis 
sanctis Patribas , nisi convertantur , olim esse dam- 
natas .Quas et nos apostolica auctoritate esse dam- 

(72) F. Aluino sanctx Januensis , ad quem dist . 
34y c. i : Adaberini enim in omnibas Nicoiai episto- 



m 



lis nalla fit mentio, neqae Yivacensis ecclesia quae 
sit, adhac reperire potuit. 



m 



EPiST. vni. 



329 



ram Deo. PaBnitentiam ilaque age de hac nequitia A 
taa, et roga Deum ut forte remillalur tibi cogitatio 
cordis tui. In felie enim amaritudiuis et obligatione 
iniquitatis video te esse (Act. viii, 20-23). » Ideo 
taies, nisi resipiscant, spirituali gladio percutere 
censemus. Non enim fas Spirilui sancto roeniiri 
$icati Ananias et Saphira mentiti sunt, et statim 

perierant. 

Ex concilio Arelatensif cap. 7. 

Sciendum est omnibus, quod Deo sacratarum fe- 
minarum corpora per votum propriae sponsionis et 
verba sacerdotis Deo consecrata templa esse scri- 
pturarum testimoniis comprobantur ; et ideo viola- 
tores earum sacrilegi> ac juxta Apostolum filii per- 
ditionis esse noscuntur. 

Apostolus dicit, 

c Praecipe, inquit, ut viduae irreprehensibiies sint. 
Yidna eligatur non minus quadraginta [vulg. sexa- 
ginta] annorum in operibus bonis testimonium ha- 
bens si filios educavit. » Et : t Adolescentiores vi- 
duas devita. Cum enim iuxuriatae fuerint, in Ghri- 
sto nubere volunt, habentes damnationem, quia 
primam fidem irritam fecerunt, simul et otiosce lo- 
quentes quod non oportet. Yolo ergo juniores nu- 
bere, filios procreare, malresfamilias esse, nullam 
occasionem dare adversario maledicti gratia. Jam 
enim qusdam conversse sunt retro Satanam (i Tim. 



V, 7-15). » 



Ex concHio Moguntinensi^ cap, 13. 
Abbatissas autem cum sanctimoniaiibus omnino G 
recie et juste vivere censemus. Quae vero profes- 
sionem secundum reguiam sancii Benedicti fece- 
runt, singulariter vivant. Sin autem canonice vi- 
vaut pleniter et sub diligenti cura custodiam ha- 
beant, et in claustris suis permaneant, nec foras 
exitum habeant. Sed et ipsae abbatissae in mona- 
steriis sedeant, nec foras vadant sine iiceutia et con- 
silio episcopi sui. 

Ex conciHo Moguntino^ cap. 26. 
Abbatissa nequaquam de monasterio egrediatur, 
nisi per iicenliam sui episcopi. Et si quando foras 
pergit, de sanctimonialibus quas secum ducit, cu- 
mn habeat maximam, ut nuila cis detur occasio 
peccandi. 

Ex conciUo Grantiensi [Gangrensi], cap. 9. 

Abbatissa diligentem habeat curam de congrega- D 
tione sibi commissa, et provideat ut in iectione et 
ofGcio, in modulatione psalmorum ipsae sanctimo- 
niales strenuae sint, et in omnibus operibus bonis. 
lUa eis dacatum praebeat utpote pro animabus ea- 
ram rationem redditura in conspectu Domini, et 
stipendia sanctimonialibus praebeat necessaria, ne 
forte per indigentiam cibi aut potus peccare com- 
peiiantar. 

Ex concilio Moguntiensi, cap. 14. 

Sanctimoniales, nisi forte abbatissa sua pro ali- 
qoa necessitate incumbente, nequaquam de mona- 
sterio egrediantor. 



Ex cpnet7}0 Qranecensi [Gangrensi]^ cap. 13. 

Si qua muiier propter continentiam quae puta* 
batur, habitum immutavit, . et pro solito maliebri 
amictum viriiem sumat, anathema sit. 
Ex eodem concilio^ cap. 14. 

Si qua mulier propter divinum cultum, ut aesti- 
mai, crines attondet, quos ci Deus ad subjectionis 
memoriam tribuit, tanquam praeceptum dissolvens 
obeJientiae, anathema sit. 

Ex oncilio Rothomagensiy cap, 3. 

Ut episcopus monasteria monachorum et sancti* 
moniaiium frequenter introeat, et cum gravibus et 
religiosis personis in earum conventu residens, eo- 
rum vei earum vitam et conversationem diligenter 
excutiat. Si quid reprehensibile invenerit, corrigere 
satagat. Sanctimonialium etiam pudicitiam sublimi- 
ter invesiiget, et si aliqua invenitur, quae negiecto 
proposito castitatis clerico aut laico imprudenter 
misceatur, acriter verberibus coerceatur, et in pri- 
vata custodia retrudatur, nisi quod male commisit 
digne peniteat. Interdicatur etiam ex auctoritate 
sacrorum canonum, ut nullus laicus aut clericus in 
earum claustris et secretis habitationibus accessum 
habeat, neque presbyteri nisi tantum ad missam 
Expleta missa, ad ecclesias suas redeant. Omnibus 
pra3terea publico et privalim denuntiet, quantum sit 
piaculum qui sponsam Ghristi vitiare praesumit. Si 
enim iiie reus tenetur qui sponsam hominis violat» 
quauto magis reus majestatis efficitur, qui spon- 
sam omnipotentis Dei corrumpit ? 

De monialibus* 

Episcopi ut moniales vivant sine proprio curam 
adhibeant diligentem, ne se possint excusare prae- 
textu alicujus paupertatis. 

De sanetimonialibus. 

Statuimus ut abbatissae et priorissae, et aliae ob^ 
dientiariae, de singulis proventibus, *redditibus, et 
expensis singulis annis computent in capitulo, qua- 
ter in anno ad minus ; et ut status tam obedientia- 
rum quam prioratuum a clauslralibus cognoscatur, 
compotus redigatur in scriptis : iia quod conventus 
penes se retineat unum scriptum, et abbatissa aliud. 
Propter scandala, quae ex monialium conversatione 
proveniunt, statuimus de monialibus nigris ne ali- 
quod depositum in domibus suis recipiant ab aiiqui- 
bus personis, maxime arcas clericorum vel laico- 
rum causa custodiae apud se minime deponi per- 
mitlant. Pueri et puellae, quae solent ibi nutriri et 
institui, penitus expellantur. Omnes commnniter 
comedant in refectorio, et in dormiiorio solitariae 
dormiant. Gamerae omnes monialium destruantur, 
nisi aliqua per inspectionem episcopi necessaria re- 
tineatur ad infirmariam faciendam, vel alia de caa« 
sa, quae episcopo justa et necessaria videatur. Item 
moniales nullatenus exire permittantur, vel extra 
pernoctare, nisi forte ex magna causa, et raro : ei 
abbatissae injungatur, ne aliter permittat egredi mo- 
niales. £t si aiiquando abbatissa ex jnsta causa 
alicui permittat, eidem iojangat quod sine mf^ x^ 



323 PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOLiE. 324 

yertatar, et det ei sociam non ad yolantatem saam, A intniserit violenter, cessetar in eodem loco qaous- 
sed quam Tiderit eipedire. Ostia saspecta et su- qae exierit, penitus a divinis. 



perflua obstruantur. Circa hoc autem episcopi di- 
ligentiam adhibeant et curam, per se et per mini- 
stros suos, et vitas et conversationes ipsarum taliter 
restringant, quod per eorum diligentiam scandala, 
qu» de earum vita in prssenli proveniunt, so- 

pianlur. 

De sororibtis non emittendis, 
r Sorores nostrae non egrediantur, nisi forte miu 
tantur de claustro ad claustrum moratur» ad minus 
per annum. Verum, si evidens necessitas ingruerit, 
propter quam oporteat aliquam egredi, flat de licen- 
tia PraBmonstrensis abbatis, dum tamen sine giavi 
p^riculo ejus possit exspectari assensus. Si quis 



Quod sorores nostrae non habeant nigras tunicas, 
Praedictis namque duximus annectendum, sta- 
tuentes sub poBna excomDiunicationis firmiter ob- 
servari, ut sorores nostrae nonnisi in tunicis albis 
et nigris superpelliceLs induantur. In quibus vide- 
licet superpelliceis nulla vel superfluitas vel curio. 
sitas videatur, et ne sit notabiiis habitus earum- 
dem, ne vestes potius videantur quam morum deli- 
cias afl^ectare. 

De sororibuSf in lapsu camis deprehensis, 
Si aliqua soror deprehensa fuerit in lapsu carnis, 
statim emittatur a domo, et nullomodo, etiamsi ob- 
tinuerit misericordiam, de caotero revertatur, nisi 



abbas aliquam aliter emiserit, puniatur secundum b sub tali lege quod velo careat in perpetuum, et sub 



quantitatem excessus, arbitrio capituli generalis, 
et maxime si scandalum emerserit de sorore emissa. 
Tempore vero guerrarum liceat cuilibet abbati so- 
rores sibi subditas ad loca tuta transferre. Quod si 
aliter fuerit, abbas, sub quo hoc contigerit, per 
annum continuum in feria sexta jejunet in pane et 

aqua. 

De sororibus non recipiendis. 

Quoniam instant tempora pericuiosa, et Ecclesias 
supra modum gravantur, communi consilio capituli 
statuimus, ut amodo nullam sororem recipiamus. 
Si quis autem hujus statuti transgressor exstiterit, 
abbatissa sua sine misericordia punietur. 
Item de sororibus non recipiendis. 

Nulla soror de caetero recipiatur in ordine, nisi q 
locis illis qui sunt ab antiquo recipiendis sororibus 
perpetuo deputata. 

De testimonio sororum recipiendarum, 

Si mulieres aliquse ex antiqua concessione facta 
eis ante institutionem editam de sororibus non re- 
cipiendis, recipi voluerint in sorores, nuHomodo 
recipiantur, nisi probaverint vel per litteras, vei 
per sufflcientem numerum fratrum, utpote per qua- 
tuor vel quinque, quod concessio fuerit facta eis 
ante inhibitionem ordinis per abbatem vel conven- 

tum. 

De muUeribus non permutandis, 
Mulieres quae ab antiquo loca habent in domibus 
nostris, ut recipiantur in sorores, nullis aliis loca 



vili veste et tenui victu nullatenus egressura de 
claustro serviat ut ancilla. Verum, si secundo com- 
miserit, ejiciatur, et nulium de c^tero receptionis 
suae debitum ab ordine praestoletur. Sane si aliqua 
extra septa sororum exierit, omni sexta feria per 
annum in pane et aqua abstineat. Porro, si extra 
exteriorem portam domus exierit, infra octo dies 
si reversa fuerit, poterit recipi ut fugitiva. Ita ta- 
men ut per quadraginla dies subjiciatur poenae 
gravioris culpae, et omni sexta feria per annum re- 
flciatur in pane et aqua. Post dies octo revertenti 
adjiciatur ad poenam, ut usque ad sequens generaie 
capitulum velo careat, et serviat ut ancilla ; non ta- 
men hac occasione egressura a claustro. 

De egressione sororum, 

Quasdam Ecclesias nostri ordinis de facili egres- 
sione sororum audivimus infamari. Sed quia inde 
multa pericula animarum possunt emergere, et for- 
sitan emerserunt, prohibemus ne amodo ad aliquod 
negotium vel laborem, sive etiam in causis ad te- 
stimonium perhibendum, egrediantur de caetero. 
De communi vita sororum, 

Docente historia Actuum apostolorum, satis est 
lucidum et apertum, quod Ananias et Saphira, uxor 
sua, oblatis apostolorum Principi iis quae transito- 
rie possidebant, et retenta parte pretii cujusdam 
agri venditi ab eisdem, morte subitanea sunt per- 
cussi. Quia ergo quaecunque scripta sunt ad no- 
stram doctrinam scripta sunt, ut proprietatis vi- 



8ua conferant, nec flat circa mulieres aliqua muta- j^ tium, vel saltem species exstirpetur, statuimus ut 

quilibet abbas nostri ordinis ita sororibus suis pro- 
videat, ut de communi et in communi vivant, com- 
muniter operentur, et ad communem utilitatem ; 
nec permittantur habere proprium, sed necessaria 
eis administrentur de communi, secundum Eccle- 
siarum, ad quas pertinent, facultates. Si quid au- 
tem ipsarum alicui datum fuerit a quoquam, se- 
cundum patris nostri Augustini praeceptum» statim 
redigat in commune. Quod si retinere praesumpse- 
rit, deprehensa ab abbate vel priorissa, gravius se- 
candum ordinis statuta puniatur. 

Ne sorcres flrequententur. 

Cam secondom Apostolum aniyersos Chrlsti fi- 



tio personarum. 

De puellis non nutriendis in domibus nostris, 
Cam propriis fratribus ac sororibus nostris etiam 
tenui victu sufflcere vix possimus, absurdum vide- 
retur si alienos in deliciis nutriremus, et tales 
maxime, de quorum fratres aut sorores nostrae 
possent conversatione corrumpi. Eapropter censui- 
mus sub districta inhibitione cavendum, ut, emissis 
omnino saecularibus, quae ad nutriendum in clau- 
stris sororum nostrarum hactenus sunt receptaey 
nolla alia prorsus ad nutriendum de caetero admit- 
tator. Quod si aliqna voluerit exire jam recepta, vel 
si ad imtriendam redpiator, per se, vd per alios 



'^ EPISTOLA IX. 326 

, et maxime yiros religiosos ab omni specie A clesiae, olterias non procedat, imo sedens in eodem 
dcceat abslinere ; inhibemus lam subdiiis effundat ipsis audientibus verbum Dei, nec permit- 
a praBlaiis ostium aperire sororum, et hoc in tat aliqualenus capellanos aut socios suos introire 
bus alienis, Sustinemus lamen, ut si quis ac- ad ipsas. 
rit ad eas gratia praedicandi, aperto ostio ec- 



EPISTOLA IX. 
Quae est ejusdem Petri ad virgines Paracletenses. 

De siudio litterarum. 



atus Hieronymus in eruditione virginum Christi 
mum occupatus, inter caetera, quae ad aBdifi- 
nem earum scribit, sacrarum studium littera- 

eis maiime commendat, et ad hoc eos non 
rerbis hortatur, quam exemplis invitat. Memor 
pe sententia, qua Rusticum inslruens ait : 
la scientiam Scripturarum, et carnis vitia non 
)is ; » tanto magis necessarium amorem hu- 
tadii feminis esse censuit, quaoto eas natura- 
infirmiores et carne debiliores esse conspeiit. 
»lum ad hanc virginum exhortationem argu- 
um a similitudine a virginibus sumptum in- 
, unde ad comparatiooem minoris, viduas et 
igatas in exemplum assumit : quo magis spon- 
hristi ad hoc studium incitel per matronas 
i, et ex virtute hiicarum torporem excutiat vei 
indat monialium. Et quoniam, juxta illud 
)rianum, « a minimis quisque inchoat, ut ad 
ra perveniat ; i prsemittere juvat quanta diLi- 
a virgunculas in sacris imbuere litteris studue- 
fnde ut omittant caetera, illud nunc in me- 

procedat, quod ad Laetam de institutione filiae 
Paulae, propter morum doctrinam, tradit hanc 
arum disciplinam. « Sic erudienda est, inquit, 
a, quae futura est templum Dei. Fiant ei litterae. 
luxeae, vel eburneae, et suis nominibus appel- 
r. Ludat in eis, ut et lusus ipse eruditio sit. 
»n solum ordinem teneat litterarum ut memoria 
aum in canticum transeat : sed et ipse inter se 

ordo turbetur, et mediis ultima primis 

1 misoeantur, ut eas non sono tantum, sed et 
noverit. Gum vero coeperit trementi manu sty- 
in cera ducere, vel alterius superposita manu 
i regantur articuli, vel in tabula sculpantur 
inta ; ut per eosdem sulcos inclusa marginibus 
ntur vestigia, ut foras non queant evagari. 
tias jungat ad praemium, et quibus illa aetas 
ri potest, munusculis invitetur. Habeat in di- 
o socias, quibus invideat, quarum laudibus 
eatur. Non objurganda est, si tardior sit ; sed 
bns excitandum est ingenium, et ut vicisse 
iat, et victa doleat. Cavendum imprimis, ne 
\ studia, ne amaritudo eorum, praecepta in 
tia, ultra rudes annos transeat. Ipsa nomina, 
|n» consuescit paulatim verba contexere, non 
Mrinita, sed certa et coacervata de industriat 
leianun videlieet, atqoe apostolorum, et omnls 



ab Adam patriarcharum series, de Matthaeo Luca- 
que descendat : ut, dum aliud agit, futurae memo- 

B riae praeparetur. Magister probae aetatis et vitae, 
atque eruditionis est eligendus ; nec, puto, erube- 
scet vir doctus id facere in propinqua vel nobili vir- 
gine, quod Aristoteies fecit in Philippi filio, ut ipse 
librariorum vilitate initia traderet litterarum. Non 
sunt contemnenda quasi parva. sinc quibus magna 
consistere non possunt. Ipse elementorum sonus, 
et prima institutio praeceptorum aliter de erudito, 
aliter de rustico ore profertur. Nec discat in tenero, 
quod ei postea dediscendum est. Difficulter eradica 
tur, quod rudes animi perbiberunt. i Graeca narrat 
historia Alexandrum potentissimum regem, orbis- 
que domitorem, et in moribus, ei in incessu, Leo« 
nidis psedagogi sui non potuisse carere vitiis, qui- 

Q bus adhuc parvulus fuerat infectus. Ut autem pro- 
nuntiationem scripturae commendet memoriae, cer. 
tam et ipse iectionis mensuram singulis diebus vuit 
precfigi : quam cum memoriter persolvat, nec solum 
Latinis, verum etiam Graecis litteris operam dari 
praecipit, cum utraeque linguae tunc Romae frequen- 
tarentur, et maxime propter scripturas de Graeco 
in Latinum versas : ut eas ex origine sua melius 
cognosceret, ac verius dijudicare posset. Nondum 
enim Hebraicae veritatis traoslatione Latinitas ute- 
batur. Ait itaque : « Reddat tibi pensum quotidie de 
Scripturarum floribus carptum. Ediscat Graecorum 
versuum numerum. Sequatur statim et Latina eru- 
ditio : quae si non ab initio os tenerum composue- 
rit, in peregrinum sonum lingua corrumpitur, et 
extemis vitiis sermo patrius sordidatur. Pro gem- 

D mis et serico, divinos codices amet, in quibus non 
auri, et pellis Babylonicae vermiculata pictura, sed 
ad fidem placeat emendata et erudita distinctio. Di- 
scat primo Psalterium, his se canticis avocet, et in 
Proverbiis Salomonis erudiatur ad vitam. In Eccle- 
siaste consuescat, quae mundi sunt, calcare. In Job, 
virtutis etpatientiae exempla sectetur. AdEvangelia 
transeat, nunquam ea depositura de manibus. Apo- 
stolorum Acta et Epistolas tota cordis imbibat vo- 
iuntate. Gumque pectoris sui cellarium his opibus 
locupletaverit, mandet memoriae prophetas, Hepta- 
teuchum, et Regum, et Paralipomenon libros, Esdne 
quoque et Esther volumina. Ad ultimum, sine peri- 
culo discat Ganticum canticorum ; ne, si in exordio 
legeri^, sob camalibus verbis spiritualiuin nnptia- 



327 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. — EPISTOL.E. 



328 



rum epilhalamiam non inlelligens, vulnerelur. Ca- A nec GraBcarum litlerarum experlem eam esse per- 



veatomnia apocrypha, et, si quando ea non ad 
dogmatum veriiatem, sed ad signorum reverontiam 
legere volueril, sciat non ex)rum esse, quorum ti- 
tulis praenoianlur. muUaque his admista vitiosa, et 
grandis esse prudenliae aurum in luto quasrere. Cy- 
priani opuscula semper in manu tenoat. Alhanasii 
Epistolas, el Hilarii libros inolfenso decurrat pede. 
Illorum tractatibus, illorum delecletur ingeniis, in 
quorum libris pietas non vacillet. Caeteros sic le- 
gat, ut magis judicet, quam sequatur. Responde- 
bis : Quomiido haecomnia muUer saecularis, in tanta 
frequentia hominum, Romae cuslodire potero ? Noli 
ergo subire onus, quod ferre non potes ; sed, post- 



miitil : maxime, ut arbiiror, propter translaiionem 
divinorum Librorum a Graecis ad nos derivalam, 
unde discernere posset, quid apud nos minus, vel 
aUter esset : et fortasse propter Uberalium discipU- 
nam artium, quae his, qui ad perfeciionem doctrinae 
nUuntur, nonnihil afferunt utiUtatis. Qui etiam con- 
ditionem LaUnas Unguae praBmitlit, quasi ab ipsa 
nostrum inchoaverit magisterium. Cum autem a 
sonovocumad earum pervenerit sensum, ut quae 
proferre didicerit jam intelligere velit : codices ei 
dislinguit diversos, tam de canone duorum Testa- 
mentorum, quam de opusculis doctorum, ex quo- 
rum eruditione proficiat, ut consummetur. Inter 



quam ablaclaveris eam cum Isaac, et veslieris cum ^ canonicas autem Scripturas, ita ei Evangelia com- 
Samuele, mitte aviae et amitlae. Redde pretiosissi- mendat, ut nunquam haec de manibus virginis re- 



mam gcmmam cubiculo Mariae, et cunis Jesu vagien- 
tis impone. iNuiriatur in monasterio : sU inter virgi- 
num choros : jurare non discat:mentiri sacrilegium 
putet : nesciat saeculuin : vivat angelice : sit in carne 
sine carne : omne hominum genus sui simile putet. 
Et, ut caelera taceam, certe te liberet servandi dif- 
ficultate, et custodiae periculo. Melius est tibi desi- 
derare absentem, quam pavere ad singula. Trade 
Eustochio parvulam : illam primis miretur ab an- 
nis ; cujus et sermo, et incessus, et habitus doctrina 
virtutum esl. Sit in gremio aviae, quae longo usu 
didicit nulrire, servare, docere virgines. Anna fl- 
Uum, quem Deo voverat, postquam obiuUl in taber- 



cessura censeat ; quasi plus aliquid diaconissis, 
quam diaconis de lectione injungat Evangelica : 
cum isU in ecclesiae illam habeant recitare, illse nun- 
quam ab eorum debeant iectione vacare. Deinde 
ista matri de filia scribens, ne quam mater excusa- 
tionem praetenderet, haec omnia Romae saecularem 
feminam in tanta hominum frequeniia perficere 
posse ; dat consilium, ut ab isto se onere liberet, 
monasterio virginum tradat filiam, ubi educari sine 
periculo, et de his, quae dixit. perfectius instrui 
possit. Omnem denique occasionom amputans ne de 
magistro tandem, qualem ipse descripserat, matersol- 
licitaretur, pueilae Roma Hierosolymam, ad aviam 



naculo, nunquam recepit. Ipse, si Paulam miseris, C scilicet sanctam Paulam, et amitam Eustochium 



et magistrum me, et nutritium spondeo, gestabo 
humeris, balbutia senex verba formabo, multo glo- 
riosior mundi philosopho, qui non regem Macedo- 
num, Babylonio periturum veneno, sed ancUlam et 
sponsam ChrisU erudiam, regnis coeleslibus ofTe- 
rendam. » Perpendiie, sorores in Christo charissi- 
mae, pariter et conservae, quantam curam tantus 
Ecclesiae doctor in eruditione unius parvulae susce- 
perit, in qua tam dUigenter cuncta distinxerit, quae 
necessaria doctrinae decreverit, ab ipso alphabeto 
sumens exordium. Nec solum de pronuntiandis 
syllabis, et litterisconjungendis, verum etiam de 
scribendis adhibet documentum : nec non et de 
sociis providet adjungendis, quorum livore, vel 



missae, se magistrum pariter et nutritium offert. 
Et in tantum, quod dictu mirabile est, erumpit 
promissum, ut tantus Ecclesiae doclor eUam senio 
debilis, dicat se virginem, quasi bajulum ejus, hu- 
meris gestare non dedignari. Quod quam apud 
suspiciosos, non sine suspicione fieri, non apud 
religiosos sine scandalo vix contingeret. Huc ta- 
men omnia vir Deo plenus, et de integritate vit» 
omnibus tandiu cognitus, confidenter spondebat : 
dummodo unam sic instruere virginem posset, ut 
ipsam caeteris magistram relinqueret, et in ipsam 
Hieronymum legeret, qui Hieronymum non vidisset. 
Ut autem de parvuUs ad majores transeamus virgines 
quas plurimum semper provocat ad studium litte- 



laude plurimum moveatur. Quod etiam, ut spon- d rarum, tam eis videlicet scribendo quse legant 
.. .. #.^:-. .* j^-: ^...;i: quam eas laudando de assiduitate legendi vel di- 

cendi : quid ad Principiam virginem de psalmo 
quadragesimo quarto scribens dicat, audiamus. 
« Scio me, Principia in Christo filia, a plerisque 
reprehendi, quod interdum scribam ad mulieres, 
et fragiUorem sexum maribus praeferam : et idcirco 
debeo primum obtrectatoribus meis respondere, et 
sic venire ad disputaUunculam, quam rogasti. Si 
viri de Scripturis quaererent, mulieribus non io- 
querer. Si Barach ire ad praelium voluisset, Debora 
de victis hostibus non triamphasset. » Et post ali- 
qua : « ApoUo, virum apostolicum, et in lege do- 
cUssimum^ Aqoiia et PriscUla eradiunt, et in* 
struunt eum de yU DQmiiii. Si doceri a femina non 



tane^ magis quam coacta faciat, et majori studium 
amore complectatur; blanditiis, et laudibus, nec 
non et munuscuUs incitari admonet. Ipsa quoque 
nomina distinguit ex Scripturis sacris coUigenda, 
in quibus proferendis se primum exercens, haec 
memoriae suae plurimum commendet, juxta Ulud 
Poeticum : 

Quo semelest imbuta recens, servabit odorem 

Testa diu 

Qualis etiam magister ad hoc sit eiigendus, diligen- 
ter describit : nec praetermitUt praefixam esse de- 
bere mensuram lectionis, quam cordetenus firma- 
tam quoUdie persolvat. Et quia eo tempore, Graj- 
carom quoque Utteraram osas Rom» abandabat, 



EPIST. IX. 



330 



I AiK>stolo : roihi qaare turpe sit post vi- A quippiam facnre yideretur, postquam sensit (idem 



e el feminas ? Haec et istiusmodi, o^ffivoTanQ 
itrinxi breviter, ut nec te poenileret sexus 
Yiros suum nomen erigeret, in quorum 
itionem, feminarum in Scripturis sanctis 
atur. » Juvat post virgines, intueri de vi- 
intum et ipsae in studia sacrarum littera- 
us teslimonio et laude profecerint. Scri- 
ar idem doctor ad eamdem virginem Prin- 
d yita sanctae Marcellae sicut illa poslula- 
er Tirtutum ejus insignia : « Divinarum» 
Scripturarum ardor erat incredibilis : 
le cantabat : « In corde meo abscondi elo- 
lA, ut non peccem tibi {Psal. cxviu, 11).» 
de perfecto viro : c Et in lege Domini vo- 



apostolico ore laudatum in pleriqae violari ita ut 
sacerdotes quoque» et nonnullos monachorum, 
maximeque sseculi horoines in assensnm sui tra- 
heret, ac simplicitati llluderet episcopi, qui de suo 
ingenio cseteros aestimabat, publice restitit, malens 
Deo placere quam hominibus. Damnationis haere- 
ticorum haec fuit principium, dum adducit testes, 
qui prius ab eis eruditi, et postea ab haeret ico fue- 
rant errore correpti. dum ostendit multitudinem 
deceptorum, dum impia mplapx&y ingerit volumina, 
quae emendata manu scorpii monstrabantur, dum 
acciti frequentibus litteris hceretici, ut se defende- 
rent, venire non ausi sunt. Tantaque vis conscien- 
tiae fuit, ut absentes damnari, quam praesentes 



— ^ . __ _ „ , , ^ ^ 

ejus, etin legeejus meditabitur die ac nocte " coargui, maluerint. Hujus tam gloriosae victoriae 



1, 2); c et : A mandatis tuis intellexi 
nxvin, 104). 1 Denique, cum et me Romam 
nctis pontificibus Paulino, et Epiphanio, 
tica traxisset necessitas, et verecunde no- 
eminarum oculos deciinarem : ita egit, 
n Apostolum, « importune opportune, c {U 
l) ; • ut pudorem meum sua superaret in- 
Et quia alicujus tunc nominis esse exi- 
' super studio Scripturarum, nunquam 
quin de Scripturis aliquid interrogaret, 
m acquiesceret, sed moveret e contrario 
tesy non m contenderet, sed ut quaerendo 
earum solutiones, quas opponi posse in- 



origo, Marcella est. » Videtis, dilectissimae, quan- 
tum attulerit fructum, repressis haeresibus, in urbe 
fidelibus omnibus in caput constitulae unius ma- 
tronae laudabile studium, et quanta lampade do- 
ctrinae ipsorum quoque doctorum ecclesiasticorum 
tenebras una mulier expulerit. De cujus studio in 
sacris iitteris, quo ipsa victoriam istam meruerit, 
idemdnctor prooemio lib.i in Epistolam Pauli ad 
Galatas, ad exhortationem vestram ita meminit: 
<c Scio equidem ardorem ejus, scio fidem (quam 
flammam semper habeat in pectore) superare sexum 
oblivisci hominis, et divinorum voluminum tym- 
pano concrepante, Rubrum hujus saeculi pelagus 



t. Quid in illa virtutum, quid ingenii inve- ^ transfretare. Certe cum Romaeessem, nunquam tam 



^ereor dicere : ne fidem credulitatis exce- 
tibi majorem dolorem incutiam, recordanti 
bono carueris. Hoc solum dicam, quod 
1 in nobis longo fuit studio congregatum, 
atione diuturna, quasi in naturam versum, 
libavit, didicit, atque possedit, ita ut post 
»nem nostratn, si in aliquo testimonio Scri- 
m esset oborta contentio, ad illam judicem 
or. Et quia valde prudens erat, sic ad in- 
a respondebat, ut etiam sua non sua dice- 
. yel mea, vel cujuslibet alterius, ut in eo 
lod docebat, se discipulam fateretur. Scie- 
1 dictum ab Apostolo : c Docere autem mu- 
non permitto (I Tim. ii, 12), > ne virili 
H interdum sacerdotibus, de obscuris et 
is sciscitantibus, facere videretur iDjuriam. 
im nostri mutuis solabatur alloquiis, et quod 
icm poteramus, spiritureddebamus: semper 

epistolis, superare officiis, salutationibus 
ire. Non multum perdebat absentia, quae 

sibi litteris jungebatur. In hac tranquilii- 
Domini servitute, haeretica in his provinciis 
Bmpestas cuncta turbavit : et in tantam ra- 
mitata est, ut nec sibi, nec nlli bonorum 
t : et quasi parum esset, hic universa no- 
iivem pleoam blasphemiarum Romano in- 
Hrtoi, cum venata spurcaque doctrina Ro- 
oaerit, qnos induceret. Tunc Sancta Mar- 
us dia se cohibnerat, ne per aemaUtionem 

Pairol. GUKXVUI 



festiname vidit, ut non de Scripturis aliquid in- 
terrogaret. Neque vero more Pythagorico, quid- 
quid responderam, rectum putabat, nec sine ra- 
tione praejudicata apud eam valebat auctoritas : sed 
examinabat omnia, et sagaci mente universa pen- 
sabat, ut me sentirem non tam discipuiaro habere 
quam judicem. » Tantam eo tempore in sanctis 
feminis, sicut et in viris, studium fervebat littera- 
mro, ut nequaquam suae linguae disciplina conten- 
tae, ipsos Scripturarum rivulos, quos habebant, ab 
ipsis inquirerant fontibus ; nec inopiam unius lin- 
guas sibi crederent sufficere. Unde et illud est su- 
pra memorati doctoris ad Paulam de morte Ble- 
sillae filiae suae, sic inter caetera in ejus praecipuam 
laudem scribentis : Qufs sine singultibus transeat 
orandi instantiam, nitorcm linguae, memoriae tena- 
citatero, acumen ingenii ? Si Graece loquentem aa- 
disses, Latine eam nescire putares. Si in Romanum 
sonum lingua se verteret, nihil omnino peregrini 
sermo redolebat. Jam vero, quod in Origene quo- 
que illo Graecia tota miratur, in paucis non dicam 
mensibus, sed diebus, ita Hebraeae linguae vicerat 
difficultates, ut in discendis canendisque psalmis 
cum matre contenderet. • Ipsam quippe matrem 
ejus Paulam, nec non et alteraro ipsius filiam Eu- 
stochium virginem Deo dicatam, in eodem stndio 
litterarum atque linguarum non minns occupatas 
esse, idem non praeterit doctor. Sic qnippe de his 
commemont, vitam ipsios Panbe scribens, et de 

11 



331 



PETRI ABiELARDI OPP. PARS I. - EPISTOLiE. 



332 



ipsa dicens : c Nihil ingenio ejns docilius. Tarda A Horam omnium frequenter in opnsculis meis facio 



erat ad ioquenduro, velox ad audiendum, memor 
illius praecepti : « Audi, Job, et tace {Job xxxin, 
» 3i). » Scripturas sanctas tenebat memoriter. De- 
nique compulit me, ut Vetus et Novum Instrumen- 
tum cum (ilia, me disserente, perlegeret. Quod pro- 
pter verecundiam negans, propter assiduitatem 
tamen, et crebras postulationes ejus, praestiti, ut 
docerem quod didiceram. Sicubi hssitabam, et 
nescire me ingenue conQtebar : nequaquam mihi 
volebat acquiescere : sed jugi interrogatione coge- 
bat, ut e muitis variisque sententiis, quae mihi 
videretur probabilior, indicarem. Loquar et aliud, 
quod forsitan aBmulis videatur incredibile. Hebrseam 



mentionem. » Hunc zelum tanti doctoris, et san- 
ctarum feminarum in Scripturis divinis considerans 
monui, et incessanter implere voscupio, ut dum po* 
testis, et matrem harum peritam trium lingua- 
rum habetis, ad hanc studii perfectionem feramini : 
ut quaecunque dediversis translationibus oborta du- 
bitatio fuerit, per vos probatio terminari possit. 
Quod et ipse Dominicae crucis titulus Hebraice, 
GraBce, et Latiub scriptus non incongrue praeflgu- 
rasse videtur : ut in ejus Ecclesia ubique terrarum 
diiatata, harum iinguarum, quae praeminent, abun- 
daret doctrina ; quarum iitteris utriusqne Tesla- 
menti comprehensa est Scriptura. Non ionga pere- 



linguam, quam ego ab adolescentia multo labore grinaaiione, non expensis plurimis, pro his linguis 



ac sudore ex parte didici, et infatigabili medita- 
tione non desero, ne ipse ab ea deserar, discere 
voluit, et consecuta est : ita ut psaimos Hebraice 
caneret, et sermonem absque ulla Latinas linguaB 
proprietate personaret. Quod quidem usque hodie 
in sancta fllia ejus Eustochio cernimus. Sciebant 
quippe Latinorum codicum doctrinam ex Hebraicis 
et Graecis processisse scriptis : et idioma cujuscun- 
que linguae ad plenum in peregrina servari ab in- 
terprete nen posse. Quod lam Hebraei, quam Graeci 
de perfectione gloriauies, nostris transiatoribusy 
yelut imperfectis nonnunquam insultare consueve- 
runt, taiem in argumentum similitudinem asse- 
rentes, quod quiiibet liquor in piura vasa vicissim 
transfusus, plenitudine sua necessario minuitur, 



addiscendis^ opus vobis est, ut beato accidlt Hie- 
ronymo : cum matrem, ut dictum est, habeatis ad 
hoc studium sufficientem. Post virgines quoque ac 
viduas, fideles conjugatae incitamentum praebeant 
vobis doctrmae, ut v61 negiigentiam vestram arguant 
vel ardorem augeant. Praestat exemplum etiam VO" 
bisGeiantia venerabilis, quae in conjugio quoque 
regulariter vivere cupiens, legem sibi conjugii prae- 
scribi ab ipso etiam Hieronymo sollicile petiit. Unde 
et ipse ad eamdem super hoc rescribens, ita memi- 
nit : c Provocatus ad scribendum litteris tuis, diu, 
fateor, de responsione dubitavi, silentium mihi 
imperante verecundia. Petis namque, et sollicite ac 
violenter petis, nt tibi certam ex Scripturis sanctis 
praefiniamus regulam ad quam tu ordines cursum 



nec ejus quaniitas in caeteris vasis potest reperiri, ^ vitae tuae; ut cognita Domini voiuntate, inter hono- 



qnam in priore habuit. Unde et illud saepe accidit, 
quod cum aliquibus tesiimoniis Judaeos arguere 
nitimur, facile nos refeliere solent qui Hebraicum 
ignoramus, ex iranslationum, ut aiunt, noslrarum 
falsitate. > Quod sapientissimae mulieres praedictae 
diligenter attendentes, nequaquam proprise iinguae 
doctrina contentae fuerunt : ut non solum suos in- 
struere, verum etiam alios refellere possent, et de 
limpidissima fontis aqua, sitim suam reficerent. 
Ad quod maxime, ni fallor, ipse Hieronymus ha- 
rum peritus linguarum, suo provocaverat exemplo. 
Gujus quidem periliae perfectionem quanto labore 
vei expensis acquisierit, ad Pammarliimm et Ocea- 



res saeculi, et divitiarum illecebras, morum magis 
diligas supellectilem, atqne ut possis in conjugio 
constituta, non solum conjugi placere, sed etiam 
ei, qui ipsum indulsit conjugium. Gui tam sanct