Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis, commoda, oeconomica ..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web

at |http : //books . qooqle . com/

TH!S VOLUME
DOES NOT CIRCULATE
OUTSIDE TIIE LISKARY

P Af ROLOG liE

CURSUS COMPLETUS

8IVE

BIBLIOTHECA CNIVERSALIS, INTKGRA, DNIFORMIS, C0)1M0DA , (KCONOMICA ,

OMNIUH SS. PATBIIM, DOCTOKUM SWTORUMQUE
ECCLESIASTIIIORIIM

QUI AB MVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII III TEMPORA

FLORUERUNT,

RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUiE
EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICiE TRADITIONIS PER DUODECIM

PRJORA ECCLESliB Si^ECULA,

Ji;\TA EDIT10NC8 ACCUiUTISSIMAS, 12«TER 8E CPMQUE MOIfIfULf.l$ CODICIBUS MASUSCRirTlS COLUTAS, PCRQUAM

DILIGEIfTER CASTIGATA ;

DIS>ERTATI0N1BUS, C0»1|EXTA|111S LECTlO^lBUSQUp TARIAHTIBOS CO^ITIBENTER ILLUSTRATA ;

ONNlBtS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITION^ <HJ.€ TRIBUS ^OVI^IMIS SiCCOUS pEBEMTUR ABSOI.UTaS ,

DRTECTIS, AUCTA ;

INDIClBrS PARTlCULARipUS ANALYTICIS, SINGLLOS SIVE TOMOS, SIVE AUPTORES A|.ipUJUS Mi>ME.NTI

SUBSEQUBNTIBUS, DONATA ;

CAP TCLI5 INTRA IPSCII TE\TUM RITE DiSPO^^ITIS, KECNON ET TITULIS SI?IGULARUM PA0INARUM MARGINE|I SUPERIOREM
DISTINGUEMTIBU8 SUBJECTAMQUE HATERIAH SIGNIFICJ^NTIBUS, ADORKATA ;

OrERIBtS CUM DUPIIS TCM APOCRTPIHS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDIN^ AD T)lAP'TIOBPM
ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMP|.IFIC4TA ;
DCOBUS INDICIBUS GENERALIBU8 LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET RCUUM. QUO CQ.MSULTO , QUIDQtip
UNCSQUISQUE PATRUM IM QUODLIflET THEMA SCRtPSERlT UNO mjUITU CpNjPICI^TUR ; A|.TE|^i)

bClin*TlJUi£ SACRiO, ex quo lf.ctori coiiperire sit obvium quinam patrcs et |n

QUIBUS OPERCM 8U0RUM LOCIS $IXG0LO8 8INGU|.0RUM Li)|RORC|l SC||'PTUn.C
TEXTpi COMMENTATI SI>T.
EDITIO ACCURATISSINA, CiETERISQUE pMNIBUS FACII.E ANTEPONENDA, 81 PERPENDAXTCR : CHARJ^CTERUM IjlTipiTAS ,
CIIAIlTiE QtiALITAS, IMTEGRITAS TEXTUS, PKRFECTIO CORRECTIO.^VIS, OP^RUM RECUS(»Rl l| TtM VARIETAS
TCM NUMERUS, FORMA VOLCMINU|| PERQUAM CQIfMODA SiQfQUB IM TOTO OPRRIS pECURSU CONSTASTEO
SIMLIS. PRETII EXIGUITA8, PR^SERTIMQUE IST^ COLLECTIO, UNA, METUOpiCA ET CIIRONOLOGIC^, •
SCXCCNTOnUlf FRAPMCNTORUM OPUSCULORUMQUC HACTCNU8 HIC l|.|.IC SPARSOUCN, PR MUIf
AUTCM IN :|OSTRJV BBLIOTHCCA, CX QPCRIBUS AD OMNCS iET^TCS,' LoCQS, LI.NGUAS
FOPMASQPC P^RTIMENTIBUS, COADUNATPRU«|.

SERIES PRIMA,

IN OUA PBODpt.NT PATRES, DOCTOB^S SCRIPTORESOI'E EOXESr.E LATIN.E
A TERTULLIANO AD GREGORllM MAGNUH.

ACCURANTE J.-P. MIGNE, Cut6UUm CompUforum IN SINGULOS SCIKNTLIt
ECCLE6I ASTICiE RAM03 EDIJOUE.

PATBOLOCH^ TOMUS VL

SS. PP. MARCELLINI, MARC^LLl, EUSEBII et Mr.lCHL\Dlf>i ANONYMI, CELBI,

TOMUS yMICUS.

LACTANTII TOMus pbimus,

■■ -1 I ♦ »- 1 — ^"

PARISIIS, EXCUDEBAT SIROU,

/JV riA DJCTA DAMBOISE, PKES LA BARRIERE DT.NFER,

OU PETIT-MONTROUGE.

(o O

••• •»• •-•

LDCii m\\M mmm

LACTANTII

OPERA OMNIA,

AD PBiEStANTISSIMAM LENGLETII-DUFRE6N0Y EDITIONEH EXPRESSA ;
BDNEMANNI, O. F. FRITZCHE, N. LE NOURRY CUM EMENDATIONIBUS TUM

DlSQtlSlTIONlBUS CBITICIS AUCTA :

tlDITIO NOVISSIMA,

QVJt. OUMUM INSTAR ESSE roTEST. AD GCTOGINTA ET AMPLIUS MSS. C0DICE9 EDITOSQUE
. QUADRAGINTA COLLATA NOTIBQUE UBEHIOKlOUS ILLUSTRATA.

PRiECEDUNT

S. MARCELLINI PxPm, S. MARCELLl paPm, S. EUSEBII paPm, S. MELCHIADIS papm,,
ANONYMI, CELSI, OMifu qim exstant

FRAGMENTA.

ilORUN TOMUS UNICUS,
LACTANTII TOMUS PRIMUS.

t>Amsiis

EXCUDEBAT SIROU,
/iV VIA DICTA D'AMBOISE, TRfcS LA BARRltlRE D'ENFEK.

.OU PKTIT-MONTIIOUOB.

ELENCHUS RERUM

QCiE IN HOC VOtUMINE CONTINEIITDR

Noiioncs biograpbicaj nccnon el hibliogrnpliicae de Cklsi Pr«faiio in allercaiionem Jasonis ci Papisci.
sanctis ponliricibus nnnaiiis : Lactantii Divinarum Insliluliunum libri seplcin.

DisserkiUo N. lc Nocrrt in libros Diviiinruiii liisiitti-
Marcelll^o, Eiisebio,

„ Uoniiin.

Marcello, Melcbiade. . . ...

Selecue Isjsi in septem nivinnriiui liisiiiiiiionuin ii-

RuETicii Fmgmeniiiin. Iiros noiac.

Anontmi carmen de Laudibus Doinini. Riiilomc Diviiiariiin lnsliiuiio;iuin.

»4(H>

ERRATA.

Col. 14f . liii. 27, laiue , loge Lainiv,
Col. 148, llo. ^i, AppoUiiiit li'ge Apoliinis.
Col. IM, liii. !29, /sAf, le^e Isaac,
Col. 181, lin. 7, tranfe ml, U^ge Iransferwu:

Col. 5%, lin. 49, Brasizhii , lcge BrasiclieHi.
Col. 344, lin. 8, xinndacrum^ lege siinidacrorum.
Col. 574, lin. 55, fl//r^r, lege «?«*«-.
Col. 900, lin. 8, ubique, legc ilffqne.

l^uccursale, au Peiii-MonlrMUge, di^ rimirimoric dc Sirou,
ruc dos Noycrs, 37, ^ Parls.

ULi

NOTITI^ BIOGRAPHICiE

NECNON ET BIBLIOGRAPHlCf:

DE SANCnS PONTIFICIBUS ROMANIS

IHARCEIUNO, MARCELIO, EUSEBIO, MEUHIADE,

ET DE RHETICIO ^DUENSI EPISCOPO.

SANGTUS nARCELLINUS PAPA.

j I. _ Quando el quamdiu tederit.

Eusebius hiinc papam nnnis novem Ecclesiam gu-
beniasse iradil, alque ejus mortem in Chronico ad
annnm Chrisii 504 referi. lia ille annos ocio cum
uno inchoato pro novem computans, cum Buchc-
riano caialogoconseniil, in quo legimus : c Marcel-
linus annis vni, mensibus ni, diebus xxv, fuit lem-
poribus Diocletiani et Maximiani cx die pridie
Kalendas Jnlias , a consulibus Diocleliano vi et
Constaniio ii, usque in consulalum Diocleliani ix,
et Maximiani viii. Unde seqiiiiur ut Marcellini eleo-
ijo seu ordinatio anno 296, Junii xxx die, adeoque
feriaierlia; ac mors anno 30i, Oclobris xxiv dic
consignandx sint , licct feslum ejus plerorumque
mariyroiogiorum auctorilate xxvi Aprilis die cele-
bretur.

§ — II. De antiqua fabula qua MarceHinum idolis Ihus
obtuUsse tuigatum est,

\. MarceUinum idolis thusoblulisseacsacroslibros
iradidisse, jam ab Auguslini »vo fama erat. Ejus
auctores suspicaiur is sanctus Docior recenliores
Donalistas. Ac primo quidein figmenti hujus falsila-
lem, lib. de unico Baplismo, conlra Pelilianum,
cap. 16, n. i7, inde probat, quia nullo lesle, nulla
moninienti cujusquam firmUale fulcialur. c Quid
crgo, inquit, opus est ut episcoporum romanas Ec-
clesi», quos ^ncredibilibus calumniis inseclalus e^t
(Petilianus), objecta abeocrimina diluamus? Marcel-
linus et presbyleri ejus Melchiades, Marcellus
ct Silvesier iradUionis codicum divinorum et
lhiiri6cationis ab eo crimine arguuntur: sed num-
qaid in eo etiam convincuntur , aul convicti ali*
Patkol. VI.

Aqua documentorum flrmitaie monstrantor? Ipse
sceleratos et sacrilegos fuisse dicit : ego innocentes
fuisse rcspondeo. Quid laborem probare defensio-
nem meam , cum iile nec tenuiter probare conatus
slt accusationem suam? i Ex quibus Aiigustini ver-
bis cuiqiie exploraium esi, idem crimen non in
Marcellinum solum, sed etiam in presbyieros ejus
Marcellum, Melcbiadem et Silvestrum, qui ipsi post-
ea successerunt, fuisse inlentum. Si ergo illi omni-
no Insonies atque hujus sceleris piiri ; neque magis
reus videri dcbet Marcellinus. Et hoc quidem noibis
indubitntum erit, uhi calumnia; hiijus causam et ori-
ginem perspeciamhahuerimus.

2. Hanc prodit subinde Augusiinus, cum fabulam
illam ideo a recentioribus Donaiistis excogitatam
fulsse innuit , ut judicii , quo a Melchiade damnat
fuerant, invidiam declinarent. Sed quid opus erat
eis una cum Melchiade Marcellinum poniificem, nec«
Don Marcellum et Silvesiruin presbyteros infamare?
Nimirum ut probabilior fieret ipsorum calumnia.
Quocirca excogiiandum cis fuit tempiis quo thuris
oblaiio et sacrorum codicum tradiiio in Urbe exige-
balur, simulque fingendum eos, qui in clero romano
tum eminebant, in eamdem impieiaiem fiiisse abduc-
tos. Nam si de uno Melcluade hoc pervulgasseut,
quis crederet tanlum crimen inulium relinqui po-
tuisse? At credibilior fil haec impuniias,cum et ipse,
cujus erat punire, et qtii proxiine posiipsum prae-
sunt, ejusdem sceleris conscii fiuni. Aiigusiinus vero
loco cilato novos Donatislas mendacii firma illa ra-
llone coiivincit, quod majores illorum, seu anle, seu
posi Melchiadis judicium, de illo crimine ne cogita-

p rint quidem. c De quo, inquit, judicio cum majores
istorum iiiiporiunissima pervicacia memorato impe-
ratori (Constantino) auererentur, quod non plene nec

DE MARGELLiNO

rccic fiicrit examiiialiim alquc deprompiuin, nihil dc A nomine Urbnnus, qui erat pontifex Gapilolii, ei rc-

Mclcliiadis iraditione vel Ihuriflcatione diierunt. Ad
cujiis aitdientlaiii nuc Viiiire Mtiqiie debiierunti h0c
polius anle suggerentcs imperalori, aut ut suggere-
relur instantes, quod apud tradilorcm codicum divi-
norum et idoiorum iacrtficiiB inquinatum eaus^ni
suam agere non deberent. Gum boc ergo nec ante
suggesserint, ncc poslea quam contra eos pro Gxci-
liano judicatum esi,saliem vieii ei irali objieiendum
puiarinl ; quid nunc inanes lam sero connectunt ca-
lumnias : > Quis eliam sibi persuadeat lam publicum
crimen ad Peillianl «sqoe tempora IfQOtum atque
sepultum permansisse, aiit si libn latuerit, t^es pres-
byieros tanti criminis reos in primam Ecclesiae sedem,
nullo reclamanle, assuml, et «hrlslianisaimi prinelpls

plctiii multiiiidine malitlas eoepll cum eo habere al-
UreQllonem de ibMriacandd diis t et di^eils ad Mar-
cellinum urbis Romae episcopum : c Si Gbrislus ve<
stcr, qucm dicitis naium de virgine Maria, quid apud
seme(it)sum |>rima luca miisi Magi ab Hefdde ob-
tulerunl ei muiiera ? qu(c? aurum, thus et myrrham,
id ut scircnt sacerdoies, per quid piacarcnt bunc,
quem dicltis reiurrejLiese et sedere super. > Dicit ei
Marceilinus episcopus : c Non obtulerunt ei, ut sa-
crificarent vanitati ; sed ideo, ut Deum ac Dominum
eltiislinum eilm, qiiem tieglblnl^ osteiiderent. > Ur-
baniis ad eadem respondit, dicens : c Una nocle si-
niul adstemus antedomnos imperatores invictissimos
IViooleiianum et Maxitataiiutn atque ciementissimos

fidem ac benevolentiam conciliare sibi poiuisse? B principes, etdabo tibiqusestionem de thuriftcando.

Fide dignior est Theodoretus, qui, lib. l Hist. EccL,
c. 3, c Marceliinum ia persecuiione inclaruisse i
leslatur ; c Utfn\Xif9*Tkfit ^ r^Zuiyp^ lifcTr/df^vre ; i
quod iia interpretah iicel, ut is persecutionis tem-
pore digne et laudahililer se gcsserit, vel ctiam
utipse persecuiionem foriiier perpessus, magnam
lui nominis existimationem reliquerii.

3, Hinc fundiiusruuntSiuuessaiiiconcilii acia, qui-
bu8« praeter rudem eorum ct impojiiam Locutionem,
multa absurda^ quiedam secum piiguaotin, alia ciim
dictis Petiliani , qui Marceilum , Meicbiadero ct Sii*
vestrum thurificasse objectabat , non consentieniia ^
neciiou puliduroalque iieratum summi ponliCcis, qui
et niox martyrio coronandus ponitur, mendacium, et

2. Venientes aulem die, quod dicunt Yulcanibus,
dicit ei Urbanus : c Faciamus hinc et inde duas
charuilai» quail in0remeiiia petiiionQm» et afferamus
clementissimis principlbus. > ('ecerunl ambo simul,
sicul dixerat Urbaniis, et venientes ad sacratissimos
principes offerebant eis. Marccllinus iiaque, urbis
Romx episcopus, fidem servans, Ghristum praedicans,
dicit ad principes : c Quid mihi et vobis, principes
lerribilei universo miindo, quoniam vana est super-
iiiiio Ihurificandi ? i Dicit aulem Urbaniis : c Lo*
quere ad nos ne coutra pontiQcei elementissimi
aiqiie invictisiimi (ciemenlissimos aique inviciissi-
mos) prindpee, quoniam deum Jovem et invictum
Herculem corporei fabricantur, et Jovem quem di*

alia hiuusmodi quam plura omiiem adimunt auciori* C cimus coelum, terram mareque simul eum Saturno

tatem. Hujus lamcn concilii acta » quuc cum suppo-
lititiis Silveslri et Xysti gesiis in uiio eodemque per-
antiquo codice Golberlino Langobardicis litteris
exarato exbibeniur, ei, ut excognaiione atque con-
sensione styli judicare licet, eumdem habere viden-
tur parentcm, ad veierum exemplarium fidem, qusB
in novissimis conciliorum editionibus minime servata
est, infra recudemus, necuou et duas epistolas, quai
Isidorus Mercator Marceliiuo supposuit.

I III. — Vutgata gynodi SuenantB teu Sinuesianw dt
Marcellino papa gesta,

L Urbani et Marcellini altercalio, — I. Dioclcliano
elMaximiaiio Augustis, cum mulii in vita siia meniis
suae aspersu vaciliitate mentiebantur origine dicen-

tes, quod deorum superslitio vanitaiis super sex
sentirent, ei ad sacriGcandum eodem tempore multi
inducerenlur per pecuniam, ut ihurKicarent diis :
Marceliioo iiaque urbis Romae episcopo venit quidam

menstruantem ? Quare ergo hoc Marceliinus ponti-
fex sicBt et ego non thurificat majeitalibui ? » Dicit
iuqne Diocletianus : t Non exsecrare bominem
hunc, quoniam noitrae clementiae m)n difficuUat, ex-
hibel inflammari ; sed ejui ceniiiium accipiamus
uirumque (uterque), quoniam non probavimui no-
strae serenitati esse ebscnrum, nec eontra deoi im-
roortales dare senteniiam. > Romanus itaque et
Alexander secrelo dixerunt Diocleliano : c Si hunc,
domine aiqucinvicii8iiincprioeeps,consilio tenueris
biandimeniis , omiiem urbanam plebem habebis in
uniiaie conservare, et genies per sacrificia fidelis*
sima objurgare. >

IL De thurlficatioue Marcellini, — 3. Dicit aulem
Diocleiianus ad Marcellinum, episcopum urbis Romx:

" - v:.i^^ »...j^^.: . • -_. __.

c Yideo prudeniiam tuam, quoniam magna esi, ut
nosira sil amicilia, quae diis ct universo mundo sit
{forte fuii) inimica. Veni iiaque, et loquentiam iiiam
nostro facias incremeqtum favori. > Teniens autem

ANNOTATIONES.

I. — Supersex sentirent. Unus e mss. , Adspersi mentis
tuce vaeUlitale mentiebantur, origine dicentes, qnod
deorum superstUto vanitalis super se semirent, Horum
autem geiiorum correcior liiiiic loeiim sic emendare
conatus esi : 3lcntis suos facUitate aspersi , deorum
menliebantur oriqinem, dicentes quod de corum su-

perstitione vanissima sentirent. Noniie legi posset

dicentes quod deorum superstilionem vmitatis exper-
tem eise sentirent ?

Adstemus, Noiandum illud, quo allercationis Ur-
baniim inter et Marcellimim fniiae arbilri deligun-
tur biocletiaHHi ei Maiimianus.

Dificuliai, Hoc ^sty non resistii^ dedec#t cican-
desccre : horum auiem corrector sic restituil : ^mo-'
niam nuUamnobisdificultatem exMba quaojfendamvr:
ex quo quanta libi tn verMi ac semeiitili mutandii
permiserit, perspicere esi.

13 SYNOOI SINUESSANiE GESTA. n

ad (empiuin Vcsiianum el nd Isldem, inlroduxii epi- A prrcseniisp. Illud vero dum veneris ad judiciimtuum,

scopum. Qui duui iniroiasent, eraitt cum co duodia-
coni Gaius et Innocentios , et tres presbyteri Urla-
nus, CastoHus et JuvenaUs. Dum vldissent eum in-
IroeQntero, non lamen mttientem et thuriticantem,
fugenmt lii orones ad comprcsbyteros, et invenerunt
eos in Yaticano palatii Neroniani, et dixerunt rem
quam gestam vidissent. Eunies autem multi Ghri-
stiaui penus veritatis exemplum abieruni, et vide-
runt eum mittenteni et tburificanteni, et factiim ami-
cum prineipum. (jui abierunt ab eo, ul lestimonium
-veriiaiis exbibereiit , isti sunt : Bonosiis, Maxiinus,
CarpiiiOy Cyprianus, Olyropius, Priscus, Hercules,
Androphemus , fienenatus, Eptphanlus, Grispinus,
Yicior, Theodolus, Alexander, Romanus, Bajiilus,

cx te daninaberis, ct ex te Justiflcaberis ; lu enim ju-
dex, tu rcus. Presltyleri aniem vel diacones, quo-
niain poniificem qui eos creavitin ordinc presbylerii
vel diaconatus honore, et dimiserunt aream, eteva-
ciiaveruni borreum, ad probandum, amisso ordine,
inlrent exainen, quoniam evacuaverunt horreum.
Debuii enim pontifex morl cum quinque (itipp/e, po-
lius)quam vivai suo judicio condemnaliis. i Iiiiroivit
autein universus synodus in crypta Glenpalrieiise in
civitaie Sessuana (m<. Sensuana), et quia non inuiti-
tudo rererebatur in crypta, synodi quinquageni iii-
troibant.

IV. Damnantur Urbanus , Castoriu» ae $eeii, —
5. Prima autem die synodl introierunt bi damnantes

Quiriacus, Tbeodolus, Garitosus, Oinilazio, Hono- B Urbanum, Gastorium et Juvenalem presbyteros, el

ratUB, Creaeeniio, Maximus, Probinus, tJrbicus, Gon-
cordius, Neapotua. Refrlgerius, Sebasiianus, Calpur-
niut, iulianus, Epiphorus, Grltpianus, Habeldeum,
Creacent, RapuU, Gyprlauut , Abeulius, Exquiro,
Orphittt8,Vener1us, Carpulianus, Gonsiantius,Ur8US,
Valentinlanus,.Priscut, ^everus, Problus, Faustus,
Antoniut, Ouirillut, Aibulus, Pultanor, Homobonus,
Caritto,Tetpias, Marinus, Fabius, Grlspinlanus, ller-
euleniiot, Peirus, Nonnotus, Honestulus , Auriclia-
nus, Impeditus, Furinut, Domiiianus, Agapilus, Hi-
mulus, Gapillatus, Nepelianus, Goncordius, Bonifa-
dut, Reparatutf , iugundinus, Auxeniius, Gyprius,
Bonushomo, Gor poratls, Ballustius, Origanus, Vene-
rotut, Abundins, Tinulus, Major. Hl omnes elecli

diaconos Gaium et Innoceniium. Ui sunt qui iniroie-
runt episcopi, audientes, non tamen jiidieanlcs pon-
tinccm, Petrus, Gastorius, Habeideuin, Gastinus,
Victor, Felicianus, Parlcrius, Majorinus, Gastalius,
Laureniius, Pauius, Bonosiis, Felix, Firminus, Spe-
sindeo, Tranquillinus, Anasiasius, Gasiinus, Victor,
Beneservnndus , Joannes, Epiphanius , Gastus, Ya<
cinthus, Herculanus, Sabiniis, Orfltiis , Gaudiosus,
Reparatus, Ainplexus, Gyprus, Forlunatus, Quadra-
tianus, Sebnstianus, Gyprianus, Pascasius, Innocens»
Valerius, Serviilus, Cerasianus, Gonsianlius, Quin-
tilianus, Munianiis, Caiellus, Polycarpus, Athana-
sius, Hermias, Nepotinnus, Petrus, Arisionicius. Hi
introeuiites in crypta propter meium augusiorum.

8unt viri libra occidua, qui lesiimonium perhibenl C ""^ o'*^ Q"»*^ iriceni, uno dle ejus contiiio judicaii-

tidefitet eum Marcellinum thurlficasse.

III. Di ifinodo in qua MarceUinu» lhurifieas»e »e
nefot.^, Faetut itaque synodut, non tamen eollecii
sunt fn intagro laeerdotet, quia corriculus urgeba-
iur perteeutionit. Venient autem eptecoput Marcel -
iinus, oegabat se tburificasse. Nam dixit ei hod
senlentiam proposuit, quia dimiserunt eum qui cum
eo ette videbantur In eodem loco presbyteri Urha-
nus, Castorlus et iuvenalis, et diacones Galus el In-
Bocentw. Synodus auiem univartut hoc dixerunt
cnncto ju4ieio : i Tu enim erit judex ; ex te enim
(bmnaberis, et ex te Justiflcaberis : tainen nostrse

tes, et damnaveruiit Urbanum, Gaslorium et Juveiia-
lcm presbyieros, et diaconos Gaium et innoceniiuin,
qui evacuaverunt horreum , et dimiserunt aream
apertam, ut iniroirct imniundus, et coniederct tri^
ticum. Ipsos eiiam damnavernnt.

6. Et judicabant, iion tamen judicabant pontifi-
cem : quia hocex uno ore eranl conroborati, utiulra
hos Lxxii lesiiiiionia ipse Judox, ipse reus, ipse se-
inciipsuin ea (f. in) pra^sentia eorum innocenlem se
servaret , et infidelem te damnaret ; quoniam in
Lxxii libra occidua reparaiionem resurgit annus.
Ilanc itaque gcsta miraculum, ut introlret de tesii-

ANNOTATIONES.

II. — ^ festianum ei ad hidem, Ita mss. Golb. non
autem feK« et Itidi».

Pemu. Sic ras. Golb. Alii vero pene» vel per, Mal-
leroiis epeeinri ceu »pectaturi veritali» exemplum,
Horum loco subsiiiuit correcior, propter veritatem ad
i e tnp u tnt»

IIL — Faetuiitaque ttfnodu». Contra hancsynodum
objeetari tolel, quomodo, pertecutione toevissima
AagraRle, irecemi episcopi congregari potiierint, ac
«BodieiHn oppidun, i« quo fieri iioii poterai, ut lot
«xtersl liiereHt , deiegerint ? Qiiaeri ctillud potesi,
quis tot epitcopos vpcark, cujiis jcissu Murcellinus
SlnueaaaiB adducius tit, quis bjulc tynpdo praerue •
rU ? Sane e|)iscopis, qui aono 502 Ilomse in cajisa
Sjioinach^ papae cooven/erujQt , ignotam luisse hu-
Jusn^ stAodom , e« iis quae Uiui dicla gestaque
sunt, manire&tw ett.

Anu$»o ordine» Quidesi quod presbyteri ilii, prius

D quam siibeant examen, nmi»»o ordine, dicuntur ho->
nore destiluti ? Qiiodnam eoruin crimen , ut liac
pcen.i pleclanlur ? Niliil aliud eis objectatur, nisi
quod, Marcellino dimisso, a ihiire dlis offercndo se
conliiiuerini. Sed liorum gestorum ariifex, qui cle-
rico eiiin, a quo ordinatus esl, accusare minimc li^
cerc voliiil, ul in aliis actid ex eius ufncina prolatis
vidcbiiuiis, hac forle poena eos dignos censuil, quia
MarceUiiii creaioris sui accusandi occasionem pra!-
bueranl.

W.—Libra occidua, Additur bic occidua id discri*
mcn orienfalis , qiinc 74 solidis constabat. De libra 72
solidos conlinenlc lit inenlio cod. Th., I. xii, tit. vi,
feg. 15.

Repnratloncm .... dedil. Ilaec iia emendare nisus
0S| correclor : In reparaiionem' { forte legendum
repQralione subla to in) resurgit antm, Hoc quoque
fdclume»t iiovi, ut introiret unui de te»tibu», quicum

DE MARCELLINO

monia ^lis unius iixoris, filios babens, sicut ct bic A auiem Gaslinus , Bonus , Quiriacus , Dominicus,

qui babei uxoreni elfilios, adulieravitsuper uxurem,
el dedit uxori repudium. Et inlroierunt alii decem
et alii tres diceuies : t Nos te vidimus mittentem
et iburificaniem Herculi , Jovi et Patusino. » Dicit
autem Marcellinus : c Quo die ? » Respondil uiius
corum, et dixii : c Quo die excidisti (exuisU) pur-
puram, et induisti coccum, et gaudebat superte
Dioclelianus, eo quod saiis paulo ante negabas, et
anie ejuslribunal thurificabas. » Atbanasius episcD-
pus dixit : c lu sunt qux testantur isti ? > Et re-
spondit Petrus episcopus , et dixit : c Loquere et
poniirex {f. tu ponlifex), et judica causam tuam. >
Et subscripserunt quini|uaginta episcopi qui bupra-
dicti sunt in quatuordecim viros , qui ex uno ore

Alexander , Venerosus , Felix , Joannes, GrispuSy
Deusdedii, Honestatus, Majorianus, Vita, Carpuria-
nus, Anastasius, Petrus, Grescentio, Domninus, Ur-
sus, Agaiho, Honesuius, Marcus, Urbanus, Valen-
tinus, Sallustius , Grescens , Firminus, Specialor,
Sebastianus, Ultius, Benenatus, Tristutor, Servus,
Marcus, Monlanus, Asterius, Anthimus, Placenlia-
nus, Ambrosius, Quirillus, Andreas, Philippus, Ma-
gnus, Exsuperantius, Adrianus, Peirus, Gorgonius,
Simplex, Victor , Venerosus. Introibant autein ia
crypla.

VI. Suo eum judieio permittunt , et quinque c/m-
corum damnationem approbant, — 9. Respondit Ana-
siasius et Aiithimusepiscopi, et dixeruiit : c Tuo ore

loqiiebantur de duoct septuagiiita, et firmabant judi- B judica causam^ non nostro judicio ; solve condltio-
cium.

V. Preibyleri Rom, damnationem Caitorii et iocio^
rum ratam habent, Marcellini cauiam diicutiunt atii
qninquaginta epiicopi. —7. Alia aulem die venerunt
ircs et viginti presbyieri urbis Romse, et in eorum
judicio Urbani, Gaslorii et Juvenalis presbylerorum,
ct Gaii et Innocenlii diaconorum damnaiionem inte-
grani pcrspexerunl, ipsi de suo ordine justitiam le-
nueruni dicentes : c Amisso ordine negent se esse
horiimque socii Ecclesiae. >

8. Venienies autem post secundum diem post
dainnationem presbyterorum Urbani , Gaslorii et
Juvenalis, Gaii et Innocentii diaconorum, venerunt
alii quinquaginia episcopi, et introierunt in crypta,
ut teriia pars synodi complereiur. El duin ingressi c hominum.

nem. > Respondens aulem Sebaslianus episcopus
dixil : c Noli iii noslro judicio, sed coliige in sinu
tuo causam tuam, et introduc tesies, ut testificen-
tur veritatem : quoniam ex te justiflcaberis, et ex
ore luo coiidemnaberis ; quoniam recte anticipantes
noslri etcoepiscopi damnaveruni, sicutetnostro ore
petimns uno consorti judido damnari, Urbanum,
Gastorium et Juvenalem presbyleros, Gaium et In-
nocenlium diaconos : quia heri ex spelunca fre-
gerunt (fugerunt) , et tepefactum hi dimiserunt,
amisso ordine , intrent examen : quoniam omnes
tegulse, dicit Petrus episcopus, dum tultae fuerunt
de fornace , jam coctae iterum coquuntur sole, et
pluviae in eodem probantur, ut sint super habitaculis

fuissent in crypia propier tempesuiem lemporis, m-
iroivii et Marcellinus urbis episcopus, cum adhuc iia-
que nomen tenens episcopatus, nondum enim fuerat
damnatus, nisi numerus secundum ordinem synodi
libr» (Colb. nu. libra) probaret exemplum. Inlroivit

VII. MareeUinum thurificaue probatur, Super-
inducuntur quatnor et quadraginta novi Teitei, Ipic
ie damnat MarcelUnui. — 10. Mora auiem non fa-
ciente {f, patiente) , ut in damnaiionem eornm in-
terdiclorum Eubscriberent hi quinquaginta episcopi ,

ANNOTATIONES.

et uxorem haberet et filioi ex ea, ipee tamen illi epretm
aduUeram iuperinduxit , et dedit, Hiijusmodi lectio-
iieni n veierum codicum litierasicabhorrenlem quis
accipint ? quis ferat ? Neque a lillera solum, sed et
nl> auctoris mente eam procul abesse prope indubi-
laltiin esl. Non enim is fuit lioruin gestorum ariifex,
qui in gravissima causa, ad qnam duos et seplua-
gintn tesies desidcret, eum priinum proferrcl quem D
cum sxculi, lumEcclesix, leges a testiinonio dicendo
nrceni. Anianus, codicis Theod. interpres, in legem
i2, lit. I, i. IX, edicit : Periculoia ett, et admitti non
debet rei advenui quemcumque profeaio ; et in le-
gcin 19 : iure et legibui comiitutum eit , ut iponta'
nea profeaione reui reum von faciat , neque illi de
altero credatur, qui ie criminoium eae confeaui at.
Prxdic;it et Auguslinus in psal. xxxvi, conc. ii, n.
32 : Eeui reum non facit. Africani qiioque canones
God. eccl. Afr., c. 129, praxipiunt : Ad accmaiionem
non admittantur omnei quoi ad accumnda publica cn^
mlna leaei publicce non admiitunt ; et cap. 8, san •
ciunt : fjtiiqui aliquibue iceleribui irretttuieit^ voceni
advenui majorem natunonhabeat accmandi; et c. 19,
volunt : IH st fuerit accmatorii penona culpabilii,
ad arguendumnonadmiltalur. Nequis (aiiien dicaihaec
de accusatoribus, non de leslibus constitui, memo-
rnndum esl quodejusdem codicis capiieiSl , decer-
nilur : Te$t$i autem ad teitimonium non admittendoi^

qui nee ad aeeutationem adnutti pracepti iuni. Nos
vero ad commendaiionem potius testimonii dicium
putamus, quod primus ille lestiset unius uxoris fue-
rit, et filios habuerit : maxime cum ab eodem au-
ctore in conslituto Silvestri, n. 6, audituri simus :
iVori condemnabitur iubdiaconuit acotytui^ exorciita^
lector^ niii in ieptem tatimonia filioi et uxorei haben'
tei , et omnino Chriitum praidicantei, Igiiiir priora
texlus nostri verba resarcire rectius ad ineiiieiii au-
ctoris sic liceret : Hcec itaque geeta miraculo (seu non
iine miraculo), ut introiret de teitimoniii (seu de te-
itibui) talii uniui uxorii^ adeoque apius ad enm pu-
dore afliciendum, qui se spiriiali adulterio comma-
culasse dicilur.

Hercuti etc. Gum superioribns, nbi Marcellinus in
Vesue et Isidis lemplum inductiis pnedicatiir, lioc pu-
gnare Baronius observat ; cum in lemplis deorum iis
ta.tum diis, quibus dicata essent, sacrilicnre mos
esset. Quocirc» Marcelliiius Isidi et Vesta?, uon Her-
culi, Jovi et Paiusino sacnim fecisse dicendus enrt.

VI.— 7ti//(e. Emendatorsubsiftnitctfto. Reiinen-
dum lultiBai verbo tollOy tuli, tuttum : nec desunl apud
sequioris a:vi scriptores hujusce nsus exempla. Sed
neque placet quod idem corrector paulo aiite maluit
iwpefatum^ loco tepefactum^ cum hoc verbum tegulis,
qux iierum coquuntur, mafis congruat.

17 SYNODI SlNUESSANiC: GESTA. 18

ot, amisso ordine, inlroirenl in synodum, ecce in- A ei ex mauibus luis, involverc in peccaio luo, Mnr-

troieront et quatuordecim tesies, qui dicebant se
Marcellinum vidisse iburificaniem. Respondit unus
episcopus nomine Sallustius : f Dicite coram verita-
tem. > Respondit Petrus, et dixit ad Marcellinum
episcopuro : c Jam audi, pontifex,*et judica causam
tuaro : quoniaro ex ore tuo justificnberis , et ex ore
fuo condemnaberis : quoniani omnin membra sana
esse non possont, si caput maesuvit. > Respondit
llarcellinus, et dixit voce clara : c Non diis sacrifi-
cavi, sed lantum grana levatis manibus pruna com*
bussi. > LeYaverunt se omnes quinquoginta pr.TSule8
episcopi , dicentes ad quatiiordecim testimonia :
c Quid vidistis hunc facientem? quod ex ore suo te-
siatur quasi uno ore dicentes. > Et subscripserunt
omnes quinquaginta in quinque testimonia quatuor- B
decim virorum : ita ut ocio et viginli complerentur
cum anticipaiis. Unus autem de episcopis , noinine
Quirinns, dixit : c Infudisti cor tuum, ponlirex, mali'
tia, quod decem et octo annis sic caveras casiiiate;
prsesul vulnerasti universa niembra tua : propterea
ego non recedam de omni introilu synodi : ouine pur-
pureum cor luum. >

ii. Alia aulein die constitueruni hi ducenli episco-
pi, ut quasi et ipsi inlroirent quinquageni in syno-
dum. Et facta collocutione in uno cum lios anticipan-
tes centum sederunt in eadem civitate omnes ex uno
examen trecenti, et alligaverunt et damnaverunt hos»
Urbanum , Gastorium et Juvenalem presbyteros ,
Gaium et Innocentium diaconos. Respondit Seba-

celline, expontifex Romx. > Respondit Urbanus cpi-
scopus ad Sebnstianum cpiscopum et dixit : c Iniro-
ducaiitur tesies viri viriliter numero quatuor et (|un-
draginU ut libra occidua compleatur a multis, qnod
a multis fabricatum est. > Et inlroierunt testes Tran-
quillinus, Priscus, Bonus, Servulus, Cy prianiis, Petnis ,
Quadratianus, Aresto, Tespius, Quadrus, Epiphorus,
Maximus,Gordianus,Gaudiosus, Salurninus, Urbanus,
Reparaius, Priscus , Venerosus, Romanus, Exsupe-
rius, Crispianiis, Barbarus, Leo, Forianus, Bacauda,
Ambrosius, Terula, Johannes, Jubentiiis, Proculus,
Oclavianus, Romanus, Yalerius, lacinthiis, Mellicia-
nu3, Petrus, Claudius, Exper, Probus, Nicorus, Pro-
baiianus, Ursinus, Urbatianus.

12. Singulis autem adstantibiis in gremio trecen-
torum episcoporum et triginta presbyterorum Roma-
norum , et viginti octo supradicii testes , ut libra
compleretur : quoniain duodecim unciae in libra pro-
l>abitur sensus, et in septuaginta duobus comparatus
damnabilur praesul. Respondit Quiriacus episcopus,
et dixit ad Marcellinum : c Non cognoscis universum
velamen cordis lui (Vid. acia de purgatione^ Xyst. III,
n. 4) : judica enim causam luam, et lacera, macera
inaceraiionem tuam. Non ex nobis judicaberis : tuo
enim pontificio condemnaberis , et nostro testimonio
explicaveris nielas : quoniam nos in condemnationem
nihil opponimus cauSale, nihil defendimus : sed dam-
namus hos, qui evacuaverunt templiim, et dimiserunt
fabricam manu de super construciam, ul introirent

stianus episcopus : c Hoc iribunal nosiro sermone, C lupi, el facereni speluncas , et comederent agnos im-

nostro chirographo, nostro eloquio, nostro auxi-
lio, noslra consiantia et veritate fixa et praeclara
disposl.ione andttionis exhibemus iegamen. Nonenim
nostro ore jostificaberis, aul noslro ore condemnabe-
ris, quoniam sue tunicam luain in te, quam paulo
oon induebas sutam, modo excisam sue ex corde tuo

maculatos , et eos qui ex veiere ad novum venerant ,
inveterarent. Te enim non condemnamus , quoniani
ex ore [ luo justificaberis, et ex ore tuo condemna-
beris. > Marcellinus autem in conspectu synodi ] ce-
cidit in terra. Ibi autem jacens, et ibi eo mora faciente,
damnaverunt. Synodus autem et presbyteri Ir^ginu

ANNOTATIONES.

Yn. — Ncn iocrificavi... combutii. Pontificemde-
decei faiua hsec et insuisa negnndi ratio , quasi ei
ignorare fas fnisset, eum censeridiis sacriflcasse, qui
coram idolis ihuris grana prunis combussisset.

Quinquaginta in quinque. Editi in tribus columnis,
quinquaginta quinque, vel quinquaginta et quinque.
Rectius nis. Colb. quinquaginta , scil. episcopi , in j)
quinque lettimoniaj quia scilicet in aciione prima
primo onus solus, tum decem, posica tres semel , in
liac autem aitera alii qvatiiordecim tesiimoninm bls
iiilnrrogali dixerunl : ex quo quiiique fiunt teslimonia.

Cum anticipatit. Unus ms. anticipantet , alter an/t-
npantibut. Horiim correclor participantibut. Ex ms.
Colb. in quo anticipantit^ resliluimus anticipaiitf hoc
esi, prius merooratis.

Cum hot anticipantet. Uniis e mss. cum hit antid-
paniibut. Corrector, cum hit prmcriptit ; et inox,
omnetque uno examine.

Quam paulo. Siipple, nnte. Subjicit auclor noster,
ffon induebat tutam : quod de tempore diclum , quo
Marceirmns scissuram tunicas nescieb:)t. Ab ejiis au-
lem nente al>errai corrector liunc locum sic exliibens :
Quapropter contue tunicam tuam, et quam pauto ante
indnebai wtam. conteittam contuei

FiC'ponfifex Romfe. I<d ms. Colb» ciim altero in

vulgatis notato. Ex quo manifesia est in hii actis
piigna, utpote in quibus episcopi non suo ore Mar-
cellinum.sedipsiusmetjudiciodamnandumrecantnnr,
et tamen hic e»-pontifex, nntequam se ipse damnave-
rit, vocatur. ^amqnam unus codex simplicilcr pon-
tifex prx se ferre noiatur.

Viginti octo... tettet. Corrector, etvigintioctotettiwn
tupradictorum. Mallemus et viginti octo iettibut tU'
pradictit^ scil. adttantibut. Unde tandem siiblatum
est incommodum , quo episcopi primo , ne simul in
unnm convenirent, prohibehantur : adeo ul sic tre-
centi episcnpi, presbyieri triginia et testes quatuor-
decim uno in loco simul essent ?

UnciiB in libra... tentut. Minus displicet illud cor-
rectoris, unciit libroi probabitur centut.

Ei lacera... quoniam. Longius el hic ab archetypis
recedii corrector in hunc modum : Et ditjectam a te
maceriem tnam ipse tcrutare. Non enim nottro, ted luo
iptiut iudicio condemnaberis , nottro autem testimonio
excutaberit. PiihH time : quoniam. Certe in tolis geslis
nihil est, quo MarceHinum excusatum velint.

In contpectu... in terra. Colb. ms. cum allcro, ex
ore tynodi cecidit in terra. Alius , exhorres synodum ,
cecidisti in terram.

DE MARGELLO

voceclarachirographum flrmaveruiu superUrbauum, A temporc quod eiiigebat ordo, sed eliam (uluri tempo-

Castorium el Juvenalem presbyieros hi : Humanus ,
Capuanus, Castorius, Innocenlius, Audax, Honiobo*
nus, Petrus, Quiriacus, Uerculanus, Serenus, Johan-
nes, Nepoiianus , Cyprianus , Corporaim^, Euscbius,
Castinus, Victor, Malthxus, Spesindeo, \irus, Vin-
comalus, Collecticius, Valeulinus, Prisciilianus , Ju-
lianus, Lucianus, Castorius ; etdiacones isli : Hermes,
Xystus, Pelrus. Subscripserunt autem in damuntio
nem horum quinque Urbani, Casiorii et Juvenalis
presbyterorum, el Gaii et Innoceniii diaconorum.

15. In sinu autem (receniorum episcoporum caput
cinere convolutus Marcellinus eplscopus Urbis voce
clara clamans diccbal : Peccavi coram vobis, et non
possum in ordinc esse sacerdolum : quoniam ava)*us

ris. Quod.eliam et ipse voce clara dicebat: c Jusie ore
suocondemnatus est, ei ore suo anaihema suscepit
maranata : quouiam ore suo condemnatus est. Ncmo
enim umquam judicavii pontificem, nec praisul sn-
cerdotcm suum : quoniam prima sedes non judicabi-
tur a quoquam. > Hoc autem audilo, Diocletianus ,
dum csset in bello Persarum, audivit quod irecenii
episcopi et irigiuta presbyteri el trcs diacones iii coii-
dcmnalionem couvenireiit. Dum subscripsissent om-
nes, ipse omnium primus manu sua propria Marcel-
linus conclusit in suum anathema , anathenoati sub-
scribens. Iralus aulem Diocletianus in eamdem
civilntcm misit, ei mullos episcopos ad martyrii
coronam traxit. Faclum est aulem nihil aliud , dum

ine corrupit (corrupi) auro. Subscripserunt autem B primodamnaii fiiissent trespresbyierietduodiacones
in ejus damiiationem, et damnaverunt eum exira ci- damnaii. Damnatus auiem et Marcellinus episcopus
viiatem. Saccrdos nomine Helciadis episcopus siib- suo judicio x Kalendas Septembris Diocleliano \in
ficripsit primus in ejus damnalionem , non tanium el Maximiano VII.

ANNOTATIONES.

Chirographum firmaverunt, Diio mss. chirographum
firmum : delnde ex iis untis \ Vrbanum , Castorium ,
Juvinaiem prtibyterorum horum, alter, Urbani, Ca-
ilorii, etc.

fi^uturi temporis, Addidit corrector, in exemptum :
quod satis arridet. Observat vir eruditus, saitem
posiquam se ipse Marcellinus damnassei, synodl mu*
neris fuisse, ui Roman^iecclesia!, nediutius sacerdute
destitueretur, ^rospiccret. Nihll inmen de alio iu lu-
cuni Marcellini siinrogando nctum : ac nullum ei
subrogatum esse C(msiai.

In condemnaiiQnem. Uiius ms. in eamdem damnaliO'

nem, Alter, in ejus damnationem, Colb. in eo damna-
tionem : iinde rcstitucndum duxlmus in condemnatio
nem. Siiperiora auiein verba, dum esset in Mlo Per-
sarumi nolat Baronius falsa esse, cum lioc aniio xx
imperii sui Oiocleliauiis sc imperio abdicarii , aiquo
ante hieunium de Persis superatis ttomsfe Una cniii
Maximiaiio collega sno triumphiim egisKol. Puiai igi-
tur h:cc et (|UX' seqiiuutiir non esso ox «ciis concilii ,
sed cis postmodnin iii morem appeiidicis esse adjecla.
Vcriim (Miines codiccs, qui supcriora exhibenl, exiii-
benl ei isia. Neque mirum est iiuctofem, qui in tot
aliis ccspitat, etiam hac in re labi.

SANCTtrS AEAftCELLVrS PAPA.

§ L — Quando et quamdiu sederit.

Post Marcellini obitum, ut ei successor deligere-
tur persecuiionis tempestas non porinisit. in Buche-
riano caialogo Romana sedes lum vacasse dicilur vii
annis, niensibusvi, diebusxxv. Sed ibi^iro annis vii,
Bucherius legendum csse opinaiiir annls lii, eamquo
correctionem necessario postiilant consules qidlms
Marcellus pontificatum iniisse in eodcm cainlogo
nolaiur. El facile quidem pro apice i, nota numerica
V irrepsil. Unde sequitur, ut Marccllus anno 308,
Maii XIX die, quae in feriam sexiam cadebat, fuerit
ordiualus. Tempus vero, quo is papa Ecclesiam ad-
ministravii, laudaius catalogus sic designat : i Marccl-
lus annu uno, mensibus vii, diebus XX| a consulaiu x
(supple nerculii) et Maxlmiano (leg. Maximiani vii),
usque post consulatum x et vii, i hoc est usque in j^
annum sequentem, qui post consulalum x (Herculii)
et sepiimuin (Maximiani) noiabaiur. Sed neque ex
hia quo dic obierit, confici cerio potest. Pagius, ad
Marcellum papam referens quod in Hieronymiano

Martyrologio die vii ociobris offendit ; c Bomae via
Appin dcposiiio Mnrcclli el Marci episcopi, > illum
anno 509, Oct(»l)ris vii die ad CGeliiin migrasse pro
ccrio ponit. Sed Marcellum c via Salaria, i nnii c via
Appia I deposilnm seu sepultum esse ccrliiis cst.
Saiie ineodem Martyrologlo ad diem xvi Janunrii cx-
siat, c Rom,T via Sniarla in cocmelerln Priscill^e dc-
po^iiio Marcelli episcopi et conressoris. i Huic con-
cinil P^mlificalis iiber Bnllandiauus ex codicc rcgin£
Suecoriim descripius, in <|uo de Marcello scribiiur,
c Sepultus est in coemeterio Prtscillae via Salaria,
XVI Kalend.is Fcbriiarii. i Ibienim mendose nc forle
librarii lapsu xvi pro xvii habori colligimus ex aU
tero ejusdem libri exempiari oliiii Fossntensl, nuno
Colbertino, In qiio c xvii Kaleiidas fcbruarii, i iiou
XVI, legimus. Imino Marcelli deposilionem die xv
Januarii iiotai Bucherianus deposilionis Romanorum
episcoporum iudiculusiii hunc modum : c xviii Ka-
lendas februarli Marcellini in Prisoill». > Iluc4|nippe
Mafcellini nomen loco MarCelli iffepsisse nianifeslum
est. Neque vero insolens est duorum illorum voc;*.-

DlSimiNilu S>KRYATORE.

bulorum confusio. Inde enim contigisse videlur, ut A Maxeniium tyrannidis arrepta' principio fidei nostrn^

Eusebins Marceili nusquam memineril, et in Clironi-
co EiisebiuiB papam, veluii proximum Marceliini
successorem memorarit. Quocirca standum censemus
eorum auctoritati monimentorum, qux Marcelli mor-
tem roense Januario consignant. Cum hac quidem
mortis Marcelli epocha componi prorsus neqnit,
quod Bueheriano in catalogo de lempore quo is(e
papa reiit Ecclesiam babeiur, Sed apte quadrabunl
oronia, si in eodem catalogo ita legerimus : i MarceN
lus anno uno, roensibus vii, diebus xxvii, a consu-
lattt X HercuUi et Maximiaui yii, usque ii (scilicet
anno) post coiisulatum x et vii. i Et Marcelli quidem
pontificatum ad secuodum annum post decimum
Hercuiii consulatum, boc est ad annum Cbristi 510,

professioncm siniulasse. Sed cum simulala bujusmodi
profcssione nii repugnal duorum ponlificum relegaiio.
Cum enim idco ridem noslrnm p^ofileri se simularet,
ut placerel blandirclurqiie p( pulo Romano , facilc
adducius esi ut ex Urbe duos pellcret prxsules , cnm
boc populo graium ct accepluni fore , Heraclio per-
suadenle, comperissei. Neque vcro ad eos perse-
qiiendos lum (idci causa, sed severitas niniia, quac
scdiiioiiuin origo essel , pnelexcbalur. Hinc Hcra-
diuin apud Maxenlium gralia plurimum poiuisse
conjeciura esl, ex eoque exsiiiisse gregesemichristia-
norum, quibus abundant principum domus, qiii
cbrisiiano cum nomine sxculi delicias componerc
amnnl;et cum peccare non limeant, horrent prorsus

prorogarinecessarioposiulat idquod idem Bucheria- B pceniientix labores, eosquc a se procul eliminari

nuft catalogus de hujus papx successoribus subjicil.

I n. — De am$UmUa MaralU in tervania pmmitntm
dmiplina.

4. Exstat deS. Marcello Daroasi pap» carmen •
Baronio ad annum 509, n. 7, editum, ctinieralia
Damasi opera, Parisiis, anno 4673, ijpis Lud. Bll'»
laine, cum nolis M. Milesii Snrrazanii, pag. 175 et
alibi reeusum, dignum sane quod et hic locum ha-
licat; maxiroe cum ex eo quis Marcelli circa poeni-
tentiam anirous fuerit, perspicuom sit. Iia Se habei.
DE SANCTO MARCELLO MARTTRE

DAMASI fkVm CARMEN.

Yfrldieus rector , lapsus quia crimioa flere
PraMlixit miseris, fuit oiuDlbus hoslis aniarus.
Hinc furor, biiic odium s^quilur, discordia, liies,
Seditio, caedes: solyuniur foedera pacfs
Crimen ob alterius Christuoi oui in iiace negavit ,
Finibus expulsus patrise est {pcH, Marcellus) feritate
[tyranni (Maxentii).
H»c breviter Damasos voluit comperta referre,
MarcelU ut populus meriluin cognoscere posset.

2. Yiruro illum , cujiis ob crinien Marcelliis in
exilium deportatus dicilur, probabile est cumdem
esse, cujus factione eiiam Marcelii successor , Euse-*
bius, e^dem pcena mulclatiis esl, (|iii<iue iii carmino
de mox dicto saiicto pracsule infra exscribeudo
Heraclius nuncupatur. Poenitentiac videlicct reme-
dium etsi neccssariiim lapsis , acerbum lamen et
amarum est : ideoque seinpcr aliquos oiTeiidil , qui
et illud respuerent , et pios pasiores , a quibus nihil
sibi sperareut remiitendum, veiul moleslos etinfes-

volunt.

§ 111. — De decreto quod Mareello adscribilur, ubi de

tiitt quo pueroi monatlerii$ parentes offerebdnt^ dii-

$eritur,

i. Apiid Gratianum , 20 , quxst. i, c. 40, etexinde
in editionibus Conciliorum, Marceili nomine insigni-
lum esi bocdecrcium : c lllud autem staiuendum esse
censeinus , ut si iiiinori aetale lilii monaslerio oblali
fuerini , vel sacram lonsuram vel velamina suscepe-
rint, dignum quidemduximus, ul decimo quinio anno
a prxlatis monili, verbis inquiraiitur, utrum in ipso
habiiu permanere cupiant, an non. Si vero permonere
professi fuerini, ulterius pcenitendi f (Hocest, liabilum
mulandi et ad sxculum rcveriendi) , > locum minime
C aniplccli possuni. Si vero ad sxcularem babitum
reverti voluerini, redeundi licenlia nullo modo dene-
getur : quia satis inutile esl, ut coacta scrvitia
Domino prxslentur. > Labbeus vero iiotai, ab auctore
Glossae apud Gralianum Marlino tribui , ejusque lem-
poribus magis convenire.

2. Obscuruni certc non esi hoc decrelum ad ea
pertiuere tempora, quibus de ilio usuderog:iricQepit|
qui jam pridem obiinebat, videlicel ul pueris , post-
quam monasteriisa parenlibus ruisseiitoblati,propo*
siium deserere , ei ad sxcuium regredi nefas esset.
Uunc autem usum apud Grxcos numqiiam recepium
esse colligilur tum ex his Tbeodori , Canluariensis
arcbiepiscopi {Spicil,, to, ix, p. 62) : c Basilius judicavil
pueris licentiam (legAicere) nubere ante sexdeciman-
tos hostes bal)erent. Horum imporiunitati pridem I^ nos, siabstinerenonpotuerint, quamvismonacbifuis*

clerus Roroanus post Fabiuni moriemminime ceden-
dum ratus est. lisdem fortiter et consianter resistenli
Cypriano, ne tam necessaria disciplina labefaclare*
tor, multa a factiosis fuerunl susiinenda. Taiidcm
Marcellus omnia experiri , quam tantum maliim per-
inittere mafuit. Nequc ejus exilio detcrrilus est
Eusebius, quominus quam decessor defcnderat pcBni-
teniiac causam ac disciplinam , invicto animo propu-
gnaret. Uterque merito appelletur martyr jiistitia) ,
quam videlicet Deo negant , qui post(}uam illum pec-
candoofrenderunt, ei digne per pceniteutiam satis-
facere detrectant.
3. Tradit quidcm Eusebius lib. vui, cap. 14,

senl, lum cx ipsis Basilii verbis inRegulis fusius dis-
putatis, interrog. 15, ei inBrevioribus.

3. At usuin illum in Occidcnte asserit Benediclina
Regula, cap. 59, eamque iirmaiit non modo Isidori ,
Magisiri, ei aliorum Regulx, sed et plurium conci-
liorum tum in Gallia , tuin in Hlspania aut Germania
habitorum , ac summorum pontificum decreta. Hia
prxiverat £cclesix roos , Siricii Zosimique decretis
siabilitus , quo filios ab infantia sacrae cleri miiitia
coiisecrare, et lectorum officio dicare fas erat^
neciiou usus qui ab incunabulis Ecclesiae constanter
obtinuit , ul nimiruro baptizarenlur infantes , atquo
exinde christianis legibus ita tenerentur , i ut no^

DE MAKCELLO DlSCIPLllNit SERVATORE.

impiine dcserereiii inajores » ( verba suni conciUi A ac proprium sibi facil laudaluni Toleiani iv concilii

Toletani viii, can. 7 ) , c quod parvuli vel nesciendo
vel nolendo perccperant. > Et hoc quidein exemplo
moxdictum conciliiimevinoileos, qui, c aut eventu
necessiiatum aiit metu periculorufii adepii fuerant
ecclesiasticaruin officia dignitatiim. c Horum ofHcio-
rum legibiisoi)ligari,ricetc cum illishaecimponercntur,
id sibi (ieri noluisse testnreiitur. > Quocirca conciliuin
Aurelianeiisc v, anno 549 habitiim,can. 19, etMatis-
conense i, :«nno 581, caii. 12, puellas, c seu propria
volunlaie nioiiasierium expetant , c seu i\ pareutibus
offeranlur, » si c aut voluniaric aul pareniibus suis
roganiibus religionem professse vel benedictionem
consecutx, poslcaad conjugiuin aulilleccbrns sxculi >
transierint, communione privant. .Anoo 633, can. 49,

statutum , quod sic effert : c Monachum ergo aut pa-
terna devotio aiit propria devoiio facit. Quidquid
horum fuerit, alligntum tenebit. Proinde huic ad
mundum reverti iutercludimus aditum, et omnes
ad sxciilum inierdicimus regressus. >

4. Quamobrem cuin Capitulare Aquisgranense
anni 817, c. 36, statuit, c Ut piicruin patcr et maier
lempore oblationis offerant ad altare , et petitionein
pro eo coram laicis testibus faciam, qiiam tempore
intelligibili ipse confirmct , > hxc posirema clausula
majoris cautionis ergo addita ceiisenda est , non
quasi puero maturiori xtaie jam facto parentum obla-
tionem irritam facere liberuni esset. Eo quideni
sacculo Gotthescalcus, ut ex opusculo Rabani a Mabil-

Toletainiin iv , concilium edixit : c Monachum aut B lonio nostro , to. ii Annal. Beiied., pag. 726 el seqq.

paterna devotio , aut proprla professio fncil. Quid-
quiil hoiuin fiierit, nlligatum tenebit. Proinde his
ad mundum reverii intercliidimus aditum, el omnem
ad sxculuminicrdicimus regressum. > Idcmdecretum
iirmavit, anno 6oG, Tolelanum x concilium, can. 6,
atque illustravit his verbis : c Si in qualibct ininori
selate, vel religionis lonsuram, vel religioni debi-
tam vestem iu utroquc sexu filiis nut unus aut
ambo parentes dedcrint, cerie nui noleutibus vel
nescientibus se susceptam, non mox vis.Mm in filiis
abdicavcrint, sed vel coram se, vel corain eccle-
sia , palamque iii conventn eosdem filios talia ha-
bere periniserint , ad sdecularem reveni hal)ituni
ipsis filiis quandoque peniius non licebit. > Gregorius

edito coUigilur, parcnium, a quibus puer oblatus
monasterio fuerat , voto refragatus est : verum non
ea utebatur raiione, quia piier tum el impossiii erai,
sed quia hoc parentes ejus coram idoneis testibus
minimeprxsliterant, ci cum ipsis, utpote Saxonibus,
aviia iege c nisi de propria sua esse gente lestis posset,
alienos adhibiierant. >

5. Circa idem teuipus , ut in epistola Nicolai 1 ,
apud Gratianum, 20 , quxst. 3, cap. 4, et Ivonein ,
p. 6 , c. 556, legiiiir , Lambertus quidain ab Athoiie
patre suo iiiier oclavuui et uiidecimum aiinuin cucul-
lara indutus , a prxdicio ponlifice, ul el a nr.oiiasticai
vitsQ degenda: obligatione absolveretur, el iie palerna
vel materna haereditaie fraudaretur , petens , non id

II, aniio 726, a Bonifacio Moguniinointerrogatus: C causatus est: quia paierna oblatioiie teueriiion pos-

€ Si pater vel mater filium vel filiain inlra sepia mo-
nasterii in infantia: aiinis sub regulari tradiderint
disciplina , utrum liccat eis postqiiam pubertalis
implevcriiU aiinos, egrcdi el malrimonio copulari , >
haud dubius respondel : c Hoc omnino devilnmus,
quia nefasest, ut oblatis a parentibus Deo filiis vo-
luptalis frena laxenlur. > Verum ex iiac Bonifacii iii-
terrogatione discimus , s:iltem nonnullis durain jani
videri coepisse illam legem. Nihilo tameti minus eam
in Germania ad amiuin 868 vigiiisse liquci ex Mogun-
tiacensis concilii, hoc adino Ludovici pii jussu habiti,
canone 22, quo sauciiur : c Si paler el inater filiuni
filiamqiie iuira septa monaslerii in infaniix annis
fiub regiilari tradiderint disciplina ; non liceat eis ,

set, sed : quia c absque patris oblatione vel abhatis
percepta benedictione monastico liabiiu iudiitus > fue-
rat ; id pariter icsianle ipsius patre, quin « Neque ego,
palerejus, palia allaris, c ut Benedictina Uegiila pr:e-
cipil, c indutuni illum obluli, neqiieaquocnmquesa-
cerdote vel abbate, ul mos deposcii, lienedictionc per-
cepta, regulae umquain subactus est: > adeoque neqiie
oblatus dici aut exisiimari debuit. Eadcin ratione
S. Bernardus, epist. i, ad Robertum nepotem, qiii
inter diversas sua: a Cisterciensibus ad Cluiiiacenscs
defeciionis causas, hanc afferebat : quod Cluniaceii-
sibus a pareiilibus suis oblalus fucral , usiis est iii
hunc nioduin : c Quam(|uamdubiumnon sil |iroinissum
illuin fuisse, noii donatum; nec enim pciitio, qoaiii

posiquam ad puberlaiis perveneriiit annos, eg^diel ]) Regula prsecipit , pro eo facta fuita pareiitibus , iiec

matrimonio copulari. > Qiias verba ad propOhit«'ini
Bonifacii quxstionem oinnino sunt accommodata.
Proseqtiiturexiiidecoiicilium : c Igitur non liceat eis
susceplum h.ibiium urnquam deserere : sed convicti
quod tonsuram aut religiosam vestcm aliquando
liabuerint, in religionis cultu habituque , velint no-
lint, permanere coganlur. > Et \txc rursuin expressa
sunt ex canone 6 Toletani x concilii , tantum his
Terbi^ canonis, < ad religioniscullumliabitumquere-
Yoceniur, et sub sclerna (seu slrenua) districtione
hujusmodiobscrvantiaeinservirecogantur, > nonnihil
muiatis , ut mut tndi habitus potestas sublata planius
enuntiaretur. Tum idem concilium, can. !i3, renovat

manus illius ciim ipsa peliiione involuta palla altaris,
utsic offerretur coram lestibus. iQuamvis auiein Ni-
colaus I, iu judicio de Lamberti causa prolato , nc-
quaquam existimarese rescribat,c Lainberlumdebere
sub tuli violenlia fieri monachura, > quia c qiiod quis
iion elegii, iiecopiai, profecto nondiligit;quodaulem
nondiligii, facile contemnit : > lamenaliquantopostRa-
banus istarum oblaiionum moreni opusculo apud Ma-
hillonium, ui superius dictum csl, in lucem editoacri-
ter propiignavil. Et qiiidem , aniio 895 , conciliuin
Triburieuse, can. 16, consiituit : c Qucni progeiii-
tores ad monasierium iradiderunt , et in ecclesia coe-
perit eantare etlegere, nec uxorcm ducere, necmona-

t5 EUSEBIUS PAPA

stcriiim desererc poterit. Sed si discesserit', reduca-
tar; si tonsuram dimiserit, rursum loiideatur; uxo-
rem si usnrpaverii, dimiiiere compellatur. >

6. Eumdem morem ad saeculum xii, perseve-
rasse, cum ex epistola i Bernardi superius laudata,
lum ex epistola Siberli a~d Rddulfum al^atem sancti
Trudonis, qui lioc sacculo florebat, necnon ex ca
quam idem abbas rescripsil, perspicuum est (Decrel,
Gregorii JX, lib. iii, til. 51, cap, 11 et 42). Ipsi eiiam
sxculo illo dcsiiiente obsequendum esse censuerunt
AJexander III et Qemens III. Taiidem horum suc-
cessor Gcelestinus, de puero qiiem aiite discrelioiiis
annos pater suus fecerat liabitum monachalem
suscipere, interrogatus, respondet (Jbid., c. 14 ) :
c Si dictus puer ad annos discretionis pervenerit, et
babitum retinere noluerit monaclialem, si ad hoc in-
duci neqiiiveril, non est ullatenus compellendus;
quia lum liberum sibi erit eum dimillere, cl hoiia
paierna, quus sibi ex successione proveninnt, posiu-
lare. >

7. Ea lamen le.\ jam aniea nonnullisin locis an-
liquari coeperal. Et Nicolao qiiidem I, ut supra audi-
vimus, durior visa erai, et liberiaiem, quam hujus-
modi status eleciio desiderai, luiderc. Noc alia de
causa BonifaciusJMoguntinus antea Gregorium II sibi
de illa consulendum diixerat. Postinodiim vero Clu-
niacenses quoddam ei lempcramentum videntur ad-
hibuisse. Horum quippe consueiudines anlc medium
saeculum x describens S. Udalricus lib. iii, c. 8, re-
lata puerorum oblatione ejusqueritu, proximesubji-

QUANDO SEDERIT. 26

Acit : c Postea induitur (puer) cuculla, ct de csetero
bcuedictio ejus difleriur usque ad legitimam aetaieroy
id est, si non am|)lius,vel usque ad QumDECiM annos. »
Eumdcmmorem innuere videtur et Clemens III, loco
jnin citato, ubi pueilae, ante discrotionis annos a
pareniibus monasterio trndilx ad saccnlum reverten-
di aditum penitus inierdicens, istam interdicti hiijus
raiionein adjicit : c Non eiiim videtur illa monasti-
cc proressionis a se posse jugum excutere, cum eam
non constei evidentercontradixisse, cum beoedictio-
nem accepil, quain nonnisi in setate discreiionis re-
cipiuitt quae velanlur, prxscrlim sl ratihabitione
secutn, elsieam quandoque conlradixisseconstiterit,
roboratur. > Tria quippe complectilur h:cc ratio : i^
puellas benedici non consuevisse, nisi cum ad aetatem
discrelionis pervcnisscnt; deinde, eis tunc benedic-

^ tioni hujusniodi contradicendi polesiatem fuisse;
posiremo, coniradicentibus aditum ad sseculi regres-
sum paiuisse.

8. Porro ex omnibus testimoniis qux colligere
aul videre nobis hac de re licuii, nuilum est, quod
cum decreio nostro magis conseniial, quam quod ex
consuetudinibus Cluniaccnsium prolulimus. Quare
illiid ad cxiium s.TCuIi noni ant initium decimi re-
ferre licet. Aui eiiain serius esi diflerendum, si be-
nedictio, quam Cluniacensium consnetndines aetalc
Icgitima pro^cipiiint, inslitutn sit, ut puer jam sui
conipos rainm faceret alque conGrmaret parentum
oblaiionem, non utopiio ei daretur repeieudi sscculuiu.

SANGTUS EUSEBIUS PAPA.

9IOIO''

§ I. — Quando et quamdlu $cderit.

Eusebiusin plurihus pontificnlis lihri exemplnribus
annos vi , mensom i , dies iii , inaliis annos ii, mon-
sem I, dies xxv, sedisse dicitur. Kuin Ensebius Cic-
sariensis episcopus in Chronico septem mensibus
Ecclesiaro administrasse scribit. De hoc papa islud
lantum iu Bucherinno caialogo habenius : c Euse-
bins mehses iv, dies xvi, a xiv Kalcndas Mnins ad
XTi Kalendas Sepieinbris. i In qiio sibi uon cob.e-
rel isie caialogus, cum a xiv Kaiendas Mains ad xvi
Kalendas Septembres quatuor dumtaxat menses uno
die minas interjiciantur. Ab eo eiiam dissidet Bu-
cherianus depositionis Romanorum poiitificum cafa-
logas, in quo legilur : c \i Knlendns OclobrisEusebii
in Callisti. i Unde Eusebium Sepiembris xxvi die in
Callisti coemeterio depositum fuisscdiscimus. Ei huic
qoidem indicuto martyrologia vetera et plures libri
ponlificaHs codices sufl^raganlur. Quaro suspicio est

C librariiim, qui Bucherianum catalogum dcscripsit,
pro c \i Kal. Octobris > per oscitanlinm scripsisse
c XVI Kul. Scptembris, • addita videlicct de siio nota
niimericn x et c Septembris, i ut vicini mensis voca-
biih», qnod interdnm accidit, c Octohris > loco sub-
siiiuio. Quocirca doctnsTillemonliiisl.iudatoindiculo
aliisqiie monimeniis eidem sufl^ragantibus standum
exislimans, nc menses quaiuor et scxdecim dies, qui
Bucheriano in calalogo Eiisebii poniincalui adscri-
biintur, relinens, hiinc papam x Maii dio, nnni 310,
crealum, et eodem anno xxvi Septembris die nd vi-
tnm mcliorem migrnsse^^censet. Sanc chronologi pe-
ritiores Eusebium nonnisi anno 5i0 regimen Eccle-
b\x suscepisse, nique ante Septenibris cxitum ohiisse
consenliunt. Uiideliunc pnprimnulloDcrcmhri mence

D vixisse coiiflcilur. Qnx igitur hahcnda (ides scu Bol-
landiaiio libri pontilicalis codici, in quo trcs ei ordi-
nationcs pcr mcnscm Deccmbrcm aitribuuntur, seii
aliij in quibus iiiiam eoJem mcusc fecisse nnrratur?

57 DE EPI8T0L1S EU8EBI0 ADSCRIPT15

§ II. — In quo vulgaUwi de S. Eusebio carmen expU
catur.

fiPlGAAMMA (I) 0E S. EUSEBU).

Heraclius (2) vetuit Upsos peccau dolere;
Etisebius misi^ros docuil sna crimina flere.
8cindl(ur in partes populus gliscente furore,
Sedet loca edes [leg. Seditio^ caBdes) bellam, discordia,

[lites.
Hveroplo (3) pariter pulsi ferllate tyranni,
tutegra cum (4) reclor servaret foedera pacis,
Pertulit exilium omnino sub judice laetus
Littore Trinacrlo (5) mttndnm vitamque reliquit.

S ni. — De epittolit ac decretis Eu$ebio papas adtcriptis,

4. Tres epistolas apcrte Talsas, et ab Isidoro Mer-

catore Euscbii nomine confictas, cum c^tteris in ejus-

dem orficinn cusis, Deo dante, forte alibi edcmus.

2. Prxierea in editionibus Conciliorum quatuor

A lit- 5, lege r)6, lum Nuvella 1^5, cap. 50, necnon a
Gregorio Indici. xv, epist. 20, ad ForluDai. ct Cypr.
approbatiir.

5. Secundum, c Consulio oroniiim siatuimus, ui
sacrificium allaris non in serico paniio , aut tincto
quisquam celebrare prsesumat, eic., > apiid Graiia*
num, de Consecraiioric disi. i,cap. 46, Eusebii siroiii
ei Silfeslri; upud lyonem, par. vii, c. 40, et Btir-
ebardiim, lib. iii, cap. 99, unius Eusebii ; ac de-
mum apud AHselmiim, lib. ii, cap. 2, unius Silves-
tj-i prse se feri nomen. Ex geslis autern Sil-
vesiri libro Poniificali iiiseriis, quuc Labbeus, lom. i
CoticiL, png. 1542« cdidit, cxcerptum esl.

4« Tertium, c Jejunia in Ecclesia a sacerdotibus
conslituia sino nec^isltale ralionabili non solvaniur,i

circumreruntur decreta e variis canoniim collectioiii- B ei Gratiano de Consecr. dist. 5, c. 17, descriptum,

biis, in quibus Eusebii uoniine iiisigniuntur, collecia.

Horum primuin, c Desponsatam puellam parcnlibus

non ticet alii viro tradere ; licet tamcn monasterium

Sibi eligere, > quod Gralianus 27, qiiaest. 2, cap,27,

tvop. 6, c. 40;Buchardus lib. vui, cap. 4, Eusebio

adscribunt, est Poenitentialis Tbcodori Cmtuariensis

episcopi apud Petitum , lom. i , p. 12, cap. 11, sub-

inde lib. vi Capitularium, cap. 92, insertum bis ver-

bis : c Puellum desponsaiam nou licei parentibui

darc alieri viro : tamen ad moiiasterium licet ire si

voluerii. > H:«:c autem posirema pars de potestaie

peiendi monasterium, Jusiinianiimp. cum Cod. lib.i,

(1) Istud eplgrammn, seu epilapliium, Bnroniiis iil
novissima editioiie Aiiluerpieiisi nd aiuium 557, num.
57, iion sine cunctatioiie, ad Eusebium presbyterum, C
qui Liberio pontifice viiam (iniii, refert. lilud potius
ad Eusebium papain attincre judical Tillemoniius»
ejusquejudicio ultro subscribiiiuis. Nec miruin est,
dignuin Marcelli successoreiii eam Ecclesiie discipli-
iiam, ob ciijus defensionem sanctus ille decessor
exilio niulctatus fueral, icrlier vlbdiCiisie, edqiiif de
causa, eodem Ghritii apotiaia Instanie, ftb eodeni
tyranno eaindeiii poenam subiisse. Quocirca etiam
ipse qui superius de S Marcelio carinen ador-
navitDamasus, etiam istiid conciniiasse baud immerilo
censeaiur.

(2) Hic nomenexprimi videturnpos(ataiilIiiis,quem
in pace Ciiristum nrgasse siipcrius de S. Marcello
carmen roemorai. Nomine autcBi lapsorum il lunc
vulgo designabaiiiiir, t|ui idolorum se sacrificiis con-
iaininarani, vel in quodvis iiicurrerant idololalriae
scelus, ut Cypriani opus simpliciler inscriplum de
Laptit, ejutque epistohe passith probant.

(3) Hic memoratur exeiiiplum Marcelli, (|ui pariter j^
a Maxentio tyranuo in exilium pulsiis tucrat.

(4) Damaso rectorlt noiuine Uomaniim ponlificeni
Indicare quain rnmiIiareruerit,MilesiusSara2atilils irt
illud superioris epigrammaii':, Veridicui rector, plu-
ribus exemplis demonstrat. Ideo autem Eusebius in^'
legra pacis foedera scrvare nuiic velle dicitiir, qiiia
paeeni iapsis concedere nolebat, nisi iis conditioni-
bus qiiibus eam dandam essc Cornelius cum toto
orbe decreverut. Uuucirca dicitur miseros peccata sua
flere et per dignos poenitenti;R friictus diluerc do-
cuisse; cuin contra nollet Heracliiis eos peccala do-
lere, sed staiim praPlermissis peenileiula; l.iboribiis
pacem recipere. Eadem loquendi ratioiie defiet epi^
gramma dc Marccllo, qtiod solvuntur (cedera pacis,

(5) Vidclicet relegatus iii Siciliam, qiiic Siraboni ct
Pii'iio a trlbus proinontorils, Peloro, Pachyro el Ll-
lykco, 7Hiiacna dicta esl. ibi Eusebium vita functoiii,
adccelus roigrasse no$lri epi^ramroatlscondiior docei.

ei ab Ivone, pnr. iv, cap. 49, necnon Burchardo,
lib. XIII, cap. 17, veiut c ex dtciis Eusebil pap9C,cap.
iO, citatum, > inCapitulari l,quodSleph. Baluzius
Capitulis aniii 813, pag. 5i7, subjecit, estcapilu-
lum 25.

5. Qiiartum, e codice qulnque llbrorura, cap. 41,
iia profertur : c Oportei cpiscopum rooderalls epiilis
contentum esse, suosqiie convivas ad comedendum
et bibendum non urgere. Removeantur ab ejus con^
vlvio cuncta turpitiidinis argiimcnla : non ludicra
spectacola,iionacroainatum vauiloquia, non fatuorum
slultiloquia, non scurritium admiltantur prxsligia.
Adsint peregrini ei pauperes et debiles, qui de sa-
cerdoiali meiisa Christum benedicentes, benedictio*
neiu percipiant. Hecitctur sacra lectio, subsequatur
\\yx vocis cxhortalio : uiiion tantum corporaii cibo,
iinmo verbi spiritalis alimeiitoconvivuntes sc refectos
gratulentur, ul iii oninibus honorificelur Deus per
ietum Chrinium Doiuinum nostrum* i Idetn quo^iue
Ivo, par. XIII, c. 75, etBtircbardus, llb. xiv, c. 4, vcl-
ut c ex decrelis Eusebii , cap. 10 > citant. Sapieiitis-
siiiium quidem est decretuni, nihilqiic prxcipit quod
Eusebio videatur indigiiuui : sed id quod prohibct,
in illius aeiaiem miniine arbitramur convenire. Tunc
opus non erai, ut ab opiscoporuoi roensa seu spccta-
cula iudicra, seii scurrilium pra^stigia removerentur.
Ecclesiis luro maxime praierant ii anlislites, quorum
modesiia: laudes etiain geniilis ac religionis noslrse
adversarius scriptor negare non valuii, c quos > ni-
inirum c tenuitas edendi polandique parcissiine, vi-
liias eiiain iiidumenlorum, et supercilia huinum spec*
tantia |)erpeluo iiumiui verisque ejus cultoribus ui
puros commeiidabani ct verecuudos. > lia porro Da**
inasi aevo Ammianus Marcellinus, lib. xxvii, cap. 3,
ioqiiebatur. PrrBdicio autero decreto affine csi quod
aniio 815 conciliuiu Turonense III, can. Sconstituit:
c Episcopum noii oporiere profusis incumbcre con-
viviis : sed parco el moderato contentus sitcibo, ne
videnlur Domini abuti senientia diceniis : Attendite
ne graventur cordavettra in crapula et etrrietale (Luc,
XXI, 3i). Ei quamdiu convivatur, poiius sacra leciio
anie mensaiu ejua reciietur, quam oiiosa a susurro-
iHibusrespneniverbn. i Eican« G: < Perenrini e{

2D DE LITTERIS MAYENTII MEIiGHIADI DATIS. 50

pauperes convivx sinteplscoporuin, cum quibusnon A meg, elc, > quod Ivo, par. iv, c. 00, proxlmo decreio

solum corporali, sed et spiritali reficianiur cibo. >
Yide el concilium Remense ii, eodem anno liabiium,
can. 17 et 18. Unde et tempus conjici potest quo de-
cretum Eusebio attributum prodiit.
6. His adjici poluisset quintum, c Si evenerit fa*

subjicit, ac velutex iisdem Eusebii decretis, eap. i,
laudai. Verum istuii Rurcliardus, lib. iiii, cap. 18, ro-
ferl ut c ex decreiis Liberii papac, c. 3 > Exscriptum
est antem ex libro i Gapitularium, cap. ii8.

SAnCTCSBIELeBtADES PAPA.

1 1. -^ Qtmndo gt qnaMhifii^'^*

i. Melcbiades Bucberiano in catalogo, in quo, ut in
plerisqueveteribus monimentis,lfi7<tai^< nuncupatur,
Peiri catbedram tenuisse dicilur c ex die viNonas Ju-
lias a consulatu Maximiano VIII solo, qiiod fuii mense
Septembri Volusiano ei Ruliiio , usqiie in ni Idus Ja'>'
nuarii VolusianoetAnniaho consullbus. > Qu% inscrip-
tio ut intelligatur, observandum est Maximianum Ga-
lerium solum ab inltio anni 5ii ad mensem Sepiem-
brem consttiatum gessisse» boc auiem niense Volu-
sianum Rufiuro creatum Ci-se consulem, adjunclo ei
collega Rmbio, cujus nomen aiiquando reticentca
antiquarii^ uniiis Volusiani diio nomina quasi duorum
coiisultim expresserunt, et /tu/iit» pro Rufio subsli*
luerunt. Hanc expiicatitmem uosirain iilu trani ac (ir
nianl : i** iadiculns prEefeclorum Urbis apud Ruche-
rium, p. 258, in qiio ad annum 5i0 legimus : c v ka-
lendas Novenibris Rufius Volusianus P. U.> Hoe
est praefeeius Urbis : tum prokime sequiiur ad uniiuro
3il, c Gonsules, quos jusserint DD. NN. Augusli. Ex
mense Septembri faciuin esi Rufino et Eusebio ; > 2^
Fastorum consularium frngmentum aptid eumdem
Biiclierium, pag. 250« in quo aiinus 5ii sic designa-
tur : c Maximiano VIII solo; > iiem fusti integriores
Bucheriani, pag. 42, qui ad eumdem annum prse se
ferunt, c Imp. Galerius Maxiiniinus VIII, Imp. Lici-
nius aug. > al. c Rulinus et Eusehiiis; > nc (leiiium
quod in fasiis Idacianis niemorauir, c Maximiano VIII
consuIe.>llisconss.quodestHurinoetVolusiano,diem
funclus Maximianus junior. > Quocirca Miliiades, scu
Melcbiades, anno 5il, Julii ii die, qiii secundam in
feriam cadebat, ordinatu^, anno 5U, Januarii die ii,
sepulius dicendus esi. Ipsius auiem mors deeimo
ejusdem mensis die iii Bucberiano dcpositionis Ro-
manorum pontiGcum iiidiculo ila coiisignatur : c iv
Idus Jaiiuarii Miitiadls in Gallisii. » Eodem quoque
die nolatur inMartyrologio llleronymidiio, quamvisjA
eodem Martyrologio rursum ad diem ii Julli : c Depo^
silioMiitiadis papse > legatur. Sed hic Papebrocius
dicin ordinaiionem ejus, Pagius vero reliquiarum
ejusdem translationem , cujusmodi solemnUatem ipso
nalalis seu ordinationis Romanorum pontiflcum dle
s;ppius celebraiam asserit, recoli opinantur. Nequo
igliar ad Melchiadis obitum, sed ad aliqiiam aliain so^
lcmnitalem referendiim esi, quod in Ecclesia romana
die X mensis Decembris memoria ejtis coliiur.

2. Hinc Bucherianum calalogum^ in c^uo c Miltist-

de^^annis lii, mensibus vi, diebiisix, i sedisse diei->
tur, ex subjeciis in coJem caialogo oonsulibus corri*
gcndum, ei annis ii, pro annis iit restituendum esse
liquet; simul et in liotis numoricis describendis quam

H facilis sit iibrariorum lapsus animadvertitur. Neque
minuii evidens est Eusebium, Hieronymum alque
Prosperum in Ghronicis, ubi tres pontificatus annos
Melehiadi atiribuunt, de diiobus completia el uno in«
choato loqui. Inde praeterea conficitur, ab Eusebii
raorie ad ordinationem Melchiadis noii tantum c sep-
tem dies, > ut vulgatus Anastasius seu pontificalia
liber liabet, sed novciii nieiiscs ct aliquot diesRoma'*
num cpiscopalum vacasse. Dei)i(|ue quod in vulgato
ponllflcslli libfo de Melchiilde tegiltir, eit Bucheriano
catalogo aut slmillbus qoam corruptn cxpressum siCy
ex soia collaiioiie iiianifestum flet. Iia porro In illd
libro etprimiiur : i Mclchladcs natlone Afer sedK
annos iii, menses vii, dieS viii, ex die Nonahim Ju«
lii consulatu Makiminl IX, iisqiie ad Matentium se^

p cundo, qul fhit metise Beptembfl, Volusitiifo el Ruftno
cohfttJlIbU». I

§ II. — De lillerit MaxeiitH impernlorU ai preefeeli
preelorio Melchiadi duli$t quibue illi eceletiii qum
fueroHt ablatat reslilui jubehmL

i. In collatione Garthagiiiensi, ut Atigustiiius tum
in Rreviculo colialionis, iii diei, c. i8, n. 5i, inm in
libro ad Donatlstas, post coltationem,cap. 15, memo-
rat, recitaia sunt gesta, c in quibus legebalur Mel-
CBiADES inisisse diaconos (Stratoneni et Gassianum)
cum litleris 5laxentii imperatoris et litteris praftcii
proitorio ad pr;cfeclum Urbis, ul ca recipurenl, (|U3e
tempore persecuiionij ablaia nieiuoruius impernlof
christianis jusserat reddi. > Ea autem quse Maxenlius
^ jussit reddi, mox Atiguslinus vocat loca ecclesiasiica,
hoc est cum ea in quibus ccclesix eiant con8lructa>,
et In qUibus conVenire solcbahi chrlstianl, tum etiam
ea quae ad ipsas ecclesias pertlnuerant, uii discrtlil
verbis Gonstantini et Licinii constitulio, apud Euse*
biuin) lib. x Hist.f 0.5« prsecipit in hunc inodum :
c In gratiam Ghrislianorum decernimus, Ui loca ipso-
rum in quibus antehac conveiiire consucveranl, de
quilms in litierispriusad dcvotionem tuam daiisalia
erat forma superiorl tempore constilula, sl (|Ui aut a
fl^(!0 nostro, aiit alio qtiopiam eSi cinisse visi fuerint,
ipsis chrisiianis, absque ulla pecunia et sine repeii'
tlone utla supei^adjecti preili, incUiictunierac sine ulli^

51 EPISTOLA CONStANTINI AD MELCHIADEM. 52

ambage restituant. Quod si qui ca loca emerunl, aut A loca ad jus Clirisiianorum anteliac pcriinentia cx jus-

donata acceperunt, aliquid a nostraclemeniia accipcre
velint, ii pra^fectum qui in illa provincia jus dicil ad-
eant, uta nostra serenitale ratio liabeatur.i Hacieniis
de locis quae chrislianorum convenlibus eranl conse-
crata : tum de locis ad ipsas ecclesias pertineniibus
f

sione divorum parentum nosirorum ad jus fisci devo-
luta sint, aiit ab aliqua civitale occupata, aut certe
vendila, ant alicui doiio data, cuncta ad pristinum
jus ac dominium cliristinnorum revocentur, uthac
etiain in re pielatem ac providenliam nostram cuncti

subdit: f Et quoniam iidem chrisiiani nqn solum ca possinl agnoscere > {Euseb., lib, ix, cap, 10). Quin
loca, in quibusconvenire solebant, scd ^liant aJea^pfS-* **0(Ufgs 9^,cuncij& agi\,qscatur ac suspiciatur singuhiris

-***•• JL *• • • _• *•••*_

sedisse noscnntur, quoc non privaiim ad SiTi^inos*ifK*^^eFgff ^«elesfiilkCfTOwdentia Dci, qui cuin enm ubiqtie
sorum, sed ad jus corporis penimftr^ot; \^xc qmnia inresiissimi imperalorcs sxvissimo bello persequi, et
post legem a nobis memoratam a^tfeqiitf blla •dAblla-* *: in le/n^ vidercnlur, pror-

tione iisdem Christianis, hoc est cuilibct*corpftr>*er** susVnspefqEi2im*et.paptn|subiioreddidit. Verum hanc
conventiculo ipsorum, restilui jubebis, supradicta sci- coniinno iiiterlurbavit pertinax et obstiiiaium schisma
licet rationc servata: ut qui ea loca absque redhibi- Donatistaium, quorum causam Conslanlinus, ab ipsis
tione pretii, sicul dictum est, restituerint, indemni- interpeliatus, Melchiadi demandavit.
tatem suam a nostra benignitate exspecient. > Qua- B
propter et ad Anulinum, Africa proconsulem, iidem § ni. — Donalnlttrum causa Melchiadis cogniliom a

Imperatores, apud eumdem Eusebium, ibid., scribunt :
c Operam dabis, ut sive borti, sive xdes, seu quod-
camque aliud, ad jusearumdem ecclesiarum pertinue-
rit, cancta illis quantocius resiituanlur : quo scilicet
te huic nostro praeceplo accuratissime obtemperasse
intelligamus.

2. Maxentii litlerx, ad quas obtinendas Melchiadcm
operam suam contulisse valde probabile est, anno
Christi 511 indullse siinl. Hasexceperunt du.x Licinii
et Constantini imperaiorum de eadem re consiitulio-
nes : prima, qu% excidii, aniio 512 labenle, postip-
sius Maxeniii necem, promulgata; altera, quam nobis

Constantino imperatore demandaiur.

5. Caecilianum Ecclesise Carthaginensi praeesseidco
non posse conlendebaiit Donalisiae (Augutt»^ Ep. 105,
fi. 8, olim 16), quia Felii^ Aptugnensis, quem libro*
rum sacrorum traditorem fuisse calumiiiabantur, ip-
sum ordinasset. Quamobremanno Christi 515 caiisam
iilius ad imperatorcmConslanlinum, precibus dali.<^
quis Opialus sub libri sui prirai finem referi, delulc-
runi : c Sed quia, > ut Augusiinus loquitur, c Con-
siantiniis tion esi ausus de causa episcopi judicare ,
eam disculiendam atque finiendam episcopis dcman-

asserravit Eusebius, etex quanonnihil supra decerp- q davii. Quod et factum est in urbe Roma, prxsidente

simus, Mediolanl, circa initium anni 515, conscripia.
Tandem eo ipso anno 515 Maximinus, cum a Licinio
deTictiis fuisset, praedictorum imperaiornm erga Ec-
desiam benevolentias morem gerens, istud paritcr
edixit : c Ui indulgentia nostra prolixior appareat,
illud etiam sancire volumus, ut si quae domus aui

Melchiade, episcopo illius ecclesiae, cum miiltiscolh -
gis suis. > Ipsam epistolam qua Constantiiius Mel-
cliiadi negolii hujiis delegavil cognitionem, Eusebiiis
e laiino sermone in graecumconversain, Histori£su:c
inseruit. Hanc aulcm ul exbibeamus, nosirum insli-
tutum videtur postnlare.

EXEMPLUM EPISTOLiE.

ANTirPA^ON BASIAIRHX

COIISTANTINI IMPERATORIS, QUA EPlSCOPOROM CONCILIUM imVTfikr^? ^i is aruvo^ov 87rf(n(0?rcjv circ *P&>j!A)2? x<).£vc{
ROMiE FlERl JUBET PRO UNITATE ET CONCORDIA EC- ytvMai \Hti(i T^f Ta>v ixx>i7<rcft)V hiiiTtOig TC xac q

CLESIARUM. fAOVOia,'.

CoMtantinu$ Augu$tu$ Mittiadi epi$copo urbis Roma
et Marco (1).

KwvTTavTtvo? TsSaffTOf Mt^Tta5>3 eirto-xoTrw *Pwu«t«v xat

M«/3X(U.

4. Quoiiiam hiijusmodi plures libclli a viro claris- i. Y:7rci$i) TotoOTot xa/3Tat napoL 'Avu/ivou tcO )mul'
simo Anulino, Africse proconsule, ad me sunt missi, 7r/»oTaTou avOuTraTov» Trig ^K^pcxrii i^poc [in. 7r).cioVb'
in quibus contineiur C£cilianum» Carthaginensis ur- D oc7:57Ta).>2<7av, cv ol; cu^c/>sTat, Katxt^tovov, t6v cTri^xo-

(1) Quisnain sit ille Marcus, inler cruditos minime
constai. Baronius, ad annum 515, n. 55, gr;ecnm
Eiisel»ii texiuni depravatum esso cotijeclai , et xa^
Ma/}xu pro UpoLp/ii, hoc est, Romano liierarchas ^ ir-
repsisse arbiiraiur. Sed si hoc voc:ibiilo iisiis esset
Constantinusi, antca epmcopi voce ubsiiniiisset. Nec
magis placet allera Pcrronii coiijectiira . qiia xot/sov
uax/»6v, hoc est, tongnm vitnm^ pri^rcrendiiin ceiisct.
Isia enim precaiio mm in lillerarum fronle pri?miiti,
scd ad calcein subjici solet, ubi reipsa a Cuiistantino
ponitiir. Valesiu» existimat hic nOtari preibyterum

EcelesiiB Romnnce, qnem una cnm Miltiade hnic synodo
interesse voluit Constantinus , eum videliret Marcwn^
qui post Sitvcstrnm papnm episcopnlnm nrbis Rom<e
gessit, Alii, licel Baronii Pcrrouii(|iie ronjeciura^ noii
probent , ultro tamen iis in noinine Marci niendum
essc Inrgiuiitur. Cerie Optaliis, cnin omuiiim qui Ro-
maiio iii conrilio consedcniiit nomiua t^oiumntnorcf,
nullius tamcn Marci lucminil. Ncc racile quis sibi per-
suaserii euin ciii itni nomiiialim cnm Melchiade
Constantini de habendo concilio epistola .iii.<>cripia
fuerit, huic conciiio non interfuisse , ant si iuicr-

MELGHIADIS DE C^CILIAM CAUSA SENTENTIA.

b':s episcopuni, a quibusdam coUegis suispcr Africam A ttw ra; KupruyswritTibiv ttoXcw^, 7ra/»a twwv iioMy^

constitiilis, muUis de rebus insimnlari ; ac milii per-
inolestum videtur, in iis provinciis, quas divina pro-
videntia me» devotioni mera liberalitate iradidil , et
\n quibus maxima est populi muliiiudo. plebem quasi
in doas partes divisam ad deieriora defleciere , et
cpiscopos inter se dissenlire : Placuit utilii , nt ipse
Caerilianus cum decem episcopis qui accusnre illum
videntur, nc decein aliis , quns ipse ad causam suam
necessarios esse judicaverit , Romam naviget; ut ibi
conim vobis, neciion Reticio, Materno cl Marino (1)
collegis vestris, quos hiijus rei causa Romain propc-
rare praccepi, possit audiri , qiiemadniodum sanctis-
bimae legi convenire optime nostis. Porro ul de om-
iiibus bis plenissiniam valeatis habere nolitiam ,

CWTOO TWV XaTK TIJV 'A^ptXlQV XaT£OT&>T&)V iV TroXWif

7rp«7|jiai7r> cOGvvcffGac' xac tovto /Mt jSapu vfoBpa,
doxcc, t6 iv TauTatfi" Taif CTrapx^'^ * *ff "^ ^/*? wiOo-
acuffcc oxjBaiptTog vi Ocia npmoLO. h/tx^ipwif xaxccvc
TroVJ 7rX:Q9off ^oO, ©x^ov cirt t6 ^v>6tc/bov iTrc/xcvovra
cvpcTxco-dac (uo^avcc ScxooraToOvTa, xac fUTaSO CTrcTxo'
izo^jf ^ioi^puc cx<ev* cSo^c juioc cv* avTOfi- 6 KacxcXcavoc
liSTo. Scxa CTTcoTtOTrwv Twv avT^v cOGuvccv ^oxovvTwv, xac
5cxa CTipwv ovf auT6f rn cauToO Scxaj avayxacouc xtno-
XkSoc, ccf TTjv 'PwfxiQv TrXw aTrccvaC cv' Ixcc^c v/iwv Tra-
/aovTwv, a»a /x>iv xac 'Pctcxcou, itac MaTC/9vou xoi Ma/Jc-
vo'j Twv xo^»j7wv 1JUWV, ouf TOvTOu cvcxcv ccV vh
'Pwjxijv 7r/»o(TCTa5a crrceTTrcOTac , SuvijOn axouoOiQvac , wc
«V xaTafAoOocTC tw o-c^ao-fxcwTaTw vo/xw a/o/iOTTCCv. cvcc

cxempla libellorum (2) ad me ab Anulino missorum B fovToc xai Trc/sc TrovTwv avTwv tovtwv nhiptvrocTis^

iitteris meis subjecia, ad supradicios collegas vestros
iransmisi. Quibiis leclis perpendet gravitas vestra ,
qiionam modo prsedicta coiuroversia accuraiissime
dijudicanda sit, et ex prxscriplo jusiilia; terminnnda.
Siquidem nec vestram seduliiatem lalet tantam a me
reverentiam sanclissimse Ecclesiae calholioe exhi-
ijeri , ut nullum omnino schisma vel discidiuui ullo
iii loco a vobis relinqui velim. Divinitas sunimi Dei
niultis annis vos servet , charissime.

§ IV. — Melchiadh ienlentia de CiBciliam cama,

5. Eodem anno 315, Ociobris secundo die , qui in
sextam feriam incidebat, in domum Faustae, Constan-
lini uxoris, iu Laterano convenerunt et consederunt
jijdices:Milliades, episcopus iirbis Roma>; Maternus
Agrippinae civilatis, Reticius Augustodunensis, Mari-
nus Arelatensi», Merocles Medionaiensis, aliique qna-
tuordeciro episcopl Itali , quorum et nomina et sedes
OpCaius recenset. c His decem el novem considenti-
biis episcopis , i inquit idem Optalus, c causa Donati
ci Caeciliani in mcdium missa est a singuiis. In Dona-
tiim ( A Cisis Nigris, ul Uquet ex Auguitino brevic,
CoU. diei iii, n. 36, et lib, ad Donat. poit CoU. n. 17)
^unt h« sententia: latx : Quod confossiis sit sc reba-
|iiixasse , et episcopis lapsis manum imposuisse ;
quod ab Ccclesia alienum est. Tcstes inducii a Do*
nato confessi sunt se non habere quod in Cnecilianiim
Uicerent. > Cxcilianus omnium supra mcmoratorum

SuvuOijTC cx«cv yvwo^cv, Ta ovTcniTra twv cyy/»a^v twv
Ttpo^ /xc napa, *AvuXcvou aTroo^TaXcvTwv y/oa/i/iAaffcv i/jBoic
uTroTaSaf itpoi Toxtg npottpriiihoMi xo^iryac v{UM
eScTre^^a* ocf cvtuxo^o"» ^ xtfuripoc trrtppovnc 3oxi-
liufTtt ov Tcva xp^ T/soTrov Tiiiv Tr/oocc/ou/xcvqv dcxnv imfu^
'kidrura. ^ccux/ocviio^ac, xai xaTa t6 $txacov rtpiAariffou*
'OTroTC Ltyj5c Tiiv v/jiCTcpav JTrcfAcTccav XavGovcc, TOo^avrqy
/xc oc^w rn cv Gco-fAw (sic) xo^^cx^ ^Exx^yjaca oTrovc/iucv, wc
fin^ht xaG6XoTj (ry^itrua ft Sc^^oorao-cav cv tcvc twrw /3ou-
Xco^at /xc u/xa; xaToeXtTrccv. 'H OctOTTjc 0/iac tov payoikoM
6coO dca^^oc Tro^occ cVcac, TCfAcwTaTC*

sentenliis innocens est pronuntiatus , etiam Miltiadis
senteniia, quajudiciumclausumest hisverbis : c Cum

C consliteril Cxcilianum ab iis , qui cum Donato vene-
runt, juxta professionem suain non accusari » nec a
Donalo convictum esse in aliqua parte constiterit ;
suse communioni ecclesiaslic» integro staiu reiinen-
dum esse censeo. > Melchiadis sententiam integram
ab Opiaio relatam .uon esse liquet ex Augustino,
epist. i3 , olim 162, n. 16, qui eam ibidem laudibus
exlollil in hunc modum : c Qualis ipsius Melchiadis
ultima esl prolaia senieutia, quam InnocenSy quam
iiitegra, quam provida atque pacifica, qua neque col-
legas, in quihus nihil coiisiiteral, de collegio suo au«
sus est removere , et Dunaio solo ( a Casis Nigris )
quein totius mali principem invencrat , maxime cul-
pato, sanitatis recuperaiidae optionem liberani cxte-
ris fecit, paratus litteras communicalorias mittere

D etiam iis , quos a Majorino ordinalos esse constaret ;
ta ut quibuscumque locis duo esscnt episcopi« quos

fuerit, ab OplaCo silendum esse. Quocirca MerocU,
qui Mediolanensis liinc episcopusenil, pro Marco eo

Srobahiiius mallent, qiioil Constaniiniis, eo ipso anno
fediolani versatus , probalam ac perspcctnu li:ibere
poiueritMeroclisxqiiilaiem. Inde lamen movcri qiiis-
piam poiest, quod in eadem inscriptione, in qiia de-^
nominatur Miltiades Romnux urhis episcopus , alie-
riiis, qui ei adjiiiij^ilnr , dignitas taceatur. Pncierea
>crbum Tc/icwTaTc, chariiiime^ quo epistola ctauditur,
indicio esse posset, episiolam lianc Milliadi uni, non
duobos scriptam esse, nisi et eadcm scribendi raiio
frequens occiirreret in ipsis Roinanorum pnesiilnm
lilleris, quae pluribus a pari inscriptae siint. Jam vero
cruditorum ae lioc loco coniecturas , et argumenta
qu» ipsis veladyersentur vel faTcant, exposui : nunc

seligat qiiisquo quod sihi mngis arridet. Rei verila-
tem nos ccrtins docuisset coliationis Carthaglnensis
tertia pars, cap. 319, cui haec ipsa epistola inseria
erai, nisi hxc porlio excidisset.

(1) Episcopos illos Gallos cum Romano convenire
pr^ecepit Consianiiuus , moreni gerens huic Donati-
siaruni peiiiioni , in qua legere est : Petimui ul de
GaUiii nobii judicei dari prcBcipiat pietai tua; qma^
iii(|iiiunt , ab hoc facinore et dissensioue immunit eil
GalUa,

(2) Precum seu libellorum parlem posiremam
Optatus circa finem lib. i exscripsit. Caetera deside-
rantur.

56 MfiLCHIADlS DE GiGGlLIANI GAUSA SEMTfiNTlA. 56

dissensio ^minasset, eum eonnrmflri vcllet, qiii fuis- A unilaiem redierint, sfc recipiendos esse , c ut non
ftct ordinatiis prlori <^lteri autem eorum plebs alia

regenda provldereiur ! virum optimutn ! o filium
chrisiianoe pacU et patrem cliristianie plebls!... Hic
nec nianiuettftdo Inlegrilatem cornipit , nec Integrilas
tnansueiudlni repugiiavit. i

6. Et ill hac quidem sententia iriplex suspicere est
providi paslOris temperamentum , qiiod deinceps Ec-
cleslae simlltbus in causis magno usui fuit : primum ,
qaod lotlus mali princlpem Donatum damnare con-
tentus, cxteris cjus consoriibus liberam resipiscendi
facultatem reliquit. Allerum, quod etiam a Majorino,
qui Gartl^aglnensl <»ccleiiae in Gseciliani locum a sclii-
smatiois pnefectus Tuerat , ordiiiatoa ad communlo-
nein aaam admlttere iion recusavli. Poi^treinum ,

solum viatnsaluiis invcniani, scd nechonorem episco-
pnlus amillanl. Potcril quippe, inquiunt, unusquis-
quc nosiruin , lionoris sibi socio copulato , vicissim
sedere eniinentius , sicut pcregrino episcopo juxta
consiiieniecoliegi. Hoc cum alternis basilicis utris-
qiie conccdiiur, uterqne ab alterutro, mutuo honore
pracvciiitur : quia ubi prxceptJo charitatls dilataverit
corda, posscssio pncis noii fit angusta ; utunoeorum
defuncto deinceps jam singulis singuli prisiino more
succedant. Nec novum aliquid .fict : nam hoc ab
ipsius separatlonis exordio , in eis qul damnato ne-
fariae discissionls errore unitatls dulcedinem vel sero
snpueruni, caiholica dilectio custodivit. >
10. Isiud porro de duobus episcopis in uha eccle-

quod in his eccleslis, in quibus duo cs«cnt praesules, B sia simulrelinqucndisconsilium primum Arelatensis

tinua « Majorino , alter a Gattiolicis ordlnatus, ei qui
priorerat ordinaius eccleslam Ipsain, quam regebat,
tlc adjudicavit , ut et alieri plcbem aliam regendam
provideri limul juborot.

7. Prinium ex his temperamentis secutus Hii:irius
Pictavensis npigcopus se cum GaKicanls episcopis a
Satumini et Drsacii et Valentis, qui Arlanorum In
Occidente daces erant, communione separavii, c In-
duUa o«terit consortibus eorum resipiscendi facuU
tate ; ut nec pacis abessei voluniis , et princifralium
morborum foBttda el in corruptlonem totiut eorporls
incmbra proricicntia desecarenlur. i Idque postea re-
gulac Instaf in Ecclesia constanter obtinuit.

S. Atierl moreit) gesseruiu non soluin Africani ca-

sytiodi cliaritate Invcntum atque auctoritate fultum
Tillemontius, tom. vi, pag. 49, existimat. Necaliam
afrcrt opinionis sux raiionein, nisl quod Romano in
Cdnciiio aiiiid circa eosdem episcopos a Melchiade et
«ociis decrelum fuit. Verum cum horum sententia
iieque ab Optaio , neque ab Augustlno, neque
ab ulio alio integra transmlssa fuerit , afflrmari
certo nequit , illud alterum , quod Afri < ab ipsius
separ.iiionis exordlo > apud se cusiodiium esse
tcstanlur, in illa sentenlin minime fuisse proposi-
tuin. Potiiit enim fieri, ul Romana synodus , cui
Melcliiades praeerat, non unam in ecclesiis, in qui-
bus duo essent episcopi , componendse pacis viam
paiiderei. Hoc cert^ ab iisdem Afris factum legi-

tholici erga Donaiistas ad unltatem redeuntes, sed G mtis, qui eum unius ecclesiffi curam diiobus episco-

et longe postea Felix II, papa , ut eccleslarum ob
Acacli cansain scissarum rcdlategraiionem expedi-
tioreiii fhcllioreinque redderet , c nobis , > inqitit
epist. 12, ad Flavitam, n. 4, c Deo itispirante provi-
suris rationabiliter... ut eorum quos ordinavit vel
baplizavii Acacius , salva confessione cathollca , pro
charitails Ecciesisc redlntegralione nihil pcreat.»
Quod quidem illaesa fide indulgeri posse Afri catho-
lici in epistola, qua! collationis Garthaglneiisls cognl-
tioni i, cap. 16, iiiserta est, hac ratione probant :
c Neque etiim in els diviiiae sacramenta veriialis, sed
commenta humanl detestamur erroris ; quibus snbia-
tis , fraternum pectus amplectimur Ghristiana nobis
chariiate conjunctum. > Eamdem rationem ploribus

pis simui permittendam proposuissent, hoealterum de
duobus anioveiidisstalim siibjiciunt rc Autsi forteGbrl-
stiani populi singulisdeiectanturepiscopis, et duorum
consortium, inusitau rerum fade, tolerare non pos-
sant : ulrique de medio secedamus, et ecclesiis, in
aingulis damnau Bchismatis causa» in anitate pa-
oifica conitituijs , ab bis qui iinguii in ecclesiis sin-
gulis invenieniur , anitaii factc per loca necessaria
constituantur episcopi. > Qux veii>a Augustinus in
Breviculo, coll. priinaedifti, eap. 5, sic summatim
roddit, pnctum esse a catliolicii docens, ut c si ple-
bes duos in una ecclesia episcoposfcrre non possent,
utrisque demedio recedentibus, singuli conslitueren-
lur episcopi, ab eis episcopis ordinandi, qui in suis

expllcat et illiifitrat Annstasius If, papa , scribens ad D plebibus singuli invenirentur. i Et iis quidem novi

Anastasium imp., n. 8. Ubi in antecessuni pramone-
mus, quam frustra idem Anastnsius papa apud Minc-
marum , lom. ii , pag. 278 , sacris canoiiibus et de-
cretis docessorum non convenire atque coucordare
idcirco dicaiur , quod ordinatoB ab Acacio damnato

bujus leinpernmenli antc Arclatensem synodum , si
rcin ex ordine narrai Optatus, jam praeluxerat exem-
pluni : cum Garthngincm inissi sint Eunomius et
Olympius, qui duobus indeamotis, nnum ordinarent.
ii. NeinpeOptatusverbis, quibus Melcbiadis judi-

in suis ordlnibus recipere non delrectarct : cum il- cium clausum est, relaiis proxime 8ubjicit;c Sufficit

'" ergoetDonatumiotsententiispercussumesse, etGae-

cilianum tanto judicio essepurgatum. Ettamen Dona-
tus appeiiandum esse ab episcopis credidit. > Ubi si
appcilatio a Meichiadis senienlia ifidicatur, ad eam-
dem attinere videiur, quod idem Optatus sabnectit :
c Ad qiiam appellaiinnem ConsUiiilnus imperator
sic respoiidit : rabidt furorii audacii l Sicut in

lum ea in re , ei decessorum suorum Melcliiadis ac
Feiicis, et Afrorum decretis obsecuium ease paiam
iit.

9. Teriium imiuti sunl Africani episcopi, per
epistolam* quflccollationiiGartliag.;cognit. i,cap. i6,
inserta esl, qiiaeque apud Augustiniim exstai episi.
i^, Donatisiis pollicenies, eos a sc, si convicti ad

57 MELCHIADlS JIJDIUUM DONATISTiE ftESPUUNT. 5g

caubii Genlilium (leri assolei, nppeilalionem inicr- A I^- Uiiiim adliuc, unde disciplina ecclesiasiica 11-

losueruni. Eodcm lemporc idem Donalus pciiii , ul
%\ rererii licuissel (tfa m$.German,), nec nd Carllia*
ginem accederet. Tunc a Filumino sufTragiiloresug-
gestum e&t, ut bono pacis Caecilianus Drii^iae retiiie-
retur : et factum esi. Tunc duo episcopi ad Africam
nnui sunt, Euiiomius et (Hympius : ut rcmoiis duo-
bus unttm ordinarent. Venerunt et apud Carthagi-
iiem : fuerunt per dies 40 , ul pronuntiarent ubi esset
catboliea. Hoc seditiosa pars Donati fieri passa iion
es(. De studio partium strepitus quoiidiani sunt ha-
bitj. Nofissima senientia eorumdem episcoporum
Eunomii et Olympii taiis legiiur, ut dicercnt iitam
esse cathoiictm, quse esset in toto orbe terrarum , et
sententiam deeem et no?em episcoporum ( hoc est

iusinilur, circa seiilcnliaui Mclcliiadis. ab Aiiguslino
superius iandalam, observandum reslal : quud vide-
licei in quibuscumqiic locis duo esseiit episcopi , ita
eum coiifirinari voluii qui fuisscl prior ordinatus, i
ul lamcii I alteri coruin plebs aiia regenda commit-
tcrciur. > Cui judicio in Carlbaginensi collatione,
cogii. I, cap. i6, congruentesAfri, ubinon unustan-
tum, sed etainboepiscopi, posiulanle populo, remo-
vcndi suiii, singulis singulas ecclesias tribuendas esse
decernuiit. Meo vcro isiud ubservaiu dignum puto,
quia effluxisse hiiic videiur mos subinde usitalus ,
episcopos qui a propriis plcbibus aut non admissi aut
expulsi suni, ad alias ecclesias transferendi. lude
saiie niliil prxter antiquain disciplinam commisisse

Meicfnadii «c lodorNm), Jam dudum daiam non posse B comprobantur, sive Lconis decessor Xystus III ,

dissolvi. I Sed appellationem ab Optaio notnri , qu£
Arelatense coneiiium excepit , et ad id , quod post
idem coiiciiium contigil, reliquam narraiionem pcr-
tinere hine plane nobis est persuasum : 1'* quod su-
periora Constantini verba , c rabida furoris au -
dacia ! Sicut in causis Gentilium, eic, > ex Imperato-
ris bujus epistola ad eplscopos qui Arelate convcne-
rant {ajmd £<ad., loiii. i ConeU., pag. 1431, d. c.)
descripla sint : deinde quod Augustiuus, epist. 43,
n. SO, Areiatensis concilii judicium et ab eo appet-
[ationem, necnen oequam tmperatoris indignalioncra
boe ordine perstringat : c Neque enim ausus est
chrisiiantts iiiiperator sic eorum tumultiiosaset fal-
iaces quereias suselpere, ut de Judicio episcoporum,

episi. 8, cum Perigenem Patrensibus ordinatum
episcopwm , sod ab bis recnsalum, Corinthiis prx^ii-
ciciidum cuiavil ; sive ejusdem Leonis successor Hi-
larius, ubi iJerinen, qui se a Biierrensibus exdusum
dicebat, Narbonensibus praeesse permisil {tiUar,^
ep. 8), seu Juannes III, cuin Joaniii Alexandrino epi-
scopo c propria^civitatate expulso Nolanam ecclesiam
regcndatii iradidit (Liberat,, c. 18), Ea ipsa ratioue
excu>alur quoque migraliu Aprunculi, qui, uti Gre-
gorius Turonciisis, lib. ii de Gestis Francorum » c.
35, elBaronius, ad anuum 484, referunli c Lingo*
nicx civiiaiis episcopus, «'ipud Burgundiones eoe-
pii baberi suspectus : curnque odium de die in diem
crcscerel, jussum est ut ciam gladio feriretur. Quo

qui Remse sederant, ipsejudicaret; sed atios, ut G ad eum perlaio nuntio, noctc a casiroDivioneiisiper

dixi, cpiscepos dedil, a quibus tamen illi ad ipsiim
nirsum Imperatorem provocirc maluerunt : qiia in
re iiios quemadmodum detcsietur audistis. > Posire-
mo quod Optatus Melchiadis et sociorum adversus
Donatum sententiam non ut recens, sed ut jam dudum
prolatam commemoret. Sed et illad observaiioiie
dignuin, ut cum post Arclatense concilinm Eunomiiis
et Olympitts Canliagiiiem ad sedandos Donatistarum
tumultus missl (\ierinl, nuUa hnjus concilii mcnilone
fticia , » seiitentiam decem et novcm episcoporum
(Melchiade prseside) jam dudum daiam iion posse
dissoivi > pronunliariiit. Unde id, quod Carthagine
gesseruui, non tam ex Arelnlensis concilii, qiiam
ex Melcbiadis sentenlia gessisse n.erito videanlur.

murum demissus, Arveruos advenil, ibique juxta ver-
bum Doinini... uiidecimus datur episcopus. »

S Y. — Metehifidh judieium Donatiitm anfffai re-
Bpuunt, eumque p&ntmodum traditioni^ tibrorum re-
eentiore$ falso aeeusant.

14. Quaniumvis moderatu fucrit Melcbiadis seu'
tentia , Dondiislis tamciLnon placuiL Hi quippe dc
episcoporum judlcio , in quo victi fueranl, siatim
miirmurare, atque precibus Gonstantino oblaiis ex-
posiulare coeperunt. An haec eorum expostulatio ap-
pellationis iiomlne donanda sii, necne, inter eruditos
disceptatur. Inler eos tamen convenit schismaiiccs
illos Melchiadis judicio non sieiissc, judices alios a

12. UnoverboMelchiadeseasentcnlia. quamlau-i)Constanlino flagitasse, idque ab illis iuique fuisse

dat Augustiuus , unitatis resarciend^ viam prxmon-
stravit : adeo ut diversos iilos modos, quibus Afri
catfaolici sehismalicos sibi conciliare et ad concor-
diam revocare, sive iiicollatione, siveanie, tentarunt,
spectare liceat veluii diversos aditus paciiica? ejus
viae, quam Melchiades illis aperuerat. Ipse clericis et
episcopisa schismaie recedentibus gradus et honores
8U0S per indulgentiam servando, gravissimurn re-
staurandae pacis removil iinpedimenlum. Deinde vero
Afri pacem bac via inilam, variis modis, qui ab illa
non recedebanl, coagmentare, proui tempus cxige-
bat , studuerunt. Qua dc re vide el Codicem cano-
pum eccL Afric, c. 117 et 118.

poslulatum. Obtendebantnimirum, paucos admodum
episcopos senteiiliam tulisse, [qui nec omnibus quae
prius inquiri oportebat diligenter excussis, addepro-
meiidum judicium propei-aiiter accessisscnt. Hanc
unam rationcm illi tunc prsetexebani, ul Bomanse
synodi judicium delreciarenl : iiec aliam inemorat
Constantinus in ea episiola, qua plurimos ex dtversis
ac prope Inflnitis locis episcopos iii urbem Arelaten-
sem convenire ejusdem caus:c flniendae gratia prae-
cipicbal {Augusl., ephl. 105, n. 8; Optat., /ifr.i;Con-
stantinui^ apud Euseb. L x, c. 5). Ex -quo coltigituir
Donsiiislis nou solum anle concilium flomanum, sed
fet post , toto scllicet intervallo llto quod inter hoc

DE DECRETIS MELCHIADI PAP.f; ATTRIBUTIS.

atqiie Arelatense concilium intercessii , minime ve- A quenindmodum inter apostolos duo Jacobi duoquc

nisse in mentem, ui Melchindem criiuinc tradilionis
sncrorum librorum arguerent.
i 15. Id vero postmodum commenli, nonMelcliiadem
sohim , sed etiam Marcellinum , Marcellum atque
Silvestrum ejusdem crimiiiis po>lu1aruiit. Ex quo et
iiinc calumniam ab eis anie Silvestri papx tempora
cxcogitalam non fuisse hnud lemere siispicemur.
Qiiamvis enim boc nefas a Marcello , Melcliiade,
Siivestro, cum adhiic Marceliini presbyteri essent,
pcrpelratum fuisse dixeriiit : nemo tamen non videt
hoc eos, ut aposlolicnc sedi odium atque invidinm
r.ccrent, ejusqiie adversus se auctoritatem declinn-
rent, cxcogitasse; adeoque etpostquam Marcellus,
Mclchiades ac Silvester ejusdem sedis dignitate de-
coraii jam fuissent.

16. Immoex Aiigustlni verbis in breviculo collii'
lionis cum Donalislis, cap. 18, iiilelligilur, Donaiistas
iii collalione Carlhaginensi primutn id crimiiiis
Melchindi imposiiisse. c Cum eiHtn eos compulisset
Cognitor, i inquil Augustinus, c ut conlra concilium
judiciumque Melcliiadis, quo Ca^cilianus purgalus
ntque absolulus legebatur, si haberent aliquid, dice-
rcut ; tunc Donatistx ipsum Melchiadem coepeniiit
(raditionis arguere, et dicere majores suos propterea
illius judicium reftigisse. i Islud affirmanies menda-
cii convincere difllcile admodum non erat : siquidem
niajores illoriim Mclchindis judicio slare delrec-
tantes, nihil umquam hiijusmodi in precibus suis
prnetexuisse deprelienduntur. Veriim qiiia rem non

Judo;, et npud ipsos schismaticos duo Donali, Ca-
sensis et Carlhagincnsis ; ita ei inter Romanos dia-
conos diio Siratones simul exstiterinl (Aug,, Brevic,
diei tertia* : coliat. cum Donat., cap. 18, n. 34).
c lilud quoquc addilum est a Catholicis, quia etsi
demonsirnieiiir, quod omnino non demonstrabatur,
eiimdem Siratonein diaconum iradidisse, quero postea
Melchiades ad recipienda loca ecclesiastica cum aliis
diacoiiis niisit, noii continiio Melchiadem isto crimi-
ne ndspergi , quem poiuit persecutio longe facere
absenlem, ut hoc omnino nesciret , eumque inno-
centein puinrel , quem nemo reum accusando mon-
straret. > (Ibid.^ n. 55.) Postremo cum ad calum-
iHosam Melchiadis criminntionem redire conarentur
B Donastii9C,CognitorisinierlocutioneabeasuntdepuIsi.
17. Neque tamen propterca quieverunt. Nam et
posi collationem Cartbaginensem inde Melchiadem
calumiiiandi ansam arripuerunt, quod Cassiani no-
mcn et in diaconis ipsius , et in illis gestis ubi facta
traditio recitala est, reperiebalur {Augustin. Brevic.
coll.t n. 56). Sed haec Donatislarum periinacia et
varii conatus ut unum infamarent Melchiadem , cum
c:i]teris parcerent Romani concilii judicibus, argu-
menio sunt, quam grnvem qiiamque sibi incoramo-
dam sentirent illius auctoriiatem. Neque aliud quid«
quam lot tamque iniquis molilionibus profecere, nisi
ut Melchiadis modcrationem , xquitalem , integrila-
tcm atque innocentiam vi(% patefacerent. Eos enim
quod in ipso reprehenderent prorsus defecerit ne-

Cognitori solum, sed et ipsis Catholicis inaudiiam C ^^gg^ ^g^^ ^yj calumiiiam ei undequaque struere COU'

ohjiciebant; ideo c facto judice inteiito, ulrumne de
tradilionis crimine aliquod judicium vel publicuin
vel ecclesiasticum proferretur, ipsisque Caiholicis id
iit probareliir exspecUntibus et exigentibiis , lege-
runt Donatistic gesta quaedam prolixissima apiid
prsefectum , ubi nec praefectus ipse ciijusmodi csset
apparebat, nec locus legebatur ubi bsec agebantur :
sed gesta ipsa niultos multa ecclesiasiica iradentes
longissima recitaiione sonueruni , ubi nomeii Mcl-
cliiadis omnino non sonuit. Quibus pcractis , » mira-
tus est I Cognitor aliud promissuin , et aliud recila-
tiiin. I Exinde recitarunt alia gesia, in quibus Mel-
chiades legebatur diaconos Siratonem et Cassinnum
misisse, ut loca Chrisiianis lempore persecutionis

niteiites , illius occasionem in diaconis Ipsius , sett
polius in similitudinibus nominum diaconis ipsius
commitnium , quaerere coacti sunt. Ipsi vero qiianto
essent furore coirepti, prodiderunt, cumjudiclo,
in quo accusatores ac testes una cum accusaiis prae-
sentes auditi, el ei quidem a judicibus quos ipsi ex-
pelierant , quibusque praesul icquissimus atque om-
nium episcoporum princeps prnesidebat, prolato
siare nolentes, Imperalorem appellnre maluerunt.
llis religiosior Constantinus eorum appellaiionem
molcslissime tulil : sed paulo indulgentior qitaiTi par
essei, dum audaciam non comprimii, gravibus Eccle-
siaemalis locum ei occasionem prjebuii. Quamvis
autem appellantibus aliud Arelatense judicium de-

ablata jussu imperatoris reciperent. i Et cum his^J^jerii^ hoc tamen, teste Aiigustino, epist. 43, olim

164, n. 20 , dedit , c non quia jam necesse erai,sed
eoriim perversltatibus cedens, et omni modo cupiens
tantam impudeniiam cohibere. > Nec proliibiiit hu-
jusmodi appellatio, quominus, uii jam exposuimus ,
episcopi Eunomius et OIympius,in Africnm procom-
ponendis Carlhnginensis ecc lcsiae rebus missi , post-
modum pronuniiariut, c sententiam decem et novem
episcoporum jam dudum daiam dissolvi non possc »
(Op/flt., lib. i).

g \I. — De decretis MeUliiadi papw allributit.

18. Duas Melchiadi supposuit hidorus Mercator
epistolas, unam ad Leonlium ac caeteros Hispaniarum

quoque geslis nullum Melchiadis criinen ct Cogiiitori
cl Catholicis defensoribus apparcrel, dixcrunt Dona-
tislae , Siralonem diaconum , quem cum aliis ad rc-
cipienda loca ecclesinstica iniserat, supcriori-
bus gestis recitaium esse traditorem : el ideo vo-
lebanl etiam Melchiadem crimine iraditionis adsper-
gere, quod diacono illo non degradalo uleretur. »
At rogati c uirum sallem in illis iraditionis gestis
cssetexpressum, quod Straton diaconus fuerit, > ne
id quidem probare valuerunt. Respondebant praeler-
ca cathoIici,.eliamsi Straton .tradilor diaconus ap-
pcliatus^ fuisset, non inde sequi, ut is fuerit quo
|K)slca Mclcbiadei usus est : cum ficri poluerit , ut

41 DE DECRETIS MELCfllADl PkPM ATTRIBUTIS. 42

episcopos, alleram deprimitm Ecclesia et de Con$- A nium chrisiianorum et gentilium , veradter creden-

iantini erga eam Munificentla inscriptam. Ulnm-
que ut pote non plus momenli quam autbeniix iia-
beniero , hic excudere consulto negleximus.

49. In Ponlificali iibro eidem papae duo adscribuntur
decreia : primum quo sancitur, c Ne ulla ratione die
Dominica auiquinta feria jejunium quis fidclium age-
ret : quia eos dies pagani quasi sacrum jejunium ce-
lebrant. > Cui decreto in eodem Pontificaii libro pro-
:xime subjiciiur, € Et Manichxi invenii sunt in urbc
Romaabeodem. >

iO. Yerum hoc decrelum Melchiadi falso adscribi
duplici raiione liquet : primo quidem quia eiiam ante
hujus paprc lempora fidelibus inlerdictum fuit die
Domlnica jcjunium : deinde quia ut inierdiceretur,

tium atque infidelium et h:ereiicorum vera et uon
falsa discrelio habeatur. >

22. Circa Nicsni concilii lempus mulia Manichaeo-
rum placitis affiiiia gerebat ac docebat Eustathius
quidam, adversus quem Gangrensis synodus congre«
gata can. 18 ex inierpretaiione Dionysii Exigui sta-
tuit : c Si quis propter conlineniiam, quae putalur,
aut coniumaciam in die Dominico jejunat, anathema
8il. I Ubi lioc concilium , sicui et Caesamngiislanum
adversus Priscillianisias, eliam Manichaeos dicisoli-
tos, anno 581 celebraium, dum can. i prohibei, c ne
quis jejunet die Dominica , causa lemporis aut per-
'suasionis aut supersiiiionis , > jejunium eiiam die
Dominico , modo absit superstitionis causa , permit-

non ea causa fuit , quod ilia die pagani seu gentiles B tere quodam modo videniur. Et llieronymus quidem,

quasi sacrum jejunium agerent ; sed quia cliristiani
jejunium ei diei minime congruere censuerunt , qua
Chrislns Ecclesiam resurrectione sua Ixtificavit.
Quod autem sibi cavendum didicerant ipso usu et ira-
ditione, quse diem Dominicum festive agendum esse
docei , mnjori religione cavcre tum coeperunt , cum
Manichaeus , non paganos , hoc die veluii sacruro je-
]unuim agere c<eperunt. Ne vcro id gratis dicere vi-
deamur , utrumque paucis comprobandum est.

21. Ante Melchiadis aevum scripsit Tertullianus
]ib. de Corona , c. 3 : c Die Dominico jejunium nefas
ducimus. > Legiiur ci ad calcem libri v apostolica-
rum Constitutionum : c Reus enim erit peccati , qui
Dominico die jejunaverit , cum sit dies resurrectio*

cpisl. 28, ad Luciiiium scribit : c Utinam omni tem-
pore jejunare possimus : qnod in Actibus Apostolo-
rum (ut etiam Aiigustinus epist. 36, n. 28 , observa-
vit) diebus Pentecosies et die Dominico apostolum
Paulum ct curo eo crcdenies fecisse legirous. > Ne
hinc lamen Ecclesi:c morem ac legcro improbare
vidcatur, mox dictum temperans addit : c Ncc hoc
dico , quod Doroinicis diebus jejunandnm putem. »

iS.Hsecautem lex, Epiphanio teste (Epiph,^ Expos.
fid.y n. 22), religiose adeo servabaiur, utii etiam,
qui summo pietalis studio perpetua sibi jejunia im-
ponebant, solos Dominicos ac Pentecosies dies exci*
perent : c Namque , inquit , Dominicas omnes fesias
bilaresque sanxit Ecclesii , nec ulla jejunla celebrat.

nis. > NuIIa hic alia raiio subjicilur. Sed subinde G Absurdum est enim jejunare Dominica die... Nec

Augustinus , epist. 36, ad Casulanum, c. 12, n. 27,
dicens : c Die Dominico jejunare scandalum est
magnum, i hanc novam addidit causam : c maxiroe
posteaquam innotuit detestabilis mullumque fidei
apostGlicx Scriplurisque divinis apertissime contra*
ria haeresis Manichxorum , qui suis audiioribus ad
jejunandum istum tamquam constituerunt legiiimum
diem. Per quod factum esl, ut jejunium diei Domi-
nici Iiorribilias haberetur. > El n. 29, ne quis Domi-
nico die celebret jejunium, tunc praesertim caven-
uum docet , c posteaquam h:eretici , maximeim-
piisslmi Manichaei, jejunia diei Dominici non aliqua
necessitaie occurente peragere , sed quasi sacra so-
lemnitate statula dogmatizare coeperunt. > De

ipsius quidem QuadragesimaeDoininicis jejunare solet
Ecclesia. > Conira idem sancius, hier. 75, n. 3,
Aerianos merilo reprehendii, quod siulia libertatis
ostentatione, c Doroinica die potius jejunare affec-
tent, quarla vero ei sexia feria vescantur. > Neque
minus vani nosira aeiate heterodoxi , qui christianam
ponunl libertatem iii contemnendis absiinentiae jeju-
niorumque legibus, quas a Christo ejiisque Aposlolis
edocta Ecclesia sapienter instiiuii. Ipsa esi , quae
dum fideles ad jejunandum vel adhorlaiionibus vel
praeceptis exciiavit, semper cxcepit Dominicum diem,
non ut eos a gcntilibus secerneret, sed ut resurrec-
tionis dominicae diem numquam non fcstive celebran-
dum doceret. Falso igitur Melchiades, ne quis Domi-

iisdem hocreticis istudquoque Leo papa, epist. 17, D nico die jejuniuro agcret, decrcvisse ponitur. Neque

ad Turibium , cap. 4 , tesiatur : c Sicut in nostro
examine detecii alque convicti sunt, Dominicum
diem , quem nobis Salvatoris nostri resurrectio con-
secravit, exigunt in moerore jejunii. > Quocirca in
libro Poniificali nihil absurdi videretur, si dictum
csset : c Manicbaei a Melcliiade inventi sunt in urbe
Ronia. Tum is papa consiituit, ne ulla raiione die
Dominica jejunium quis fidelium ageret : quia hnnc
diem hxreiici illi quasi sacriim jejunium celebrant. >
Mercator tamen, librum Poniificalem nequaquam cor-
rigcns, sed eum de morc imilalus , Melchiadcm sic
deccrnentem inducii : c Jejunium vero Dominici diei
ei quintx feriae nemo celebrare debet : ul inter jeju-
Patrol. VI.

minus falso idem de feria quinia consiiiuisse in libro
Pontificali narratur.

24. Numquaro ea fuit chrislianorum erga feriam
quintam religio, qua hoc die jejuiiare prohiberentur.
Tanlum invaluit mos, ut cum alii feriis quaria et
sexia, alii sexta et sabbato jejunarent, plerique feria
quinla, quae diebus iilis jejunio consecraiis vicina
est, sibi a jejunio absiinenduin censeretit. liiiic apo-
slolicae constilulioncs ( lib. v, c. 24 ) ab Iiypocrita-
rum , qui singiilaria semper affeciant, more nos de-
hortantes pracipiuni : c Jejunia vero nosira nc sint
cum hypocritis commuiiia ; jejunant [enim sccunda
fcria etquinia. > Et Augustinus, epist. 36, Romani

DE DECRETIS MeLCfllADi PAPJS ATTMBUTIS.

Gujusdam , 4iai bebdomadae cujusque sex diebus jeju • A feria quinta solemne apud ivaganos jejnninm si(»

nandum esse con4endebat, scripium refellens, num. 9
aii : c Apud Ronianos omnibuB isiis sex diebus» prse-
ler paucissimos clericosaut monachos, quotusquisque
inveDitur,qui frequentet quotidiana Jejunia? maxime
quia ibi iejunandum quinia feria non videiur. > Unde
coUigere eat, Romse qnidem vulgarem obtinuisse
opinionem , qua feria quinta non jejunandiim esse
puiaretur, sed nullam ea de re legem exsiitisse,
immo Augustini aevo ibi a nonnullis tum monachis
tum clerids cum iaude celebrata esse quotidiana sex
dierura jejunia.

S5 Gerte non modo ex Gassiano, coll. 21 , c. i4,
sed ex Gregorio papa constat , eiiam Romae qiiintis
Quadragesim.ii feriis intermissa non fuisse jejunia.

sed c quia adscensa Domini ipso die omni anno oc-
currit, > lioc est quia eum diem Dominus suo in coc-
lum adscensuconsecravit. Sane ab hoc die moerori
ac jejuniis consecrando, procul aberant pagani, qui-
bus eumdem in honore lovis festivum ngere solemnc
erat. Qiiocirca christianos quosdam, quos ad perver-
sam eorum imitntionem diabolus seduxerat , Caesa-
rius Arelatensis episcopus , apud Augustinum ,
append. t. v, serm. 26ti, n. 5, vehementer corripit
his verbis : c Quia audivimus quod aliquos viros vcl
mulieres ita diabolus circumveniai, ut quinta feria
nec viri opera faciant, nec mulieres laniflcium, co-
ram Deo et sanctis angelis coniesiamur, quia qui-
cumque hoc observare volaerint, nisi per prolixam

Sic porroGregoriushomil.iG, InEvangel., loquilur: 3 et duram poenitentiam tale sacrilegium emenda-

c Sex hebdomad» veniuni, quarum videlicet dies
quadraginta duo fiunt, ex quibus, dum sex dies Domi-
nici abslinentix subtrahuntur, non ptus in abstinen-
tia, quam sex ei triginta remanent. > Ibi enim absti-
nentiae nomen pro jcjunio usurpari nemo non videt :
cum ideo sex suhirahnniur Dominici dies, non quia
iis diebus cariiis ahstinentia. scd quia jejunium inter-
millaiur. Qnocirca Gregoriiis horum irigiiiia sex die-
rum jejunio anni nostri decimas offerrc nos Deo docer.
)]inc luculenter confutatur qiiod Walafridus Slraho
cap. 20, et ex eo Micrologiiscap. SO, lihro Ponlificali
aiqiie spuria Melchiadis epistola decepti scrihunt:
f Melchiades RouKne praesulaium agens, siaiuit ut
nulla ratione Dominica aui qiiinta reria jejunium quis

vcrint, elc. > Eamdem rem concilium Narbonense,
anno 589 habilum, quam indigne ferret, can. 15, ape-
ruit bis verbis : c Ad nos pervenit, quosdam de po-
piilis catholicae fidei exsecrabili ritu diem quintam
feriam , qui ct diciiur Jovis, multos excolere, et
operaiionem non facere. Quam rem pro Dei timore
exsecrantes, etc. > Neque vero Pairibus tantopere
displicuit ille mos nisi quia ab impia gentilium su-
pcrsiiiione derivatusesset. Ad eum igitur abolendum,
feria quinta potius jejunia indiceoda eranl, quomodo
iisdem temporibus in kalendis Jannariis eamdem ob
causam factum est, quam prohibcnda.

27. Decretum alterum in libro Pontificali expres-
sum est in hunc modum : c Hic fecit ut oblationes

fideliiiin ageret. Pagaiii enini his dicbus qiiasi jejiinia q consecratoe per ecclesias ex consccratu episcopi di-

frequentahani. Ideo B. Gregorius in dispositionc of-
ficiornro anni, infra qiiadragesimam, quiniam feriam
vacantem demisit; nt quia festiva erat velnti Domi-
nica, eliam officio diei Dominicae celebris haberelur.
Qux quinia feria quoniam postmodum coepit ut cae-
lerae, jejuniis applicari ; Grcgorius junlor staiuit eam
Missis et orationibus csse solcmncm. > Istud porro
aiunt, viia fulli Gregorii 11, qui junior appellari tum
solehat, ubi apud Anastnsium legimus : c Hic qua-
dragesimali lemporc , ut in quinta feria jejunium,
alque Missarum celebritas fieret in ecclesiis, quod
non agebalur, insiiluit. > Sed el hoc loro conviiiciin-
tnr Walafriilus ac Micrologus ex prxconcepta opi-
nioue poiiiis , quatn ulla auctoritate dixisse feria

rigerentur, quod declaratur fermeniuni. > Cui de-
crelo simile est illud quod idem liber Siricioatlribuit:
c Hic consliluii, ut nullus presbyler Missas cele-
braret per hebdomadam, nisi consecratum episcopi
locidesignatisusciperet declaralum, quod nominatur
fermenium. > Qnamquam in Bollandiano libri Pon-
tificalis exemplari, ut et in Fossatensi, nunc Col-
bertino, idem Siricii decretum simpliciter ita effer-
tur : c Constituit ut sinc consecrato episcopi , loci
cujuslibet presbyteris non liccret consccrari. i Ubi
nisi legamus consecrarc, Iioc decrcium ad presby-
tcroruin consecrationem referendum videbitur : quod
aliquando factum essc ignoramus. Hoc tantum no-
vimus olim nonnullis in ecclesiis usu receptum fuisse,

quinta Missam e Dominica fuisse repctitam ; cum hoc D ut presb>lcri post ordiitalionem suam ab episcopo

die, nuIlamanleGregorium 11« agi consuevisse istinc
doceainur. Ila error errorem facile parit.

26. Ad jejuniumquod aiiinet,nullam S. Bencdiclus
noverat legem, qure illud feria quinta servari prohi-
beret. Quippe regulc-e suae capile 41 continuiim ad
sanclum usque Pascha jejunium pra^scribens, feriam
quiitiam non excipit. S. Isidorus flispalensis, Reg.
cap. 10, quotidiana per totum annum jejiinia , solis
Dominicis exceplis, ad imitaiionem palrum pcriniliit.
Postea quidein Magistri Rcgiila, cap. 27, 28 el 53,
fcriis quiniis jejunium remisit; sed ab hac remissione
quintas quadragesimie ferias cxcipi voluit. Neque
> tro praedictae remibSionis hanc dedit raiionem, quia

suo Dominici corporis acciperent portiones , de
qtiibus certo dierum numero communionem pcrcipe-
reiit. Quocirca in antiquo Ponlificali Suessioncnsi
apud nosirum Edmundum Mariene, de aniiq. Eccl.
Rii.,t. II, p. 322, istud edicitur : c Dcbeni presby-
teri portiones Dominici corporis ab episcopo acci-
pere, de quibus percipiant communioiiem per qua-
draginia dies. > Et in antiquo Ordine Romano
noviiiis presbyteris prsescribitur, ut ex data sibi
oblata consecraia communicent usque sepiem dies.
Verum, ex auctioribus libri Pontificalis codicibus ,
corrigendi videnlur Bollandianus atque Fossaiensis
adeo utineis legatur comecrmt non conucrari^

4$ RHETICil MCTUM DE BAPTISIIO. - ANONYMI GARMEN. 46

iilque de confefiraiione eucbarisiiae seu Missarum A q^i>^ i^cc longe porlanda sunt sacramenla. Nec nos

ccicbratiune iniclligalur. Sed neque binc conliciiur,
oblatiouis ib episcopo consecritae portiones per
ecclesias ac tilulos roitiendi morem falso ad Melcbia-
dem ul ad ejus auclorem referri : cum iu eodcm
libro Romani pontilices id interdum consiituisse
dicantur, non quod inslituerini primi, sed qupd
dumuiat confirmarint. Nam ut a Siricio non rece-
dnmus, secunduin bunc librum, < constituit bsBre-
licos sub roanus impositione recipi et reconciliari, >
quia epist. I, ad Himer., cap. i, conQrmat, quod jam
Stophanus traditionis auctoritate vindicarat.

^. Ut ut esi, pnedictum fermenii per ecclesias
mitiendi nsum Inuqcentio aniiquiorem esse constat
ex bis qu9 idem papa epist. i5, ad Decentium, n. 8,

pcr coemeierin diversa conslitutis presbyieris desti-
nanius. > Unde apparel id, quod in libro Pontificali
dicitur : c cujuslibet loci presbYlcris, nisi couse*
craium epiKcopj susceperinl, per bebdomadam, >
Missns celebrare scu consecrare iion iicere, minime
accuratnm esse ; cum boc non de qnibuslibct , sed
taiituni de presbyieris in urbe conslitulis, et quidcm
sola die Domiuica , decrelum sil. Praiierea buuc
usnm ideo, ut presbyterorum cum episcopo sno com-
niunionis indicium esset, inductum esse lunoceutiu^
palam indicat. Hinc eucbaristia sic missa cur fer-
menti nomine donaia sit, saiis intelligilur. Fermenli
quippe vicem gerebai, quaienus ecclesias nd qu^a
miticbatur, sicut fermenliira massam cui commi-

scribit : « De fermenlo Yero^ quod die Dominico per B scctnr, cum episcopo suo in uno Cbrisii corpore

titolos roiitimus, superflue oos coosuiere voluisti :
cum omnes ecclesiae nostr;e intra civitatem sint con-
stituts. Quarum presbyteri , quia die ipsa propter
plebem sibi crediiam nobimm pooveQire iion pos-
sunt, idcirco ferinenluro a nobi# confecturo per aco-
lyibos accipiunt, ni se a nosira commuuione, maxime
illa die, non judicent separato». Quod per parocbiai
(extra urbem CQnstitutas) iieri debore n.on puto :

copulabat atque uniebal. Porro istam oblaiionis ab
episcopis consecralae particulam a presbyieris in ca*
licem tnnc missam esse, cum in Missa dicebaut :
I Pax Domini sit semper vobiscum, > boc csi, eo
ipso temporc, quo etiam iiunc bosiiai consecralae
niinor particula in calicem a presbyteris deniiililur.
ex niuiquisglossis iu necreialeK a Mabillonio nosiro,
Annlect. i. iv, pag. 60, citatis compcrimus.

BHBTICIl, EPISCOPI iEDDENSIS,

DICTUIVI DE BAPTISMO.

Rhetieium (inquit S. Augiistinus), ab Augustoduno
episcopum, magnae fuisse auctoritatis in Ecclesla
tempore episcopatus sui , gesta illa ecclesiastica ,
nobis indicant, quando in urbe Roma, Melchiade n
apostolica sedis , episcopo praesidente , cum aliis
judex interfuit, Donatumque damnavit, qui prior
auctor Ikmatisiarum sebismatb fuit, et Gaecilianumy

episcopum Ecclcsiac Carlhaginensis, absolvil. Is, cum
de baplismo ngcrct, ita locutus est :

c Hanc igitur f)rincipalem esse in Ecclesia Indul-
gentinm neminem prxterit, in qua aniiqui criminis
omne pondns cxponimus , ct ignorantiae nosirae fa-
cinora prisca dcbcniiis, ubi et veierem bominem
cum Ingenitis sceleribus exuimus. >

I. ii unii '1 1. 1

ANONYMI

GARMEN

DE ULUDIBnS DOmNI.

Qnis qu€;r'uur seravirluUs doie JMvari?
Quis promj^s^ Dei lepto procedere passu?
Quis fine ^uma^K^ metitur judicis urn^mo
Perpeiui, t^rdumque putat quod saecuia debent
Accelerare diem^ jtneritis qui pricmia reddai ?
Nobilis injienti te^t^tur gloria facno.
Nam qua stagnanU pra^l.ibitur agAuuc ripf^
Tardus Arar, pigruuique diu yix explicat jimnem ,
Qua fratrqin Rbeno progigniiur Hedua pubes.

" Gelebrat aucior conjugium S. Rbeticii, qul
deincapa ad episcopatum Augustodunensem fuit evec-

B Conjugium uiemini ^ summa pietnte fideque :
Lex divina tamen meritum cuniutabat amoris.
Et votum ambobus , socium pra^cedere morte ,
Mocroriqiie pio curam mandare sepulcri :
Sed prior uxorem decred pagina legit.

Timcvir sollicitus largojiibct orc cavari,
Posi mortem nunt quac membris liospita saxa :
Suscipic-i vcniens , aetcrnaqiie roedcra junges ;
Ut qnos vivenles lenuissct leciuius idem ,

tns. Qua de re Gregorius Turonensis lib. de Glon
Confiisor. , cap. 7i.

ANONYMI CARMBN DE LAUDIBOS DOHDD.

Posl prsecepta Dei , bDSlum comroune ievareU
Sensii vota suiconjux pr^esaga mariti ,
Magnaque lemporibus iribuii miracuia castis.
Nam cumdefunctis jungantur brachia membris ,
Et repetila manus constringat Tincula trunco ,
Ne quibus bumanse complentur munera'viiae ,
Accidat informis fluilatio dissociatis.
Immensum diclu , quo tempore viia perncla est ,
Jungendus sociae prospecui scde mariius.

Postquam morte viri reserata est janua leii,
Horrendumque larem jam lux iiigrata reiexit :
Depraensa est laevam protcndens femina palinam ,
Invitans socium gestn viventis amoris.
Quisdedit affcctnm lumulo? quis vincula soivit?
Undescpulta vidct venturae conjugis iimbram?

A Et vice jucunda mortalibus addere froctam :
Neu semper prolixa dies nimis ureret orbem ,
Neu brevis invisum raperet iliascentibus ignem.
Ac ne perpeluo quateret labor omnia niso ,
Dat requiem fessis hominum nox roscida curis :
Utqoe humana salus securum duceret aevum,
Sponte salutares de cespite surgitis herhae.
Has Paler ipse serit nutu , non vomere dives.

Non ego ferrato tegerer si viscera muro ,
Ferrea vox linguaeque forent mihi mille cancnii ,
Munera cuncta queam vestra; pietatis obire.
Sed Pater ille tuus secreta in sede locatus ,
Nec cuiqiiam visu facilis , cunctisque tremendus
Te misit Dominum terris vitaeque magistrum.
Et quisquis nalum justo veneratur bonore,

Tu facishaec, lu Ghrisie Deiis, tiia signa moventur, B Ambobus sua vota dicat vitamque pereunem*

Paulatimque doces sopita resurgerc membra :

Tu qiiem venturum sancti cecinere propbeta;,

Incorrupta Dei sobolcs , rcctorqiie regcntis ,

Quo sine nil magnum genitor deliberat ingens.

Cujus ad imperium certis mare constilit oris,

Nec licet immenso terris excurrere ponto,

Planaque montnnos includunt littora fliictus :

Qui vario stabilem dotasti munere terram

In nostros usus, Inrgus pietate patcrna.

Tc vade, mortales commitinni semina sulcis ,

Et novus arenti proccdit cespite partus.

Tu manare jubes secundo neciare vites :

Tu gratos epulis hominum , medicosque saliiti

Arboribus succos : in irudis dulcia mella.

Tu servire jubes homini genus omne animnntum ,

Insuper et gravibus lucos curvcscere pomis ,

Atqoe novos reditus nuUo desemine uasci.

Tu varios amnes nosiro prodesse Inbori ,

Et renovare sacris benedictum foniibus aevnm.

Te duce velivolis patuerunt aequora rostris ,

Divisosque fretis lusiravit navila portus.

Tu poslquam ceriis sunt acta elemcnta figuris ,
Ne torpere rudi coelestis inacliina vultu
Inciperet , vario signasti munere mundum :
Ei qoidquid coelo radint, tiia dextera finxit.
His aulnm Domini placuit conlexere signis.
Jnm fretn ne nullis ngercniur inhospim icrris ,
Assiduumquc nlacer numeraret iiavitn portum :
Grebra saiis tnmido defigitur insula ponto ;
Nec tamen insnnometuit circnmdnta fluctu,
Exiguoque frclis innitens orbe rcsistit,
Te duce confidens ; cujus venerabile pactum
Nexuni lege pari summumque imumque peraeqoat ,
Nec sinit impositos quoquam transcendere fines.
Ac ne plana niinis tellus vel nudn jnceret,
Yitibus aptandos jussisli nssurgcre colles
Grandibus , et Inrgos umbrncula lexere lucos.
Tum ne vnstus agatsilvis torpentibus horror,
Innumeros feins proccris tu snliibus addis :
Incola ne nemori , neu dcsit pracda peicnii.
Tum volucres mulias , tum mille examina vocom
Mortali harmonia locis resonare cauoris :
Sicannom placuit variis intexererormiSy

Tu casti rectiqoe tenax , et flectere leges
Post crimen facilis , si qoem vecordia pracceps
Depiilit a vobis praescripto limite vitoe.
Te genitor nostra , paterentur ut ora tueri ,
Induit humana facie membrisque caducis*
Quis tentaret enim fragiles attollere visus,
Si taiem trepidis voluisset sistere tcrris ,
Qualis es, ingenti cum torques fulmina dextra ,
Proesentemque jubes directa pavescere poenam :
Yel cum placatus , campis sitieniibus imbres
Dividis , et dubiassulcis producis aristas ?

Ne tamen insignem res nulla ostenderet ortum ,
Yirgine conciperis : non sufficit esse pudicam ,
Nec quae nupta queat Domino conjungcre fratrem ^
C Ne prociil ex olero contagio torpis abesset.
Mox obi processo felix maturuit aetas ,
Indociies animos monitis servare paternis
Aggrederis , rectamque vinm Inbentibus oflers.
Atque ut missa Deo penitus praecepta paterent,
Imperium tu morti adimis, morboque soluto
Desperata jubes apprendere munia vitae »
Restituisque diem caecis : ei ne quid inausom
Restaret penitos , qood perfidus error obirct ,
Indicis sensum tumulis , et condita pridero
Membra jobes iterom soperas consorgere in aoraSi
Agnoscoutque suum dilecta cadavera nomen.

At postquam legem sectator idoneus liausit , '
Ut se mortali coelestis spiritos aula
Exueret , legi intentum qoo concu doceres
D Pro summo toleranda Deo , recteque perennem
Gontemptu mortis sibi quemque assumere vitam :
Sic completa ferensgenitoris jussa , redisti
Ad sumroi secreta poli , qua lucidus %ther
Pigra vetat proprio succendere nubila coelo.
Atque 01 ceru foret pereonlis copia torbae,
Quae praecepta Dei miserandis auribusarcet,
Nec nova defunctos jampridem jura tenerent :
Carceris inferni fernlia, libera nobis,
Innumeramque jubes tenebris emergere plebem ,
His tnntum clausis, quos impin viia notarit :
Et locn poennrum veutoris dividis umbris,
Qoae tibi iion credant. vel qoae se crederc flngant.

Sancte Deos , sommiqua Dei venerablle pignaa,

49 CELSI PRiEFATlO

Ad cojtts nomea violenta morle rugatae ,
Pectoribus propriis alienaque pectora nactae ,
Exclamant , pallentque animae , jussxque recedunt »
Sicul mulia prius de te miracula produnt,
Cam terram coelumque inter suspensa teuentur,
Obstricto per te quia nil permitliiur liosti.

AD VIGILIUM EPISG. 50

j^ Ai nunc lu Dominum nierllis , pie(a(e pnrcntcm ,
Lnperio racilem , vivcndi lcgc iiiagisirum ,
Ediciisque parem qux lcx tibi coiidiia snncil :
Yictorem laetumque pares mihi Gonslanlinum :
lloc melius fetu , terris nihil anie dedisti ,
Ncc dabis : exxquent utinam sua pignora palrem !

CELSI

IN ALTEBGATIONEM JASONIS ET PAPISCI

PRjEFATIO

DE JUDAICA INCREDULITATE, AD VIGILIUM EPISCOPUM.

I. Eui plurimos geniilium scio , Vigili sanctis- B pcr Domini vocem increpatam Hierusalem , quod

sime, ab ordine atque ratlone verilatis aversos, quo-
minus Dominum noscant, caecitate mentis errare;
lamen magis Jndaicae plebis insaniam novi adver^us
nomen Domlni, pertinaci etiam nunc duritia cordis,
iiigeiiita et patrum iniquitate perstare; aversan-
tes veram salutem, nec inquirentes vilae aeterns da-
lorem : ut qui delictis stirpis aiitiquae sunt pari me-
riio nequiiiae genitalis obnoxii , saltem vel sero cre-
dentes possint conversi ad Domini timorem sa-
tisfactione omni poeniteniiae ab iiiiquliatibus llberari.
Sed perstat et durat adbuc, et semper, puto , du-
rabii ad usque progeniem succidaiieam innata patrum
irreligiosa perfidia; quae adversus odium nominis

colligi noluerit, Deo illain volente colligere, loquitur
Spiritus saiictus, et bonitatem Dei maiiireslal pecca-
loribussubvcnirejiigilervelle (Malth.yxxw, 37) : Uie-
msalemt llmmaienx quce interficis prophetas el lapidag
eos qui adte mi$siiunt, quotiesvolui coUigere filios tuot^
iicut gallina coUigit filios suo$ sub axillas^ el nolm$ti ?
Adeo Dei voce manifeste perfidi populi coniuma-
cia denotatur, ut etiam salutem propriam siiam sem-
per adversus clementem misericordiam Domini spre-
visse doceatur. Inde Propheta bcn^volcntiam Dei,
exhoriaiione praedicaiionis offereiis et insinuans ,
proclaiuat et suadet, dicens (Maiach. iii, 7) : Reverti-
mini ad me, el ego revertar ad vos , dicit Dominus.

Domini incrcdulitatis insania roborata , nec ad q Alius quoqiie similitcr misericordiam Domini sem-

agnoscendam veritatem potest corrigi , nec ad ti-
inorem Dei ipsius monitis doceri aique suaderi. Gum
autem doceat Dominus etostendat, dicens (/oan.,
Yiii, 12) : Ego sum lumen sxcuii : qui me secutus fue^
ritf non ambuiabit in tenebris, sed habebit lumen vitce :
quae , malum , ratio cst , ostensum divinitus vitae
iuinen omiitcre, ct mentis ca^ciiate m:il!e lenebras
uiortis eligere, ut ostendat damnaiionis suae propriae
Toluniatis libera et illiciia perditione, contra Deum
eliam illu iiolle quae prosunt? Secundum quod et

piternam maneredemonsirans, nddidil dicens (Ezech.^
xxxin, 11) : Noio mortem morientis, quantum ut rever»
tatur et vivat^ dicit Dominus.

II. Quid est crgo reveril ad Dominum, quam in
Ghristum credendo, per eum qui cst via venirndi ad
pairem» Dco reconciliatum posse salvari? Quoinodo
auiem revcrti ad Deum possunt, qiii cl per qucni est
agnitio et revcrsio ad Deum, voluntalem Dei praedi-
canii credere nolueriint? Aut quomodo Deum satis-
factione aliqua placare potuerint, qui eum qui est

ANNOTATIONES.

Etsi piurimos. Ante haec verba legitur in cod. J) ettenebras mortis eiigere^ eic

Colbenino U53 : Cyprianus Vigilio fratri saiutem.

Tamen. Tunc in omnibus codd. mss. Paulo
aiile eiiili hnbent adversos.

Aversantes. Sic omnes codices mss. et naulo post
tnqiuirenies : editi aversantis eiinquiretitis. Paulo ante
conjunctionem et addidi ante patrum ex cod.
Reinigiano.

Satisfactione. Remig., Omnimoda satisfactione po^
mtentia.

Pnro, durabit. Has voces addidimus ex cod.
Rem.

insania. Sic duo codices mss.;edili, infamia. Sic
etiam ad a^rioiccndam in duobus codicibus mss.; nos'
dam edili.

Qu(B, fira/um, ratio est. Aliier in duohus antiquis
fodicibus : Bcec (id cst, Judsea) matutt ratione osten-
•vin dlntijiiif inmen omittere^ et mentis cdeeitateni aiefe

Libera et iiiicita perditione, Sic quatuor codices
mss.; editi, iiberam^ etc.

Quce prosunt. Aliter unus cod. ms., quis possunt.

Deo iiiam. Sic qiiaiiior codices mss.;ediu, Domino,

Manifeste. Sic codd. tres nielioris iiota; : editi,
manifesta.

Inde Propheta, Emendavimus auctoritalc trium
codd. inss. quod mendose antea legebaiur ; Propheta
item alius benevoientiam Dei exhortatione offerens, pras-
dicatione insinuans.

Aiius quoque Sic tres codices niss.; cditi, aiias
quoque simiiiter misericvrdiam suum Deus : unus codex
ms., peralium.

Ad Dominum. ilas voces ndJidi ex cod. Rcmig.
et paulo post aiiqua aiilc plncare.

Potuerint. Sic codex Rciuig.; cdili, poluenmt ;
onus eod* ms., poterunt*

GELSI PRiEf. DE JOD. INGREbULTtATfe.

salisractioet placaiio pro nobis apud Paliem, sacrilega A mine, secundum verbum lum in pace : qni>nim vide •

jmpugiiatione persequi malueruiii? Si eiiim (i Joan.,
II, i) : Advocatum Chrislum habemus apud Deum Pa-
Irem, servare ea qux nos docuitet hionuit, quseque
apud Pairem locuturus est, solllcilo tiiiiore facere
debemus. Igilur nos qut mente iii Dominl mctum
prona, mandatorum ejus monitis insistimus, et reli-
giosi ac venerabilis cordis lidein et credulitaiem
de cjus limore concepimus ; qnid aliud sequi , quld
cupere, quid magis velle ac tenere debemus , quam
ut oiniii a nobis nientis aiUiqure nocte discussa , et
caligine viiae prioris abslersa, mandatorum Domini
salularium meinores ac vitae xternje proiulsta M6thi6ll-
tes, ad ejus inonita revertamur et in ipsius lumthls
quod oslendit, firinata credulitate gradiumur? ut qui

runt oculi mei salutare tuum. SltneOti quod cdecus au-
dieral, evidemi Yeritate perfectum essc nnnuh-
tiabat;et veritatem quam aecepto lumine Yiderat,
bcnedicendo palam Deum populo pracdicabat. Ad hoc
enim viderat ut referret, et revelalione sua quod
Gbristus natus fuisset, osienderet , et perfidi populi
inilia prima incredulitatis instrueret.

iV. Nec hoc soiuin testiinonium de eo Scriptura-
ruit) coelestium verltas perbibet , verum et per pro-
phetas ante Spiritus sancius adventum ejus in bunc
roundum fulurum, palam mentc omiiium con-cienie
praedictfit. Nec est obtentus excusationis incredulis,
rt\ IgtiOmsse bei filium Ghristum, vel ignorasse Dei
filiuin Gbristum, vel nescisse fulurum Salvaioris ad«

ignari aliquando salutis futunu, in erroribus iinplicati B veiituin; slcui David matiifestal , dicens (Psal. xtiIh

3, 6) : Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat
scientiam, Non sunt termones nec verba, quorum non
audiantur vocei eorum. In omnem terram exivit sonus
eorum, et trans fines terrcs fines eorum, in sole posuit
tabernaculum suum : id cst , in manifesta luce ,
palam se ipsum venisse monstravit; ct per proc-
dicationem prophetarura quodammodo omnibus suas
prxscntix ostensionem comprobavit. Hoc etiam
Esaias, pcr quem Dominus praeseiitiam suam clara
annunliaiionis manifestatione monstravit , prophelat
ei dicit (Isa , iii, 6) : Ego ipse qui loquebar.veni : id
est, qiJi pcr prophecas ante adventum ineum ruturum
prjelocutus fuerain, ipse nunc veni, ut omnibus pra;-
sentiam nieam ipse ego testis mei maniresiem. Quid

vlisd prioris nc lcnebris aberravimus , illumiiiati
nunc ejus veri luminis olaritate, et ostenso nobis
atqiie palefaclo melioris vilae limile, Domini mandaia
sequcnda et gereiida teneamus.

III. Hoc lumen nobis vitae salularis exortum , boc
in reparationeiii liominis natuin de Dei Patris procu-
ratione ac miseratione pr^sidium, Magi priini ab
orieniali parie venienles , et siella duce Jiidxorum
regein palain prjoscia prcdicatione quaerenles , afie-
reiiles etiain inunera, lestificata omnibusiiiquisitione
inonstraruiit. Et ne niiquibus quis ille esseti abscon-
suin forei, invenlum puerum procidentes genibus
adorarunt; bicut testificahir Evaiigeliuin, dicens :
Cum autem natns eiset Jesus in Uelhleem Judcein die-

btts Herudis regis, ecce Magi ab Oriente venerunt in C evidentius? Quid hac luce prscclarius? Qiiid veriiis

poiesldici? Ut ergo oculis quodam modo perspectus
esset ; sc venisse, ipse qui fuerat jam venluriis , nn-
tequain veniret osiendit; et iiicrcduliiale meiiles
populi perfiJi obairuente, venientem nemo cogno-
vit. Sicut idcm Esaias in prima increpatione populi
pnK'lamatdicens(/<a., i, 5) iCognovit bos possestorem
suum, et asinus prmepium domini sui : Israel autem
me nesciit et plebs me non intellexit, Palum cunctis,
sicut ipse prxdixit, apparuii; etsedentibusintenebris
manifeslum viiae lumen effulsit; et injuslitia perfido-
ruin pectus obsessum , posiposiia propria ac rejccia
salute, lenebras potius C£citatemque cordis elegit.
Y. Frequeniat ubique atque manifesiat pro-

Uierosolymam dicentes : Ubi est qui natus est rex Ju-
dceorum ? Vidimus enim stdlam ejus in Onenie.et ve-
nimus adorare eum [Matlh.^ ii, 1) : te.slificanies scilicet
vcriialem de eo, etiaui slellam sibi signum atqiie iiidi-
ciuiii naliviuitisipsiusesse monslraiain;qua indirena-
tuni csse iiiuni M;igispracdicantibus el nrrirmantibus,
Hierosoiymis crederetur. Stmeon quoque jusius qui
in CAcitate consliiutus , divino monitiis oraculo
audierat se non ante moriturum quam vidisset Ghri-
stum ; cum in teniplum, omni populo pra^sente, infan-
tem secuin inferret mater, el in spiriiu naium csse
Ghristum sensisset, acceptum in maiius puerum vidil ;
et bcnedicens Deum, in conspectu et auditu omnium

dixii (Luc, II, 29 ) : Nunc dimittis servum tuum Do- 1) pbetatio cunctorum » qui sancto Spiritu prxmo-

A^NOTATIONES.

Apud Patrem. Sic codex Remigiaiius cum alio ;
edili, ad Patrem; quidam codices iiiss., tocutus est.

Fidem et crednliiatem. Sic emeiidavi auctorilate
cod. Remig.; ediii, fide, credulitatem. Paulo post con-
cepimus et revertamur ex eodciii cod. et nonnullis
aliis, pro eo qiiod esl in edilis concipimus et vertamur.

Foret. lUnc v(»cein addidl exRemig.; alius, e«i«l.

Esse illum. Has voces addidi ex Remig. Paulo post
erederetur iii qiiatuor codicibus inss.; crederent inetWi.

Divino monitus oraculo. Sic Remig.; alius. dimno
retponso monitus; editi, divino moniiu,

Jnferret. Sic Remig. cum alio : editi, ferret.

Perfectum esse annuntiabat. Sic Reiiiig. ; editi,
perfectum est.
Jn nwnifesta luce.^lc Remig.; inmanifesto in /uceedil.

Per pra*dicationem. Editt, el prasdicatione per
prophetas sui ostensione quodammodo omnibus suam
nrasseniiam probavit. Ilscc el quse sequuntur usque ad
nas voces, et incredulitate , euiendnvi aucloriialc co-
dicis Remig., cui alii mngna ex pnrte consentiunt.

Mentes. Sic Pumelius ; pleriqiie codiccs mss.,
mentis ; deest in accuratissiino Codice Reinig.: iiiulc
conjicio hanc vocem, qux per se inuiilis esi,expun-
gendani esse. Paulo posl populi ex eodein cdd. et
aliis quatiior ; editi, populo.

Jnjustitia. Sic Remlg. cum duobus aliis : cdiii,
juititia. Paiilo post cwcitatemque cordis et codem
Godice posuimus pro cacitate cordis.

Frequentat^ etc. Sic Kemlg. cuin plerlsqiie aliis ;
editi, frequentatur.

Smclo Spiritu, Desuht hxc verba in Renrg.

S3 AD VIGILIUM CPiSCOPUM. 54

neaie adventus Domini melaiores esse soriiti svnt. A iiatocorde conspicias ; sicut ideni ipse Domiuus ct per

Esaiaoi nionei, dlcens (lia.y vii» 9)

Uoc lumeo saeculo datum» et diem nobis saluiis
exortum viviOcandis quoque in eum credenlibus des-
tinatum docet in Psalmis Spirilus sauctus ei osiendit
diceus (Pia/. Gxvii, 2i-24) : Lupiiquem reprobaverunl
adicanUiy /uc factus eH in capul ajtguii : a Domino
factui at iite, et eit admirabiiii in oculii noitrii ; iile
dies est quem fecit Dominui : ambulemus et jucunde^
mur in eo, In hoc die nos ambulare Paulus quoque
aposioJus prxcipiens et doceiis ac pra;nioiieiis , di-
cit(^m., xui, 11-13). iVtfnc enim propiuiatnobiisa'
hti quam cum credidimui : nox prcecenit; diei aulem
appropinquavit. Abjiciamui ergo opera tenebrurum , et
induamttr arma iucii : iicut m die Uoneite ambuiemui :
id est, io Gbristo et mandatis ejus, cujua iumine ac
monitis iuminati , et iu claritaie diei ejus invenii, n honorat;
nobis ' ...

proximam nobis salutem creduia iii eum uienie
cODspicimus.

VI. Solem quoque esse Christum cunctis limenti-
bus eum , Malachias propheta tesUiur et promillit,
dicens(lfa/a«/i., iv, 2.) Vobii autem timenlibui nomen
meum orietur Sol jiu/titcs, et iunitai in alii ejue :
osteodeos ex nuilo oobis saluiem posse conferri, nisi
io passione crucis ejus , qua exieudcns manus
cuncta sseculi salvaturus aiuplexus est, ut coiiverso
ad eum timore credumus uiterniiatera vlUe et spe fu-
turi regni ejus animemur. Quis eiiiui tain sioiidus ac
demens, quis sic ab intelieciu su£ saiuiis aiienus,
qui tot et tantis veriiaiis tesiiinoiiiis increduius
1100 adversus meram fidem obduMiuni pectus
inteilectu veritaliseniolliat, et lenebris viisc quon- G
dam mortaiis exutus, in lumine praiceptorum coeles-
tium gradiens, ad diviua monita et Doiuini saiutaria
gerenda mandata, illumiiiaio corde , toia nienlis
ac fldei credulitatc cunvertat? ul queiii propheiae
praedicaverunt, Deum noscat; ul Chrisluni qui so
palam mundo venibSe nionsiravii, intelligai; ut
Scripturis diviiiiius tesiificantibus, Dei Filiuni et
Deum credat. Sicui ipse, «lua: sit vita ailerna inani-
festat dicens (^oait., xvii, 5) : Hcec eit auiem, aii, vita
ceterna, ut cognoicant te iolum et verum Deum, et quem
miiiiti Jeium Chrinum : doceiis atque osleiideos,
nihii aliud esse Deum nosse, quam credere, et oculos
cordis io Doininum prona , iinmo tola pectoris fide
ei devotione menlis aperire. Inde jam flt ut cre-

: Si non credide»
rilii, nec intelligetii, Tam facilis et prxsians et
larga est alque abundans de Domiui pietaie cle-
meniia, ut bi quis semel scse ad eum toio timore
converierit; ad coeleste inunus admissus, staiiin
mens ejus non jam nisi ad divina pateal, et ad cobIuid
ac superna oculos cordis aiiolcos, Chribti lumen ac
palriam salulis aspiciat.

Vil. Exempluiii ac documenium nostri timoris et
fidei, ex ipsius Abrahae palriarchx fideli credulitato
monsiratur, qui repromissioni Dei mente simpiici sia-
tim credidit ; et ideo ad jusiiiiain depulari ei condi-
gna remuiieratione commeruit. Huc Deus diiigit, boc
appetii, hoc in servis suis benignus remunerat et
simpliciiatein videiicet inundi cordis
quo eum cernimus , limoreni dilectionis Domini
quo probamur, credulam fidem meiitis qua justili»
depiilamur. Uaiic fidem sequi, hunc Dei limorem
servare iiosconvenit ; qui cuslodieiiles verba coelestia,
ct speraiites promissa diviua, filii Abrahai meruimus
nuncupari. Quod aposluli Pauli qui Dei voce vas
eleciionis cst diclus, coniesiatiune firmaiur dicentis
(Ga/., 111, 6, 7) : Sic Abrahum credidit Deo, et accepto
latum eit ei ad juilitiam. CognoiciteergOj quoniamqui ex
fide iunt, hi iunt fiiii Abrahce. Iloc Judaicus popuius
cui a primordio legis iiioiiila lo(|uebanlur, iiicredulae
mculis duritia et perfidi cordisiiisaniaservarenoluit;
el ideo pro diffidenliae meriio, filiurum nomeii ami-
sii. Non lamen ouinium perfida: genlis, advcrsus iio«
mCH Duniiui, quomiiius inlelligerenl verilaiem, odio
obdurala mens est. Eiiamque Spirilus sancius, id
est, Chrisius Doiiiinus iiosler prufeclus ex Deo Palro
venil ul salvum facerct quod perieral Israelis ; qui
inajur ac forliur ad subigenda cuiilutnacium colla io
timorem sui nominiset pulestatem, eus qui adversus
luininis sui claritalem, obslinaia eliam tunc inentis
caecitate durabanl, adiioliiiam clarilalis etglorixsuao
tam facile converiii; quam ut oiiines salvos faceret
provideniiasuxdivinae niisericordiae digualusadvenit^

VlII. Nam ut duri cordis lunc el impiae plebis ad
Dominimelum,ipso Dominocvangelizanie, coiiversas
menles sileam ; ut Aposlolorum cjus prxdicalione
muliiplicatum iii loto orbe ei reversum credenlium
populuni conticescam ; illud praeclarum alque memo*

deodo iotelligas, iuieiiigeiido quod credis, illumi- D rabile gloriosumque Jasomis Hebraei Chrisliani, et

ANNOTATIONES.

et duobus aliis ; prcemonente in eodem codicc , ex
quo etiain sequentem periudum in ediiis corruplain
eoiendavimus.

Faetui Cit iite. Sic Reinig. et alii duo : factum
eit iitud ediii.

Credula, Sic Remig.; edili, creduiilaiii.

Cuncia teeculi. Aliter in (|uodam cudice Baluzii,
nonc bihlioibec£ Regia;, ciinc(a iascula complexus esl.
QuaesequHutur emcndata aucluritate cod. Reniig., cui
aiiosex parie consenlit. Sic legebaiur apud Morel.:
eonveno (Painel. ergo) ad eum limore credamui et ad
mtemitatem tiias spei futuri,^ etc.

AdveriUi meram. &>ic Remig. cum duobus aliis,
^iiunim aller habet advertue veram fidem ; ediii,
idverius in mmm vel in veram,

Tota. Remig^ el alius, toto, videlicet corde toto.
Paulu post, qu<B iit vita : Remig. , qui iit ; alius, quid tit.

Et devotione. Iii hac verborniii coniplexiune el io
sequeniibus codicem Remig. accuraie sequiiiiur, ac
niulia cmendamiis; velut quud viliuse in ediiis ie-
gebalur, tota pectorii fide devoKe mentis : cl non muito
pusi, Chriiii lumen partw jam ialutii aspiciat.

Videlicet. Addidimus ex Rcinig. Paiilo posi et
eodein, quo eum cernimui, proeo quod erat iu editis»
quo quidem ejui cernimui.

Accepto latum eit. Mandato reputatum est Remig.

Obduratu. Sic Reniig.;editi, durata.

Sptritui ianctui. Aliier iii Reinin;. , Dominui enim
Chriitui, Dd Ftliui, Dominui noner, qui profectus.

Dignaius. Ac dignatione Remig.

CELSI FRifiF. DE JUD. INCRCDUL. AD VIGILIUM EP.

PAPiscr Alexandrini Judaei disceptaiionis occurril; A IX. Cerle quani mihi lasta illa, quam exoptabilis

Judaici cordis obstinaiam duritiani, brevi admoni-
lione ac leni increpatione moliitam ; et victricem in
Papisci corde Jasonis de Spiritus snncli infusione
doctrinam : qua Papiscns ad inlellecium veritatis
admissus, et ad timorcm Domiui, ipso Domino mise-
rante, formaius, ei Jesum Cbristum Filium Dei cre*
didii, et ut siguaculumsumcreideprecatus, Jasonem
postulivit. Probat hoc scriplura concertatiunis ipso-
rum, quse coilidentium inlcr se, Papisci adversaniis
Teritati, et Jasonis assereiitis et viiidic:iniis, disposi*
tionem et plenitudinem Christi, Grvci sermonis
opere signala est : ad cujiis iranslalionem ad inicUec-
lum Latinnm, aiiimantc Dci ope ei juvaniis fidei Hr-
miiate, servata verborum proprietate , intrepidus

dies est, cum misericprdia Domini ac favore accef'
siiione dilata, senectam istam meam proferre conti«
gerii ; ut et orationibus sanctornm impense et jugiter
deprecantlum Dominum eonjungi merear, ulChrisii
martyrem videam, ut coronam juslitiae qu£ tibi
penes Dominum deposita est, portare conspiciam.
Non autem putaveris martyrii tibi, sccundum prae-
sens voium fidei, gloriam tribui. Tunc inde feliciia-
tis bujus collata dignatio esi; tunc judicio jnsto Do-
minus elegit desiinatum mariyrem, cum te exemptum
dejustorumgrege ntque a^sumptuin sibi de inopinato
constiiuit aliari suo sacerdotem. Praeclara prorsus
et gloriosa vocationis electio, etde Donuni dignatione
nova aique inaudita ei mira felicitas : transmarinas

acccssi ; et bis qui ab intellcciu Grxcai dociliiatis B peregrinationis necessitaiibus occupatum, ad desli-

:ilienisunt, inierpretata integra ei significatione ver-
borum, et iutellcctus omnis ac veritatis manifesta-
lione patefacta, Romnni sermonis rniione discussa,
disserui. Cujus laboris probalionem tlbi, cbarissime,
qui ntriusque liugu:c inslruclione fundatus es, im-
pensa petitionecoinmitto: utqui sancli Spiritusvene-
ratione verecundus es, collnia uiriusqiie operis lec-
tione, audaciam verccunihc lemeritatis explores ; et
examine judicii tui, qusc minus a nobis vel improprie
fortc digesta sunt, auctorilaie Spirilus snncti qui in
pectus tuum inundatione gratise coelestis influxit,
comprobes et emeudes ; sitque nd le de ista lectione
ab humililatc nostra mandata legatio, ct insinuanda
tibi in nos prima dileclionis petitio ; ut parvit:item

natum tibi munus, ignarum ac nesciuin repente ve-
nisse : aique ita regressus tui teinpus ad hoc esse li-
bratum , ut inspirata celeriiate veniendi, iniellige-
res atque dignosceres bonorem sacerdoiii coelestis
inter coiteros libi potissimum desiinaium, et quod
jussione Domini exspeciatus venires atque occurrcres,
reservatum. Ui eniin Ecclesise suse Dominustota mi-
serationis pictate consuleret , dimic;intis plebis
mora, quem polius eligeret cpiscopum, le quaerenti
poputo suo Christus iiiopinntum repeute obluiit, et
complaciium sibi coeiestis providcnlia, iiianifesle ad-
venlus tiii improvisa occursioiie monstravit: et docu-
mentum repentini nc pernicis occursus , procura-
tionein Dei voluntatis ostendit; ut quod difficili expe-

fidei me?e, cum discipulorum tuorum instruciione C ditionepotuissetoccurrere,faciliceleritateperfectum

atquecrudiiione conjungns;et mcqucin in aliaparte
hujus provinci:e consiitutuin proplcr viscndos vultus
tnos non iliiieris longinquitns tcrruit, nec senium ac
difncultas fatigui nc frssi jain corporis retnrd:ivit,
sed animnnle fnmulntu Domini, et urgeiite feslinata
cupidilate properandi, conleinpta quoqiie oinni tri-
bulationc inopinc alqne pcniirix, qnantncunique vi-
rium fncultnto venicndi snnctiiuoniac tu.nc celebris buc
fama pordnxit, ad proximnm dilectioiiis tiix' charita-
tem cumunanimitatefrnteruitatis admittns; etnmori
luoquem discipnlis siiis Dominiis liaTcMlilalis titnlo
reliquil, conjungas parilcr et adsciscns ; ut expeciem
pariter cuni fratribusin apertione oris tiii splendorem
gratixIuminisCbristi. Tu enimsequeris in tr^ctatibus

siturgcntis Domiiii jussione ; et ul prius te in Ecclesia
Dei episcopum stare conspiceres et stupcres, quam
venisse dignoscereris.

X. lude dilectionem jam tecum suam Dominusini-
tiata charitate firmavit; inde amiciiiam tecum, quain
discipiilis suis sub Iriumpho crucis sux tradidit de-
dicavitque, diccns (Joan, xv, ii) : Si fecerilis quee
mando vobUfjam nondicovos servoSy sed amicos; iiide
mnrtyrium , inde sacerdotii eleclionem signnvit.
Mngna amicitia esl, per qunm ad Chrisli vulius ad-
mitieris, exlraordinaria hostia perveuirc. Siceligun-
tur justi, sic probantur rcligiosi nc simpliccs in
Christi timore elecii ; ui ante remuneraiioni fidei des-
tineris, ante prsemio devota;incnti,inDoniinodignus

tuis lumcn vitue, quod Dominus ostcndit, quod Christus ^ babearis, quam venerii hora decreti, quniu excepcris
advenieiis xtcrnam se essc vimm monstravit. senteniiam Christi, prubatam te et paratam bosiiam

ANNOTATIONES.

Brevi a(/moni(ion(?. Sic Remig ; editi, Uebrceaadmo'
nilione,

Fidei juvaniis. Sic Remig. et alius:cditi,vitien/ts.

F(/tin(//iru.Sic Remig.; editi, slimulatu.

Acf.proximam. Sic idem ; cditi, adpermixlam, Paiilo
post ex eodein legimiis ut exspectem^ pro eo quod est
in edilis expertum ; et tu enim sequeris pro sequar ; et
fritam se esse pro vitam esse.

Misericordin Domini ac favore. Sic Remig.;editi, mi-
gerieordia: Domini favore.

Conjunqi merenr^ ut, Haec addila ex eodem codice.

Fidei, Edili addunt noslrne; quidnm codices mss.,
vei<r(^;neutrum in Remig. Paulo post, de inopinato
In Remig. ct aliis duebus.

Altari suo, Sic Remig.; deest suo in edilis.

Jnspirata. Sic Remig. et Sorbon.; editl, insperata,

Reservatum, Ut enim, Sic Rcinig. et alii ires ; re-
tervatus ut in editis.

Dimicantis plebis, Remlg.; dimiealionis edili.

Pernicis, Remig. cum quatuor aliis ; perenuis edili.

Urgentis, Ita Remiff. cum Iribusaliis; urgente ediii,

Dignoscereris. Sic Remig.; editi, dignosceris,

Sub <riump/io.Siccodices mss. et Morel.; cum trium-
pho Pamel.

Mngna, llanc vocemaddimusex cod. Reinig. Idem
cam alio habet pervenire; editi, pervenis.

In Christi iitnore, Sic codices niss.; in Christum
editi.

W PRiEFATIO INiLACTANTTOM. 5S

electio ccelesUsinTeniat. Eienim ille te, qui non men- A insiar esse confido, peccatorem justi pelitione me-

dax est Deus, qul episcopum plebi suae de iniproviso
constituit, ille plena dilectione sux voluntatis te coro-
nabit. Tunc tantum ut nostri memineris pelimus, et
oramus, cuni pudice aliectionis Domini probata afqiie
immaculata hostia, ante Cbrisii tribunal adsliteris,
cnm gloria graiix Dei, prxmium devot» menlis ac
remunerationem acceperis; memorine hsereat, et te-
naciier insensibus tuismaneat, quamnobis impertire
dignnrls, dilectio charitatis; ut oraiionibus tuis pec-
cata nostra veniam consequantur, ut merilis justitiae
toap, vitae nostrae dellcla purgentur. Eienim martyrii

ANNOTATiONES

ruisse salvari : ut et, cum ipse promereri quid preci-
bustuis minus possis, martyris meritis libereris. Sic
Job jusius pro amicoruni trium peccatis a Deo roga-
turusel impeiraiurusosienditur, et probaiio timoris
ejusei fidei Dominivocelestesignatur. Cum ergo iu
die liberationis tuse, charissime, reprxsentare te
Chrisii vuliibus coeperis ; cum in aeternitatem perpe-
tuitalemque videndi regnare cum Christo felicisorte
successeris : pro Domini misericordia in mente jam
habe puerum tuum Celsum, sanctissime.

Pudiee. Sic Remig.; non roale in alio, pndic<B ; editi,
pudiciiia. Auctoritaie ejusdem cod. Remig. et aliorum
nonnulloruui legimus tenaciter pro tenea$ «I, el pro-
mereri pro promovere^ et alia nonnulla emendamus.

Justi petitione. Sic Reniig. justi marlyrii edit. et
paulo po>t, martyris precibus in eod. Remig.
CeUum, Ccecilium cod. Reniig.

PRiEFATIO

NICOLAI LENGLET DUFRESNOY (<)

IN LAGTANTIUIH.

; I. Jamdudum expectant erudili emendaiiorem al-
qne perfectiorem , quam anieliac, LacUuUianorum
opcrum ediiionem. Ilanc publici juris facimus, alque
id curavimus, ut textus sit emendatissimus ; notae
• vero non ad osientatiouem, sed ad ulilitaiem refe-
rantur. Ne putes lamen , lector erudite , haL-c omnia
soli roeae cunc deberi. In mciitem equidem mihl anno
1707 veneral hanc operam in me suscipere, ut olium
quod erat mihi a seriis negoliis, quibus deiiuehar
insulis Flandrorum in aula Buvarico-Coloiiiensi , hoc
studio exercerem ; omnes ferc Lactanlii editioiies
congeSiCram , utque manuscriplos qiiosdam , tuin in
Belgio , tuni antea Parisiis conluleram ; noias itcm
plurimas assiduo labore coiirecias et uiidique coiiqui-
sitas in unuiu coaccrvavernm.

Il.Sed quo tCin)>orc hxc aninio versabam, el ma-
num admoveba:u, ul ad finem operis properarem,
nnnciaium inihi fuil, Joannem Baptislain le Brun
Roihomageiiseai, 4urelia; ad Ligerim iuiic degcnlem,
omnc studium, laborem omnem Laclantio emendando
iotendere ; tunc susceptuin opus dcposui , aique per
iiiierpositos amicos misi Joanni le Brun selectas de-
cem cditlones ei amplius ex rarioribus quadraginia,
quas suinma cura collegeram. llujus doclrina ei dili-
gentia mibi cx editis S. Paulini operibus, aliisque
non indoctis lucubrationibus notae ac probatx erant.

(1) Cujus editionem, ut polc omiiium hactenus pu-
biici juris factanim ioco habeiidam, ad iniiuuiero-
fiimque tam editorumquaiu manuscriploruin codicum
Mem emendaiam, nonuulis tauieu vei in melius mu-
ttli» fel additif» rccuiUmusi

g III. Verum, re infecta, anno 1731, abiit ad superos
vir erudilus , atque quibusdam ab hinc annis ejus
milii commissa sunt scrinia, ei credilae aunoiationes.
Sed quanliis me stupor incesseril vix enarrare fas
est, cum vidcrim, edilorem sane eruditum, improbo
deccm annorum labore in eo tantum dcsudasse, ut
undi(|ue coaccrvarei, imo et corradcret varias leciio-
nes manuscriptoriim codicum et Lactaiitianarum
edilioiiuui; omissis inlerim iis observaiioiiibus, vel
hisioricis, vel criticis, qune ad auctoris meniem tum
asscqucndam , tum explanandam essent iiecessario;.
Hac inita ralione, numerum lanlummodo editionum
auxissei Joannes le Brun ; sed antiquiorum non ex-
tinxissel desiderium, iuio potius inceudisset.

IV. Sed ad Lactantium ipsum nostra convertatur
Q oratio. Ccrluin est auciores iiiter Laiinos id illi pe-

culiare esse, ui quodammodo sit ad diversa munia
paraius. Si cienim in scriptoribus ecclesiasticis se-
cunduin, aui lertium solummodo locum habet, procul
dubio vir fuit primarius in re littcraria, propter va-
riam ejiis eruditionem , dignain homiiie litierato.
Tania quippe facundia, nitore tanto, lauta etiam gra-
vilate de rebus maximc in rcligione necessariis su-
blime dispulat atque disserit, ut noslris lcmporibus
aeque gratus sit, ac prioribus Ecclesi.c s:uculis.

V. Qua^rere vulgo solent, cur erudiius ac ehi-
quentissinius scriptor siias edidcrit Insiitutioncs. Id
porro cansse fuit : sicul prudentcs, el arhitri cquila-
tis Insiitutlones juris civilis composilas vuigarunt,
quibus dissidcntium litcs conlcntionesquc sopirent ,
sic Divinds Insiitutioncs co potissimum puhlici jurif

59 PRifiFATIO m LAGTANTIUM. M

fccit LacUntiuiij ui fldelibus uno quasi iDluiiu cuncti A lius, Don est U8(|ue adeo certuui. In TariaB criilci
praesto essent argumeuta , quibus genlilium errores
reviiicerenl, et assererent infractam religlonis cbris-

tianx' verilatem (LacLant,, IntlH.^ lib, i^ cap, I,
col, ii6 nost. ed.).

VI. Ejus quippe Insiiiutiones, qu;e libris septem
absoivuntur, eo procedunt ordine, ui iribus priori-
bus cultus deoruni insauos reiundat, tritius aliis tide-
ies cbristianos ad veritaieni inslituai; nam» utait Lac-
taniius ipse (lib. i, cap, 25, col. 252 nosl. ed.) : c Pri-
mus sapienli» gradus est falsa intelligere , secundus
vera cognoscere ; » ullinio tandom libro de inipiorum
poenis et cruciaiibns, piorum vero immortali pra^mio
et beatiiudine agit. Nec tamen crcdas, toio hoc in
opere omnia momcnta aDqne vulida esse; quxdam

abierunt sententias. Puiat Isicus anno 502 eiaboralos
esse; sed hoc aimo lideles cbrisUani aliquantulum
pace fruebantur, Teruni quo lempore edidit suas In-
stiiuiiones persecutione exagliabatur Ecclesia. Exi-
stimantalii, anno 5ii ; Cardinalis Baronitis, post
annuni 5i5; doctlores deniqite , multo posi an-
num 5i8, forle anno 520 aut 52i, ediias fuisse sen-
tiunt. Mcum non e^t hic per multas sermonum am-
bages horum oninium agiiare raiiones, et argnnienla
utrinque allata curiosius conquirere. Surilcial proba-
lam, aui salieni prob;>biliorein exponere sententiani.
IX. Nicomediam Bilhynia3 ex Africa accilus fuerat,
imperanie Dioclesiano, Liclanlius, ut ea in uibe lit-
teras oratorias, id est, Romanum doceret cluquium;

rationes quoe nunc ieviores ei frigid.c videniur, lunc £ ibique maiisit loto pcrsecutioiiis teropore, quae decetn

graves craiit aique flruijc. Ila quundoque flt , lum ex
ingenio, tuin ex moribus lioaiiuum, iit diversa tein-
porum curricula diversas eliam habeant dissereiidi
raiiones.

\I1. Non difflietur autem Laciantius, quin eamdfem
viam eincnsi jam fuerint quidam e noslris scripiori-
bus. Sed, ut ipse ail, Niiiucins Felix, qui veritatil
idoneus asserlor essc poiuisset, non integram tamen
nec omiiino pleiiam in Kienda religione disputatick
nem scripsii. Iii Terluliano, idque nierito, desiderat
eloquii perspicuitatem el facilitalem ; iii Cypriano,
quamvis eloqueuti et ornalo,quanivis in persuadendo
potenti , non sat apiam in convincendis geiilibus
scripiionem nolat. At non est culpandus Lactaiitius,
quod sepiem libios a prurceptore Ariiobio scriptos q
silenlio prxlermiscril. Arnobius eiiiin non iiisi , ut
vidctur anno Gonstantiiii xx, id cst, aerx vulgaris
526 (i), cliristianam suscepitreligionem quo lempore
suag in eihnicam supersiitioncm ediditdispuiationes,
sex plus minus aiinis post viilgatas a Lactniiiio sitas
Insliiutiones. Mirum igitur non est, si L:iciantiu8
christianorum, teste Eusebio Gacsaricnsi, erudiiissi-
mus tam arduain iii se suscepcrit operaiii ; iiec inulta
voluerii esse coiivicia , quibus ciiristianos conseitiati
fueraiii duo philosophi, sive ii sint Hierocles ac Por-
phyrius, sivequidam alii.

Vlil. Hos porro libros quando scripsorit Lactnii-

(i) Sic porro ait Eusebius : Anno xx Constantini
Arnobius in Africa rlieior clarus habetur^ qui cum in

et amplius aiinos in cbristianos saeviit. Ea vcro finem
non habuii, nisi medio mense junio aiini 5i5. At
Eusebius horum lemporum scriptor diiigenti^simus
admonel, eX Bithynia in Galiias profectum non fuisse
Laciantiiim nisi anno 517. Vcrum Laclantius cum
scripsit Insiilutionum iibros , tunc in Bithynia non
erat. c Ego, inquit, cuiii in Bilhyiiia oraiorias litleras
acciius docereiii , coiitigisseique ut eodem tempore
Dei templum everteietur, duo exiiteruni ibidein, qui
jacenli verilati insultarcni (libro v Imlitut., cap. 2).
Vidi ego, inqiiit, in Bilhyiiia praesideiii (libro v,
c. ii). Ha^c igiiur jaindiu pra3lerierant ; tunc ab ea
Laciaiitius aberat provincia. Hauc ergo scripsit post
annuni 517.

Attamen persecutiones memorantur iii libris Insti-
tuiionuiii : sed quxnain istse fuerint ex ipso videre
est Lactantio. Eain iion puto fuisse, quain desiiicnte
aiino 502 mediiahaiitur Diocletianiis ei Galerius;
qtixque inccepit die februarii 2.5 aiini 505, exiium*
que habuit die i5 junii anni 515. Tunc enim Nico-
modise erai Lactanlius; noii igiiur haiic co loci ap-
pellai persecuiionem. Glariiis istiid elucescit ex his
Laclanlli verbis (iib. vi, c. \1) : c SpecUtas sunt sp6-
cunturque adhuc (i) per orbein lerrse poena culto-
rum I)ei, in qiiibus excruciandis nova et inusilaU
tormenu excogitata sunt. N.im de mortis generibus
borrel animus recordari , cum immaniiim bestiarum
ultra ipsam morteni carniflcina saevierit. > Equidem
eo loci loquiiur Laciantius de Diocletianea persecu-

civitnte S\cc<e ad declamandum jutfcnes erudiret , et p tione : sed ea lunc non saeviebat. Propius inspicla»
... .. _ _j ._.j ./.._. ..^-. I, ^^^^ vcrba, i Speclaiae sunt poeiiaB; tormenta exco-

giiata sunt ; horret animus retordari ; cum saevierit.i
Numquid h;e iocuiiones ad sutum pra^Bentem spec-
tant? numquid e contrnrio ad prx^teritum? Jam igitur
huec omnia prxterierant , cutn scripsit Lacunlius.

adhuc ethnicus ad credutitatem somniit compelleretur^
neque ub cpiscopii impelraret ftdem^ quam antea tyiipit-
gnaverat , etucubravit adversiis prisliuam religionem
luculentissimos tibros , et tandem vetut quibusdam o6-
sidibus pietatis foedus impelravit* lu Ghronicon Euse-
bii ; eaque ratione accessionem Arnobii ad relij;ionem
christianam in annuui 52o, qui est vigesimns Gon-
staniini, rejicimus, quamvis R. P. Remigius Geillief
eain siatuat ann. 505, in Historia scripiorum cccle-
siasiicorum , tonio iii. Si aiino tertio quarli s:cculi
Ghristo iioiiien dedisset Arnobius, procui dubio id
annoUssci Eiiscbius regnanie Diocletiauo, non auiem
anno xx GonsUntlni. l*orro ejus Chronico non esl
deneganda fldes : hoc ipso teiiipore liber iile fuit coit-
F( riplus a viro eruditissiiiio, qui (miiiem operain coii-
tulerat in cxploranda vita dociiorum, sui pracscriiiil
ftttCuU.

(i) Hsec sane sunt iiitelligenda dc claris istorum
tciiiporuiii confesNOrihus , quos parlibus corporis ac
menibris muiilos feccr.iiit persecuiores. Horiiin inulti
inlerfuerinit concilio Nicaeiio. Ex ii« eraiil SS.^ Pa-
phiiulius Thebaidis, Poiaino lleraclca!, Spiridio Gypri
episco^mrum , quonim stigmala pro Glirislo acceptt
deosculatiiB est non seiiiei G<mstantiiiiis iiiiperator,
juxta Euseblum, in hujUs principis Viia, lib. iii, c. 6
ad 15, et post Eusebium miiiti 8cripton»seccieiia8tici«

PRiGFATlO m LAGTANTIUM.

Ilaque muho post annum 315. Verum post Ecclesiam A coactus e$t) ut esset omnihus clarum quac sit vera

restituiam nulla omninoalia fuit in cbristianos perse-
cutio, nisi Liciniana, cujus iniiium in annum 520
rejiciendum esi. Quis vero non videt de Licinio rem
esse libro vi Inslitutionum , capite 6, 'ubi sic ait La-
clantius : c Quidam probitate Gcia viam sibi ad po-
lentiam muniunt, faciuntque multa quo: boni solent,
eo quidem proniplius , quod fallendi gralia faciunl ;
utinamque tam facile esset prxstarci quam faciie est
simulare bonitatem ! Sed ii cum esse coeperint pro-
posiii ac voti sui compotes , et summum poleuiis
gradum ceperint {id ett acceperini), tum vero simu -
latione deposita, moressuos deiegunt, rapiuntque
omnia» et violant , et vexant ; eosque bouos {\d est
christianoa) quorum causam susceperant, insequuu-

majestas. lili enim qui ui impias relijjiones defendc-
rent, coeiesiis ac singularis Dei cullum tollere volue-
runt, profligati jacent, > (lib, vii Inttitut., cap. 26) :
iii exilitim enini puUus esi Licinius aniio 52i, sed
nondum, ul videlur, morti fuerat traditns, ob res no-
vas quns in Orienle moliebatur, qiiod faciuni solum-
mddo fuit anno 525. Ilinc Lactantiiis eo loci veram
Consianiini pietaiem laudat, quod ei venia ei vita
perdueili et inimico concessis, cnni etiam comiier
convivio exceperil.

X. Qui possunt el^uditi quidrm de bls ad Constan-
tinum oratioiiibus lamdlu saiagcre; utruni scilicet
Imperaiori siias Inscripserii Lactantius Insiiluiiones?
Hiinc cquideni principem ler quaierve appellai eo in

tur, el gradus per quos ascenderunt amputant, ne B opere. Has orationes iion difnteor ScX*pe, quiti et sa:-

quis illos contra ipsos possit imitari.i Numquid iion

est bic ipse Licinius, qui| coeliius per quietem iiio-

nente angeio nt prsscripta prccis nornia exoraret a

Deo summo victoriam, slatim cxoravil et impetravit.

c Liciniani ergo, > inquit nosler Lactantius, c scuta

dcponunt, galeas resolvunt, ad coQium manus ten-

dunt, praeeunlibus pncpositis, et post imperaiorem

(Licinium) preceni ilicunt. lili oratione ter dicta, vir-

lute jam pleni reponunt capitibus galeas , scuta toi'

iunt, tubae canunt, signa procedunt (de Morlibui

perucut.^ cii^j tom. ii); Liciniani , inipetu faclo,

adversarios invadunt > (Ibid., c. 47). Nonne bic

idem ipse est Licinius, qui fecit multa qu;e boni so-

lent, quique c de restituenda Ecclesia litieras proponi

jussit... et verbo hortaliis est, ut conveniicula (chri- C

stianorum) in slaluin prislinum reddcrcntur? • (De

Uort. persec^ c. 48 , initio et in fine.) Atiamen inse-

quilur eos ip^os bonos, quoruin cuusam aniea susce-

perat, rapilque oinnia, et violat, el vexat.

lila vero Liciniana persecuiio iii Orienle tantiim
saeviebal; occideniales eniin imperii paries qu;c Con-
stantino, eas utregerei, oblingebant, daia jamdudum
et firuiata puco frucbanlur . Hinc Lactanlius ipse
summum imperatorcm alioquens, ait : c Malis qui
adbac adversus jusios in sliis lerrarum partibus sae-
viunt, quanto serius, lanio vebcmeniiiis idem Oinni-
potens mercedem sceleris exsolvet. (Lt4ro i /ni/tl.,
e. 1, coi. 117, 110«. ed.). Hac igilur savienle orienlali
persecutione suas scripsit, suhs edidit Institutiones

pissime a mss. codicibus aliessc, iisque antiqnissimis,
lum eliam abeditis quibusdam. Aliquoi tamen legun-
tur In probatis codicibus, ^t ndn omnes. Facile con-
troversiam dirimes, si duplicem conjicias factam
fuisse a Lactantio Divlnaruin Inslitutionum editionem:
unain tristibus Licinianx persectliionis teinporibus,
anno 520 aut 521, alterain post eUmdetn devicium
atque in ordinem redaclum , auno 5il. Tunc Con-
Blantiniis , parta victoria , c Maloritm, > id esl , Li-
cinii el Marliniani, c male consulla rescidit. i Sed
scriptorem se moderatiorem prudentciiniue pra^buit
eo loci Lactantius, non appellaio ndiuiiie Licinii,
proxima conjunctione cum imperaiorb conjnncti.
Coiistantinus enim sororein Constaiitiam uxorem
Lucinio tradiderat.

Quin eliam rateniur omncs lias oratlones, lam
ineunte libro i quani desitiente sepllnio, planc Lac-
laiitianuni sermonviii redoiere : qua dc rc disseiiinus
iisdem in locis, collaiis barum vocibus cuiii indubi-
tatis Laetantli loquendi ronnulls. Sed unde ncri po-
test, ut syepe ex bis diaiioiiibus una aui alier;i, nou
auiem uliima legaturquil)usd:iin in m:«nuscriplis (1)?
Id sane fuil faclum propter diversa, ex qubus poste-
rlores codices dcscripti sUnt, exeinplarla. Cum istas
orationes Lacianlius suls addidil Insiiluiionibus, so-
lusregebat Constantinus Hoitianum imperium. At si
altera facta est Lactaniio Divinarum Instlunii)iium
edllib anno 521, potuli, veibl gmtia, inlor hain-licos
appellare Arianos (tib. iv inHitul., c. 50), quorum

Laclantius, id est, anno forte 520 aut 521. At nonD ^jjjng,, !„ piurimis, iisque anliquis nianuscripiis

dum exsolverat Deus Licinio mercedem sui sceleris
Verum peroraiio ad Constantinum posterioris vi-
detur esse temporis, anni scilicet 524,icum soli liuic
principi pareret Romanum imperium, Licinio devicto
el procul a republica remoto. c Te, > inquit Lactan-
lius, c Provideniia summie Divinitatis ad fastigium
principale provexit, qui posses vera pieUte aliorum
male consulta rescindere , peccata corrigere, saluti
boininum paterna clementia providere, ipsos denique
malosa republica submovere, quos summa potestaie
dejeaos {^ua oerba neminem alium quam Licinium t tt-
dicani in ordinem redactum) in manus luas Deus tra-
Vidii(ftt<« liicmm M« a ConmninQ victuif cederi

lcgitur. Jain eitiin Aiius ab Alexandro episcopo
Alexandria fucrai ejectus, et dainuatus duabus in
synodis, anhis videlicet 519el524.

XI. Quamvis genlilcs cerlioribus saBpissime coar-
giierii arguinentis , quamvis religioiiem sincere et
candide coluerit Laciantius, non difflicor lamen, eum
quibusdain obstrictum fuisse errorlbus. ilos diverso
animo unusquisque , prout affectus esl reprehendii.
Recie de Lactanllo cum S. Hieronymo {Epist. ad Puu-
imum) dicimus : c Utinam tani noslra conlirinare

(l) Sic in ins. Luctanlll Palr. Capuc. S. Ilonorati
Oratlo lib. i legiiuTi at noo ^^ Ub. vu.

63 PRJEFATIO IN LACTANTIUM. C4

poiuissel, quain facile aliena desiruxii ! Sed non eo A chsBorum dogmata, quae quandoque in quibusdam mss.

ejus codicibus ac eJilis leguniur. Ea enim vii repe*

progredimur, ul eum cuui Anlonio Raudensi (1) ex
ordinc Minorum, saBculi xv Uieologo, exagitemus,
quasi ejus libri bxresibus el impietaie undique re-
ferli sint. Mens mea non est in varias doctiorum in-
currcre reprehensiones, ne eadem in me dicteria in-
feraniur, qualia expertus est Raudensis ille, quem
non solum Adamus (2) quidam , monacbus Ge-
nuensis, nolat vehemenier ut insanum, verum etiam
Franciscus Phiiclfus bonarum ille litterarum cultor
assiduus. Sic enim Anionium Raudensem alloquitur
(Phitelftt$f lib, v Epi$L, ad an. 1443), propter male
et insulse reprehensum ab eo tribus libris Lactantium:
c Vellem equidem, Pater optime, ab omni isliusmodi
scribendi genere te continuisses, neque cum insa-

ries in vclustis exemplaribus ; aut saltem in margine
quorumdam adscripia sunt , velut extranea et perc-
grina. At uno verbo, ManichiPis non adbacsisse Lac-
tantium , ex sileniio S. Hieronymi et S. Angustiiii
aliorumque scriplorum manifestumest. In Manichaco-
rum grege nullus unquam eum annumeravit , quod
procul dubio nonomisissent,si ansamin eorepreben-
sionisdedlssetLactantius.Hsetenimimpieiaiessaepis-
simc assuix textui Lactaniiano non modo perturbant
Scripioris sermonem, verum eiiam ejus doctrinae
plane sunt contrariae, ut data oicasione ostendimus.
XIV. Quamvis in explicanda Verbi divini genera-
tione non erraverit Lactaniius, minus lamen theolo-

niente Candido Decembre desipere ipse voluisses : B gice locutus est : sed phiiosophorum loquendi modis

id ccrte fuisset ei ordinis, et dignitatis tuae. Quae enim
per immortalem Deuro fanatica raiio te commovit, ut
perinde atque infesto quodam, atque inimico afflatus
Spiritu, in virum illum doctissimum atque disertissi-
mum tam insolenler, lam injuriose, tam impie inve-
hereris, ut non res solum pene innumerabiles con-
sulio male interpreteris, sed nomen etiam viri depra-
vare studueris ; utpote quem Lacteimum pro Lactati"
tio nomines? Nam de rebus ipsis quid loquar, quas
vel pueris notas dum corrumpere laboras , te omni-
bus erudiiis et gravissimis viris ridiculo prxbes. Pu-
det me profecto ea in medium proferre, qux a te non
inepie minus, quani perperam notata sunt atque re-
prehensa. > Nusquam vidi Anionii islius Raudensis
erratorum Lactaotii libros tres lypis commissos : eo- C
rum in Biblioiheca Regia tria novimus exemplaria
manu exarata ; editae tantum fuerunt ex iis qusedam
decerptae annotationes.

XII. Nimium etiam excrevit Josephi Isxi censura ,
qua iu Lacianiio reprehenduntur propositiones nona-
ginta quatuor, quarum lamen quaedam, ipso tesie
Isaeo , benigno sensu sunt interpretandae , quod ali-
quando fieri suleiiii vctusiissimorum temporum scrip-
toribus ecclesiasticis. Libenter poiius ampleclimur
Joannis Marise Brasichelli annolationes censorias,
qua; inoderati sunt theologi. Hujus animadversiones,
etsi Lactaniio, ubi opus erat, accomodaverimus, eas
niliiiominusinfra suhuno quasiconspectuexhibemus.

XIII. Ncc etinm Lactantio adjudices impia iila Mani-

{{) Vide Lucam Wadingum in libroScriptorum or-
dinis Minoriim. in-fulio, Roinne i650.1licautem Rau-
densis librum edidit alium de Verbo bono, qiiein prop-
tcr styluin miiltmn exagitat Laurentius Valla.

(!2) Hujus in Raiidensem epigrammn versutim octo
lcgilurin ediiioiie Luctantii Homnna anni 1468, apud
Pcinim de Maximis , unde illud exscripsit Alberius
Fiihricius Bihliolheca! Lalin:c Supplemenio, pag.
395. Hoc co loci dare nobis visiim esi :

Hic male corripuU siolidis Aotonius (Raudensis ausis

Auctorem : in variis causa piaiida locis.
Non erat io lenebris erranies imaginis astrum

Dicere, vel nttidum luce carere jubar.
Deoique cum sancUne Ecciesia' pi:i lumiua conslet.

Obspqiiio ex lanto conticuisse viro ;
Tu vero, eloquio lingua iuterdicta Latino ,

I cubitum I nam te pCQSltat elleborttmi

utitur, quod interdum eveiiit iis aucioribus, qui ante
Nicaenum scripserunt concilium , quo non doctrina
tantum caiholica dilucidius et planius quam antehac
explicata est,verum etiam voces doctrinae christianac
maxinie consonae formatae sunt et constitutae. Gaele-
rum verba quae ex capiie 9 iibri secundi Institutio-
num contra sensum Ecclesiae excerpta esse putantnr,
ea ncc in antiquis leguniur exemplaribus, nec illis
convenit cum doctrina Laclantii, qui Verbum, Dei
Filiuin , anle saecula fuisse genitum pronuntiat ( /i-
bro IV Inilit,y c. 6), quod negabant Ariani. Hunc
etiarn i summo Patri similcm > pronunliat {lib. iv, c.
i3, initio) : quin iino Isaias inquil (i6i(/. )Chrisium cct
Deum fuisse ethominein testaiur. > Sic porro ait cap.
19 lihri vn : c Hic est enim liberator, et judex, et ul-
tor, et Rex, et Deus, quem nos Ghristum vocamus. i
Sed doclrinam catholicam , qualem eam reperias iii
Patribus ante-Nicacnis,atquein probatisillorum tem-
porum scripioribus ccclcsiasticis, muliis verbis prae-
dicat auctor nosier. c Guni dicimus, inquit, Deum Pa-
trem et Deum Filium , non diversum dicimus , nec
utrumque secernimus, quia nec Pater sine Filio esse
potest, nec Filius a Patre secerni... Giim igitur et Pa-
ter Filium faciai, etFiliusPalrem, una utriquemens,
unus spiriius, una iubttaniia ei(... Et Filius ac Paier
qui unanimcs incolunt mundum Deus unus , quia et
unus est tamquam duo, et duo tamquam unus... De«
nique unum Deum esse tam Patrein quam Filium
Isaias ostendit. > Haec omnia scriptoris sunt apprime
D catholici , atque tum a verbis, tum a menle Ariano-
rum omnino aliena, iisque maximecontraria. Hi enim
nusquam dixeruntPalrem et Filiuin c unius esse sub-
sianti;e. > Veruin tantam sibi Lactantius, tuin ob sin-
gularem facundinm, tuin ob variarn mullipliccmque
erudilionem, concilinvemt apud antiqiios auctorita-
tcm, ut ejus scripla , lainquam sibi faverenl, ex in-
genio corrupcrint hxretici quidain , sivc Mnnichaei ,
sive Ariani.

XV. Atsuspensus haereo propter S. Hieronymi auc-
^ritatem. Sanctus cnim Doctor ait (Epiit. ad Pam-
maeh,) Laciantium , c errorc Judaico in libris suis ,
maxiine in episloIisadnenietrianum,negaresiibsian-
ilam Spiritug sancti* > Vcrum liuiiiserrorisne vftst(i

m PRiCFATIO IN LACTANTIUIf. 6«

gium qaidein ^xlat in InsUlalionum, aliisqiic ojns H- A qnidam adhibendus, ne amannensis emiom loco vcri
bris. Ilinc cum eodem Hieronymo (Ub, i in Epistol. ad scriploruin scrmonis suscipialur.

Galat.^ e, 4) dicere nobis liceal : c Quis iniki iiiterdi-
eere polest ne legam Insiituiionum iibros, quibus
contn Gentes scripsit foriissime, quia superior sen-
tentia detestenda est? i Ita porro ioculus est erravit-
qne Lacuntius c per imperitiam Scripturarum , i ait
idem sanctus Doctor.

XYI. Nullus tamen difGletur , in senieiitiam erro-
resque llillenariorum descendisse Laclaniium. Exis*
limaTitenimt cum viris tunc apprimecatholicis, Chris-
Uim Dominam, vergente ad finem mundo, per millo
annos cnm justis hominibus in terra regnaturum. At
jam a mallo tempore sublatus est a Ghristiana reli-
gione bic error,cuju8 parensfuit virquidam pius, Pa-
pia88cilicet,episcopu8Hierapoleosin Phrygia, ineunle B

Eorum qualenicuinque perlexuimus indicem, addi-
to, quantum in nobis fiiit, scriptionis tempore, ne in
ccnsuram eruditoruin iiicurreremus. Nec igitur sine
ratione Gallxus culpatur, merito Isxus ipse impro-
batur, qui cum duodecim Valicanos codices inspexe*
rit , eorum lainen xtatem non indicavit. Recte ergo»
quin iino et rectissime, Bunemannus ait (Pr€e[aiionig
iU(B Laclanlianai edilionii, pag, 7) : cNon dubito post
Isaci tempora plurcs codices in Yaticanam (Bibliothe-
eam fuisse) WhioB. Ulinam, iriquit, opitulante Eni-
MENTissixo Passioneo, prsecipuo iitterarumelegantio-
rum patrono, aliquis inde ad Lactantium illustran-
duin fructus eiiam posiiiminio redundaret ! i

XVIll. Variae nunc brevi percurrendse sunt Lactan-

aaeculo secundo. Hunc autem, ex perperam iutellecto
Apocaljpseos capite xx ortum , studiose comprobare
nliiiar Laclantius, tum ex versibus Virgiliaiiis , tum
ex libris Sybillinis, qui medio eodem sxculo exaraii
credontur, quique apud ipsum, atque alios scripto-
res eceieaiasticos, plurimum poteranl. Sed illi non est
venia deneganda, quam alii ob istud erratum accepe-
runt. Meritotamen etsapienter Gelasius papa.exeunte
saecalo qainto, Lactantii opera iina cum scriptis apo-
crjphis annumerat , quod ea non poterant inuffensa
omnino doclrina calboiica perlegi a cunctis lidelibus.
Ne aaiem leciorem verba et auctorilasLactantii de-
cipiant, etinducant in ejuserrores, non tantum in notis
illos depellimus, sed etiam in bujus tomi primi prae-
mooitis diligenier, ex variisaucloribus, admoneiniis.

XVn. Nibiiominus dociissimi quique ejus libros
snmmo io pretio babebant ; atque mirum est, quol in
orbe liiterario Lacunlianorum operum codices ma-
nuscripti reperiantur. In soia Parisiensi urbe triginta
seplem el amplius innotuerunl milii : mulio plures
iniremas in aiiis Galli» noslrae biblioihecis ; qui vero
ceteras Europae regiones perluslraret , uberiorem
aane segeiem conseqaeretur. Vaticana duodecim, Re-
gia Tanrinensis biblioiheca novem exbibent. Quid ab
Hispanicis, maxime Scorialensi, oronino erudilis nos-
iratibusignou » quamvisrererta rarioribus niss., quid
a Neapoiitanis, Vindobonensi, Veneta , Ambrosiaiia ,
Florentina, Gassinensi, Siculis expeclanduni essel?
Non omnea tamen aeque sunt anliqui ei oplimx notae.

lii ediiiones. Vix unus aul alter est scriptores inter
proranos, ne dicam ecclesiasticos, quem saepius vel
docli emendaverint, vel excuderini bibliopolae. Gen-
lies integer prxlo subjectus est : ejus vero libri ali-
quod quiiidecies et amplius cum notis vulgaii sunt.
Atque ab ipsis typograpbiae incunabulis, anie annum
primum saeculi decimi sexli, decies sepiies in lucem
prodierunl : quod vix reperias in aliquo alio scriptore.
Aliquando ler , saepius bis unoquoque anno diversis
in urbibiis pubiici juris fecerunt eum erudiii lum ca-
tholici, lum a cultu calholico Romano alieni. Itali,
Galli, Germani, Hispani, Baiavi, Angli hunc notis,
quanlum in iis fuit, illustrarunt. Atiamen non xque
omnes sunl utilcs : adhuc aliquid, non solum ul tex-
C tus abomnibus amanuensium mendis liber fierei, ve-
rum etiam ui apprime menlem auctoris assequere-
mur, desiderabani dociiores quique'; fatenturqiie
{Nicolaui le Nourry , e congregalione 5. Mauri Be"
nedictinui, in Apparatu ad Biblioth. SS. Patr., t. ii,
eol. G58) c nullam ex omnibus bis editionibus esse
omnino perfectam,omnibusque suis numeris etpar-
libus explelam. i Equidem vetuslissimae loco lantum
sunt mss. codicum, quos repraesenlanl.Si enim exem-
plaria, ex quibus exprimuntur, truncata fuerunlel cor-
rupta, procul dubio editum mancum est et imperfec-
lum. Sic editio rarissima anni 1465 in multis deficil,
quippe quse ab uno tantum codice, eoque imperfecto,
fueril deprompta. Gr.'eca quandoqiie praetermissa
sunt: saepius etiam absunl quidam versus et com-

Nulius lamen est praetermiilendus, quippe qui exan- D maia. Ila fere esi de ediiis, quae vuigau sunt priori-

tiquiori descripius sit exemplari. Hinc erudito lec-
lori persuasumessedebei, quanii scriploremelegan'
tisaimum fecerint majores nostri. Mullos tamen repe-
rias saeculis xiv et xv exaratos. Tuiic temporis enim
iieromardere coeperuni, in lulia pncsertim, siudia
liiteraram ; alque Lacianlium non propter solum la-
lini sermonis nitorem, sed propter variain ac minime
-vulgarem eruditionem curarunt ubique describi. Iii
emendaiidis porro diligenter auctoribus antiquis,
anus non surficit manuscriptus codex , sed plures
aunt adbibendi. Ille quidem veram.Ieciionem proferl :
aed alins eam confirmai ; nec sine plurium teslimo-
lilo aliqoidcerti depromere licet. AiUmen estmodus

bus islis leinporibus. Vix lextus emendatus uicum-
que nobis suppetitanle Aldinas ediliones ope eicura
tum Baplistae Egnatii, tum Honorati Fasilellii.Verum
ab eo tempore ad annum 1544, quo prodiit emenda-
tior editio Goloniensis, vix ulla esl, qux lectori pos-
sit satisfacere.

XIX. Sed ad LacUntium planius inlclligendum ,
propter variam ejus docirinam , necessariae sunt an-
notationes. Atque primus omnium Xystus Betuleius
inlegras elaboravli, qiias anno 4565 , posi ejus
mortem, Basileae vulgatae fuenint. Erasmus quidem
jam anno 1529 , in librum de Opificio Dei anno-
laliunculasediderat, sicut et Willicbius annol54^.

67 PRiBFATlO IN LACTANTIUU. «•

Scd Betnleius yix mss. codicnm 'raiionem liabuii. A mciam opus tam eilmium non perduilsce ; eom Jam

EjiJS notx mulio quam par cst prolixiores, et ad
erudiiionis variae oslentailonem , non ad icgen-
lium uiiiiiatcm suiil elaboratae. Miehael Tliomasitis
Taxaquetius inelius aliquid molitus est : sed jejune
admoJum usus est duobus aniiquissimis Uonouieusi-
bus exemplaribus cl Valicauis sepiem , qux vidcral.
Planc igilur ct pcifccte lucdicam manum omnibns
Lactontiani textus vulnerilms non adhibuil. Multo
pcrfeciior est hm emendalio , qux Ga?sena) in lialia
vulgala fuii in anno 1646, ex Yaiicanis duodecim co-
dicibus cxprcssa. Griilcus non soluiu , sed eiiam
theoiogicas annolationcs apposuit. Tbysius paueas
admodum, ei nullius fere momenii noias texiui Lac«
taniiano «tspcrsit; priinusque niihi visus e!>t auctorem

iortis, jain ingentis cursus emensus essel spaiiuni.
Nii factu erat faciiius : minus procul dubio laboris
fuissel cx antiquis ea colligere, quae apia sunt ad
buuc auctorem explicandum ; plus tamen scientlSy
plus contulissci ingenii.

XX. Quid alii in edendo Lactaniio pracstilerint ,
dixiinus ; quid jam in hac editione praestemus, nos-
iriim est enarrare. Quanquam de auctore nostro op-
time sit meritus Joan. Bapt. le Brun, quaedam iamen
ejus anuotationibus addenda esse puiavi. Vix mihi
credilum est bujus editoris aulographum Lactaii-
tianum,cum in mentem mihivenit, ut quas ipse notas
coiigesseram olim , in unum cum variis lecfionibaft
a Joanne le Brun collectis copuiarem atque jungereni.

nosiruin corrupisse libri I, capiie 15. Quam corruplc* B Hac ratione existimavi Acri posse, ut ernditorum

lain atiiplcxus est, atque longiori , quani par esi, an-
noiaiione cuntra bonos inores ac verilaiein evauge-
licaiu dcfondii G.JIa>ii9 « ut pro usiira propugnaret ;
iiKC eam enicuduie salcgcriint Sparkius ei Walchius.
Gall.cus ipsc , auno 1660, emendatiorem ac niiidio-
rein juveuis inoliius esi LacUintii ediiioneni , quain
liolis uudlque conquisilis , exiraneis saepe , ei ad
coniroversias iheologicas spectaniibus illusiravit.
Sparkius Galixo , eisi inulto parcior, doctior iamen
fuil. Ganlabriglcnsis editor faietur, se iterum cudere
Thomasianum iextuin. Gellarius quasdam, sed nec
inuliles notas, ncc indoctas adjunxii sat emendatae su£
cditioni. Joanncs Gcorgius Waicbius vix annos natus
vigiiiti in Lactantio emendando specinien acris judi-

omnuim aiiimadversiones h?cc novissima repraesen-
taret ediiio, atque cunctarum instar esse posset.
Alins, non omnes tamen, Tcrum seleclas et utiliores
conquisivi et elegi in Erasmo, Beiulelo, Thomasio»
Isico , Gall:eo , Sparkio , Gellario , Walchio ei Hea-
inanno. At I$(ei ediiio cum raro venumeai, ejus
lamcn noiae sini erudit», et ad rationem ibeologicam
saepius exaratae , integras eas adjungcre visum est
ad calccm prioris voluminis , ne desidereni aliqnid
lectores in hac ultima Lacianiii cditione, qua; omnes
alias uno quasi intuitu compleciiiur. Si ergo sub«
jiciatur iextfii Lactaniiano qnsedam annoiatio bisio-
rica aui criiica, ne dubites, ea esi Lengletii : si yero
subsint lectiones varise , eas , quibusdam tamen ex-

cii edidit atque doctrina!, qua nunc in patria illustrior Q, cepiis , Joanni le Brun adjudices. Haec est norma

babctur; mirorqiiein bac juvenili aeiate opussenilenon
obiisse iiiodo, scd ei cxcogiiasse. Gbrisiophorus Au-
gustus Heumaiinus eleganiein sane excudil , iuni ob
tcxius Lactauiiaiii emeiidationem, quam taiueii, ipso
faientc, a GbristophoroGcilariomuiuatusest, luin ob
siias noUs,qux'singulare in arie ciitica siudium, ac-
cui aiainquc diligeniiam exbibent.MuJlo plura tainen,
quam dcbuisset, glosseinata excogiiat in Laciaa-
tium a viris parum iiiteraiis iiiducta fuisse. Occnr-
rilue difficile aliquid , tunc subest illi cujusdam
addiumeaii suspicio , aut el'um quarela , verum
sxpissime falsa, uipote nuUius fulu manuscripti
codicis aucioriuie? Tandem Joan. Ludolpbus fiu-
neinannus in edeado LacUiOio paioiam aliisomnibus

hujus curas ab altcrius opera secernendi. Yerum
qusc ad graminaiicam , aliorumque scriptorum cum
Laclantii verbis collaiionem spectani, vix atligimus.
Si cui porro necessarix forent noiae , vel poiius dis-
quisitiones in Lactantlum theologicae , ets uberrime
dabii Domnus Nicolaus le Nourry, e congregatione
S. Mauri Benedictinus, lom. n Apparaius ad Biblio-
thccam Sanctorum Pairum, a columna 571 ad 117*.
XXI. AiUmen quosdam manuscriptos codioes, edl-
lionesque nonnullas a Joanne le Brun nusquam visas
conquisivi. Godicem unum eximium, eUi qutdringen-
torum untum annorum , suppeditavii exquisiiisslnia
Biblioiheca Eminentissimi cardinalis de Bohan, nus-
qiiam a thcologis, imo nec a lilieratis omuiiMis sine

pra^ripuii. TanU cnim variarum aiiiinadversionym D laudenoininandi. Godicemalium treceniorum etam<

ubcrias , diversarum iectionum Um uiuliiplex aHIuii
copia, Uni argutum judicii eniiei acumifn in hac sua
edliione , ut iiuUus anie iilum eo usque progressus
fuerii. Sai ipsi nou fuil ioi mtiS. codices, Um mulus
variasque conferre ediiioiies ; Scripiorein no!>trum
cum latinse lingu.-e principibus aeque eomulii, ut
persuasum sit omnibus , Lacuniium auaores in-
ier ecclesiasiicos disscriissimum fuisse. Hunc qulppe
ad quiiiquagiuU duos mss. codices , virigaiosque
quinquaginia quinque cmcndavit. Merito igiiur ma-
guam in Germania iaudcm ob emeodatum Lacun-
iium consccutus est vir erudiiissimus. Miror iameii
iiium^ adbibitisbistoricis annoutionibus, ad opUUm

|)lius annorum perhumaniier, ui solei, subministravit
R. P. Domnus Ludovicus Lemcrault , Regis Sanger-
manensi Biblioihccoe praefeclus : coliationes quorum-
dam lulicorum maniiscripiorum a Latino Latinio fac-
(a^ quae in ejus Biblioiheca non ieguntur, aJiiasque
eliam a Peiro Giacconio coliectas ultro commodavii
D. Glaudius Prevotius canonicus regularls ex regalis
abbaiiae Genovefianse Bibliotheca desumpus. Duos
codiccs ut ad me miuerentur benigne concessii insigne
capiiuliiin Gamemcense , unum decimi vel undeciml,
scd iacerum, alierttffl iniegrum decimi quinii untum
s^uli. Quintum tandem babuimus ex Biblioiiieca pa-
trum Gapudnorum convcAtus saucii Honoratl Pari-

m PRitPATro iff

si nsis, ^'iiidem fere leripiionis tc ett Sangerma- A
iiPtisiis eodex, paiilo (amen recenliorem. Manu eia-
raium GodJGem LacUntii libronim de Ira el de Opificio
Deiqnadriagentorumcirciteraniionim habei Joan. ie
Bear, Regi;e Inicriplionuin ac LiUerarnm Academiaa
soc^QS. Huac tibenter ulendum ad me misit, ex eo-
que aliqua decerpaimns. Manuftcripiiim quoddani Co-
loDienae exbibet pr»clara et emendata ediiio anni
i544. Ad septuaginla igitur quiiique codices, quot
enumerabat Joannes le Brun« additi tunt a ine quin-
que, aut eiiam tex aiii.

Idem tit judiciuro de pluribus, iisque rarissimis
editionibua, quasnon tiderat Joau. le Brun, ac prse-
eipoe de Siiblacensi anoi 1i65, qti» oniiiiuro prin-
oeps est el priBaria, quin eiiam et rarissiina; liiijus
quippe quiBque vix reperias exemplaria : unum Ho s
viae, in Barberina Bibliutbeca ; oUeruin in Mogonti-
aentis ecclesittarchiviolitterario; lertium ineximio
musaeoTiricbrissimi aceruditi Claudii deBoze, utri-
QsqueAcadeniiu^ytumGallic^e, tum Regiae Inscriptio-
Bum socii.alqueRegioruinNumismaium Kcriniis prx-
positi : quartum exeinplar Tigiiri exiat,in Biblioilieca
Garoliiia; quinlum tandem in Biblioiheca Scliol»
Zwickavicnsis ( Cyciie.x) servalur. Hujus editionis
Tariae iectiones tigillaiim bic edeniur. Coalulimus
praeterea huuc auccoreiu nostrum ad Parisien&c edi-
tam jnDO 1513, quamvis c^ierit ininus emendaiuin.
Sed niagnopere atiendimus edilionibus Colouiensi
anni i54i» Eleuioannianae anni 1736, aique aliis qui-
butdam, quas non inspexerat Joaunes ie Brun.

lam melam laboris attiiigei>am , cum mibi iiuntia* G
lum fuit a inagii» spei juveiiibus, doctissimi viri
Joaa. Georgii Walchii filiis, curo mc Parisiis iiivisere,
viram a^que ciarissiuium ac eruditissimum, Jo. Lu*
doiphum Biinemannum, novissjmam annol739, vui-
gaste in Germania LACtantianorum operum editio-
neiii. Eam siaiim conquii>ivi, aU|ue ei ea decerpsi
■on paiicas annotatioues, eat eiiam, quae huic nostrae
eoiendationi adveri&antur. lliatque pr;einisi textui
Lactantiauo in ulroque bujuMie ediiionis volumine.

XIUI. Uue usque de Diviuit tantum Instiiutionibus
verba feci : alia laoien opuscula edidit LacLantius,
qoorum plura vel ititerierunt , vei alicubi de-
liiescunt, Verum quo putaiiiur ordine elaborata
ette , noii abs re erit inquirere. Quod ut rectius
fiat, i|uid de scripiore illo dixerit 6. Hier<myiuus D
{de &cripiorib. eccleMiulicii^ cap, ^), in mediiira est
affereiidum. c Firmianus, iiiquii, qui et Lactanlius,
Amobii discipuius, sub DiocJeliano pruicipe accitut
eum Fannio grammaiico, cujus de Medicinalibus versu
eompositi extant libri, Nic<»nnedi» rheioricam docuit,
ae penuria discipulorum ob grsecam civitaiem, ad
ferii>endum se coniulii. Habemus ejus Symposium ,
qood adoiesceniiilus in schoiis scripsit Africa^, et
'o^oMTo^cxov de Africa usque Nicomediam, hexametris
ficripiam versihus, et alium libruro qui inscribitur
Cranmulicus, et alium puicherrimum de Ira Dei, et
lottiiuiionam Divinarum advertus Gentes libros sep*
Itniy et 'birtTOfAqy ejusdem operit in libro uno kMfik^^

LACTANTIUM. 70

et ad Asclepiadem librds duos: de Persccutione li-
bruro unuin; ad Probum Epi^tolarnmlibros quatuor ;
ad Sevenmi EpisloLiruni lihros duos; ad Demetria-
num auditorein suum Epislolarum lihros duos; ad
cimidem de Opilicio Dei, vcl Formalione hominis li-
brum unuin. Uic extrema seneciiite mngisier Caesaris
Crispi, (ilii Coustanlini, in Gallia fuit, qui postca a
patre iiiKTfecius est. i

Ek his sancii Doctoris verhis , aiiisque documentis
eiici, iion cerlo quidein, sed non improbabili conjec-
tura poiest, tempus quo unumquemquc librum edi-
deril Laruintius. Jam is extreinam teneclutem erat
adepiiis, cum in Gallias missus est a Constnniino, ul
Crispum (ilium liiteris erudirel , quod factum est,
juxta Eusebii Chronicou, circa aunum 318. Hanc
sencctutem cxtreiiiam C(mjicere liccl fuisse ad aniium
circiier scplUiigesiinum. Ab aniiis igitur 318 si
dempseris septtiagiuta, siipcrfiunl 248, quo »rae
cbrisiiame anno natusforsan esl Lactantius noster.

Ai juxla liierotiynium, hic, cum essetadoiesceotulus
in scholis Africu!, scripsit Symposiuin anno, ul
piiio, ^68. HocdeperJiium crediderunt eruditi. At non
scinel illiid cdidit siib nomine Lactantii lleumannus;
iiecmiilliim :il>nuit Bunemannus. Aliamen haec aenig-
maia Symposio cuidam a veieribus tribuuiitnr, ul
apprime notat Alberlus Frabiciu$ in Biidiotbecae La-
lina; siippleinenio p. 271. Nibilomiiiiis tameu illud
iteruro excudi curavi lomo ii hujusce cdilionis. Isiud
auicm SympOKium , opus quidem juvenile, centum
coiiiiiieta^nigroata versibiisexarata, qua; priiis vulgata
fueranl sub Symphosii vel Symposii, igiioti cujusdam
poeta; nomine : aliqua: tamen editiones titulum prae-
fcrunl : Calii Firmiani Symposii Poelw.

Eleganlius vero esiCarinendePhoenice, quod acris
aeqiie ac limati judicii vir, Nicolaus floiiisius, Lactantii
foelum agnotcil et prxdical. Idem censet Pelrus Lam*
l>erius in eruditissimis de Bibliotlieca Caesarco-Vin«
dobonensi Commeniariis, 1. ii, cap. 8, p. 788. Ac do-
ctioresquidam tnmanie, tum poslLambecium,ineam-
dem loquuntur tenientiam ; ai(|ue mullit in ms. sub
Lacianili nominelegitiir.Sicetiamhabetcodex Sanger-
manensis : c Isla carinina dicunlur esse Laetantii. i
Quae si sini scriptoris hujus, illacircaannumX80scri-*
pta sunt,ciim jaro in maturiorcmselatem adoleveral :
nonttiim lamen Chrisio nomcn dederat Lactanlius.
Ea eliam dcdimus toino tecundo iiosirai editionis.

Al cum , Diocletiano iinpcrantc , ex Africa Nico-
mediam acciius fueril Scriptor elcganlissimus , ut
rheioricam docerei , alque 'o^ocgropixov, id esi iiine^
rarinm suiim, hexainetris versibus scripterit , mens
mea esi annum circiter 91K) iu Biiliyuiam advocatum
hnnc fuisse. Dioclelianus enim non esi imperio po-
tiuis, nisi aiino '284. Pcractis aulem in Europa bellit
quibusdam, Asi^im repeliit anno 189, a quo, ul puto,
peiiertint Nicomedieoses , ut ad se vir iiie djserlissi«
mus accersereiiir. Id vero a solo poierant Iinpera-
lore exorare atque impetrare. Eodcm forle tempore
Grammaiiciim scriptit Ladantius. Uterque autem
liber non invenitur.

71 PRiEFATIO IN LACTANTIUM. 71

Sed cum Christo faerit postea mancipatiis, veram A giam venit Bibliothecam , copiam mihifecit, insiio

in Asia suscepil religionem , forsaii anno 295, sep-
tem vel oclo annis anlequam in Fideles furcret per-
secutio. Hac saevienle, scripsil Lactanlius libdlum
exiiiiium de OpiOcio Dei, circa annum 510, ad De-
meirianum qiiondam auditorcm suum , ut quem
lilleris nihil aliud quam linguam instruenlibus eru-
dierat, ipsi non deesscl honestioris rei, meliorisque
doclrinx praeceptor ( De Opificio Dei , cap. i ). Iliinc
libruni ita philosophice scripsit Laciaiilius, ut ex eo
lamcn facile Chrisiianus mandala coelesiin hauriat.
Obscurius nihilominus, Ipso falente (De Opificio Dei,
cap, 20 ) , locutus est , quam decuit , idque pro re-
ruin ac lemporis necessiiale , plura ct meliora edi-
turuB, si indulgentia coeliius venerii. Quae verba pro-

quodam vel innalo potius quo est in rem liiterariam
amore Claudius Sallier, Regioe Biblioihecai prxfectos
alter. Codiccm hunc cum cditis iterum conferendam
esse duxi, et qiioedam rursus ( quod vix credas ) a
muliis, iisque viris erudiiis, praeiermissa annolavi.
lla ui etinm cxpresscrim in noiis quae fuerini ama«
nucnsis erraia. Ea cnim sxpissime doctioribus dant
locum , novam ac uliliorem aut eleganiiorem flngendi
interpreiationem. Sed ne aliquid deesset huic noslrsB
ediiioni, commenlarios, quos in Uitrajectinam anni
1692 congesscrnt Paulus Bauldri, eos omnes, nulio
dempto, recudi curavimus. Idque tanta Gde acdili-
geniia , ut eoriiin etiam notationes censorias, quibus
graviiis quam decei in Doctrinam catholico-roma-

cul dubio sacvienlem indicani pcrsecuiionem. Tunc B nam incurrunt, non praetermiserim, addita nihilo-

autem meditabalur Lactnnlius grandiiis quoddam
volumen conira philosophos, ei dc iis qua; ad vilae
bcntae stalum speclaiil (Jbid, ). Hic non obscure indi-
cat Diviiias lnslituiiones, quarum libri priores contra
Piiilosophos scripli sunl , ulliinus dc Yila Beaia dis-
serit. Non igilur illas jain ediderat Lncianlius, quod
mullo clarius elucet legenlibus cnpui 20 libri de Opi-
ficio Dei.

Eodem forsnn temporc scripsit ad Demeirianum
ipsum Epistolarum duo voluinina , qnae, sicut et aliae
ejus epistolae , inlerciderunt : quasdam tnmen, desi-
nciite, SLCCulo xvi, viderai Hadrianus Junius in Egmun-
dani monasterii Biblioiheca , ms. codictbiis olim rcfer-
tissima ( Hadrian. Junius , in Batavia: Historia^ in-<i%

minus qundnm, ubi opus est, animadversione , qua
in nnnolaiorem rejicilur error. Ad quid enim ista^
tnm inlempestivx excursiones, ubide liistoria, non
de rcbus agiiur iheologicist Hac ratione nostram in
edilionem ea omnia contulimus, qux prius undique
sigillntim conquirere erat necesse, ul iniegra La-
ctantii opera , variosque in ea coinmentarios sibi
compararet lector erudilus.

Crispus, anno 347, aetaiis vigesiroo , Cxsar factus
esi a Consiantino patre. Tunc in Calliisuterqueerat,
quo accitus fuit Lactanlius, qui filium iinperaioris
litleras edoccret humaniores. Atque ab eo tempore
non solus ego multis ductus rationibus opinor editas
fuisse Divinas Intituliones , veruin in eamdeni lo-

Lugduni Balav. 1588, pag. 311). Al jam ab anno 1573 C quunlur sentenliam Antonius Pagius ( Crilica ad An-

sublati eranl hi duo libri , quos Junio abbas hujusce
moiiasterii lunc ostenderat.

In eadem forte persecuiione multas scripsit La-
ctantius Episiolas ad Asclepiadem. Huic snne cum
elcgantissimo scriptore nosiro consueiudo inierces-
serat et familiariias. Sicut eniin Asclepiades, cx*te-
rum vix notus, sed aut Craecia , aut Asia oriundus,
ut nomen indicat, ad Lactantium librum nuncupa-
verat de summa Dei Providenlia ( lib. vii Insiitut.
Div.f c. 4,171 fine); vicissim ipsi duos libros LaclaU'
tius inscripsii. Verum hi ulique perierunt.

Sedata Diocletianea persecuiione , pace composita,
chrisiianis in integrum rcstilutis , Lacianlius librnm
de Mortibus persecutorum scripsit, anno, ut videlur.

nal. Baroniiy ad an, 315, n. 6), Tillemonlius (Hist.
EccL^ tom. VI, p. 728) , Nicolaus le Nourry (Apparat.
ad BibiioUt. SS. Patrum , tom. u , p. 336 et 300) , Re-
migius CeWUer (Hisi. de Auct. eccl., tom. iii, p. 392),
uterque Bcnediciinus , Joannes Bapiista le Brun ,
aliique bene mulli , quibus est persuasum Lactnntium
hunc librum edidisse posiquam percrebuil Liciniana
persecutio , qux saevire non coepit nisi anno 320.
Noliin tainen difHteri Lactantium inulta prius de re
chrisiiana in arcanis tabeliis scripto annotasse , ut
opus hoc lam arduum, tnm difficile non solum ado-
riretur, sed eiiam ad optaium perduceret exitum vix
enim aliter fieri potuit. Instilutionum vcro duplicem
a Lactantio vulgaum fuisse editionem, non Tho*

315. Idque non solum post pugnam ad Cnmpum Se- D masius modo (Thomas. noice ad cap. 1 lib, i Insli-

renum dcscriptam capite 47, qua superaius est a Li-
cinio Maximinus, die primo maii anni 313, imo post
edictum de restituenda Ecclesia , quod die decimo ter-
lio juiiii proponi jussit Licinius, ut habetur cap. 48,
verum etiam post morlem, qua Valcria anno 315
mulctata fueral: quod legilur cap. 51. Hunc libellum
de quo ilerum dicemus initio alleriiis voluminis , ab
annis mille deperdilum , repertumque in Bibloiheca
Colbertina , priinus anno 1679 edidii Siephanus Ba-
luzius , mandante illnsirissimo viro Joanne Bapiista
Colbert, regi a sanctioribus secreiis, et summo aera-
rii administro. Singularis hujus in orbe chrisiiano
Codicis, qui cum reliquis omnibusColbertinis \\\ He-

tui, ), sed ct Baluzius ipse (Baluz. noirn in lib. de
Hort. persecut.y ad calcem tom, ii nostras edit.)^ei
Hcumannus ( Not, ad cap. 1 Divin, Instii. libri primi)
monuerunt ; apud quos leges , trisiibiis quidem tem-
poribus scriptas esse Divinas Inslilution&s, hvlioribus
autem emendnias, auctas et Constantino dicalas. Bis,
inquit Hcumannus, Lactanlius hoc opus cdidit, prius
anie regnum Constantini, iterum eo reruin poiiio.
Ex hac forsan duplici editione cmanarunt, iion cqui-
dem oinnes , sed qnaedam leciiones vnriu; , qiiu: la-
boris non minimum facesserc , tum dociis Lnclaniii
editoribus , tum eruditis quibusquc. Non enim ad-
versaiur scriptori etiam diligentissimo , uec abhorrei

75 PRiEFATIO IN LACTANTIUM. 74

a raiiODe, ul suas ipse retractet lucubrationes. Fc- A Circa eadem tempora scripsisse mihi videtur La-

ctiiiilius EpiNtolarum ad Severum lihros duo<. Suve*

licior sane atque suavior multo est emendatio pro-
pria quam aliena.

At liber iste taria et multiplici cum refertus sit doc-
Iriiia, ad ejus lectioncm , ut piane inlelligatur, vigi*
lans ac singularis adliibenda esl opera. Mulii auiein
terreutur assiduo et acriori studio. Hinc Epitome
prodiit, postulante Peniadio, sive is fratcr La-
ctantii fuerit, sive christianus quidnm ct amiciis,
qtiero loco fralris Lnctanlius habebat. Peniadius itic
ejusdem fortasse gcneriserat, atque alier hiijusce
noininis, qui Consfanlio imperalori intimis fuit a
secretis. Istud enim noroen parum vulgare est apud
antiquos. Ita porro siias Institutiones angustioribus
constrinxit terminis auctor nosier, ut menies instruat,

rus auiem ille Hispanus eral , atque unus ex niajo*
riims Aqnilii Sevcri, de quo ail S. Ilieninymus (m
Caialogo scriptor, ecclesmt.): c Aquilius Severus in
Ilispania , de gcnere illius Severi ad quem Laclantii
duo Epistolanim scribuntnr lihri. i Al Nicomedienses
sicut ct Bithynos inlcr et Hispaiios nihii, multuin vero
Galiiani inter ct Hispaniam erat negotii. Ilinc conji-
cere licei has Episiolas a Laclantio ediias fuisse, dnm
in Gailia morabaiur. Eadem porro dicerein dc libris
quatuor Epistolarum ad Probum, cujus nomcn i.on
Asiaticum, sed Bomanum cst, vel forte Gallicum. Ad
eum eniin in Geiiiis graiiam aique laudem Laciantiiis
his in Epistolis de Gallis praeclara quxdain profert.

nec lamen prolixitas pariat faslidium , sicut ncc bre- B lestanteS. Ilieronymo (Prooim. //6.11, inEpist, ad Ga*

Tilas obscuritaiem. Quamvis auiem eamdem ibi Di-
vinarum Institutionum tradiderit docirinam, quam
alibi passim, eam nihilominus iisdem verbisiion ex-
plicat. Sicuti nonnulla prxterroisit intacta : ita piu-
rinia, veritaiis explicanda: causa, iuterdum adjicit.
Hiiic facile ad scribeiidum , hinc varinm aptuuique
ad omnia exhibel ingenium. Ilujus antem Epilomes
pars roaxima jam a teiiipore sancti Hieronymi desi-
derabatur; quam tamen iniegram fere ex codice ms.
Regiae Taurinensis Bibliothecae edidit Parisiis , anno
4712, vir doctissimus Chrislophorus Matthuius Pfaf-
fius, Tubingensis AcademiaR cancellarius. Cujiis libri
apographum ad roe, deprecanle eruditissinio Joan.
Daniele Schcepflino, historiarum ct eloqueniix pro

latas), c Galli, inquit Lactnntius , a candore corporis
GaiaUc nuncupanlnr, el Sibylla sic eos appeilat. Quod
signincure voluit poeta, ciiiii ait : Tum lactea coUa auro
innectuntur, cum posset dicerc candida. Ilinc uiique
Galatia provincia , in quani Galli aliquando venieii-
tes , cum Graxis se iniscucninl ; unde primum ca
regio Gallo-Graicia ; post Galaiia , nominau est. 1
Hxo tanicn , non diflileor ipse , levior est conjectura;
veruni ab aliis certiora, melioraqne sunt expectanda.
XXIII. Jain dixiinus de omnibus Lactantii libris ,
tum cxtantihiis, tum deperditis, quos enuinerat saii-
clus llieronynius ; sed parum nobis curae est de pro-
missis operibus, qu.-e nusqnam forsan extitcrunt,
quai') illud est adversiis Jud;eos (Lact,, Inst, lib. vii.

fessore publico in Argentoratensium universitate, mi- C <^> i)» ciijus veternm nullus mcminit. Sic eliam pol-

sit PfafGus, atque in eo qnxdnin non exigni momenti
observavi. Ne putes tamen staiim post editas Insiitu-
liones Epitomen fuisse perscriptam : plures eniin
elapsi sunt anni opus inter utrumqne. c Quamqiiam ,
ait Lactantiiis {Epitome in proixmio) , Divinarum
Institutionum libri , quos jampridem ad illusiran-
dam veriialem religionemque conscripsimus , etc. »
Quemadmodnm hxc verba , inon ila piidem, > paucos
annos, sic ea c jampridem , > qiix' Lactantius habet,
longius temporis significant intcrvallum. Libens ergo
crediderim anno 325 aut 526 editam fuisse Epitouien.
At interea , fortc aniio 324 , plures alios per oiium
libros edidit scriptor disertissimus , illum prxcipue
qui de Ira Dei inscribitur, qucm editnrum se prx-

licitus fiierat Disputationes coutra omnes mendaciorum
sectas {Lact,^ lib, iv Divin, Jnsiit,, cap, ultimo, el de Ira
Dei, cap, 2). Quod niruinqiic onus iiiulio gravius erat,
quam utillud feliciier sustincrc possetauctor elcgan-
tissimus. at in Scripiuris sacris noii s:ttis cxercitatus,
nec iniegre versatus iii Ecclesix docirina. Nec plus
curamus eos libellos quos suppo^tos appeilamus. Me-
morant dociiores quidain lihrum de Speciaculis ( in
Memoriis Trevoltianis , ad ann, 1705, pap. 1992;
Nouvelles de la R4publique des Lettres. ann, 1705, tom.
II, pag. 117; Buddei Lexicon universale, voce Lactan-
Tius), queni dicunt sub noniinc Laciantii ex ms. edi-
tnm essc Veneiiis , anno 1705. Ilnjns copiam niihi
facere , imo nec certam haberc notiliam potui ex il-

monuerat (Divtnar. Instit, lib, 11, cap. 17) : cSepona- D lnstrissimorum viroruni , aiquc ctiam bibliopolarum

tur, iuquit , locus de Ira Dei , quod et uberior est ma-
teria, et opere proprio latius exequenda.» Hoc vero
contra Epicureos probat, Deum suinme jusium ob
malam hominum mentem , perpetrataque ab iis deli-
cta , imponere pcenas sontibus , sicut bene merentes
proroissis donat muneribus. Hunc librum non pul-
cherrimum modo , sed el docto pariter et eloquenti
sermone conscriptum , rectc S. Hieronymus habet ut
Epiiomen Diaiogorum Ciceronis. Qui uiinam eximie
et eleganter in Gallicam linguam versus a Joanne Fr.
Dreiix da Radier, regis a consilils, in traclu Tbyma-
rensi praetore speciali , mox prodeal in iucem , sicut
el spse spero nobis fecit.

PAnoL. VI.

litteris Yenctias missis. Unde merilo hanc editionem
fabulam esse putamus, cum viro clarissinio Jo. Lu-
dolpho Bunemanuo in Miscellaneis Lipsiensibus »
tomo III , pag. 136.

Jam anno 1570 monuerat Blichacl Thoniasius in
Antuerpiensi sua editioiie,c.irincn dc Pascha non rsse
Lactantii, sed Venanlii Honorii Clemcntiani Fortu-
nati , presbytcri Italici vi seculo, tcsiaiiie ms. codice
Biblioiheca) Vaticanx, inquolegunturpoemata hujus
Venantii Fortuiiati , qui postea fuit Pictaviensis epi-
scopus. Alii versus de Passione Domini ignotum pror*
sus habent auctorem , at non Lactantium. HaDc nihi'
iomiuus carmina edidimus , ne forte querantur mo*

75 LAGTANTIl YITA. 76

rosi quidaai leciores» putentque iruucam esse ac A ^'"0 sapial. Habet tamen verba quaedam peregrina ,

imperfectam nostrain edilionem.

Quamvis auiem anliquiores Lactantiani codices
uno contextu scripti sint sine uUa nec seciionum ,
iiec capiium, sed solummodo librorum distinctione :
receplam tamen adhibuimus in capiia divisionein ,
summariis additis, ut cuncia iegeniibus clariora fiant.
Medii sen exemplaria, quale illud est eniineniissimi
cardinalis de Roban, sectiones mulias babent ; nul-
las reperire est in vetusiissimis Regiis et Gamera«
eensi , nec etiam in Sangermaneusi ; at codex palruin
Gapucinorum qui recentior est, vuigatis capitibus
dislinguitur.

Diciu inutile putavl de stylo Laclanlii longius dis-
serere. Sat est observasse cum S. Uieronymo aliis-

sed ea vel suni iliius saeculi quo vixii Lactantius, vel
Africanae lerrs solum redolent. Sic TertuUianus, sic
SS. Gyprianus , Augustinus et Fulgentius , asque ac
Lactantius Alricani, verbis quibusdam uluniur inso«
liiis ei barbaris. £a porro in rerum indice diverso , id
esl , Italico cbaractere edi curavimui .

In hac vero editione , qu» lextum Lactanlianum
sine typographico errore reprxsentai, noluiiiius auc*
toris hujus verbis admiscere liiteras aut signa , quae
noias iiidicareiit, ne reruiu series perturbelur, neve
immuietur oratiouis ordo ; ne tandein frequeniiores
nolulae textui permistje , atieiitum lectoris animum
retardent, alioque avertaut. Satis esse duximus int-
tio cujusgue annolationis apponere voces qua fo-

que viris dociissimisi scriptorem hunc diseriis- j^ rent in gratiam minus erudiii iectoris planius expU-
aimum Giceronis eloquentiam referre. Nusquam ejus candae.

turget , raro assurgit oratio ; sed cum lenitate qua-
dam squablUter profluit , non tamen sine nervis et
viribiis : lam est accurala , tam foriis , ut nulla sit
apilorad persuadendum,sedsinejudiciaU asperitate,
et sine senientiarum forensium aculeis. Puro studet
eloquio, perspicuo atque eleganli ; sequiturque hanc
Giceronis ipsius normam, t Pacatiorein pliilosopho-
rum rationem esse, oratorum vero pugnatiorem. i
In vocum dispositione laiitam sectatur suavitatem ,
ut etiam apud eloquio potentes Gicero cbrlstianus
audire mereatur, el Romani Oratoris ingenium om*

llaec de nostra sufficiat observasse ediiione, in qua
excudenda vicem suam implet Joannes de Bure, bi-
bliopola, ul dociis empturibus fial satis» tam in
chartu eligenda, quam nitidioribus adhibendis cba-
racieribus.

Gaeierum si quid forle in notis dictum fuerit a no-
bis adversus sancls, catholicai , apostolicae et Ro-
iiian» Ecelesijb scita , cujusjudicio hec nostraque
omnia subjecta sunto , illud indictuin omnlno esse
volumus , parati emendare , ubi opus erit.

LACTANTIl VITA.

LuciuB Gselius vel GaeciUus Firmianus Lactantius , C
non in llalia, sed in Africa potius natus esse recie
crediiur. Ibi enim etiani adolescenlulus prxceplore
usus est Arnobio. Nec mos fuii uinquam Uomanorum
aut Iialorum Africam peiere , ut eloqueniiam aut
scientias educerentur; imo Afri in Italiain discipli-
narum aut arliuin discenJarum ergo immigrabaut
s»pissiine. Tunc autem Siccu; (i) rheloricam doce-
bat Arnobius, quein non a^quavit modo, sed eiiam
vicit dicendi suaviiate Laciantius, ita nominatus a
lactea , ut aiunt, eloquentia. Girca aunuin 290, Ni-
coniediam accilus est sub Diocleiiano, ul Ulteras
oratorlas duceret. Testattir iiaqiie hunc S. Hierony-
mus (de Serip, ecclei.) 'o 5ot7roptx6v,id est, Itinerarium
suum ex Atrica Nicoinediam us<|ue bexameiris ver-
stbus descripsisse. Illuin elhnicis pareniibus fuisse
prognaium , atque eoruin errores eum lacie sinml
baus>isfte colligitur ex eo , quod de se ipse dicat ,
Epitomes capiie 48, paulo anie hnem : c Nus qui su-
mus ex Gentibus ; > et ioiUo capiiis 2 de Ira Oei :
c Liberati ab errore quo implicati lenebamur, for-

(1) Sicca, uibs Africae propria ; vocalnrque ali-
qiJiandu Skca Veneria, vel Sicca Colonia. Siccesitanus
jfpiscoptt» Iqjilbr apiid Viclorem Vitcnsfem in histo-
na Pmecuiienis Vtndalie».

matique ad veri Dei cultum , jusUliam disceremus.»
Sic et libro vii, capite uitimo ait : i Abjeclis errori-
biis , quibus aniea teneb)miir, ad xterna coelestis
Ihesauri prxmia dirigamur. i
{ Quo vero tempore ad chrisiianam reUgionem ac-
cesserit , certo non constat ; forte tamen aniio i95,
ul jam dixiinus. Nihiluminus sat nobis est asserere ,
illum anie incoeptam sub Diocietiano , anno scUicet
305, persecuiionem cnelcsie luinen atiigisse. Id col-
ligilur ex hoc Divinaruin Inslilulionum loco (lib. v,
cap. i , inilio ) : c Gum praesente me, inquit, ac do-
lente , sacrilegas litteras suas explicassent , > duo
philosophi acerriuii chrisUanorum adversarii.

Litieris humanioribus a teneris annis probe fuit
excullus LHclantiiis, ciijus praecox ingeniurn testa-
tur Symposiuni, quod adulescentulus scripsit in scho-
lis Alricse. Illud auiein non putamus esse, quod la-
men post Heuniannum et Bunemannum edidimus :
opus sane juvenile vel eUain puerile , in quo centum
quaedam explicantur enigmau. Forsan anlequam
chnsUanse militise nomen darei , Garmen de Phce-
nice vulgavit, quod, tesie Heinsio alilsque viris doc^
Us, sat est elegans» ut ascribi LactanUo possit, ei-
qne revera aseribitiir quibusdam in manuscripUs.

Quamvis eloquenlise darti dperam» rbttorieaiDque

^ TESTIMONIA DB LACTANTIO. 7ft
docerei» ibrua Uiiaeii i)u«qiMid iU1fit> s<il, ipso H- \ repnbfica mt oecti|yalti^ , ut exmitibni pfacesset «

leiiie, ad arguiam raaliiiam juvenes eradiebal; quod consul cligcreiur annis 318, 3il ei 544, Francorum

et Quinlilianus mullo anle Lacianllum fecil, sicul les- vic(oi amio 520, aique Licinii anno 5i5, ruerii. Hinc

taiilur ejus Declamaiione», lit autem teniiHis tererci, videas iilud offlcium Lacianlii lilteranuro> cgregiiim

oliuinque dulcc honestaret , se propter discipulonim quidem.ai nec 8ervile,nec domesiicum, nec tniidein ila

penuriam ad scribendum cooiulii, eliam susce^iU perpetuum ruissc, ut a scribendo deierrereiur. Tunc

religione chriaiaiMi. UiiiC emaNarunt opera quoedaiu ergi) niolitus est Oivinarum Inslituiionum opus , quod

abeo valgata, dequibus supra diximth Prieralionis prius iion inodo fueral meditalus, sed ad quod eUam

nosiraep.xiv^co/./iufui^rf.^iij.Posladepiamveriiaiem exiruendum erudius aiiiinadver«iones, prout lem-

MicomediascouimoraiusestLacunUuftadanuuiHusque poradabanl, privaUs chartis haud dubie coiisigmi-

317; ibi ergo fuit toto deceiinki) quo Bxviii odiost verat.

principum cnidclius. Quid iiac furenie fccerii , qua Alia eiiam edidit, de quibus Jam egimiis in Praefa-

ralione ipse cbristianus in Um horrida tempesUio tione. Verum ab eo tempore quo Crispum adiit , oil

catenas aut vincula effugerit, ignotum omnino est. de Lacianiio iiec sni, nec sequentium temporum no*

llic forlasse a principibus ac praesidlbus non cbHs- tani hisiorici. Id soluni observat Eusebius virum
tianus , sed philosophus potius habebaiur. Sic enim B hunc, quem eloquentissimuni , quem dociissimum

de cbristiaais ait ipse {de Opifich Deif t, I , iiiilto) : appeilat, adeo ab aulicis abborruisse deliciis, viiam-

t Quo philosophi nostrae secUie , quam tuemur, ins- que laiua in egestaie degisse , ui saspe etiam neces-

truciiores doctiorcsqiie in posieruui fiant. > Uis in- sariis indigeret, quod esiejus in cbri&tiana reiigion^

teriin elegantissimum librum scripsit de Opilicio Dei, ioconcussac constanti» argumenium. Talis saiie erat

stylo tamen mere pliilosophicn , tliosqne noiiniillos ; Lactantii penuria anlequam Crispo Cssari foret ad-

atque coiisilium lunc iniii conlra phiiosophos omnes dictus. Nec mirum igitur si Unio animo, si tania cura

dispuiandi, ut vaiias eorum refelierei opiniones, ve* laudes eilundat in paupertaiem evangelicam. Dubi-

riutemque exponeret ac propiignaret : non tutem tetne quispiam , quin Caesarispraecepior, quemtanli

istud eo lempore ad prosperum adduxeral exllum. faciebat Constantinus Magnus, princeps beiielicus ac

Aiiuo vero 517 desinente, in Galliam, Nicomedia re- liberaiis in omnes, sanctissime vixerit, qui opes , qui

licia, accersilns esi, ul Crispi, magnae spei principiSi digniutes, qui honores aliaque bona calcavit moria-

filii Constaniini natu maximi, Juvenilem a^Utem no- lia : qul denique Ctispum discipulum i»ic iiistilult, ut

bilioribus artibus ac scienliis ioformaret. Tunc enim liunc Eusebius Coesariensis principem optimum et

6oIum vigesimum setatis annuin aiiigerat Crispus , Deo cbaruni appelltverit.

cam a pttre Caesnr faclus esi , anno 517, kaleiidis G Quo anno, vcl qua in urbe obierii Laciantlus ,

marliis, ut testantur Idaciani Pasli. omniiio incerluin est : facile lanicn asseniior virit

Hujus Uni pr«clari , nobiliorisiiue muneris iius^ doctissiuiisChri>topboBroworu el ifiKi^io Bucherio»

quam in tcriptis siiis meminii Ltciantius ; itntx mo- qui iradunt, eum Treviris noii soluni exiremam egi^se

destiae fuit vir ille eruditissimus ! Crispus auiem, senectuiein.sed ei supreniuin diein ohiisse , qua in

quamvisjuveois, moderalam Umeu siudio iiiierarum urbe diu moraius fuil Crispus, ad quem fuerai ex

navabat opertm , tc eodein tempore itt in gerendt Asia accilus auctor iioster.

INSIGNIUM VIRORUM TESTIMONIA

D£

L CJBCILIO PIRBIIANO LAGTANTIO.

EosEMiJS Csesariensis, «n Chronico, iv saH>ulo : p iuh Dicdeiiano prindpe acciiuscum FMogrammntk^,

Crispum Lactantw$ laUms liUeris eradUl, wr ^mnmm ciijus de Medicinalibus versu composili exstant iibri, iVi*

«110 lempore eloqueniiwsimus^ sed adeo in hac vUa pau- coiuediw rhetoricam docuit, ac penuria discipnlorHm ob

per, ut plerunique eliam necessariis indiguerit^ nedum Gracam wdelicet civiiaiemy ad scribendum se conlHUt.

deliciis. Habemus ejus Symposium^ quvd adolescentuins scrip^

S. lliEtOfitiiw, de Scriptoribus ecci., v sxcuto : sit Ajrirm, et 'o^oiK^pixivdeAfrica usque Nieomediam^

firndanust qui el Likctantius^ Arnobii disdpulus , hexameiris scripium versibusy el aiium lihrum ^fw in-

ANN0TATI0NE5.

Flabo. Sic reslilui ex niss. i Reg., n. 3736, ailntlr- mcfn, Iu versione Grajca esl ivr^ 'A^^/stxi}. Supradic-

rum900, el i Clarom. approbanie clar. Baluzio, cl lani loculionein lalioain ignoranies etliiores enien-

e Biss. PP. Ctf ttcinomm.In impressis esl Flatio; in dare voluerunt, 1n pluribus ediiis lollendo Afrrcoi ;

uno, Fannio, in duobus pracponendo in sclioiis t&> scripsit Africa ;

Sertpmt Africm. ftt ms«. i Reg Tomesiahu?, ci 1 in duobus aliis muUiido adolescentttltts in adoicscen-

Clarom. nec male, ut apud Ciceroncm, Sfd/fd? ciitTt litns . iia Ul lcgaiur adolescentibus scripsH Afric(e,

TESTIMONIA DE LAGTANTIO;

icribitur Grammaticus^ ei alium pulcherrimum de Ira A
Deiy et Institulionum Divinarum adversns Gentes libros
geptem et *E7rcT0|xr;v ejuidem operis in libro uno axc^-
>w; et ad Asclepiadem tibros duos; de Perseculione /i-
b'rumunum;ad Probum Epistolarum libros quatuor; ad
Severum Epistolarum libros duos ; ad Demetrianum ,
audiiorem sitinn, Epistolarum tibros duos ; ad eumdem^
de Opificio Dei^ vet formatione hominis librum unum.
Hicextrema senectute magisterCmarisCrispi, fHii Cons-
tantini, in Gullia [uit, qui postea a patre interfectus est.
Idem, Gomiueiilar. in Eccles. cap. x :
Firmianus quoque noster in prceclaro Institutionum
iuarum opere.,. devirlutibus et viliis plenissime dispu"
lavit,
Mem, in cap. iv Episiolse Pauli ad Ephesios :
Firmianus noster librum de Ira Dei docto pariter et
eloquenti sermone conscripsil, quem qui tegerit, puto ei
ad irce intetlectum satis abunde posse sufficere,
Ideiii, iii epislola 15, ad Pauliiium

Idem, Inveciivar. In medic. lib. primo, ad fin. :

Audi ergo quid Laclantius vir el poetarum et philo^
sophorum notitia^ et Ciceroniana facundia^ et quod
cuncta transcendit, cathoUca religione clarissimus primo
iuarum Institutionum libro ail,

Ei de Olio religiosorum lib. primo :

Atque in primis Lactantium Firmianum^ qui omnem
deorum scenam^ turpesque latebras scelerum aperiens ,
totam rei seriem, qui fuerint^ quid egerint^ qui mores^
quce vita^ qui exitus, quce sepulcrUy operosissima dispu^
tatione compteclitur.

Et libro seciiiido :

Lactantius Firmianus et ipse magnus vir in eo libro^
quo^ Gentilium erroribus exarmatis^ fidem nostram^
quantum quivitj armavit^ omnemque hanc deorum sce*
nam mira et laudabili curiositate detexit, inque hoe
idem opus Augustino atque aliis sequacibus viam fe^
city etc,

E( paulo infra :

Lactaniius quasi quidam ftiivius eloquentice Tulliance^ Accessit sacer nominandus Ambrosius, accessere Hie»
inmn inm nasira confirmare ootuisset. auam facHe ^ ronymus, Gregoriusque^ novisnmus oris aurei Joannest

et exundans tacteo torrente Lactantius, Jn hoc pulcher^

utinam lam nostra confirmare potuisset , quam facile
aliena destruxit,
Idein, in epistola 85 (al. 84), ad Magnum :
Septem libros adversus Gentes Arnobius edidit, toti'
demque discipulus ejus Lactantius ; qui de Ira quaque
et Opificio Dei duo volumina edidit : quos si tegere
volueris, Diatogorum Ciceronis in eis sTriTOAtnv reperies,
EocHERius episcopus, in episl. ad Valerianum ,
V S:rculo :

Et quando clarissimos facundia, Firmianum, Minu*

litim, Cyprianum^ Uilarium, Johanncm, Ambrosium^

ex illo volumine numerositatis evolveris,

HoNORius, Atigusiodun. presl>yier, de Lurainaribus

Eccle^i», sive de Scriploribiis eccles., xii sueculo :

Fimiianus, qui et Lactantius^ Arnobii discipulus^

scrip»t in scholis Africx Itinerarium hexametris versi-

bus, et alium tibrum, qui inscribitur Grammaticus, et

alium pulcherrimum de Ira Dei, et Instituiionum divi-

narum adversus Gentes libros septem ; ad Asclepiadem

duos;

rimo comitatu Scripturarum sacrarum fines^ quos ant^
dispexeranij venerabundus ingredior, eic.

Idein, Rerum Memorabiliuni lib. primo, in M« Var-
rone :

Vir fide ptus, eloquioque sacer Lactantius Firmia-
ntis, elc.

JoANNES Frangiscus Picus, Hb. de Stud. divinac
atque buman» pliilosopb., cap. 7, xv saeculo :

Qius apud nos non videat esse Ciceronem^ sed chri-'
stianum, hoc est aliquem, qui eum ad lineam unguem"
aue expresserit? Quis enim non advertit Lactantium
Firmiaiium cequasse ipsum^ et forte prcecelluisse in
eloquendo ?

Idem, lib. iii Epistolar., epistoU 10 ;

Lactantius Ciceronis slylum effiaiavit^ aut, ut quibus-

dam placet, supergressus est, Mihi videtur rebus et

seiitennis crebrior, nec numeris iiijucundior^ nec fili

\; ad Demetrium (lege Demetrianum), auditorein cequabilitate et candore posterior : has quippe virtute*

suum , Epistolarum lioros septem ; de Perserutione C maximit viribus et amulatus et assecutus est : hunc nec

unum : ad Probum episiolarum libros quatuor ; ad Se
verum Epistolarum libros duos; ad Demetrianum de
Opificio Dei, vel Formatione hominis^ tibrum unum.
jfic nragister Casaris Crispi, filii Constantini, fuit,

Abbas Trithemius, dc Scripioribus ecclesla>licis,
XV saeculo:

Firmianus Lactantius , Arnobii rltetoris quondam
auditor, atque discipulus, vir in sascutaribus tiiteris
abundanter doctusj divinis Scripturis nobililer institutus
ita, ut in arle dicendi post Ciceronem factie obtinuerit
principatum^ rhetoricen primum Nicomedia , deinde
RomcB (malc, scd soluin Nicomediiv) sub Diocletiano
ab eo vocatus gloriose docuit, Et ccetera, ut supra,

RaPUAEL VOLATERRANUS, Autropol., iib. XVI, ut
SUp., XV sxculo.

Franciscus Petrarcha, Epislolarum Seniliiim lib. i,
episiola 4, ad Joanneni Boocacium, xiv sxculo:

De secundo auiem, et de utroque quamvis^ nt vides,
maximi sint auctores, quid tainen vir doctus et eloquens
Lactantius Firmianus hinc senserit^ non alienum
videtur inserere^ etc.

£t ibidem paulo iiifra :

Quid vero si quid tate Lactantio dictum esset ? Quid
si dictuin, et creditum Augustino ? Dicam quod in animo
est^ neque ille tain vatide peregrinarum superstitionum
fundamenta convetleretj neque iste Civilalis Dei muros
tanta arte construeret.

cequates , nec posteri momorderunt ; nemo elumbem et
fractum , Asianum , et redundaiitem nemo causalus est.

Leonardus Aretinus, in cpistola ad Gonsianliam
Sfoiliam, xvsaeculo :

Maxime vero inter omnes^ qui de christiana veritate
scripserunly longe eminelj et eaxellit nitore quodam ac
eopia Lactantius Firmianus^ vir omruum christianorum
procul dubio eloquenlissimus, cujus libros lege^ quccso,
si litteras amas.

L. GcELius Rhodiginus , Antiquarum Lect. lib. vi,
cap. 18, XV S'jeculo :

Laclantius inter christianai veritatis assertores elo'
quentia maxime ittustris,

Idem, libro ix, cap. 12:

At ego^ Laclanti, non te (fuidem demeutem dixerim^
eum et prudenter et docte scripseris non parum multa»

Et panlo posi ibidem :

Hoc fuisse tibi propositum, vir doctisnme^ et de
Christiana veritute optime meritCj malim credere^ elc.
|\ JoANNEs LuDOvicus VivEs , Valentinus, ad flnem
libri lerlii de Tradend. Discipl., xvi saeculo :

Christianorum omnium facundissimus est Lactantius :
sonum habet plane Ciceronianum.

Et libro quarlo :

Ad efficacem rationem argumentandi Aristoteles , ad
civitem Ciceronis Dialogi et LactmUius prinm partes
feret.

ANNOTATWNES.

'Axe^o^w. ins. 1 Reg. habet oxi^^ocXov : in edd. est
aeephato.

Ad Demetrianum, Sic Iiabeiit mss. 1 Reg. ac Tor-
nesiauus, et editi. Ai in uno ins. Glarom. et apud
Honorium Augustodunensem legitur ad Demetrium^

corrupte, ut videiur ex omnibus tum mss. tum editis
Laciauiii codicibus.

Extrema senectute, Edd. tresaddunt praepositionciu
m, quam cxteri respuunt.

SYNTHESIS DOCTRINiE LACTANTII.

Et libro qiiinto .

Judieium porro^ ut quod e$t in prudenlia naturale,
doceri non polesf, elimari et excoli potest: primum
Uelione eorum auctorunij qui plurinwm bono illo value-
runt Ptatonis, Aristoielit, Demosthenis, Ciceronis, Se-
neco!, Quintitiani^ Plutarchi; ex nostris auleni Ori'
genis^ Chrysostomi^ Hieronymi, Laclantii, eic.

JoANNES Baptista PiDS, Annotat. c. 98, xvi sas
culo :

Lactantius Firmianus maximus religionis verce pro^
pugnator.

Gbegorius Giraldus Veronen., Dialogo quinto de
Hisi. poetnrum, xti sa*ciilo:

Eodem quo Juvencus tempore fuit et Lactautius Fir-
mianus, unu$ eloquenti(e Ciceroniance inter christianos
prcecipuus (smutator, qui prater ea , quce multa soluia
oratione scrtpsit^ et quce passim in mauibus habentur,
versus quoque composuit^ etc.

Franciscus Floridus, Subsecivarum Leci. iib. n,
cap. 4, xvi saeculo :

Lactantius Firmianus, Arnobii auditor^ Latinorum
amnium^ qui iheologica tractarunt^ cilra conlroversiam
eloquentissimus, noitrcequereligionis assertor acerrimus,
ceieberrimi , dnm viverety nominis propter singutarem
excefleniiam a chrisliance pietatis cultoribus habiius est^
editisque non paucis elegantissimis, mngnaque eru'
ditione refertis tucubraiionibus^ quarum bona pars doc-
lorum manibus teritur, pars vero commune cum ctBteris
Jiomanorum scriptis naufragium passa est, sic in om-
nium ore versatur, quasi qui unice cuncla philosopho^
rum dogmata christianis ex diametro adversantia opti"
mis rationibus pervertens, et gravissimis sententiiSt et

A ttyii eandore unice sit commendandus. Quamobrem fue-
riut ticet^ qui alias theotogim partes facttius, quam ilie^
atque eiiam arautius excoluerint, in iis tamen, quce
ad confutanda Cenlium {sic euim vocabantur quicumque
ante Christi adventum legem a Moyse traditam non am-
pleclerentur) placita spectanl , nemo ad hanc diem ex^
tiiit {quanlum quidem ipse judicare vateo) qui cum
Lactantio tongo intervallo sit conferendus; vel quia
rerum verborumque pondere, ac efficaci quadam uaturm
vi susceptum contra munitissimas ethnicorum senienlias
munus egregie obit, vel quia paucis verbis plurima
complectitur, semper (quod de Thucydide perhibet
M. Tullius) sibi instanSt nullasque sordes, ut alii com-
plures faciunt , secum truhens, Quod nisi tam eximius
auctor plurima scripsisset^ in quibus vix credas virum
tam curiose in sncris profanisque titteris versatum labi
poiuisse^ eum unum ex omnibus tatinis Scripioribus
maxime deligendum censerem^ qui pueris in manibus
semper esset , ut eodem lempore illi ex unius lectione^
et cliristiancB fidei rudimenta, et Romani sermonis pu-
ritatem discerent, etc.

B GuLiELMDs Canterus, Novar. Lect. lib. iii, cap. 30,
XVI sa*culo :

Quem inter Grcecos theologos locum Nazianzenut
Gregorius obtinet , eum inter Latinos fere Firmianum
Lactantium lenere non immerito quisjudicet.

Non ex re puiavimiis uhra progredi : sat Cfit mo-
nuisse, nemiiiem intcr noslrorum teniporum scripto-
res essc, qui Laclnnlii noslri cinn laude non niemt-
ncrit. Quamvis eum non inculpatumomnino habeanl
ermJiti , ejiis lamen muliiplicem doctrinam, variam
in re profana erudiiiDnein , summam taiidem ejus
eloquentiam praedicant omnes.

SYNTHESIS

DOGTRUiriE LAGTAIVTII.

M^M

Qnoniam plus operse in falsls refutandis quam in
TerisconfirmandisposuilLaclanlius, ideo pauca fidei
nostrsc capita pJeiie ab eo siint exposita : pleraque
tanlum aitigii; plurima non intellexii. Ex iis qtiae pie-
nius aliquanto nb eo sunt declarata, est docirina : de
religione christiana. de Deo in genere, de Providen-
tia, de vero Dei Culiu interiore.

Rrligionis cbrislianoe pnrles, adjuncta et effecta
pracclare persecutus est. Partes diias esse siatuit re-
ligionis : agnitionem Dei el cullum (Lib. in, cap, S9;
iib, IV, cffp.4, etc). Adjunria reiigionis Scriptura sa-
cr.i comprehens.'« hnpc explicat : veritatem , perspi-
cuil.item , anliquilatem , simplicilaiem. Veram esse
religionem christianamex eo probat,quod proplieta-
riim valicinia fuerint iniplela , quod proplietse fallere
non potueriiit (IJb. i, cap, 4). Quod aposioli noii tan-
tiim pro fide inortem subierinl , sed eliam inorituros
esse se ci scierint, et praedixerinl (Lib, v, cap, 5). Quod
Chrisii:tni non errent in viise su:e aetibus omnibus ,
unde probabile sil eos nec in ipsa siimroa, hoc est,
in reiigione, errare(Lf6. v, cap. 9).Quod Cliristiaiio-
riim iiumenis in ipsa persecutione augeatur : qiiod
iidem dilacerentur variistorineniorum gencribus, et
inter faiigatos carninces iiiviclam teneant palieiitiam,
iindeetvulguscolligai, nec consensum lam miiliorum,
nee perseverantiaiu morieniinm vnnain esse, necip-
sanifiatieniiamsineDeotantoscrucialusposseperrerre
(Lib. v, cop. 15 et 22).

Perspicuitatem religionis scripfie asserit (lAb. vi,

C c. 21). Num igitur, inquit, Deus et mentis et vociset
linguae artifex diserte loqui non potest? Iinmo vero
summa provideniia carere fiico voluit ea , qua^ divina
sunt , ut omnes intelligerenl quae ipse omnibus lo-
quebatur.

Anliquitatem Scripturae sive religionisnoslrnc ellcit
ex pro|)heiarum .Tialibus (Lib, iv, c. 5), ubi aniiquio-
res, inquit, etiam Grsccis scriptorihus pn^phelac re-
periuntur. Errorem igitnr suum sentiani, qiii sacram
Scripturam coarguere nitunlur tamquam novam et re-
cens Gctam, ignorantes ex quo fonle sanctae religio-
nis origomanaverit.

Simplicitalc Scriptur% docet multos offendi (Lib,
V, cap. 1), sed iiijuria. Nec enim deceliat aliler, qiiam
nude et breviteream tradi, ut cum Deus ad hominem
loqueretur, non argumeniis assereret suas voces,
taiiqiiam tides ei non haberetur; sed loquereturqiiasi
rerum omniuin maximus jiidex : ejus est non argu-
menuiri, sed pronuntiare verum (Lib. iii, cap, 1).

Effecla religionis chrislianx, qiiae qu.iniaque sint ,
pulclire explicat (Lt6. ni, cap, 25). Da mihi, inquit,
virum, qni sil iracundus, mnledicus, effrxnalus : pau-
cissiniis Dei verbis lam placidiiin , quam ovem red-
dam. Da cupidum, avaruiii, tenacem : jam tibi euin
-^ liberalem dabo , et pecnniam suam plenis m.-iiiibus
" largicniem. Da timidum doioris, nc mortis : jam cru-
ces, et ignes, ei tmirum coniemnet. Da libidinosuin,
adulterum, giinconcin : jam sobriiim, castum, conil-
neiilein vidobis. Da crudclem et sangiiiuis appeten-

SYNTHEaa DOGTHrNifi LACTANHI.

tam : jftni in ▼eram etemeiiliftin fufor llle Bmlabiinr.
D» iHjuaiunn, insipientem, peccaioreni : cominuo et
m|uu9. et prudeRs^ et iiinocens erit.

Postrenio tle i»iielltff<'ntia religionHi ehristi^ms
prsDciara ejus vox eet : H«imo per aeiiMiuni pervonire
a<l haiic scieiniam non poteat , niii doceatur a Deo
{Ub. II, oip. 3).

De Deo saiis pure docuit , nempe qiiid sit, qiialis
sit , et qiiod uiiiis sil. Deiis illi est xierna mens ex
oinni parte ptTreciae coiisumin:itier}ue viriuiis {Lib.
I, cap.\A), Meinque xtenius el liuinania sensibiis in-
comprehensibilis; sic enlm scrlbit, lib. fi, cap. ^ :
c Soliis Deus est, qui fuctns non est ; ei idcirco des-
triiere alia potest, ipse destrui iion potest : iierinaoe-
bit semper in eo quod fuit, quia non est aliuiide ge-
nenitus, nec ortus, nec naiivitas ejiis ex allqua re pen-
det, qiix illum inutata dissolvat. Ei se ip<iO est ; et
ideo t;iliscsi,qualem se essevolult, iinpASSiblMs, im-
miitftbilis, incorruptus, seternus. i F]( lib. ii, cap. 8:
c D(*i principiuin, quontam non potesi comprehendi,
ne quxri quidem debet. Saiis est bomhii ad plenam
periectamque prudoittiam, si Deum eaae intelllgai,
ciijus iiitelli};enti;je vis cl summa hxc est, ut ausci-
piat et boiioriOcet commuiiem parentein geueria hu-
manl, et reriim mirabiiiuin fabricatorem. » Porro esse
Deuin uiiuin, erudite probat lib. i, a cap. 3usquead
8 : argumeiita videanlur iii Analysi.

liiijus Dei flliuin Chrisium binc inde profitetur,
qiiem et Deum, et honiiueiii esse, lib. iv, cap . 13,
CoiiQnnai. Ilujus coiisilio ct opere usuiu in ribrica-
tione muiidi Deum, bb. iv, c:ip. 6; hunc Adyov rectius
dici a Grxcis, quam Verbutn a Laiinis, lib. iv, cap.
9; huiic cum voce nc sono ex Dei ore processisse ,
ejiisdein lib. cap. 8, scribit anctor. Epilliela Ghristo
liu?c iribuil : ii()inin:il euni legatHtn, el nunlium, etia-
cerdolem summi Pairii^ lib. iv, cap. i3 et i9;opt/Sc«iM
rerum, vocem el sapientiam Dei^ sauclum ei incorrupti-
bilem spiritum^ lib. iv, cap. G el 9; primum et mm"
mum filium , qii» consiliatore et artifice Pater usus nit
in renim crealione, lib. ii, rap. 9.

Goiiciliai eiiim appareniiim ooniradietloneiii inrc«
ligioiie iiosira, qiia uuum quidem D#uui profltemur,
ei laiiieii iion Patrein solum. sed cl Filiuin Deuin di-
ciiiius. c Giiin diciinus, iiiquit, lib. iv cap. !29, Deiiiii
Putrem et Filiiini,non diversiim dicimiis, ncc irrum-
qiie seceriiiinus, quia n^c Paier sinc Fiiio csse poiesi,
nec Filius a Patre seceroi; siquidem nec Paier sine
Filionuneupan, iiec Filiiis potestiiinc Patre generari.
Cum igitiir et Pater Fiiium faciat, et Filius Pairem ,
una iitrique inens, uiius spiritua, uua subNlaiitia est :
sed ille quasi exubcrans loiis est, liic tanquam dc-
fluens ex eo rivus; ille tanquam aol, hic quasi radius
a Soic porrectus, qui quonium suuiino Patri ei fidelis,
et charus esi, non separaiur, sicui nec rivus a fonie,
Dec ividius a sole : quia et ai|ua lonlis in rivo est, et
aolis lumen iu radio. i Ei paulo posi exemplo hoc 11-
lustrat : i Guiii quis habet filiuin, quem uuice diligit,

3ui tiiinen sii iiidomo et luaiiu patris, licet ei iiomeu
ouiini, poiestateuique coucedat, liuli tamenjurect
domusuna.et unus (Jouiinua nominaiur. Ita hicuiun-
dus una Dei doiniis esi, et Fdius ac Paler, qui uiia*
nimes incolunt muiidum, Deus unus, quia et uiius est
tamquam duo, et duo lamquam unus. Neque Id miruin,
cuin et Fiiiiis sit in Patre, quia Patcr dili^it Filinm ,
et Patcr iii Filio, qui i voluutati Patris fideluer paret.»
Et sub fiueiu capilis: c Unus est soliis, liber, Deus
auiumus , carens origioe, quia ipse est origo rerum,
et in eu siinul et Fiiius et oiuiaa continentur. Uua-
pntpter ciim mens et voluiitas alierius in aliero sit,
vel ptitius uita in utroque, iiierito iiiius Deus utcrque
appellatur; quiaquiUquid est iii Patre, ad Fiiiiim iraii-
atuht, et qiiidqiiid est in Fiiio, a Palre descendit. i

De ProviUentia; divinae solertia sparsim dicil per
totum opus Instilutionum Divinarum ; nec alia de
caui»a librum de Opificio Dei scripsit, quam ut luceu-
tem In corpore huiiiano providentlaro Dei ob oculos

A hominum poneret, et Epicureorum fMrovideiitiana ne-
gantiiiiii aophiamatia ooeurreret.

De vero Dei cultu inierlore Ulustroa hic auctor aen-
tontiaaacripiis auia inaeruit. Ac primum «Nud poieai,
inqiiit , illeaummus ac siiigularis Deus nisi per Filiiiin
eoli : qui solum Patrem ae e dere putat, aiout Fdium
non colit, iia ne Pairem quidem i iiik. iv, cap. i9).
Deinde verum culluin Dei esse scrit)it , in quo mens
eolentis se ips:im Deo iinmacnlatnm vidimam sist^it
(Lib. VI, cap. i). Ei lib. |v, cap. !28 : Gertuin est < nul-
i:im allam spein \\lx homini esse proposltam, nisi iit
nbjeclis vanilaiibus et errore miseraldli, Deum co-
gni|¥cat et Pe<i serviat; pisi huic temporaU reiiuniiet
vii». ac sc rudimenlis justitisp ad cultuin verdi leli-
gioius iiiatituat. Ilaoenim condiiiunegignimur« uige-
neraii dos Deo justa ctdebita obsequiaei pni^iteamus,
huncsulum noverinius, hunc se<iuamur. floc viiiculo
pictutis olistricti Deo ei religati suinus, unde ipsa re-
ligio nomen accepit. i Et lib, vi « Cap. ultiuio : c Dco

1« utrumque iiicorporale oflerendiim est, quo utitur :

^ donnm est integritaa auimi, aaerilieium Usaet hyiii-
nus. I item cap. 1 ejusdem libri : c Nihil sancta et
aingularia illa majestas aliud ab homine intoriua de-
aiderat (1) , qiiam aolam innocentiam, quam ai quis
obtulerit Deo, satis pie, antia religiose lilavit. i Atque
hisunt quatuor loci theologici satis oopiose a Lacian-
tio iraciati, quibus non inoommode addi poteat locus
de creatione.

Greaiionis enim eausaa omnea hinc inde explicat :
Efficientem, llb. ii, cap. 5 et 9, ubi : c Deua, inquit,
feeit ex eo, quod iiou e»t, quia per «terniiatem fortis
est, etc. ;

Maierialem, qiiod ex nibilo omnia eondiderit, lib.
I, cap. 5 : Virtuie atqne consilio Dei ex nihilo est
conilaia imincnsitas divini operis (vide et l. ii, c. 9);
Finalein, qiiod omiiia proptcr hominein siiii coii-
dlia lib. vn, cap. i, 5,0, (item libro delra Deiy cap,
15); rormalein , qno ordiiie Dimiruiii Dcus siiigula
crcaverit, lib. ii, cap. 9. De inlerilu qiioque niundi

C hxc ejiis verha legiinliir, lib. vii, cap. i : < Plato,

3iiia coeleste iiiysterium ignorahai, idcoin pcrpetuum
ialt oaae Cabncaium mundum • quod longe secus
esC. Qiionlam quldquid est solido ac gravi corpon*,
ut iiiitiiim cepii aliqiiando, iia Itneiii capiat, neccsse
esl. I Fincin specialein hominis condili nbiquc afdr-
mat huncesso.uiDeuiucohi l.vii,c.5;l.vi,c. i,etc.
L(»ci, qiios leviier altingit, vcre laoien exponit,
aiint hl : de Ecclesia , de Objecio udorationis, de Poe-
niientia,de Matrimoiiio.de Lege, deLapsu homiiiuin,
de Peccato, de novissimoJudicio ei sijjnisquibusdani
muiidi fiuem pruecesauris.

De Ecclesia docet quid sit, et qu:u sint ejiis iiotaB:
c Ecclosia est veruin templum Dei, quod non in pa-
rieiibus est, sed in corde ae fide hominum, qui cre-
duiit in euin ac vocantur fidcies i {Ub. iv, cap. 15).
Item : c Ecclesia est aiternuui lemplum coiihtiiutum
Deo a Ghristo universas gentes ad religionem Dei
veram eonvocante. llsoc est doiiius fideiis, h(»c iin-
T^ mortale templum, in quo si quis non sacrificaverit,
immortalitatia prjemiuui noii habebit i {Ltb. iv,c. 44).
Fundamenta Ecclesias ubiqiie posucrunt apostoli
per provincias dispersi i ( Lib. vi , cap. 21 ). No-
taa Ecclesi£ ejusdem libri cap. 50 perslringit :
c 8ola catholica Ecclesia est, qua* verum cultum re-
linei. Singuli quique coaius liaBreiicorum se poiissi-
nium chrisiiaiios, et suam esse catholicam Ecclesiam
putant : sed sciendum est , illam e»6e veram , in qua
est confessio et pQeniteuiia , quae peccala et vulnera
«alubriter curat. i

De objecto adorationis disserit lib. ii, cap. 18 :
c Nihii aliud adoremus , iiihil colamua, ni&i solum
artificis pareniisque nostri uuicum niiineu , qui pro-
pterea homiiiem erectum creavit, ul aciamus iios ad
aipema et ciKlestia provocari. i £t lib. v, cap. 18 :
c Nesciunl, liiiquit(loquiiurdefentibus), i quanlum

(1) Haec tamen sunt benlgne explicanda.

STNTHESIS DOCTWNi€ LACTANTH.

sii nefas adorare aliud praDlerqnam Deum , qui con- A nuinquam se ipsum Deum di]|^isge; quia non gervassei

didilcoelum atque terram, qiii liumanuni genus ftiixit,
insjpiravit^ liice donavil. >

raniteniia homiues ad Deum reduci doeet lih. vi,
cap. ^, liis verbis : c Ncc deliciai aliqiiis, ac dc se
ipsp dcsperei, si aut cupidilaie victus, aut libidine
ImpiilsiiSy aul errore decepius, aiit vi co:iclus, ad iri-
Justitiae viam lapsusesi. Poiesi eniin reduci ac libe-
rari, si eiim poenileat aclorum, et ad iiieliora conver-
siis, satisf.iciat Deo; i nam Deus iion lliiire (scribit
idem libro de Ira Dei, cap. ii ), non hostia lniniana,
non jtretiosis muneribus, qu£ omnia sunt corruplihi-
lia« sed morum eniendatione placaiur. El qui peccare
desinit, iram Dei racit mortalein. Idcirco eniin iion
ad pra^sens noxium qiicmque pniiit, ul haheal hoino
resipiscendi ei corrigendt sui faculiaiem. Est aiiiem
L:icianiio poenileniiain agere nihil aliud , quaiii pro-
fiteri et aninnare se ultcrius non peccaturuin (Lib, vi,
eap, 43). Qiiem enini facti sui vere pceniiet, errorcm
suiim prisiinum intelligil ; ideoquc Gr;€ci melius et

fidem, si niissus, ut deos tolleret ct unumassereret,
indiiceret aliuin pra^ter iinuin (Lib, iv, cap. 14).

Quod iiegai a Pilato senteniiain in mortem Cbristi
prolaiam esse {Lib, iv, cap. 18).

UnodChrisluin in Galilaiam ait profecium, noiuisse
Judatis sese osieiidi*re, iie eos ad poenitentiam addu-
ceret {Lib. iv, cap, 20).

Qiiod Spiriiuin sanctnm ne quidem nominet : immp
quod inepihtolisad Demeirianiiin, auclore sancii Hie-
ronyino, S|)irilus S. subsiautiam negavii, et errore
Judaico dixit, oiiin vul ad Palrem referri, vel ad Fi-
liiiin, etsanctincationeni ulriusque Persons sub ejus
noiiiiiie deinotistrari.

Quod dc praicipuo Christi incarnati officio. sacer-
dolali nimiruin, tacuit, et ideo tanium Chrisium hu-
manam iiaiurain assumpisse conlendit , ut quemad-
moduin Pater, ita et ipse Filius esset unaxt^p atque
«uri7(kip {Lib, IV, cap, 13), iitque religionein saiiciam

^- r • - -D -' ^ ' — ^ ^*^^ transferrel ad gcnles (Lib, iv, cap, 11); ut upi-

signjflcantitis /xfiTavowcv dicunt, quam nos possiinus " versis gentiiius, qiiie siibcoelo suiit, siiigularis et veri

resipiscentiam dicere. Resipiscil eniin, ac mentem
suain qua«i ab insania recipil, quem 1" erraii pigcC,
deinde castigat seipsum dementi;c, el confirinai ani-
mum siiuin ad rectius vivenduin » {Lib, vi, cap. 2).
Liqnet etiam ex lib. v, cap. 13, eos, qui in persecu-
lionibus veritatem ahnegarunt, lum temporis fuisse
recepios in Ecclesiam , modo poenitenliam agereiit :
c Licet, iiiquit, Deo salisfacere ; et iiulliis tain inalus
Dei culior est, qui dala faculiate ad placaiidum Deum
non revertaiur, et quidcm ssepe devotionc ninjori.
Peccaii enim conscientia et meius poense religiosiorem
facit. >

Matrimonium iis necessairium esse doce^, qiii afle?
ctus fraenare non possnnt : i Cohibeat eos intra prsc-
scriptum legitinii ihori, ui el illud, quod avideexpetit,
assequatur, ei taiiien in peccatiim mm iiieidat, i in-
quii lib. VI, cap. 25. Et paulo post : c Oporiet sibi
qiiemque proponere, duorum sexuum conjunctiouem
geiierandicausadatam esseviveniil)us;e:iniqiie legein
his afleciibus posiiam, ut siiccessionem parent. >
Plura ibidein de castituis otliciis reperies.

Legis capita primaria duo esse docet, quonim
unum pr.TCipiat, quid Deo, alicrum, (|uid homiiii de-
beaiur (Lib. vi, cap. 9 et 10).

Lapsuin primorum parenium eleganter dcscribit
ex Mose {Lib. n, cap. i) : c Criiiiin^ilor illc, inquil,
invjdens operibus Dei , omnes fallacias ct callidiiates
suas ad decipiendiim hominem inleiidil,ut ei adimeret
Immoruilitatem. Et prinio muliereiii dolo illexit, ut
Tetitum cibuin sumerei: et per eam ipsi quoqtie ho-
mini persuasit, ut transcenderet Dci legem, etc. >

De Peccato tesiatur houiinein sua culpa injusiiim
esse {iib, iv, cap. 24), et peccatum oinnibus hoinini-
biis natuniiler iiiesse (Lib. vi, cap. 13).

De novissimo jiidicio et signis illud prxcessuris
copiose di^seril, lib. vii, et pluriina signa nominat
cap. 15. Yeriim ea oinnia non satis ad catbolicorum
meiilem expressa sunt.

NifiVi LACTANTll, ET ERRORES.

Diximns quae fidei capiia plene exposuerit, qiiae
item leviier, >ere lainen atiigeril : consequens est
ut de iis qiioipie studiosiim lectorem moneamus, qu»
nonsatis intellexisse videiur Lacianlius, adeoqiie nai-
vos et errores ejus aperiainus. Sunt autein n.evi ejus
triplicis generis : quidain eiiiin tlieoh^gici , alii cbro-
nolugici, iioiinulli philosopliici.

^an}i iheologici tmt :

Quod periculosa loquendi formiila Deum Pairem
ex seipso dicit esse procrealum (Lib. i, cap, 7).

Quod Filii Dei a^iernitatem sat diserie non asse-
roerit. Nam lib. iv, cap. 6, scribit, c Deum aiiie(]uam
j^raeclarum opusinnndi adoriretur, Spinium genuisse,
quem Filium nuncuparunu > Qux eadein lib. ii, c. 8,
reperiontur.

Qiiod cootra fidem bistorix sacrsc scribit, Cbri:;(um

Dei saiiciuin mysterium revelaret,et unumiiiis Deum
nuntiaret (Lib, iv, cap, 12) ; deniqiie ut exempla vir-
tutis homini praebere posset (Lib. iv, cap, 35). Que
oiiuiia quain frigida sinl , omisso principe iuca|rni-
tionis Chrisli fine, nemo non videt.

Qiiod angelos tuni demuin homini custodes adbi-
bilos fui.Nse ait, cum humaiium genus in majorem
numerum crescere coepit(Li6. ii, cap, 15).

Quod terrx potesuiem ab iniiio diabolo iributam
a Deo, duoque dxinonuiii genera facta esse a&serit,
alleruin terrenuin, allerum coelesie (Ibidem),

Quod bonos aiigelos hominum liiielae adjunctos
doniinaiorein coeli raliaciNsimum ad viiia pellexisse,
et loulieruin coiigressibus inquinasse, siios(|ue fecisse
satclliies ac minisiros existimat (Lib. ii, cap, 15).

Quod nove dixil, diem, quein primus Oi iens subini-
nistrai, Dei e:>se : nociein autem, quaui Occidens
exiieinus inducit, qui Deuin aemulaiur, scilicet dia-
Q boli (Lib, II, cap, 9).

Quod iiominein ex diversis et repugnanlibus rehus
a l)eo factuni pulal. Sic eniin scribii, iib. ii, cap. 12 :
c Ex rebus diversis ac repugiiantihus hoino factus
est ; sicut ipse mundus ex luce ac tenebris, ex vita
cl niorie : quae duo inier se puguaie in hoinine pro!-
cepii, iii si aninia superaverii , qu;£ ex Deo pritur, sit
iiiiniorlaiis, ei in pcrpctua luce versclur; si aulein
corpiis viceril animam, ditioniipic subjecerit, sit in
tenebris sempitcrnis ei iii inorie. >

Quod hoiiiinem morialem «atque imperfectum e
terra nclum ajfirmai (Lib. vii, cap, 5el li).

Quod eutndem iiiimortalitalem propriis viribus
adipisci statuil(y6td.).

Quod fingit Deum infiiiitam muUitudinemanimarum
creasi»c, quas priinofragiiibus et imbecillibus corpo-
ribus illigatas constiiuerei inter bonum malumque
medias, ut consiantibus ex uirisque naturis virtutem
proponeret, ne iiiimorlaiiiaieni aelicaie assequeren-
ttir, eic. (Lib. vii, cap, b.Vide tamen not. ad cap. 18,
D lib, III j.

Quodcum, lib. vet vi, de justitia chrisiianorum
oraiionein cx professo instituerit, tamen de philoso-
phica lanium seu legis justitia di^putat, et Jnstitiae
lidei, qu2e Evangelii propria est, ne veibulo quidem
meminit.

Quod spiritum, sive animam hominis justitiae ope-
ribus eiiiereii, ul fiai acternus spirilus (Lib. iv, cap. 25);
ouod iiein largiiione perpeiua peccaia cariiis al)oleri
(Lib. VI, cap, 13), asseril.

Qiiod iis tantuin ignosciscribit, qui ad peccatura
iniprudeiiler incauteque iabuntur: veniam non ha<
bere, qui sciens peccal {Ibid,),

Qiiod de perfectione hominis renali contradictorias
sentenlias lueiur, et quidein in nno eodemque iibro^
niinirum sexio : fatetur, quod nemo esse sine delicte
possit, qiiamdiu indumento carnis oneratus est,
cap. 13. £t lamen cap. ultimo verum Dei cultorem

{

CEXSURA IN LACTANTIUM.

niliil viiU aliiid precari, nisi peccaiis stiis vcniani,
licel uulln sliit.

Quod ideo Deum permiuere malum grassari sentit,
ijt viriiilis raiio consiet (Lib. v, cap, 7). Iloc fine
scrihit permilicre Deum errores {Lib. ii, cap. 17);
hoc fine diabolum a Deo excilatum ait, lihro di; Opi-
licio Dei, c. 20. Moc riiie laiitun vini iiulricum vipe-
rariimque faclam a Deo piilat (Lib. vii, c, 4, el libro
de Ira Oei, c. i3).

Quod i|uoiies oramus , crcdere non vult, tentari
nos a Deo, aii simusdigui exaudiri (Lib. vi, c. 13).

Quod militiam homini juslo noii licitam esse pu-
tat, nec accusare quemquam crimine capilali (Lib. vi,
c. 20).

Quo<l anima*; scribit post mortem in una commiini
custodia dtaiiieri, doiiec tempusadveutai, quo maxi-
miis Jiidex merilorum Taciai exniiieii (Lib, vii, c. 21j.

Quod de iiiie sacculi , novissimo jiidicio ci impeno
mille nnnorum, poriculosas opiniones, lili. vii, c. li,
15, 16, 17, etc.. inseruit. Cx illiscnim iiquet, Lac-
taniiiim conlra Scriplurain duas asseruisse resurrec-
tioiies, alteram nd nureum s:cculum milhmarii, aite-
ram ad destruciionein diaholi et impiorum ; duo iiem
judicia univcrsalia. Liquet statuisse eum tantuin
pios, non aulem ei impios judicatum iri.

Qiiod deniquc mire nugatur non solum de Anli-
chrisio, vcrum do adveiitu ciiam Helias iii lerram,
c<mversuro mulios ad Dei cullum (Lib. vn, c. 17).

Fiiere qui Manich:risini quoque Lacianlium accu-
sare non dubitavcruiit. Sed quia ncc Hieronymus,
nec quisquam aliiis velerum hunc in Laciantio erro-

A rem animadvertit, quia item veliisti codices non lia-
bent ea, qui^ in recenlioribus ediiionibus pro Mani-
chacis faccre videb mtur, npparet inde, hujus quoqtie
auctoris libros a Maiiichseo quodam fuisse interpo*
latos.

Ncevi chronologici.

Quod Mosen nongenlis rere annis Trojanum exci-
dium anteci*ssisse scrihit, cuin Eiisebius tnntiim tre-
cciiios qiilnqiinginta niimeret. Sed hwc controvenia
adhuc ezl sub jndice. MuUi enim ejutdem sunt opiniO'
nis ac Lactantius.

Quod impciiuin regum Israelitarum annis qiiadrin-
geiitis scxaginta desiiiit, doctioribus chronologis an-
nos quingenios et qiiindecim numeranlibus (Lib, iv,
c. 5).

Noevi philosophici sunl :

Quod antipodes esse negat (Lib. iii, e. 22).

Quod inter alias siimmi boiii coudiiiones et hanc
ponit, ul solius sit aniiiii , nec comniunicari possil
cum corpore (Lib. iti, c. 9). Ai, inquam ego« si suni-
B muin bonuin hominis qu^eritur, homo autem non ex
sola anima, sed ex anima et corpore siinul consiai,
uiique non soliiis aniini, sed aiiimi ci corporis simul
summum boniim erit : quemadmoduin tminortalitas,
qiiam Lactaiitiiis suinmum bonuin nominat,ad corpus
pariter et animnin referelur.

Quod reprehendil viri boni dennitionem Cicero-
nianam, qua neiniui nocere vir bonus dicitur, nisi
injuria laccs>itus (Lib. vi, c. 18), cum Cicero non
de privaia, sed publica vindicia loquatur.

ANNOTATIONES CENSORIiE

IN QU^DAM LACTANTII ERRATA,

EX CODICE MANUSCRIPTO BIBLIOTHEC^ REGI^

NUMERO MDGLXXIII, INTER THEOLOGOS, IN-FOLIO.

LUCII COELII LACTANTII FIRMIANI OIVINARUM INSTITUTIONUM ADVERSUS GENTES, AD
CONSTANTINUM IMPERATOREM, LIBER PRIMUS.

E REGWNE HUJUS PAGINJ^ PRIMjE HjEC
LKGUNTUR : Correctum volumen hoc juxta censu-
ram admodum Rev. Patris Jo. Marice Brasiche^ sa-
cri Palatii aposl. maiiistri^ anno 1607, a snmmo
pontific. Paulo V constituti , ordinis Fralrum PraS"
dicntorum generidis electiy anno 1608, atque in am-
pUssimo eardinalitice dignitalis gradu anno 1011 col-
lali.

PORRO AD MAHGINEM HiEC INFRA LEGUNTUR :

De Lactantio Firmiano plura S. Hieronymus in
Catalogo ei epislola 83,:idMaguum, quem mirilice ab
eloqueuiia l:iudai. Cxtt^ruin ne coiitingat quempiam
in Laciaiitii npcrum leclionem impiiigere, prscuioiicn*
dus leclor, quam ipsi circumspccte ei siispenso pede
in pcrvolvendis ejusdem aucioris sciipiis sii. Eum-
dem S. Dauiasus romauiis ponlifex epibtola ad S. Ilie-
roiiyiiium, qu;c esi li<i iiiier ilicronyiui epi^lolas,
l)a>c ait : c F.iteor quippe tibi eos, quos jampridcm
Lactantii dederas libros, ideo nou libcnier logo, quia
el plurinhx episiolu! iii eis usqiie ad millia spatia
versuiim tcnduiitur, et raro de nosiro dogmate dispu-
tanl. Quo fit, ut et iegeiiti raslidiiim generet longitu-
do; et si qiiu: brevia suiit, scholasticis magis sint
apia, quiiiu nobis, de metris, ct regionum situ, et
pliilosophis dispuianlia. >

r HsBC S. Damasus : sed etS. Ilieronymus, episi. 15,
ad Paulinum inquit : c Laciantiiis quasi qiiidam flu-
vius eloquenti:e Tiilli:in:p, ulinam t:im nosira conlir-
mare potuissel, quam facile aliena destruxil ! > El I. ii,
in Epislolam ad G:ilalas cap. iv, aii : c Mnlti per iiii-
peritinm Scripiurarum (qiiod et Firmianus in ociavo
ad Dcmetrianum cpistolarum libro facit ) asserunt
Spiritum sanclum, sxpe Palrem, s;epe Filium nomi-
nari. > Rursiim Apologia ad Pamm:ichium et Ocea-
num iiiquit : c Laclautius iii libris suis, et maxime in
epistolis ad Demeiriannm, Spiriius saiicti omnino
negat subsuniiam et errore judaico dicit, eiiin ad
Patrem rererri, vel ad Filiiim ; ct ad saitctincationem
utriusque Personje sub ejiis nomiiie dcmonslrari.
Quis niilii interdicere poiesi, ne legam cjns Inslitu-
tionuin libros, qiiibus conlra gentes scripsit rorlis-
sime, quia superior senteutia detesianda est? > Hac-
teniis S. Hieroiiymus.

S. Gelisius iii concilio romano sic pronuntiat :
Opusciila Lactantii apocrypha. Ita saiie S. Pontirex,
gravi mniuroque judicio ccnsuit. Nam in his Lactan-
til operibus muliipliccs crrores ct sentenlia; a piiri-
tate orlhodoxse doctrinnR discrepantes. Earum indi-
cem magister Anlonius Raudeiisis ad finemque libro*
rum Laclantii attexnit. Veriim et Fraucisco Pbilel-
pho lib. IV Epistolarum, et multis eruditis visum (esi)
tensurai Raudeusis in quibusdam nimium atrooes,

GENSURA IN LACTANTIUM.

in aliis ineptas, mullaque alia castigaiione digna
oinisisse.

Libru 1 , ad caput 7 : Yerum quia , elc. Caule
lege ista omnia ad finem usque capiiis, nam ve-
hetnenirr abhorrenl a more loquendi tbeologoruin :
nequcenim Deus a se ipso geniius est, aut procroa-
las, cum niliil magis impossibile (sii) quam ali-
quid seipsum geiieirare aul prodncere ; iicc viden-
tur verl>a luiciamii in bonum aliquem sensum posse
reduci , nisi negative ; a $e ipte genitut , id est , non
ab alio genitnt, Denique in liac cansa , qiiam illud
absurduni : fieri non poletl, quin id quod lic, aliquando
ette eoeperit. Yide Apparatum sacrum Posseviiii iu
Gilberto Genebrardo.

Libro II, ad c.ipul 14 : In centum et xx annit, Dis-
senliunt ab bac Lactantii opinione, quac etiam fuit
Josephi, S. ilicroiiymus in tradilionibiis bebraicis
in Geiies. y\. S. Cbrysoslomus Homil. 20, in Gene*
sim, et plerique ferme omne:). Vide Sixtum (Senen-
sem ) lib. ? Bibliotlieca; , annotat. 75, et recentiores
interpreies in vi Genesis.

£odem libro ii, capite 15. Cum ergo numerus ho-
minum^ etc. Circumspecte legendum bnc CAput,
nam nonnullos errores Laciantins implicai. Pri-
mus est, Deuin ab iniiio iribuisse di^ibolo lerrie
poiestatein. Secundus, angelos non missos nd bo-
minum tutelam , nisi posiquam genus buinanum coe-
pisset increscere. Teriiiis , pra^cepisse Deum bonis
aiigeiis, ne lerrae contagione macnlareniur, ne sub-
staiitix coeleslis amiltertnt dignitatem. Quartus, dia-
holuin paulaiim pellexisse boiio^ an{>elos ad vilia, et
eos mulierum cungressibus iii(|uinassc. Qnintus, boc
esse p«'ccatum , ob quod angeli e coelo ceciderint.
St;xtus, e coiigressu illo angelornm cum rcminis na-
tum esse terlinm genus eorum, qui nc(|ue angeli cce-
lesles, neque bomines, neque d:rmoiies inrerni fuere;
sed sobolem (|uamdam terreslriuin d;emonuin , qui
suiit bominum tenlaiores, deceplores, magicarum ar-
lloro et humanarum calaniilatum ac malorum aucto-
res. Sunt omnia isia dogmata absurdn, erronea, et a
siiicera tlieologorum doclrina prorsus aliena.Consule
Sixturo (Seneiis.)lib. v Biblioiliec, annot. 77, et alios
intcrpretes capit. vi Geneseos.

Libro III, capile 24 : Quid illi qui ette conlra-
riot, elc. Quod Antipodes cum aliis priscis anctori-
bus Laciantius tollat , refellitur evidentia perspicua
novi orbis , et auctoritate quoque insigniiim ex anti-
quiiale scriptorum, ut ftise demonstrat F. Tliomas
Malvenda lib. iii de Anlicbristo, c:ip. 44. Qn:e vero
contra cceli volubilem rotunditateni disserit , '.isi
eudero qu0(|ue nonnnlli pbilosophi cl Patres dociiisse
reperiantur, at revinciinlur aperie, el anctoruni testi-
nnoniis, et cbiris pbilosopbi.-e astronomiieque denion-
strationibus. Vi<ic qu;e eodeiu locu (Tliomx Mnl-
veiida*) notnntnr.

Eodem libro iii , cnpite 25 : Nunc pauca nobit de
Phitotophia, ctc. (Inuie lege boc capnt; ii:iin si
Lactantius oninem :iiiliquonim Gentilium pbiloso-
pbiam reprehcndit, non sntis consulte facit , cnm
multa el vera , et rcctn ilia pbilosopbia contineret,
qiix usui et utililati bnmanx vita; esseiit. Si vero
pbilosopbiam in universiim damnat, nullo pacto fe-
rendus esi, et repugnat conimuni Patrum cl Kcclcsiae
sensui. Yide Alpbonsum Castrum libro xni adversus
Hasreses, vcrbo Scientia,

Libro VI, capite^ : Mactant igitur opimas ae pin-
guet, etc. Cum judicio accipe quse boc capite L:tc-
tantius disseril de non accendendis candelis et ce-
reis in lemplis; iiam ut recte invebitur in genii-
licum et superstitiosum ethiiicorum rituin : itn saiis
improvide aii^^am Novatorum quibnsdam pncbniMse
videtur carpendi piiim el religiosnm morem nccen-
dendi cereos et lampades in ecclesiis ad altaria, ad
reliquias martyrum, elc, queniquoque sanctum usuin
impius ViYilantius siigillaliat. Vide Belbirm. lib. de
Reliquiis Snnctornmy cap. 5 et 4; ct Baronium tom. i
AnnaiiQiny anno Doinini 58.

A Eodem libro vi , capiie 20 : Non enim cum occu'
dere Deut vetat, etc. Caute lege decem aut unde-
cim istas lineas; nam duo docet Lactaniiiis a recla
tbeologine ralione prorsus abborrenlia. Primum ,
non esse liciium occidere bominem in judicio el a
publica polesiale, neqne acciisare quemqiiam cri-
mine capitali, qui csl manirestus error. Vide S. Tho-
mam. 2i, qii.TSt. 64, art. 2 et 5, ejusque imerpretes;
et Bellarminnm lihro iii de Lniris, cnp. ii et 45. Se-
cundum. neque licere cbristianis mililare, quae fuit
haeresis ManichaDorum, el nostro saeculo Erasmi alio-
rumqiie Novatornm. Vide S. Tliomam 2-2, quaest. 40,
arl. 1, ejusqne interpretes; Sixlum lib. vi Biblio-
(bec, annot. 156; Beuarmin. lib. ui deLaicis, c. 64.

Eodem libro vi, capite 25: Nunc de tacrificio
ipto^ elc. Non satis cordaie disputat boc capile
Lactnniius de exierno Dei cultn , (cmplis eorum-
qiie ornntu, donariis, sacrificio; videtiir enim omnem
externiim Dei cnltinn iiiiprobnrc. Cquidem prae-
l^ cipuuin Ecclesia; sacrinciiim Eucbaristix exiernum
^ quoqiic magiia ex partc est , et externo rilu mac-
tatur. insnper ctsi cultus intcrniis mentis et spi-
rltus sit pr£cipinis. ct qnem magis ab iinoquoque
nostrnni re(|uiril Dens; nnm illecxlemus sineinterno
noii airert saliitem cbrislinno : at externus Dei cultus
ex se pins, sanciiis, bonu?, el Deo gratus esi ; exter-
naqueornameiiia Ecclesiarum, qua^partim in fiibricis,
partim in vasis anreis, vestibus sericis, elc. coiisi-
stunt, ex ipso sno gcnere faciunt ad pinin et sanctiim
Dei cultum ; et conirarium seniire baeresis esl Petro-
brussinnorum et Wiclefislanjni, ac Novniorum nogtri
(emporis. Vide Bellnrminuni lib. m dc Cultu Sancio-
rum, cnp. 6; et (Baronium) lom. i Annalium anno 57.

Quod vero attinet ad mentcm Lactnntii boc capile,
eum in bonnm sensum recte redncit 'Iboniasius in
Notis, quns bic ad finem capitis affixit ; tamelsi La-
clnniiiis non satis circumspecte loquatnr.

Libro VII, capile 14 : Scianl igitur philotophi, etc.
Sex millium annorum spatio totam mnndi duratio-
G nem, nedum hic Lactantius, sed mulii quoquc alii
Patres inciusere; qnorum senteniix linc in re sin-
gnlares quemadmodum sint accipicndx, fnse de-
monstrnt P. Tbomns Malvendn (beologiis Domiiiica-
nus lib. I de Antichristo, cap. 28, 29, 50. Vide Sixturo
lib. V Blbliothec, annot. 190.

Eodem libro vii, capitc 27 : Propheta magnut wrt-
telur a Deo, ctc. Lactantius hnud probe tenens vati-
ciiiium Apocalypsis xi, quje ibi de dnobus propbctis
Henoch et Elia tempore Anlichrisli ventiiris pracdi-
caniur, ipse uni tantum bic tribuit. Vide librum de
Amicbrislo P. Tbonia? Malvenda: tbcologi Domini-
cani lib. ix, cap. 16» nd finem.

Eodem lihro vii, cnpite 19 : Oppretto igitur orbe
terrte, etc. Lnctnntiiis sacrarum Scriptumrniii non
salis peiiius, ut ail S. Hieronymus , verba Apoca-
lypsi^ XVI liaiid penilus introspicicns, qiKcdnm boc
capile de Anlicbrisio non satis consonn prodil : ac*
ciirnte excutiuntnr ea lib. x de Antichrislo Tbom.
r| Malvendae, cap 11 et 15.

^ Eodem libro vii , capile 21 : Jgni tempiterno cu-
jut natura, elc. Tametsi iion sii ern»neum ant (e-
mernrinm asserere, ignem inferni esse alterius
nalurae ab hoc nostro elemeniari , dummodo vc-
rus et corporeus ignis agnoscatnr : at inclior el
probabilior ilietUogorum senleniia est, csse ejusdem
natur» et speciei cuni hoc iiostro, quibusdam lanien
qunlitntibns distinctum. Vide Dominicum Bnnnes i
parte Qua?st., arlic. 2, dubio 2, conclus. 2.

Eodem capite 21 : Sed et juttos cum judicave-
rit, elc. Error istc Lactnnlii de expurgandis igni
justorum corporibns posl universale jndicinni, re-
jecius esi ab scliolis tbeologoruin. Vide Sixtnni lib. v
Bibliotbec, annot. 170, 171.

Eodem cnpilc 21 : Sec lamen quitquam putet , elc.
Hseresis est mnnifesta , nb Ecclesin dnninnta, asse-
rere animas jusioriiin corpore solutas, ac nulla pur-
gatjone egentes » non iiatim admitli ad clarain Dei

PROPOSITIONES LACTANTII CAUTE LEGENDiE,

vigioiiem, seu esseniialein beatiiudinem. Cujas quo- A
qiie crroris riiisse videtur Lacianiius; nam ejiis
verha vix quidein admiduiii sanum inlelt<*ctuin.
Yid« Sixliim libro vi Bibliolliecie, aiinoi 545; Bel-
lanninuin lil). i ile Saiiciorum Beaiiiiidine, cap. 1, 2,
3, 4, 5 6; Coccium lom. i Tliesauri Caihulici lih. v,
arlid. 2.

Ecidpin, lih. vii, capile22 : Hwe eoi ratio fefeltit, elc.
ilic :iddiio scholion Inferiiis posiiiim ad cap. 21.

Eodein libro vii, capiie 24 : Nuuc reliqua sub»
neclam , eic. Qua* irilius istis postreinis hujus li-
bri eapilihus, iiempe 24, 25, 26. Laclaniius pio-
lixe dispiiiai de resuneciione priina hominnui , de
aureo Cbrisii iuille annoruin regno iu ierris posi
resurreciionem priinam ; de alligaiionc diaboli per

mille annos , ejusque soluiione, ac priclio Gog ci
Magog, ex pcr|ierani inielleciis valiciniis Apoca-
lypsis XX, suni ea fere oinnia a sonsii Scripluru* sa-
crae, ei ab Ecclesi.c saitcioruinqne Patrnm docirina
proisiis alieiia, ac pahim crronea, ui fuse osiendil
P. Thomas Malvenda, iheologus Doininic, liU x, de
Aniichrislo a cap. 5, ad if .

Eoileiii lihro vii , capile 25 : Jam iuperiui oi-
tendi, elc, Vide noiam supcrius ad cap. 2i. Qnod au
lem hic addii Laciantius, :i sno teinpore ad finem
nsqiie niundi ianiutn siiperfuisse ducento^i niinos,
el expon»niia ipsa, cl maiiifesia raiione erroris
convincliur. Vide librum de AniicbriNio Palris Tho-
maj Malvendae, llieologi Douiinicaiii , lib. ii, ca-
pul50.

PROPOSITIONE8

qUJE IN LACTANTIO REPERIUNTUR

AD FIDEM PERTINENTE8 , A CATHOLICIS CADTE LEGENDiE, IN NOTIS,
VEL PIO SENSU EXPLlCATiE, VEL COISFUTATiE, EX EPlTIOiNE ISJSI DESUMPTiE.

E(B iunt numero quatuor et nonaginta : bca vero , ubi B
toto itt opere tpaniiH antehac periculoie legebantur^
iupra centum et septuaginta,
i. Deuin, amolisAngelis,sohim vel soliiariun)csse,

lib. 1 insiiiui., cap. 7 ; lib. iv, cap. 8.

2. Deuin Angelos , vel homines genuisse , lib. i,
cap. 7; lib. ii, cap. i3.

3. Deum ex se ipsogeniium, factum, vel procrea*
tuin esse, lih. i, c. 7; iib. ii, c. 9.

4. Teinplorum usuin supervacuiim, lib. i, c. 20;
lih. 11. c. 2. lib. V, c. 8 ; lib. vi, cap. 25 ; lib. de Ira
Dei. cap. ull.

5. Non aliaria Deo extruenda, noii sacriflcia fa-
cienda, lib. i, c. 20 ; lib. ii, c. 2 ; lib. vi, c. i, 20 et
25; iib. vii, c. 6. Epiioin.,c.2. lib. de Ira Dei, c. 2i.

6. Non inunera Deo offerenda , non teinpta exor-
nanda, lib. ii« c. A; lib. v, c. 8; lib. vi, c. i ei 25.
Epiioin. c. 2 ; lib. de Ira Dei, c. 2i.

7. Imaginuin usum supervacaneum essc, lib. ii,
c. 2, 3, 7, i8 et i9. p

8. Houiineni esse hominis animam : corpiis aiiieni ^
hominis aiiim;e ipsiiis vas, receplaculum, hospiiium,
domicilium , vcstem, induuienlum esse, Mi. ii, c. 2,
3et i3:lib. 111, c. i8; lib. iv, c.2i et26; lib. v,c.
22; lib. vii, c. i2; lib. de Opilicio Dci, c. 1, 4ei 20.

9. Brutis rationcm inesse, eiab homine sola reli-
gione dilTerre, lib. ii, c. 5 et 9 ; lib. iii , c. iO ; 1. Vii,
c. 9; lih. delra Dei, c. 7.

iO. Sapienliam omnibns hoininibiis xqualiier a
Deo datam esse, lib. ii, c. 8 ; lib. iii, c. 25.

ii. Deum ad excogiianduni prudeniissiiuum esse,
lib. II, c. 9. {Vide p, ii5, not.ad lin. 5.)

42. Dei Filium Dei spiritum esse, lib. ii, c. 9; I. iv,
c. 6, 8, 9 et i8.

i3. Supreinum Aiigelum ante mundi molitionem
creaium fuisse, I. ii, c. 9.

14. Supremum Angeluui divinam siirpem eKtiiisse,
1. II, c. 9.

i5. Supremi Angeli peccaiuni fuisse peccatum in-
vidiae, I. n, c. 9.

i6. Dei Filium Deo Patri pcrseverando probalum
fuisse, L II, c. 9.

47. Verbuin Dei priinum ct maximum Dei Filium
inter Angelos esse , I. ii , c. 9 ; 1. iv , c. 8, 40 ei i4 ;
Juxia uiiam leeiionem, ibi, priucipem Angeiorum,

i8. Corpus bominis esse animne seplum, vinculum,
laqueum, ciisiodiam, carceroin, I. ii, c. 9; I. vii, c. 2,
5, 8, 12. Hwc jam iupra. propoiitione %.

i9. Diio priucjpia. ei duos rerum duces esse, alie-
ruin bonarum , alterum iiialarum , 1. ii . c. iO, i5.
i8; I. VI, c. 3ei6.

20. Anime materiam in caloreesse, |. ii, c. iO.

21. Animam hiiinaiiam ignein esse, I. ii , c. i3.

22. Animain huinanam ex Dei spiritii , vel ex Dei
siibskmiia esse , I, ii, c. 13; I. vn, c. i2.

25. Adain fuisse ab iiiiilo l)0ni ac mali nescium,
%%i\ ab esu vetiii fructus adeptum boni ac mali scicn-
tiam, 1. II, c. |3.

24. Justoruiii animas post unlversale jiidicium iu
paradisum terre^lrem inirodiicium iri, I. ii, c. 13.

25. Deuin posl diluvlum viix honiiniim metain in
centuiu ei vigiiiii annis collocavisse, lib. ii, c. i4.

26. Angelos a Deo iiilssos ad cusiodiam atque tu-
tcliin hnmini generls, cuin nuinerus bomiuum coe-
plsset increscere, I. ii, c. i5.

27. VM Deiiin pnccepisse, anie omnia, ne terro)
contagione inaculati 6ubbtantl« coDlestis auiiiterent
dii;nii:iiem , ibid.

28. Eos snbinde a diaholo ad viiia pellecios, et
mulieruin congressihiis inqumatos fuisse, \bid.

29. Idcirco propter eorum peccata noii ultra re«
ceptos in cQeluiu, in terram decidisse, ibid.

30. Eorum auieni filios, qnia neqiie Angeli, neque
hoinines fuerunt, sed medlain quamdain naiuram ge-
rcntes, nec ad inferos nec in coeluin receptos fuisse,
ibid,

34. Ita duo genera dxmonum facta fuisse, coeleste
unum , terrenum allcrum, ibid,

32. Daemones aliquod solaiium acquirere ex homi-
num porditione, I. ii, c. 45.

33. Dxmones esse quosdam spiritus teniies, et in-
coinprehensibiles, I. ii, cap. i5.

54. Djeinones bominum valetudUiem viiiare , 1. ii,
c. i5.

35. Daemones nullum sibi houorem appetere, I. ii,
c. 47.

36. Deum vere el proprie quibusdam affeetibut
rommoveri, I. u, c. 48 ; I. de Ira Dei, c. 2, 45 et i6.

37. Deum vere et proprie irasci , I. u , c. 48, e|
toto I. de Ira Dei, praesertim, c, 46 et 47.

ELENCHUS MANU8GRIPT0RUM LAGTANTH.

38. Animae hiiman» originem e ecBlo esae, I. ii,
c. 19, 1. Tii, c. 9 et i%.

59. Coelum* terram, mundum denique roiund»,
sive orbiciilari& figurae non esse, 1. iii. c. ii.

40. Diab duin non titalim po!»l iransgressionem ad
paenam deirusum, sed in Ihiiic iiiuiidiini maiiere per-
miftsiini. eic, I. iii, c. 29; I. vii, c. 26.

41. Divina pruvideniia aversos fuisse philosoplios,
ne scire po^seiil veriiatem, I. iv, c. 2.

42. Deum patrem digiiatum fuisse Filium suuin
app«*llatione divini noiuiiiis, I. iv, c. 6.

43. Cliristum fiiisse a principio Filium Dei, lib. iv,
cap. 8.

44. Filium Dei a Deo Paire fuisse procrealum ,
1. IV, c. 8.

45. Dei Vcrbum spiritiim esse cum voce et (ono
ex ore Dei prolatum. I. iv, c. 8.

46. Dei Filium Angelum esse , 1. iv , c. 8 et c. U ;
juiu unam lectionem, ibi, priucipeui Angelorum.

47. Angelos Dei spiritus esse ex Dei iiaribus tacite
prolatiis, I. IV, c. 8.

48. Hominis spiritus dissoliibiles esse , 1. ly, c. 8.

49. Christum, cum canieiu humaiiam suinpait, bo-
minem induisse, gessisse, I. iv, c. 10.

50. Cbristuin passiiin e^se auiio quiiUo decimq
Tiberii Ca^saris , lib. iv, c. 10.

51. Deum noluiSi>e Filiuni suum in primo adveiitu
in clariiate et p4iiesta(e coelesd miiiere , ut ingratns
in Deuiii populus Judxoruin iii crrorem inducerciur,
L iv,c.il.

53. 53. Duas resurrectiones futiiras in Giie ssdcuIo*
runi. Posi primaiu resurrectionem Cbrislum tnille
annis ifi terra cum jiistis regnaturuiu. Quo lempore
niuiia eventiira proiiuntiat, quai falsa noianiur, ip«o
regiio rpille annorum siibluto, I. iv, c. 12, in fiii. ;
I. vu, c. 2, 14, 19, 20, 21 , 22 , 24, 25 ct 26. Cpit.,
c. 11.

54. Infirmaium Yir(;:iuis uterum, et factam in multa
miseratione matrem Virgineui, I. iv, c. (2.

55. Hierosolymam a Saloiiione conditain fui.^^se,
I. IV, c. 13 et c. 18.

56. Christuiu inediam inter Deum et bominem siib-
alantiam gessisse , sivn niediiiiii iiiier Dcuiii , el lio-
minem e^se, I. iv, c. 13 et c. 25.

57. Cbristuui Deum et lioiiiiuem fuisse ex utruque
genere permisium, I. iv, fi. 15.

58. Cbristuui initio adolesccuti;B sus baptizatum
fuis^e, J. IV, c. 15.

59. Ciiriftium legem Dei solvisse, 1. iv, c, 17.

60. Pilatum sententiam adversus Cbristuin iiop
toli»se, I. IV, c. 18.

61. Christuui Dominum passloiiis lempore coloris
punicei veste indiitum luisse, lib. eod., cap. cod.

62. Christum post passioncin suaiu se 4udxis
osieiidere noluisse, ue addiiceret eos in poeuiieutiam,
et eos resanaret, I. iv, c. 20,

65. Deuui piirum vinuiem docere non ppiuisse,
quia eifiers curporis non fecisset^ qiia; doceret; ideo
Cbristum carnem suinpsisse, i. iv, c. 23.

64. Cbristi corpiis o cruce intactuin subUlum,
ne ad resurgeudiiiu iubabile rcddore tiir, 1. iv, c. 26.

65. Cbribtianos, cutn uniim Deum esse dicanl,
doos t.inieii assirerc, Deum Patrein, ct Deiim Filium,
1. IV, c. 29. (//(FC minus bene ab Isceo reprehensa esse
9ideniur,)

A 66. Patrem a Filio fieri.et Filiumvicissinf)a Palre,
I. IV, c. 29. (H(Bc etiam plano sensu explicQutur : quod
enim consiiiuil patrem , vel paternilatem est filius vel
filiatiQ ; sicut paternitas constituit filiationem )

67. Usum luminuiu in templis supervacuum, 1. vi,
c. 2.

68. Qui sciens peccat, apud Deum veniam non ba-
bere, 1. vi, c. 13.

69. Qiii ab operibiis malis abstinet, satis justum
esso, 1. VI, c, 15.

70. Maximum criineo esse illius, qui pnrum Ixte-
tur, cuin adversi quidpiam iniuiico suo videal acci-
dere, I. vi, c. 16.

71. jusio miliiare non licere, 1. vi, c. 20.

72. Jusio accusarc qucmquaiu crimine capitali non
licere, I. vi, c. 20.

75. Pru^.ceptum in Decalogopasilum«<Nonoccides,i
simplieiter ei absque ulla ekcepiioue iutelligeiidum
esse, u( nullo modo |iceat homincui occidere, 1. vi,

^ c. 20.

^ 74. Deum corpore pracdiiiiip esse. lib. vu, cap. 5,
Epitom. 10, de Ira Dei, 2 et 18, de OpiOc. 2 et 8.

75. 76. Meniein huaiaiiam in quiescentibus somno
sopiri, iu furiosis penitus extingui, contagio cornoreas
imbecillilatis segrescere, )ib. vu, cap. 12, Opiiic.
cap. 18.

77. Animam bumanam emissam corporis clausiro
ad sedem suam revqlare, I. vii, c. i%,

78. Muiidiim sex inillibus aiinorum duraiurum, I.
VII, c. 14 et 25 Kpiiom., c. 11.

79. Adaiu mille aimis viiisse, I. vu, c. 14.

80. Nou au(e veiiiurum Auliclihsiuui, quam Roma
pereal, 1. vu, c. 15 et 25.

81. Hostem superveiiiunim decem Regibus iq rino
muudi, qui illos subigal, mox ei ipse ab Aqiicbrisio
[^iibigeiidus, ei occjdendus, 1. vii, c. 16 Epitom.,
c. U.

82. In riiie mundi prophe^aip missum iri a Deo, I.
VH, c. 17.

C 85. Post prirdicaiiqnem illius proplieiqp Anlicbri-
stuiii oriturMiiu 1* vii, c. )7.

84. Malo spiritu Aiaicbristum generatum iri, I. vii,
c. 17.

85. Impios non resurrectiiros jp judicium» 1. vu,
c. 20.

86. Auiinam liumanam spirituin esse, et idco cor-
pore cxuiaiu pareip levibus vcptis esse , lib. vii,
c. 20.

87. Cariiem. quam Deus buniini superjeccril post
re&iirrcctionem iiou iniic (errci^u: forc simiiem, I. vu,
c.2i.

88. Igiieui inferiii diversum natura esse ab boc
nosiro, 1. vu. c. 21.

89. Igiiem inferni purum esse, ct liicidum, etc, I.
vu,c.2l.

90. Poenas animaruivi el prxmia dilTerri u.sque ad
diem universalis judicii, I. vu, c. 21.

91. Alfectus iulerdum ad deliuquendum cogerc,
Epiioiu.,c. 4.

92. Deum auctorem esse maloruiii, i. de Ira Dei,
C.5.

95. Deiim proposuis&e bonum et inalum, l. de Ira
Pei, c. 15.

94. Aere ali aiiimam, cibis corpus, lib. de Opific.y
c. 11.

ELENGHU8 HIANUSGRIPTORITBI

CODICUM LACTANTII*

MANUSCRIPTI CODICES :

Baixioli&!is|S Oxonii in Anglia ms. codex, compte-
piens septem libros Divinarum Institullonum, ac lU

brum d(* Ira Doi. Eo uf^us est Tbom. Sparckius \n
ediiione Oxoniensi anni 1684.

ELENCHUS MANUSCRIPTORUM LACTANTn.

Balozuiojs» seii cl.iri$s. necnon eruditissimi viri
Stephani Baluzii Tutelensis ms. codex bonse notx 400
annorum. In eo sunt liber de Ira Dei incipiens a ca-
pite 8, et liber de Opilicio Dei. Hic codex nunc est
in Bibliotheca Regia, fornia octava, nuniero 2967 :
quem videas infra.

Codex ms. Divin. InstitutionumaBARTHiovisus,cu-
jus tamen paucissiniccsunt variantes iectionesa Bar-
tliio excerpiae.

Ms. codex quo usus estBETULEius in ediiione, quac
post mortem ejus emissa esi anno 1565 ; parce ta-
men hoc ms. usus videtur Betuleius.

BoDLEiANUS Oxonii, continens libros Divinarum In-
slitutionum, cuiii Epitome,etde Ira Dei,ac de Opift-
cio Dei. Codexopiimus,quousu$estThomasSparkius
iii editione 1614. Incipiunt varisc lectiones secundo
taniuni lihro Divinarum Instilutionuin.

Diio Codices Cxiiobii S. Salvatobis Bononiensis,
quorum antiquior dicitur esse mille annorum , mihi
vero ex specimine 900 annor. setatem superare non
videtur; non suni enim litterae quadratoe nec capita-
les ; sunt potius similes ms. Regio 900 annorum no-
tato 5755. Est equidem boiiae notae ; et quandoque
differt a cneteris , ac nonnuilas habet ititerpolaiiones.
Hujus antiquissimi codicis specimina ediderunt Leo
Allulius in Hetruscis Antiquitatibus; clarissimus D.
Bcrnardus de Montfaucon in Diario italico, ei in Pa-
Iseographia Graeca, atque eiiam D. Nicolaus le Nourry,
tom. u Apparatus ad Bibliolhecam SS. Patrum,
p. 616.

Alteruro exemplar Bononiense recentlus est , sed
priori non impnr. Utrumquea Thomasio, quem Isaeus
scquiiur, collatum ac sapius citatum. Mfulio plnres
horumce amborum mss. codicum varianles ler.tioncs
n Latino Latinio in ora sui Lactantii notalas h.ibuit
Joan. B. le Brun, cura, et htudio litterati viri Pbtri
Hemard, Stampensis , in senatu Parisiensi advocaii.
Simile exemplar , idque aulographuni Latini Latinii
Iiabuit Lengletius ex celeberrima Sanctie Genovefie
Biblioiheca. Non equidem ipse Latinius contulerai
mss. Bononiensia : sed varias eoruin lcctiones acce-
peral, anno 4558, a Michaele Thoma Taxaquelio ,
qui alius non est a Thomasio, Laciantii editore. De
Doc infra in Taxaq.

Codex D. Joannis le Beuf , Resiae Inscriptionum
Academiae socii, continet solummooo duos libellos de
Ira Die et de OpiOcio Dei. Scriptus videtur saeculo
deciino quarlo.

Joannis Baptistae le Brun, Rotomagensis, ms. co-
dex 400 annorum, compleciens septem libros Div.
Institutionum libros de Ira Dei, ei de Opificio Dei. In
hiijiis margine adscriptae sunt variae alierius ms.
codicis lectiones ad septem libros Divin. Instiiu-
tioiium.

Caherace.nses diio in membrana codices ; unus
noni aiit saltem decimi sapculi, sed ita mutiliis, iit non-
nisi sumnto studio ei cura legi possit. Coiiiinct se-
ptem libros Institutionum : habet fere ubique Gr:i'ca
eximia litleris quadralis scripia. Alier scriptus est
ineunle saiculo deciino quinto, in quo continentiir li-
bri vii Institutionum, et libelli de ira ot dc Opificio
Dei, vel de Forinatione hominis. AdsunlGrrca, qunn-
doque sat bene scripta,quaudoque charactcre vulgari
latino.

Celeberrimae Academiae Cantabrigiensis Biblio-
thecae codex maiiuscriptus aniio Doiuini mcccclxv
in venerabili Monasierio Sublacen i , ut noiatur ad
calcern ejiisdem codicis; continetque scptem lil>ros
Diy. Insiitutioniim, ac iibrosdelra Dei, etdeOpindo
Dei : itaqiie ibi eo ipso anno scriptiis Tuit, quo prima
cdiiio Siiblaci excusa est. Hunc vidil ediior Canla-
brigiensis. Hic codex descriplus non est ex prima
Sublncensi editionc, a qua multiiin difTert, ut p;)tet
ex variis lectionibus, quas ex eo prorerl cditor Can-
tabrlgiensis.

Lectionei varisB optimi ms. codicis a Theodoro

ACantero collectnc; quoc Gallaeo sunt commodato?.

Codex iii iiiembrana medio sxrulo decimo quinto
exaratiis, ctsat concinne scripius. liunc, qua pollet
humaniiate, niihi commodavit R. P. Fulgentius,
prxfcctus Iiiblioihec:i: PP. Capucinorum Parisiensiuu
convenlus S. ilonorati. Grxca iii eo eleganter scri-
pia Siinl; non tamen adsiinl omnibus in libris. Quo
m codice legunlur libelli de Ira et de Opificio Dei.

Codex ins. aiilii|nus ei opliin^ noi.ne, tere in omiii-
bus anliquissimo Bononiensi siinilis, a Jo Cauci
accuratissime coll.itns, complocteiis lihros Div. Insti-
lulionum, de ira Dei, et de Opilicio Dei. Uujus codicis
variae leciioncs Galla^o usii venerunt.

Ms. codex collegii Corporis Christi Oxonii, conli-
nons libros Div. Inslilutiotiiiin , de Irn Dei , et de
OpiGcio Dci. Eo usus esi, parce tamen, Thom. Spar-
kius.

Mss. 400 ct 500 annorum codices duo eruditissiini
atque urbanissimi viri Gothofredi Clermont Amste-
P lodameiisis , apud legaios Bniavos in Gallia oratoris
^ sacri, anno 4715; qui ubi audivit Parisiis a cl. viro
Siephano Baliizio, Joannem B. le Brun in eo esse, ut
Lacianiii editionem ad mss.codicescollatam etemeii-
datani piiblici juris faceret, reversiis Amsielodamum,
duosad usuin humanissime Joan. Bapt. le Brun misii,
cuin edilisdiiobus; quumob rem eimulluin debet hxc
nosira edilio.

Biblidthecai CoLBERTiNiG ms. codcx 800 annoruni,
n. 4297, ex quo in luceni prodiit pnBclariis ille La-
ctantii liber de Morlihus perseculoruin, clarissimi ncc
noii eruditissimi viri Stephaiii Baluzii ciira ; quein
ms. (leiHio accuratissime contiilit Joan. B. ie Bruii,
nc ipse iii eo cum cditis conrercndo curam summam
ac sUKliiiiii suuin posuil Lengletius, qui aniinadvertit
plura ab aliis pra:teruiissa. Alii sunt codiccs, horuin
unus, qui videiuressc anu. 700, n. 2679, scriptus est
Venctiis; nlius 500 nnnor., n. 5175, scriptus in dioe-
cesi Anicicnsi; tres alii 500 annorum, scilicet n. 5575,
scripti Bononiae; alteri duo, n. 4095 et n. 4495 com-
C pleciciiles libros Dlvinarum Instilulioniim, et libros
de Ira Dei et de Opilicio Dei; unus 500 item annorum
scripius Bononisc, n. 1975, continens septem diim-
taxat libros Divinarum Insiiiuiionum ; et alter, 500
pariter annorum n. 6210, scripius Florcntiae, conti-
nens libros de Ira Dei et de Opiflcio Dei. Esi etiaiii
alicr, qui esl, 800 nnnortim, n. i556,qui nihil habet
ex Lactautio, sed carmen de Phoenice sub nominc La-
ctiiniii. Atqui omnes isit codices Colbertini liodie sunt
in Begia Bibliotheca : horum indicem ac aetatein mox
dabimus.

Ms. codex Divinaruin Inslitulionum, et libri dc
Opificio Dei Colomesio visus : cujus paucae adinoduni
sunt varinntes lectioiics.

CoLONiENsis codex, cujus varias lecliones sx^pissime
profert editor Coioiiien&is anni 4544 : qua ediiione
usus esl Lengletius.

CoTTONiENSis Oxouii codex ms. complectens libros
Div. Institutionum, priino (ul videtur) dempto, cujus
D noniiiillns varianieslectiones apposuit Sparkius in sua
Oxoniensi editione anui I68i.

Mss. codices duo , qiiorum variantes leciiones ad
Tornesiiim misil Jacobiis Cujacius. liis Tornesius
usus esl in editione aniii 4579.

Codex ms. Biblioihecn collegii Emhanuelensis apud
Cantabrigienses anno Domini mccccxxiv descriptus,
ut ex subscriptionc ad finem addita liqiict, ct est al-
toro Canlabrigienhi longe emendaiior. Complcctiiur
libros Div. Iiistiliitionuni, et de ira Dei ac de Opificio
Dei. Hunc coniulit editor Canlabrigiensis, cjusquc
varins lectiones pncmisit su:e editioni.

Ms. codex vetustus, quo olim usiis fiiil Desidbrius
Erasmus. Illiiis vnrisclectionespaucissiinre suni, prae-
tcrqiiamad libnim de Opilicio Dei, qiiem pnuculis qui-
busdam notis illustravit Erasmus in hiijiis libelli edi-
tione nnni 1529, et aliarum quae postea excusae tnnif

ELENGHUS II.VNUSGlllPTOkUM LACTANTII.

Oft

tum separatim, lum io quibusdam Lactaniii cdiiiu- A 500 an., n. 5759opiimacnolx;unus 500 ann.,n.5757;

nibus.

Anliquissimus codex, quo Georgius Eruardus usus
cst : at ciijus pauciss^imas variaiiies leclioucs dccerp-
51 1 Gallxus.

Giijus nomen sa^pius lesilur iii noiis, iserat Pelnis
Feamcius, eloqueniius protessor in illusiri scliola ur-
bi« Amstelodaaieiisis, cujus Bibliollieca, non equi-
dein numcro voluminuin, sed iioiis inss. iiiijus viri
tloctissimi unictiique libro aspersis illuslrior erat.
Ubiii, ut puto, aniio 1704, ejiisque iiiusa:um littera-
rtum vemile fiiit Amsieludami anno 1705, apud llen-
ricuin Weistein, bibliopolam. Hujus iii Lactuniiuui
aniiotationes et conjecturas liabuerat Joan. Bapt. le
Bruii a Dumino de CI(.Tinoiit, Batavo.

Ecclesiae metropolilanae S. Gatiani Turonensis
500auiiorum cudex, ciijus, ac ms. codicis N:<joris
Ifoiiasterii variautes leciioiies ad Joan. Bapt. le Brun
oiisit Jacobus Ghristophorus Garreau, vir erudiius ac
religiosus, et publico bono natus.

GOTHARUS codex ms. screnissimi Saxonum ducis
est 400 circiter aiinorum ; continelque scptem iibros
lastitutionum, ac libros de Ira Dei, et de OpiAcio
Dei. £o usi sunt Gellarius, Heumanuus et Buiieman-

1105.

Ms. codex Glaudii Menardi, de quo sic J. F. Gro-
Kovios : Nactus in Andibut apud Claudium Menardum
membranoi non valde veluttas^ incepi qualescumque
esseut conferre, et inveni quas vulgatix potiora ducerem.
riures dumtaxat locos duoruui priorum iibrorum
I>iv. Institutioiium eiiiendavit ex hoc manuscripto in
libro Observationum in scriptores ecclesiasiicos.

tiuinque Guelf. aut Wolff. mss. codices Wuiren*
butelenses, parlim ex Bibliolbeca Giidiana , sed
quorum varias lectiones liaberc non potuit Buneiii.
I^ortasse quispiani felicior eri(.

Codex ins. JA!fi Guilielhi, autsaliem ab ipsu col-
latus, non inliiii» vetustaiis. Contiuet libros Divina-
nim Iiistitutionum, de Ira Dei, ei de Opificio Dei :
quasdam varias ejus iectiones habuit Galixus.

Uiius papyraceus Adriaiii Junii, scholx Amstelo*
dameiisis, in nova urbis rcgiune recturis. llic .codex
foada admodum nianu cx optinio archetypo exaratus,
commodatus fuit Gailaeo ab Hadriaiio Junio. At eum
diligeuiius iiispexit Thomas Greiiius.

LiPsiENSis Academiae tres mss. codices carthacei»
500 circiter annorum, quoruin uniis est optiiuae no-
ue, et antiquissimis consentiens. Goutinent libros
Diviiiarum liistitutionum, de Ira Dei et de Opiticio
Dei, denipto uno, in quo desunt duo poslrenii. liis
usi suut Gellarius atque Bunemaiinus.

LoK0iME!i8E ReKiuiu, de Ira Dei, cujiis apographura
habuit ex ainico Buneinaiiiius.

Ms. 500 annorum codex Majoris Monasierii, Gal-
lice Harmoutier, ordiuisS. Benedicti, S. Mauricon-
gregatiimis, prope Turoiies.

Mehtoiiicnsis Oxonii ms. codex, cujus varias lec-
tiones, sed nimis parce, refert Sparkius in siia Oxo

aliiis 500 annor. , n. 374 1 , optiinx nota;; unus500 ann.«
n. 5740, cumeximiispicturis, inquoesietiuniEpitume
diviiianim Insiiiutionuiii; aliusMantuaedescriptusanno
4428, n. 5U77 ; alius500 circiteraiinorum, n. 5758,
ex boiio anhetypo exbcripius ; aher 200 aul 250 an-
iioriim, n. 5742. Alii duo500circiter annoruin, n. 5978
etn. 5979, contiuenies soUiuimudo Lactaniii libroade
Ira Dei, elde Opilicio Dei, seu Formatioiie hoiuinis.

Ilos oiiines codices xque ac Golbertinus contu-
lit Jo:in. Bap. le Bruu, quorum hic daiuiis indicem,
eo quo nunc exstant ordiiie ; scilicet :

N. lOOi. Godex inembnuiaceus oliroGlaud. Puteani:
Ga^cilii Finiiiani Laciantii librisepieui Iiistituiiunumy
liber de Ira Dci, liber de Opiflcio Dei, Epitome div,
Insutuiioiiuiii , codex in-fulio noiio sxculo exaratus*

N. 1605. Cudex membranaceus : de Falsa lieligio-
ne libri septeiii, at Diviii. liisiiiuiionum sexii Onis et
scpiimi pars niaxima dediderantur, noiiosxcuio scrip-
tus, in-foiio.

N. 1664. (lodex in membrana : Firmiani Lactantii
de Falsa Religione libri septem, ejusdein ad Deme-
trian. liber de Opiflcio Dei : partim xu, partim xiv
saeculo exaratus, in-foi.

N. 1665. Godex membranaceus : Firmiani Lactan-
tii.Instituiioiium divinarum libri septem : sub fioem
sseculi XIV scriptus, in-fol.

N. 1666. Codex chartaceus : Firmiani Lactanlii
Insiilutioiium diviiiarum adveraus gentes libri septeiu,
liber de Opilicio Dei, sive Furmalione homiuis, anno
4428 Maniua: scriptiis, iii-folio.

N. 1667. Codex cbartaceus, olim Golbcrtinus: Lu-
cii Cxcilii Finuiaiii Lactantii lobtiiutiuiium divina-
ruiii libri septeiu, auiio 1465 exaratus, in-foliu.

N. 1668. Cudex partiiu inembraiiaceuii , partim
chartaceus : Firmiani Lactaiitii Divinarum lusliiutio*
nuni libri septem, sieculo xv exaratus, iu-fulio.

N. i6o9. Codex iiieiubranaceus, uliiu Golberiinus:

Firniiani Lactaniii divinaruiii Institutioiium libri

G septem. Snbjiciiur excerptuiu ex S. Augusiini lib. xx

deCivit. Dei; de iioviasiino Judicio ; de ira Dei» de

Opificio Dei, s:ft:culo xv exaratus, in-folio.

N. 1070. Codex niembraiiaceus, olim Goibertinus :
Firiiiiani Laclantii lustitutionum diviuarum libri sep-
lem. Subjiciiurfraginentum deextremo Judicio, liber
de Ira Dei, liber de Opificio Dei, sxculo xv exaratus,
in-folio.

N. 1671. Codex membranaceus, olim Puteanus;
Firmiani Lactantii lustitutiuuuiii Divinarum libri
sepiem, de Ira Dei, de Opilicio Dei, dc Phoeiiice car*
uien , de Kesurreciionc carinen , Epitoine divin.
lustilutionum , saccuio xv exaratus, iii-lolio.

N. 1672. Cudexmembraiiaceus: Firuiiani Lactan-
tii Iiistituiionuin diviiiarum iibri septem, PrxMuit*
tuniur poeinaia duo , unuui de extreuii judicii Die»
anonyuiu aucture, aUeruiii de resurreciiouis Domini-
cse Die, Lactantio tributuin. Subjicitur fraguieutum
de extremo Judicio e S. Augusiini libio xx de Civita*

nicnbi editioiie; inchoat solum teriiolibro Div. Ins- D ^® ^^*-*'» ^*^?"" i'^}^ '^®*» ^® OpiUcio Dei; saculo xv
titutiouum u>que ad fincm libri de Opiliciu Dei. '^^'"

Ex Bibliotheca collegii Navarrici Paris. ms.codex
300annorum, complectens librus divin. Instiluiioiium
de ira Dei, et deOpificio Dei.

Membraiiaceiis codex Palatinus, contitiens libros
Divinarum liistitutionum, cujus varias leciiones Gal-
ixo suppcditavii Isaac Yossius.

Fraucisci PEjiiiE ilispani, rumanx rota^ auditoris,
ms. codex non infimas iiotus, compleclens librus Div.
iiistitutionum, delra Dei, et de Opificio Dei. Huiic
Isaeus contulit : sed cujus sit aetatis iioii indicavit.

Mss. codices Bibliuthecj; I\egis CHRiSTiANiSSiiii ,
qaorum duo sunt r^OO annurum opiimu! iiot;r, priiiius
11. 3735, et alter n. 5736, qui fuii olim ex Biblioihea
cJ. Puteani : huiic Jo. Opsopoeius conlulit uliiii in
nounuUis graecis Sibyilarum locis, et reliqua sunt a
Jloan. lefirun coilata; unus 400 anu., n. 3976, etalter

exaratus, in-folio.

N. 1673. Gudex meinbranaccus : Firmiani Lactan*
tii Instituiionum diviuaruni libri septem ; passim ad
marginem adjecl;e sunt iiotae H. P. Joannis Mariai
Brahiclielli sacri Palatii Apostoloci inagislii : sub
fiiiem XV sxculi scriptus, in-folio. (At notai BrasichelU
qute infra sunt editas, scripim fuerunt inilio swculi^
xvii).^

N. 1674. Godex membranaceus : Firmiani Lactan-
tii libri sepiem Iiistitutioiiuni divinarum, qiiarum
initium desideratur, de Ira diviiia, de Opificio Dei,
sive Foriiiaiione homiiiis, carnieu de Phoenice, de
Resurreciiouis Dei die;sub fiiiem xv sxculi exaratus,
in-foiio.

N. 1675. Codex charlaceus : Lactantii Firmiani
Institutionum diviiiarum adversus Geiites librisep-
tcui, de ira Dei, de Opilicio Dei, Epitome, du Ratig*

6»

ELENCHUS MANUSCRIPTORUM LAGTANTII.

100

nd libri fragmentum recentius : laanu rudi scripius, A codicesmss. L.ictantianorum operum; verum setatem

in-foiio.

N. 1676. Codex Chattaceus : Firmtaiii Lactantii
llber de Ir^ Drii : xv s.Tfcuio exaratus, in-folio.

N. 4677. Codet membraiiateUs : Firmiani Lactan-
tii llber de \tik Dei, ct de Opiilcio Dei : saeCUld xV
sCripius, in-fiilio.

N. 1(578. Code^L clmrlaceus : Firmiani Lactantii
erraiorum libri tk*os, nuctoreAnlonioltaUdensi,tlieo-
logo: scriptus s.-ectilo iv, in-lblio.

N. 4079. Cnilelc cliariaceiis, olim ColbertinUs : idein
liber Anioiiii Raudensis, iii-follu.

N. 1680. Codet cllartaceus, ollin Colb6rtinus: Idem
llber Aiitunii Raudeiisis, lii-folio.

N. 2U23. Codci inembranaceus, olim Colberlinus:
Firmiaiii Lactaniii dlvin:irum Inslilutionum librl
septem, de Ira Dei, de Opilicio Del : scHptus Bononiae
in ltali:i, :iniio U56, in-V.

N. 26?4. Codex Uiembranaceus : Firmiani Lac

non ludicat.

Codexductissimi viri Michaelis Thomae TAXAQOfetii,
diligeiiter excus^^us atque examiiiatiis ab Is:ro, qui
ejiis xlalein non iiidtcavit. Coiiiinet libros Diviliaf.
Insiiiulionum , de lr:i Dei ei de Upificio Dei.

Miror sjepissime a doctis nppellarl codicem ms.TAtA-
QUETit , cum Taxaquetius iion sit alius a Micliaele
Thomasio, Lact.intii ediiore, qni BalearoMajorica-
nus erai. Is, medio sneculo xvi, Boiionite juri ptintl-
ficio ac civili, cum, ut ail ipse [Epittola tid Gtnh-
vdlen. eardin., Laetaniio anm 1570 pro^fixa), opefam
daret, vidit, nOii autiquissimum modo codicem Lac-
tantii 8:epius decaiilatum , sed eiitm aliud exemplar
in eadi^in Biblioiheca S. Salvatoris Bononiensis, minUs
equidem aniniuum, at iion impar illl antiquissitno.
Nieolaus Aiiionius , Biblioihecae Hispanae hovae, t. ii,
in-fotio. RomiB, 1672, p. il7, hanc coniroversiun-
culam dirimit. Sic eiiiin ait : Michael Thomatiu$

taiiiii de Falsa Religioiie iibri septem, de Ira Dei, de » Taxaquel Balearis Majoricenm CKioreo ac pontfficio
Opifiiiio Deo : saeculo XV striplus, in-4*'. '^ jnri of

N. 26^3. Cnde^ partim membranacetis, pal^tim ciiar-
taceus, olini Colbertihus : Lactantii Firmialii liisti-
tutionuiu diviiiaruin libri septem, de Ira Ddi, de
Opificio Del : si*culo xv scriptiis In-i».

N 2620. Code!i membrauacetis, oliiu Colbertinus :
Lact:iiitii Firmiani liistitutionUtn librl septem, de
Opificio Dei, seu houiinis Formalione, de Ira Dci :
scripius saeculo xv, In-i*.

N. i627. Codet memiiran.iceus, olim Colbcrtlnus :
Lycii Csecilii liber de Mortibus pe^secuiorum, cum
scriptis aliis : parlim xit, partim xi sftcuio scriptus,
in 4^

N. 2967. Codex mefnbranaceus, olim Bilutianus :
liber de Ira Dei (desideramur septem priora capita),
de Opiilcio Dei, seu homiuis Formatione : ^cUlo xv
scriptuH, iii 8*.

N. 29ii8. Codet membranaceus, olim Colbcriinus:
LactantiUH Firmlanus, de Ira Dei, de Opilicio Dei,
seu liominis Formatidiie, scriptus aiinoi439, iii-^". C

REiiiiiAtiiiiAnus codel Ohartaceus, BuncUianno li-
benter coiiimunicatus, saecitll xv.

Codex unus in meinbrana, decimi qunrti sai^culi,
qtiem habet exlinin Blbliotheca eininentlssiml caidl-
nalis de Rohan, cujus priticipis summa huinanitate
copia nobis tacta est. Continet soluinmodo septem
libros Diviiiaruin Institntionum, iii qiiibus Gr:t'cuin
non legltur, stcut ea ierebaui teinpora.

RosTocHiENsis ms. codex, cujiis paiicas admndum
sunt variaiites lectiones ad libms DivinarUm Insii-
lutioniim. Hns liabuit Gallseus ab Isaaco Vossio.

Sangbriiaiiensis codex. Iii mcinbrana pariter, ollm
Seguierii, Franci» cancellnril, eleganier scrlptus,
qu.idringentoruut fere annorum, cul desunt dux

friores paginae. Continet libros scpiem Divinarum
nstitutionum ; Epitomen, sed imperfeciam ; libros de
Ira divina ac de Opificio Dei; atque landem cnrmen
de Phuenice, cum ista adiiionitione : httt Carfnina
dieuntnr tste LaetanliL

operam navatit^ eum llerde apud Cnttthnos, tnm
'BononiOi in italia, Praclnram ejus doctrinam eruditiO'
nemque scripta priB ne ferunl ; ncilicei LaetanHi FtV-
miam opera emtndavit, et notnias addidit. Antnerpias
ex officina Plantiniana 1570. Alia ejus opera recenset
ISicolaus Aiitonius : sed susptcor unde natussit crmr.
Latinus Latinius haec manu sua nolavil , initio Lac-
tantiniis editionis, Aldinte, 1555, in (|ua varias iec-
tiones Boiioniensium inss.descripsii. Emendare ceepi^
iiiquit, librot hosce Laciantii ex varHs leetionibus
duorum codicum, quorum aiter ex Bibliotkeea S^ Sof-
vatoris Bononiensis litteris Longobardicis descripfns
nira! vetustaiisy aller ilidem Bononiai ab erndito viro
Michaele Thoma Taxaqitetio, ex Batearium M(»jore iti-
sulu orfo, diiigentissime excussus^ atque examinatus ett.
Earum vero emendulionmn copiam fecH mihi Taxa-
queiius cum RomtB esset^ meque nmifice dili§eret : qwB
est hominis humanitns. Ilsec pMToeadem Lalinii maiiu
ad calcem LaciAntianae Epit^mes ecripta Sttut: Em«n-
dationi huic manum primam adhibui Homee^ 1558,
tertio kal.junii. Hinc froeuldubio ansam arriptterunl
ka^os, aliique viri erudili, Betcernetidi Michaelem
Thomain Taxaqneiium a Michaele lliomasio, L.ictau*
tii editore. At eirwfib uno seniel pntrntiis lacile ad
plures diinan ivit. N(»n igiiwr culpandns erat Heii*
itian^iis, qtiAd Michaeleiu Thomasium a Micliaeie
Thoma Taxaquetio noii distinxerii smX separaverit.
Si ergo doctis oceasio evenii erttdHoruro errata re-
prehefidendi id s^ibrie, id modeste iai^ velini^ nec
Hlos umqeam juveiiilitcr exagitent.

Ms. codex sepiem librorum Divinarum Insiitniio-
num empius a Tornesio, cum suam pararet leditio-
nem Liigduneiisem, an. 1567 et subseqiienlitim, qua*
rum in inargine varias quasdnm ms. codicis lapposuit
Icciioncs; sed ins. aciatem non indicavit.

Duodecim Yaticani codices niss. qui Bouix in BibliO-
tiicca Vaticana asservaniur : eoruin lectiones passim

eaque sai eleganter scripia. ^ ^""'^"^ **i^.V^.*J*^* *®/^"*" superionbus seplem niss

SoRBONici dtio 300 ainmrum, n. 271 tJl n. 272, in
qnoruiii priore legttur ad cnlcem, Scripsi ego Johan-
nes de Maguneia..., an. 1448. Utcrque complectltnf
Lactantii septem iibros Divin.lnstiiutionum,etlibroS
de Ira Dei, et de Opiticio Dei, sive de hominis Fur-
mniione.

Ms. mille annorum codex Taurinensis Sardiniift
regis, ex quo eruditissimi vlri Chrisiophori Matthxi
Plaflii beneficio in lucem pmdiitParisiis, annol7i2.
Diviiiarum lnsliiutionum Epitoiiie integra , paucis
exceptis, cujus prror» (|uinquagittta (|ntnqire deerMtit
eapita In i>rffi€i^deiitibiis editionibus. Uujns codicis
apograpbum ad iiie iiiisit claris^inius iMafHUs per
doctiss. Johan. Gabrielem SchoeCQinum. Munet Pfaf-
fiiw exstare prttterea in Bibiiotheca TaurinettBi novem

codicibusdiiigenlercontulisse lestatur; &ed cu^usfue-
rint xtatis, iliis iiou placuit indicare nobis, sicuinec
indicavit Gallasus eoruin nis. quurum varianies iec*
tiones collegii.

Ms. codex Abbatiae Canoiiicorum Regulariuiii 8.
YiCTORis Paris. 400 circiler annoruni , complectens
libros Diviuaruin liistiiutionuni, de ira Dei et de
OpiQcio Dei : quem benigne cuui Joan. le Brun com-
niuiiicavil Doniniis Yioii llerovallius, canonicus re-
gularis, et Bibliothec» baH-Victorin» Partsieosis
tunc praelectus.

Unus Canotiicornm B. Maria^ UltraiectinjE ms co^
dcx cx opiimo de^criptiis archetypo, coiitinens libros
Div. Insiitutionum.delra Dei, eideOpiticio Dei, qud
usus est Gallxus.

101

MOTITIA H6S. LACTANT. EX VATICANA BIBU.

101

AOMONITIO

IN SEQUENTEM NOTITIAM*

QHBBKBBg ^

Jarodiu qiiesli sunl erudili, qiiod Joset)hus Isu^us
in 8ua LaGlaiiliaiiorum operuin ediiione duodecim
appellaverit manu6<!riptos codlces Vaticanos a se
coilatos, non iudicata eorum a:tate, nec quo tempore
scripti pulaiitur. Gum eunidein cursuin peragerein,
in raentem niihi venlt lilterarum ac liltcratoruin Pa-
tronum non orare modo, scd et abeo exnrare, ul per
ipsum roilii liceretinss.Godicum Lactantii,(|iios servat
Yaticana Bibliotlieca, notitiam liabere. iianc ergo
beoigne eurain suscepit eminemissinius cardinalis

^ rnssioiicus noh taniuhi ob slngularehl ejiis erga stu-
diosos qiiosque aiiiorcm , verum etiam propter
aniiipiain, qua mf* »b aiinis fere f|uadriigint:i com-
plectitur, benevolenti.im. En igltur lia^c ipsa uotitia,
qualem eaiii emineiitissimo cardinali ultro pr^buit
vir clariss. atqu6 efliditiss. Josepbus Siiiionius
Assetnannus , Bibliothecdi Yaticanae tustos. Hac,
lector erudile, at non sine graio in littcratorum
Palronuni aiiimo, fruaris velim.

NOTITIA

MANUSCRIPTORUM CODICUM

LUCIl CJECILII FIRMIANI LACTANTII,

QOI ASSERVANTUR ROMA, I!f APOSTOLICA BIBLIOTHBGA YATIGAM A.

QiM$ Joiephui 1ubu$ eauiulhse ie leitatur. B

L CoDix Vaticaiius, signatus num. 315, in mem-
brana, folia scripta continens 480, in eo continen-
tur : Lactaiitii Firmiaiii Diviiiaruin Institutiunnm
libri septem a fol. 1 ad fol. 148; ejusdem de Ira Dei
liber uuus, foL i49 ad fol. i6p; ejusdem de Opi-
flcio Dei liber unus , fol. i65 ad fol. i80. Nulla tcm-
poris nota signatur; videtur autein scriptus circa
annum 1480, quanlum conjicere esl ex pictura ininio
oriiata codici praelixa.

II. GoBEX Yat.^ dignstus num. S16, in membrana,
foKa scriptA contineiis 204, exaraiu^24 Augustl 1481,
QUemaduiodum iiotaturab amanueiisl, extreroa linea
fldii 9ts4. Legnntur in eo : Lnctantii Diviiiarum liisii-
iBt. librt septein, fol. i ; de Ira Dci, fol. 916 ; de Opi-
ficio Dfi, fol. 255; Divinav. Insiitut. Gpiiome, qualis
lunc liabebatur ^ cuilis irtitium est , iVom si initium ,
Tel potittSi tfam « JuitUiai fol; 254;

UL CooEK Vat., sigiiatus nuin. iil, in membrana,
folia scripia cuiitinens 1 i6. Nulla temporis nota af- r
ixa e^t; sed ejusdem xtaiis ac duo pi^jecedenles co-
dices videtur. Sunt ineo : Liactaiitii Divinar. InstituL
iibri septem, ful. i ; de tra Dei, fol. i25, a tergo ; de
Opificio [>ei, fol. i5S, a lergo.

^IY. CoDBx Yat., num. 218^ in membrnna , folia
scripta contineiis 165, exiimtus sub Sixto lY p(uiii>
£ce, eujiis insignia codieis pr;etigiintur fol. i. Hic
Tero H|io<>tolicam Romanaui 8<'dem occiipavit a 9 Au-
f usii aniii i47i ad ii ejusdem inensis aiini ii8l ;
eenlinenturque in eo : Divinar. Instit. librl septem,
foL i : dc Ira Dei, fol. i34, a tergo) de Opificio Dei,
fol. i50.

Y. CoDEX YaT., nuin. 2(9, c6ntinens folia scri-
pia i80, eiaratus aub Jiili«> .11 pout. , ciijus iinago
aurea ciidici prsllgiliir fol. i cum bis liiteris t
^iiin //, Pont, Max, ; in membrana. Hic porro sedem
aposlolicam Obtinfkii a die i Novembris anni i503 ad

Vi Februarii i5f5; quo in codice leguntnr : Divi-
iiar. Iiislit. libri septem, fol. i ; de Ira Dei, fol. i55;
de Opiricio Dei, fol. i66, a lergo.

YI. CoBEx Yat., nuin. 9i0 , in membrana, folia
scripta coiKinens i7l, exaratus ante aniium ii47,
Nain, rol. i7i, exiat noia Yalterii cujiisdam, qui tes-
tatur recepi^se se duodecini ducaius in nunierata
pecuiiia pro preiio hujus codicis, aniio Domini i447,
die iii Deceiiibris; reperiuntur in eo : Divinar. Inst.
libri Keptein, fol. i ; de Ira Dei, ibl. i55; de Opilicio
Dei, fol. i66, a tergo.

YIl. CoDEx Yat., 921, in membrana, folla scripta
coiiiineiis i81 , exaratus circa annum i450« uti ex
pra^fixis picturis et imaginibus colligitur;contiiieniur
iii eo : Divinar. Institui. libri scpteni, fol. i : de Ira
Dei, fol. 252; initiuni, de Sumfhis hecesiUalihus ; ex-
liorlatur Demelrianum ad sludendum pieiati diligen-
tius, et ad mundi contcmpiuiii ; liaiic epistolam LaMis
non edidit ; dc Opiflclo Dei, ibl. 267, uti apud IsaMim.

Ylll. CoDEX Yat., 222, in ciiarta papyracea, folia
coiilincns 275, exaratus anno i4(>2, niense decembri,
dievigesinio priino uii fbl. nlt. aiiiiofatur. Legiintur
porro iii eo : Divinarum Instit. libri septem ) fol. i ;
de Iru Dei, lol. 225; de Opillclo Dei» fol. 252.

IX. CoDEX Yat.,225, folis (iotiiinefis 2i7, ^t^ratus
iu fol. iii niembrana per marius Jolialinis Ho^n^en ,
faiuiliarls donilnl Cotradi de Monte Poliiianu, Uti an-
iiolaiur fol. ul(. cujiis Ciirradi iHslgnia pfaellguntur
fol. i cum his littens : A, Cortndi deAlonte Polieiano»
ilabeiifur lii eo : Dlvinnrtlm Instit. libri septem,
fol. i. Iii fiiie esi, fol. 195, bxc nota : Finniani Lac-
uniii (sic) Diviiiiirum InsiltutlObum ^d Coiistatiilnnin
iinperaioretii, et iidvelrsus Gent^s llbi'i liiiiunt septem
per niaiius Johartnis Horliscn, indigni seNuli egregii
doiniui Cotradi deMonte PoliclHiio (sic) palatiaapos-
tolico» teinporibus berenis^iini doniiiii Petri, Domini
rlieolai diviiia Profidentia papffi «tulnti . anMo i454,
rontilicatus sui anno seplimo. uc Ira Dei ad Dona^
tum , fol. 195, a tergo*

iOS

VARli£ EDITIONES LACTANTII.

104

X. GoDEX Yat., 224 , in membrana , rolia conti-
neiis 425. Fuil olim Moiiasterii S. Crucis iii Hieru-
salem Romx*, uti ainiutalur fol. 1 , describunturque
in eu : Oiviiiarum liistit. libri septem a ful. 1 ad
roL 118.

XI. CoDEX Vat., 225, in membraua, folia continens
155 , siiie nota teinporis; sed ex scriptura colligitur,
futsse scripium annocirciter l4(>0; leguntnr iii eo :
Diviiiaruiii lastit. libri suptem, lol. 1 ad 155.

XII. CoDEx Vat. , 2i6, in churta papyracea, folia
contineiis 187. Fuii Anioiiii de Piclietis juris canonis
peritissimi, uti annoiatur foi. ultimo. Exaraius Fapise,
annu 1441, diequarto Decembris, ut habeiur fol. 180.

CODIGES VATICANl

Quos non viderunt nec JotephuSf nec Sigismundu»
l$ceu»^ tft ediiione Firmiani Lactanlii,

1. CoDEx Vat., 2876, chartaceus, in-4o, manu re-
centiori exaraius : Fol. 55. Fragiuentum ex libro yii
Lacluniii Divinaruin Instiiutionuin.

2. CoDEX Yat. , 5t52, chartaceus, in-4°. Fol. 21 :
Lactaiitii Firmiuni de Festu die Resurrectionis Do •
niiuicse versus. Initium :

Saive, lesta dies loto veucrabilis xvo,
Qua Deus inleruuiu vicit, ei aslra tenet, ctc.

Jain anno 1570 moiiuerat Thuiuasius in sua Lac-
t:iiitii ediiiuiie, ha:c carmiiia esse Veuaniii Fortunati.
Videas quui anuutanius , pag. 270, tuni. u liujusce
editiouis; iol. 25, ejubdem, de Ortu et obituPhoeui-
nicis carmen :

£st locus io primo felix Orieule remotus,
Qua palet sierai maxima porta poli.

5. CoDEX Vat., 5581, iniuembrana, in fol. , e\
libris Fuivii Ursiiii : Firmiani Laciantii in Statii Pa*
piiiii Thebaidein expusitio. — Proio}(us, sive proce-
miiiin : Qumriiur quo iempore fuerit Stutiut i$te; comiat
veraciier^ [uisse eum temporibus Vespasiani imperato-
ri«, eic. :

Frateruas acies, aiternaque regna proranis;
guia pacli erant fratresy ut mutuis annis regnarent^ etc.
Constai foliis 162.

Norunt eruditi hanc expositionem in Statium non
esse Firmiaiii Lactaiitii , sed Grammatici ciijusdam,
LucUlii scilicet velLuctaiii Placidi, aut eiiam Placidi
Lactantii, sub cujus eiiam noiiiine extant glossue
qu;edain in Ovidii Metainorplioses.

4. CoDEX Vat., 5154, foi. 110. Versus Lactantii de
Phoeuice :

£st locos in primo feUx Oriente remotus, etc.

Ut cod. 515, fol. 28, in charia papyracea scriptus.

5. CoDEX Yat., 5546 : Lactantii de Phoenice Elegia,
fol. 11 :

£st loctts in primo felix Oriente remotus (ut supra).

CODICES NDNC VATICAMI,

Olim Paiaiini.
I l.^GoDEX Palatimus 161, membranaceus, sseculi xii ;
constat fuhis 156 : Firmiani Lactantii Diviiiaruni
lustituiioiium, hbri sepiem (deest iniiium libri priuii);
do Opificio Dei, fol. 255 (deest (inis).

2.C0DEX Palatinus 161, membran. in foL recent.;
coiistat foliis 215 : Divinar. Iiisiiluttonum libri
septem, fol. 1 ; de OpiOcio hominis : Quam minime^
fol. 195; de Oriu obituque Phoenicis : Est locus %n
primo, etc, ful. 209.

5. CoDEx Palat. 165, membran. recent. fol. 26i :
De Ira Dei : Animadverti saspe^ fol. 1 ; Divinarum
liisiitutioimm iibri septem, roi. 21 ; de^ Opilicio ho-

A minis : Quam minime, foL 255 ; Index capitum Lac-
tantii, fol. 255.

4. CoDEX Palat. 164, ex papyro, in-fol. 190 : Di-
vinarum Instiuilionum libri sepiem, fol. 1 ; deOpi-
flcio homifiis, fol. 157 ; de ira Dc\ , fui. 174.

BlBLlOTHECiE VATICAN/E URBINATENSIS

Codices Lactantii,

1. CoDEx Urbinatensis 58, membran. antiq. in
fol. 282 : Diviiiaruni lustitut. libri septem, fol. 1;
de Opilicio Dei, fol. 254; de Ira Dei, fol. 258 ; Car-
meu de Phoetiice : Est locus, etc., fol. 278 ; Carmen
de Christi Resurrectione : Salve^ festa dies^ etc.
fol. 281.

2. CoDEX Urbinat. 561 : Lactantii Commentaria
in Papinii Statii Thebaidem el Achilleidem : QuaS'
ritur quo tempore, ui in cod. Vat. 5581. In Perga-
meno ; constat foiiis 158

CODICES VATICANI

^ Bibliothecce Regim AlexandrinaSf

Id est, ex Bibliotheca Christinas AlexandraB, regince
Suecorum,

1. CoDEX Regio-Alexandrinus 149, iii foi., mem-
braii., exaraius decima sexta dic meiisis Jaiiuarii
anno Domini 1454, Bononix,uii fulio uli. annotatur.
Fuerat Bibliotliecse cardinalis et principis a Dietricii-
slain, Gerniani, ul nolatur fol. 1. Constat fuiiis 244,
ubi : Lacianlii Divinar. Iiistitul. libri septeni, fol. 1 ;
de Ira Dei : Animadvertif fol. 207 ; de OplGcio Dei :
Quam minime, fol. 226. lu fiiie hxc ab amanuensi
aniiotantur :

1456, die 5 Feb. correctum est hoc opus.
Die 20 Feb. 1458 correctum est sccuiida vice.
1459, die 8 Jaiiuarii hora 5, perfeci studium ejus.
1441, die 6Feb. perfeci iteruiu studiumejus, cor-
rigendo usque ad orthographiam.

2. CoD. Regio-Alexandrinus 217, membran. in-4%
p Fuerai Gerardi Joaniiis Vossii, uti annoiatur ful. 1,
^ deinde Alex. Petavii, nuni. 71 , anno 1656, uti ibi*

dein legitur : De Ira Dei : Animadverti, fol. 1 ; de
Opiiicio Dei, fol. 25.

5. CoD. Regio-Alexandr. 265, membran., coiisiat
foliis 189. Ibi sunt : Diviiiarum Institut. libri sep-
lem, fol. 1 ; de Ira Dei : Animadverti^ fol. 161 ; de
Opihciu Dei, fol. 176.

4. CoD. Regio-Alexandr. 268, ex papyro. Constat
ioliis 155, exaratus a Gotardo Steila, uti anuotatur
foliu ult. Fuit Nicolai iieinsii, postea Petavii anno
1656, uti observatur, fol. 1 : Divinarum iiistilutioiium
libri septeiii, fol. 1 (deest iniiium) ; de Ira Dei : Aiti-
madverii^ fol. 155; de Opilicio l3ei : Quam minime
sim quietus^ fol. 145.

-5. CoD. Regio-Alexandr. 276, membran., antiq.,
constat foliis 241 : Divinarum institutii<num , iibri
septem : Magno et excellenti^ fol. 1 ad ful. 219.

6.C0D. Regio-Alexandr. 1 151, ex papyro, exaratus

a Philippo Scholari Pariiiiensi, diesexio Ociobr., an.

D Domini I0O6, uti annoialur fol. 108 : Divinarum Instit.

libri septem, Magno et exceUenti^ fol. 58 (iniperfecti);

de Ira Dei : Animadverti^ fol. 77 ad 98.

7. CoD. Regio-Alexandr. 1959, membran., exa«
ralus sub Nicolao V papa, uti consiat ex ipsius
Stemmate, fol. 2, a lergo. Fuerat patruin Theatino-
rum S. Silvestri, ul docel inbcripliu apposiia fol. 1 ;
a Clemcnte Xi in fiibliolhecain Vaticanain iilatus.
Constat fuliis 289 : Divinarum Institution. lib. sefH
tem : Hagno ei excellenti, fol. 2; de Ira L>ei : Aiti-
madverti scepe, fol. 244 ; de Opificio hominis : Quam
nunime sim quietus, fol. 268.

VARIiE EDITIONE8 LAGTANTII.

Lactantii Firmiani de Divinis Institutionibus adversus
(ientis, iibri septem, necuoa ejusdem ad Donatum de

IraDei liber unus, una cum libro de Opificio hominie
ad Demelrianum, in-folio, in venerabiii monasterio

VAWiE KDlTlONES LACTANTIl.

106

Siihl.icensi , sub an. Domini mcccclxv, ponllficauis A Gillneus.— In-^o, Pnrisiis, a JoannePelit el Nicolao

Pauli p»p:e n .inno cjus secumlo, indiclione 15, die
vero anfepennliiuia niensis ociobris. Ku;c cditioali-
quanduRomanadicitur,()nain per erroremD.Bernurd.
de Moniraucoii in Diario Iialico ad anniim mcccclxi
retiilerai. Est porro rurissima. Roiii% reperiiur in
biblioiliec:! Barberiiia; Mogunti.i*, in scrinioliiierario
nnbiiiss. cnpituli Mogiintiu. ; P:irisii«, in iniiseo viri
clariss. D. Claudii de Btze, Academiarum G.illiie et
Inscripiionum socii. Grxca iii ea ediiioiie quaudo-
que, sed non semper leguntur. vidcliirque ex nnico
sohiiu desumpiams. ex«mpl.iri. Titiilu< libri i nianu
cstexaralus. ilanc ediiioiiein, uipote miiius comp-
tam, juxta quosdain,existimavii cdiior Caiilabrigien-
siseam e>se codicem manuscriptum : sed cod«*x ms.
CA2iTABRiGiE!iSiS.dequomeiilio esi iu eleiicbo prcce-
deiiti, diviTsusestabcdito. — In-folio.Rornie, iii domo
Pelri de Maximis, apiidCoiiraduiri Sweynbeyui,:inno
1468. RxUitiuiniu biblioiheca Rej^ia Parisiis, lum in

de Pratis, 1513, ex eineudaiioue iEgidii Mnzeriensis
Delphi. Iliiic pr.^elixiis es( titnlus : Lepidu Lactanlii
Opera, etc. — In-8", Floreniia* Junianiiu, cx eiiieii-
datioue M iriani Tiiccii, 1513. Il.inc habcl bibliotlieca
Regia, eaqiie usi sunt ls:rus,Gail;eusel Heuiiiaunus.

— In-8°, Veiieiiis, AMiis, ex emend^aione Juan.
Bipu Egnalii Veiieli, 1515.— I .folio, Parisiis, 1521.

— Iii-folio, Veneiiis, quam rcceusuit Jaiius Parrha-
sius, 15Si.ll)nc vidimus in biblioihec;i Regia; in ea
Gneca snt eineiidaiesuiit ediia. Endem est :ic Parrha*
siaiiaan 1510.— ln-4o,B:isileaB,Crat:indri, 1521. Plc-
riiinqiie ex Aldiii:i fuit desuinpia; saiis l:imeu est emen-
daia.—!u-foIio,vel 111-4«», Ba>ile.t?,Cr:itandri, 1525. Hac
G:iIhci]S seusum essc dixii ; vuli tameu Bunemannus
c:undenn'sso cuineaanni 1521.— In-io^ Basile.e, Cra-
tnndri. 152i. ILic nsus esi Biiiieinintnus in «Muendando
L:icianiio. — In f(»lio, P:irisiis, 1525.— Iu-f«dio, Basi-
le:e, CnUaiidii. 1552. E:i

usus cst Canl:ihiigiensis
miiseo D. de Boze. Exiaiquo(|ue Rom:e in bibliollieca n ediior. Ilujiisce edilioiiis copiani frcil Joniini le Brua
eminentissimi cardinalisPassionei. — lii-f(dio, Romui, Nicol. Lenglelius. — lu-8". Liigduiii, 1532. — ln-8<>.

cuin pnefaiione Andre;e, episcopi Aierieiisis, apudl
euindem ConrndumSweynhcym, 1 iTO.ExUilinbibliu-
Uieca Regia P:irisiis. DifTert a priori an. 1468.— In-
f(dio, Romae, 1471. Hanc vidit et conliilil Jo. Lu-
dolphus Buiiemaiiiius. — In-folio , Veneliis, 1 172,
quatn Galhrus, sed falso, oinniiim esse primain
existiinavil. Hnnc Isseus, lleumaonuset Buiiein:iiiiius
viderunl. — Iii-folio, sinc loco cl aiiiio, sed iii Ger-
innuia excnsn riidi chanictere, jani a primis lypogra-
phicx artis incuiiabulis. Ilaiic habet Roiiia* eniinen-
li^isimns cardiualis Pussioiieus. Nec iisqnam e:iin re-
peri, iieqiie in Germ:inoruin, n(*que iii Galluruiu
iiosiratuni bibliolhecis. — In-fdio, Rom:p, 1471.
Exlat in bibliotheca Regia Parisiis; extnbatqiie in
bibiiolh. Cnrpzoviann, unde eain h:ibiierat Chris-
loph.Cellnriiis. Exlnbai eti:un in bihliot. Iliilsi:ma.
— lii-f(dio, Roin:i*, 1475. llanc laodai J<»h. Alh. Fa-
bri( iiis. qiiaiu taineu n^m extarc piilai Buiieinanuus.

Aotiierpi;e, Joan. Graphaei, 1532, cum noiis Emsini
ad Libriim di^ Opificio Dei. Ea est (pinm Joaiiiii le
Briin oliin niisimiis. linnc habiiii lleum:iiinus. — In-
4«, Bnsileye, 1534. — ln-8*^, Venetiis, Aldiis, ex c:is*
ligalioue Honorali Fasilellii Veneli ad codices Casi-
nenses. 1535. Ea usi siiiit Thomnsius, l>:ius el Gal-
I:eus; fiiitqiio suo teiopoie ediiio princens. — 111-8*^,
Veoetiis, PaiiliisMaiiucciiis, 15S8.— In 8*^, Coloniie*
1559. — lii-8^, Aohicrpif, Gyiniiiciis, 1559. Ilanc
ex parlc einendavit Er.isinus BotterodauKMisis, ciijiis

lcguiihir aiiiiolatiimes iii libriiru de Opificit» Dei.

bi-8", Liigdiioi,Grypliiiis, ex emendnlione F.isitcllii,
1541 : sai elegnns. — iii 8», Liigdiiiii. Gryidiins, ex

eadem emtMidaiiouo, 1543. Ilcc loiitits eiiieiid:ii:i.

lii folio. Coloni:i% 1544, cuiii nolis D(*siilerii Erasmi
ad libeilum de Opiiicio Dei. Il:ecesiexiiiiia ei erneii-
dniissiiii:i. — Iii-4^, Basileae, 1545, aliis 1516.— lu-
16, Lugduni, Tornesius, ex emendaiiooe F:isiiellii.

— bi-f«dio, Rostochii. Ii76. Hjncdiligeiiler lleuinan- C 1548. Editio elegans et nllida. — lu-16, Lngdiini,

niiset Buueuianniis contuleriini. GiM-corum iu ea spa
tia vanin sunt reiicta. — In-fidio. Vcneliis, per Joscp.
deColooia et Joiiaii. Menlheii de Gerreizem, 1478.
H.fC editio s:ilis est accurata, in (jua Grxc:» sunt
e«lita. Extat in biblioiheca reg:ilis abbaiiie Sanctue
Geiiovefa? ; e:ique usus esi lleumannus. H:inc per er-
rorem, propter noinen Joseplii de Colonia, citat ca-
talogiis llulsianus, sub anno 1478. laiiiqii:iin Coloniae
excusam. — Infolio, Veneiiis, per Audreaiu de Pnl-
tasichis Calarensem el Boniiiiim de Boiiinis, i478.
Grxca cital.iexhibel, sed rudi characiere; in ea excusa
esl Epiiome. Romx in exiinia bihlio:heca ejtisdem
emiiieiiiissimi c:irdinalis Passionei ; hanc ctiaui habet
Biiiieinannus. — ln-f(dio, Veneiiis, per Bernardiiium
de Benaliis, 1483. Hauclaudani Fsibriciiis, Meitnyre,
aliique; veruui eam exiilisse duhiiat Biinemaniius. —
lo-fidio, Veiietiis, perTheodoruinde Rag:izoiiihusde
Asula, MCccLXxxx (per errorcui, pro mcccclxxxx).
Hanc habiieriint ls:cii$, Gallaius, Carpzoviiis ei Cei- -q
lariiis : haiic habet vir clariss. Claud. de B'>ze. — lii-
fidio, Venetiis, per Yiucentium Ben:dium, 1493. £x-
lat in bihlioiheca reg:ilis ahbaii:e S. Germani a
Pratis. — In-folio, Veneiiis, 1494, qunm hahuit C:irp-
zoviug. — In-folio, Veneiiis, per Simoncm Bevila-
qoaui, sliidioAudrex EpiscopiAleriensis, 1497. Eam
expressam putat Buneinaiinus ex ediiioiie 1470. —
In-ioparvo, Parisiis, 1500. cuiu i£}(idii Deiphi anno-
laiueiitis. — In-folio, Veneliis, cura Jo:iii. deTridiiio,
i50i. Hmc ipse hnbui, et Joaiini lc Bruii miserani
anno 1709. — In-folio, Vcneliis, cura ejusdem Joan.
de Tridino. i509. Haiic habeb:it Carpzovius. — In-
4^ parvo, Parisiis, einendala ab i£gidio Mazeriensi,

1509. Ideiu estqui emetid.iverat ediiioueiu anni 1500.
— lii-folio« VeiictiiS, a Jano Parrhasio castigaia,

1510. — lii-8«, Aotiierpiye 1510. — lii-4", Parisiis,
151i. — In lolio, Veneiiis,1511, a Joan. de Tridiiio:
•adeiQ est ac Parrhasiana 1510 ; ea usi sunt Is^eus et

Patml. VI.

Tornesius, 1555, ex eadein emeiidalioiie FaMlelliii

— lu 8°, Anluerpi;c, 1553. H;cc laudahir ab Elia
Dupin in Bibliotheia Ecclesiasiica. — lu 8",Antiier-

fiiae, Gyiniiicus, 1555, cuiu Erasmi :iniioi:Uioiiibus iii
ibrurn de Opilicio Dei. — lii-lt), Liigdiini, Tornesii,
1556, excasli^alione F.i^iiellii: sat nitida. — I11-80,
Aniuerpi:B, 1556. — In-fblio, Basileac, ex olficina
Heurici Peiri, 1556, ubi, juxla Eliain Dupin et P. D.
Reiiiigiiiiii Ceillier. bis fiiit edita. Edita qiiidem estin
liaTesiologia Jo. llcroldi. Vuriiiii ClauiJius Ccillier
exisliiiini e:iindeni scparaiim ediiam fnis<e, hoc ipso
anno 1556. — In-folio, BasiIo:p, lleiirici P« hi,1559.

— I11-I6, Parisiis, llieronymus de Mariief, 1561,
ex recensione Fasiiellii ; pariim nitida. — In-folio,
Basileu; , cuin Xy^ti Beluleii coiiuiienl:iriis ,
15b3. Non oniniiio probilur erudiiis , (|uainvis
in iis niulla , et foriusse ptiira qu:iin par est ,
Betnleiiis congesseril. — I.i-8<> , P.irihiis, 1563.

— ln-16, ParibiiS, 1565. — In 16, Lugduni, Tnr-
ncsii, 1567 : s:it eleg;ins , ac enKMidaia ad codicem
iiis. qiiein sibi comparaverai Tornesins. — in-8^,
Anluerpia;, 1568. — In-8^, Anluerpi.e,SieIsii, 1570,
cnni notis Erasmi ad lilieliuin de Opilicio Dei. —
In-8'', Anliierpia:, ex onicin:i Planiiniana, 1570. Sat
el('g:ins, ex emcndaiione Michnelis Thomasii ad duos
codices Bfuionicnses ei sepieiu Vaticanos. llaic Gro-
novio iiiiniis piacebat , nec oninino phiciiii ls;eo , (|ui
observat Thoiiia^iuiii ad noiiiiuila qiiideni tcxtus La-
ctaiiiiaiii medicaiii maiiuin adhibiiis;>e , scd plerai|ue
et prope innnmera relii|uisse plane inl.icla : qiiaprop-
ler nosadmonei, se in Thouia^iaiio lexiu enicndasse
trecciil:i et iiiiiprnis enata , ul Lacl:iiiiiiiui puriorern
cl iiiicgriurcni redderei. — Iii-8°, Aiituerpi:i>, 1570.

— lii^fO , Lugduiii, Tornesii , 1579, ad duos niss.
codices cniciidala. — I11-8", Aninerpia', 1580. —
I.:-lo, Lugdnni, Toruesii, 1586. — In 8", Annier|tiaB,
Planiin , 1587. lluic est altcra Thoniasiana; cnieudu-.

VARLB EDITIONES LACTARTII.

108

liAnUeditio: niliil lamen inea foii immuutnm. — ASanctoram Patrum, <|uo» Inler Lactanlii opera nnn

fiiJgo^ LHgdiini, Toniesii, 1587. Haec ediiio efiiendata
esl a*<l iinilios c<)<id. inaiiiiscripios, aliiue eiiam ad
noias variasa JaroboCnjaciolraiismissas. — Iii-folio,
Parisiis. 4589» in Bil>liolheca Palriini. — I0-I6,
Higdiiiii, TonieMi, 1594. Non differl ab edilione
aniii 1587. — Iii-8<' . Parisiis, 1589. ex receiisione
Tliomasii. — Iii-l6,Liigduni,Thonide Soubron, 1594 ;
gal emeiidjiia , quamvis ininiis compU. — Colmi»
Anobn>gMfn ( id est , G«'n»;va ) , Toniesii , 1613 ; ex
doobiis mss. » jacoho Ciijacio einendala. Mulii eam
facit Gallicus ; io ea tamen Is£us se aiiimadvenisse
asserit lexium Lactaniii ubique esse corruptum. —
In-16, Col.mi*, 1613, lesie Bunemamio. Eidem
forsm cuin suppriori. — In 16, Luaduui, 1615 et
1616. — In-16. G»'nev«, 4630 — In-folio, Lugduni,
16«. — lu-folio. Cesen.i», 16 .6. Josephi Isiii cura el
eastis^atioiie , ai diio< B wionienses et duoderiin
Valicanos mss. codicesemendata. — In folio. Roiujb,
Mascardit 4*»50, ex Isaei emendaiione. ViTiiin mm
nova, sed cadem plane esl ac Caeseneiisisediiio,

Srima froiiie solum iinniuiata. — Io-8^ , Lngduni
tttavor., ex cui^^iidaiiOMe Anionii Thysii, Iboi : sat
nitidi e>l, sed parvi est apud «ruditos momefiti ; li:ec
capile IH iiiiri primi c»rnipia e-l . ulii agiiur dePla-
louc. — Iu-8o, ciiia selecti^ fari •niin iiotis aServalo
Galiao , Liigduiii Bnavorum, 4b60. Hec -al elegans
est. Oiniies fere nolas siirripuil Gailirus ex editione
Beiiileii i>i e scliedis Salma^ii ; at quosdam contulerat
mss. «odlces , quontm variae leciioiies adj«^cla; suiit
adHiiein libri. Q«i:e cum noii sii usqnequaque eint^n-
data , in eaiii Jo.iii. le Brun habuii aniioiationcs Petri
Fraiicii, hisiorianim el eloqueMiije prolessofis in
Amsielodamensi gymnasio. ta simili modo iisi .sumus
in hac iiosira ediiione. — I0-8» , Oxonii, ex recon-
sioiic cl cum noiulis qiiibusdain Tliom:e Sp uk, 1684.
Elegaus esi ac emendata ad qniiique codices iiits.
Ineacdiius e^^t lil)er de Morlibiispersecuiornm. iEquc
ac Joaii. le Bnm isia u-i sumus ediiioiie. — I11-8" ,
CaiiUbrigi*, 1685. Sat eleg.ms : sed ex Thomasiana q
cditione expressa esl. Usus lamiMi fuit editor duobiis
mas. codii.ibiis . quoruin varias let liont*s praeniisit
libris Laciantii. lu ea iiidein legitur liber de Monibus
perseciiiorum. Veruin, seii falso, putat Alberlus
Fabricius hunc ediiorein exemplar Snblaceiise ha-
bui^s^ pro iiianuscri|»tocodice. — ln-8«>,ex receosione
Chrislo|ih.Cellarii,Lip>i;f, 1698. Qiiamvis emeiidaia,
non cst lainen oniniiio iiirulpaia, qoasdam nihilomi-
nus noias bal»et non exigiii inomenii. — ln-^o , ei
recensione Jo. Ge(»r. Walcliii, Lipsi;e, 4715. I riiiius
Epitomeii vulgavit iiiiegram ciim aliis L:icianlii ope-
ribU4. Praeliia esl enidita disquisilio de vita et siylo
Laciantii. In ea editione aliquid desiderant eruditi.
Qiiid minim ? An clarii^s. Walehins, qiii vix aiiniim
vigesimum atiigerat, poiuit iii edendoLacianiioidem
ariis cntice et doctrin:e , qiiibus nunc quimiuageiia-
rius poliei, S|)cciroen edere 1 Nmn eadeni aetate , non
dociiorein dico, sed asque doctam einisisseiit liicjbra-
tionem Walcbii repreheiisiires ? — ln-8» , ex einen-
daiiooe 1 hrisiopli. .\uKusi. Heumanui « Goitiiigae,
1736. H:i^c ediiio prioribns longe e^i perfectior. In
ca, quibiisd.iiii iaiiiiui immuuiis, scrvaiu-i esiChris-
lop. Cellarii icxtus ; aitfue iioii^ CcllariaiiisailditJe
suni ubique novic ac entdii.e : baoc ediiioiicui aiien*
tiiis legimus «'a<pie ii^i sumus. — In-^"*, ex ememia-
tione Jo. Ludtdpbi Biiiieiiiauni, Lip8i:e, 1739. Jam ad
fiiiein pr»p'rabai no.stra Laciaiiiiaiia fditio, cum
haiic «ximiam accepi a dociisbimo Joh. haniel.
Scb >epl1iiio, bistoriaruin ei eloqiieiiiia) in Arg«^ntorai.
Ac:idcinia professore. Miriiin est qiiaiiiiiin laboris nc
studii impiident clariss. Biiiiemauniis iii edendo
Laclaniio : noias ex eo coll^^gimiis , ras etiam qu.e
nosiris opinalioiiibus adver.*abaniur , ut nno quasi
iniiiiiu hacc nuva cxieras omnes coniplecieretur
ediiioitcs.

Noia. In Elcncho variarum Lacttntii cditionum
prjetcrmiii tts, quas iiiiis» suol tn Biblioibecia

inlimum locuin obiifient. Al illne Patruin colferliones
sexies saltem edliJB sunt , vel Colonle Agrippin» ,
vel Parisiis , vcl Lugduni. Hse porro editiones non
sunt ad inss. c«)dices emcndatae , sed ex aliquo jam
edito exemplari expressa;.

PARTES LiCTANTUIfORUIl OPEADM SEORSIM EDITA*

L. Cxcilius Lacianlios Firmianos, de Opificio Dei ,
teu Formatione hominit , ex reccnsioue et cum notis
Desiderii Erasmi. iii-So, BisileiC, Frolien, 4529. —
lu 8". Parisils , Colineus, 45i9. — In-4®, Pari>iis ,
1554. H;e annotniiiiiiculs prodierunt in aliis qiiibus-
dam Laciantii edhlonibiis , quod jam observnvimus.
Islae porro, qiiamvis utlles. paucae tnmen sunt, iiec
tres pnginas ediiionis nostr.-c iinplerent. — Idi^m
liber cmn observalionibus Jodoci Willicbii, ln-8®,
Franroriirii et Argenlorati, 154i. ilanc editionem ha-
bei biblioiheca R<'Kia. — Idem liber ex emendatioiic
Georgii Lud. Goldncri , cum Vita Lacuntii et judi-
ciis erudit.irum, in-8o,Ger:e, 1714.

Lncius C:ecilius Lactnnlius Firmianus , de Morti-
bus persecutorum, edente cuni annoutionibus clariss.
viro S:epIiano Buliizio, iii-8'', Parisils, 1679, iomo 11,
Miscellaiicorum. — Idein sop.iralim editus , iii-8^ ,
Parisiis, 1679. — Idein, verum sine notis Baluzii, a
Joan. F«'ll. , in 12, Oxonii , 1680. — Idem, cum
notis Jo innis Columbi , in 8^ , Abose in Fiiilan-
dia , 46S4. — Idein iiber (-um iiotis varioruin , sci-
licet Baliizii , Coliiinbi . Gisberti Cup(*ri , Toinardi et
Pauli Bauldri. iii-8<>, (Jlirajecli, 4692 et 4093, nain
ulriimi|iie nnnuin pra^fert eadem editio. — Idein,
cura el cum observaiionibu> Nlcolai le Nourry , mo-
nachi Beiie«liciiui e Congregalione S. Mauri , in-8^«
Parisiis,4740.De bisonmibiis editionibus verbn fecimus
in pr.Tfationesecundi voluminis. L. Cnecilii LacUntii
Finniani Epitoiiie Iiivin. Insiitutionum , edeiiic viro
clariss. et Dnctis^. Christop. Maith. Pfafflo. Acadc-
mix Tubiugen>is caiicellario , in-8°, Parisiis, 1742.
— In 8", cum notis Jo. Davisii , Cantabrigi;e , 4748.

OtliEDAII LACTASrriANA IN UNGUAS VOLGARES VER8A.

Lactance Firmian, des Diviiies Iiislitulloiis, eontre
les religioiis ct erreurs des gentils et idollitres ( fm-
diif< en franfan par Reni Fame, tccritaire du rot
Franpoitl''^), In-folio, Parit, 1546; — in-folio, Lyon^
4547; — iit-16. Parii, 4555; — in 16, Lyon, de
Tournes, 1563;— iit 16, Paris, 1581. H:ec sota cst
traiislaiio inlegra Divinarum liiSiitulionum nostri
L»ctniiiii.

Le premier livre det Inslilution^ Drvines , Iradnit
en franfait par M. Drouet de Maupertuit , in-12 ,
Avijnon, 1710.

Traiti dc la Coldre de Dieu, Iradnit du latln de
Lactance, pricidi d^un diteourt tur ia vie, tet tenti--
ment et let ouvraget de Caulewr , en forme iTapologie ;
par M. Dreux du Radier, conteilier du roiy iieute»
nant particntier d CkAleauneuf en Thimerai. Hanc
|. elegaiitissimain iranslationem pRiies me babeo manu
^ exaratam.a diligenti aiictorc mihi amiee et benevole
coinini-^sam. Nil vebeinentius opio , qnam ut inox
praelo subjiciatiir. Ex viia Lacrantii ab ipso cxaraU
qu.-edain excerpsi, eleganti eiconcinnoanetorc ultro
annii' me.

Traiti de Lactance de In Mort des pers^coienrs de
rEglise, mis en franpais par M. de Maucroix.chanoine
dft CigliH cathidrale de Reimt, in 12 . Parit, 1680.
Hsec traiislaiio iHm elegans solnmmodo esl, verum
eiiam eleganiissima. — Idem iiber anglicc versns a
Giil>erio Buriieio, epi^copo Sarlsburiensi, enni pr:c-
fatifme de persefulioiie in cbrislianos, ln*8* , Lon-
dini, 1686 ei 1714. Praefatioiiem istlas o|ierrs fatetiir
ip>e Alberius Fabriciii.s esse paruni dccentem. — Le
mime livre, traduit en franpcas tur la vertion anglaite
de M. Bumet, avec la prifaee^ ln-8*, (jtrechl^ 1687.
Sifmphorien Chamfner^ Tradnction du grec en (ran*
^ais de» propMties dcs Sjbiiles, mitet en vert fran^

ANALYSIS LlBRl PRllfl LACTANTll.

fuii daM la Nefde» Dames, Haec p»rum ad illuslraii*
iliiin Lactinliuiii conferunl; ex eo ian>«Mi canjicilur,
quauii auctorem iKislruin feccrint erudiii.

DISSERTATIONES AD LACTAMTIUM.

AnioniniR:«inleiisi-s, tlieologiordinisMiiiorum, Fir-
miani Laciantii erruiornm libri tren.

AiUhologia Laciafitii Firnuani, elef^Jinihsimns sen*
tentias, easqiie lani pietate, (|natn docirina illiislres,
ci>in|>e(-t('ns : reconter iii l»cns dijjesla coiiimunes,
per TliOiiiam Beconum, in-S", Liigdiiui, lo58. llrc
Aiitliolo^na quuMlaiii esl Laciniiti:ina fbeologix, <|na a^
cerla capiia revocaiiiiir ea oiiiiita, ^iue in Lactafi«
lio legiiiiinr de Deo et rebus di\inis ; atqiie ciiam
illa in quibus agiturde (lirisiiationim niorihus.

Jeaii Gardei, Collettion des fleur$ de Lactance Fir^
mian^ contenant sentences tr^s-helles^ in-8*'. Ilic li-
ber idem fere est ciiiii Thoiiise Becoiti Anlliologia.

Difense des sentiinens de Lactance sur le sujet de

Cnsnre; par M. Lonis Bnlteau, inl2, Pari«, 167! ei

1077.

Nicolai Toinardi Noim in Lnctantinm, de Moriibu§
perseciitarnm, in-12, 1G90. llas noias, quae doctiores
sunf, edidimiis.

Jo. Aiigiisli Kn^bsii, de Stylo Lactantii, in-4', llalae
Sixonum. t70i. Hanc dignani, qu:e editionibiis Lac*
taniii a<)jungitur, judicanl Menioriie Trivoltianae
aiiiii 170»), pag IO^*j.

M:Hthi;\i Nic. Koriliolii , Dmerlatio de Cicerone
christiuno Laclnntio, i\\ 4". Giessa» , 1711.

D:inieli^ Miclielii hurodnciio nd Imtoriam littera-
riam, in 8°, C:«iiiabrigiu3. 17:21 in «lua exiniia lcgiiur
dis(iui>itio crilica de codicc Colbertino de Mornbus
penecntorum , a |):igiiin 187 ad 2»0, coiilra Nicolaum
ie Nourry , ordinls S. Beiiedicii.

Joachiiiii Jiisli Rau Dintribe hisiorieo^philosophica
dc Philosopltia Lucii Lactantii Firmianij in-S", len»,
1755.

ANALYSIS

LIBRI PRIOII LAGTANTII.

ARGUMENTIIII.

Propositio gcneralis primi cl secuiidi libri est re-
ligiones deorumesse falsas. Speciales llbri priroi pair-
tes sniitquatuor :

Prooemium^ cap. 1.

Providenti<B assertio, cap. 2.

Asseriio iniius veri Dei, cap. 5, 4, 5, 6, 7.

Refulatio deoriim gentiliumy indc nd fluem.
Prooeniium iria coniinet:

Causas hujus scriptionis,

Uoovfbmivtv nd Conslnnlinum Magnum,

nepentionem primnrice causm hujus scriptionis : ubi
ralio exponiiur cur tam pauci religioni assentiantur,

Causce i)uibus motus Laclantins orator hanc de re*
ligiime dispuiationem insliiueril, quimiue recensen-
tur.

Prrma : Succnrrere vnlt iis , qnibus prorsns ignota
"vera religio, quoruiu mulli verilnlem qn:esiverunt,
sed fruslra, qui i arcannm suuinii Dei iiigenio ac pro-
priis seiiNibus non iiote^t compreliendi.

Secunda : Snccurrere vull iis, quibus aliquo modo
innotnit vera religio : sed enm vcl eontemnunt, ut
docti. qund idoneis assiTtorihus ec^eat; vcl oderunt,
Qt indocti, ob insitam sibi aiisteritalem.

Tertia i Quia non tam de rebns humanis bene me-
retur, qui sclentism beue diccndi aifert, quam qui pie
atqiie innocenter docei vivore.

QiuirrarQuia maximi oratoresextremum vil.T aclum
pbilosopliige tribuerunt ; cigo jusiius ego iheologiae
trihiiain.

(/iiifi/fl : Yiri priidenies Insiituliones jnris civills
edideniiii; melius igitur cgo di viiius Insiituiiones per-
seqmr.

TljDO^T^wyyjo^c^ ad impcraforem Constnntinuin , qua
illi Kraliilaiur de veritatls agnilione.

Repeiit cnusnm principem inslitut:^ dispntailonis ,
ut lioiiiines avocet db erroribus, addiiqiie ralionem
cur latn pauci religinni veinR as.seiitianiur : qnod
muiii ohdureut se conira tnanite lam veritatem, nec
cogitent, quare sint iiati ; b;ec enim pravilalis est
causa, igtioraiio sul.

Aliera p:irs libri priml qn:rsflonem dc providcniia
periractat: .^tisil providentia? Lactaiitiusnoo copiosa
liaiic thesim demonslralione indigere scribit ; tiim
qiiodStoici et Cicero salls argiite negativain refuia-
riiit; tain quod omnes populi in hac una re conscn-
tiant esse provideiiViam, cap. t.

B ^ Tcrtia parle asserit iinum esse Deum, mundi hu-
jns condiiorem et gubernatorem; idque raiionibus et
auciorilatibus coiilirniat.

RATIONIfiUS.

Quia Deus est perfecius. Ergo non poiesi essc nisi
uniis.

Qiiia Deus non capit inieritum. Ergo nec divlsio-
neiii.

Quia unus Deus facere mundum poluii. Ergo et re-
gere.

Quia nl res militnris non conslat, nisi snb nno
diice : sic hic sumiiia ip^^a reruin iion consf.«bit, nisl
smgiilamm panium poiesias ad uiiam providemiain
reffraiur.

Qnia dlceremulfonimarbitrlo cuncta reqi, tale est
qnale si qnis afilrmet in nno coipire mulias es«e
nienies : quoniani multa et varia snnt minislcria
nienibroruni, qn;e omnia mcns s«)la guberuai.
Q Objcciio: Suntequidem mulii dii, scdunusest sura-
mus Kecior.

Responsio : Si universi pares nonsunt; non iijiiur
dii sunt oinnes. ®

AUCTORITATIBUS.

Propheiaruin. Propbel.TB , qni fuerunt adinodum
miilti, nnuin Deum prcrdicaut. nnuin loqntmiur.

Objectio, iNonadniitiiiiius illorum tesiinionia- sunt
voces liiimanse. *"

l?^5/;o;i«. Impleia sunt illorum vaiicinia; ipliur non
fueriinl Inriosi nec inetidaees, quia ca-teros ab oiiini
fraiide cohibnerunt; et Vulunlas lingendi ac nieut:endi
coriim rst, qui a|.peluiit 0|.es. ijui liiera desidrranl
qn:K rcs prociil a saiiclis illis viris fuii. Aliqiii eorum
priiicipesanieliam reges fiicrtint, inquoscadere non
poiesi siispieio frandis.

PMCi.niin • iiam Oi pheus Deiini verum TrowToyovov
vocat. Sic VirjiiJiiis ei Ovidius Deuin niuiidi fdbrica.
I^ lorem ngnoseiini.

•" Phil.isrpliorum : Th:ileiis, PyiIiagor:e, Anaxagora?
Anii-lh«'nis, Cleanlliis et Anaxinnmis. Chrysippi, Zc-
nonis, Arisioielis, Plaiouis, Cirrroiiis, Sc ee;e

Merenrii Trisinesisll /ofi Oso; zU. o 5s sig 6v6^«TOf
0'j TrpoTOSSTai ; £0"Tt yy.p 6 wv «vwvuaof ,

Sibyllanini, quac oinnes uiiuiii lienm priedicant. .

Apoiliuis, qui qu;crenti quid essel Deus, rcspon-
dil : oOrofvi}; .

iil FIRM. LAGTANTU DIVIN. INSTlT. ift

Quarta libri parte refiitat primiim commiines gen- ligiones deorum falsas esse, quod certo tempore nati,
tili iin religiones a cap. 8 u^q'i<) ad iO, dcinde pro- pes^ime vixerint, taiidemcpie morinliuin omnium le-
prias Rumanorum, a cap. 20 ad finem ; probaique re- gein subierint , quos pro diis gentiles coluerunt. .

LUGII CyEClLn FIRMIANI
LACTANTII

DIVINARUM INSTITUnONUM
UBER PIUMVS.

DE FALSA REUGIONE DEORUM.

QUANTI SIT ET FUERIT SEMPER COGNITIO VERITATIS.

Magno et excelienti ingenio viri , cum se doctrinae A et ad solius corporis periinent cultum , nemo melior,

penitus dedissent, qnidiuid laboris poterai impeiidi» nemo jiisiior erOci potesi. Erant illi quidem vcritalis

contemptis omnibus et privatiN ct publicis nciionibus, cognitione dignissimi , quam scire taiitopere cnpivc-

ad inquirendae veritaiis studium coniuleruiu ; exisli- runt; aiqiie ita, ut eam rebus omnibusartepouereiit.

mmtes multo esse prxclarius bumanarum divina« Nam ei abjecisse quosdam res famiiiares suas, et

rumque rerum invesiigare ac scire rntioiiem , quam renuniiasse univerhis voluptaiibus constat , ui solam

aut struendis opibus, aut cumulandis lionoribus inboe- nudanir]ue veritatem nudi expeditique sequerentur :

rere. Quibus rebus, quoniam fragiles lerrensequc sunt tantumque apud eos veritatis nomen et auctoritns

VAKIORUM NOT^.

DediuenL Ex mss. Lipsiensibus et Gothano; rcctius et duobiis Lipsiensibus. In caeteris editis, legilur fieri.

est et coiicinniiis quaiii dedidi9$ent, iit baltent alii ^JuHior effici. lla mss. Goth., Guelpherb. , Lips. ,

niuUi. Ms.cleganseinineulissimicardiiialis Uoh:mnei Ultr., Junl. , Gaiic., Cantabr., Gron., Reiinm. et

habei derfiisenL Z>e(/idi«en«.— Cellarii» rfifdtMeiil, quod primye Subl., Roin., Ven. U71, 147i, Rost., Paris.

et Reiminanni ins. habei visuni rolundius. At alioniin 15i3, Torii. : et pra»sial lib. iii, cap. 12 : Efici quem-

pleroriimq<ie codicuui eiiitionumqu^ prim:c Siibla- quam bealum poue; lib. iv,cap. ZiEffii-ilque meliores.

ceu., lioin., Venel. l47i, U72, utriusque 1478, C\c. m, i\n.,Z, beatam vilam virlwe f/Jlfi. Bonemaw.
Rost. U7iS, et loiige plnriuin, dedidiisent ^ ad Cice- ^ Cupioerunt. Iia pleriqiie libri plemus : at leiiiiis et

ronein, qiiein pleniinqiic expriinit , propius accedit. Ciceroni ulque Lactantio propiiis Parrlias., Junl.,

Lib. I Offlc, xl : Qui excellenti ingenio doctrinm $e Ald., Crat , Gyinn., Is., cupierunt^ u\ hoc et siini-

dediderunt. Lib. iti de Orat., c:)p. 15 : Ei studio «e libus. Buneman.

exceUentiiiimi inaenii homines dediderunt. Lib. i de Aique ita, Decst in Roban. mss. idque recte.

Orat., cap. 5 : S(ttc/io titterarum penitus se dedere. Afrj^cisM ^uu«(ium. Biamscilicet, Democrituin,etc.

Neqiie penitus dedidiisetit ininus ro/unda videiilur, V. Vaier. Max., lib. vii, cap. 2; lib. viii, cap. 7. Dc

quam Lact. lib. iv, cap. 13, penitui nescientem ; ei hissiiigulis pleniusloqueiur libro iii, quiestdcFalsa

rib. vii, cap. 5. se vnluptatibus dediderunt. Torn. sapieiitia.

158, lhl3, penitius dedidissent. Buneman. Nudam veritatem nudi expeditique sequerentur. Ita

S<ruendis opibus. Mss. eisacc. xv edd., quam struen- Hieron. epist. 13, ad Pauiinum : Nudam crucem nu-

dti; atParrhas. , Crat., Jiinl., Ald., Gyiiin., Gripli., dus sequens, expeditior et ieoior scandis scalam Jacob.

Paris. 1513, Isaeiis, quam aut struendis. Reimm., In inulii^ ediiis ac in pliiribiis inss. t^licfem et viriu-

Venet, 1472, et edd. ToriiaBS., quatn in struendis. tis legiiiir, non vero veritatem et veritaiis. At in mss.

Prius receptuin ab llcuin., posteriiis est cnnira La- Oxoiii«!nsibiisaSpari'kio laudaiis veritatem et teriiatis

ctaiiiii iiidolem, qui semper inhmere cum dativo sciibilur, sicut e( in inss. quibus iisus esi editor Co-

consiruit. iiuNEiiXN. lonen^is aniii 1541. Porro in hoc capite non :igiiur

Quottiam. Mss. Rohan. lcgit quia. de viriuie, sed de veritate, ui paucii post lineis videru

Justior ifici. Sic resiituimiis ex Rohanneo et om- est; quia veritas^ ait Lacianiius, iiigeiiio ac propriis

nibus iDM. codi^ibufy veterihus Romanis editionihus, Mosibus non potest comprehendi.

115

LIBER I. DE FALSA RELIGIONE.

valail , 01 in Ipsa esse summi boni praemium praedi- A ofTensi, hac deliniti feruntar in pr.Tceps, et bonorom

carent. Sed neque adepti sunt id qund volebant : et
operam simul atque induslriam perdiderunt; quia
Teritas, id est arcanum summi Dei, qui fecit omnia,
ingenio ac propriis non potesi sensibus comprehendi :
alioqiii nihil inier Deum hominemque distnrct, si
consilia et dispositiones illios majesiaiis xternac co-
giiaiio assequeretur huniana. Quod quia iieri non
poioil, ot bomini per seipsum raiio divina innote-
sceret, iion est passos boniinem Deos lumen snpien-
tiae requirentem diutius errare, ac sine ullo laboris
efleciu vagari per tenebras ineitricabiles; aperuil
oculos ejus aliqunndo , et notionem vei iUitis munus
suom recil : ot et bumanam sapientiam nullam esse
monstraret, et erranii ac vago viam consequendac
immortalilatis osienderet

Yerum quoniam paiici utuntur hoc ccelesti bene-
ficio ac miinere; qiiod ohvoliiia in obscuro veritas
latet ; eaqiie vel contempiui dociis est, quia idoneis
assertorihos eget, vel odio indoctis, ob insitam sibi
aosteritaiem, qiiam natora hominom proclivis in vitia
pati iion potest ( nam quia virtoiibos amaritodo per-
inixta est, vitia vero voloptate condita sunt; illa

specie falsi, mala pro honis amplectontor) suc«
ciirrendum esse liis erroribus crcdidi : ot et doctl
ad vernm sapientiam dirignntur et iiidocti ad veram
religionem. Qu» professio inulio melior, otilior,
gloriosior putanda esi, quam illa oratorin, in qiia dio
versaii , non ad virtutem , sed plnne ad ar{;uiam ma-
liiiam juvenes erudiebamus. Multo quippe nunc re-
ctius de praeceptis coelesiibus disseremus, quihus ad
culiiim verae majesiatis mentes homiiium insiruere
possimus : nec tam de rehus hnmanis bene mereiur,
qui scienliam bene dicendi aflert, quam qui pie atque
innocenter docct vivere : idcirco apud Graecos ma*
jore in glorin philosophi , quam oratores fuerunl. Illi
eniin recie viveiidi dociores sunt exisiiinaii : quod
B ost longe pr.TSiabilius : quoniam beiie dicere , ad
paucos periinei , bene auiem vivcre ad omnes. Mul-
tum lamen nohis exercitniio ill:i ficiarum litium con*
tulit, ut nunc majore copia cl facultate diccndi cau-
sam veritaiis |)eroremus : qune licet possit sine elo-
queniia defeudi, ut est a mtiltis siepe defensa ; tamen
claritnte ac niiore sermonis illustranda, et quo-
daminodo disserenda cst , ut potentius in animos

VARIORUM NOT^.

Pradiearent. Iia restitui ex mss. codicihiis ac veie«
ribiiseditis Rom., Ald., Paris., 4525; qimd juxia Cel-
larium efficacius est noiand:e philosophorinii jactan-
tiae , qunin judiearent quod est in recentissimis mss.
Emmannel. ei Caniahrig. et in editis recentibus. In
quihusdain editis legitur, ut m ea omne summi boni
prtcdicarent, C

Veritai, id est arcanum, De hoc quaestio erit lib. iv,
qoi est de Vera sapieniia.

Sumnii Dei, Hanc lociitionem centies reperies apud
Lactantiuin.

Veritas,.. eompr, Lib. iii, c. I, etl. vii, c. 2. Bon.

Dispoiitione$. Pro decreta; hiiic Lacianiius in
Erasmico Ciceroniano noiaiiir, quod vocahuliim de-
creta hic non adhibuerit. — Dispoiitiones. Notaiiir
nosier ah Erasmo m Ciceroninno. qiiod disposiliones
pro decrelis dixeril.Vindicnmiisex Tertullianoad Lnc-
lant. lih. ii, cap. 16. Conf. lib. vii, cap. 5. Buneman.

Innotesceret. Iln mss. Anglicani et Aldinn editio;
ali.ie qoae<laii) halient, notesceret, sed miniis bene. —
innoteseeret. Sic Torn., Gyinn., Parrh., Cnil. oinnino
b. 1. sonanlius. At nvtesceret hahenl ruin Goih.,
Reimm., Lips. ad oram, Thom.; fere onmes cdd.
antiiiiiae, Snbl., Ven. i47i, 1497, et Paris. 1513:
praefert quoqiie Heumannus. Occurrit aliquoties lib.
IV, cap. 26, et iu Epiiome ex ms. Taur. Buneman.

Jn obseuro veritas. Quomodo id sit docetlib. i!i,c. 28.

Assertoribus. Ila cum vet. trihiis Romanis editioni-
bus an. 1468. 1470 ei 1474, ac Betuleii et Cellarii
mss. Boiion., 7 Ueg., 6Colherl., 2 Sorhon., Navar.y
Victor., Gaiinn.,Cnuc.,UItr.,5 Lips., Caul., Emm.,
Jun., Groiiov., "i C aroin. ei 2 Briin. ineliiis et con-
ciniiius qiiam assertionibas in 2 Reg. rec. et Marm.
ac receniioribus editis. De assertoribus cbrisiiauas
religionis vide lih. v, cap. 2.

Falsi. Id est, decepti.

IHa oratoria, Se. profana,sophislica,quam vocat de
Opir., cap. 21, fallacem capiiosamque facundiam. BuN.

In qua diu versaii. Foruui lanieii non aitigit.

Jnsiruere. Sic resiitiiimus ex veterrimo et ofilimo
ms. RegioPuleano, 5 Colbert., t Clarouiont. nliis*
qiie. et vel. editis Roin. Fgiiat. seu Ald., 1M5, Paris.,
1525 Cratand., 1532. In nonuuliis mss. et recentio-
rihus editis, inslituere.

Majore in gloria, etc. Dephilosophi et oratoris com-
pnralione vide Plutarchum in Sioicis Enanlioniatis
suh initium.

Muiium tamen nobis exercitatio iUa ficlarum lidum^
eic. Fictarum, ait, litium, nam venirum nuniqunin
paironus fuil, cuni ne forum quidem nltigerit, ut te-
statur ipse de se lih. iii, cap. 15. Olini autem cum
iii Graecia el Rom:c lloreiet eloquenliae stiidium.

Errare. Sic cuni edit. Rotn. omnes mss. practer 1 D juvenes, percepin graminaiica, diicebaiilur ad rheto-

res, qui iheinata illi.s vel coiificia, vei ex hisioriis
pelita propoiiehant, quulia sunl quae iii Senecae palris,
et Qiiiiitiliani dechimationibus , ei apud Graecos scri-
ptores etiamiium niiilta reperiiiniur, in (|iiibus piieri
in scholis sese dicuone ac scriptione exercerenl,
quales fueruut Lihanius, Carnendes, Dio Chrysoslo-
mus : ita hi juveiies instituehnnt, ui posiea serio ad
populiim, vel senatum eloqui possent; et niaierias
infaines pertractare consueverunt. Hae iiaqiie exerci-
taiioiies erant, quibus paulo snpra Lacianiius aii, se
in professione illa oratnria diu versatum, juvencs
oliiii iioii ad virlutem,sed planeadarguiara inalitiam
erudivisse, multuinque illaruin usiim nunc sihi pro-
fuiuriiin ad causain vcritaiis adversiis genies per-
orandain. ISiCus.

Dimrenda est. Dissercre , est velle indicare, de-
clarare. Tacit llist. ii : Jiaud fuerit tongum initia re-
tigionis, tempU situm , formam dem paucU disserere.

Reg. etedd. rec. in quibus cst, oberrare, — Re-
gnat in oinnibiis edd. ofrn-rar^ ;niiiaverolioc Lactan-
lio et atiis est cirea atiquid errare^ ut noio ad lib. ii,
c. 2. pr:f!fero errare : sequitur erranfi : etiam Reiinin.,
errare. Bu.neman.

Luboris effeciu. Certe non opus a con^ensii codi-
cum,eiiain Reiin., abire. Iterum Lacl. lih. iii, cap. 1,
9oluntatem non secutus effectus. Seneca de Tran(|uill.
cap. 11, f\n. : Ne aut labor irritus sine efTectu lif, aut
efrectiis labore indignus. Bonehan.

Notionem veriiatis munus suum fecit. Id est , ipse
Deus voluit fungi oflicio docloris , veritatem notam
faeiendo. Ipsk enimsoli verilas nota est^ lih. iii, c. 1;
e% Deiest hoe munus... et veritatis notio divinw condi'
tionisesl. Boneman.

iVii//fftii. Id esl nullius pretii , nulliusemolumenti.
¥Fal€Biu8. — Iia inierpreianiur vocein nuUus purioris
eloquii auctores.

116 riRM. LACTANTII

influat et vi lua instrucia, et luce orationis ornatt. A

CAPUT PRIMUM.
Di reHgUne el sapientia.

De religione itaqiie nobis rebusque divinis insli-
tuilur «Uspulatio. Nam si quidam roaximi oralores
prorcs^i tnis snx quasi veteraui » deciirsis operibus
gciioiium suarum, posireuio se pliilosophiie iradide-
runt, eainque sibi requieiu laboruiu jnstissiinam pu-
taverunt ; si aiiimos suos in enrum rerum , qua: in-
veniri non poleraiit, inquisilionc torquerent, ul
00» tam oiiuin silu, quainnegoiiumqu;r,sissevidean-
tar, et quidem multo molestius, quam in quo fue-
rant anie versati : quanio juslius ego me ad iliam B

VARIORUM

Babthids.— Forto legendam, a$$erenda est, aitPelrus
Fraiiciiis in orn Lnctaiitii sui.

Et vi sua instruita. Ila cmendatum ex veiusiissimo
el optimo 1118. Rfgio-Piiieauo, aliisc^ue 7 Rej^iis, et 6
Colb., SLii)S..CIiri!«t., Ciii.,Caiilabrig.,2Claroiu., 'i
Brun., ac 5 vet. editis Rom., Egn. seu Aid., Paris.
15*25, Toriies.,Cra(nnd., GMpb.« GyiiiMic. ei^Lips.;
cum antea i^f^sel in ediiis sex receiitioribus el vi sua
et instrurtu religioue. Kt quideiii diius liascc voces
esse deleiidas existiinnbal dO('tis<^iiiiiis Pttriis Fraii-
eius bisioriarum et eloqueiiiine prolessor Ainslelo-
daini, in nolis mss. nd oram L iciauiii sui, reiigione
Buspicniis natuiii cx se<iut'iiiibiis.

Maximi oratores. lni|trimisCicero,qni, sexagenario
major, oinnin lcre piiilosopbica scripsit. Coiil. ejiis
init. hisp. Tiisciil. Bdneman.

DIYIN. INSTIT. Iir,

piam» veram, divinamque gapientiam, quasi ad por-
tum aliquem tutissiiuum conferam, in qua omnia
dictu prona siint, aiidilu aunvia, facijia intellectii,
bonesia sutceptu? Et si quidam pnidentes, et arbiiri
xquitnlis, luslituiiones civilis juris coin|iositas edi-
derunt, quibus civiuin dissidentium Jites contentio-
nesque si»pirent : quniito ineliiis iios et reciiiis divi-
nas lostiiiitioiies littcris perseMnemiir ; iu qiiibus iion
de stiHicidiis, aut aquisarcendis, aul dc munucoiisc-
rendn, ged de spe, de viia, dc snbite, de immoriali-
tale, de Oeo loquemur, ut supersliiioues mortiferas,
erroresque turpissimos sopianius?

Quod opiis nunc nomiuis tui auspicio inrboamus ,
Constaniine, Imperator Maxime,qui primus Romano-
rum principuiu , repudiaiis erroribus, majestatem

NOTiE.

Gat., Tornes., Claromout., Brun., et inedit. Florcn-
linn. Desuiit quoi|ueiii mss. Rotianneo etSangerman.
Exlnul auieiii in vetustissimoms. Reg. OOOaunoriim
codice, et iu aliis qiiaiuor Regiis, 5 Vaiicnnis, 2 Col-
beriinis, Sorbou., 2Lips., iClatomoiit., Goiii., Bnl-
liol., Mnriu., et iii vel. ediiis, 3Rom.,Ald. 1515, Pa-
ris. 15i5, Grnpliei,riraiandri, Gyinuici, Bctulrii, Fa-
siiciii, Thoinasii , Soii*t., 2 Paris., Spnrk. et 2 Lips.
Hjrc r«'piidi:it Isriis; iiientiir aiitcin nobiscum claris-
siint el eniilitissiiiii viri Stcpbniius Rnliizius, Scbas-
tiaiius Tillemoutius, et Jo. Georgius Wnlcliius e\ styii
xqiialiiate , et bis cdilos a Lncianiio riiis^e : priuio
Irisiibiis quidCMi teni|>oribus scriptos piitant In^lilii-
lionuiu iibros, seilicei paulo post an. 30i, IxMiori-
biis auteiii emiMidntos, auctos, allera ediiicne pro-
diissc, et Coiihtaniiuo iiiscri|>tos ac dedicnios circa

Vettrnui. A inililin de^uinptn siniilitiido ; alii C anniiin 521 nut 525. Vide pruTnlionein noNtrain ,

enim milites veterani, alii lisones. Veierani snni ini-
lites, qui muliisanuis siipeiidin focerunl, ei diuturiio
usu in re militari sniil excrciiaii : sub vcxillo taincn
conliiiebniitur , iit pntet ex Ciesnre libro i de Bello
Gallico. Vide Lipsiuiu,ad libriinii Taciii; Biida uni,
in 1. de Asse. Ilinc ontores vcterani nppcllnnlur ,

aiii multis nnnis deelainando sese exercuere , ac qui
iuturno iisii . dicendi facultatein ac fncilitniein ac-
quisivere. GALLiEus.

Prudentes. Id esl jiirecousulti ; sic in jure dicun-
tar responsa prudentum, Sic iiifra lib. v, cap. 12,
prudentes ilcruiu qui et jurecousulti diciintur : et
prudeutia pro juiisprudeuiia apud Ciceronem, deSe-
nect. cap. 9. et de Ainicii. cnp. 1.

Institutiones. Respicilnd operis titiilum, nd instar
€aii luikliiutionum juris civilis, quaruni liodie exinnl
fraguienta. Insliiiitiones auiein sunt libri , quibiis
priina eleiiienla docend;c alicujiis artis aiit scieniinc
ita coiicliidunlur, nt rudis niiqiiis per gradiis ad ejus |^ pncci
cognitionetu pervenire possit. Sic apud JC. Insiitii- *^ qui i

tioncs legimus scripta brevia Barthius. — Pcr dttirfas
Insiitutiones inielligii Laciantius, de rcligionis cliris-
tianu^ institiitis et prafcejitis, dcqiie impiisgentiliura
cultibus coargiiendis disceptalioues.

Instilutiones. {)nvn juxin, L ict. lib. v, cap. 4, doc*
trin(e aticujus substantiam continent. BuN.
|K iVon de stillicidiis^ uut aquis , eic. Iii Pandcciis ju-
riscousultorum, libro xxx, tiuilus teriiusesld^ uqua,
etaqwe plubias arcendne, Vld. Cicerou., lib. i de Ora-
tore, nuin. 38.

De munu conserenda. Testc Gellio, lib. xx, cap. 9,
manum conserere e^t, ue qua re discepiabatur in re
prxsenii, sive ager , sive quid aliiid esit, cuiu advcr-
sariuiu simid uianu prclieiideret, iii ea re ouinibus
verbis viiidicare. A. Gellius.

Quod opus nunc nominis tui auspiciOf elc. H.-cc us-
quo ad 0$ni$sis ergo dei^ideruiitur iu mss. 4 Reg., 2
Bon.JYatic.,4Colb.,Nav.,Vict.,Ghr., Em.,4 Lipi.)

n. 10, et Hist. eccle>i. Tillcmoinii, lom. vi, p. 208.
Omuiuo genuinus foetusest Lactautii , inquil Walciiius
iii sui Li|>Hieiisi edilione, nn. 1715, pag 13 : quod ex
scribendi iudole clnre colVuji pntest. Qiia de re vidc
IsiiMiin, in nolis ad libriiiu i, qu;£ sul)jiciuiitur ad li-
nein hujusce voiumini'^.

Imperaior Naxime, Nouiine isl»» fuilinsignilus Con-
staiiliiins. cum jain sidus, debeltniis bostibus, gubcr-
naculn inipcrii Romani baberet. Pliiia cteiiiin rogno-
niinn gradaiim nssccutus esi Coii>tnntinii8.l£x eo qiiod,
Maxcntii victor,Roinanuiii imperiinu lyrniinide libe-
ra^sci , appellatus fuit Libcrator Urhis et Fiindnlor
quiciis; cum solus impcrarel, snlutabatur Resiiiutor
buinani generis , Propagntor iinperii, ct Fundator
aaern% securiiaiis.

Qui priuins Romanorum principum. Nou tain pri-
»iM«, rt'pudiuti$ erroribus, mujeslatem Dei iiugularis ac
veri coguovit et iionoravit, qiiaiu primiis iinperaiorum

icciu clirisiianis dedit. Nnm anie illuiu Pniiippus ,
qui iinpcrnvit nb aiino 244 ad 149. \idctur fuisse

clirislimus , ut cidligi poiesl ex Euseb^i Clironico , et
Hisi. eccles., lib. vi, eap. 59, png. 231, B; c. 54,
png. 23i; B. Ilicronymo, lib. de Viris illiistribiiS,
seii de Script. Kccles, cap. 5i, paj(. 2.s5 ; Vincentio
Lirin., lib. i, cap. 23 ; Oros., lil). vn , cap. 20 ei 28,
aliis(|ue. Iia<|ue iniillo ob^ciirior fuii in Pidlippo
qiiam iii Constnnlino, cbrisiinnn' rciigionis prote^sio.
Vide Tilleiiioniiiiin , lli-ioi-. iniperniorinn, toin. iii ,
png. 300 et j). 6i3 ci scqq. Cnusac nvctsionis Cons-
tanliiii fiiil viclorin de Mnxentio, xkito toO flrTaupoO an-
juiciov, cni adscripium : h toutw vtxa. Id nulciii evenit
an. Chr. 31 1 . Mortiiiis cst 337, d'ic Pe:iiecostcs 42 uiaii
sub coss. Feliciano et Titiano. Vide Pliilostorgiiim,
lib. 1 Hist. eccles., 6, alii ante vicioriam jam fiiissc
chiistiniiuiu rereruni. I)e criice illa qux anno 311
Constnntiuo apparuit, vide Jac. Goibofreduin ad
Phibisiorgium ; lilusebium. lib. i de Viia Consianlini,
cap. 22, et Sebasiianum TUlemontium, Histor. impe*

117 LIBER I. DE FALSA REU6I0NB. ilS

Dei singularis sc veri ei cognoviiii et honorasii. Nam ^ cramentum verae religionis accepimus, cum lit veri-

tas revelaia divinitus, cum doctorem sapieniiae du*

cum ille diei felicisiimus orbi lerrarum illuxisset ,
qno te Deus lummus ad beatum imperii culmen evexit,
saluiarem uiiiversis et opiabilem principaiuin prae*
claro iniiio auspicalui es, cuui eversam sulilalamque
jusliiiam rcduceos, teterriuium aliorum facinus ex-
piasti : pro quo faclo dabii tibiDeus felicilalcm, vir-
tutem, diulurnilalero : ut eadem justilia , qua juve-
nis exoriui es, gubernaeulum reipublicae eiiam senex
teneai, tuisque liberii , ui ipse a paire accepisti, tu-
lelani Romani nominis tradas. Nam malis , qui ad-
huc advenus justos in aliis terrarum partibus s»-
▼iunt, quanto serius, lanto vebenieniius ideni omni-
polens mercedem sceleris exsolvet : quia ut est erga
pios indulgentissimns pater, sic adveisus impios rec

cemque verilaiisDeiimsrquamur, universos sino ullo
discriniinc vel sexus vei u tatis ad c(Ble>le pabnlum
convocanins. Niiilus euim siiavior aninio cibiis eil,
qnain coguitio veritaiis, cni nsserendoi atqne illus*
trandoe septem voliiniina destinavimns , quamvis ea
res inriuiii peue sit operis et imniensi : ulsiquisbaec
dilatai e atque eiequi pleniisime veiil, lanla illi re-
rum copia exuberel, ul nec libri inodum nec iinem
repc;rial oratio. Sed nos idcirco breviter omuia colli-
gcmns; quod ea qux' nllaturi sunins, tam clara sunt
et IiiciJa , ut magis miruin esse videatur tam ob-
scurain videri lioininibus veriialem, et iis prsccipue ,
qui sapienles vulgo puuintur , vel quod tantuniuiodo

tissimus judex. Cujiis religionem cultuuique divinum B instiiuendi nobis bomines erunt , lioc esi , ab errore

cupiens defendere, quem potius appellem, quem al-
loquar , nisi eum per quem rebus bumanis justiiia
et sapienlia reslituta est?

Ouii&sii ergo hojusce terrens philosophiae aucto*
rifooi uihil certi affereniibus, aggrediainur viam rec-
tam : quos equidem , si putarem saiisidoneos ad hene
vivendum duces es^e, et ipse sequerer, et alios , ut
sequerentur, hortarer. Sed cum inier se magna con-
cerialiiuie dissideant , secnmque ipsi plenimque dis-
cordeiit, apparet eorum iter nequaqnam esse direc-
tum : siquidem sibi quiqiie, ut est libiium, proprias
▼ias impresserunt , confusionemqiie m:ignam iiiqni-

quo sunt implicaii, ad rectiorem viam revocnndi.
i Quod si fuerimus, iit spero, assecuii, miitemus eos
ad ipsum doctrinae uberiiinum ac plenissimum fon-
teni, ciijus hatistu atipie potii conceptam viscenbui
sitiin sedent, ardoremque restinguanl. Erunlque illis
omnia facilia , prona, manifesta : modo iie pigeal ad
percipiendam sapieiiti.-e discipliiiam , legendi , vel
audieiidi (>aiientiain commodare. Muiii eiiini super-
stitiunibus vanispeitinaciterinhserenies, obdiirantst
contia manifestam verilatein , non tam de suis reli*
gionibus, qiias prave asscrunt, liene nieriti, quam
de se male : qui cum habeant iter rectum, devios se-

rentihus veriiatem reliqueruni. Nobisautem, qui sa-r C quuntur anfracius ; planum deserunl, ut per praeci-

VARIORUM NOTiE.

ratornm, tom. iv, cap. 23, pag. 126, ntque disserta-
lionem Nicolai de Lesmcq, huic cditioni annexam.

Aiiorum facinu^. Taxat liic L:ictantius Maxentii et
Licinii in christianos crndelitateni , et aiios cbristia-
norum perseciitores.

Dnbit libi Detts felicitatem. Sic S. Aiigusiiniis :
Conttantinum , iiiquit, imperalorem non supplicanlem
ditmonibuSf %ed ipsum vernm ifeum coleutem , inniis
terrenis implevit muneribui , quanln oplare nuUu$ au-
ifm/,etc., deCivii. Dei. lib. v, cip. 25.

Eitam senex teneas, Hx'C verba desuiit in edit. Su-
hlac.

Ju$to$. Id est christianos.

Quanlo $eriu$ , tanio vehementiv$. Yal. Max. lib, l,
cap. 1, exi. 5 : Lento gradu ad vindictam sui divina
ffrocedil ira^ tarditatemque $upplicii graviiale eompeu'
$at. BuN.

Afferentibus, Ul paulo post, aucBallaturi $iimu$.j at
mss. 9 receniiorescum nonnullis ediiis, a$$erentibu$.
fiic non Acadeniicos niodo intelligil, sed philosoplios
omnes, qui variis opinionibus sapieiiti.]; studiuin di-
laniaruut. — Nihit cerli atferentibu$. L. iii, cap. 7,
fln. : Nec tamen afferat ip^e^ quod sequamur. Cic.
c. 16 : Nihil boni ad vitnm afferebant. De 0|»if., c. \ :
Sic di$putunt, ut ea, quts afferunt, probala et cognita
videri velint. Singulis hislocis quoque de philoi>ophis
agitur.

Inquirentibu$. Sic mss. S. Germani et Lipsienies
diio; aiii vero qutBrenlibu$.

Requirentibu» veritalem. Merito ex Lips. prnptiilit
Cellarius. Amat L^iclantins vocem haiic. infra, l.vii,
cap. 7 : Veritatem $ineduce requirerent. De Ira, c. 3:
Veritotem alibi reqniramus. Bufi.

Saeramentum Hic signin^at rem arcanain , quse
natiii^aliler rationi buman3e ignoia est, .^ed divinilus
paiefacta , quosensu verus interpres vocem fAVTnfi^iov

reddidit. H;cc vox nonniimquam signincat jnramen-
lum, qiiod niilites olini imperaiori prasstahanl, eoqut
se fideliler pugiiatiiros et pronipte obiem|>ernturos
pollicehanlur : hnec significaiio hitic loro eiiaiii ap*
laii potesl, atqiie iia accrpii 0, Thys. Nain ei cliris-
liani qiiniido per iinptisiniiiii Eccle.siac iiiserchaiitur ,
jiiraniento (Mirisio se obligahant ; hiiic S. Hierony-
iiius ad li<-lio(lor. : Recordare tyrocwii lui diem , quo
Chri$to consepultu$f in sacramenli verba jurasti. Gal-

LiEUS.

Cui asserendx. Sir 22 mss- inter qiios .«unt anti-
quioresUrg., Bonoii. et Hohaii. ac Saiig<Tni. tiuod
praferrndiini aliis mss. recentioribus et editis, qui
habeiil cu\us.

Infiniii pene sit operis et immensi. Inest in his ele-
gantia. Cic. i, de Orat., 6 : Nec dubito. quin hocpU*
]> risque inimpnsiiin iiinnitunuine videalur. BtiN.

Copia exubcrei. Ven. 1471, utraqiie U78, Rosi.,
Ven. 1497, Picr., Parrh. ct qiuLMlnni aliae exitperet,
Nihil miiio, |ib. iv,c:»p. 17, copia taclis exuberant ;
cap. 29. exuberans fons ; lih. vii, cap. 15, ager exubt"
rat ; di* Ira, cap. 13, Utarbuhia pomisexuberenl. Epit.
cap. 72 : Lactis, viui fonles exuberabunt. BcN.

Nec libri modum^ nec fiuem reperiat oratio. Heu-
maniiiis miratur, tnm diii in iiiendo cuhiiisse b. I. et
rescribit, Uber. Non opiis si , nre libri modum, repe-
riaiit snbaudias. Certc oinnes libn scripii et edili //«
bri habent : iia ut priori loco hic, reperiant.

Vnnis. In ed. Siiblac. legitur varii$.

Obduruni secontra. Gotb. obduraniur contra mnni^
feslnm veriialem. Cicero sine reciproco, lih. iii Fi-
nih., 11 : Qn\$ conira sludia naluroe^tam vehementer ob'
duravit. Bux.

Prnve asierunt. Iln cnm ediii<; optimi qniqne mss*
In irihus rer. e>i proferunt; in deceui rccentibSimis,
prasferunt. Vide inrra prave $enti€ntium*

DIVIN. INSTIT. I^

CAPUT II.

Quod ffrovidenlia sU in rebus hnmanii.
' Suscepto igiliir iliiistrandae veriinlis ofHcio , non
puUivi :ideo nece&sarium ab illa qiiaestioite priiici*
pium sumere, qiise videtur prima esse nniura : sitne
providentia, qugp robus omnibusconsulat; an fortnita
vel facta siiit omnia vel regantur. Giijus sententis
aucior est Democritus, confirmaior Epicurus. Sed et
antea Proiagoras^ qui deos in dubitim vocavil; et
postea Diagoras , qui exclusit ; et alii nonnulli qui
non putaveriint deos esse; quid aliiid effecerunt,
nisi ut nulla esse providentia putaretur? qiios tamen
et cxteri pliilosoplii , ac maxime Sioici acerrime re-
VARIORUM NOTiE.
\}x ver prcBcipiiium labantur. Et sic labantur lib. vi, B perspicncissimiingenii.rlariss. Yossiusexislimaleum-

119 ' riRM. LACTANTII

pitium labantur ; lucem relinquunt , ut in tenebris A
cxci ac debiles jaceant. Hisconsulendum esi nccon-
tra se pugncnt, velintque se landem nb inveteraiis
erroribus liberari : qnod utique racieut, si,qiiare
sint nati, aliquando perviderint. H:ec eniiii pravitalis
est cnusa, igiioraiio sui ; quam si quis, cognita veri-
taie, disciisserit , sciet qiio referenda, et qucmadmo-
dum sibi vita degenda sit. Cujiis scieniiae suinmam
breviter circumscribo : ut neque religio ulla sine sa-
pientia suscipienda sit , ncc uila sine reiigione pro-
banda sapientia.

cap. 57; Epitom., cnp. 69. At mss. duo Colb. rec. et
Rolian., ut in prcecipitium ; 1, Reg. ut in praeepi.

Relitiquunt. Reimm., Lips. 2 et 5, aerelinquunt.
Certe Lactnntius amat hoc decomposiiiim ; llb. i ,
cap. 18, lib. V, cap. 8, cap. 18, et quidam lib. iii ,
cap. 13. BuN.

Liberari. Frnncius, forte liberare. Sed melius le-
gitur in Coloniensi nnni 1544 edilione, velintque tan^
dem ab inveteraiis erroribus libemri.

Si quare sint naii. Ex mss. et edilis addidi sint ,
quod de«'rat editis Tbys. et etiam Servaii G;ili. —
Quare sint nati. Illiid sint in Heiinm. et in Iriginta
ampliusedd.depreliendilur, iiiSiiblnc.,du:ibiis Rom.,
decem Venelis, an. 1471—1510, Iribus Antuerp.,
tribiis Basil., qninque Tornres.. Junt., Parrli. , Be-
rnt.,(«rypli., duabus Isai. NeglexeruntTliys., Gall.,
Spaik., Cnniabr.

Ut neque.... probanda sapientia. Hypothesis est to-
tius professionis cliristinn.e : de hoc agitur iii Lactan-
tii iibro de Irn Dei, c:ip. 12.

Non putavi adeo necessarium. Plenius hoc argumen-
tum irnctniura Lnctantio libro dc Ira Dei,cap. 9, 10,
il, et in libnllo de Ojiificio Dci, ubi Epiciireos conlutat.

Natura; sitneprovidentia. HiiicLact. Epitom. rap. 2,
ineonte : Prima inciditquasstio, sitne providentia.Bvfi.

Regantiir. Sic cuin opiiinib pdiiionibus et mss. an>
tiqiiioribus ; qiiod cnpiie 1 Epitomes coiifirinatiir ;
ubi legere est : Sitne aliqua providcnlia, quce aut (ecerit
aut regat mundum. hi quibusdam tainen mss. legiiur
gerantur^ otiain Rohaiineo et Sangermauensi, in aliis
etiain, scd mnle, gerantur.

Democritus. Qiii fortiiiio omnia ex alomis fnctn as-
sercrc conntnr. Vide Lnerliiim. Optiiiie Pluiarohiis :
iVfVif/ putchri temere, et fortuilo nasciturj sed ah arte
aliqua efficilur. Vossius. — De ipso Democrilo copiose
agituriiifi a libro iii,cap.l7. Democrito autem adjungit
E|»icurnm, quia liic ex illo plenque hausii, tesle Ci'
cerone, lib. vde Finib.; ei lib. ndeNntnr.iieorum.

dein esse Dingoram Atheniensem, qui reliquit sermo-
iies Plirygios. Talinnus conira Graecos : ^iayopac
'AOvivaioc, eic. Hi plirygii sermones fuisse videntur
historia eorum qu;c ad Cybelen , sive matrem Phry-
giam, el ejus sncra pertinerent. Ab ipso atiiem eo
line conscripti, ni homiiies a sacris illis averteret. Ex
Vossio. — De boc Diagora iterumaKituraLnctnntio,
lib. de Ira Dei, cnp. 9, et a Tlieodoreto in Tberapeu-
tica Gr»corun), in sexto.

Et postea Diagorns. Post Prolagoram, anie Epicu-
rum, et ipse discipiilus Democriti. Suid. ed. Kuner.,
t. 1, f. 550. Si recte capbs , Lnclantius credi<lit
fuisse euin posi Epicurum, de Ira , capite 9. Male.
Diagoras Olyinp. lxxiv floruit; Epicurus deninm
Olynip. cix, anno lertio natus; Laert. 1. x, secL 14,
i5,etMenag. p. 453. Vossiusergo corruptam Lneriii
ediiionem seciiius esl, ciim de Hist. Gra*c. 1. i, c.
21, Epiouriim Olymp. cvii morluuin iradidit; conce-

p dit eiiini Olyinp. cix natum fuisse, I. iv, c. 10, ed.

^ Lugd. B. in-4°. Ad rein conf. Cic. de Nai. deor. I^.

1, c. 1 ei c. 23; I. ni, c. 37 ; Valer. Mnx. I. i, c. 1,
ext. n. 7; iGlian., I. ii ilisi. Var., c. 31. Bun. — Aniea
Protagoras... postea Diagoras. Cic. libro i de Nnt.
deor. c. 1 : Deos esse^ dubitare se Protngoras . iitf//o<
esse omnino^ Diagoras Melius et Theodorus Curenaicus
puiaverunt. Idem dicio llbro, c. 23 : Quid ? DiagoraSf

A6<o? qui dictus est , posleaqne Theodorus , nonne
aperte deorum naturam sitstulerunt ? Nmn Abder*tes
quidem Proiagoras , sophistes temporibus illis vel
maximuSt cum in principio libri sicposuisset, de divis
neque ut sinl, neque ut non siiit, habeo dicere,
Athewensium jussu urbe atque agro est exterminatus,
librique ejus in concione combusti. Cell.

Et alii nonnulli. E. g. Theodorus. Epil.cnp. 68; de
Irn, c. 9. Loca scriptorum indicnruiit Elmcnhor.st.
ad Miiiuc. c. 8. Pfaiiner, in Syst. Theolog. Geiilil. c.

2, §2. BuN. — Bioii eiiani exrlusiideos : cnrmina
quae de illo extant reperies ainid Meiirsium qiiero

Protagoras. Democrili anditor; de illo sic Lactnnt. D adire ne pigeal, inopuscuUs Hesychii, p. 12 GALLiKOS.

dc Ira Dei, cap. 9. : Primus omnium Protagoras exiitit
temporibus Socraiis, qni sibi diceret non liquere, utrum
esset aiiqna divinitas necnc^ elc.Suidns, iii npoTaTO/oac ;
Tlieopliiliis, nd Autolyc. lib.. 3; Cic, lib. i de N;tt.
deor.; Ejiiphanius, lib. iii contra ILereses; Tlieodo-
ret.. orai. ii conirnGrxcos. Elhenhort. — Protagoras
propier inipium dogma Atiienisejectus est. Ejiis Vita
est apiid Laertiuin libro ix. Siib Protagorae nomine
dialogiis est inter Plnionis Dinlogos.

Diagoras. Cic. de Nat. deor., 1. 1, c. 23, et I. ii, c.
37; Josephus, ii contra Appion.; Tatinn.; Alhenag.,
Upoi "E^Xjjvac; Clemens, in Protrepl. "'Qv ^n x«P'^»
etc. ; Diagoras Melius^ cui Atheon cognomen impusuU
aniiqnitas^ dixil Miiiiicius Felix. Coiitrn qiiem Kuum
de Providenlin librum scripsit Theodoretiis. Aihe-
nienses taleiiii pretiuin proscripsere illi qui Diagorae
cnptit aflerrel (Snidns in ^iocyopag). Vixit aiiiem Dia-
goras, juxta Euseb., Olymp. lxxiv, et deinceps vir

Ac maxime sioici. Sioicos iniprimis celebrat; sed
non minorcm laudem prumeritiis est Plalo, qui
Deum passini vocat ^niuwoyw a7ro[VT&>v, opificem tini-
versi. Vossius. — Sioicoruni insigiies de providentia
divina senientiae reperiuniur. Lact^mtius laudat Sioi*
cos, c;etfTOsque philosophos : E|ii(iel. apnd Arria-
nuin : Discendum ante omnia^ unum esse Deum^ omnia
regere, onwilms providerc ; quidquid Viro facinmus, di-
eamus , cogitemus , nihil eum latere posse. Vide Seiie-
cam iiiQusesi. et in lib. de Denoficiis, et libro dcPro-
videntia. Eumdem Hetrusci, quem nos ^ovem^ inlelli'
gunt, cuslodem recloremque universi, animum ac spiri'
fttni, mundi hujus operis dominum et arlificem, cui hh-
men omne convenit. Vis iltum fatum vocare? non erra*
bis. Uic est ex quo suspensa sunt omnia, ex quo sunt
omnes causm causarum.Visitlum providentiam dxeref
recte dicis. Est enim cujus consilio huic mundo provi^
dnur^ ul inconcussus exeat , ei actus suos explicet. Sic

it\ LIBER 1. DE FALSA RELIGIONE. Iti

tudenmt, docentes, nec fleri mundum sine diYinft A gutis et eloqueniibus, et de solerlia divinae providen-

lix per toium lioc opus, quod suscepimus, sparsim
dicere necesse est: omitiamiis iii pr.nesenii hanc qiinps-

miione potuisse , nec constare , nisi summa raiione
rpgereitir. Sed ei 11. Tullius, quamvis Acadeniicae
discipliune defensor essel , de providentia giiberna-
trice rerum et multa el sa^pe dissernii, Sioicorum
argumenia coiifirmans , et nova ipse afferens pluri-
ma : quod facit tuni in omnibus pliilosophi.-c suae li-
bris, tum mazime in iis qui sunt de Nalura deorum.
Nec difficile sane fuit paucoruin hominum prave
sentientium redargiiere mendacia testinionio populo-
rum aique gentium in bac una re non dissideniium.
Memo est enim tam rudis, tam feris moribus, qui
oculos suos in coelum tollens, tameisi nesciat cujus
Dei providentia regatur hoc omne quod cernilur, non
aliquam tamen esse intelligat ex ipsa rerum magni-

tionem, qu:i* cuin rselerissic c<>haRret,ut nihii » iiobis
disseri posse videatur, ut non simul de providentia
disseraiur.

CAPUT iir.
Uniutne potettale Dei mundu$ regatur^ an muUorum f

Sit ergo nostri operis exordium qunestio illa con-
sequens ac seciinda : iitrum poiestate unius Dei
mundus regatur, nnne multoriim ? Nemo est qui qui-
dem sapiat, raiionemqiie secum pulet , non unum
esse intelligat , qui et condiderit omnia , et endem ,
qtia coiididit , virtute moderetur. Quid enim muUis

tudine, molu, dispositioiie, constantia, ulilitate, pul- ^ opus est ad miiiidi reginien suslinendum ? nisi forle

cbriiudine, temperaiione : nec posse fieri quin id,
qood mirabili ralione constat, consilio majori aliquo
sit instructum. Et nobis uti(|ue facillimum cst exef|ui
hanc partem quamlibet copiose. Scd qiiia mtiliiim
inter philosophos agitata res est , et providentiam
tollentibus satis responsum videtur ab hominibus ar-

arbitremiir , si pltires sint , minus habere singulos
nervorum alque virium. Qtiod quidem faciitnt ii , qui
multos csse volunt; quia necesse est iinbecilles esse:
siquidem singuli , sine auxilio rcliquorum , tant»
molis gubernacultim sustincre non possent. Deus
autem , qui est xierna mens , cx ouini utiqne parte

etCleanthes aptid Simplicium : Deui, inquit^r^^e
oie per eam causam, qua omnia modernm et temperas.
Acerrime retuderunt. L. iii , c. i8 : Cum fortiier
immicorum impetui reiudi$$et ; I. iv, e. 27, vim reinndil,
Docentes. Ita ferunt mss. veierrimi cl optinii. Ro-
banneiis vero et Saiigermanensis habeiil dicentes,
quod idem fere est.

Ji. TuUius. Cicero modo Plalonicos, modoSloicos, q
modi) Arisioielem secutiis e>t.

Nemo est enim tam rudis, elc. Rccle observai doc-
tiss. Wovreriiis, haec viili;:)ria esse argMmenla, quibus
ooines fere qui adversus Gentes scrip^eruiit , in
astruenda divinilale iisi sunt. Minucius idem biibet
argunieiitum, qiiod a Cireroiie nniiuatur , de Naiura
dcoruin u. dicenie : Quid potest esse tam apertum
tamque perspicuum^ cum ctBlum suspeximus^ quam esse
aUqnod numen prmtanti$sini(e mentis^ quo lta*c regan-
tur. Mein, de arusp. Resp. : Etenim quis est tam ic-
cors, qui cum cmlum suspexerit , deos esse non setitint^
ei ea quce tanta mente fiunt, ut vix qunqnam arte uUa
ordmem rerum ac vicissUndinem pcrsequi possU , cnsu
fierit putet? aut cum deos esse intellexent, non intelU-
gat, eorum numine hoc tantum imperium natum, et
euctumetretentum,eic. Elmenhorst. — Prudeuiius
▼ero iii Apoilieosi :

Attameu in ccRlum quotiens suspexit, in uno
Constiinil jiis omne Deo, cui serviai ingeiis
Yiriutuni ralio, variis iustnicta iniuislris.

"Vide Isidor. Pelus. lib. iv. Hoc argumenlum a crea-
turis petitiimoinnescouvincit, et ouiiiibus noiuni est,
ade» ut validissimum sit :idasscrend.iiudivinii:)iein;
boc cnim argumeuto B. Patiliis, Rom., i, v. 20, uii-
tur, ul Gentes reddat inexcusabiles. Invisibilia eniin
ip^ius a creatura niumli per ea quae facia snnt intel-
lecta conspicinniur : sempiterna qiioqiie ejns virliis
et divinitas, ita ut sint inexcusabiles. GALLiOUS. —
argumentum iteium a Cicerone traciatur libro i Tus-
culiinarum Qn?cstionuni.

Qitioculos, Itamss. et editi veteres. Unde homincs
cognitionem deoruni liabtierint , docei Plularchiis in
Placitis philosopliorum iibro i, c. 6. Vidc etiam Cice-
ronem in libro de Universiiaie.

PnUhritudine. Niliil certe illorum quae scnsu com-
prebeiidoutur, uiundo oriiatiiis , pulchrins el absolu-
tius, ut Philo notat in lib. mpi^A^apTioie y.o^r/xoy, Cic.
lib. II de Nal. deorum. Elmenhorst.— Cicero idem

VARIORUM miJE.

afTirmat, quod hic Lact., lib. ii de Divinat. Ob Iianc
pulclirituflinem mnndus Grrcis est xoo-i^oc.Vide eiiam
Aristotelein de niumlo, et Plinium, libroii, c.ipite i,
Pro voce temperatione, qu;c se(|uitur, ed. Subl. legit
prave, compnraiione.

Quod mirabiU ratione. Francius legit , quod tam
mirabili ratione conslat.

Viique. Sic reposuimus ex mss. et omnibus fere
cdilis. Ini edd. nc., ilaque,

Necesse esl. h\ ed. Subl«c. additur non, optime.

Nemo est qui quidem sajnat. Oplime cnm (loctiss.
Gronovio ila lestiiui cx nis. Rohan., iiem ex 2 aliis
Reg. bon:c iiotai , necnon Gronov. , 1 Colb. , 2 Brnn.
et edit. Cellar. In cueieris, Nemo est quidem qui
sapint,,. qui,

Non ttnum esse inteUigat, E(lirK|uinqne in medio
insenint Deutn : sed perperam ; mox eniiu prx^cCNSit
unius Dei, C;vieriiin in e:»in(lem rein vide Laclanlium
lib. II, cap. 2 : Ctim jttrattt , etcum optant, etc, in-
quil TertnHi:iiius in Apologel. de otlinicis sni lcm-
poris : Atxima licet fntsis diis exanciUala , ctiiii tatnen
resipiscU.ul excraputa et sotnno Deutn noniinat^et
qtiod Deus dederi*., otnnium vox at , judicem qttoque
cotttesinttir iUttm : Deus videt , el Deo cotttttietido , el
Dens tnihi reddet, lestttttoniutn anitttas naitiraliter
ChrisliaiKB ! Denique prottuntians hcec^ non nd CapitO'
//««*, sed ad coelum respicU ? tiovi enim sedcm Dei
^ vivi, Deum unuin pi»ei:K :ignov(Tuni iEscbylus , et
Sophocles,Phileinon, Orplieus, Pyibagoras. Vid. S.
Justinnni de M(niarchia.

Qui ct condiderU omnia, etc. Hierocles Ziiva et Ata
Detiin appelbaum esse scribit , quia pereuin (unnia
sunt et vivnnl. Ilinc Apuleius Denm vocat rerum
otnniutn exeriorem. Proclus vocat Denm itTiyriv TraoTQf
?w>5f , [otitein omnis vitiB. Sic Caio apud Lucaiiuin :
Haeremns cuncti superis, temploque lacenle,
Nil agimus nlsi spoule Dei.
* Sacra ctiam jiagina ad provideniiam asserendam, ar-
guinentum ( qnod omnes convincil) nb expeiienlia
peiii ( Ps. ciii, V. 28 cl 29 ).

JServorum oiqticvirium.PoAorior vox priorem expli-
cal. Vide Davis. ad C:es. i Gal., 20: Oribiisacneivis.
Hic video expressnni Ciceroneni Or. v Philip. c. 12 :
Exptrieiur consentienlis senalus netvos atque vires.
Coiif. Lact. I.iv, c. 18, tiervis ac viribus, Rijneman.

jEierna mens. Seneca lib. i Naliir. Quaesi. :(/«irt

195

p6rfticui coosummatxque

riBM. LACTANTn DIVIN. LN8TIT. iU

f irtutiB es(. Qttod si A tus igitur jam non erit , qui , f.essi)ntibiis cseteris ,

veruni est» nnussit neeesse est. Potesias enim , vel
virlus absoluU , reiinet suam propriam firmitatem.
id autem solidum existimandum est , cui niltil dece-
dere ; id perfectum, cui nihil po<sit accedere.

Quis dubilet poteiitissimum esse regem, qui lotius
orhis habeat iruperium ? neque iuimerito : cum illius
sinl , qux ubique sunt omnia ; cum ad euni solum
omnes undique copiac congeraiitur. At si piures par-
tianiur orbem , uiiuus cerie opum , minus virium
siuguli habebunt , cum inlra praescriptam portionem
se quisque contineat. Eodem eiiam modo dii , si
plures sint, minus valebunt, aliis lantumdem iu se
bHbentibus. Yirtutis autem perfectiur natura potest
esse in eo , in qiio totum est , quam iu eo , in quo

non potesi omnia guhernare. Ita Ut ut ad rogendum
mundiim unius perfecia virluie magis opus sit , quam
imbecilliiatemultorum. Qui autem putat haiic lantain
magnitudinem non posse ah uno regi , railitur. Nec
euim qiianta sii vis potesiasque divinae majesiatis
intelligit , si existimat singularein Deum , qui facere
mundiim poliiit , eumdem regere non posse qiiem
fecit. At sicoucipiiit aiiimo, qiiaiita sit divini hiijus
operis imuieiisitas cum antea nihii esset, tameu vir-
tute ai(|ue cousilio Dei ex nihilo esse conflaiain ;
quod opus nisi ab uno inchoari perlicique noii po-
tuit : jam intelliitet , niulio facilius esse ab uno regi ,
quod est ab uno consiitutum.
Dicat fortasse aliqiiis, ne fabricari qimlem tam

pars exigua de toto est. Deus vero, si perfectusest B immensiim opus mundi, nisi a plurihiis potuisse:

( quia perfectus est ) ut esse debet , nou potest esse
nisi unus, ut in eo sint omnia. Deoriim igitur virtutes
ac potestates infirmiores sint necesse est : quia
tanlum singulis deerii qiiaiilum in cscieris fuerit ;
ita quanto plures, tanio minores eruut. Quid, quod
summa illa rerum potestas ac divina vis ne semet
quidem dividi potest? Quidquid enim capit divisionem,
et iiiteritum capiat necesse est. Si autem interitus
procul est a Deo, quia iucorruptibilis est et aMeruus,
coosequens est iii dividi potestas divina non possit.
Deiis ergo uiius est, si nihil esse aliud poiest, quod
tantuiudein capiat poiesiaiis ; el ii tamen, quimulios
esse arbiirantur, officia inler sedicuut esse partitos:
de quibus omnibiis suo loco disputabimiis. Illud
interim, quod ad praesentem locuin periinet, leneo.
Si partiti sunt inter se officia , eodein revolviiur res,
ut ex iis quilibet sufficere^ omnibus nequeat. Perfcc-

quamlihctmuUos, qiiamlibet magnos facial, quidquid
in miillis magnitudinis, potestalis, virtulis, majesta-
tisqiie posuerit, id lotum in uuum confero, et iii uno
esse dico ; ut tantutn in eo sit istarum rerum, <|uan«
tum uec cogitari nec dici poiest. Qua in re quoiiiam
el sensu deficimus et verbis ; quia neqiie laniai in-
telligentio! lucem pectiis humaiium, neque^explana-
tionem taiitarum rerum capit lingiia m»rialis : idip*
sum inteiligere nos oporiet ac dicere. Yidco rursus
qiiid e contrario dici possit : tales esse iilos plures,
qualem iios volufliusunum. At hoc ficri iiullo pacto
pote»t, quod singulorum pote^las progredi lorgius
non valebit, occiirrentihus sibi posiestaiibus c:eiero-
ruin. Necesse est enim ul suos quisqiie limites aut
transgredi iiequeat, aui si transgre^sus fiierit, stiis
' alieruin finibiis pellai. Non vident, qiii deos roultos
essecredunt, fieri posse ut aliqui diversum veliiit;

VAIUORUM mJM.

est Deun? Mensmivmi. Annxagoras Deum vocavit
voOv; Cic. in priin. Tuscid. QiiaBsl. : Dtms est niens
solula ei libira, segregnla ab omni concreiione moruUi.
Voss. — Ita loquuniur Plnlonici. Aitgusiiuus laiuen de
Trinilate lihr. xv, scrihit Deunt amidius quidd:)in ,
quaiii meniein esse , lautiim , quanlum homo nieitte
pra*ditus, sufierat hruia inentc careniia. De Dei
natura vide Plutarclium de Placitis philosophorum
libroi, c. 7.

Nihil decedm.'-Iu*^etiam 6. Augustinus libro v
deTrinit. docet nulla accideutia iii Deum cadcre
posse ; el (|uiquid de Deo dicatur essenlialiter , non
accid4>nialiter dici.

f Copia, Id est, abundantiay bona^opes, Infra 1. v,c. ^2:
Omnes ad eum honores , omnia imperia , omnes opes^
omnfs deniquecopias conferaniur. L. vn, c. 23: Fruen"
tes jucundiiate innumerabilium coniarum, De Ira, cap.
15: Rerum et copiarum abundantia,,, instruere; et
cnp. 23 : Deus nos innumerabilibus copiis alit. Hinc
1. vi,c. 11, copiosi^ suiii opihiis alflueuies. Freiush.
ad Tac. Anu. iii, c. 54. Bunehan.

Virtutis autem per[ectior, etc. Ita mss. Rohanneus
et S. Germ:iui, idqneelegaiitcr; priiis tamen I(*gi*ba-
tur perlripiiccm iiegationeui : Virtutisautem perfecta
natura non polesl esse nisi in eo quo totum est , non in
eoinquo pnrs, elc, Atedilio Heuuianiii legit, Virtutis
ttulem perfecia nntura in eo potiuslest, in quo tolum
est^ quam iit eo in quo pars, ctc.

Natnra in eo potest esse^ in quo tolum est; quam. Vif"
tulis aulem perfecta nalura in eo pntest esse in quo to*
tum e</«quam ineo.Hjac lectioesl reciissiiiiajiccerat
» Celiario corrigcnda; nec,utUeuman. scripsit, ma-

nifesiiis error lihrnrii. Subaudiendum , po/tu<. Buif.

Quia perfectus est. Iliecomiltiint mss. Lips etGoth.
necnoii edilio Betiilci. Ex inss. priin^e noi:c ei prope
omnihiis, veterihusqiu; ediiioiiihiisR >manisetCellarii
reposiliiii» qnia^ pp» nam quod esl in c:rieri^ cditis.

Incorrnpiibilis. H:)nc vocem fere Erclesiast. jamante
noslrum saepe ih TertuIIiaiio. Cypriaiio, ArnobiO lcgi»

Divina, Ed. Suhlac. hahet oeierna. Buii.

Eodem revolvitur res, Exprimil Cicer. I. iv Acad.,
^: Imprudens eo, ^uo mfnimevii/^ revolvitiir; L il,
Divin. c. 5, eodem revolveris. Add. 1. i Tnsciil., c. 6.

BUNEMAN.

H Ex nihilo esse conflalam. Paraeus in Genes. probat
ex iiihilo inundum conflatuin. Idem.|iic dixii Theo-
phrastus. Miiiidum ex materia qu:idaiu Deo co:eieriia
esse faclum asseruerunl antiqiii philosophi, Pylha-
gorici et Zfuo cum Sloicis suis , ipseque Plato. Ho8
secuii suiit h«ereiici, quos Af a/eriartoi appelhit Ter-
lullianus, libro adversus llermogenem , c. 25. Vide
Aiigusliiiiiin, h.Tresi 59.

FacHius esse..,. regi. lllud esse minus necessarium
cxessejuhenl Rost., Suhl.,Ven. 1471, ulraqiie 1478»
97, Parrh., PiiT.. Cial., Paris., Jnnt., Ald., Gynin.y
Gryph., I>aeiis, Beiul., Heuui. Inseruit Thoiiiasius,
quein secuii Gali., CauUbr , Spark. , W:ilrh. , CelU

Blnevjln.

Deficimus. Heumannus ezistimat hgonduin esse
deficmur. Jiixta laiiiii sermonis analogiain : Si qui$
deftciatur pecunia^ ail Setieca epist. 76 ;Vin7)us defice"
retur^ ail J. Cscsar de Bcl. civil lib. iii, c. 6i,ct alil.

Tanim. Ita iiiss. precipue Rohaiinous ; at lUbS. 7
rec. legunt tantam cuni Sangermauensi.

4t5

UBER I. DE PALSA RELI6I0NE.

126

ex qua re disceptalio inler eos et cerianieD oriatar : A ^^ ^^^^ ^i Q^is aninnet in uno corpore multas esse

sieut Homerus bellanles inier se deos flnxit ; cum alii
Trojam capi velleni, alii repugnarent. Uoius igitur
arbitrio mundum regi necesse est. Ni>i enim slngu-
larum partium p«)tesias ad uiiam providcniium refe-
raiur, iion poterii summa ipsa consiare ; untiqtioque
uibil curante anipiius, quam qiiod ad eum pn»prie
periinet : sicul ne res quideni inililaris, nisi uiium
babeal ducem atque reciorem. Qiiod si in unoeier-
cilu tot fuerinl iniperatores, quoi legiones , quot co-
hortes, quoi cuiiei, qiiot ala", primum nec insirui
poterii af^ies, unoquoque periculum recusanie ; nec
regi facilc, aui teniperari, quod siiis |iropriis coiisi-
liis uianturomiies, qiiorum diversilaie plus noceanl,
quam prosint : .sic in lioc rerum naturx* imperio, nisi

mentes: qiioniam multa et varia sunt miaisieria
membrorum ; ut singiiios corporis seiisus singulae
mcntes regere credantur, iiem muiii affcclus, qiiibiis
commoveri solomus velad irain, vel ad cupidilatem,
vel ad laeiitiam,vel ad melum, vetad miseratioiiem;
ut in bis omnilMis lotidem menlos pulentiir operari :
quod si qiiis profecto dicat, ne ips^ni quidem, quae
una esl, liabere videatiir. Qiiod si in uiio corpore
laiitarum rerum guhernalioiieiii mens nna possidei, et
universis simiij intenta esl; cur aliqiiis existimet
muiidum non posse ali uno re$;i, a pluribus posse?
Qiiod quia intelliguiit isti asscrlores dcorum, iia eos
prxesse singuiis rebus ac partibiis dicunt, ut tamen
unus sit reclor eximius. Jam ergo caeteri dii iion

onus fuerit, ad quem totius summae cura referatur, g eruiit sed satellites ac mini2>iri, quos ille unus maxi-
omversa solvcntur el corruent. mus et poieus omnium his officiis prxfecerit ; et ipsi

Dicere auiem, mtiltorum arbitrio regi mundum, tale

YARIORUM NOTifi.

Sicut Homnu$ bellantes inter se deos finxlt. Quem
seqnuntiir Virgiliiis, Ovidiiis, Siliiis, Liicanus et
alii. Sic Arnobius, lib. iv adversus Genles: Vutnerari^
texnri, bella inter se gerere fimaVtum memornntur ar^
dore discrinimum, Cic. <le N:it. deor., ii ; Pialo, do
Rr*pub. II, a rujtis c;iluinnia Prodiis Hoiiierum (si
diis placet) liberat, iirgoiiuiii ad iicsfio qiias divisas
progressiones, aiqtie sub-^tantiarum discriinina refe-
rens. Lege Augnslinuin de Giv. Dei, lib. iv, cap. 50.
SicOvid., Trist. ii:

Xuldher in Trojam, pro Troja slabat Apollo
i£qua Venus Teucris, Pallas iniqua fuit.

ITid Cic. dc Nat deor. ii, c. 28; Tertnll. Apol. 14 :
Dcos inler %e propicr Trojanos et Achivos , ul gla-
diatorum p/'nf< congressos deimtjnasf>e. Bd.nf.man.

SiifNma. Tornes. el alii addiint, potesias. Vid. infra
Epit. c. i : Nec potest aliter rerum summa consisie-
re, Reimm. ei vett. edd., summa ipsacouttare. Bun.

Cofstare. Adde potestas, ul legilur in optiiuaGolo-
nieiisi edit. inni t5ii.

Periinet. Iia codex Rnhnn. et Sangcrm.; at inss.
reCiMiti(»res cnm ediiis, pertineat.

Cicnet. Cuncus emt muliiuido inililum ita collocata
ot initio esset angiisla, ei pnulaliin dilatareiur. Vid.
Turiieb. ail Quintii. i Inst. i5. Plena inanu Pitiscus
acctores ciiat in Tlies. Autiq. Roman., toni. i, fol.
607. BoRfiifAti.

Ditnsitate. Mss. dccem recent. diversitates, inter
quos Roban. Diversitates eiiaiii liabct Snhl. ed.

Tonussummce cura. Sic ins>. et Siibl., Yenet. i47l, ^

97. Yide iiifra. L. i, c 5. Deiim vocat summce toiius '
artifieem; Epil. c. -i, tolius sumwce gubernatorem.

BUNEMAN.

Tate eil, quale si. Hic elegans vociilariiin uracter-
inissiis lisusa scriptoribus de parliculis, I. iii. c. 3 :
Tate est, proleclo , quale si disserere velimus. L, vi,
c. i5 : Quod tate ett , quale si velint ; c;ip. i6: Hoc
tcro tale esi^ quale si dicerent. Boneman.

Qtiibus. Eleg:iiis lectio Groiiovii siquidem, quam-
vis umiies m^s. et cdd. qiiibus hab<'ant. Videtur xayj-
xvnc. quibus^ id esl affectibus, commoveri ad affec-

tUS. rfUKEMAtf .

Jiem muUi affectus, quibus commoveri, elc. Non
negat cuui Sioicis Lactantius miilios esse in iiomine
alTKCtu», quibus commoveamnr : seil Ufgat hene col-
ligi, niultas esse in lioniine menies, qiiia sint in eo,
ul varia ministerin memhrorum, itn et niulti affectus
ab una etdemquc origine siint repetendi. Iii ms.
tironov. legitur: Itemmutti affeeiui^ si quidmeomm^"

veri solemus vel ad iram, etc. Sed contra fldem alio-
rnm mss.. unus ms. Lips. hahet multi effectus^ etc.
T/m//irttw. Qiiasi dicas wiM/mrMwi. Haec dictio non
m:iffiiiiudinem, scd mnltitiidinem hoc loco sigiiilicit,
ut liat antiihcsis ad illiid una ; ila Grneds toioutoc,
proiiiisciie siguificai , tot , et tantus. Ex Is/Eo. —
Tantarum rermn. Id est , tol, Um mnltaruoi, in
oppos. ufia mens. Sa*pe Lactanrnis I. v, c. i3, tanta
hominum millia. Sic I. iii, r. 19, quanta homnum
wiltia, id est , /jfiiam nfti/(a. . . Tertull. Apolog. c.
•^O : Multi apud vos ud toleraniiam dotons el moriis
hortanlur. . . nec tamen lantos inveniuut vtrbn dis-
C cipulos, quantos chrisiiani factis docendo. Buncman.

Mens una. Sic hahenl, ct quidcm rccte, cuni vctc-
rihiis Komanis edilionihns el Is. Spark., ac 2 Lips.
codices iiiss. omnes ; d<wii|ilo uno \\e\f\o rec. in quo
est ffit^fts humaua, ut iii editis sex. At mss. ac vet.
editoruin lectioiieui scopus Laciautii |»ostul:it ; nain ut
proliet ah uno Deo lam miiltas res siillicienler regi
posse. inter :ilias siniiliindiiies et baiic addiicit, qiiod
nfia mefii ouines et tain varias curporis aciionea re-
gai.

Simul. Mss. 18, scniel, viliose.

Singnlis nbus ac pariibus. Ita logiint oinnes mss.
ct impressi, (|Uos videre quidcin licuit. Iii iiis. Gro-
nov. erat singulis rtbus ac parlium^ cuni siiperscripta
littera,nt paru/tm videretur voluisse scrihcre Ithr.iriiis.
Suspicor fuisse, ita eos praesse singulis rebus ac par-
tiiim, hoc est, per paites, disiribuii:» partibus. Gro-

IIOVIL'6.

Ut tamen. Sic cmeiidalum ex omnihiis inss.et ve-

leribus editis ; prxter ms. Juii. et nonnullas cdilioues»
in quibiis legitiir: Ut lanfum;scd niale.

Potensomnium. Ileiimannus in App. ii ad Sympos.
ei hic rescribit, par^fis ofnfiitfffi. Lactantio qnidem
Deiis vocatur, parens omnium^ c. 5, lib. ti, c. 16,
lib. v, c. 3. Atqniaconstaiiter omnes lihri , potens
omnium. et inaxime hic de potentia Dei agiinr, niliil
esi mulandum. Patet exEpii. h. I. c. 2: JSullusigUur
eorum poierii omnipoiens nuncupari, qiiod esl verum
cognomentum Dei;\\U. v /iii/i/M<, ctiiDeus... qnein
rerum potentem confiteris. Bunehan.

Proefecerit. lla restituimus ei omnihus ferme mss.
ac veteribiis editis; ct recte. In mss. 3 Reg. rec. et
excusis rec, proBfecit.

El ipsi. Iia repobuinius e\ optimis mss. 2 Reg., S
Boiion., Taxao., Ddb., 2 rjaroinonl,* Brun. ic
vctustis edil. Mss.; 4 lieg. rcc. et 9 cditi hahcnt,iil
iptl.

*t7 riRM. LACTANTII DmN. INST. 1M

ejus imperio ac nulibus servieiU. Si universi pa- A divinallo docet non fuisse fur iosos. Quis enim monlis

emotae, non modo futura prspcinere, sed etiam cohs-

res non snnt, non igilur dii omnes sunt. Nec enim
potcst lioc idcm e>se, quod scrvit, et quod dominatur.
Nam si Deus est nomen sunimie puiestuiis, iiicor-
rupliiulisessedebet, perrectus, impassibilis, nulli rei
suhjectus. Crgodii non sunt,qaosparere uiii maximo
Dco necessitas cogit. Sed quia non frustra faliuntur ii
qui hoc ita piitint, causam hujus erroris paulo post
aperienius. Niinc unitatem divinse potestatis tesiimo-
niis comprobemus.

CAPUT IV.

Quod unut vere $U Deus a propheti$ eUam pr£Bnunlia'

tu$.

Prophet(c, qui fuerunt admodum multi, uniim Deum

prsedicani, nnum loquuiitur : quippe qui unius Dei

remia loqui possit? Num ei^o fallaces erant, qni ta-
lia loquebantur? quid ab his tam longc alienum
quam raiio fallendi , cum cxteros ab omni fraude co-
hiberent ? Idcirco enim a Deo miitebantur, ut et
pr.TConcs essent majeslatis ejus, et corrcctores pra-
vitatis humanae.

Prxierea voluntas Ongendi ac mcntiendi eorum
est qui opes appelunt, qui iucra desiderani; qure res
procnl ab illis sanctis viris abfuit. Ita enim delegato
sibi oflicio functi siint, ut, derelictisomnihusad tute'
lam viix necessariis, non modo in fiitiiriim, sed no
in diem quidem laborarent, conteiiii extemporali
cibo , qnem Deus submiiiistrasset : ei hi non modo

spiritu pleni, quae fuiura es<^eiit, pari et consoiia voce B quaestum nullumhabucrunt, sedetiam cruciatusatquo

pro^dixeruni. Ai enim verit.itis expertes non putant
his esse credendum. Illas enim non divinas, sed liu-
manns voces fuisse aiunt. Videlicet quia de uno Deo
prxconium fnciunt, aut insani, aut f;ill.ices ruerunl.
At quin impleta esse implerique qiiolidie illornm
vaticinia viderous ; et in unam senteniiam congruens

mortem. Amara suni eniin viiiosis ac mnie viventi-
busprxcepia justiiiae. It.ique ii, quorum peccata et ar«
guebaniur et prohibeb:intur, excrucialos eos acerbis-
sime nccaverunt. Crgo a quibus abfuit studium lucri,
abfuil etiam voluntas et causa fallendi. Quid , quod
aliqui eorum priiicipes aut etiam reges fuerunt, in

VARIORUM NOTiC.

ServUnt, Sic resiituimus ex optimae noiae mss. 2
Reg., 2 Bonon.,Taxaa., i Colb.,2 Rriin., et aiiti(|uio-
ribns ediiis. In iiiss. 4 rec. et 10 editis est serviant,

Si nniversi pares non sunt, Ed. Sublac. legit : Si
universa parles non sunl.

linpaxsibilis, L. ii, c. 8, do anliquiorem Terinll.
de Resurr. Carn. c. 57, Caro iiupnssitHis ; ndv. Va-
lentm. c. 27, in Cfirislo impassibilis, et s.Tpius. Bun.

Qui hoc ita esse ptitant, Venet. 1 i93. 97, Paris.,
qui lioc pntant : cerle meliiis qiiain miilti, qui hoc ita
putant, ciiin Goth. et Reimm. Buneh\n.

Paulo post, Scilicet infra cap. 8.

Fuerunt. Ita eineiid.ttnni cxoinnibusmss. et editis,
praeier 5, edit. Thys., Gall., Spink., in quibus esi,
fuerant,

Vnum toqnuntur, Deut. vi et xxvii, Psalm. xvii et
Lxxxv; Sap. xii; Isaiac lv. Non addiicit Lactantius
tesliinonia, quia piophclaruui scripta hoc unum so-
n:ini.

Fallaces, CumCollario, ex optimis mss. dBonon-,
6 R(*g., 5 Colh., Taxaq., Pal., Lips., Jun., Cm., 2
Claromonl. ct2 Brun. reposuimus, (allaces. InSmss.
rec. etcditis legiiur, mendaces,

At quin^ etc. Sic legii Is.-eus, et recte, ciijus ad
bunch»cum annolationeni vide. Aliiveru leguntaf^tit,
scd ininus bene ; Snngennan. Icgit atque,

Iniplerifiue, Sic legenduin, voleniihns niss. 2 Reg.
900 aniior., 1 al. Rrg. bonae noiac, Gronov. nec non
i Claronioiiiano a pnma nianu. Loqnitnrdc prophe-
tis llieron. pr:i*(at., ($, in ilioremiam : Nos aittenise"
quentes auctoritiitem apostolorumf el evanqelisiarnmj et
maxime aposwti Pauii , quidquid poputo Israel carna-
titer promiitilur, in nolfis spiritunliter completum esse
nonKtraifius hodieque compleri, Gronovius. — Sic le-
guni Caiic. ei Uitr.

Futiira prcecinere, Valla c. I. iii suocodicc legit,
fntnra prcedicere,,,, Ciegantcr canere et pra*cinere
vaics dicuntiir. Lact. 1. v, c. 5, Znchariam constat,,,
cer.ini>8e. L. iv,c. 11, Olim Prophetce ceci\itTitni, Bun.

Mtntisemotw. Planemofo? loco, Seiieca cap. 18 de
Coiis. nd Polyb. Sic eliain Laciant. I. iv, c. ^7. Mss.
duo Rcg., 2 Colb.,Goih.,Jiio. ei Briin. habcnt mentis
semoicB.qnod eliain recte cxpriuiit, iino cfficacMis,
id quod Lactantins iniciidit; iiain volens probare
proplietas noa fuisse furiosos, dicit hoc fieri non

posse ui furiosi, quibus mens est i^emotn, et futura et
coh.vreiitia loqnnnlur. Gall/CUS. — Vide quoqneapud
Lactaniinm hominum mentes emotas, lib. iv l)iv. Ins-
lit., c. 27.

Sed etimn cohcereniia, liaferuntmss. etediti omnes.

p Sed saltem cohcerentia, vel, sedcertecohcerentia, sive,

sed vel coharentia, dicere debuisse Lactantiuin, notat

Vall.et meiidiim esse librarorium suspicaiur, lib. iu

Clegant. cap. i7. ISiCus.

iVnin ergo. Mss. 8 recente^, Non ergo, Utrnque
leciio hona. — A'tim ergo, Ita habent ffre omnes,
Sul.I., Rost., Ven. 1471, 72. utraqne 78, 95, 97,
Jnnt., Ald., Parrh., Crat., Paris., Gymn., Gryph.,
Thom. , Torn. , Isjdus, Gall., Canialir., Spaikiiis.

BUNEH4N.

Atxenum. Ileumannus putat addendum essc fut/; at
sequimiir mss.

Correctores pravitntis. Ms. Cant. et prima cd.
Siibl. U65 , correptores. At amplius et apiins prius
vocabulnm (d) seqnens, pravitatis. ^oio ad L^ctant.
de Ira, cap. 15; et c. 17, ad praintatis correctionem.

BUNRM4N.

Proeul ab. Rectins sic cum mss. quatn Snbl., Rost.,
Vcn. 1471, 72, 97, Pier., Parrh., Cral. , Paris..
D Gymn., Gryph., Ald., procut dubio. Reiinm., procul
ab illis futi. Buneman.

Ad tutelam vitce, Vid. I. vii Inst. c. 4 : Tutetas
ejus (coiifer. supra) atque tuibus data, Seneca ad
Ilelviain c. 9 : Terra ea vix ad tuielam incolentium
fertilis,,, quantutum est, quod in tutelam liomini ne-
ccssarium sil. Bunehan.

In diem, L. iii, c. 25 : Quibus in diem victu$ ta-
bore esi qnwrendus. Buneman.

Extemporali cibo, Snblac. , Venet. 4471 , 1472,
ulra |neli78. Uosl., P.iris. , temporati cibo, Atetiam
tautistimus cihns lemporalis est. Ven. 1495, 1479,
P:irrh., extemporali, vocibus duabus. Tauidem Ald ,
Gymn., Gryp., Thi»m. una voce , extemporali. el sic
mss. Goth. ci alii. Optiine. Cibus extemporatis est,
facilis, siibito, parvo, parabilis. Buneman.

Cruciatus atque mortem, De qnibns infra lih. iv,
cap. 11. Viias prophetarum scripserunt Cpiphanius
et Theodoretus Cyri episcopus.

IS9

UBER I. DE FALSA RELIGIONE.

qiios cadere non possel suspicio ciipiditaiis ac frau- A ipsius ttnta vis csl, ut nemo possit esse tam capcus,

dis, et tamen praeconiuin Dei singularis eadein, (|ua
GXteri , divinatione feceruiit?

CAPUT V.
De tesUmomis poetarum et philoiophorum»

Sed omittamus sane testiinonia prophetarum, ne
minus idonea probatio videatur esse de liis, quibus
omnino non creditur. Yeniamus ad auctores ; et eos
Ipsosad Yeri proUaiionem testes ciiemus, quibus con-
tni nos uti solent, poetas dico ac pbilosophos. Ei
bis unuiD Deum probemus necesse est : non quod
illi habuerint cognilam veritaicm ; sed quod veritatis

qui non vident ingerentem se oculis divi«Min clariia-
tem. Poetae igitur, quamvis deos carminibus ornave-
rint,eteoruin res gestas ampliflcaverint summis lau-
dibus, saepissime tamen couHtenlur spiriiu vcl mente
una contineri regique omnia. Orplieus, qui est vetu-
stissimus poetaruin, et acqualis ipsorum deorum (si-
quidem traditur inter Argouautas cum Tyndaridis
et Hercule. nuvigassc ), Dcum verum et magnum,
TTisuToyovov, id est primogenitum, appcllat; quod anle
ipsuin nibil sit genitum, sed nb ipso sint cuncta ge-
nerata : eunidem eiiam ^nxa noniinai; quod cum
adhuc nihil esset » primus cx infinito apparuerit et

VARIORUM NOTiE.

Non posui. At in 13 mss. non potett.

Cnpidiiati$, Cupiditas, h. 1. idem qiiod infra ifu
diumUicri. Conrer infra, sine avanfia. Buneua!<.

Dei singuluris. Id est unius , unici, Niliil Ireqiien-
tias Lacuntio , quam singularis^ pro unus, unicus,
Ciceronis more; 1. 1, cap. 3, c. 6; lib. ii, c. 16; lib. v,
c. I, cil; lib. vi, c. 9; l. iv, c. 14, c, «(}, c. 49. Epit.
Taur. c. 3, c. 4. Buneman.

De his. Ex omnibus pmpe mss. et vetustioribus
ediiis Rom.,Veiiet. Ii90, Erasm. 1539, Betui. et Is.,
Lactantio suuin restiluimus loqueiidi iiiodum. Sic et
iofra iib. v, c. 13 , de suis aucloribus doceamus, Sed
el Gicem Lentul., de Crasso domum emissem ; idem do
Orat., Hoc audivi de palre. Parlini ex lsa*o. In editis
rec. ab his : quae lectio magis pluceret, si esset uiss.
codiciim.

Poeias dico ac philosophos. S. Augustinus cnntra
Fnustnm. lib. xni, cap. 15, ostendit pueianim el plii-

B Senccam, in Thyesle :

Res Deus nostras celeri citatus turbine versat.
Lucaiium, lib. ix Pliarsal. , iibi de Jove :
Eslque Dei sedes,ubi terra, eiponlus, et aer,
El caelutn, et virius. Superos quid qusrimus ultra?
Jui'piler est quodcumque vides, quodcumque luovetur.

Orpheusquiestvetuslissimus. Ita optimi el anliquis-
sinil niss.2 Bon., 7 Bcp., Tax., Lips., 4 Colb., Jun.,
2Ci:iroin , IJItr. et aniiq. ed. Rom. et Is. In niss. 4
rec. et muliis editis, qui, etc.T.itianus, 'opfs<ic ^c, elc.
hoc est, Orpheus iisdem ac llercules tempvribus fuH :
alia autem, eiiam versus ei attributos, aiunt^ auciorem
habere Onomacrritum, qui fuit temporibus Pisistrutida-
rum,circa Olympiada quinquagesimam. Ticizes quoque
hisloria cccxcix, chil. 12, euin ll«TCulis Tacit coa*-
taneum, ac centum ante belluni Trojanuni aitnis flo-
ruisse ait Clariss. ex quo haec descripsi. Yossius. —

losopborum testimonia valere ad paitaiiornni vaiiila- p Cyriilus libio i coniia Juliannin , Orphea, CE.igri li-
tem revincendam, nou tainen ad istorum aucioriiatem ^ liiiin , primnin odas ei hyiniios idolis conscripsissc,
ampleclendain.

Ex his unum Deum probemus necesse est. Demon*
ftrat Lact:iniius eihnicos sapienies vetercs unum
Deuin cre«Jidis.He. Idem pra^stant S. Jii>tiiius in libro
de Mnnarcliia, et Cleniens Alexandrinus in Orat. ad
Gf nl Vide August. Eugubin. de Perenui phllosoph.

£f I&EO.

ingerentem.,. claritatem. Refert Minuc. 17, o:
Ignorare nee fas, nee lieet , ingerenlem sese oculis et
t€ns>bus ceelestem ctarilatem. Ad rein conf. I. ii, c. 1;
1. iii, cap. 1. — Pro claritatem^ ed. Sublac. habet
woluniatem. Bo!<EiiAN.

Poetm igitur. Sic et Miniicius Felix c. 19 : Audio
foetat quoque unum patrem divum atque hominum
frcidicnntes. PaNsiin hoc aptid poetas , tain gr;c< os,
qu.im latinos, videre licet, quod nuilmn prieter
ttnum Dcuni slatujnt. Vide Orpheum, Pliocylideni,
Xenoplianein Colophoniuin, llerniesi:iniiin, Parine-

deinde,innt.iia scnteiitia, palinodiaincecinisse asserit,
Inler cx'tcros Orphei versus hi prxcipue occur-
ruut :

Ev I* «JTolf «vti^ mpiYixvctai, oO^i ti? «wrbv

EWopcu, etc.

Tullius, lib. 1 de Naiura deor.,'rerert»ArlstoieIem
prodidisse Orpliea istuni nuinqnain fuisse; quu* vero
carioiiia ejiis noniine circuniferunlur, ea a 1'ythago-
ricis attrihui cnidain Cccropi, vel, ut legi dfbel, U:r-
copi. Ex Vossio.— Nota etiam Origenem negasse ulla
Orpliei sciipia suo apvo extitibse lib. 1 contra Celsuin.
De Orpbf vide infra cap. 2:2.

Inler Argonautas. Argonautsc fuernnt illi hcroes
qiii cuni Jasone iii Colclios profecti sunt. nuiiicro
ainplius (|niiiqu.iginia , ex quibus pra^cipiii luere,
Caslor el Ptdlux, Telainon, Orpheus, Hercules, ct

DideinL Philenioneni; quid verodivinius hisce Sopl»o- D liy*''» P"er. Sic cognoininali a iiavi qua vccti fueie :

Clis, Mu:e exiaiit apud Cleineni. Alexand. n/oorpcTrT ^^ ' ^''•^ '*'' — »^-«"- -^ «—•-"''."

irpo» ^E)X ei Cyrillum contra Julianiim. E Latinis vero,
adi : Valeriuui Soranum; Plaulum in Captivis :

£st proCecio Deus, qui quae oos gerimus audilque et videt;

Ifaniliuui, iib. i Astronom. :

Deus est, qui dou mutator io sevo.

Uoratium lib. 1, Od. xii :

Qoi rcs honiinum ac deorum,
Qui oiare et lerras variisque muudum

Temperat horis.
Unde nil majus goiieralur ipso,
Nec viget quicquam siiuile aui secundum.

Eomdem, lib. iii, Od. iv; Ovid., lib. Meiamorph. :
Slc 00119 indasiim numero disiinxit eodem
CuraDei.

Argo etiiin iiavis illa vocabatur a loiigitudioe.

Cum Tyndaritiis, Caslore et Polluce, qui xa.Taxp^"
oTixGJC Tyiid:iridae vocantur : non enim uierque ex
Tyndaro iiatus, sed tantuni Castor; Pollux autem ex
Jdve. Vociintiir autcm Tyndarida: , quia uierque e
Leda Tyndaii uxore natus.

Id esl Primogeniium. Verba haec eradenda, nec
ieguntur iu iiiss. R«>hanneo et S.iiigerniaiiensi. ^lec
aliud sunt, quaui glosseina seu inierpretaiio ama-
nueiisis.

Cuncta generata. De hac Orpliei doctrina vide Eu«
sehiiiiii, Pra'par. Evang. I. 111.

«dcvirra Macrobius qui onininm deoriim numiiia
ad Apo.iineni referl, h<>c illi epiiheihoii iribuit; ra-
tioneiii tanieii nomiiiis diversani :iffert Item, iiH|uit,
Phanela appellant «tto toO ^^aivsiv et tavaioy, intiH
ftaivcTai vco^, quia sol quotidie renovai se ; libro 1,
c. 17, et sequenti capitc hosce Orphei versui ciut

4M riRM. LACTANTH DIVIN. INSTIT. ISI

cxiiierii. Ciijus origincm oiftue iiaiuram quia conci- A ries : ciim cxplanarc anle di biieril, cliaos ipsiim

unde, qunndo, qiiomodo esse, aul c*>nsiare coepisset.

pere ainiiio non poierat, ex aere immenso natum esse
dixil : n^wToyovoc foiBwt ittpiyaixiog Mpof v2oc« Aliiid
enini ampiius quod diceret nonhabebat. Huncait esse
omiiium deorum pareniem , qiiorum caiita coBlum
coiididerit, liberisque prospexerit ut baberent habi-
taculum, sedemque communem : cxTc^fv aOacWtToi^
SofAov ol^iTov. Naiura igiiurel ralione ducente, intel-
lexii esse pra;stantissiinam polestalem coeli ac terr^e
conditricem. Noii polerai eniHi diccre Jovem esse
principem rerum , qui erat Saturno geniius ; neque
Saturnum ipsum, qui coelo iiatus ferebatur : coelum
autem lamquam Deum primum cousiitucre non aude-
bat, qiiod vidcbal elcmenlum esse niundi, quod
ipsum eguerit aiiclore. Ilrc eum raiio perduxit ad
illiini Deiim primogenitum, cui assignat ct Iribuil g
priiicipatum.

Hoineriis nihil nobis dare potuit, qiiod periineat ad
veritatem, qui humana potius quam divina conscrip-
sii. Potuit llesiodiis, qoi deorum geiierationem unius
libri opere complcxus est. Sed tamcn niliii dedit,
uoii a Deo conditorc suineiis exordium , scd a chao ,
qiiod est rudis inordinaixquc materLe confusa coiige-

Niinirum sicut ab aliqiio artiflce disposita, ordinata ,
effecia suiilomnia : sic ipsam materiam fictain csse
ah aliqiio necesse est. Quis igiiur lianc, nisi Deus, Te-
cit, cujus potestaii subjaceni oiiniia? sed refiigit lioc
illedum horret incognilam veritalem. Non cnim Mu-
sarum iiistinclu, sicutvideri volehat, in llelicone
carmeii illud elTudit; sed mediiatus venerat et paratus.
Nostrorum piiiiius Maro non loiige fuit a veritale;
cujus de summo Deo, qiiem mentem ac spiritum no-
mliiavit, haec verba sunt :

Principio codiim» ac terras, camposque liquentes,
LiiceDtemqiie globum hiD:e, Titaiiiaquo asira,
Si iriliis intus alii; lolamquc iofusa per arlus
Meus agital molem, et niagno se corpore miscet.

Ac ne quis forte ignorei quisnain esset ille spiritus ,
qiii taiitum haberet potesutis, declarav it aho loco,
diceni :

DeQin namqiie ire per omnes
Terrasque, tractusque maris, ccelumque profuadum.
Hiuc pecudes, ariiieala, viros, geiius omne ferarum,
Quemque sibi teiiues uasceolem arcessere vitas.

Ovidius quoque in prineipio prseclari operis, sine nlla

VAHIORIIM NOT/E.

iii eumdem fere sensum. Orpheu$ quoque , Macrobii E/feela, Mss. i Bonon. antiq. et f Golb. rec,

suiit verba, $oUm volens inieUigi , ait inUr eatera : faeta, Viro erudito ptacerel efflcta^ propter id quod

Ti(MM «iup« Ai«v, AiivTCM «^ lovt« seqiiitur, scilicet materiam fictam .

ie«vifiivc fttok «9«y «axifftet uui«t, Materiam pctam. Bene : nam flctio malerise est et

6v ii T^» wmkiowx rAin|t4t« MUi4mey, Q materialium. Mss. 1 Boiion. antiq. 1 Colb. et Goth.

ctc. cap. 18 Macruhii
njDQtfT^Tovoc, etc Hoc est :

Priucipio genltus Phaetou loogo aere uatus.

"ExxuTvtt eic. Hoc est : Condidil immortalibui do<*
mum incorrupiibilem,

Ducente, Sic e cuiictis pene mss. et aniiquioribus
ac ineliTibiis edilis, et ipsoinet Lactantio infra, itein
natura diicen(e. tii ins. Bonoii. aniiq ^deducente, in4
rec, docente : in 5 aliis rec, diceute,

Potentttem cali, Mss. tres rec ct omnes fere cditi,
potentiam,

iVon poterai Ferebatur. De Jove et Saturno

plura infra capp. tt et 42.

Elementum e$$e. Hoc tainen non admisisset Aristo-
leles, qiii libro de Mundo xthera ceiisiiit esse (notxtlv^
inpw Twv Tco-o-apwv , oacnpocTW xolI 6ctov.

Ad weriiatem. Ostendit tameii Cyrillus contra Julia-
nuin, Homerum uiium cognovisse Deum. Vide Lac-
taiit. iiifra cap. 19.

A chao. L. II, c. 8, id refotit. Conf. Grotium de
Verii. Rel.Christ.i«| 16,hxcdocieillustranteni.BuN.
— Sed a ehao qiiod e»t rndi$, eic Vide llesioduiii in
Theogonia. Apiid Ovidiuni Heiamorph. lih. l : Rudi$
indigeitaque moles, Confusas res fuisse etlam Linns
didicit docuiique :

Tempore primxvo simul omuia mixta fiieraut.

Anaxagoras quoque : Cuncta $imul erant; ai men$ ea
dincrevit ornavitque, el quoe eonfusa cranl ordinavii.
iEgyptii eiiam intellcxeiunt inuiidum e cliao, con-
fusa niassa, |irodii»se; de illis Laerliiis in procemio :
A pyiiv elvat Hr» y)i>3v, eic. Prinfiptttm e$$e molem con-
fubum , ex h&c ditcreta elementa quatuor , et animatia
perjecia, llesiodiiin secutus est Valeniinus ha*resi»r-
clia : TptaxovT» yap xal ovTog 6couff Tnal ovpovoyc Po6-
>iTat Trpoffoyiev 6 fiv irp&roc Iffrt poOoc. > ide Kpi-
plianiiini h.cfes. 51. bic et Aiiaxagoras Gbaos indi-
gestum omnium seminarium constitult , cui adjecit
priucipinm effectitttm, mentem seu Peiim.^

et Sangerm. factam.

Fecii, Ita restitiitum ex mss. prope omnlbus. At
Bonoii. et Taxaq. cum editis, fecerit.

In Helicone, Monte Musis dicato. Heliconis subli-
mitatem passim poeisR pr.udicaiii. Sic Aratos inPha^
iiomenis, v. 216. et Strabo lib. ix, c. 8, 9 ei 10 Jam
llesiodus initio Theogouias dlxerat : Act* 'E^ixwvor »
etc, id est,

Quaeque Helicoua leoent moutem magnumque sacramque.

Meditatu$ veneratet paratu$. Cic I. ii in Verr., c 40;
I. II iii Verr., c. 6; et pro Piibl. Qiiint., c 11 : Cum
paratu$ meditatusque veni$$e$, Bumehan.

Non longe nbfuit a veritate, Lib. m. c. 8, ab hac va-
nitate non tonge (uit. BuN.

Quem mentem ac $piritum. Hic ordo est omnium
in^s. prxter. i Colb., in quibus ut in editis est, quem
$pirilum ac mentem,

Ignoret. Sic optimiis codejt mss. Regio>Puteanu8,
D Lipsienses. 5 Colberl., 1 Claromimi. aliique cum
oninibus editis, pruiter Cellar. ac mss. 12, iii quilMis
esi ignoruret. Utraque lectio boiia. Piior Laetan ii
esse niihi videiur. Si einm scripsishet is ignorarei^
qiiis librarius siihsiituissei ignoreir

Jlle $piiitu$, Ita eniondavinius ex omnihus inss.
rx>dicihu« et editisliom. iit)8, 1740, Gyiiiiiic,Crai.,
Toriic^., 2 Lips. Cdiii 4 habeiit. tlU «pirKiis, iiiale.

Deum nanique ire per omnes. Lib. iv, Georgic vers.
2il. Juveiicus lib. i de lllst. £vung, :

Nil absente Dco loqiiimiir ; uil abdita dausum
Pectons aiilra teguni : cernit Deus ouiuia praesens.

Vide Epicietum, apiid Arrianum. lih. i. c. 11; Apul.,
de .Muiido; Hieron., iu tpist. Pauii »d IDph. cip. iv ;
Augii?>liii., de Civ« Dei hb. iv, c S; Salvianuin de
Gubcniat. Dei, lih. i; pariier etOvid., lib. i Mcta-
iiiorph. Elverbobst.

Operi$. Metaiiiorphoseos scilket , in quo gcniilium
theologia cxplicatur.

ISS LIBER I. DB PALSA RELIGIONC!. \ii

Bominis dissimalaiione, a Deo, qnem fabricniorem A nascendi constidiit in Deo. Pythagoras i(a deflnivit

inun*li, qtiem rerum opiflcem yocat, munihfin raietiir
instniciura. Quod si vel Orplieus, vel lii nosiri, quse
naiura ducenlesenserunt, in perpeiuuin derendissent,
camdem quam nos sequimur, docirinain comprehensa
veriuite lenuissent.

Sed liaclenus de poetis. Ad pbilosophos TeiiiamnSy
quoruin gravior est auctoritas, certiusque jitdicium ;
quia non rebus commeiiiitiis, sed invesiigandae Teri-
tati siuduisse crcituntiir. Tbales Milesius, qui uiius e
aeptem sapientium numero fuit, quique primiis om-
nium qiiiesisse de causis iiaiuralibas traditur, aquam
«sse diiit, ex qua oala sint omiiia ; Detim auteni esse
meniem, quae ex aqua cuncta formaveril. Ita mate-
riiinrerum posuit in humore ; prhicipium causamque B Chry>ippus naiuralem vim divina raiione prxdilam,

VARIOROM NOTiE.

qtiid essct Deus : f Anlmus, qui pcr uiiiversas miindi
partes, omiiemque iiaiurain commeans atqtie dlffusus;
ei (|iio omnia, qiiaB nascuntur animaiia, viiam ca-
piunt. I Afiaxagoras Deum esse dixh innnitani men-
lem, quse per soipsam moveaiur. Antisthenes multos
quidein esse populares dcos, unum taineii naturalem,
sumrnse loiius ariiflcem. Gleanthes et Anaximenes
sethera dicunt esse summum Deum ; cui opinioni
poeia noster assensit :

Tura palftr omnlpotens foecundis Imbribus «ther
Coiijugis iii greinium leia; desceuUli, el omoes
MigQus aiit magno penuixlus corpore fcBtus.

Qua. Legitur qui, in ed. Suhlacensi.

Ducente. M^s. recentes i Reg., 2 Colb., Em.,
Golh.« docenle. C3eieri,rfiic^ni«; vera lectio, qiia' cou-
finiiatur e snpf^riori l«co, nntura et ratione aucente.

ThuleM MH^tu$, etc. aquam eese dixit ex qna nata
mnl omnia, Et qun 23 mss. iiiier quos suiil veterritni
Boiion.ci l\e%rialu suni, \n sexdecitn. Aiigusiiniis de
CiT. I>ei i.viii«c. 2 : iontct generii prineept fnit Tha-
/et JffXsfNi (qui obiit aniiu prtmo Olynipiad. LViii),
iinia illorum tepiem, qni appellaii tunt taiieniet. Sed
iUi tex witm qenere dittinguebantnr, ei quibutdam prm-
ceptit ad benevivendum accommodutis. Itleautem Tha'
let, m tuccttsiores etiam propagaret, rerum naluram
serutaius^ suasque ditputnlinnet Utteris mandans emi-
fwi/. nuiximeque adnarubHis cx/ilif, quod Attroloqim
nmmeris eomprehtnms^ defectus solis et luna etiam
frttdicere polnit. Aquam tamen putavit rerum esse
prineipium, et hine omnia elementa mundi , ipsumque
mundum, et qua in eo gignuntur, existere. Videaniiir :
ideiD, ejusdem U c, 5; Jiistiiius Mari., Senn. p:ir£-
Rel. Mve Exlmrt. ad Gentes, pauto poHt initium;
Laenius« I. i; Tertuliianus, adversiis Marcione m ;
Seit. Cinp rirns, contra Matbein.ilicos; Hermias,
^mrytpfM r&v iitt ^ovofuv; Seiieca, liriroiii N.itur.tl.
Quassiioii., c. 15; Chalcidius, in Tiin:eiim Plaionis;
Viiruviiis, prooBmio libri vm; Servius, ad vi Virg.
Eclogam; Ausonius, Liido sapieniuin ; Arnoliitis, 1.
■ ; KuSebiiis Praepar.il. 1. tr, c. i5. Cic, 1. 1 de Nal.
df>or., 11. i5 : Thules Milesius, qui primus de naturalt-
kus rebus qumsitrit^ aquam dim esse imiium rerum :
Denm autem eam meniem qum ex aqua cuncta fingeret.
IIebula^ -— Exi!»iiinarunl quidam, Tbaleiis doctrinam
e t^icris Liiteris esse desiimpt:im Geiieseos cnpiie t, 2,
«lii diciliir : Spiritus Dei ferebatur superaquas. Verum
de iniinero sapieiituin vide Di'igtMiem Laertium lib. i.
li porro erani Thaies, Solnn, Periundcr, Cleobuius,
Cliilon, Rias, F^Uaciis ; UU eii:im annumerantur loco
Peri;uidri, aui AiiacharSis Scyilia, :iut Myso.

Aquam este dixit, eic. Arist., i Met. ; Cic, l de
I9at. deor. ; Plut. in Piacit. ; Laert.

Qumexaqua. Ueciea nnbis emendaluni ex omnibtis
peiie mss. ac vet. ed. Rom. et sic legcndum esse,
noii qui, ut in rec. 1 Reg. eti Colb. rec non ediiis,
confinnatur cx proxime allaio pniecedenii iiou Cice-
ronis l(»ro, I. i de N:il. deor., ii. 25. lia eiiam Mi-
nnlciis Felix, posi Ciceronem et Laerliuin, dixit : Is
Milesins Thatfs rerum initium aquam dixit, Denm au-
tem eam mentem^ qum ex aqua cuneta formaverit.

Rerum. Iii edilis 1 egi lu r omntiiin rerum; at seculi
siimuNiiiss.,pr:rcipiie Kuban. elSangerm. Sane haec
duoverba non sunt necessaria, cnin proxiine prece-
dat cuneta [ormaverit^ illa(|ue Lacianiii non esse, et
ab amanaeiiftibus intriis:i suspic;ilNir, cum eti.iin mul
tani bic varieiit codices. Ea enim absunt a inss. Re-
fiisiex, omnfitmab (Jlir., Jod., 1 Qarofiiom., Bruo.

et ab edit. Cellarii; rtfriiw ab editis Beliil., Thomas.,
Is., Spark. Illa lainen reiinniex vel. niss Bonon. 8,
a ReK.,iColb.,Caniabrig. ac edilis Roin., Ald. ,
P:iris. 152.^, Cr:il., Cymn,, Tornes., Fasitel. et
W:ilcli. I.i Jecern niss. Item, pro Ita.

Consiiiuit, Rectiiis ex veiuslissiinis ms. 2 fionon.
ci i Reg. jiliisqne liibiis.O Colb., Tai., Jun., Lips.,
? Claromonl., Em., Brun., quimex inss. 3 Keg.
ediiisqne potnit ; (|U;b esl nnn elegans repetiiio.

Pyihagoras ita definivit. Vidc etiam Laclantium
libro de Ira Dei, c f I ; GMlenum, in lllsi. Pbilo^opli. ;
Cicer., Plniar., Laer., Salvianus, di;Giibernai. Dei,
I. I : Pyihagorat pliilvtophus, qnem quati magitlrum
tuum puilonophia ipta sutcepil, de nalura et bntejiciis
Dei disterens^ sic locutus est :t Animus per omnes mundi
partet commeans atque diffnsns, ex quo omnia naacun-
G tur, animaiia vitam eapiunt. i Cic. de Nal. deor. 1. 1.

Klmenh.

Anaxagoras dixit, elc Is nalus est Olympiad. lxx.
De eo leKaliir Janiblicbus, de Vila Pyibag., c 18;
Cicero, i deNat. deor., 1. iv Academ. Qiia^siionum;
Plul.i**chus, de Placitia philosojiboruin ; Diogenes
Laeriius. I. ii. Elmenii. — Vide eil;im anie ad c 5;
iiem Angust., de Civ. D.;i I. vin, c 2; Cleiiient.
Alexand., Proirept.; Aristolel., de Phys. Auscull.
Slrab., I. XIV.

Perseiptam. Iia ex omnibus mss. emendalum et
ex aniiqiiioribus et melioribus edliis. In 5 vulgatis
peric ipswn, iii ed. Beiul., per se ipsa.

Antisthenes multos^ etc. luf., I. de Fra Dei c 1! •
CicdeNat. deor. ' *

Naturaiem summm, etc. Anlc erat intef duas hasce
voces insertiim, id est, qiiod expiinximus; habeiur
t;imen in sex mss. rec ei recentioribus edilis ; desi-
deraiur iii antiqni.**, nec est necessarium.
-. Ueanthes et Anaximenes. Anaximenem, inquit Au-
^ gustiniis loquensde Anaximandro, ditcipulum et iiic-
eessorem reliquit, qui omnes rerum causas iufinilo aeri
dedii, nec deos negavit aut tacuit ; non tamen ab iptis
aerem factum, ted ipsos ex aere ortos credidit. Adcundi :
DiogiMies Laerlius, I. n; Philanh., Trioi «os^rx.; Ju-
sliiius Marlyr, Xoy. irotptctytr. npo^ *&1 ; Stobaius, I. i
Eclog. Pnysic, c 13. De Cleaii.he, vide Cic. I. i de
Nal. detir., uhi legiiur aera, non mthera; Clemcniem
Alexandriiium. in Pmtrepiico, ubi optinie ineniem
Cleauihis exponit circa rerum generaiionem. Legatur
etiain reriulliaii. in Apologet.

Poeta. 11 Gwirj?., 325.Vide Macrob., 1. 1 de Somnio
Scipion., cap. 17, ei Serviuiii in ha*c verha Virgil.

Peimixtus. Viilgaia Maronis lcciio b.ibet cum'
mixius.

Chrytippus. Chrysippus ait vim divinam in rdtione
esse positam, et universm natnrm animo atque mente ;
ifmtmque mundum esse, et ejus ardmi fusionem univer-
$m; tnmfaiitUm umbram, et neeessitatem rerum fut^

155 FIRM. LAGTANTU DIVIN. INSTIT. 156

interdum diviniimnecessilateinDeumnuncupat. Iiem A iis libris, quos de Legibus scripsit; ab eoque regi

Zeno divinam naturalemque legcro.

Horum omiiium senteiitia, quamvis sit iiicerla,
eodem tamen spectat , ut provideiitiam unam esse
conseniianl. Sive eiiim natura, sive xllier» sive
ratio, sive mens, sive faialis necessitas, sive divlna
lex, sive quid aliud dixeris ; idem esl» quod a nobis
dicitur Deus. Nec obstal appellationum diversitas,
cum ipsa signilicaiinne ad uuum omnia revolvaiitur.
Aristoteles, quamvis secum ipse dissideai, ac repu-
giianlia sibi et dical et seniiat, in summum tamen
unam meniem mundo pneesse testatur. Plato , qui
omnium sapientissimus judicatur, monarchiam plane
aperteque defeudii; nec sihera, aut rationem, aut
nuturam, sed, ut est, Deuin nominat ; ab eo mundum

mundum argumeutatur, cum disputat de Natura deo-
rum, lioc modo : c Niliil esl praestantius Deo; ab eo
igitur mundum rcgi necesse est. Nulli igitiir est na-
tur:e obedieiis aut subjectus Deu^ ; omnem ergo regit
ipse naturam. i Quid aiitem sit Deus, in Gonsolaiione
defmit : c Nec vero Deus ipse, qui intelligitur a nobis,
alio modo intelligi potest, nisi mens soluta qiKedam
et libera, segregaia ab omni concretione mortali^
omnia sentien^ ac moYcns. >

Annaciis quoque Seneca , qui ex Romanis vel acer-
rimus Sloiciis fuit, quain saepe summum Deum me-
rita laude prosequitur ! Nam cum de immattira morte
dissereret : cNon intelligis, inquit,auctoritaiem ac ma-
jesiaiem judicis lui, rectorem orbis terrarum, cceli-

bunc perrecium aique mirabilcni cssc fabricatum. g que et deorum omnium Deum, a quo ista numina,
Qiiem Gicero seculus alque imiiatus in plurimis, quae singuia adoramus, et colimus , suspensa sunl. >
Deuni frequenter coiifitetur, ac supremum vocai in Iiem iu.Exbortationibus : <Hic, cum prima funda-

VARIORUM NOTiC.

rarum, Ila Giccro. 1. i de Nal. deor. Vide Arislot.,
tom. II ; Slob. in Eclog. Phys., c. 2; Diogeiieiu Laer-
tiiim, I. VII. ELMENn.

ZenoAWc, I. i de Nat. deor.,c. 14 : Zeno nntura-
ieni legem dmnam ene centet; eamque vim obtinere
recta imperantem, prohibeniemque contraria, utque alio
loco tBinera Deum es$e dicit ; teslaniibiis Laerlio et
Plutarcho , quem deinde Gleaiiihcs ejiis audiior est
sccuius. Zeno autem ille Gitiiensis Stoic;e faciionis
priiiceps fuit.

Nec ob&tatt etc. Huc apprime conveniiinl verba
S. Gypriani, de Molorum culiii. Nec, inquil, nomen

lare, ne postea , ubi idem recurrit , cogamur eadem
oherrare chorda. Itaqiic in adorationis ritu manum ort
adiiioveri solit.im omnibus jam nntum. Brisson. de
Fonii. nritat locuin admodum luculeiitiim ad banc
rem explicandain, nempe Luciani. quod ei Df^mpste-
rus ad Uosin. iioiavit ex Apulcio Milcsiar. 4 ; Et ad'
movente$ onbns $uit dexteram^ priori digito in ereeiuitt
pollicem reiidente^ ut ipsam prorsu$ deam Venerem re-
liqiosi$ adorationibus venerabantur . Idern, Apolo}^.,
adorandi graiia manum labris admovere. Recle ob-
scrvavil Sdiiiasius exercit. Plin., p. 956. ^d^rantes
iii dexlrum lalus corpus circuiiiagere soliios. Plhiius:

Dei quceras; Deus nomen esl illi. lllicvocabulis opus C Jn ndorando^ dexteram ad osculum referimm, toium"

estf ubi propriis appellaiionum insignibus muliiiudo di-
i-inienda est. Deo , qui solus est, Dei vocabulum tolum
est.

Aristoteles. Vide Aristot., lib. i Metaphys. cap. 5
cl 4; Gicer., lib. i de Naiura dcoruni; Niiiiit. Fclic,
Ociav., uhi vidcbis quantuin philosophusillea se ipso
dissiJeat.

In summum lamen unam mentem mundo prteesse
lestalur» De Aristoiele lo(|uitur, qiiem ex ii de Gene-
ral. exxu Divinorum^ax c. 7 libcHideMuudo, unum
Deuin scnsisse constiit. VideScaliger., de Subtilitate,
ad Gardaii. exerciiat. 565. Is^us.

Plato. Miiiucius Fclix : Platoni in Timaio Deus est
ipso nomine mundi pareHS. Plaio,lihro iv de Lcgihus :
6 dsoc y^ Travra, etc, ct iii S(»phist:i, ttovtgjv ^DixiOTJpyoy
appcllat. Platonis iheologiam examiuat S. August. li-
bro viii de Givit. Dei.

Snpremum vocat. Plato lib. i de Legib, et lih. ii.

que corpus circumagimus. Videndi Plaulus el Proper-
liiis. Salinasids iii Flav. Vospisc. hunc adorandi ri-
tuiii explicans, docct, non soluni totum corpus ab
adoraiitihus dexira circuniagi solitum, verum eliam
spcciaiiin, manum labris adinoveri, eique oscula figi;
hiucque labralum osculum ejus, qui in adorando ma-
iius lahris admiivehal atque osciilahatur. Sic olim nu-
mina sua , sic imperatores siios adorabant, et impe-
raiorum imagines , haud miuiis quam dcorum simu-
lacra. Hieroiiymus adversusRurfiuiim : Qui adorant^
solent deosculari mantim, et capita submittere. Pliira de
boc more Lipsius in Elcclis, lih. ii, pag. 20; sed male
ah illo ihidcm scriptum e^«t, adorantcs mauuin prius
porrigere, deinde siatim ad os referre solilos : iinmo
contra facichaiit, manuui eniin osculari, deiiide eam
versus illuin quein adorab mt, protendere consueve-
raut; et iioc eral qiiod diceh:iiit, oscula jacere, et 6a-
sia jactare {Tacitus, lib. i Hisi.). J.ictare basia apud

Z>e /^aifrtts. Qiios scripsit Gicero pauloante mortem. w\ Juvenai., Salyr. 4, et apud Pha:drum, 87, lib. v :

^ Niliilest priBstantius,.. naturam. H;ec siiigiiln siint
ipsa Giceronis verbaexl. nde Nat. deor., c 50. Bu-

KEMAN.

/n Consotatione. Opus deperdilum ; sed vide Gice-
ronem iii i Tusculaiiar. ex Platone.

Quumdeimmaiura morte dissereret. Ntm est su-
persles liber hujiis n<miinis a Scncca ciuifccliis. Bun.

Auclorilatem ac majestaiem. Ita emeiidaviinus ex
omiiibiis fere inss. codicihus, et vctusiioribus ac po-
liorihiis editis : iii postcriores irrepsit auctorem ac
majestatem; in i Rcg. rec, 1 Golh., 1 Bruii., verita"
lem et majestatem. Mux rectoris legilur, pro rectorem^
in ed. Siihl;ic.

Deorum omnium Deum. Recte, ita mss. i8. Prius
ernt, rectoris orbis terrarumy coslique et deorum omnium
Dei ; sed miiius beiie.

Qum iingula adoramus. Quia auctor noster saepe
' uem facit adorationis, animus esi imprxseo-
M qoae ad adorationis ritum pertinent anno-

Jactat basia

Tibicen,

id est populum adorat. Jacere autem osculum is pro-
prie diceiiir, qiii niaiuim osi-ulatur, deinde eam por-
riRit ad eos, quoriim bonori ac vcnentioni dat il-
lud osculuin : iiam nioiensione maiius, quam prius
ernnt osculaii , qiiodaiiimodo osculuin ipsuui porri-
gcre, el jaciare a<l eos videhantur quibus honorem
illum deferehant. Tacitus de Ncnme cantante : Po$'
tremo genu flexus, et coetum illum manu veneratus est.
lli^lrioiiem ille verum agehat : at hislrioiiuiii, (lanto-
mimorum el cantorum m<'S hic crat, ui populuin sce-
nam ingressi adorarent. Vetiis cpi^nmma, a Pyihoeo
editum, ut videre est ejus Itb. iv bpigr. :

Ingressus sceuam popalum saliator tdortt.
Sic aurigae flagello populum venerabaniur : cum enim

137 LIBER I. DE FALSA RELIGIONE.

menin molis pnlcherrimae jaceret, ei hoc ordireiur , A

IS8

CAPUT VL

quo iieqiie majus quidquam novil nalura, nec mclius;
ut omnia sub ducibus suis irenl, quamvis ipse per
tolum se corpus intenderai , lamen minisiros regni
sui deos genuit. > Et quam mulla alia de Deo noslris
simiiia loculus est : qunc nunc dilTero, qnod aliis locis
opportuniora sunl. Nunc saiis est demonsirare, sum-
iDo ingenio viros atiigisse veriiatem, ac pene tenuisse;
iiisi eos relrorsum infatuata pravis opinionibus con
suetudo rapuisset,qua et deos aliosesseopinabantur,
et ea, qox in usum hominis Deus fecit, tamquam
sciisu prxdita esseut, pro diis habenda , et colenda
credebant.

Dedmnii le$iimomi$ el de SibylUsetearum earmiuibus,
Nuuc ad divina testiinonia transeamus : sed prius
unum proferam, quod esl simile divinn, et ob ni-
miam veluslatem, et qiiod is, qucm noininabo, ex ho-
miiiibus in deos relatuscsl. Apiid Ciceronem C. Colta
ponlirex disputans conira Stoicos de rcligionibus, ct
de varieiate opinioiium, qux solenl csse de diis, ut
more academicorum omnia faceret iiicerla, quinque
fuisse Mercurios ail ; et enumeraiis per ordinern
quntuor, quintum fuisse cum, n quo occisus sit Ar-
gus , ob eamque causam in iGgypium profugisse,
atqiic i£gyptiis lcges ac liiteras tradidisse. Ilunc
VARIORUM NOTiE.

dexlram manum in adorando ad os referreiii, aurig«T B
qui dexira flagellum tenebanl, flageliuin ipsum oscu*
lahantur, et sic adorabant (l)io, in Caracalla, de ejus
auriQuiionibus). ilic rilus non soluiii Roinanis, verum
et Orienli usitalus, ul doctiss. Dnis. frag. vett. in-
lerpr., p. 83i, recle aiinotavii ; probavitque ex Job
c. zxxt, vers. 26, 27et28 : Si vidi solemcum splendeS'
eeret aul lunam nobililer incedentem, et seduclum est in
abscondito cor meum , et admoia est manus mea ori ,
edam hac est inxquHas a judice vindicunda , quia sic
negasum Deum supremum. Ubi lxx reddunl : Si ma^
num meam ori admolam deoscutatus sum, Juxta Syin-
mnclium : Et adoravit manus mea circum os menm,
Uieronynius : Et osculatussum manum meamoremeo,
DeosculatioHebrxorum plirasi esladoraiio, ut consiat
ps. II, vers. ult. ut et I Reg., c. xix, vers. 18 : Omnia
genua quce non curvaverunt se ipsi Balial, et omne os
quod non osculalum est eum, Apud Oseain , cap. xiti,
vers. il, osculeatwr. Symmacti. etTheodot. reddide- ^
niiit, adorantes ; Aquila xaTa^x/oOvTE; , osculanies. llie- ^
roiiymus : Pro eo quod ji'Xta Symmach, et Theodot,
vertimus adorantes, Aquila interpreiatus est xora^c-
>ouvrt«, id est, deoscutantes ; qui enim adorant, sotent
deoscutari manwn suam^ quod Job fecisse se neyat, di-
eens : c Si osculatus sum manum meam apponens ori
meo I (ex Salmasio). Yide Mariiniim Kempium de
Usruiis Dissert. 4, die Oscuto adorativo,

Deus genuit, lUustrat Creiiius part. ix. Animad-
vcrs., p. 50 sqq. Credidi omnino iii Lactaniio hic cor-
rigeiidum luisse, Deus genuii, Iia suadent verba I. i,
c. 7, iibi ad liunc iocum provocat : Genuisse regni sui
ndnistrosDeum, Iii cditis er.it, deos genuit.EDTiEUAtt,

Ae pene tenuisse. Ita rcstiiuiiniis ex mss. vet. 4 Reg.,

1 Bonon. , 6 Colb., Gronov., Lips., 2 Ciaroinont. ,

2 Brun., ac veteribus editis quinque. Iii sex vulgatis
reL-., prope,

Iiifatuata pravis opinionibus. Sic inss. duo codices
eruditissimorum virorum Gronovii ei Claromoiiiii ,
I a prima inanu, cum reccntioribus ediiis quatuor. ])
At ms6. 5 Reg., 1 Bon. , 5 Colb., 1 Soib ui., Cauc,
Jun., 1 Claromonl., Lips., Pen., Tax., Ultr., tm.,
Cinl.,Christ., B;illiol., cum edilis Roin. i4ii8 Uetu-
lei et Isxi, habent infucata, \n 5 Reg., i Colb. et
Brun. noiinullisque editis legitur fucata. Iii i Colb.
rec,, fuscata; in aiteroColb., retroversus infricata, cor-
rupte; in i4 inss., retrorsus, Verior nobis visa esl lec-
tio mss. Gronov. et Ciarom., infatuuta; per opiiiioiies
eiiim in stultiliam iabiinur. Lactant. lib. iv, cap. i :
Quod umus saxuli siultitia religiones varias suscipien-
iis^ deosqne muUos esse credentis, in lantam subitoigno-
rantiam sui ventum est. Verbum auteiii hoc, ui expri-
meiid» rei efficax , ita non niinis vulgare. Ciccro ,
Pbilip. 111 : Efl, cur magisler ejus ex oratore arator
fneiMi <t( « ut hominem stattum magis etiam infaiuet
mereede publica, Pro Flacco : Neminem quidem adeo
infatiiare potuit.ut ei nummum ullum crederet? h\
dictii mss. 25 et iti liounullis edit. iegilur infucata ,

Patrol. VI.

librariorum oscitnniia pravc pro infatuala; in non-
nuilis fucata. Qiiid autetii illa fucata consuetudo; qiiid
esifucare, nisi interpolarc certani rei speciein? Non
omnino taiiien nobis displicent mss. etediiionesqux
legant, fucata vel infucata pravis opinionibus consue^
tndo;tnm alibi legatur veritatem fucatam mendacio.
\Vi loquendi modi appriiiie iiiter se conveniunt.

Divina testimonia, Id cst,qu:e pro divinis et divinac
auctoriiaiis habebaiiiiir ab eihnii is, veluli Sibyllarum
versus, Apollo Milesius, llennes Trismegistus, qui
unuin dumiaxat Deuin pr.rdicaiil.

Ex hominibus in deos relatus est, Ita potiores mss.
Bun., 2 Reg. 900 annor., 5 alii Keg., 4 Colb., 2
Sorbon., 2 Clarom , 5 Lips., Gatiaii. et Marm., in
quo, ut in Reg. vetuslissimo, iegitur mendose r««
taxatus est, pro relatus est ; \\\ undeciin aliis recen-
tioribus ct plcrisqne editis, inter deos,

In deos, Sic Rciinm.,Goih., Lips., Ires Ullr.,Tax.»
Junt., Bon., elegantius quain sutilac.,Vcn. i47i, 97,
eiiain Rost. 1476. De eodem vero Mercurio itcrum
constanii codd. lectione Lact., 1. vii. c. 15 : Qnamvis
in deos relalus Mercurii nomine ab yEgyptiis honore-
tur, Ipse Ciccro. I. iii de Nni. deor., c. 20 : Re-
ferre in deos ; et jam, I. i, c. i3.

Apud Ciceronem, Libro scilicet iii de Nat. deor.»
quem adeas.

Quinque Mercurios, Totidem ab Arnobio numeran-
tur,quein videlibroiu adversusGoiiies : priinusCoelo
patre el Die matre gcniliis : secuiidiis Pharonidis et
Valcntis fiiius, qiii et Tropiioiiiiis vocalur ; teriins Jove
tertio nalus et Maia ; quarlus Niiuni patrem liabuit,
quein JEgyptii nefas ducunt nominare ; quintiis est
quein colunt l^heiieaLe, qui et Arguin dicitur interc-
inis»se. Hunc,uldiciint, .^gyplii Tlioyt appellaiit; at-
tainen iion conveniunt lenipora. Yide Ciceronem,
J. 111 de Nat. deor., aique notain inlVa posiiam.

Ob eam causam. Quid(|uid sit, constalTiioyili, sive
Mcrcurium ifilgyptiorum , inulio aniiqiiiorcm fuisse
co Mercurio, a quo Argus fuit occisus. Ultiinus iste
Mercurius Jovis fiiit filiiis : ai Jupiter decimo nono
s.TCulo anle vulgarein xram vixil; sed Thoyth, sive
Mercurius ^Egyptiorum, decem s.iculisautiquior est
Jove, sive is sil Tlioyih I, vel ejus fiiius Thoytli IL
De libris vero qiii a Tlioyih, vel Mercurio iEgyptio-
ruin sunledili, vide Clenieiiiein Ale\andrinum I. vi,
Stromatum,iibi eosenumerat. Libri autein quos iiunc
habemus sub Mercurii Trisinegisti noiniue, constal
esse supposiiitios.

In jEgyptum profugisse, Sic in Lactantii codicibiis,
tum niss., tum impressis legilur.Ciccro autein, l.ui,
de Natur. deor., uiide hunc locuni descrip^it aiicior
nosler, liabet, ob eawque causmn jEgyplo pia;fuisse.
Nihil tauieii obstai, Tlioyih protugerU in iGgjptum,
et ei postea prarfiierii.

^gyptiis leges ac lilteras trndidisse. Sanchoniaihon
dicit Mercurium iiivenisse ttjv twv tt/jwtwv aTotxttwv
Vpct^r^v, ellitterarum characieres instiiuisse.

m FIRM. LACTANTll

iflgypiii Thoylh appellani , a quo apud eos primus A
anni sui mensis, id eat Bepteniber, nomen accepit.
Idem oppidum coiididlt, quod eiiam nunc Grxce vo-
catur 'Epiionoki ; et Pbenatx coluni eum religiose.
Qui umeisi homo, fuit taroen anliquissiums, et in-
slruciissimus omni generc docirinx : adeo ut ei mul-
tarum rerum et ariium scieniia Trismegisto cogno<-
mea imponerei. Hic scripsit libros, et quidem roul-
tos, ad cognilionem divinarum rerum periinenles, io
quibus majestaiem summi ac singularis Dei asseril,
iisdemque nominibus appellat , quibus nos , Deum et
patrem. Ac ne quis nomen ejus requireret, av<iawfAov
esse diiit ; eo quod nominis proprietaie noD egeat.

DIVIN. INSTIT. 140

ob ipsam scillcet unitaiem. Iptiua haec verba sunt :
'O di Btog tlg, o dc clc ovo/xaroc oO irpav^itxai : fort yap
wv av^vupoc* Deo igitur nomen non esi, quia solus
est ; nec opus est proprio focabulo, nisi cum discri-
men exigit muhltudo, ut unamquamque personam
sua nola ei appeilaiione designes. Deo auiem, quia
semper unus est, proprium nomen est Deus.

Superesl de responsis carminibusque sacris lesli-
moai», qu» sunt multo cerliora, proferre. Nam for*
tasse ii, contra quos agimus, nec poetis puteni esse
credendum, tamquam vana fingentibus ; nec philo*
sopbis, quod errare potuerint , quia et ipsi homines
fuerint. M.Varro, quonemo umquam doctior, neapud

VARIORUM NOTiE.

Hune ^gyptH Thoylh appeUmt, In omnibus La-
eiantii operibus nulla mss. editor. major bac Tariu-
las. Frequeutes editi feruiiirAoiA. At cuiictorum mss.
▼etnstisstmi et nneslantissimi Bonon., i Reg. 900 aii-
Aor., Marm., Gai., 1 Sorbon., 7Ao2f//t; accedeiiiibus
4 Reg. . \i\ qiio Thout, ; i al. Reg. Stwwj ; i Colb. in
quo NHOTTH ; i nl. Colb. in qiio ecov;x. Ouinque re-
cenliures scripll, i Heg. :i prlm:i maiiu, i Colb., Nav.,
Vict.,Brun., legisse vidcniur e&)T>9,auteev9, ut edili
Beiul., Pasilel. et Hcnr. Pt;iri 1556. Corrnpte ad-
moduin custeri mss., 2 Reg. rec, iColb.,i Sorbon.,
I Claromoiil. HuiouO, vel Hvou9 ; Reg. duo cum edilis.
Rom. 1468, iiiO, Trvor/va, TTvojTv, etc, Glaromonta-
nus alter Trvouo-ta, 1 Colb. Hermin, Scd cuni Joan.
Ger. Vossio eo polissimum propendeo, ul Thoyth
legendiiin putem : sic enim habenl optimac iiolo! co-
dices mss. ae impressi ; sic eiinm iegendum esse
docet Ensebliis Pra^paraiionis Evang. , 1. 1, c. 9 :
A^imoi ujv IxoXcoav ea)09, 'A>cl|oevlpcr; ^i Oe^d, *E/9-
piv ^i '^.qvcc itsTiyPKfTav ; jEgyptii Thoyth vocamnl^
Atexttndrini Thoth, Grafd Bermen^ hoc est Mercurium,
interpretati. Siniililer aptid Ciceronem, I. lu, de N:it.
deor. , tiiide hunc locnin dcsunipsit noster Lactan-
tius , legitiir ; tiune JSgyptii Thoyth appeUant, eo-
iemque nomine anni primus memis apud eos vocatnr,
Notiiiduin porro, qiiod i ins. Lips. pro Thoyth habel
Moysin, Dc variis Mercuriis vide Isseum, in noils.
De Mercurio vide ettam doctissimum D. Fourmont,
in observalionibus ad Sanchonialonem, quaruin cdi*
lio nova niodo prodiii anno I7i7, Paris., apud Joan.
de Bure, t. r.

'Epiionohg, Urbs magna, a qua denominata fuit re-
gio Hermo|ioliiana, ^Epitxmo^lmi vouo^, in partibus
iGrypli Mediierraneis, ad occasum Niii.

tt Pheneatm cotunt eum retigiose, Idcm, Cic, I. iii,
dc Nat. deor., n. 56, ubi de Mercuno Inquens, sic
ail : Qmntm Quem eolnnt RheneanB.qtti et Argum di-
citur iniernnissej ob eamguecausam' ^gypto prcefuisse^
aKjue ^gyptiis leaes et tttteras tmdidisse. Hunc JEgy^
ptii Thoyth appetlani, eodemque nomine anni primus
mensis apud eos vocatur. Et Paiisaiiias in Arcadicis»
1. viif, p. 51H : Deorum vero, iitqnil, wnrnum muxime
Mercurium Pheneatce venerantnr. Logendum itaqiie ex
mss. coilicibus C:tuc., i Lips., Uttr., Ctirisl., ei ed.
Cellar., et Pheneatce colunt eum religiose; conveiiien-
tibus i Bonon., 8 Reg.. 5 Colb., i Soibon., Gat.,
Blarm., i Lips., Goih., Em., CanUbng., el2Cl:iro-
nionl., in quiluis legitur Feniatos pro Feneaug, seu
Pheneatm : acredeniibus qnoque nis.Vici. in quo Fe-
mtfs ; mss. Nav:ir., i CoH). el Brun. iii quibus est
Fenica; eti al. Lips. Fenrees, In nm, Caiic, Jun.
el Cani:.b:ig., ac ndil. Rom. ii68 habetiir, et Phe-
veaioe servmit et cotunt enm retigrote, \n edilis Belut.,
Thys., G:ill., Spaik., Walch., et Saittc cotunt eum
reHgiose; in edii. I^ris. i525, Ald., FVw., CraUnd.,
Graph., Gyinn.,Tomes., ff Saitm $ervm et Oftunt eum
rftigiose, qood In noHo manuscripiorum qiios viderim

B reperi. Peirus Ciaconius suspicatur iegendum esse,
et Smta et PheneattB cotunt eum retigiose, Mallem, el
501/0? servant et Pheneatce colunt eum retigiose^ si ali<-
ouam haberem ex niss. aucioritateml ui dicatur ei in
<£gypto a S^iiis servari, el iii Arcadia a Piieneatis
coli. Apparel igiiur legenduin esse Plieiieai;e, quia
supra dixcrat de i£gyptiis, a quibus Iransii ad Phe-
nealas arcadicos. — Cotunt, Reimin., el servant et co-
lunt. Cant., Juiit., Cauc, Servant et cotunt,

Adeo ui ei mutlarum rernm et artium scientia Trtt-
megisto cognomen imponeret. Ita antiquiores et melio-
res mss. B<m., 6 Reg., Lips., Pal., Gronov., et om-
ne> fere edill ; Crat. et Tornes., imponerent, In mss.
vero Cauc, Jun. i Colb., et edii. Paris. i5i5. ut ei
ob muttarum rerum scientiam Trimegisto cognomen
imponerent : et in recentioribus, 2 neg., 1 Colb. et
Briin. nomen,

Trimegisto cognomen, Vel Termaenus appellatury
C quod leces eximias coiididerit; quod summo sacer-
dotio iiTnsir.itus, Religionis ceremonias et riius sa-
cros indiderii; atqiie taiidem (|uod iii Philosophicis
apprime vcrsalus, geomeiriam in i£gypto summe ne-
cessariam , atque alias scieniias natunles docuerit.
Dc Trimegisto ilerum disseret Lactaniius libro de
Ira Dei, cap. iO.

lisdmgue «ommifrttJ.Vide Trismeg. Pimand.« c, li,
Asctep.y 1. Sed constat hos libros Plmandri et As-
clcpiadis esse fictiiios.

Avb>vu^. Laiine, sine nomine.

*o ^i ecoc. Latine, Deiu autem unus; imiM autem
nomine nou eget : est enim aui est sine nomine.

Deoigitur nomen nonesl. Minutius Felixin Octavio:
Nec nomen Deo quanras ; Deus nomen est itti, Ilem apud
Xistuin in sententiis ; apud nerinetem iEgyplium di-
cf tur ineftubitisy innominandus], sitentio prcedicandus ;
apuii Piatonem qiioque indictus, innominabitis]; ^apud
Apul.,l.deNai.phil.PI.iioni!i;Atcinoum,lsagog.',c.9;et
jQ Porpii.,!. IV Ilist. philosophicp» apud Cyrillum. Vide
supratostimonium S. (jpriani notaadinilium cap. 5.

Unus est. Sic apud S. Cypri!^uuin conira Idolorum
cultiim : llermes Tiismegisius unMm Deum toquitur^
eumque incomprehensibitem atque inestimabitem.

Pntent. Sic reposiiiim ex omnibus pene inss. et
ediiis Beiull. ei Cellar. In 2 Colb., i Claromont. et
in cunctiK fere editis est puiant.

Quod errare potuerint. Ita restituimus ex omnibos
rerme mss. In i Clarom. a prima inanu, el in edilis
muliis, po/tt€run(.

Ei ipsi Itomines fuerint. Sic reposuimus ex mss.
prope omnibus. Edd. ei 3 iiiss. rec, fuerunt. In ediiis,
si excimas Cellar., At, pro ipsi.

M.Varro. Hlc autem naius anno urbis DCXXXVIH,
deiiaius autem pcne uon.igenarius aniio urbis
DCCXXVII, ramiliaris fuit Ciceroni, qui eum in Cp!-
stolis ad Atlicum libro v, epist. iO, vocat universalim
potygraphum. Sie QointiUanus, lib. xti» Varronem
omnia pene iradidisse testalur; quem etiam vide

III

LIBER 1. DE KALSA REL1GI0NE.

142

gr.i!COi quidem neduin apud latiiioi tiiii, iii libris rc- A f"i*se de Persis, cujtis menlionem fcceril Nicanor,

runidivinaruiii,quoft ad C. Cuc^arcni ponliiicem maxi
muui scripsii.cum dequiiidecim viris loquerelur, Si-
byllinos libros ait non fuisie unius Sibyllae; sed appel-
lari uno nomine Sibylliiios qiiod omncs foeminx vaies
Sibyllae, sinl a veleribus nuncupaUi, vel ab unius Del-
phidis nomine, vel a cunsiliis deorum enunliandif.
orcou^enim de()8,iion GfoOc» elconsilium non ^>iiv, &ed
^j/.rivappelUb^inl i£olico genere scnnonis : iia(|ue Si-
byUani diclain csse quasi ai<t^nv; C£(eruin Sibyllas
decein numero fuisse; easque omnes enumeravii sub
auctoribus, qui dc singulis scripiilaverint : primam

qiii res gestas Alcxandri Naccdonis scripsii : secun-
dam Lybissam, ciijus meminit Euripidcs in Lamias
prologo : leriiam Delphida, de qua Clirysippns lo-
quilur in eo libro, qiiem de dlvinationc composuit :
qu.nriam Cimineriiim in Italia, quam Nnevius in libris
belli Puuici, Piso in annalibiis noniinsil : qiiintam
Erytbrxam, quaui Apollodoriis Erytbncus affirmat
suam fuisse civem, eamque Graiis Itium pefonlibus
vaticinalam, et perituram esse Trojam, el Homerum
mendacia scriplurum : sexlam Samiam de (|ua scribit
Eraiosilienes in antiquis annalibus Samiorum repe-

VAIIIORUM NOTiE.

libro X, sicut et Ciceronem, in Acadcmicis, lib. i, B Primam fuisse de Persis, Aliis Clialdxa, aliis He-

..I.: w :„:- i.-.i.. braa, proprio nomiiie Sambeihe. Bktuleius.

Nicanor. Forlasse bic Leander Nicauor Alexaii-

driiiusgrainuiaiicus, qui de Alexand. Commcntarium

scripsii. Thtsius.
Secundam Lybis$am. Juxta Gnecam lerminaiio-

neni. Iia mss. 7 Reg. quortim duo sunt 900 annor.

3 Colb., Nav., Ulir., i Sorlwn.. Vici., Marm., i

Ci.-iroin. el al. Clarom. a secunda manu, cum editis

Fasii., Toriies., Spark. In inss. 3 Reg., Bonon.

Lips., Em., Caniabrig., Ulir., Chrisl., 5 Colb!|

1 Sorb<ui., Gat., 1 Claroin. t prima roanu, cum ple-
risque edilis, Lybicam,

lu lamite prologo, elc. Inler Euripidis tragoedias
non exlai Lamia.

Tertiam Delpfnda. Ila mss. Gronov. et edit Cellar.
ul et Lactaniius iii Epilom., cap. 5, coiivenicnier
Varroiii, ei prorsus recie. Eteniin Laoiamlus paulo
anlo dixit, visum esse quibuNdaui Sihyllarum nomen
ducluin esse ab unius Delphidts nomine. Et quidem
Li lectioiii nosine faveiil inhS. A Reg. quorum diio siint
900 .innor. et diio alii receniiores, sed bonai noiae

2 Colb , Navar., Vicl., el 2 Brun., in quibiis legiiur
Delphidam, Quis auteiii non videal , lcgeiiduin esse
Delphida jiixla Gra;cani lerminaiioiiem e\ supradic-
lis? helleniainis enim quandoque ulitur nosier Fir-
mianiis. Iii uiideciiu niss. rec. et in onioibus fere
edilis est Delphicam.

In eo libro, eic. Ilic liber a Laeriio non recenselur
in Chrysippo.

Qunriam Cimmeriam. Sic emendavimus ex ms9.
velfisii«>simi9 2 Keg., Navjir.. i Sorbon., Vlct, Ullr.
2 Brun., Christ., et edil. CelUr. In iiljis 3 Reg.|
a Colbert., Em., el Gat. esl Cimmeriam ; etiain
reponi vull Liliiis Gyrahlus Cymeriam. In Goih.,
Cymeream; iii Gronov., Cimenam, pro Cimeriami m
i Colb. el Marin., Cimwnm ; in 4 Colb. rec, Cuneam ;
in 5 Reg., ii Valic, i Sorboii., 2 Clcrui. ac ediiis
muhis, Cumaam ; mendose oinnino , cum attclor

uhi Varronem eximie laudat

iVe apud Gracos aiii(/erit... rfxi^ Sic qiioque mss.
Tax., Cauc, Jun., Ultr, iieimin., ubi male Rost.,
Vcn. i47i, 72, ulraiine 78, alia^quc, neque Latinos,
aut nedum Laiinos^ infarciunt. Bu.neman.

Nedum apud Lalinos, ll.-rc verbii al>sunt a 35 ins».
atque etiani a Rohanneo ei Saiigermanensi, et ab
edit. Celiar. et SubUc. Pro nedum legitur nequ$ ia
edit. Rom. 14(>8, Paria. 1525, Ald., Gral., Grapb.,
Gyinuic.

/« libris^ eic I>e Varronis libris vide S. Augustiu.
de Civ. Qei lib., vi, cap. 3.

Dequindecimyiris. De quibug vide Alexand. ab
Alexandro, Genialium dieruiu lib. iii, c. i6, et infra
alia nota. Hcc lameu ex Pomponio Lieio : £)Miimiriri,
inquit, a Tarquinio superbo insiituti fuere, qui soli
in$picerent ltkro$ Sibyllinos : deinde cum plebs creari
€X suis insiaretf ex Piebeis et Patriciis creaii deam,
€1 ddnde qmndecim , qui lihros Sibyilinos inspicerent.

Sibyllm. De Sibyllarum nominiB eiymologia vide
Serviuni in vi iEneid.

Vet ab unius Delphidis nomine. ViJe Antimach., de
Oracuiis Sibyil.

Vtl a con4iliis deorum^ etc. Id multimodis inep-
laro, atque ciiain falsuin. 2(]3u/).a simplex iiouicQ
est, non composiiuni. Salm^sius.

Enuntiandis. Ita resiiluinius ex cunciis rerine niss.
el editis Rom. ii70, Paris. 1525, Betul., Ce!lar. In
octo ^itis est denuntiandis ; in ms. i Colbert., nuii-
tiandis.

Lio^lrtv. Ita emendavimus ex mss. i Reg. opi.
noiu;, i Sorb., Colh. ei 2 Brun. in quibiis legitur
Siobulen. Et sic prufeclo legendum esbC constal cx
praecedeniibus acouc ei |3-j>riv. Aule erai, OsoSo J>riV. —
Haec verba, Itaque Sibyllam... SioPvAigv desunt iu ed.
Sublac

Qgterum Sibyllas. De Sibyllis earumque scriplis
molta oliiu geniiles et chri<iiani meinoriu) prodide-

rant : quid (ie iis statucrunl nou cst hujiis loei, iicc D nO:>ter aperte quartam Cimmeriam a septima Cumana

nnnc vacat refenc. Vide si Inbet S. Augustinum, de
Civ. Dei iib. xviii,caf. 23; Vjossiuin, ei Bhuidelluin,
qui de hisoplime dis^eruit in suo de Sihyllis lihro.
Vide eiiam Servaium Gailjeum, in sua Sibyllinoruin
canninume ditione in-i'', Aiiisteh»d. i(>88 et 1689.

Decem numero fuisse. Yide .^ntiinachuin, de Ora-
calis Sibyllinis. Alii novem laiituin fuisbC volunl,
inter quos Suidas; alii quituor, ui Paiisanias; noii-
nuili ires, ut Snlinus et .\usoiiius. Alii diias poniinl,
nt MariiairasCapella : deniqQenonuulli unaiii tantum.
C. Plinius lib. u, cap. 55, adstipul.mte Aiilo Gellio
lib. I, cap. i9. Dempstfrus. Scd Gyraldus pluros
quam dccem numeral.

ScripUtaoerint. lla restltui ez plerisquc ct oplimis
mss.ei edit. Betnl. In mss.Tax.,2Colb., i Clarom.,
tcriplitavirunt. Colb. a secunda maiiu, ct i Chiroin.
a phma, ciiiu ediiis, scriptitariMt ; i Clarom. a se-
cuoda niaftu, srrtpCtrdrin/. Subjuiiciivus niodus valde
famlliarls est Laciantio, ut ex sequentibus patebit.

seu Cnmea paulo ii:feriiis posiia distingiiat ; ileinqne
Isidoros lil). VIII Origin., cap. 8, el Suidiis ad V.
St^SvXXa. C:i/r»im<?rm,;iulem sic dicta est, tesic Gyraldo,
quod in Cimmma luliie oppid.»,fuerit qiiondani, juxia
lacuni Averuum in C:iinpaiiia, secuniiuin Pliiiium
lih. 111, cap. 5.

r^wvius... beili Punici. Sc priini, quo stipcndia
lecit. Vid. Voss. Ilist. Lit. i, c. 2. Bun.

Quinlam ErythnBam. Ilaiic SihylUiii Eryihraiam,
CuiiKuain et Cum:in:)in, iinam eamdemquc fuibSii
vuli Siilnias. exercil. i*liii. pag. 57.

Craiis. iiiss. 4 ree. Crcecis. Sed idem est.

Craiis llium... mendacia Kripturum. Hoc in c.irm.
Sihyllmis sernioji. 5 his veibis : Y/iov, otmtpo) (tc,
x«T« 27ra/5Ti5v yao ipiwvj, etC.

Sexinm Suniiam. ♦-jtw nomtne, cujiis Valer. !Haxi-
mus ineininil lib. i de Oininib. ubi de Prlcnensibrts.
Betuleius.

Scribit. iia reposilum cx inss. codd. ac cdit. Tor-

143

FlKxM. LACTANTU DIYIN. INSTiT.

144

issese &criplum : septimam Gtimanam nomine Amal- A Que Sibyllflc nomine fuerint : oclavam Hellespontiam

tbeam, quse ab aliis Demophile vcl Herophile noini-
naiur; eamque noveni libros allulisse ad regcm
Tarquinium Priscum, ac pro eis Irecenios Philippeos
pustulasse ; regemque aspernatum prclii magnitudi-
nem, derisisse mulieris insaniam : iliam in conspeclu
Regis li es cumbussibse, ac pro reliquis idcm preiium
poslulasse : Tarquinium mulio magis mulierem insa-
nire pulasse. Quse deuuo tribus aliis exustis, cum iu
eodcm pretio perseverarel, moium essc regem, ac
residuos trecentis aureis emisse : quorum postea
numerus sitauctus, Capitolio refecto, quod ex omni-
bus civitatibus et llalicis, et Graecis, ct prsccipue
Erythrxis coacti, aliatique sunt Romam, cujuscum- B

VARIORUM NOTiE

in agroTrojano natam; vico Marpesso, circa oppidum
Gergitliium ; quam scribit Heraclides Ponticus Solo-
nis et Cyri fuisse temporibus : nonam Phrygiam,
quae vaticinata sit Ancyre : decimam Tiburlem, no*
mine Albuneam, quae Tiburi colitur ut dea, juxla
ripas amnis Anienis, cujus in gurgite simulacrum
ejus inventum esse diciiur, leneus in maiiu librum :
cujus sortes Senalus in Capitolium traustulcrit.

Harum omnium Sibyllurum carmina et feruntur et
habentur, praeterquam Cumaeae, cujus libri a Roma-
nis occuluntur, nec eos ab uUo , nisi a quindecim
viris inspici fas babeut. El sunt singuiarum singuli

nes. et Walch. In multis editis, scripiil,

Sepiimam Cumanam, Vide SUmas. Exercit. Plin.
p. 73, eainque eamdem cum Cumea Italica reperies ;
cui eti tm adslipulor; et notaudum ms. Ultr. hal>ere
boc modo, seplimam Cumanam vel Cumeam, Gkllmvs,

Ac eam Cumaeam vocat eximia ediiio Culoniensis

in-folio anno 1544. De hac inlelligitur Justini mar-
tyris locus.

QncB ab aiiis Demophile vel Herophile, Solinus et
Suidasjion Cumanam,sed Eryihraeam vocantHiero-
ropliilem, quamquam apud Solinum ct TibuIIum,
Eleg. 5, lib. ii, legatur Heriphile. Eusebius vero
nec Eryihraeam, nec Cuiuanam, sed Samiam Hero-
philem vocatam scribit, quam Numa, Romanorum
rege, vivente floruisse referl. Isyccs.

Eamque novem libro$, etc. Salinasius in Exercil.
Plin. plaiie negat libros Sibyiliuosa Cumaiia Siliylla
Tarquiuio oblalos, imo ne Sibyllam qudeiu cam fuisse
asserit. Dionysius Halicariiasseus. '/watxoc oOx im-
Ywptov tantuuiinodo nomiiial lib. iv. Gellius libro i,
ciip. i9 : In anliquis annalibus memoria super libris
SibyUmis htec prodita esl : Anus hospita atque inco-
qnita ad Tarquinium Superbum reQem adiit, novem /i-
Iros ferens, quos esse dicebnt divina oracula, eos velle
venundare, eic. Plura si quis dcsidorat, locum con-
sulat. Gall^us.

Tarquinium Priscum, Cuin Lactautio sic eum uo-
miiiant Varro. Isidorus lib. viii, cap. 8, elSuidas;
at Diony>ius Halycaruasseus lib. iv, Plinius lih. xin,
cap. 15, GeUins lib. i, cap. 19, Superbum, Scd verius,
inuuiierud. Cellarius, Prisco tribuilur, quia Soliiius,
c. 2, quamquam cum Plinio euin Superbuin vocat,
quinquogesima Olympiade id coiitigisse referl.

Philippeos posiulasse. Servius, ni Virgilium, addif,
bos Philippeos aureos fuisse, qui tum preliosi erant;
nou tamen quod iiumini illi ciisi fuerint noiuine Phi-
lippi, palris scilicct Alexandri magiii : siquidein eo
lempore quo cmpii diciiutur illi libri, nonduin fuerit
Philippus Macedo. Scd veteres auclores , ut ait
doctiss. Walchiiis, in re uuminaria ita scribuiil, prout
facies ejus eral lempore suo : quod multis exemplis
posset illusirari. Valebat autem nummus Philippeus
aureiis duos circitcr aureos Gallicos, ut adnotat Lam-
binus ad Plaulum. Vide Budu:uin de Asse, lib. iv, ct
Gronovium, lib ni. dc Pecunia vet. et nova. Multi
tameii hiec oinnia fabulain redolcre existimant.

Trecentis. Vide Geliiuni supra citatum, et Diony-
siuiu Halycaruass. lil». iv. ^ . ..^ . .

Capitotio refeclo, Sic eiiam Tacilus Iib. vi Annal.,
cap. 12 : Post exHStum sociali bello Capitolium , </««-
sitis Samo, llio, Erythris, per Africam etiam et Sici-
liam et Italicas colonias carminibus Sibylla, ctc.

Fuerint, Mss. 17 el 15 ed., Fuerunt,

Hellespontiam. Iia cum Epitome cap. 5 omnes
fere mss. In duubus recentioribus cst HeUesponiia'
^m. Edd., HeUupoHticam.

Vico Marpesso. Sic etiam legit Pausanias ad mss.
Graecos tres Regios a me collaios lih. x, ubi de Hc-
rophile faiidica loquitur. Effo in oinuium fere editio-
iium recenla lectione nihil mutare volui, siquidcm
Isaeus et Gallaeus asserunt legi Marpesso iii inaxima
Laciancliaiiorum mss. parte : licet in omuihus quos
vidi, scilicet 10 R«*g., 6 Colb., Nav., 2 Sotbon.,
Vict., Gal., Marin., 2CIaronioni., 2 Brun., necuoti in
1 Boiiou. , Tax., Peu., Christ. , Goih., Lips., Cauc,
Ultr., Pal., Rosioch., Caniabrig., et iu veterrimis
tribus Raiuanis editionibus habeatur Marmesso; apud
Suidaiii d. I. Marmisso,

Gergithium. De qua vide Steplian. Byzantinum in
Tipyi^ ; eamque sepulbini esse in lemplo Apollinis
Geigithii dicit. Gergis vero locus cst iii Troade. —
Vico Marmesso circa oppidum Gergitium. Alii, iZ/ir-
pesso, quibus videtur Tibiiilus fiivere, i. ii, Ei. 5,v.67 :
p Quidquid Amallhea, quidquid Marpessia dixit :
nisi et ibi ciim Salmasio iu Solin. pag. 55, Marmessid
legendiim est. Buneman.

Heraclides Ponticus. Plalonis et postca Aristoielis
auditor. Voss. Hist. Gr. 1. i, c. 8 et 9. Diog. Laert.

1. V, f. 86, Sq. BUNEMAN.

Nonam Phrygiam, Hanc Capella eamdem ciim
Erylhru^a et Cri:iiaiia facit. Bf.tuleius.

Decimam Tiburtem, Albuneam Tiburi cultam rcli-
giose, indicat in agro Tihuriino moiis et fons ejus
nomiiie, de quo Virgil. iEueid. lib. vii.

Cujus sortes Senatus in Capitolium transtulerit, lla
restituimus ex mss. Jun., Marin., Jani Gulielmi, et
4 Regiis, qu.)rum duo sunt cxiinii, nisi quod in vetu-
stissimis habetur, in Capitolio, Mss. Gat., Cujus sortes
Senatus in CnpitoUum attuUt. Haec absunt a mss. G
Reg., 6 Colb., 2 Sorbon., Nav., Vict., 2 Clarom.,
Tax., Pen., Em., Caniabrig., 2Brun., Edit. Roin.
1470. Betul. et Walch. ei Sublac. Pro sortes legitur
sacra in 12 edilis rec. Legendiim esse sortes coiilir-
D matur ex Virgilii loco , ubi iCueas ad Demophilem
Cumanam Sibyllam ait lib. vi itfheid., v. 7i :

Hic ego namque tuas sortes arcanaque fata
Dicu meae geaii ponam.

Sortes enim, inquit Servius ad hunc locum, Sihyllina

resptmsa sunt.--Cf<;us sorf^s transtuleril. Tibullus

idem eadem voce exiulitl. ii,el. 5, v.67, sq. (al. el.6) :

Quidquid Amallhea, quidquid Marpessia dixit,
Herophile Phoebo graia quod admonuil,

Quodque .llbuna sacras Tiberis per flumina sortes
Poriarit.

Ipse Laciantius, l. i, c. 14, Saturno datam sortem

elevandie sortis. In cpist. c. 28, sortes et oracu/n jiinxit.

xVui a quindecim viris inspici fas habent, Ita repo-
suimus ex Mss. h Reg., 5 Colb., 2 Sorbon., 2 Cla-
rom., Lips., Goth., tJItr., Cauc, Jun. aliisqiie. Mss.
Gronov., inspectoi habentf non male. In 1 Golb. et in

f 45 LIBER I. DE FALSA RELIGIONE. 446

libri : qui quia Sibylla noroine inscribuntur, uniusAOmnes igilur linB Sibyllae uniim Dcum prjcdicant;

maxime lamen Eryibrxa , qwx. cclebrior inler caeie-

esse creduniur; suntque confusi', nec discerni ac
suum cuique assignari potest : nisi Erylbrae;» , quse
et nomeu suum verum carmiiii inseruit , et Erylh-
raeam se nominatum iri prselocuta esi , cum esset
orta Babylone : sed et nos coiifuse Sibyllam dice-
inus, sicubi testimoniis earum fuerii abutendum.

rns ac nobilior bnbetur : siquidem Fenestella , dili-
gentissimus Scriptor de quiiidecim viris dicens , ait,
resiiuiio Gapitolio , reiulisse ad Senatum G. Gurio-
nem Gos. iii legaki Eryiliras mitterentur , qui car-
miua Sibyllie conquisita Romara deportarent ; itaque

VARIORUM NOTiE.

impressis, irupki fat ett. Gaeterum de hoc collegio
quindecim vironim notandiim, in priiicipio Tarqui-
nium duos lantum constiliiisse : posl durenlos et
tredecim annos, annn U. G. 588, numerus illoriim
auctiis fuit, atque a denario numero, decemviri ap-
pellaii stint : vide Livium, iv Decade. postea ad quin-

noii vel. edit. Ald. 15115, Paris. ISS.^S, Grat., Fasitel.,
in quibiis tainen 4 pro Babylone, est Babylonim. Quid
enim rectitis, quain qiiod illa Sibylla Erythr(sa no-
men $uum verum ac pr(»prium (aliiid quam Eryihrnea)
carmni inseruil ; et lamen se aliquaiido Erythrceam
nominatnm iri prielocutn esl , cum , id esl qunmvis ,

decim numeriis accrevit, quod facliim fuit intra nn- h essel orla Babylone Mira est et inenta vnrietns

.»«« IT f CTi «..«V r*«i,.:»o.i:...» ^yv..n»»..k..:i «t ftTx ^i::« ai .».«« _^^ ^* ^i n j i-a : n

nos U. G. 67i, quo Gapitoliinn conflagravit , et 675,
quo Sylla se dictatura abdicavit ; ut diiigenter anno«
lavit David Blondelliis in opere qnod Gallica lingua
de Sibyliis composuii. Hoc noinen quindeeim viro-
rum illis semper mansit immuiaium , eiinm«>i posiea
quadmginta fiieriiit numero, iiotanle Scrvio. Eiiam
tempore christianorum, ut videre licet loco Iniidnio.
Horum qnindecim virorum munus ernt, sediilo asser-
Tare oracul.i SibylliMa, eaqiie exigente necessiiaie
ei mandato senntus consulere. GALLiCUS.

Moriis supplicio ( juxta S. Jiistinum Apolog. 2
pro chrisliaiiis ) erat eihnicis inierdictiim librorum
propbeiarum et Sibyllarum lectione ; niuiuebatur
eiiim, ne scripta illa legeiites, verae iidei ac bonarum
rerum notiiinm perciperent, et ad cbristianam trnn-
sirent religionem. Sibyllae aulem foeminne eranl, quie
antiquis vat<»s habebanlur. Enrum noinine bodieque
aupersunt libri octo, in quibus mulla repcriiintur
christianae religioni convenientia , a priscis Ecclesisa
Patribus a S. Justini tempore prolala. Hosce ocio li- G si nnnc mihi facultas darelur termonis pro rerum

in
aliis 13 inss. rec. eted. Rom. 1470, in quibus esl,
Erythrceam se nominat , ubi pr(elocuta est cum esset
orta Babytone; in sex aliis scriplis rec, Babylonite;
in i Bonoii. rec, ubi perlocula est, Ad quid eiiim re-
feretur vbi? Ad Erythrceam? Sed quam iiicomposita
locMiio ! — Nominat ubi pralocuta est. Godex Jnni
Guil. ei Eminnnn., Tax., Pen., prolocuta est. Addit.
Guil. proloqui , valicinari et futura canere^ unde pro^
phetCBf quod proloquerentur, BuNeiiAN.

Prcelocuta, Vel potiiis prolocuta , ut babetur ad
oram eximise cditionis Coloniensis in-folio aniii 1544.

Abutendum, Id est, utendum, Sic Tercntiiis iii Pro-
logo Andr. Operam abutiiur, pro nfiftir. Eodem sensu
boc verbum acceperunt Apiil. lib. iv : Jam provecta
vespera abusi beneficio tentbrarum^ Trasileonis cavenm
Denwchan cum litteris illis aduUerinis offerimus. Gic,
de Nnt. dcor. , lib. n : Nos elephantorum acutissimii
sensibus , nos sagacitate canum ad utilitatem nostram
abutimur. Nnznrius Pnnegyr. dicio Constnntino, n. 50 :

bros, vel omnino vel partiin suppositilios, aut s:illem
depravatos esse, niinc convenit iiiter eruditos : non
item de Sibyllarum numero. De hisoptinie disseren-
tem vide Blondellum. Dionysius vero H:Uicarnasseus
lisc lib. IV dicit : Romani, inquit, nihil ita custodiunt,
fieque sanctum neque sacrum, quemadmodum Sibyl-
Hna divinitus missa oracula. — Inspectos habent. La-
ctanlius , I. ni, c. 20, qum adspici,., nefas habentur.
Sublac. Ven 1471, 97, Hosl. , Junt., Ald. nri:e . in-
spici fas est , quod placet Heumanno. Sic Cicero,
I. T , Verr. , c 7i : Simulacrum Cereris ne adspici
quidem fas fuit. BuN.

Singuli libri. Libri isti non in chnrtaceis voluini-
nibus de^^cripii, sed linleis. Symmach. lib. iv , epist.
5i : Et Marciorum quidem vatum divinaiio caducis cor»
iieibus ineulcata est, monitus Cumanos lintea texta
tn etiam sericis voluminibus^ Achem(enio

dignitate figurandi^ adhiberem omnes ftosculoSy et abu'
terer exquisiio quodam lepore ac venustate dicendi.
Baldricns Noviomcnsis , lib. iii , cap. 69 : Seniient
imperator se blandiiiis impetrare non posse quod pete^
bat^ c(epit abuli violeniia.

Curionem. Is fiiit consul anno urbis Varroniano
DCLXXVII!, cum Cn. Octavio. De his vide Librum
de Ira Dei infrn , capile ^ et i5.

Sibyll(s. Tniiti olim fecerunt antiqui christiani Si-
byllnriim cnrmina, ut ex re esse credideriin de iis
aliqnid dicere. Numerum lamen earum iion aitingere
visiim esi, quia incertus est ac diversus. Sat igitur
erii caruin aucioriiatem ad examen bic paucis revo-
cnre. Gonstat oliin fuisse quasdam, easque valde an-
liqiins, niulieres laiidicas, quns Sibyllas veicres no-
ininnrunl. Sed quid prxnuniiaverini , id semper in
obscuro fuit;sacriiin qnippe erat enrnmsecrcia niys-
teria revelarc. Solis namqne daluin fuit apiid Ro-

Mumpserunt

more, infundi litteras meas jubes. Fl. Vopisc in Anrel

Inveni nuper in IHpia Uibliotheca inter linteos /i6ro« |v manos duumviris, qui postea ad quindecim excre-

epistolamD. Va/mam. Ausonius , ep.23: *^ vere. earum libms perscrutari : sed iis sub pcrna

capitis fuerat probibitum , ne detegerent en quae le-
gerint. Unde (it, ut scriptoribus christianis semper
earuin carmina fiierint penitus ignota, eaqne nil nisi
de genlilibus snperslilionibus agebani , ut notant
historici , muliumque erant obscura , Immo nmbigua
el lurorc quodam poelico scripta. Verum in iis car-
miniijus, qu:e undique ex Gnrcia mendnci corrase-
rani quidain veierum , ctqux nunc bnbenius , nec
mens eiiiota poetaruin agnoscitur , nec obscurilas
ulla ; cuncla more hisioricorum chrisiianaR religionis
secreia niysteria adeo ciare , adco manifesie enar-
rnnliir. nt pateai ea fuisse tnin a propheiis Judaeo-
ruin. tnm a scnploribns evangelicis desumpia, sive a
Jiidajis i|»sis , nl opinniiis cst Isaac Vossins , sive a
qnibusdnm priorihns chrislianis vel efficia , vcl sal-
lem iniorpolala sini , qiiod n*! vcrnni propins ncce-
dil. Quidnni innien ex liiiliqnis Patribns iis pnrnm 11-
ilei aUhibebaMt, Tcsii» cst de so ipso S. Aiigusiiim*

Per licia lexla querelas
Edidit ettacitis mandavit crimlna telis.

llinc iinque patet, non solum libros Sibyllinos in
linieis tabulis , veruni eliam et alios scripios fuisse.
Plinins loiam hanc rem expedit, lib. xiii , cnp. W ;
In Palmarum ( lege Malvarum, corrigente Dalecam-
pio ) fotiis primo scriptum , deinde quarumdnm arbo-
riim librit : postea publica monumenta plumbeis volu-
minibus^ mox et privata linteis confici coepta aut cereis.

Ego vidi honiiiiem in linleis egregie scribenlem iii cnr-
cere, cusiode papyrum seu cariham deiieganie. Linlea
autem ista leviier ag<i;lntinala crnnt primario pnne nqiia
diluto, fartnae penuria. Il:rc ait Jonn. Bapt. Ic Brun.

Et Erythrteam se nominatum iri praslocuta est. Hxc
▼era el genuina nobis visn est leciio edii. Grapli.
Gyninici, Betulci, manuscripioriim 4 Rrg. ex (|nibns
diio 9iint voterrimi, al. duor* rec. boufe noi;»! nec"

«7 mU. LACTANTn DtVIN. IN8TIT.

missos esse P. Gabininm, M. Otacilium, L. Yalerium, A "^ v^ »V ••^' m^ «^ <«» uh^ sx\o^.

qui descriptos a privniis versus circa mille Romam
deportarunL Idem supra osicndimus diiisse Varro-
nem. lu lisergo versibus, quos legati Romam attu-
leruni, de uno Deo baec sunt tcnimonia :

Hone efse solum Deum sumroum, qui coelum recerit,
luminibusque dislinierit.

iUa tib^ |tiv9< J?, ««vwnifsaTo;, 5< ««icolisiuv
0&p«v^, A^Xi^ "•* ««^ ^iv^if^. 4^^ '>^i4^.
K»f K Bf<fov |«I«y T«, B«l &!««•( vlliMiw «^mu.

Qui qqoniam solus sit xdificator mundi , et ariifex
rerum , vel quibus consut , vel qux in ao sunt , so-
lum ooH oportere lesuiur:

Bxequerer nunc teitimonia cxlerarinn , nisi et barc
sufllcerent, ei illa opportunioribus locis reservarem.
Sed cum defendamus causani veriiatis apud eos , qui
aberrantes a veritate falsis religionibus serviunt ,
quod genus prnbationis adversus eos magis adliiberc
debemus , quam ut eos deorum suorum testimoniis
revincamus ?

CAPUT Vll.

Ih tettimonu$ ApcUim$ et deorum.

Aitiv tiv jiivov 4vt« vitfial' liiT^Top* xiffjwv.
6« |«^o« t\i aVOv* aal il «Iflvo; iT{>]^li|.

Apollo enim, qufm prneier cseteros divinum ma-
ximeque fatidicum existimant, Goloplione respon-
dens , quod Delpliis (credo) migraverai , Aaiae duciu«
l^ amoNiitate; qiisrenti cuidam, quis esset| aut qiiid
Item alia Slbylla , quacumque est, cum perferre se essel omnino Deus, respondit viginii et uno versi-
ad bomines Dei vocem diceret , bic ait : bus , quorum boc principium est :

VAUIORUM NOTiE.

libro XVU1 de Civit. Dei, capitibus 45 et47. Ea porro
carmina vidcutur emissa post anuiim ocrap vulgaris
440. id e>t posi tempora Papiae llierapoliiani , cujus
opiitio orronea de regno clirisiianorum in lerris luil-
len^trio iisin libris legiiur. Ai quamvis CeUus iufeu-
sissimus cbristianorum adversarius, quosdam eoriim,
teste Origenc, lib. v conira Cclsum , sugillet , quod
Sibyllarnm carmina in sui defeusionciii adducanl,
nou ideo taiueu culpandi sunl priores religiouis pro-
pugnatores, quod tam iiicerU , lain caduca veritaiis
asgerendic studio adbibuorint momeiila. Tunc sat
craiad Genliliuiu errores reviucendos, ul liis carmi- ^
nibus fiilem adliibiierint . uude coiilra eos recle argu- ^
roeiiiarentiir veteres cbristiaui. Totuin Siliyllarum
negoiiuiii jam aute inedium sivculi proximo elipsi iii
contruverslaiii veiierat; ai'|ue res &uuiino cruerio,
mulla(|ue ac varia eruditioue a(;itaia fuit , nou (lul-
dein a nimis credulo Crasseii) Jesuitici Sodaliiii
alumno, sed a Ludovico Elia Dupin, doctore Pari-
siensi, a Nicolao le Nourr^ alqno P. Ic Cellier, uiro-

aue ex ordiue S. Benedicii, bocex S. Vitoui, illo S.
[auri Congregaiiouibus. Noii inutilem ctiaiii liac in
coniroversla examinauda suam extrauei doctissimi
operam adliiUueruut. li suui Joan. Dail.cus, Isaac
Vossliis et Servatus Gallo^us, quos omncs adire licct.
Otacilium. Sic lego cum optimo ins. lieg. Put.
Manial. Ei>igram. I. x, c. 78. Multi, Ociacilium.

Elf BsQi oc fAovof eo-Tiv. Interpret. lat. Unus Deus qui
$olu$ ett excedens omnem magnitudinem^ increatus.
Pro i(rriv, ^if, uis. Reg.;antiq. babet apx^* ^^- ^PX^h
regnat.

A*)Oia 9foc. Interpret. lat. vide Tbeophilum ad Au- D
tolic. lib. II : Sed Deu$ solus unu$ eminenli$$imtu , qui
fictl ceelum, $otemque, et $tetta$, et /tiiiam, fructife-
ramque terram, et aqute mari$ /tuctu$.

ttKv\}ni[noL7Qc, Cominode iransfert , exsuperanti$si'
mu$ , ei illusirat docie Spanliem. ad Callimacli. Jo-
vem, V. 91, p. 4i. Bcjnemaii.

AOtov tov /xovov. Lat. :

Ipsam, qui solus est, colite principero rouodi,
Qui solusesl inseculum, atque a saeculo fiiit.

eVvx^)!. Sic legeiidum ex emendaiione Cl. Tur-
nebi, etauctoritaieopiimoruinms. codicum Cauc, i
Clarom. el 3, Reg. vei. in quorum altero est rcddi-
tum laiiiie permanei : in nonnuliiii, ixi/Bn quod pro-
xime accedit ad ix^ybn; repuKuaiitibus licet cxteris
fere ms. qui habenl cTuxtv vel (tu;^^ , quod ferre non
poiest roetri ralio.

Eic /Aovoc gTai dw. Hoec sermone 3, iu ms. i Reg.
/Aovo? ya/} Bug$iyn; latine, Vnu$ enim l)e<s siim. Ran-
conetus legeiidum censebat, o''^ f^ovo; fo-Ti Qsoe ; iat.
Qui $olu$ e$t Deu$. Iiiterpret. lat. Unu$ $olu$ $um
Deiu, et non e$t Deu$ alius.

Prceter c(ielero$. M esl , pm cmter\$. !ib. i , c. !7.
Ne $ola prceter alia$ muliere$ impudicn . . . vtderetur.
Ibidem , prtcier casieran animanie$. Cic. ii , Off. , 7:
Te$ti8 e$l Phalaris. euJHS e$t prceter c(Btero$ nobilitata
crudetita$. Pliira ad lib. de Ira c. 1 i.

Colophone. Urbs louin ad fliivium Halesum, circa
xxxviii, graiium Laiitiidiiiis. Vide Straboiicm liliro
XIV, el Soliuum cap. 53 : ^on longe Efihe$o^ inqiiit .
Colophon civila$, nobilis Oraeuto Clarii ApoUinis. Vide
eliam Pliiiiuin lib. ii , c^ip. 103.

Quod Delphi$ (eredo) wigraverat. Ila ms. 5 Reg-,
3 Colb., i Sorbon., i Li s., Cauc . Jun., 2 Clarom.,
edd. Rom. 1468, 4470, Ald. 4.o!.^, Parls. 452j, Crat.,
Toriies. At in cdiiis et ms^. sepleui e*t, emigrnverat.
Nec opiis cst mutalione illa quain vuii Tliotii:isius ,
qui legit quo Delphi$, iit est iu 4^ ms., ii: «hKMlfcim
vero nis. rec. esl , quo a Delphit ; conieiKliiquo quod
nullo modo legi posse : imo sic lcgendum esse paiet
ex scopo et meute Lactaniii ; naiu ut raiionem reddai
quare Apollo Colophone respondil, cum in tcmplo suo
Delpfiis ordiii.-irie redderet sna oracula , hoc rau>a-
tiir, quod Delphi$ migraverat amcenilate dtictus Asia?.
Sic etiam supradicii priores rodices opiimi legiiiit ,
el illud , credo, quod in nonnullis impressis omihsum,
in ilsdem reperitur; et qiiis nou videt, ut lecie no-
tant Thoma$iii$ et 1$(bu$^ haiic voculam omnipo rrii-
nendam , propter elegantcin iroiiiam ; Lactaniius
enim sic tacite convcllit geulilitios deos , quippe qui
tales suiit , qui amcenitaie locoium recreeniiir. Gal-
LiEDS. — De oractilo Delpheiisi et alils oraciilis \ide
Theodoretum de Gm^carum aflisctioiiufn curaiione
lib. X de Oraciilis ; OEiiomaum Cyiiicum , Porpby-
riuin de elecioruni Philotiopbia, Plutarchum libro de
Oracuiis qiia? jain deleceruiit, et Diogenianum. —
Quo Delph\$. Galiaeus sibi iion cunstai. In Vnr. Lcct.
dixit B. T. P. G. babcre, quo: conira in iioiis, quod
codices oplimos, Bon., Tax., Pcu., Lips., Jun. Cauci,
aliosque, baberc contendit ei ilefendit contra Thoma-
sium. Qno est in Goth. et Lips. lerlJo; iii Lips. se-
cundo diiclus est obscurior, quo^ suhscriptum, quod.

Amceniiate. Scilicei loci , uiiia ex Justini Hisior.
lib. x\iv, Delphicum faniim nimassi rupibus horri
duin erat; Goloplion e conirt situs in Promcntoiio
Aii» rolnoriSft ex Mtia plui delecuilonli babi)»at.

143

Oivejia iU)^l "kirf^ |w^u|uvov, iv «ufi vaUiv'

Num qvis potesl suspicari de Jove esse dictnm , qui
ei matrem tiabuit, et nomeii? Quid quod , Mercurius
ille ter maximus, ciijus supra mentionem ftci, non
modo &|iirropa, ut Apollo, sed iLTtkropu. quoque ap-
pellat Deum; quod origo illi uon sit aliuude? Nec
eiiim potest ab ullo esse generatus, qui ipse univer-
sa generavii. Satis (ui opinor) et argumentis docui,
et testibus eonfirmavi , quod per se satis clarum est
Unum esseregem mundi, unum palrem, unum Deum.
Sed fortasse quxrat aliquis a nobis idem illud,
quod apud Gceronem quaerit Hortensius : 6i Deus
unusest, quae esse beata solitudo queat? Tamquam
nos, qai unum esse dicimus , desertum ae soliia-

LIBER 1. DE FALSA RELIGIONE, m

A camus nuniios. Et est illud veruni , quod dixisse in
Exlioriaiionibus Senecam supra reiuli, minislrof ge-
nuisse regni sui Deum.Verum hi neque dii sunt, ne-
qiie deus (»e vocari, aui coli V(»lunt : qiiippe qui nihil
prxler jiissum ac voluntalein Dei riicianl. Nec tamofi
iili suntfqui vulgo coiuniur, qiiorum etexiguusel
ceriiiB esi numerus. Quod si cultores deoruui eot
ipsos se colere puunt , quos suiumi Dei iuifii»tro8
appellainus , nihil est quod nobis faciant iiividiam ,
qui uiium Deum dicamns , mulios negemus. Si eos
muliiiudo dclectat, non duodecim dicimus, aui tre*
centos scxaginta quinque (nt Orplieus), sed innume-
rabiles esse arguimus errores eorum in diversum ,
qui tam paucos putant. Sciant lamen , quo nomine
appeilari debeant ; ne Deum verum violent , eojus

riara esse dicamus; hahet euim ministros, quos vo- B nomen exponunt , dum pluribus tribuunc. Credani

VARIORCM NOTiE.

A^Tovui^. Sic Nonno «rjTOfuroc , nai X^oc avrofvroco
efoO. Et Sibylla Erylhr. Ser. 5,

ACrcofV^f, iifmzb^y 6^v (t^vo^ «tCr;^ cticcyTa.

Plutarch. iu Placit. Ph. platouis et Socrrtis senien-
tiam aiiorum sententiis snbjiingit , qui dicnnt Deiim
esse t6 Iv , t6 fiwo^e; x«i t6 otxnofxtigt t6 pjvo^txov ,
t6 ovTwf oc7ad6v lu ms. aiiliq. Regio Pul. est auTo^ u«^.
Interpret. Lat.

Ex se ortus, oon edoctas, sine roatre, inccncussus,

Nonien ne verlK) quidem capienUum, in igne habitans,

Hoc Deus est : mooica autem Dei poriio Angeii, nos.

A^firiTwo. I)e hoc vide infra lib. iv, cap. 7.
A^oTu^XcxTof. Ita Callimachus Hyjun. in Delum, v.
% 6 : 8i6c S' aei aoru^eXtxTo;, quaiii vocem egregie il-

ubi mulia leges de angelis , eorumque roinis-

lerio et officiis.

Genuisse, Valet, creasse. Vid. exempla ad lib. iii,
cap. 14. Huc pertinet lih. vii , cap. 5. Buneman.

Genuisse regni sui ministros. Sic Apostohis de An-
gelis in epist. ad llebrxos cap. i, v. 14 : Nonne sunt
omnes admiuistratorii spiritus in ministerium missi pro-
pter eos qui hcereditatem capient snluiis? Ilinc etiani B.
Joanncs, Apocalyps. cap. v, vers. 11 , vidit iilos in vUio-
ne xvxXoOev toO Opovou, in circuiiu throni, ni exequanlur
maiidata. Ciuterum vox genuisse improprie siiinitur
a Lactantio aliisque ecclesiasiicis scriptoribus pro
creasse,

Neque deos se vocari aut coli volunt, Coli^ id est

lusiral Spanhem. , pag. 345. Ipse Lactanlius lih. vi , C adorari. Iloc enim sensu accipi, cuni de Deoaut de flc^^

c. 25 : l// idem (Deus) tit semper et stabiliSf et immu'
iabilis, et liyCONCUSSUS, Uiineiian.

E'ialg, De his ApoHinis oraculis vide Aiiftustinum
Steuchiim Engubin. lib. iii, de perenni Philosophia,
cap. 16, ubi Uikc responsa referl.

Num quis. Ita eniendavinius ex mss. 4 Reg. qiio-
rum duo sunt vetnstissimi, et Em. ac Baliibl. Et ila
legendum essc censent nobiscum dociissimi viri.
Alii Numquid,

Mercurius. Is est Trismegistus , de qiio capite 6,
nota 5.

A^wnrooa ... anoTopa. Lat. sine matre ... sine patre.

Attunde. Id est , ab alio.

Generavit. Sic restitnimns ex omnibus fere mss. et
sex vetustioribiis ediiis. In 7 recentionhus , ct in 3
mss. rec., 1 Reg., 1 Colb. etBrnn. generaverit.

Qui unum. Sic quoaue Goth. ubi Snblac, Veii.
1471, 97. Rost. et reliqu.T, qui^ quod Heum. cx
Thiim. prxreri. Ah Bon.. Tax., Pen. plane absunt»
quia unum esse dicimus. Buneiian.

Solitarium esse, etc. Falsa est hxc propnsitio; Per-
sonarum enim divinnrum pliiralitas a Deo sulitndinem
excludil, non associalio angeh>runi,qni sunt exlraneas
naiunc. Dicitur eniin aliqnis solns in liorto, qiiamvis
sint ibi muilx planLe ct animalia V. S. Thom. p. p.
qarst 31 , art. 3. ex \%m.o. Vcrum liic loci Gentilinm
captuipaulo(|uainparesiseseaccomfnodatLaciantius;
aique ut aliquid proferret qiiod rndibus in^teniis arri-
deret , factum ait angelorum coiisortio ne Deus essct
solitarius : cum inieriin solitudo non tollainr per so-
cieialem alicujiis quod sil extrane» natnrjc. — Soti-
iarium. Iia Deum singularem contnmpliose vocabaiit
e. g. G;rcilius apiid Minnc, cap. 10: Unde, vel quis
iile^ aut ubi Deus unicus , soliiarins , destitutus. .4li.i
de hac voce solitarius contra Hxrelicos habetHilarins
lib. iv de Trinit. f. 86, seq. ed. iioviss. Veron. Bun.

Mimtroi» llot angelos vocamus , quod noiiien est
olBclli nou dignltatis. D« hii vldt Phlloiiem Judicum

lis diis sermo esl, in innltis Scripturae sacra! locis
cuivis notum est. Etangeli et sancti semper prohihue-
runt se adorari (Apocd., c. xix, v. 10, et cap. x\n ;
Act. c. X. V. i6, et cap. xiv, v. 14 ei 17). Soli eniui Deo
debetnr adoratio.

J)uod. mss. 5 rec, in quod; Em., in quo,
nvidiam. Mss. 2 Golb. a secunda manii, itijuriam.
Qui unum Deum dicamus, multos negemus. Ita veier-
rimi mss. aliique optiuii. In 4 veteribus editis deest
Deum. In inss. verorec. 2 Reg. 1 Golb., Vict. et
Bruii., Qui unum Deum dicamus, si multos negemu$.

Esse arguimus. Interposui plenam dislinctionem ,
esse. Ar%umus. Buneman.

In diversum. Habent mss. in his Reim. et utra-

que Ven. 1.78, et pler%que : expono , in contra"

riumy ut Gicero alicnbi contrarius et diversus juiixit*

Absuni ab Yen. 1471, et Rost. 147G. In llenman.

1479, annus rst vitiosiis. Ipse scribit , esse , ac argui-

^ mus eorum errorem , qui paucos putant. Buneman.

^^ Cujus nomen cxponunt. Ita legnnt mss. Vaticani, 9

Rog. OColb., 1 Bonon. antiq.,1 Sorbon., 2Glarom.,

Jun., 2 Brun. aliique, cnm editis, pr.Tier ed. Betul.

et ms.Gauc. in quibus est exponuni ; in ms. 1 Bonon.,

rcc. , tax., Lips., explodunt. , Omnes hse leciiones

bon:c Exponunt ; id est, extrudunt Dei nonieii qui

iilud plunbus iribnunt. Dei enim nomen extruditur,

et foras projicitur nuando aliis iribuitur. Thomasiiis

tamen credit legendAiu esse, cujus nomen explodunt^

cx antiquis codicibus ; qnia Dei iiomen diciiur explo-

dore et ejicere , qui illud pluribus iribuit. — No^

men exponunt. Gaiici, expungunt. Servo exponunt^

sc coniempiui, derisni. Sic ponuiit scriptores sacri :

Anibrosiiis, 1. 1 Abrah., c. 6, lin. : Non utique vitia

Patriarcharum Scriptura exposuit , quos victos vin0

legimus ; sed ut tn disceres, quid caveres ; Sulpic. Se-

ver. Dial. i, de Virt.Monach., c 8, 6 : NiliHomisit,

quod non caperei , taceraret, exponeret ; prcecipue v«fi«*

tnttm imctaiM nl. BttNtHifi. j

*r5i

FIRM. LACTANin DIVIN. INSTIT.

I^>2

Apollini suo, qni eodem illo responso, ut Jovi prin-
cipaiiim , sic eiiiim creleris diis abstulil nomen. Ter-
tins enim versus ostendil , Dei ministros , ron deos,
Terum angelos appellari oporicre. De se qnidem ille
mentiius esl, qui cum sil e numero d.nemonum , an-
gelis sc Dei aggregavit : denique in nliis responsis
daemonem se esse conressus est. Nam cum inierroga-
.retur, quomodo sibi supplicnri vellel , ita respondit :

Ilem rursus cum precem in Apolliiiem Smynlhium
rogalus cxpromeret, abliocversu exorsus esi :

Quid ergo supcrest , nisi ui sua confessione verhe-
ribus veri Dei ac poenx subjaccal sempiternno ? Nam
et in alio responso ita dixit :

Aat;i.ovc{ oi ^(tfiai iccfl x'^^ "^^ ^•^9^ «6vtov
Ax&|JiaToi ^afbavTat vxal (ft&ortYi Ocoio .

De ulrisque goncribus in secundo libro disserimus

X (scilicet cap. 15). Intcrim nobis sat est, quod, duin
honorare se vult , et in coelo collocare, coiifessus est,
id quod res habet, quomodo siulappellandi qui Deo
semper assistunt.

Retrahant ergo sc homines ab erroribus et abjec-
tis religionibus pravis, parentem suum dominumque
cognoscant : cujiis nec virtus acslimari poiesl , nec
magnitudo perspici , nec principium comprehendi.
Gum ad illum mentis humanae intentio et acumen
et memoria pervenerit , quasi subductis et con-
summatis omnibus viis, subsisiit , hacret, dcficil ;
Dcc esi aliquid ullerius quo progrcdi possit. Ve-
rum quia fieri iion potest , quin id quod sit , ali-
quando esse coeperit, consequens est, ut quando nibil
anieillum fuit, ipse ante omnia ex se ipso sit pro-
crealus. Ideoque ab ApoHine aOro^yif , a Sibylla ocOto-
yivne , et «yswuTo? , et a7rot>7TOf nominatur. Quod Se-
neca , homo acutus, in Exhortationibus vidit : c Nos,
inquii , aliunde pendemus. Itaque ad aliquem respi -

VARIORUM NOTiC.

D(emonnm. Dmion apiid antiquos idem est ac
angclus ; scd Lactaiilius nd meiiteni sncrc Scripturo?,
Dtemonis iioiniiie iiitclilgit gcntilium deos juxia illud
ps^ilmi, omnes dii GentiUnm deemonii,

I]av<ro^3 Inlcrprct. lat. Omnia $apiens, omnia docle^
qm circa varia versaris, exandi da;mon,

Aio).6(rT/>o^e. Sic inss. i Rog. et Guillrbni Giiiteri.
Aej^ii i, 7rav<jT/)oj>j, et sic Goib., Glar. ei Briin. legisse
videnlur ex Intiiia vcrsion! , qui per muUa versaris.
Aller C/arom., i Reg., 1 Colb., oXoto-Tpoyc ; 2 Colb. et
edd. quiddnm, svoAoiTTjOo^c.

Precem. Iia resliiuiiiius ex mss. estquo apud Plau-
liim. In editis cst preces, — Prcces, Id esl diras
ftxecraiioiies. Vid. Davis. ad G:i'S. vi Gall. , 31,
5 : Omnibus precibus deteslalns Ambiorigem. Ovid.
XV M.it., .^05 :

Hostilique capul |)rece deleslatus eiintes.
Sicravs. B «n., Tmx., llltr., Gron. in singulari, cumpre-
cem, ciiin Reimm. babeiit. Buneman.

ApoUinem Smtjnihinm. Itn in iiiss. ferc cunctis et
optiiuis, fnveiilc Roinanaediiionc ii70, in qua est
Samnilium : \i\ cdilis, Smyntfieum. A muribus lioc
epiibeion duclum est , qui Gr;jiiv9oe appellnuiur, Auc-
toribiis Paiisanin, Sir;il)Oiie,'et Ilomero, lllind. /i,

Tcvcfol^ Tc l^i avdcvvtf, Z'/,tv9eO.

Gum enlin sacerdos qnidun Apollinis , Grinis nomine,
facra dei iieglexissei, ntqiie ob lioc niiiil peniius
fructuuineo anno coilegisscl , oiniiibus rebusa niii-
ribus corrosis, tanto detriinento coinniotiim sacer-
dotein coiisueta deo sncrn peregisse. dcumque illico
mures oinncs sngittis suis perdidisso, aique ex ca re
Sniiutlieum voc;itiiin esse. Niini Cretenses
Smyiiias vocnvere. Betuleios.
'AjO/xoviy). Iiiterpr. Lnt. :

Coiicenuis inuodi, luclfer etsapiens daemon.

Dajinones qui veutilani circa terram, etcirca mare

Indetessi, (lomaulur sub flagello Dci.

Honorarese vuU elin coelo coUocare, Iia mss. cum
omnibiis ediiis pra^tor Gellnr. ct 7 mss. rcc. in qui-
bus cst honorari et coUocari; qiiam lectioncm vetus-
lioribus et iiiclioribiis inss. conlinunri vellc.m.

Deo semper assistunt, Adiiidimus semper cx mss 2
Bonon., i Reg. quorum duo suiit veierriini, 6 Colb.,
Pen., 2Clarom., Km., Cnniab., Gniic, Jun., Briin.
ac LlpsiensibiK, et editis Roin. i468, ii70, et Belul.
in rec. editis decst, semper.-^Assistunt. Ut apparito-
rcs Del, I, ii, c. iG, Bon., Pen., Cauc, Jun., Gotb.,
Lips. i, 3 Knim., Reiinin., Sublac, Ven. i47i,
ii97, qui Dco scinper assistunt. Bun.

Parentem suum dominumque. Hoc sxpe urget : loca
indico ad I. iv, c 3. BrrtENAVi

Consummatis omnibtis viis. Sic emendavimus e\
optimo ms. Regio Put. et 4 aliis, ex 5 Golb., i Cla-
roin., Em., G^mtab. et Lipsiensibus, nec iion ex ve-
teribus cdilis 3, Rom., Paris. i525, Ald. , Crat.,
Graph. 1552. In3 Reg. iCoIb., iClarom. etSBrun.,
consumptis , iii quorum posteriore est suis pro viis.

AUquid uUerius, Mss. i Bonon. aiitiquior., eiPeii.,
altud uUerius.

Verum quia fieri non potest quin id quod sit , a/i-

guando esse coeperit. Aiiimndvcrsio K. P. Jo. Mari:n
ErasicbelU, sacri p:ilaiii apost. Magistri, exccrpln cx
ora ms. Reg. n. 3739 : Caute tege istaomnin ad finem
usqne capiiis^ nam vehementer abhorrent a more lo-
quendi theologorum ; neque enim Deus a seipso geni-
tus est aut procreatns , cum nihU magis impossibile sit ,
quam aUquid seipsum generare aut prodncere, Nec vi-
dentur verba Lactantii in bonum aUquem sensum posse
reducif nisi negative a seipso genitus, id est^ non ab alio
genitus. Denique in hac cansaquam iUnd absurdum :
c Fieri non poiest quin id, quod st/, nUqaando esse coepe-
ff/.iVide apparatiimsacriim Possevini in Gilb. Gene-
brnrdo. — Quia fieri non potest^ quin id quod sU , fl/i-
qunndo essecaeperit, Locus bic iniiiiunis cst ab crrore ;
dcbet cnim de rebus qux existuuiinleiligi ' ut 1. ii,
c. iO. Quoniam esl appnret aUqnando cospisse. Essc
enim nulla res sine exordio potest. Confer. iiifra l.vii,
c i DeDeo recic sensit, lib. iv,c iS. cap. i3. Conf.
Hockeri Biblioth. Ileilsbronii. f. 48 (50). Buneman.

Quando. Ita mss. oplinii et o:iincs feriiie editi. I^t
linec vox est Giceroninna pro quandoquidem , vcl
quoniam. Iii iiiss. codicibus i Bonoii., 6 Golb., Ultr.,
inures j) i Clarom. ei Briin. , quoniam.

Ex seipso sit procreatus. Notandum Lnctnntium er-
rare, quaii«1o dicit Deum seipsum procreassc; qucni
erroreiii repetit Lnctanlius, lib. ii, cnp. 9. GALLiEus.
— Ex seipso sit procreatns. Ilaud acciirate : ita fere
lib. II, c 8, ex seipso est. Notarunt Lactanlii errorcin
Gall. et Sparck. Buneman.

'AuTo^uTQf. Lal., Exse ortus.

A SybiUa, auToygvric, etc Lat., se genitus^ eiingeni-
tus, ei non (actus. Minus recte mentein christianoriiin
explicat Laclanlius per has voccs axtrof^jrig et ovToys -
inQf, qiix excltidunl crcalionem et generationeni; atqiie
incliiis explicirenlur per banc vocein quod ex seipso
sU, ex se ipso existens ; qiiod ex S. Albaiiasio probaL
Penrsoniiis.

'AyewnTOf etetTrotuTo?. Id esl, nongenilusncc faclus.
Huc redeuiit Atbanasiani Syiuboli vcrba, ;ton factus,
nec creatusj nec gcnitus. De quo vide Tbeophilum Aii-
tiuchenum ad Auiolicum libro ii.

Homo acuttts^ Iia rcposui cx omnibns mss ac v0-<

155

cimas, cai» quod est optimam

Alius nos edidii; alius instruxit :Deus ipse se fecit. »

CAPUT VIII.

Quod Deus sine corpore sit , nec sexu ad procreandum
egeat.

His igilur tot ct tantis testibus comprobatur unius
Dci potcslale ac providentia mundum gubernari;
cujus TJm majestalemque tantam esse dicil in Timaeo
Plato, ut eam neque mente concipere , neqiie verbis
cnarrare quisquam possil, ob nimiam ejus et inxs-
timabilem potcstaiem. Dubilet vero aliquis , an quid-
quam difBcile aut impossibile sit Deo, qui tanta tam-
que mirifica opera provideniia eicogitavit, virtute
constiiuit , ratione perfecit ; nunc auiem spiritu sus-
teniet, potestate moderetur, mexcogilabilis , ineffa- ^^
bilis, etnulli alii satis notiis quam sibi? Unde mihi
de tania majestate saepius cogitanii, qui doos coluni,

LIBER I. DE FALSA REUGIONE. 15i

in nobis debeamus. A interdum videri solent tam caeci , tam incogitabiles ,

tam excordes , tam non mulium a mulis animalibus
difTerentes , qui credant eos , qui geniti sunt maris
ac foeminae coitu , aliquid majesratis divinseque vir-
tuiis habere potuisse ; cum Sibylla Erylbrxa dicat :

s Ou iwtn' «v^pi(

Quod si est vernm , sicuii est, apparet Herculem,
Apollinem , Libcrum , Mercnrium, Jovemque ipsum
cum ca^teris homines fiiisse ; quando siint ex diiobus
sexihus naii. Quid est autem lamremoiuma Deo,
quam id opus quod ipse ad propagandam sobolem
mortalibus trihuit, et quod sine substaniia corporali
nullum potcsl esse?

Dii ergo si sunt immorlales ct .Ttcrnl , quid opus
est aliero sexu; cum successionenon egeant, qui
semper sunt futuri ? Nam profecio in hominibus

VARIORUM NOTiE.

leribus ediiis Rom. estque apud Giceronem libro ni
Naiur. deor., cap. 85. In cunctis fere editis est, vir
acutus. — Homo acuius, Prnefero scripliirani Bon.,
Tax., Pcn., Ulir., Pat., Juniar., Goth., Lips. triuin,
Reim., Sublac, Kost., Veii. 4471 1)7, iiomo aculus;
ut de Opif. c. i , homo diserlissimus, Bun.

Quodest optimum in nobis debeamus, Ita omiiesedili
et mss. codicesy |>rxier unum Bonon. et 4 edii. rec.
qui ex eo post in nobis addunt animam : qtiam vocein
ut nlosseina expunximus.

Majeslatemque tanlam esse dicit in Timceo Plato,
Eadem Ilermes in Poemand. et S. Justinus Parceiiet. .
Platonem itli liausisse ex Mosis ct i£gyptiorum dis- ^
ciplina scrihit Glein.,Proirept.; apiid llehncos enim
nomcn Dei ovsx^vistov. Basil. deS. Spirilu,rap. 18.
Vide Woweruni in Minuc.

In Timceo Plato. Iliinc locum, quuin Gelsus apud
Orig. I. vn, p. 560, attulisset, Origenes exainiiiatiim
pleniiis explicat de Platone uniiui Deum confileiite.
Conf. Athenag. pro Christiaiiis p. 20, "27 ; Jusi. Mart.
ApoL II , ecci. 1 1 , ed. Ox.. p. 27 ; Miniic. Fclic. c. 19.

Ob niniiam. Mss. Jun. Gauc. et cditi scx adduiit
ejus : qiix vox in cxteris dcest. IIa:c tameu iiiirc hic
conveiiit.

Dubitet vero. Recie vero a iiobis iminulnlum ex
oninibiis mss. codicihus et ed. Gellar. pro ergo quod
csl iu vulgalis.

Inexcogiiabilis. Id cst , cujus divinam naturam infi-
niLisqiie pcrfociioncs humaiia niens cogilaiiune ac
iucdit;ilione cegiiosrcrc iioii poiest.

De tanta majistaie. Mss.2 Boiioii. et alii rec. Iia-
bent potestaie. ]

Incogitabiles. Id est , iiicogiiantes , iiiconsidcrali.
Hic Lactantius imiialiis esl Plaiiium , qui Milil. Glo-
rios.» act. II, sc. 6 , v. 65, scribit :

Nuiic deroam scio

Me fuisse excordem, c%cum, incogilabilem.

Il:rc vox esl affcctatio vocabuli soni grandioris , cii-
jiismodi sunt ejiis formac oinnia , quihus soiet Maro
niajesiatem suo carmini conciliare : ui, lacrymabite
beilnm : ineinctabiie fatum: iiloitabile murmur. Alio-
quin religiosiores fuisse veteres Latinos in ejusinodi
vocibus, docet M. Tullius, qui xaraWrov cum ver-
iiisei compreiiensibiie , quasi niagiiuiii aliquod au>us,
Feretis heec? 'in(\mi; ct S<^ncca iiotat apiul Mcpcena-
leni irremediabile . pro rvhxstov, ciiisl. 114. Siinile
aputl i^iirilium , Mousiriftcabite : apiid discriissiuiiim
scripiorcm Lactantiiim,fnitf5/(;n<a6f/rs dominatio, lib.
viii cap. 16 , pro eo qnod Graecis ^vvffoTWo,- «|Bx*i»

eic. ISiC. Gasaubon.

Mutis animaiibus differentes. Pler;cque omnes edd.
ctms. Goth., a mutis; elsic legit Heumannus. Malim
cuin Cellario , Reimm., Lipsienses Codd. aliosque
seqiii, qiii dativiim hahcnt, mutis, morc Horalii, Gi*
ceroni^. Vid. exeiiipla in Vechner. Ilellenol., p. iiO,
ubi lleusiiigerus nohisciim facil. Hic imitatur Gicer.
V Fiu., c. 15 : Quid animantibus differamus. Sic
Grat., Groii., Vcrhiirg. cdd. Iteniin Lact. 1. n, c. 5:
Soi... inna luminibus astrorum... di/ferunt.

Ov Suvar. Lat. Non potest ex viri femoribus et utero
(muiieris) Deus formatus es$e. H.cc gricca verba le-
(^uiiuir apud Tlieophiluiii lihro n ad Auioliciim , sed
loco TJTaTTwjixjvof logeiidum videliir TfTV7rw|«voc.

Sicuti est. Mira hujiis rorinul» elcgaiilia. Gic.
Paradox. v, c. 1 : Si scrvitus sitysicut ett, obedientia
fraclianimi. Et pro S. Rosc. c. .s : Quamvis iile feiix
sit, siciit est. Livius vii , 35 : Si nox opportuna est
eruptioni , sicut est. — Sicuti est. Sic rci veiilas cle-
gaiitcr confirmatur. Nepos in Eumenec. 1 : Apudnos
revcra^ siciil suiil, scriba: mercenarii cesiimanlur. BuN.

Qnando sunt. Ita potiores mss. et veliisliores edili
Rom. , Ald. , Crai. , Graph. , Fasiiel., Gyinnic, nec
noti LacUiniiiis iiosler variis in locis pro quandoqui-
dem , quod suhsiitucrunl 4 CoIb.,2Claroni. et8 rcc.
ediii., 5 Reg., quoniam.

Dii ergo si sunt immortates et OBterni. Sic lego sine
incisioue ciim niss. 2 Bonon., 1 Rcg. velusiissinio
aliisque duobus, Tax., Plmi., 5 Lips., 6 Colb., ^
Clanun., "1 Rruu. ; et omuihus Terc editis. In mss.
3 Reg. Goih et Betul. , ac 2 ed. rec, Diis ergo, si
^ sunt. Magis lamen consonans videretur oratio, si le-
gereiur, Diis ergo^ si sunt imniortaies etcetemi^ quid
opus est attero sexu.

Quid opus est aitero sexu, cum svccessione non egeant.
Ita inss. 1 Bonon. aiiliq., Navarr., 2 Brunn., ei edd.
Is., Thys., Gall., Spark., et 2Lips. Posi altero sexu,
mss. l Reg. Vaiic, 4 Golb., Gai., Mariii., Em.,
Christ., lal., Lips., Cauc, et ed. Fasiiel. , Belul.
ac Tornes. addunt, nimirum ut generent. Iii aliis 4
Reg., 2 Colb., i Sorb., 1 Clarom., aced. vet. 2
Roni., Paris. 1545, Ald., Cral., Graph., Gymiiic,
nimirum ut generentur, qiiod ut glosseina respuimus ,
velut eiiam sequeiilia verha , Jpsa progenie quid opus
est, qua;ahsuiii :th aiitiqiiiore BononiiMisi , a Nav. ct
ab cdilis ninliis. El r|uidein seiiieniia cst opriina , ct
oratio est eriicicior, hrcvi qiiodain eiilliymeiuaie
concliisa; iit dicai ntroipie i>exu noii opus est
diis , quia siicce^sioue non cgent, qui semper sunl
fuuiri.— .Sftu. Po«l hxc vcrba legilur iii e<l. Suhlaci

m niiM. LACTANTII DIVIN. INSTIT. 150

caciarisque animaniibus diverftiUf seiuf » et coiiio » A nuncupant et adorant, nemo eat iam ineoni»idcralus,

qui non in(ellig;tt fuiise morlales. Quomodo crgo ,

et generatio nuUam babet aliaro raiionem, nisi ut
omnia genera viveniium, quando sunt condiiione
jnorialitatis obitora, muiua possint successione ser-
vari. Deo auiem , qui esi sempiternus, neque alier
sexus, neque successio necessaria est. Dicet aliquis,
ui habeat vel ministros , vel in qiios Ipse poSsit do-
minari. Quid igilur opus est sexu f(Bmineo,cum Detis,
qui est omnipotens , sine usu et opera foBminx pos*
sit filios procreare? Nam si quibusdam minutisani-
malibus id prsstitit.ut sibi

E foliis natos et suaTibus herbis
Ore iegaot :

enr exfstimet aliquis ipsum Deum, nisi ex permlx*
tione sexus aiierius non posse generare? lllos igi-

inquiet aliquis, dii crediii sunt? Nimirum quia reges
maximi ac potenlissimi fucrint : ob merita virtuium
suarum , aut munerum, aut ai tium rcperiarum, cum
cari fuissenl iisquibus imperilavernnl, in mcmoriam
sunt coiisecraii. Quod si quis dubiiel, res eorum
gesiati, et facta eonsideret, quse uiiiversa tam poetx
quam bistoriei veteres prodiderunt.

CAPUT IX.

De Hercule ei eju$ mta et morte.

Hercules, qui ob virtutem clarkisimuf, et quasi
Africanus inter deos habeiur, nonne orbem terrae.

tur, quosimperiti et insipientes lanquam dcos et B quem peragrasse ac expurgasse narratur, slupris , li-

VARIORUM NOTiE.

nimirum ut generenl? Ipsa progenie quid opu$ e$t? Haec
verba desunt in Gallsei editione ; leguniur tamen in
eximia Goloniensi ediiione aniii i544, et in Retiileii
aliisque multis : sed absunt a mss. qu:e in aliera
parte notae superioris referuntur. Huc rcferri pos-
sunt verba , quus sunl in Orpbicls :

sic a Soraico rcddita :

Progenitor genitrlxque Deum,Deus unus et omnis.

Attamen opinaiur Thomasius hxc eradenda esse,
velut glossema, quod ex marginein textum irrepse-
rit. Sine his verbif senieiuia est optinia ei oraiio
efQcacior ; eradas igitur si velis,

Coitio. Pro eoitu$,concubilu$; \iiSoi\nuSt de$iderium
coitionii. Buneiian.

Quando, Sic passiiu Lactantius pro quandoqwdem.
Plures mss., quouiam.

Cum Deu$ , qui e$t omnipoten$, $ine u$u . etc. !n
nonnuUiii posl omnipoteu$ sequitur ul vocatur, quod
inepte addi ceiisel Thoma$iu$^ fretus auclorlt;ue anti-
qui codicis Ronon. aliorumque mss. Ct sane Deus
non solum vocatur, verum revera est omnipolens,
ut et geiililes ipsi illud divinum atiributum agnos-
cunt. GALLieus.

Blinuti$ animaHbu$. Apibus nempe. Yide Virg.
Georg. IV, ei Plinium ; inter neotericos Glusium ,
vulgo de LeclH$e de Geueratioiie Apuin. Istud vero de
Apum generatione hal»et Quinliliaiius, declamatione
15 : Abest inimica tfirtutum votupla$ ca$ti$ $ine iabe
corporibu$, Solee omnium non edunt fmtu$^ $ed fa-
dunt, et ut oportet animal laborio^um^ ex opere nai-
cuwur.

E folii$ nato$. Virgilii verba sunt de apibus ,
Georg. lib. iv, vers. 200.

Quia Rege$ maximi ac potemis$imi fuerunt, Mss.
Golb. «i bnin., fuerint. Maximus Tyrius, Djssertal.
38, Kod "EKKwCf cic. Et Crceci quidem boni$ etiam viri$
$aera factunt , quorum virtutum memoriam celebrant ,
ealamitate$ vero omittunt, Et muUo aiite ita Persa*us
Gittieiis., is qiiem Araiiis Sicyonius Acrocorin-
tlio ejecit ; et Gicero lib. i dc Nat. deor. Per$eu$
(scribe Per$m$, iii Grxcefntpaaiog)Zenoni$ auditor,
eo$ dicit habito$ Deo$, a qmbu$ magna utHita$ ad viias
cuttum e$$et inventa^ ip$a$qu€ re$ utile$ deorum voca -
buli$ nuncupaia$^ cic. Yide Doctiss. Yoss. de Idolol.
Suidas iii itpo^x ^^ Damascen. lib. de Hxrcs., iuquit
filinenhorst., aiiciores suiii, Seruclium , dcfunctos
pfaesianies viros adorari, ei quuiannis eoruni meinc»-
riain celehrari jiississe, et illoruiu iiomina in facrof
commentariof rcferrli atque deof eof judicarii tam-

3uam benefactores ; hincprimum ortam idololatriam,
eonimque pluralilatem. Yide etiam lib. Sapteniiae ,
c. XIV, V. 15 ; Athanasium, adversus gentes; Cuseb.
if cap. 6; Theodoret., serin. ui ; Nazianz » Orai. i,
inJulianum. Qiiem locum, quia prolixior est, hic
iion describam. Sic et Gyprianus Iraciatu Quoii idola
dii non sunt : Deo$ non e$$e, quo$ vulgu$ colit, hine
notum e$t, Reae$ olim fuerunt , qui ob regalem memo-
riam coli apud $uo$ po$tmodum etiam in morte cmpC'
runt. Inde iUi$ in$tuuta templa; inde ad defunctorum
vultu$ per imnginem delinendo$ expreua $imulacra :
nam et immolabant ho$tia$, et diet fe$to$ dandn honore
ceiebrabant. Jnde po$teri$ facta $unt $acra, quee primii
fuerant a$$umvta $olalia. De his vide plnni ad hiijus

p iib. c:ip. 15. Hinc Tzelzes in varia hisioria, de Hcr-
cule scribeiis, Ptolemaeuui auctorem citat, quod re«
ges omnes 6iovc, Reginas vero Btof appellari fuerit
soliinm.

Hercuie$. lutegrum caput abunde illusirat Munlce»
rus ad Hygiii., c. ^, 50, quem toties exscribere
non cst meuin.

Qtta$i Africanu$. Scipio vldelicel Africanus tot vir-
tuiibtis celebratus. Decst qua$i in ms. i Glaromoni.
In mss. rec. i Reg., iGolb. et Brun., genie$ apud Afri-
cana$, Id est, sicut non celebraiiir alius inirr Romanos
Scipione nemo viriute prcstantior : sic inter hero.is
nullus Hercule celebrior fuil.

Ac expurgas$e. Iia mss. el ediii multi , faveutibus
mss. !2 Rouou., 1 Reg. vel., Tax., 1 Lips., 3 Golb.,
I Glaroin., Bruii. et ed. Roin. 4470, in quibus ac
purga$$e. In 1 Keg.,5Goll)., Jun., Ulir.,Ghrist., Em.,
acexpugna$se : qu9) lectio pr» c:eieris arridci non-
nullis. Hae dut^e voces Waichio superflii» esse et
glossema saperc videutur. VM aiiiem purgare , in-

D ouil Gellariiis, a monsiris et lyrannis liberare. Dc
Hercule vide S. Basilium m:)gniim , serm. 21, et
S. Asterium Amasenum episc, serm. iO.

Stupri$. Hoc argumenlo eliam Arnobius , lib. iv,
ejus Diviniiaiem oppiignat : f/i Hercule$ ^ inquit,
$anctu$ deu$, nata$ quinquaginta de Tltestio (ye\ potius
Thespio ) nocte una perdocuit, et nomen virgtuitati$ ex-
ponere^ et qenitricum pondera $u$tinere, Pausnnias
baiot. 'HpoxAcot raic OuyaTpoai , ctc. Hxc ita iatine
verlit Romulus Amasxus : Hercuiem tradunt Tlte$tii
fiiiai quinquaginta ( tot enim erant ) eadem nocte con-
$tupra$se^ una excepta : eam, cum soia obsequi recU'
$at$et, $acerdotem $ibi perpetum virginitali$ iege data
iegi$$e. Audivi tamen aiios, qui omnes piane Tlte$tH
quinquagiuta liiia$ ab Hercuie eudem utta nocte viiiata$^
et ei $ittg!>ia$ mare$ fiiio$ peperi$$e narrarent ; ei
qmdem getn\no$ , natu ttiaxittintn et minimam.
Tatiiiii. conlr. Groecof , Thcodorin. de Mariyr. cunlra
Qjrsc. far. 8, Clfmenf Alfxandrinuf hoo idam ilfr-

157

LlfiER I. DE FALSA RRLlGiONE.

158

bidinlbus » adulieriis inquinavii? neo mirum , eum A Orator) lania tis, qu» non rerro ao vlribiis debilitari

esseladuiterio geniius Alcmen». Quid landem potuit
in eo ease divini, quis suis ipse viiiis mancipaius, et
mares et foeminas contra omnes leges inramia, de-
decore» flagitio affecil? Sed ne illa quidem, quas
niagna et mirabiiia gessit, lalia judicanda suni ; ut
Tirtuiibus divinis tribuenda videantur. Quid enim
tam magnificum , si leonero aprumque superavii, si
aves sagitiis dejeeit, si regium «labulum egessit , si
viraginem vicit, cingulumque detraiit, si equos
feroces cum domino interemil f Upera sunt ista foriis
viri, bominis lamen. Illa enim, qux vicil, fragi-

frangique possii. At anlmum vincere, iraeundiam
cohibere, fortissimi est : qu» ille nee feeii unquam,
nec poiuil. Uxc qui faciat, non ego eum cum sumnifs
viris comparo ; sed simillimum Deo judico.

Vellem adjeciasei de libidine, luiuria , cuplditaie,
insoleniia; ut virlutem ejus implerel, quem siniilcm
Deo judieabat. Non enim fortior pulandusest, qui
leonem,quam qul violentam in selpso inclusam feram
superal, Iracundiam; aut qul rapaeissimas volucres
dejecit, quam qui eupidiiates avidissimas coercct;
aut qui Amasonem beilairicem , quam qui libldiiiem

lia et mortalia fuerunt. Nulla enim est ( quod aitB^incit, pudoris ac fimae debellatricem ; aut qui fi'

VARIORUM NOT^*

culi objicit in Protrept. Suidas in 6s(nrea$sc. Epi-
piian. Anchorato, Nazians. orat. i in Jiilian. Elmen-
BORST. — Et non soiuin has quinquaginta coinpres-
sit, veruin et Elienses mulieres cuin exercitu siio
concumbere permisit. Vide Diodorum Siculuiu li-
bro IV. Ghalciopen, Eurypili iinam , vitiavii : lolem,
Euryii Aliam, vi abstulit: ejus coiicubiius cum AU
cimedoniis tilia, eic, diversis locis Pausaiiias tra*
dtt. V. liettilcium.

AUmente. Amphitrionis uioris. Arnobius lib. iv,
scribil : Jo9sm in Alcmena novem coniinuis noctibu$
pertigiiaise; atque ex illo coneubitu nulum Herculem^
qni patrit trantivil exsuperavitqne in hujusmodi rebus
viriutes. Iloc eliam lestntur Glemens Proirepl., Ser-
viusiii viii iflneid. ei Ltician. Dial. deor.scribunt Jo-
▼ein trinociium , Plaut. i^rolog. Amphitr. uniaiu sal-
tem, sed lungiorein; Hierou. toiii. u, advers. Vigi-
laut., cap. 4, Ovidius iib. i Ainor, Eleg. 13, el Hy-
gin. fab. 3i^, dtias no<:ies c»ngemiii:u>sc , dtiui cuiu
Alcmena cubai. Elmemhorst.

GeMtit. Ili»s. 1 Goib. et Briin. addtinl, ut vuUit,

Leonem. Nema;tiin discerpsit ac dtluceravil. Ovid.
Meiamorph. lib. ix, fab. 3.

Aprvmque. Meiialium, sive Crymanlhium, Arca-
dinR vasiaiorem cepit vivuin. Ovid. Metannorph. lib.
IX, fab. 3. — SHeonem awrumqne. Noti laborcs ller-
culis. Hyginuin lege fab. 50; Diodor. Sic. lib. iv,
c. 9, seq.

St avet tagittitdejecit? Slymphalidas, a Slymphalo

ArcadioR oppido et Siyinplialide palude dictas. —

Si avet dejccU. Iiifr;! , volucret dejicit. Verbum
venatortim deiicere. Vid. Virgil. lib. v i£u., 5ii, el
ni£n.,5S0. BtiN.

Stabulum. Sctlicet Augix, Eliensium regis, quod
purgavit superinducio iii .slabulum Alcxo Quvio.
Pau-aiiias in Cliacis i, c. i; Diodor. Sicul. lib. iv,
cap. 13.

Si viraginem vicit. Viliose iu plnrisque mss. et
nonnullis edilis, virgmem. Logere iiialo cum 3 Ro^.,
i Colb. Brun., et piuribus impressis viraginem^ Hip-
polyten scilicei, Aninzonum regluam. Jiisiinus, qui
lib. n, llerculis cuin Aniazoiiibus belluin dcscribit ,
non Bilteutn, vcl ciugultitn (^o^tq/ir), sed arina Iia-
bct. Yarias de hacre Sfnleniias releri Isacius Tzetzcs
ifi Lycophroiiiano commentario. Betul. — Virayinem
ticit, Volunt nonnulli , viraginem valere virginem for-
tem ; unde infra Amazonem bellatricem vocat.

Domino. Scilicei Diomede, Rege Thraciae, de quo
Ovidiiis Meiamorph. lib. ix, fab. 3.

Quod ait Orator. lia reslituimiis cx omnibus mss.
Prxierquaiii 1 Glaromoni. in quo, sicul ct in pleris-
qiie ediiis, est ui ait Orator , id est (jcero Oraliotie
pro Murcello. — Quod ait. lib. iii, c. 19. Non ditti-
miieiUnd IHatonit ett^quod aiebal. Lib. vi, cap. ii :
VermnuiHe ett iUud Ciceronit, quod ait, eic. Bun.

6m HM ferro. 8ic habani inss. et editi omnes
quot hactenui vldore ilcuiti et Ocero Ipse, cujui est

haec sentcntla. Bonon. lamen antiqulor habot, quae
ferro ae viribut debilitari frangique non pottit.

Cohibere. De bac victoria vide Ambrosium de Offi-
ciis, ei Prudeniium , ubi est virlutum cum vitiis mo-
nomaclii.c descripiio.

HcBc qui faeiat. Goth. htee qni faeit, sicuti Gra^vius
ex Erfurt. ood. in Gicerone restiiuii. Bun.

iVort ego eutn cum tummit virit comparo. Cgo excu-
dctidum curivi ut c$t in mss. 3 opt., Reg., B>uion.
anliq. , i Golb., 2 Brnn., et dptid Ipsuin Tullium.
llla Hiiim tantum tolummodo, eleganler ad Graecoruin
iiniiaii(metn pleninique uegaiioni subinleliccia, quam
addita inaluiil Laiini, sequeutc adversativa, quamvis
et aut etiam nou addalur. Is^us, qui de eo pliira
exempla addueil. — lu aliis est, non modo ego eum, etc.

SimiUimum f>eo judico. Apuleius lib. de Deo Socr.
Nihil ett Deo timiliut et gratiut^ qunm vir animo per^
p fectebonut. IMinius inilioPancgyr. : Quidenimett pra^^
stabilitis aut pulcltriut munere deorum , quam cattut et
tanctutet diit timiUimut princept? Idem Musoiiius. de
re eadcm apud Siob:euin, ser. 46. Aristot. eiiam Po-
Hl. lib. 111. cap. 9, Iiotniiiem virlute prmsiantem Oiov
cv avOpojTroe; clvae , essc tainquain Deum inter hominet
exisiiiiiat. Piura de hoc vide hb. dc Ira Dei, cap. i9.
Vallinos.

Similem Deo. Juliuui scilicei Gaesarem propier clc-
mentiam.

Putnndut ett. Sic Ugere maio cum omnibtis pene
mss. inler quos suni optimi el velustibsimt ^ Kok. 900
aniior. et !i Bonon. qiiam cuin (iauc, Jun. ac ediiis,
judicandut ett. Plura vide apud Lacianlium lib. de ira
Dei, cap. i9.

Qnam qui violentam in f€, elc. Plcrique impressi et
mss. habent violentiam; sed Isa*us post Thoinasiuni
correxii, legilque. qui leonemt quam qui violentam in
te ipto inclusam fcram tuperai iracundiam. Sic oiiain
D babcnt i Bon. aiiliq., 2 Beg., i Glarom. ei 2 Golb.;
qtiod miiii valde probaliir; iiain oraiio ipsa elcganiior
est ac gravior. Quod st legamtis v/o/«riiiam, iion video,
qiix ratio reddi possei, cur iracundiam appeilaverit
feram iii seipso inclusam, cum violeniia fit acerbior
quirdam iraciiiidia; ita, ciim iinuiii uni tanluin com-
parare , el leonem assuiiiat , illum sine dubio cum
violenui illa fera iracuiidia comparat.

Rupacissimat volucret dejicit. Sagitlis interrecit ;
Hygin. Fab. 30, quod iiegat Apollonius lib. ii, v.
i055, aeneo cropilacuio poUus ei tiiiuitu, quam arcu,
abegisse coniendens. Bun.

Ainazoniim beUatricem. Amazontim nomen iractuni
esl nb alierius iiiaiiiuuc jaciura : dextram quippe mam'
mam ub infantia inurcbanl^ ne tagittarum jacium impe-
diret; quod fabulosum noii esse prorsus colligere est
ex Plalone, de Lcgibus, lib. vii. Altquid simile babet
Hippiicraies in rs scria de Scyibis sui lemporis.
Bocrartus.

Quam qui... famm dibellatrium* UaKi deiunt in cd.
Sui^Ueenii.

459

FIRM. LACTANTII DIVIN. INSTIT.

mam de stabulo, quam qui viiia de corde suo egerlt, A rium : nullos dabit. Gredamus igitur istis, qui uon ut

quae magis sunt perniciosa, quia domestica et propria
mala sunt, quam iila, quae et vitari poierant et ca-
veri. Ex quo fit, ut ille solus vir Tortis debeat jiidl-
cari, qui temperans, moderatus et jusins est. Quod
si cogitet aliquis, quae sint Dei opera : jam liaec omnia,
quae mirantur bomiiies ineptissimi, ridicula jiidicablt.
llla enim non divinis virtutibus , quas ignorant, sed
infirmitate suarum virium metiuntur. Nam illud qui-
dem nemo negabii, Herculem non Eurystbeo tantuni
servisse regi, quod aliqiiatenus honestum videri po-
test; sed etiam impudicac mulieri Omphalae, quae il-
lum vesiibus suis indutum sedere ad pedcs suos ju-
bebat pensa facieiitem : deteslabilis turpitudo! sed
tanti erat voluptas. Quid tu, inquiet aliquis, poetisne
credendum putas? Quidni putem? Non enim ista Lu-
cilius narrat, aut Lucianus, qui dits et hominibus non
pepercit; sed hi potissimum, qui deorum laudes ca-
nebant.

Quibus igitur credemus, si fidem laudautibus non
habemiis? Qui hos mentiri putat, proferat alios qui-
bus credamus auctores, qui nos doceant, qui siiit isit
dii, qiiomodo, unde orti ; qiiae sit vis eorum, i|ui nu-
menis , quae potestas , qaid in his admirabile , quid

repreticnderent sunt locuii ; scd ui praedicarent. Na«
vigavit ergo ciim Argonautis, expugnavitque Trojam,
iratus Laomedonti ob negaiam sibi pro filiae saluie
mcrcedem : unde, qiio tempore fuerit, apparet. Idein
furore atque insania percitus, uxorem suam cum li-
beris interemii. Hunc homines deum putant? scd
Philocleta ejus haeres non putavit , qui faceni suppo-
suit arsuro, qui arlus ejus et nervos creniari ac dif-
fluere vidit, qui ossa ejtis ac cineres in OEieo monte
sepclivit, pro qtio munere sagiltas ejus accepit.

CAPUT X.

De JStculapH^ ApoUinis, Neptuni^ Mortit j Cattoris
ei PoUucit, Mercurii atque Liberi vita et getlis,

iEsculapius et ipse non sine flagilio Apollints
nalus , quid fecit aliud divinis honoribus dignum ,
nisi quod sanavit Hippolytum ? mortem sane habiiit
clariorem, quod a Deo meruit fulminari. HuncTar-
quitius de illustribus viris disserens, ait incertis pa-
rentibus natum , expositum , et a venaioribus inven-
(um, canino lacie nulritum, Chironi tradilum ,
didicisse medicinam ; fuissc autcm Messenium , scd
Epidauri moratum. Tullius eiiam Cynosuris ait sepul-

cultu dignum, quod denique certius veriusque myste-

VARIORUM NOTiE.

Temperam e$t, ei moderaiut, et. Reimm. qui tmpe- fab. -4. Ejus historia est apud Philostraltim in heroi-
rant et moderaiut etty et juttus. Non male. Bcn.

Ruryttheo, Regi Mycenarum. V. Diodor.,1. iv. c. 9.
et Beiul. ^

OmphalcB. Lydi« reginae. Vide Fulgent., Myihol.,
lib. II, c. 5; Diodor. Sicul., lib. iv, c. 31; Hygin.,
Fab. 52; Elmeiihorst. in Arnob. libro iv, apiid Lucia-

cis, cap. 6. Betuleius.

Qui ossa ejus ac cineret in CEieo monie tepelivit, Yi-
bius SequoRier de Montibus : CEfa mont Thrarioe, ubi
Hercuiet est combustus. Cyprianns de idolis : Herculet
ut hominem exuai, CEteis ignibus concrematur. Videsis
Myihologos, Hyginnm, fab. 56; Servinm ad Ecl. 8 ct
viii iCneid.; Angnstin.,de Civ. Dei. lil). xviii, cap. 4.
Ex Elmenhorst.-- ArnolHns lih. iv ox Plniarcho. ail id
faclum esse posl comilialis inorbi ruinas;uiide ci
isle morbus ab Aristol. in Probleni. Herculeus voca-
tur. „

OEteo, Pranslat mss. pene omnes sequi, quam (Eta
vnlgatorum, el quornmdam Vaiicanonim. 1 Lips.
babet, in OEicbo monie Thessalias. Sic el apnd Cico-
ronem lib. in de Nalnra deor., e. 40, in monte OEiiCO,

Flagitio, Id est adnlierio Apollinis cum Arsinoc
vel Coronide, ul Pindarus ail , alque Arnobius lib i
el vu.

Hippotytum, Thesei (ilium.

Quod a deo meruil fulminari, Arnob. lib. iv, testaliir
illnm fulminis telo fuisse transfixum ; et TiTluIlian.

. .„:«..;^ f*.nia fmi o«*^rationem reddit quare menuTil fulminari, ApoL

Arponautarum navigatio facta fuit 85 ^^ . j^^^ ^^ ^' .^;, , Pindarum dico) qui .Es-

r>janum excidinm. vel 52annosanie. ^J^^-^^ ^„,„.^ Jaritiie merito , quod medicinam

nocenter exercebal, futminevindicatum. Locus ad qiiem
respcxii Terlull. est Pyih. Od.5. De iEsculapio vidc
Pausaniam in Corinlhiacis , ac Diodorum Siculuin
lib. IV, Virgil. lib. vii iEneid.

Hunc Tarquitius. Ammianus Marcellinus lib. xxv ,
c. 6 , de hoc anctore : Ex TarqHtiianis libris in titulo ,
De rebus divinis, retatnm esse. Memorat etiam Macro-
bius Satnrn. iii, c, 7. Buneman.

Cliironi. De Mort. Pers. cap. 55 Vid Apollodor, 1.
I p. 5 , et lib. III, § 5 , pag. 198. Buneman.

Epidauri moratum, Ita ed. el inss. ferme omnes;
i Clarom. commoratum ; niss. i R., 1 Colb. et I
Brun., mor/uum. Epidanrus esl urbs in Acliaia ,
Noronico quaRi marmoreredlniiia, ;£sculapii delubro
percelebris : hinc Epidauriut vocatiir Asculapius.

C^notarit, Cici Nat, dcor. lib. iii, c. U, Cynoaum

num, iE<iculanium et Siatium.

Turpitudo. Ms. Jun. Icgil fortitudo, sed male. Vide
Ovidiuin in Heroicis.

Non enim ittalucHiut. Vitiorum notator acerrimiis.
Videndi Juvenalis Sat. 1, de hoc Lucilio poela , ct
Persius Sat. I.

QHod denique eerliut veriutque mytterium, Sic cum
reliquisReimm. ATon m(/fi Heumannus, Lactantii ette
hcec verba; at mihi videntur vel maxime necessaria
propter suspectos mendacii poetas, qui illa mysteria
revelaverant. Hinc cap. i2 , revelavimut mysterium
poetarum, qulbtis rejeclis, cerlius veriusqiie mysle-
rium erat reqtiirendum. Conf. c. i.^, c. 21.

Nullos dabit. M«8. rec, 5 Colb. et i Bonon. cnm
ed. Rom. 1470, Paris. 1525, Grapb., Gymnic, Is.,
nti//»i dabit.

Argonautis
annos ante Trojiinum

qiiam regnaret Thesseus. Vide Apolloniuin ct Valc-
rium Flaccum in Argonauticis.

Trojam. IIjcc qnidem ohsidio 40 annis anle Trojam
a Graecis direptam, in qua Laomedimtem rcgno pri-
vavil Hercnles.

Filia, Hesiones, qtiam a monslro vorandam rede-
mlt Hercules.

Insania percilus, A Junone, quflc scilicel ipsi in-
fosta erat. Vide Herculem fureniem Eiiripidis arque
eliam SenecT.

Vxorem. Ciii nomen erat Megara, Creonlis Mensecei
fllii nntam. Vlde Epitomeu Laclanlii, cap. 7, alque
Apollodorum, lib. ii.

Philocieia, Ila reslilnimus ex ms<».; ad hoc enim
cuncti conveniunt. In edilis esl Philoctetes, De hoc
legc Servinni ad ifineid. iii. Caelerum de PhilocleiaB
ihtcritu el «ttntinvK, lege Ovid< lib. iit MeUmorpb.^

161 LIBER I. DE FALSA RELIGiONE. 162

lum. Qufd Apollo paler ejus ?Nonne ob amorcm, quo A rum gladio transvcrberavH; el eosdeni poel» allernis

vivercaliernis mori narrant: uljam sint nundeorum

llagrabaf, turpissime gregem pavitalicnum, et murus
Laomedonli exstruxit , cum Neptuno merccde con-
ductus , quae illi negari poluit impune , ab eoque
primo Rex perfldus, quidquid cum diis pepigisscl ,
didicit abnegare. Idem formosum pucrum et dum
amat, violavil; eldum ludii, occidit.

Homicidn Mars, et pergraliam cxdis criminc ab
Atbeniensibus liberatus , ne videretur nimis ferus et
iromanis, adulierium cum Vencre commisit. Gasior
et Pollux , dum alienas sponsas rapiuiit, esse gemini
desierunt. Nam livore iiijuri;u conciiaius Idas, alle-

tantum, sed omiiium mortaliummiserrimi,quibus8e-
mel mori non licet. Hos tamen Homerus ambos sim-
pliciter (non ui poeiae solent) mortuos esse tesiatur.
Nam cum raceret in muris assideniem Priamo Heie-
nam , cunctos Graeciae principes recognoscere , solos
autem se frutres suos requirere , subjeccit orationi
ejus bujusmudi versum :

Fur ac nebulo Mercurius , quid ad famam sui reiiquit
nisi memoriam fraudum suarum ? Goelo | scilicei

VARIOROM NOTiE.

ubi est

nrbs est in Arcadia
ejusdem nomminis.
ApoUo. TertuIi.Apol. c. ii; Minuc.c. 22,et notas.

BOIIEIIAM.

\Flagrabat, Sic restitutnm ex omnibuspenemss. ac
veteribiis editis. Mss. rec. 2Reg.,i Goib. etquidam
rcc. editiy fiagravit.

Twrjnuime gregem pavit alienum, Nempe Admeti.
Hujas pastoritii muneris meminere Orpheiis, in
Argonaut. ; Homerus, iliad. ]3 ; Pindarus, Pyth.,
Od. 9; Gallimnchiis , Hymno iiiApoli.; Euripid.,
iii Alcesiid. ; Q. Smyrna;us, lib. iii 7ra/>a>. ; Apol-
lonius Rhmlius, iv Argonaut. ; Golulhus , de raptu
llelenae ; Pausanias , lib. vii ; Diodonis Siculus, lib.
v; Pluiarclius, iii Numa; Luciaiiiis,deSacrillciis; Glem.
Alexand., npvcpsnr,; Virg.,ni Georg.;Ovid., ii MeU-
iiiorph., Tibullus , lib. ii, Eleg. 5 , el lib. iii , Ei. i ;
Liicaiius, lib. vi; Hyg., fab. 50; Val.Flaccus,Argon.;
Mjcrob.,lib.iSaiur., cap. 17; Tatianiis, inOralione;
Arnob. , lib. iv; Augustinus , de Giv. Doi, lib. xviii ,
c. 13 ; Sidonius Narbon. aliique. Fabulam sic refe-
runt veteres, Apullinem succeiisuisse Jovi, ob lilium
intereinptum , ac propterea sagitiis ejus confectos
Gyclopas, qui Jovi rulmina raliricarent : lum Juvem
aiunt iia excandiiisse , ut Apolliuem coelo relegaret
in lerras, ubi is inopia adactiis , confugerit ad Thes-
&aliae regem Admetum , ejusque peciis paverit.

Neptuno. Vide Tertull. Apologet. cap. i3, alque
Tatianum contra GnBcos , Ovidium lib. xi Meta-
morph. — Non esl hic Neptunus Jovis frater;
mulloenini hunc Trojani inuri conditorem, illo junio-
rcm esse ex temporuin ratione liquet. De co , qui
cam Apolline muros condidit Trojanos , placet seii-
leniia eoruni, qux est in Eustaih. ad. II. 9>.

Quce iUi negari potuit impune, In mss. rcc.,2 Golb.,
i Rrun. ci edit. Tornes. , negare, In Jun. et i Golb.,
. In 1 Ronon. antiq., Uitr., i Cla

et promontorium B evenit 1552 annis ante vulgarem aeram ; vide etiam
Pausaniamet Suidam. Ab hoc judicio judices nomen
Areopagi sortiii sunt; *A/>iQf graece idem aique Mars
lalino serinone.

AduUerium. Quod describitur ab Homero Odyss»
$ , Ovidio lib IV Metamorph. a Luciano in dialogo
Apollinis et Mercurii, ab Arnobio lib. ▼ adversus
Gentes.

Castor et PoUux. De Gastore et Polluce vide
Theocritum, Idyl. 22; Joan. Tzeizen, Ghiliade ii
vari» historix ; et Arnobium, lib. iv contra Gentes.
Rapueruiit ii Phxben et Naciram , Leucippi fllias ,
Idx et Lyncei Apliarei flliorum sponsas.

Dum aUena$ spontas rapinnt, Hygin. Fab. 80. Gell.

Livore. Ita mss. ciim vcteribus editis Rom., Ald. »
Paris. i525, Graph. , Grat. , Gymiiic, favente
vet. et optiino codice Regio-Puteaito , in qiio est /a*
bore corrupte (ut puto ) pro Uvore, b pro v, In 5 mss.
rec. ei posterionbus eoiiis, dolore.
! Dolore injurice. Sic Goth. cum Gryph. , Thom.
et recentioribus. At inss. Lips. , Aiigl. , Reimm.,
Sublac. . Rost. , Rom., Ven. 1471, i5i5, Junt.,
l^aris., Gymn., Uvore injurias, Heumann., Uvoreet m-
juria, Nihil muio. Sic Sal. Gat. 28, i, dolore injuriat,
Liviiis I, 40, injurice dolor ... eoi stimulabat. Phaedr.
IV, 24, 17, dolem injuria. Ipse Lacl. de Mori. Pers.
c. 85, Comtupralis uxoribut ... quum dulorem ferre
non possent, sc. mariti. Roethius 1. ivGoiisol.ineunte:
Ob injurice dolorem nuper obUta, Buneii an.

Idas, Sponsus alterius raptae. Hygin. fab. 80. Idas
fulmine periit, ait Homeri commentator.
PoeUB, Yirgilii iEucid. Iib. vi , vers. 121.

'Qg foixo, Lat ex mss. 1 Goib. et Brun.Yide Home*
rum ui Iliiad. et Giceronem iibro iii de Natura deurum.

Sic aii : ast illos rciiacbat terra sepullos.

qute iUe negare, elc. In 1 Ronon. antiq ,

roin. , quam iUi negavit. Negaia igitur a perfido Lao „ .. „ . , u j. .

iiiedimte merces , atque ob id a Ncpiuno iiiundatio , r\ Multi editi , H<bc aU. Hunc versum in pluribus editis

ab Apolline pestis in urbem fuit iinmissa. Vide Ovi
diam iib. xi Metamorpbos.

Ab eoque primo rex perfidus, Ab eo lempore , rex
prinsMm perfidus in deos ; nam ilerum mox perfidus
fuit lu Herculem Argonautam ; llygin. iliid. Gell.

Idem formosum puerum, llyncinlhiim, Amyclus
et Diomedae fllium , Gyuorti fralrem , ab Apolline
valde adamalum , sed ab eodem per imprudeutiam
qiioque occisum , lusu disci , qui ab Apolliiie jactus ,
in Hyacinthi caput cecidit; et cum Apollo diu inul-
lumf]ue artem suam nequicquam experireliir , Hya-
cinthum in florem sui iiomiuis convertil. Vide Apul-
lodonim lib. ii Bibliot. Betdleids.

Per gratiam, De Ira c. 20. Qui judicia eludunt
|ier gratiamy vel poUntiam, Buneman.

Per gratiam etedis. De bac caede et judicio legitur

Epocbai Hi

marmoribus Arundelllanis. Id

reperium e textu abstuliinus, velutiiilerpretalionem»
quae cxora libri in lextuin irrepserit in postremis edi*
tionibus.

Fur ac nebulo Mercurius. Fulgent. Mytbol. : Mer*
curium dicunt internuncium furatrinumque deunu
Hunc , inquit idem Fulgentius, deum Furtt et prtesu»
lem volunl , quod nihil intersit inler negotiantis rapinam
atque perjurium , furantisque dejeraiionem et raptum.
Ariiob. lib. iv : Numquid fwrem Mercurxum pubUcavi*
nius. Prudeiitius Hamartig. :

Expertes forandt homines liac imbuit arte
Mercurius, Maia genitus : nunc roagnus habetur
lUe Deus, cujus dedit experientia lures.

Hiiic Mercur. ab Aristoph. in Pluto, rtixop^x^* ^h
fractor parietum, vocatur.SouxXoTrov alii, boum furem ,
dixcrunt. Ex Elmemu. et Bituleio.

FWM. LACTANTM DIVIN. INSTIT.

i64

dignus , qiila palaBstram docull . et lyrara priraus in- A rempiriceni, ab alio reiiclam et repudialam, in conju

venit. LilxTum patrem in senatu deorum summae auc-
toritatis priroanjue esse sententiae necesse est ; quia
praeter ioTem solus omnium triurophavit , exercitum
duxit, Indosdebellavit. Scd invictus ille Impcrator
Indicus, maiimus nb nmore ac libidine turpissime
▼ictusest. Delatus enimCreiam cnm semiviro comila-
tu, nactusesiimpudicam roulierem in litiore acflducia
victoriae Indic» vir esse, voluit. ne iiimium mollisvi-
deretur aique illam patris proditricem , fratris inte

gium sibi vendicavit, et Liberam fecit, et cum ea pariier
ascenlitin coelum.

Quid horumoinniumpaterJupiler, qui in solemni
precalione Opiimus , Maximus nominatur? nonne z
prima siia pueritia impius ac pene parricida depre-
hcndiiur? cum patrem regno expnlii ac fugavit, uec
expeciavii inortem decrepiii senis, cupidiuie re-
giiaDdi : et cum paternum solium per vim, per ar-
ma cepisset, bello est a Tiianibus lacessitus; quod

VARIORUM NOTiE.

Quia palcBUram docuit^ et lyram, etc. De illo Hora-
tius, iib. I, Ode 10 :

Mercuri facuode. nepos Atlanlis,
Qui feros coitus noimnum recentum
Yoce forinasii calus, et decor»
More paleslrae, etc.

ct lib. lu, Ode 2. Vide Ilomeri Hymnum in Mercu-
riuin. Bbtuleius.

Et hfram primn$ iNMntl. Hygin. Astron. ii, cap. 7.
Cell.

Primasque €s$e seHlenlia, Prlmae aut secunda sen-
tenii» 6»^« dicebanlur proprie senatores, non consu-
lcs ; borum erai relatio ; illorum sententis dictio.
Priini seutentias rogabantur Coss. designati , aut si
ii iiuHi esseiit, princeps senatiis : quare primte sententim
senator , et prmcep$ $enaiu$ tantumdeui valeiit. Tre-
beliius Pollio in Pisone lyranno : Auretius Fuuus
consutaris primce Hntentia: qui in locum Valeriani $UC'
cesserat, Yulerianum autem Capitulinus iii Gordianis
vocal prittcipem senatus; Trebelliiis,c/anMi'mttm pnn-
cipem civitatis, Vopiscus in Aureliano : Tunc surrexit
primas senteniioe Vlpius Syllanus, ItasaRpe lcgas prim(e
$€ntenii<B eenatorem; etiani in lapide, quihonori Syin-
machi fuit dieatns , qui. prihus. itt. senatu. SEiiTEfi-
TiAH. ROGAiu SOLITOS. Huc alluslt Lactantlus hoc loco,
Is. Gasaub.

lndo$ debellavit, Diodorus Siculos libro i?; Orosius,
lib. 1, cap. 9 : Ea tempe$tate tubactam Indiam Liber
paler eangnine madefecit, ccedibns opptevit , tibidimbu$
potluit , gentem ntique nutti nnquam obnoxiam , verna-
cuta lantumquiete contentam. Ejus stratngemata aliqna
enunierai Poiymus, Chil. i.Yide Arrianam, lib. viii.
Ex Betulek).

Indicue. Iit»c cognomine sciiicet more Romano do-
naius Haccbus ex devicta geiiie , sicut Imperatorcs
dicti Partbici, Germanici, Britaniiici. Walchius legeii-
duin piitat, lttdi$que maximm. lu nomiullis editis rec.
est Inclyttu,

Ab amore ac libidine, Ita Vetustiss. et oplimi mss.
Bonon., Regii, Cauc. , aliique muiti, necnon editi. In
16 inss. rec. male, ob amorcm ac libidinem, Qiiui
ultima lectio minus arridet Thomnsio, quam ab amore
et libtdine, Naro si diceretur Liberum ob amoreni
fuisse victum , inniii videretur amorein ct libidincm
ei fuisse causam, quare ab uliquo victus fuetit; cuin
tauien iiesciamus ab ali<iuo duce Liberum in illa In-
dica expeditione victuni fuisse. A libidine tamen, qua
Id Ariadnea exar^it, vlctus foit.

Ddatue emm Cretam, Sic restituiHiiis ex eunciis
rosa. codicibus, ei aiitiqui« edilioiiibus Roinai.is Tor-
iies. et Yeiieta auie Aldum , Cttjws est Diam , quein
recenles ediiiunes se( uti sui«t, Dwdori Sicnli, hb. t,
c. 5i , aucioritate iiioli : alcum Cellario nullus du-
bito quin Lactaiitiu» scripaeril CVafan», qoia iUustrior
cst quan panra />fa, 76 stadiit a Cretefisi Hiiore re-
muta , ui birabo sub Ifnein librt x tradit; cui potius
credo quam Hioduro, qui Naxuin poslea vocaiam ait.

Cum eamviro eomtatu, Qui ex vkis et rominis
coiistabat : quia fiacelm mm soiom Tkos , verum et
fceminas iii suo eierckfi liabuii. Moris enim eral
apud Persas et Assyrios ( verba sunt Bocbarti in iib.

de Col. Phoen. ) ut in bellicis expeditionibus uxores
viris adcssent : sicDarius in Alexandrum dimicatu-
rus uxorem mairemque et aliarnm fcsminanim gre-
B gem circumducebat. Quiii ei Iudic» mulieres viris
owrjORTffvovai, onmi armorum genere instructa: ita re-
feriur a Megasthcne apiid Sir:il)oiiem lib. xv. HaB
mulieres quai Lit»ero in expeditione Indica adfnerunt,
Bacchee^Mne Baechantee, fuerunt appellaue, sicdictjc a
luciu, (hsec/i. viii).quia Bacchi sacra malto cumfletu
et ululatu celebrabantur. Vide Bochart, loco citaio.
Ha c verba, cum semiviro comitatu^ex Virgilio, i£neid.
IV, vcrs. 215, desumpia sunt. De hoc Liberi comitatu
vide S. Augusiin. de Civit. Dei, lib. xviii, cap. 13.

Impudicam mulierem in liitore, Ms. Bonou. aniiq,
solus addil Ariianen, non Ariadnam^ utestinier varias
leciioncs edit. Cailxi. lu ms. Tauriu. Epituiu. est»
Arianatn^ c. 8.

iVe nimiummollis, Mss. i Colb., Ein., Cbrist. , m-
mirum : quod Cellario placet.

Patris, Miiiois : fratris , Minotauri : alio , Thesea.

Vendicavit, Mss. 5 Reg. et i Ciarom. a secunda
manu, vindicavit : nec niale.
^ Et Liberam fecit, Jocus est. Cum , iiiquit is , Liber
esset, sibimet eam copulando Liberaro fecit, et cum
ea pariter in coelum asceiidit- Neque eiiiin to Libe»
ram , hic accipi poiesi , ut , coutra servam, distiiigui-
tur, cuiii nusqiiam sit proditum, Liberi palris ope ab
ulla servitute Ariadnem liberam faciani ; ideo conlra
cxieras editiones majori litiera boc nomen scripsi-
mus. Erat autem apud gentes et dea qux Libera
vocabatur , de qua Cic, ii de Nai. dcor et vi Act. ia
Verrein; Tacii., lib. u; Liviiis, i, 5 decad. ; Ar-
nob., v; Augusu, vi de Civit., cap. 19. Hunc alii
Cererem, alli Venerem , qiiidam Proserpinam fuisse
aiunt. Sed Ovid. de Ariadne loquiiur , lib. iii. Fast. ,
vers. 5ii , ad quus versus procul dubio respexlt Lac-
tantius cum hxc scriberet :

Tu mihi juacta tboro, mibi juncla voeabula sumes;
Nam tibi inutatie Libera uomeu erit. IsiEus.

Adecendit in coelum, Goth. a$cendit ad cqUo$, Non
male. At Ciceronis est , ad$cendere in emlum; iiem^
V adecendere ccelum, Bunrm an.

Optimue, maximus numinalur, Jovem Capitolinuni
propier beneficia Pop, Hom. optimum, propter vtm,
maximum nominavit , lesie Cic. de Nat. deur. 1. ii .
ei iii epilogo Orationis pro Domo sua in solemni pre-
catioiie. Huuc titulum gentiles semper tribuebant Jo-
vi , ideo ut eos salvos , incolumcs et opuleutos red-
deret. lobcriptio veius :

OPTIMUS. MAXiMUS. Ci£LUS.

iflTERNUS. JUPITER.

ExpulU. Hoc refer Virgllii verba Mn, lib. viu :

Priinus ab aethereo venlt Saturnus Olymi o,
Anua Jovis Ingieos.

De hac fabul» vide S. Augustin. , lib. vii de Civit.
Dei, cap. i6. Videator ei Cicero lib. u de Natura
deor.
Titanibm, De hoc beilo vide Uesiodum , in Theo-

m LIDER 1. DE PALSA nELiGlONK. 166

liuinano gencri principium fuit malorum : quibus A sulse quidam poeta triumphum Gupidinis scripsil :

victis , ct pace in perpeiuum comparaia , reliquum
iuam fitam in siupris adulieriisque consumpsit.
Oiniito virgineiy quas imminuii. Id enini tolerabile
judicari tolel. Amphiiryonem acTyndaruui piaeierire
aon pussum, quorum domos dedecore aique
iBfamia plenissimas reddidii. lllud vero summo} im-
pietatis ac sceleris , quod regium puerum rapuit ad
tUipnuD* Panini eniin videbatur, si i» eipugiiandu foc-
minarum pudiciiia macolosus.essetac lurpis, nisieiiam
•exiii suo injuriam faceret : boc est verum adulte-
rium,quod flt cootra naiuram. Uoec qui fecii vide-
nmm^ au maximus; certe optimus non est: quod
Bomeo a corruptoribus , ab adulteris , ab incestfs
Abest ; nisi forie nos errarous bomines , qui talia fa«

quo in libro non modo poicnllssimum deorum Cupi-
dinem, sed eiiam victorem facit. Gniimeratis enim
amoribus singulorum, q'iibus in poleslatein Gupidi-
nis ditionenique venissent, insiruit pompam, in qua
Jupiier cum cxteris dlis aiite curriim iriumphanlis
duiilur catenatus. Eleganler id quidein a poeta flgu-
i^tum : sed lanien non iiiultum distai a vero. Qui
enlin viriuiis esi expers, qui a cupiditatc ac libidini-
biis malis viucitur , non Gupidini (ut ille flnxit), sed
morti subjectus est sempiiern». Sed oniittamus de
moribus dicere : rem confideremus ; ut inielligant
homliies, in quibus miseri versenturerroribus. Reg-
nare in coelo Jovem vulgus existimat : id et doctis
pariter et Indoctis persuasum est. Quod el Religlo

deoles sceieraios vocamus, ac perditos, oinnibusque B tp^^» ^^ precaiiones, ei hymnl, et detubra, et simula-

pcenis dignissimos judicamus. Slulius aulem Marcus
Tullius, qui G. Verri adulteria objecit : eadem enim
Jupiter, quem colebat, admisit; qui P. Glodiosoro-
ris incestum : at iili Optimo Maxinio eadem fuii ei
mmr et tonjnx.

GAPUT XI

Dt Jovis orlu^ aila, ugnot nomine et morte^ el de Sa-
/nriio et IJrano,

Qois est igilur lam excors, qui bunc iu ccelo re-
gnare piitel, qui oe io terra quidem debiiii? Non in-

cra demonstrant. Eumdern tainen Saturno et Rbea
gcniium confltentur. Quomodo |iOtest Deus videri ,
aui crcdi (ut ait pueta) :

Hominum rerumque repertor,

ante cujus orlum inflnita hominum miUia fuerunt?
eorum seilicct, qui Saturno regnante vixeruni; ac
priures luce , (luani Jupiter, sunt potiti. Video alium
Deuni regero fuiiiise primis leinporibus, alium conse-
quentibu:». Potest ergo fleri, ut alius sil postea fuiu*
rus. Si enim regnum prius mulaium est : cur despe-

VARIORUM NOTi£.

|00. ; Ovidium , lib. v Metamorpb. ; et Glaudianum, C
Mi Gigaiitoinacbia.

in mprU adulteriiifue. Jovis adulleria el slupra
lege apud Aruobium lib. iv el v , et Epiphan. in An-
csorato.

OmittQ, etc In omnibiis Lactantii libris passim
ositaius bic loquendi roodiis.

Virgines quas imminuit. Vide siinilcm locutlonein
libro de Mort. Persec, c. 38.

Jd enim tolerakile. l^. Sublac. babet intolerabiU ,
ninus recie.

Ampkilryotum ac Tgndarum. Ampbitryo princeps
fiiit Tlieb.mttS , e cujus uxore Alcinona Jupiier Her-
culem geiiuiu Tynd:irus vero rex fuit GEball» in Pe-
kpouueso, bic Luedam uxorem balHiit. Ex ea et Jove
Bati i»unl Pollux et iielena.

Regium puerum rapuil ad iluprum. Sciticet Gany-
mediMn Trois Trojanoruiii regis niiiim. De illo Ho-
nner. liiad.. Yirgil., iEn. v, Ovid. In Metam., Lticia-
Bus in dialogis aliquot, Ga^sar GeriiMinicus iu Aqua- «|
rlo, Herodiaa. lib. i, Oros. 1. 1, c. i2. ^

Maeutoiut. Pollutiis, contaminaius. Tocitus Hist. lu,
cap. 38 , omni dedecore maculosus. Bun.

Adulterium;quod fit contra naturam. Turpissimum,
deiestabile, et sumine nefanduui P;ederastiae crimen,
quod Plato lib. i de Leg. tit sccleratnm et impiiriiisi-
innin execratur, appelUtque ut bic Laclantius To
Tmpa fj^TV)* Tokfinpjx. Gbristianiss. Impp. Coiisianlitius
et ConHtantius primi obvi:iin iveruiit buic sceieraix
temerilati , et laudabili lege lata, qua infamibus bisce
pxdic«>nibus, inraiuia etcapitaiia irrogant supplicin,
matun boc su&iuleruut de lerra. Vide lib. iii Ciid.
Tlieodos. ad L. JiiliamdeAdulter.; iib. iiiCod. Just.
ad Lf*gem Juliam de Adulier. ; Novellain l\xi ei cxli.
£x Clmeiihorst.

Verriadulteria... Ciodio inci$tum. Vide Ciceffos.
Act. II in Terrero , el Orat. pro M. Coelio.

Et 9oror ei conjux. Yide VtrgiLiomt i£neid. i. i;
Oridiom, lili. ui Metauorph»; sicut et Uorei. iu,

Odar. , 5; Macrobium el Piuurcbum. Id in usu erat
apud Orieniales.

Excors. Sine corde, vel siue animo.

Quidam poeta triumplium Cupidinis gcripcit. Igno-
tuni, qui ruerit poeta, nec liber ejus ad nosira lem-
pora pervenii. liuc respexit aucior libri oe Pudiciiia
apud Cypr. ubi scripsil : Impudieitia hominem wb
triumphumlibidiniimttiit. Poctai n«unen ignotuin quo-
que conOtetur Nic. Abrain. ad Cic. in Pisoo. c. 25.

BoilEMill.

PoteUatem.Slc apud Lucianum JupiierCupidini ex-
probrai, quod ipsum fecerit Satyrum^ Tuurum^ aurum
ei alia, (luse ipsi Jovi iu dedecus verierunl.

Cupidilate. Ita mss. codices. £diti , cupiditatibus.

Reqnare in ccelo Jowm. CcBk> tonantein credidi-
mus Joveni, ait Horatius iii Od., 5. Fii»gilur Jiiptter
coeli esse domintiSv quia illi obtigerunt exceisa luca.
prxcipue vero Africa,cujiismagna pars cum sitinier
tropicos, solem iiabct ei reliquos pbnetas supra ver«
ticein , uiide est quod puuiur esse €«&lo proxima.
V. Lucanum lib. ix.

Hymm. llYmuosad Jovein vidc apiid Callimacbum.

Detttbra, Pclubrum esl locus , iii quo Dei simula-
cruin dedicatum csl. Yide Fesiuin, Serv. ei Macrob.
In Satnrnalibus.

Saturno et Rhea. iia frequemes mss. et omnes fere
editi. Mss. decem rec., deinpto nno, babent Saturno
et Ope. Res eodem redit ; libea enim alro nomine
Ops vocatiir, ut cuivis noiimi.

Credi. Uiic verbuin qiiod est in anliqtto Bononiensi
codiee, et in edilis Tbomts., Tliys., Gall. et f Lip-
siensibos, desideratnr in c»ieris.

Poeta, Virgil., xiiiEiieid., 820.

Millia fueruiH. lisdeni fere argunrenlis conPotat
Tertullianus Salumi divimtatem in Apologftico, ca-
pile ie.

l/i nlius tit. PoHe legendum, ur ef afhs sii.

Mniaium eu. Sic Arlstefefes libeHo dc Mundo |
loBC de Jove llctlonfBi expoBil,

167 PIRM. LAGTANTII

reinusetiam posterius posse mutari? nisi forle Sa- A
turnus generare poluit rorliorem : Jupiler non potest.
Atqui divlnum imperium aut semper immuiabile est :
aut, si est mutabile, quod fieri non potest, semper
utique muiabile est.

Poiestergo Jupiier regnum amittere, sicut paler
ejus amisit ? Ila plane. Nain cum idem neque virgini-
bus, neque maritatis unquam pcpercisset, abstiauit
se lamen una Thetide , quod responsum fuit, majo-
rcin patre suo futurum , quisquis ex illa natus esset.
El primum iinprudentia in eo noii Dei, cui nisi Tiie-
niis futura dixisset, ipse nesciret. Si autem divinus
iion sit, ne Deus quidem sit ; undeipsa diviniias no*
miiiutur , ut ab liomlne humanitas. Deinde conscien-
lia imbecillitatis, qui timuit uiique majorem : quod
qui facit, scil profecio non esse se maximum : quondo-
qiiidem potest aliquid majus existere. Idem per Siy- ^
giam paiudem sanclissime jurai.

VARIORUM

Quod. Mss. i Golb. et i Brun. de qua. Vide Lucia-
num primo ni:<l. deorum.

Non poie»i. Non male his verbis aniiqua manus in
Roiinm. iiiscripsil, non potuit. Buniman.

Ita plane. Elegans formula, ut I. u, c. 2 , de
Mori. Pers.,c. 18. Est a Gicerone i Tiisc, 7. Bun.

Thelide. Vid. Appollodor. 1. iii, pag. 218; Hygin.
Fah. 54,Grenius Part. ix Animadv., pAS Boneman.

Quod re$ponsum [uh , majorem patre, Id. respon-
sum Piiidanis habei Isthm.Odii ull., sect. 4. Uuneman.

Et primum imprudenlia in eo non Dei, Iia cuiu Is:uo
eiGatlxolegimus ex mss. Regiis, Vali&inis, 3Golb.,
2 Brun.^i complnrihus editis. At in mss. 2 Bon.,
Tax., Pen., Jun., i Lips. et apud Aldum hahetur,
prudentin Deo non D&; in 3 Golb., I Glaroiu. el vct.
edilis Rom. MtS eti470, Paris. i525, prudentia in
Deo non Dei; ila ul (inquit Walchius) prudentia rueiit
iu J(»ve, non autem divina, quia nescirei, nisi Thc-
inis prsKdixissel. At genuinam Lactautii lectionem,
quae est in textu, palet ex eo quod hic et iiifra cap.
i3, ab auctore nostro arguitur Jovis imprudentia, id
cst, inscitia et ignorantia ; quae auam longissime a
Deo abest. Imprudentia enim est (iiiquit Giceroj cum
scisse aliquid is, qui arguitur, negutur, Et nobiscuin
ita etiam legisse Heraldum constai, ex allegalione
liiijus loci ad ArnolHum lib. iii. Walchius legit et ap-
poiiit in textu Lactantiano, Primum in eo impruden-
lia, non Dei providentia. De qua lectione judiceiit eru-
diti. — Edit. Subl»c. legit prudentia^ pro imprudentia.

Conscienlia imbecillitatis. llocest, noiitia, jiidicium
menlis qiiod bomiiies convincii. Sicapud Pliiiium le-
gitur /iaerariiiit conscientiay lib. vii, cap. 30, Id est ,
notitia. Salmasius.

Ttmutft Ergo non Deus. Vid. c. 13 et de Ira c. i5.

BUNEHAN.

Scitprofecto. Sic Bon., Tax.,Pen.; sciiutique^ Ultr.;
scit utique proferto , Aniiquiss. Gauci , Rosl. utraque
i478,Paris. i5i3, Parrh., Ald., Grat. i52i-2i,
Gyina. Nolui juiictas particulas, mihi nondum obser-
vatas, praetermittere. Buneman.

Aliquid majus. Forte leg. aUquis major. Eodem
loco mss. 3 rec. babent item pro idem. Ms. i Bonon.
anliq. post existere ^ addit : ideo nec optimus, nee
maximus.

Idem, etc. Sic leguntoptimi codices, aique melio-
res ediiitmes, cum puncto aute voculaiu Jdem.

Per Stygiam paludem sanctissime jurat, eic. Stygis
tanta fuit veneraiio , ut per hanc solam deos jurare
crederetur : notum ex Homeroll. o, llesiod. Theog.,
Apollonio, lib. ii^ Argon., iiem Marone ix et xiu

DIVIN. INSTIT. 168

Vana superslilio, superis quse reddila divis.

Qunc esi isla superstiiio? aut a quo reddita? Est ergo
aliqua potestas maxima, quae pejerantes deos puniat?
quae tanta formido est paludis inferiiae, si sunt immor-
tales? quid meiuunt eam, quam visuri non sunt, nisi
quos mori nccesse est ? Quid igitur homines oculos
suos in coelum tolhini? quid per supcros dejerant,
cum ipsi superi ad inferos revolvaniur , ihique lia-
beant quod venerentur et adorent? Illud vero quale
est? esse fata, quibusdii omnes, et ipse Jupiter pa-
reat. Si Parcarum tanta vis esc, ut plus possintquam
coelcstes universi, quamque ipse rector ac dominus,
cur>on illx potius regnare dicantur, quarum legibus
ac slnttitis parcre omnes deos necessitas cogit? Nunc
Ciii dubiiim est, quiii is, qui alicui rei obsequitur ,
maxiuius non sit? nam si sit, non accipiat fata, sed
faciat. Nunc ad aliud, quod omiseram, redeo. In una

NOTiE.

iEneid., Ovidio Met. i, Sencca Herc. Fur., et Appu-
lei VI, Metam., Virg. vi iEiieid. :

Stygiamque paludem,

Dii cujus jurare timent et fallere nuiuea.

Gum quiqiie eorum pejernssent, hi annum inlegrum,
secunduin Hcsiod. jacebant spiritns atque aninia^ ex-
perles. Orpheus lainen panlo aliier, ut Serviiis ad vi
iEneid. his verbis iiidicai : Fertur namqueab Orpheo^

Jjuod dii pejerantes per Slygiam paiudem, novem nul-
ibus annorum puniuntur in Tartaro. Ex Vossio de
p Idol. V, Bochart. Geograp. sacnc p. i65, qiii locum
^ Slygiae paludis cx Piolomaeo indicat. — Idem per
Stygiam paludem jurat. Gellarius hic et cap. i7
putavit Ltictantium huiic versuin de Jove juranie
Siiiiipsisse , quuni de Juiione agai; at Lactantius
ea verba Virgilii tainquain descriptionem Siygi.-c pa-
ludis juri>jurundi religione sacral;e addidit. Gonf.
Apolloil. I, c. 2, § 4, et Voss. Theol. Gentil. I. ii,
c. 8i. BuN.

Vana superstitio. Locus Virgilii i£neid. iii, vers.
817. Ita re&iiuiimus ex codice, qtio usus est editor
Lactantii in fol. Golonixanno iBU, pag. i5. Atlamen
in vulgatis legitur, Una superstitio. Juxta mss. fere
omnes Lactaiitii , et vulgaios Virgilii. Possei etiam
legicuin ediiioiie Gallica an. i563 et inss. Anglicanis
Ghrisi. ac Bailiolensi, Vana superstitio : siquidem apud
Virgiliuui iEiieid. lib. viii, v. i87, cit. a Lactautio
lib. IV, c. i8, legitur,

Vana superslitio, veterumque ignara deorum.

D Revolvantur. Sic veierrimi ct optimi mss. Bcgii, 2
Bonon., 5 Golh., Tax., Jun., Uitr., 2 Glaronioiit.
Illud verbum Virgilio familiare. In 3 rec. mss., i Beg.,
i Golb. et Bruu. ut in edilis, devolvantur.

Fata. Idem quod Parcx. Hinc provorhium, neces-
siiati (id est fato) deos ipsos iion repugiiarc. Quid
vero avoTXY}, quid sifiapfiivn secundum philosoplios ,
vide apud Plutarchuiii in Flacitis philosophorum lib. i,
c. 25, etc. Iiem Arisioteles, de Mundo.

Si Parcarum tunta vis, etc. Mss. rec, i Beg., i
Golb. el Bruii., Fatorum. Parcae idem quod Fatum,
ut hic loci vides, atque in aliis scriptorihiis oninino
liquet : pauca tantum delihabimus. Fulgeniius Plan-
ciades Myihol. lib. i : Tria enim isti Plutoni destinant
fala, quarum prima Clotho, secunda Lachesis^ tertia
Atropos, Procopius "Exh $e tov vaov, etc, Habet au-
tem in foro temptum prope curiam, paulum si super"
greuus sit illud trium fatorum. Sic Romani Parcas <o-
leni appellare. Ex Vossio. — Vide in Luciaiio dialogum,
cui titulus Zivc JXcyx^/Atvo^» in quo Gyuicus quideni

m LIDER L DE FALSA RELIGIOxNE. 170

itaquc 8o1a fuil conlinentior, com eam deperiret ; non A Illi enim de hominibas (oqQebantuf; sed ut eos or-

narent, quorum memoriam laiidibus celebrabant,

Tirlute aliqiia, sed metu successoris. Qurc formido
mique ejus est, qui sit et mortalis, et imbecillus, et
nihili : quippe qui potuit et tunc , cum nascereiur,
extingui, sicut frater ejus ante genltus, exlincius est:
qui si vi?ere potuisset, nunquam minori concessisset
imperium. Ipse autem furto servatus, furtimque nu-
tritus, (ffuc sive (Vjv appellatus est; non, ui isti pu-
tint, a fervore coelestis ignis, vel quod vit» sit daior,
vel quod animantibus inspiret animas , qu» virtus
8o\ins Dei est ( quam enim possit inspirare ani-
mam, qul ipse accepit aliundeT), sed quod primus cx
liberts Satumi maribus vixerit.

Potaemnt igitur homines alium deum babere rec-
lorem, m Saturnus non fuissel ab uxore delusus. At

deos esse dixerunl. llaque iila potius flcta sunt, qugc
lamquam de diis, non illa quoe tamquam de homi-
nibus loculi sunt : quod clarum (iet exemplo, qaod
Inreremus. Daiiaen violaturus, aureos nummos largi-
ler in sinum ejus infudit. Haec stupri mcrces fuit. At
poctae, qui quasi de Deo loquebantur, nc nuctorita-
tem creditx majestatis infringerent, finxerunt ipsum
in aureo imbre delapsum, eadem flgura, qua imbres
ferreos dicunt, cum muliitudinem telorum sagitta-
rumque describunt. Rapuisse dicitur in aquila Cata-
milum : poeticus color est. Sed aut per legionem ra-
puit, cujus insigne aquila est; aut navis, in qua est
inipositus, tutelam habuit in aquila figuraiam , sicut

enim poeKe ista finxerunt. Errat quisquis hoc putat. B taurum, cum rapuit et transvexit Europam. Eodem

VARIOROM NOTiE.

propter hanc inevitabilem necessitatem, conditionem
Jovis et aliorum deorum nihilo meliorem esse hu-
mana indlcat conditione.

Itaque. Sic emendalum ex vet. edil. Rom. et om-
nibus mss. prxter 1 Brun., iu quo sicut ei in ediiis
est uilque; minus apte, cuni inox ulique sequatur.

ImbecUlu$. Ita restituimus ex vetustisslmis el op-
limis mss. In decem rec. et in ediiis est imbeeiUis.

Furto iervatus, Rhea igitur, Jovem enixa, metu pa-
Iris infaniem in Creta occuliavit, nuiriendum a dua-
biis nymphis, Adrasiea et Ida, Melissei filiabus. Yide
Ovidium Fasior. v.

im- Mss. 2 Colb., 82 Brun. Zo£v, quasi viUe dalor.

/Voft.... a fervore coslcitis ignii, Immo videtur sic p
derivandum uoc nomen; Cc<k> enitn a (gu;, ferveo : sic
eliam auctor Etymologici rcfert ad calorem aeris. De
qno vide Platonem in Cratylo, et Arisioielem de
mundo circa finem.

Aecepit. Sic reposuimus ex omnibus mss. et edit.
Rom. 1470. In cuiictls ferc edilis, accipit.

Rectorem. Ita restituimus ex antiquioribus ct potio-
ribus mss. 2 Bonon., 5 Regiis, 5 Colb., Gronov., 2
Lips.y S Clarom., Tax., Pen., et velcribus edit. Kom.
Ii70, 1474, Paris. i5i5, Ald., Giaph., Crat., et
Cellar. In 3 Reff., 1 Colb., 1 Lips., Pal., Cauc,
Brun., et nonnullis editis, regem.

Danaen tnolaiurus. lia cum 5 editis omnes mss.
demptis rec. 2 Rcff., Cauc, et Cantabrig. ac editis
multis qui addunt Jupiter : quod glossema viris doclis
essc videtur; et quiuem abcsse potesi, siquidem su-
pra de Jove est sermo. De hac fabula Jovis in nureo
imbre delapsi vide Terentium In Eunucho ; Ovi-
dium VI, de Tristibus; Horatium, lib. iii Carmin.; t^
Germanicum Cxsarem in Arattim ul)i de Perseo lo-

Suitnr; Hyginum, In cnp. 63 fabularum; lege eiiam
Ipipbaniuin in Anchoraio.

Ferreoi. Sic Virgil. xii yEneid., Ovid. i Trist., 9.

Jn aquila. Vid. Lucian. de Sacrif. p. 564 ; Athenaei
Deipnos. xiii, fol. 566; Alex. ab Alex. Dier. Genial.
11. IV, c. 2, p. 865. Sex Vaticani, in aquila; quinque
alii Vaiic Bon. Reimm. t/i aquUam figuratam. Bon.

Catamtum. Catamiti pueri sunt nieritorii, inquit
Betuletus. Glossx : Catamitus , rocvu^iQSiQc. Festus :
CatamUum pro Ganymede dixerunt, qui fuit Jovi$ cou"
eubittui. Ita eiiain Arnobius.

AquHa. iu etiam Fulgentius de hoc Jovis facinore.
Vide Platonem*, lib. i de Legibus.

Tutelam habuit in aquila figuratam. Delerem in
niss. 1 Bonon. antiq., 5 Vatic, 2 Colb., m aquilam.
Tuteia^ deos sive dea erat, cujus simulacrum in puppl
figoralom conspiciebatur. Consueverant cnim veteres
diis quiirasdam naves suas consecrare, eorumque tu«

Patrol. VI.

telae committere. Sic apud Ovid. in ep. ad Hel. Paris
loquitur :

Addimus antennas et vela sequentla malos,
Accipit et pictos puppis adunca Deos.

Virg. lib. X iEneid.

Aurato fulgebat Apolline puppis.

Et non solum deorum, verum etiam dearum lutela;
navcs committebanlur ; unde eiiam deam Minervam
pro tulela liabuil navis illn, qu£ Ovidium in Pontum
vexit. Trlst. Ilb. i, El. 9 :

Estmihi, sttque precor, flav» tutela Minervx
Navis, et a piaa casside noroen habet.

Isacus non solum deos deasque pro tutelis fiiisse ha-
bitas, verum ct res alins , puta aquilam :iliaquc ani*
malia, contendit; sed meo quidem judicio, errat :
quodnam enim nuxilium, qunmvc lutelain ab animali
bruto sperare polerant navigantes ? certe iiomcn ip-
sum tutel£ snlis manifeste iioc indicare videtur, non
ab alio quoquam navis conservntionem expectasse
veteres, quam ab illo deo deave cujiis tuielae eam
commiseranty aut cui consecravernnt, cujusquc ima-
ginem, honoris gratia, in puppi figuratam habebat
navis. Errat porro Idem Isau»^ cum aliis nonnullis
viris doctis, quod putet tulelam fuisse navis insigne
prorsB impositum, atque a lutela nomen hnhiiisse, ac
Grxcis lulelam, TrapoxrQfiowocari. Erroris illi ac aliis
occasionem pracbuii, qiiod gloss. dicnt tutela, noLpmrYi'
ym ToO Tr^oiou. Non scniper hoc veruin ; nonnunquain
enim tulelnm nihtlcum Parasemocommunchabuisbe,
cum Salmasio aflirmo : et pntet in nnve illa , qua
vecta fuit Europa ; Jupitcr enim tuteia, taurus crat
'noLpwmiun. Itaqtic sic habe , unam camilenique reni
iioiinunquam fuisse et tiiielain et izoLpoLTn^t ^ tum
nempe, quando dei dexve efngies, in cujus tutela
erat navis, in prora collocarctiir. IIoc sxpe, non or-
dinarie factum fuit, ut navis illa qua vehebatur Pau -
lus, Acl. Ap.cap. xxviii, Tcjv Aioo-xoupov TOLpv.tmiim ha-
buit, simulque tutelam, undcet A(oa-/.ou|9oe vocabaniiir,
et in illo casu navis a lutela nomen accipicbat, alio-
quin nomen habebat a Parasemo, quod erat nnimalis
aliciijus. Diligenter ilaque distinguendtim inter tute-
lam^ qux in puppi, et iroLpKcmyLov, quod in prora efli-
giabatur. Galljeus.

Sicuttaurum. Ed.Sublac addit /7//ura/um. Nolim in-
telligas tnurum fuisse tutelain navis illius,qua'. Europam
vexit,sed Tra/aaoTjoov ; Jupiter enim fuittutela. V. Fes-
tum in voce Europa, Eusebium in Clironico, Selde-
niim in libello de diis Syris Syntag. ii, cnp. 46.
Mss. 1 Reg., 1 Golb. et Brun., Taurus. Vide infra
Epitom., cap. ii, ubi hxc paulo aliter. Eusebius ta-

171 FIRM. LACTANTU DIVIN. WST. m

modo convcrtisse iti bovem tradilur lo Inachi filiam, /^ fingere, id est ineplum esse, et roendacem polius
quac, ut irnm Jnnonis effugeret, ul erat jam setis ob- quam poetam.

8ita, jnm bos tranasse dicitur mare, in iGgyptumquo
venisse, atque ibf, recepta pristlna specie, dea facla
quse nunc Isis vocalur. Quo igiiur argumento probari
))otest, nec Europam in Tauro sedisse, nec lo factnm
bovem? Quod certus dies habetur in Fastis , quo Isi«
dis navigium celebratur : qnae res docct non tranasse
illam, sed navigasse. Igitur qui sapere sibi videntur,
quia intelligunt vivura terrenumque corpus in coelo
esse non posse, totam Ganymedeam fabulam pro falso
rcpudiant ; ac sentiunt in terra id esse factum , quia
res ac libido ipsa terrena est. Non ergo ipsas rcs
gestas finxerunt poetse ; quod si facerent, essent va-
nissimi : sed rebus gestis addiderunt quemdam colo-

Sed fiuxerint ista, quae fabulosa creduntur ; num
etiam illa , quse de diis foeminis , deorumque connu-
biis dicla sunt ? Gur igitur sic figurantur » sic co-
luntur? nisi forte non lantum poetie , sed pictores
ctiam fictorcsque imaginum mentiunlur. Si enim hic
est Jupiier , qui a vobis dicitur deus , si non is est,
qui ex Satnrno et Ope natus est, non oporluit nisi
solius simulacrum in templis omnibus collocari. Quid
sibi mulierum effigies volunt? quid sexus infirmus ?
in quem si cecidit hic Jupiter, eum vero ipsi lapides
hominem fatebuntur. Mentitos aiunt esse poetas , et
his tamen credunt ; immo vero non esse mentitos,
re ipsa probant , ita enim deorum simulacra confin-

rem. Non enim oblrectanies illa dicebant, sed ornare g gunt, ut ex ipsa diversitate sexus appareat, vera esse

cupienles. Hinc homines decipiuntur : maxime quod,
dum haec omnia ficia esse arbilranlur a poelis, coluut
quod ignorant. Nesciunt enim, qui sit poeticae licen-
tiae modus; quousque progredi fingendo liceal : cum
officium poet£ sil in eo, ut ea, quae gesta sunt vere,
in alias species obliquis figurationibus cum decore
aliquo conversa traducal. Totum aulem, quod referas.

quue dicunt poeiae. Nam quod aliud argumentum
habet imago Gataniiii , et efngies aquilae , cum ante
pedes Jovis ponuntur in lemplis, et cum ipso pariter
adoranlur : nisi ut nefandi sceleris ac stupri memo*
ria uianeat in ncternum ? Nihil igitur a poetis in totum
flctnm est : aliquid fortasse iraductum , ct obliqua
figuratione obscuratum , quo veritas involuta tege-

VARIORtJM NOT^.

men in Ghronico ait : Europa a Gretcnsibus rapla est e$se ioUt^ quia regum ducumque ge$ta iatere non
navi, cujus fuit insigne laurns. Naves euim jam ab pot9unt,

antiquis temporibus insigne habebant, a quo denomi- ^n alias species, Iia correximus ex mss. 5 Reg. quo»

nabantnr. rum duo suni vetuslissimi , 5 Golb, , i Glarom. , et

Europam, Agenoris Regis Phoenicum filiam Jnpiler q cdiiis Betnl., Tornes., Soubron., etGallica an. i563,

rapuit, ope navis tauri pictnram habcntis. VideOvi- faventibus aliis mss. i Reg., 1 Golb., 2Brun. qui fe

dlnni lib. ii Mclamorpli. ct Luciaiuiin de Dea Syria.

lo, ilscc fabula apud Ovidium lib. i Metamorphos.
Inachus vero, Rex Argis, decimo-nonoante vulgarem
scram vixit saeculo. Ilinc nou est aetas Jovis el alio-
rum deorum.

Setis obsita. iEneid. vii, sub fin.

Pristina specie, Ita cum edit. Tornes. et duabus
Lipsiensibus habeiit omnes mss. praeter 2 Reg. rec.
jn quibus est forma, ut in cxteris edd.

/m. Vide Ovid. lib. i Metainorph., f.ub finem. De
cullu vero Isidis vide Herod. lib. ii, Diodor. Sicul.
lib. I, Euseb. libro iide Prajparat. EvangeI.,Epiphan.
in Anchorato.

Navigium. Pro navigalione ponilur.

Gamimedeam fabulam. Gujus auctores daiunat Plato
libro de Legibus priino.

Pro fulso, ForteJeg. pro falsa. Francius.

Ae senliunt, Sic legere malo cum manuscri|)to 1

rnnt, in alia specie; Gm. in nliis speciebus. In 2 Reg*
et i Glarom. atque in multis cdiiis est, tn aliquas
species,

Finxerinl, Sic emendavinins ex mss, lum vet. tum
optimis Sb Bonon., 4 Reg., i Golb., Tax., 2Bran.»
i Glarom. a secunda manu., et edil. Is. acGellar. Et

Juidem recte. Mss. 42 rec. cum ed. fereomnibus,
nxerunt,

Sed et pictores fictoresque imnginum, Qiium Bon.,
Tax., Pen., sed pictores etiam imaginum cum CelL
lcgant, plenius Ultr.; Pal. , Golh. , Lips. i, 2, Jun.,
Gauc, Torn., sed et pictores etiam fictoresque imagi-
num. Apparet Gicero i de Nai. deor., c. i9, Jovem...
reliquos deos ea facie novimus , qua pictores fielores-
que voluerunt, Bdn.

Si enim hic esl Jupiter^ qni a vobis dicitur Deus^ H
non is est. Iia reposuiinus ex cunciis peiie mss. cl
edil. Gcllar. quod expressius esi, quam quod habent

Colbert., edll. Is. atque Gallica an. i563 , et cum ^ *"?«• T^- ^ ^^9-* * ^o*l>- . * Glarom., et editi mulli,
no, qiiam nec cum cseieris. 2 Reg. ^\ ^"^"^ '<i^ Jupiter qui a vobis dicitur Detts non tt

Ipsas res gestas, Ms. Gronov., ipsa gesta.

Thomasio ac Francio
rec, non

Lohrem. Juxta Horalium de Poetica, qui vult fa-
bulas esse veris proximas : iia ante hunc observaviC
Aristoteles iii Poelica.

Qui sii, Elegnnier sic meliores libri, pro viilgari
quis sit. Sic solet infra : unde, qui iit, apparet. L. vi*
c i, Sicut enim , qui sit verus Deus^ ita qui sil verti
eultus, ignorant, L.vi, c. 6, Qui sit ex divitiis fructus
petendus, Bon. '

PoetictB licentias. Lib. vii, c, 22. IW amplius Ovid.
III, Am., i2, fin. ^

^V5.\? Inimensum foecunda licPDiia vatum

Obiigai hislorica nec wia verba fide. Bim.

Cum o^:ttt»i poetee sit, etc Idem fere docel Yos-

8IUS de natura ac iiiftiiutJone Poetices lib. iii • Me-

diam vtam epici insistunt. Nam mulla quidetn finqunt:

sed pnmartaactio hauritur ab kistoria; vulgoque nota

e$t.

In quem si cecidit hic Jupiter. Mss. ex praecipuis el
edd. Rom. i 170 ac Is. sic ferunt. iVicdeeftt in I Golb.
et iu editionibus novissimis. Mss. Jun. is Jupiter ha-
bei; Gauc. et edit. Fasitel., Betul., Tornes., i$i$
Jupiter; ms. Pen. et edit. Paris. i525 Ald., Grai.
Graph., Gymnic. , ipse Jupiter; mss. rcc. 2 Reg.,
5 Golb., 2 Brun., cecideriL,

Eum vero. \u restitutum ex edii. Is. et omnibas
fcrme inss. iiiter quos sunt vetuatiasimi et optlmi
Bonon. ciRegii. DoctissimusFranciuslegenduoi esse
cxistiinabat, enim vero. Deteriores ediii cum mss.
Gauc. tum vero, Mss. Pen., Lips., 4 Golb. csoi edilis
multts, emmvere.

Piam quod aiiud argumentum. Additam quod ex
cuMciis codicibus mss. et editis, praHer Thrt., Gall.,
Spark.; Walch. ^

I^ihil igitwr a putiointotum fieium eU. Sic resti*
luimus ex optimis ei velustissiinii cod. 2 Bon., Gauc,

173 LIBER I. DB FALSA RELlGlOIfE. 174

retur; slcat Itlud dc sorlUlone rcgnorum. Aianl enlm A totins onc mariiimse potcstatem Scnatus decrcTcrat,

Jovi ccelnm obtigisse,Ncpiuno mare, inrerna Pluioni.
Cur noo terra polius in sortem tcrtiam Tcnlt ; nisi quod
In terra gesta res esl. Ergo illud In vero est, quod
f^egnum orbis ita parliii sortili(|ue sunt, ul Oricnlis
imperium Jovi cederet; Plutonl, cui cognomen Agc-
silao fuit, pars Occidentis obiingerci : eo quod plaga
Orlentis, ex qua lux mortalibus dalur, superior;
Occideniis aatem inferior esse videalur. Sic vcrlla-
tem mendacio velaverunt, ut veritns ipsa persuasioni
pubUcx nihil derogaret. De Neptunii sorte manifcs-
tum est, cujus regnum tale fuissc dicimus, quale

ut pr.Tdones perscquerctur , ac mare omne pacaret.
Sic Neptuno mariiima omnia cum insulis obvencrnnt.
Quomodo id probari potest ? Nimirum veleres histo-
rix docenl. Anliquus auctor Euhemerus , qui fuit cx
civiinic Messene, res gcstas Jovis, ct cxterorum qui
dii putanlur, collegil, histortamqne conlexuit ex ti-
tnlis, et inscriptionibus sacris , qux in antiquissimis
templis habcbantur, maximeque in fano Jovis Tri-
pbylii; ubi auream colnmnam positam esse ab ipso
Jove titulus indicabat, in qua columna gcsta sua
perscripsit, ut monnmentnm esset posteris rcrum

Marcl Antonli fuit infinitum illud imperiam ; cui B suarum. Hanc historiam et intepretalus est Ennius ,

VARIORUM NOTi£.

5 Reg., 3GoIb., SBrun.; at in decst in quibusdam.
jn totum , id est omnino. Y. 1. ii, c. II ; et Gic. Gal-
lice dicimuft «n fotti. In 13 mss. rec. aique in edilis
babetur : Non igitur a poelis totum (ictum esl.

Regnorum, ll:i'C soriiiio lcgitiir apud Ilomcrum,
Iliad. Ilb. 111, sub pcrsona Neptuni , Iridem allo-
quenlis; qu» soritiio explicatur pliysice in vita llo-
meri. Yide eiiam explanaliones Fulgeniii myiliolo-
gicas.

Jorl ctelum obtigisse. Yide quomodo , initio hujus
eapitis.

Neptuno mare- Neptunus non dictus a nando , ul
voluit Cicero I. ii, de Natura deorum ; sed a nubendo,
Tei a nuptu, ut volunt Lipsius et Yarro, qui in quarlo
de L. L. ait : Neptunui^ quod mare terras obnubit , ut
nubes coslum , a nuptu , id est^ opertione. Qiiod etiam
ex illo notavit Arnobius Ilb. ni ; Vossius^ lib. de IJoIol.
HuncNeptunum eumdeincum JaphctocSsc {Genei,,ix,
t. 27) quidam volunt , cum Japlieli Hcbraeo nomine
sitsynonymum laiinum Neptuni nomen. Hunc mari
praefecerunt, quia cuin siirpi Semi septentrionnliset
orientalis Asia obtigerit ; Ciiami vero progenies me •
ridionaleni Aslam cuin Africa obtinueril; Japlielo
eesserit continens Eurojpa cuin insulis maris Mcdi<
terraoei, ut hic I^ctanlms lestatur. Quidam sic otim
inlerpretati sunt hanc sorlitionem irium Iratrum ; sed
iam multo lempore ad interpretationcs qux magis ad
blstoriam pforanam accednjlt, inclin;iruui erUiUii. At
doctlss. Bocharius el clarissimus Hueiius in De-
monstratione Evangelica omnes mytliologix fabulas
ad familiam ei posteros Noe referebant : sed, re at-
tentias cortslderaia, Peieronius ei Banierus aliique ex
fonie bistorix proranse omnem veriiatem, quoaJ lieri
potait, derlvarunt. Et hinc multum lucis fabulis istis
affertory sine ambage et metaphora.

Agmlao, Alii legunt Agelaslo^ quod nomen Plotoni
eliaoi dauim esl.

jr. Anlofiff. Sic habent omnes mss. codices ; uno
Yaiicano , Bononiensi anliquiore , receniioribas
1 Reg., 1 Colbert. , 1 Sorbon. , exceptis, in quibns
lagitur PompeH, sicnt et in editis Tomes, 1579, Soii-
brai et Genev. 4615. Pmnpeio siquidem lege Gabinia
dala est elassis prxfectura , ad liberanduin a pr:cdO'
nibos ni.ire. G»teri tam nm, qiiam editi , quos Isspo,
GalUeo, Ceilario, et mihi videre licuit, legunt M. An-
fejiH ; quam lectionemy nt Lactniitii genuinam , pro-
bamot Goelios Rhodig. lib. vi , c. 18. Peirns Ciaco-
nios, Latiniis Latinius , et Isxus. Et qnidein Gicero
bnic leeiioni bts favet : Posiquam, inquit, M. Antonii
mlbnium iUud imperfum senserant; et Frumentaria :
Itm M M. Antonius in iUo infinito imperio gessit. Vix
dohiio quio ad ta:i'C loca respexerit Lactantius. El
taraen es eodem Gicerone atque ex Plutarcho idem
auribatum ac delegatum Pompeio. Ergo a recepta ,
iotqoe mas. et editis conftrmata leciione discederc
Belui. In TetaMiasiaio Regio esl ifuale Marci Antonini

vitiose; in Reglo-Pnteano , quale Antomi. Attamen
ro;igis arridet Tliomasio ea leciio « qiia scrihiiur
Pompeiit quein Giccro pro lege Mnnilia ac pro legc
Ai^raria, ob reliccm cjus succcssum , Neptuuum ap-
pellatum fuissc docet. Quiu etinm , ait Thomasius,
mulise aniiqure imagines Pompeii reperiuntur, qiis
Pompeio Ncptuiii insignia atlribuuiit.

Senatus decreverat. Plutarclius lamen auclor est
Cssarem Aug. M. Anton. et Lcpid. inter sc pariitos
fuissc impcrium Romnnum nnno urbis 712 , injussu
senatu<$, ei rebus omnibus turbatis ; quod iniperium
tripariitum liistorici vocarunt Triumviratuin.

Obveneruut. Frequentcr hoc verbum de sorle adhio
buit Cicero, quem hic imiialur; et Ambrosius I. i
Off., 13: Poetoi mundnm in tres ferunt esse divisum ; ut
alii coslum , alii mare, alii inferna coercenda imperii
sorle obvenorini. Ita evenire : Livius I. xxi, 17 : Sor-

Q tirijnssi, Cornelio Hispania evenit; I. xxxii, c. 8.

Sortitis... Quintio Macedoniaevenit. Lactantius supr.i
obtingere, codem sensu. Bin.

Euhemerus. Auctor llistoric deoriim. Ilunc Arno«
bius Agragantinum vocnt lib. iv; Strab. vero lib. let
Plutarchus in lih. de Iside ct Osiride Nesseniuin fa-
ciuul. Vivebat ille nnno p(>st Romam condham 438.
Inl^r aiheos nb antiquis compuiniiir. Gitaiur auiem
et a Ciceronc lib. i dc Natur:) deorum : Quw ratio^
inquit, maxime tracta est ab Euheme.ro ^ quem nosier
interpretatus et secutus est praster ccBteros Ennius.
Hiijus etiam meminere: Plinius, lib. xxxv, cap. 2i;
losepiiiis, lib. I contra Appioneni; Clemens Alexan-
driuusnooTjOETTT ; MiiiuliusFcIix. in Octavio; Eiisebius,
lib. II pVoipanit. Evang., cap. 4; Auguslin., deCivit.
Dei, lib. VI, cap. 7, el lib. vii, cap. 26 ; Theodorelus,
Gnecarum Airertionum, lib. ii in liiie, et inilio lib. iii.
Feslus, in Sus Minervam, aliiquc. Theophilus Anlio
clienus, seriii. 5, hunc Euhemerum AdecjTaTov vocat.

Messene. Ila einendavimus ex inss. Regio-Pul.
»^ aliisque 2 Reg. , 1 Colb. , Goth. , Brun.» ct Epitom.
cap. 15. El recie Plularcho eniin dicilur Messenius.
Reg. 1 antiq. , 2 (k)lb., cl 1 Claromont. habenl Bles-
sena. Aller Claroin. , 3 ColI>., 1 Sorbon. el cdit.,
Messana. — Ex civitale Messene. Isxus, nou sine cr-
rorc, lam(|uam Messene cl Messana iinam urbcm si-
guiflcent, loca Scriptorum cxposuil. Optime Lnctniit.
cpi>t. c. 13 : Euhemerus fuit Messenius. In Lips. 2
prave, Messana. l\\ editis nnliquis omnibus male ,
Messana. BuN.

Triphylii. Quod a Triphilis populis in Peloponneso
liabitnntibis colcb.itiir. — In fano Jovis Triphtjlii,
Triphyli.1, regio iiiier Kiidem ctMcsseniam; Sirab.
VIII, pag. 23"2; iib. xxxii, 5; Pausan. i Eliac. p. 131.
Ei urbcni Lepreum Pausanias Iribuil. Iiide Jupilcr
Tripliyiius. Cell.

Interpretatus est Ennius. Arnobius lib. rv, pag. Ii7 :
Euhemeri libellos Ennius , clarum ul fieret cumlis, str-*
monem in Italum transtulit. Cell.

i7S Pmtt. LACtANTD DIVIN. INSTlT. 176

et secutus ; CQjns Ii»c verba snnt : c Ubi Jupiier A tur, minime in Deam convenire videbantur, duos

Nepluno imperium dat maris, ul in insulis omnibus
et quae secundum mare loca essent , omnibus regna«
ret. >

Verasunlergoquae loquuntur poeue, sed oblenlu
aliquo specieque velaia. Potest et mons Olympus ii-
guram poeiis dcdisse, ut Jovem dicerent coeli regnum
esse soriitum; quodOiympus ambiguum nomen est et
montis, et coeii. In Olympo autem Jovem babiiasse do-
cet historia eadem, qux dicit : c Ea lempesiate Ju-
piter in monte Olympo maximam partem vitx cole-
batt et eo ad eum in jus veniebant, si qux res in con-
Iroversia erant, Iiem, si quis quid novi invenerat^
quod ad vium humanam ulile essel, eo veniebat, at-
que Jovi ostendebat. > Multa in hunc modum poetae

Joves fecerunt, unum naturalem, alterum fabulosum.
Yiderunt ex parte, quod erai verum, eum scilicet, de
quo poebe loquuniur bominem fuisse : in illo autem
naturali Jove, vulgarl consuetudine religionis inducti,
erraverunt, quod in Deum nomen hominis translule-
runt; qui (ut supra diximus) quiasolusest, non indi«
get nomine. Jovem autem illum esse, qui sit ex Opc
Satiimoque naius, negnri non potest. Yana igiiur
persuasio est eorum, qui nomen Jovis summo Deo
tribuunt. Solent enim quidam errores suos hac ex-
cusatione defendere; qui convicti de uno Deo, cum id
negare non possunt, ipsum se colere afOrmant, veruni
hoc sibi placere, ut Jupiter nominetur : quo quid ab«
surdius? Jupiter enim sineconlubernio conjugis filiae-

transferunt, non ut ineos meniianiur quos colunt, sed B quecoli non solet. Unde quid sit, apparet : nec fas

ut liguris vcrsicoioribus venustatem ac leporem
carminibus suis addant. Qui aulem non intelligunt,
quomodo aut quare quidque figureiur, poeias velut
mendaces et sacrilegos insequuntur. Hoc errore de-
cepti etiam philosopbi, quod ea, quae de Jove ferun-

est id nomen eo transferri, ubi nec Mincrva est ulla ,
nec Juno. Quid ? quod hujus nominis proprietas non
divinam vim exprimit, sed humanam ? Jovcni enim,
Junonemque a juvando esse dictos, Cicero inierpre-
taiur. Et Jupiter, quasi Juvans paier dicitur; quod

VARIORUM NOTiE.

Et BecttlUB, Sic constanier libri. Sensus est : et ap«
probavit, et suam fecit historiam. Gell. — Ei inter-
pretatui e$t Enniu$ , et $ecutus, Uic expressit Gicero-
nem I. i de Nat. deor. » c. 42 : Quce ratio maxime
tractata ab Euhemero e$t, quem no$ter et interpretGlue
ei $ecutu$ e$t Enniu$. Hinc concidit Heumanni cor«
rectio» lnterpretatu$ e$t Enniu$^ cuftii. Bun.

Vbi Jupiter Neptuno imperium dat mari$. Ita mss.
quamplurimi, inter quos sunt veterrimi et oplimi. In
13 scriptis ac vet. editis Rom. et Is. est Ibi. Deest in
omnibus fere impressis.

Vt in in$uti$ omnibui. . . omnibu$ regnaret. Absorptam
sequente syllaba praeposiiionem in addidimus ex
mss. 4 Golb. et i Brun. Omnes mss. prxier 1 rec.
Regium , legunt cuni editis Betul. et 2 Lips., e$$ent,
Pro $ecundum , quod est cunciorum fere mss. (um
▼et. tum optimorum, est $ecu$ in rec. 2Reg., 3 Gol-
bert., Gauc.,Ghrist., Em., necnon /oci« in rec. 6 Reg.,
iGolbert., Christ., Em. , Brun., ac in editionibus
Gellarii et Walchii. Sic $ecundum mare apud Gicer.
vin Att., 19 et xvi, 8.

Mon$ Olympu$. Ideo Olympus et Goelum synonyma
fuerunt, quod Olympus inons erai altissimus, et ad
coplum usque pertingere videbatur. Vid. Apul., de
Mundo, sub Gn.

Hi$toria. Vide Ennium.

Jupiter in monte Olympo. MuIlorum id moniium
nomen. Gujus ego hic estT In Olympo Arcadiae, roa-
^vai ^o-iv Tov Ata , educatum Jovem ferebant , Pau-
san. Arcad. p. 268. At Thessaliae Olympus propior
Gigantomachite. Asiae ei Gypri montes hinc longius
absunt. Bdn.

Maximam parlem vita: colebat. Idest, babitahat;
antlqui co/ere absolute dlxerunt pro habitare. A. Gel-
lius : Sauromata$ qui ultra Bory$thenem fluvium longe
co/ttnl. Varro : ^de$ po$sideo et coto; unde coligo
pro domo apud Arnob. ita enim correximus e libris
mss. lib. II : in penetratibu$ coligini$ perpetuo$ fove-
ti$ foco$. Inde et colium idem qiiod domus. Hlnc eiiam
▼eieres dixere domicolium pro domicilium.

Salmasius.

Figuri$ verncoloribu$. Ex cunctis ferme manu-
scripiis et compluribus ediils reslilui ver$icoloribu$ ,
quas ¥ox est Giceroniana. In 3Regg., 1 Goib., Brun.»
et 4 recenler editls est liguri$ varii$que eoloribu$. Est
etin Epitome, cap. 11 , ver$icotore.^Figuti$ v^iico^

toribu$. Heumanno prsplacet , figuri$ varii$que colo-
ribue^ sic Goth. Gonfirmat Epit. c. 11 , uf ea figura,
et auasi vetamine aliquo versicolorc prcetexa$. Bdn.

Figuretur. Hoc verbum ex quampiuribus mss. ct

omnibuseditis in textulreliquimus, uipote figuri$ vcr-

sicoloribus convenientius , quam finaatur, quod cst

r mss. 1 Bonon. antiq., 3 Regg., 1 Golb., Gronovio,

Pal., Lips., Brun.

Duo$ Jove$. Imo Ires poiius , ac etiam phires , ut
ait Plutarcbus in Placiiis Philosoph. lib. i, c. 6 , at-

3ue posi ipsum Epiphanius afQrmat : sic etiam erat
e aliis dlis. Yide Augustin. , de Givit. Dei , lib. iv»
cap. 27, etlib. vi, cap. 6. Sic Pluiarch. de Placiiis
philosoph. causam primam enumerat unam natura*
lem , alleram fabulosam , teriiam civilem.

Vana... nomen Jovi$... Deo tribuunt. Vid. &Iinuc.
Fel. c. 18, fm.; Arnob. i, p. 19; Origenem coutra
Gels. l. IV, p. 196; I. v, p. 261, 262; 1. 1, p. 18. 20.
Gonf. Lact. L iv, c. 9; Augusiin. Giv. Dei, I. xix,
c. 22 ; Seldenum , meliora iradeniem de diis Syr.
Synt. u , c. 1, p. 201 , sqq. Bcn.

Sine contubernio. Vide Macrob. lib. iii , cap. 4. —
Sine contubernio conjugi$ filicegue. Vid. Dionys. Halic.
lib. IV exeunte. Egregie rem illuslrai ex nummis an-
tiquis Rycquius, de Gapitolio Rom., c. 13 , tot. p.
126. 136. Bdn. » » f

D Quid $it apparet. Ita omnes prope mss. et vetus
editio Rom. In 1 Golbert. et Brun. est qui eie. In 2
Regg. recentiorib. cunctisque fere excusis , quid stV.
In 4 receniioribus scriptis qui$ nt. Sed qui nt elegan-
ter, et Giceronis imitatione.

Jupiterqua$i juvan$ pater. De Nal. deor. I. n, c. 25,
ubi sic ait : Sed et ip$e Jupiter, id e$t juvan$ paler^
quem , conver$i$ ca$ibu$ , appellamue, a Juvando, Jo»
vem, a poeti$ pater divumque hominumque dicitur : a
majoribu$ autem no$tri$ Optimu$^ Maximu$^ et quidem
ante Optimu$j id e$t beneficenti$$imu$f quam Maximue^

appellavere , eumdemque alio vocabulo juncto pairem
dixerunt. Hoc etiam voluere Gicero ei Gato dc Ro
rusilca; sed falluntur : Jupiier nil aliud est quam
Jovi$ Paler^ id est, 'laou Harvp, seu 'law Uotrnp^ Jc-
hova Paier. Aniiqui dicebanl Joupater pro Jovn Pa-
ter^ ut Joualan$ pro Jovi$ Glan$. GALLiEus. — De Jove,
Saturao, Kbea» Junone, HerculCi iEsculapio, Api,

177 UBER I. DE FALSA AELIGIONB. 178

DOfnen in Deum minime congruit; quia juvare homi- \ superest ut moriem quoque ejus invesligemus. En«

nls est, opis aliquid conferentis in eum, qui sit alie-
nos, et exigui beneficii. Nemo sic Deum precatur, ut
86 adjuvet; sed ut servet, ut vilam salulemque tri-
biiat : quod muUo plus ac majus est quam juvare.

Et qnoniam de palre loquimur» nullus paler dici-
tar filios Juvare, cum eos generat, aul educat. Illud
aiim levius est, quam ut eo verbo magniiudo paterni
beneficii exprimalur. Quanto id magis inconveniens
est Deo, qui verus est pater; per quem sumus, et
cojus toti sumus, a quo fingimur, animamur, illumi-
namur; quinobis vitam impcrilt, stlutem tribuit ,
▼ictani mulliplicem subminisirat. Non inielligit bene-
flcia divina, qui se Juvari lantummodo a Deo putat.
Ergo non imperiius modo, sed ctiam impius est, qui

nius in sacra Historia, descriplis omnibusqus in vita
sua gessit, ad ultimum sic ait : Deinde Jupiter, posl-
quam quinquies lerras circuivit, omnibusque amicis
atque cognaiis suis imperia divisit, reliquitque homi-
nibus leges, mores frumentaque paravit, multaque
alia bona fecit, immortali gloria, memoriaque affec-
tus, sempilerna monimenta suis reiiquit : xtate
pessum acia, in Crela vilam commuiavit, et ad
deos abiii, eumque Guretes filii sui curaverunt, deco-
raveruntque eum; et sepulcrum ejus est in Creta et
in oppido Cnosso, et dicitur Yesta banc urbem crea-
visse ; inque sepulcro ejus est inscripium antiquis
lilteris grsecis» ZAN KPONOT, id est laiine, Jupiter
Saturni. Hoc cerie non poelae traduni, sed antiqua-

DOffline Jovis viriutem summae potestatis imminuit. B rum rerum scriptores : quae adeo vera suni, ut ea sy-
Quare si Jovem et ex rebus gesiis et ex moribus homi- billinis versibus confirmentnr; qui sunt tales ;
fuisse, in terraque regnasse depreliendimus,

YARIORUM NOTiE.

Castore et Polluce, Baccbo, Yenere, Ganymede,
Nelena» Japeio, Neptuno, Yulcano, Osiri, Isi,lSelene,
llarte, Cupidine, Mlnerva, Libero, Latona , Plulone,
seu Sarapide» Priapo, Proserpina, Cerere, Eleusina,
Dionysio , etc., vide S. Cyprianum, tractatu de Ido-
lonim Yaniute, sub initiuin; S. Augustinuin, deCi-
▼iute Dei , lib. iv, 6 et 18 ; S. Aslerium , Serin. 10 ;
Tlieodoretum , lib. viu de Mariyribns , et lib. in et
vni de Grarcarum AlTeciion. Curat. ; Macrob., Char-
tariuro, Natal. Coniitem, Giraldum et D. Fourmont
lii Sanchoniatone enucleaio.

Et quoniam de palre loquimur^ nuUu$ pater dicilur
juware, £d. Sublac. hacc oroiltil.

Perqnem $umu$. Arnob.: Nonnehuicomne$debemu$
koc tpsiim quod $umu$ , quod homine$ e$$e dicimur»
Apuleius in lib. de Mundo : Veiu$ opinio e$t , atque
eogiiationi omnium hominum pemtu$ in$edit, Deum e$'
$entim origini$ haberi auctoretn. Apud Euripidem, Ma-
idiiuro , Juvenalem. Manilius :

Ao quoqaam genitos nisi co^lo credere fas esl
Easebomines?

Juvenalis :

Sensom ex ccelesti demissum traximus arce.

PRlCiECS.

A quo fingimur, etc. Irenxus : Cuju$ ju$$u homine$
uauuntur. Ariiob., lib. i : Numquod incedimu$, quod
Mpiramu$ , ab eo ad no$ venil ? Seneca , iv, 6 , de Be-
ncL, el Acl. cap. xvii, v. 25. cum ip$e det omnibue
mtam et in$piratiouem, Pric. Sic Aposiolus dicit : Jn
tpso nviiNiis , movemury et $umu$,

Et ex rebu$ ge$ti$. Et addidi ex omnibus fere mss.

QuinquieM terra$ circuivit. Ita restituimus cx vel.
ed. Rom. 1470 et 1$. omnibusque mss. praeier 1
Colb. rec. et plerasque ediliones , in quibus est ,
poMtquam terram quinquieM circuivit. Sed et Laciantius
itifra c. 22 , de Jove ait , cum terra$ circuiret.

tmpefia. Sic lcguni omnes pene inss. edd. Betul.
Spark. et Cellar. At 2 Reg. rec. multique edlii, im-
perimm; ^eg., dedit ; in 2 aliis Reg., dividitj reiiquit'
fue; maidose : sua enim cuiqne pars, imperium. Ci-
eero lib. iv, famiU episl. 1 : Orbem terrarum imperii$
diMtributi$ , ardere belto. Justinus , lib. ii : Noveras
€§gitato$^ quoM PkilippuM imperii$ prcefecerat.

GxLLifiUS.

In Cpitom. cap. 13, legitur quoque cognatis distri-
M$$etimperia,—Imperia (/imil.lu vero solet :l. ii,
C. 16 : Attribui,.. imperia. L. m, c. 22 : Muliere$...
^peria Mu$dpere. Maxinie in Epit. c. 13 : Cum amicie
oHi aiqne eopialii di$tribui$$€t imperia ; c. 58 ; F(e*

mini$ imperia perntt$it. Bun.

^tate pcMMum acta. Ita mss. 4 Reg. quorum duo
sunt veiuslissimi , 5 Colb., Lips., Brun., et edit. Fa-
sitel., Betul., Tornes., Thom., Spark., Is., Thys.,
Soubr.,Gall.,2Lipsienses;accedentibuseditisEgnat.y
Paris. 1525, Grapb., Crat., Anlwerp. 1539, Gym-
nic, Fasil., Henr., Peiri, in quibus est pe$$umata;
in 4 RcR., 2 Colb., 1 Clarom. edil. Rom. 1470,
Azul. 1490, per$umata^ corrupte; 1 Colb. a secun-
da mnnu perfinita; 1 Clarom.,pfr/ti9ic/a;2Bononien-
ses, Taxaq., Pen. et Bocatius Ub. vii, cap. 1 , pes-
$ume acla; viiiose. Nam cum Lactantius velit mortem
G Jovi$ investigare, ct cum Ennius ibi toius sit in lau-
dibus Jovis , parum apposite de viia ejus pessume
acta ineniionem faceret : iiaque Lactnnt. dicitaetatem
Jovis pessiim actam , eo quod ad flnem sui jam tum
veiierat. i Yatic. habet , cotmmmata. Sensus igitur
est, atate pe$$um acta, id est, cetate inimum, vel ad
ultimum ei finem inctinante ; sic pe$$um abire apud
Pluutum, et pe$$um ire apud Collumellam, est inpro»
fundum abire, in profundum ire.

Vitam commutavit. mss. 2 Colb., CanUbrig., et
1 Clarom. et ed. Sublac, con$ummavit. — Vitam
commutavit. Licet Heumannus ex 1472, 76, 78,
ronittii/mavi/, scribat, reciius tamen Reimm. et plu-
res , commutavit. Nam in Epit. c. 13 iisdem ver-
bis dicli : Jovem in Creta vitam commuta$$e, atque ad
deo$ abii$$e. BuN.

Curete$. Triplices sunt Cureies : iGlolici , Phrygii ,

et Cretici. iEiolici inbabilarunt Cliulcidem : de Cu-

reiibus vide Strabonem , lib. xviii , ei Hyginum , fa-

1) bula 139. li erant Cretenses ipsi ex Plinio et Solino.

Sepulcrum eju$ e$t in Creta. In Creta abest a ms. 1
Reg. et edd. Thys., Gall. et Walch. et in Epilome,
c. i3, et apud Arnobium , lib. iv. De Jovis sepulcro
in Creta insula , vide Melam lib. ii , cap. 7, et Soli-
num, c. 17, quod eiiam ostendebatur teinporibus
Tlieophili Auiiocheni , Amobii libro iv et Epiphanii
in Anchorato.

Jn oppido Cnos$o. !u scribo cum prspstantioribus
mss. RegioPuteano et 1 alio Reg., 3 Colb., 1 Cla-
rom. et ed. Rom. 1468, faveniibus 1 Boiion. niinus
anliqno qui habet, Eno$$o ; Bonon. anliquiore Co$$Oy
1 al. Reg., 2Colb. ac edit. Walch., Cno$$o; 1 Reg.
No$$o; 2 Reg., Marm., ei edit. Rom. 1470, Gno$o;
in Epitoin. c. 13, 4 Reg., Navarr., 1 Colb., Vicl.,
Gat., Brun., edd. Ald., Paris., 1525, Graph., Crat.,
Gymnici , Fasitel., Celhr., Thys. , Gall., Gno$o.
Uira(|ue leclio reccpia. Cno$$u$ aulem cst oppidum
Crelae, de qua vide Strabouem libro Geograpliiai x. .
. Zan, Sic legendum csse arbiuramur ; idque ex au-

iT9

Cicero de Naiura deorum, cum ires Joves a iheolo-
gls enumerarl dlcerel, ail lerlium fuisse Crelensem,
Salurni filium, cujos In illa insula seputerum osien-
ditur. Quoroodo igitur polest deus alibi esse vivus,
alibi mortuus, alibi habere templum, alibi sepul-
crum ? Sciant ergo Romani, Capitolium suum, id est
siimmum caput religionum publicarum, nihil esse
aliud quam inane monimentum.

Veniamus nunc ad ejus pairem, qul ante regna-
vit, et qui forlasse plus habebat in se, quod ex coiiu
tantorum elementorum genitus csse dicatur. Videa-
mus quid in eo fuerit deo dignum : in primis illud,
quod aureum saeculum narratur habulsse ; quod ju-
stiiia sub eo fuerit in terra. Teneo aliquid In hoc, g

FIRM. LACTANTU WYW. INSTIT. 10

A 8urn putnre Deum summuni, quo vidcam esse aliquid
anliquius , coelum scilicet atque terram. At ego
Dcum quaero, uUra quein nihil sit omnino, qui fons,
etorigosit rerum. Flic $ii necesse est,qui cceluni
ipsuni condidil , terramque fundavit. Saturnus au<r
tcm si e\ his natus cst (ui putatur) quemadmodum
pole$t peu^ esse principalis, qui nliis ortum suun^
debel ? aut quis prxfuit muiido, priusquam Saturnu^
gignereiur ? Sed hoc poeticum cst (ut dicebam paulQ
ante) figmentum. Necenim fieri poierat, utetemenla
insensibilia, lanloque intervallo separat.i, in unum
coirent ac filium procrearent : aut is, qui Dalusesset,
non poiissimum genitoribus similis existerel ; se4
eam formam gcreret, quam pnrentes sui non babe*
bant.
Quaeramus ergo quid veritatis sub hac figura la-

quod in ejus filio non fuit. Quid enim taro conve-
niens deo, quam Justum regimen, ac pium sxculum ?
Sed cum eadem ratione naturo esse cogilo, non pos-

teat. Minucius Felix in eo libro, qui Oclayius inscrif-
bitur, sic argumeniatus est : c Saturnum, cum fuga-
tus esset a filio in Italiamque veuisset, Coeli filium

VARIORUM mjJE.

ctoritate vet. et optimi ms. Regio-Puteanl. liem al-
terius Reg., Gat., Marm., i Clarom. et 4 edit. ree.
et Epitom., c. 15. In mss. i Reg. el 3 Colb. zijva;
1 al. Colb. et 1 Clarom., Zqv« ; I Sorbon., zHyM ; in
5 Reg. et edii. Rom. U69, i470, et 7 aliis antiquis,
Zevff. VideCallimach. Hymn. i» Jov.
AaifAOva^. Laline :

Dsemones inanimes, cadaverum simulacra mortuorum,

Quorum Crcla iu jactanliam sepulcra misera habel.
^Sibyll. carmim^ ^rm. 8.

Kaux^fxa ra^c* Riuc corrigendus est codex Si«
hyllinus qui hahet, ra^ou xav/)iaa : ibi eniro scansio
non consiat : iiec l^st esl lcgeiiauni, iil ibi ; sed ut In
noslro hxu. ISiEUS. Ms. Caiic. habet !iet.

De JSai. deor. Scilicet I. iii, et post eum Arnobius
ilb. ni.

Enumerari, Sic a nie resiitutuin ex cdit. Betul. ei
omnihus mss. praeier Pen. iii quo numerari^ cui le*
ciioni adsiipulaiur et ipse vulgatus Ciceronis loeus i
Principio (inqiiit) Jovet iret numerant. Iii cocieris La*
cUintii edilionibus est nominari.

CapHolium. Arx Roma!, iii qua Jovi templum fue-
rat aedificatum, unde Jupiter Capitoliniis ; a quo vero
sic dictum Capitolium vide Arnobium 1. vi.

Taniorum elemenlorttm. Hoc est , cobIi el lerrac.
Nam Saturnus filius fuit aMheris et lerrx ; Satumus
efiim et TiiseRe filius erat : verum Uranus, et Coelum,
et i£ther interpretaiur , sicut Titeea idem est ac
Terra.

Aureum $cBeulum narralur habuisie. De aureo Sa-
turni sseculo vide infra, I. v, c. 4 et 5 : Rex Stf/nr-
nus, inquitTrogus apud Justin., 1. xuiijantce juHi-
tice fuitte fertur, ut neque servierit sub illo quisquam^
neque quidquam privatai rei habuerit^ sed omnia coni-
munia et indivisa omnibus fuerint^ veluti unum cunclis
patrimonium esset. El Virg. i, Georg. :

Nec signare quidem, aut partiri limite oampum

Fas erau
Et Ovid., 1. u\ Amorum, ^leg. 7 :

Signabat nuUo ihnite fossor humum.
Quod de eadem mtate haiietur ia Hesiodo :

Ccelorum imperium dum Rex Saturnus babebat,
Dis slmlles summa degebant pace, oec uUus
Hts labor aot aerumoa fuit.

Adde et Martialem de Saturno, 1. xii, epigr. Lxm.
H»c (abnln hausufuit ex Scriptura ; per Satumi eniai

aurenm saecnlnm, intelllgendum illud lempus qup,
orhe nondum diviso , Noachus in unlversum genus
liominum, ut pater in liberos, naturale hahait impe-
rium : atque aureum illud sxculum sumpturo viac<r
tur ex Vnticinio Lamechi de No.ncho, licn. v, 29 ;
Isie eonsolabitur nos ab operibus, et Inboribus manuum
nostrarum, in terra cui maledixil Dominus. Bochart,
— Hxc tnnicn a Samuelis Bocharti tempore, non .*i4
historiam sacram, sed ad profanam recliiis referpn*
tur. Aurelius Victor deofiginegeniis romanae siclo-
C qtiitur de S.iturno : Is primus agHculiuram edocuil^
ferosque homines ex ramo vivere assuetos ad compo-
sitam vitam traduxit. Vide snpra tocum Justini.

Quod justitia sub eo fuerit tn terra. Hoc etiain com-
mode de Noe accipi potest. Nam, non modo juslus,
sed et Justiti.-c prxco sediilus fuii ; cum eo vixcrit sae-
ciilo qno hoiniiHim niores emnt perdilissimi, nihil
non ogii, ut illos ad verx pielntis normam verbo et
exemplo reducerei. Salurnum iiidcm riegem Jiistissi-
miim fuissc vnluni, adeoqne pro virili, Homines sui
temporis ex ngresli vita ad humaniorem cultum transr
tulisse, et propterea magnos honores consecutum, mnlta
orbis loca peragrasse, et omnes ad justitiam et anims
simpticitaiem induxisse. Diodori verba sunt, 1. v Bi-
bliolh., neque aliier Aurelius Viclor in I. dc Orig.
gentls Rom : Peros homines ex rapto vivere assuetos
ad compositam vitam traduxit. Virg. iEneid. viii :

Is genus iadocile et dispersum monlibus allis
Composuit, legesque dedit.

I^ Teneo aliquid in hoc. Ita restitiii ex mss. vet. et op-
timisi Bonon.,Regii8 3,Colb.2, Bnin.lnms.Jun.d«eo.
In inss. rcc. tribusColb., ^CIarom. aceditis est ineo.

Quo videam esse aiiquid antiquius. Sic emeiidavimns
ex vetubtissimis et optimis iiir«. 2 Bonon., Regio-
Puteano, ncc non ei % aliis Reg., Taxa., i Colb., i
Clarum.. cum in sepiem aliis mss. et in editis sil
quod viaeam; iii scriptis Christ. et Balliol., cum ot-
deam.

Nihil sit onmino. Sic resiituimus ex mss. In editis
autem est, ni7^i7 est omnino.

Priusquam. fta reposui ex mss. In editis autem est,
antequam.

Minueius Felix. Cujys extat libellus elegans adver-
sus Gent«s, vixit tertio saeculo.

/n Italiam, etc. Mlriim est quantum distant iem«
pora iiiter Satarnum (Jrani filium et Saturnum iiali-
cum : bic enim decimo quarto ante leram vulgarem
vixit scculo ; sed Saturnus, Urani filius, vigesiiiid
ani« Qosiram aeraai saeeulo fuit. De Satunii lameu

i8i

LIBER I. DE FALSA RELIGIONE.

dicluro, quod soleamus eos quorum virtulem mire- Am«s»q«ideciderant inea,uliEgeum,Icarium, Helles-

mur, aat qui repentino advenerint, de coelo cecidisse
dicere ; terrae auiem, qnod ignotis parentibus natos,
terrae filios nominemus. i Sunt hxc quidem similia
veri, non lamen vera : quia constat eiiam tunc cum
regnaret ita esse iiabitum. Potuit ei sic argumen-
tari : Satumam , cum poientls6imu« rex eftset» ad
retinendam parentum suorum memoriam , nomina
eorum coelo terrxque indidisse, cum hscc prius aliis
vocabulis appellarentur ; qua raiione et monlibus et
fluminibus nomina scimus imposita. Neque cnim cum
dicunt poetae de progenie Allaniis, aul Inachi flumi-
nis, id potissimum dicunt, homines ex rebus sensu
carentibus potuisse generari ; sed eos uiique signi-
ficant, qui naii sunt cx his hominibus, qui ve! vivi,

ponticum : et in Latio Aventinus, vocabulum monti
dedit , in quo sepuUus est; Tiberinns vel TiberiSy
amni in quo niersus est.

Non ergo mirandum, si nomina eomm coelo tcr-
ra^que altributa csscnt, qui reges genuerant poten*
tissimos. Apparet ergo non ex coelo natum esse ;
quod fleri non potcsi : sed ex eo homine, cui nomen
Urano ruit.Quod esse verum Trismcgislus auctor cst :
qui cum dicerci admodum paucos cxlitisse in quibus
esset perfecta doctrina, in his Uranum, Saturnumy
&Iercurium cognatos suos nomiiiavit. Hxc ille quia
ignoravit, alio traduxit historiam ; qui quomodo po-
tuerit argumentarl, ostendi : nunc dicam, quomodo,
ubi, a quo sit hoc factum ; non cnim Saturnus hoC|

vel mortui» nomina monlibus aut fluminibus indide- q sed Jupiter fecit.In sacra Hisioria sic Ennius tradit:
ronu Nam id apud veteres, maximeqiie Graceos, fuit c |>einde Pan eum deducil in montcm, qui vocatur
Dsitatum. Sic maria corum traxisse nomina accepi-

VARIORUM NOTiC:.

in Ilaliam adventu,videDiod. Sicul., 1. iv, etDionys.
Halicarn., 1. 1. De Saturno, Urani fllio, videas scri-
ptores rerum mythologicarum. Id tamen factum est,
quod omnia qux a diverso Saturno ei Jove diverso
gesta sont, in unum contulerunl : hinc venlt confusio
qiLxdam, quae non nisi per temporum ct locorum
examen expiicari queat.

Qui repenlino advenerinif de cxlo cecidisse. Sic Ti-
bnll. :

Tttne veniam subito, nec qujsquam nunliei ante»
Sed f idear codo missus adessc libi.

Qiis repenline advenerint, Vulffo legunt receniioi»
rt& repentino^ quasid^ repcHlino. Al Lips. niss. cted.
Ald. et antiquiores Aldina, Roni. ct Ven.» repentine^
adverbii forma, non multum adhuc observaia. Bun.

Repentine, Mss. Aiigl., Lips., tert* Golh., Ullr.,
Cauc.y et edd. Ras. i556, Torn., Thoin. el scquen-
tcs, repentino^ vocali quarla. Vnce Plnuti Pseiid.i, i:
Repente exorius sum, repenlino occidi ; ct Cic. pro
Quintio, c. 4, et moritur repenlino, BuN.

De coslo cecidisbe. liiec abuiide illusirant intcrpro*
tes ad Minuc, c. 22. Savaro ud Sidoii. vi, ep, 10,
p. 578 : Vebtt polo lapsa reputabitur, Bun.

Ignotis parentibus natoSf terroi fiUos notninemus, Sic
eliaro Tertullian., Apc»!. auctor, 1. deorig. gentis
Rom. : Primui in Jtaiiam venisse creditur Saturuus,
Tantu autem antiquorum hominum simplieitai^ ut ad-
venas, quod eorum originem igncrabant, coelo et terra
editos nonsolum ipsi crederent, sed posteris affirmarent.
Eadem habet Aurclius Victor dc origine gentis Ro- *v
manae. Omnia enim e coelo et mari orla credebant. ^
Ita ignotorum origo ad coclum , aul mare relata, ut
cieli » aut Neptuni filii crederentur. Serv. in Virgil.
Scholiast. Apollonii, monsirosos lerrae filios, triicu*
lentos Neptuni habilos scribit. Na^v. upud Prisc,
Titanes /Un terrm. Et Orpheus in llym. obscuris et
ignotis parentibus orti. Ideni Rhodigino Antiquar.
lection., 1. II, c. 28, ac Poliliano in Miscellan., c. 18.

WOUWER.

Crnlo terrwque indidisse. Confusio indc orta est
apud Latinos, quod oxtpavoc et Tiraia, qux iioiniiia
palroiiyinica , transtuleruiit per noniiiia realia. Sed
paulo post in hoc ipso capiie aii<juid vcrosliniiius de
IJraiio refert Lactantius.

Atlantis. Is fuit rex Maurilaiiiae, qui in montcm sui
ooBiiois trausformaius dicitur ; cujui fabulani vide
apud Ovidiom, I. iv Metainorph.

Jwachi, Is priniu» fuit rex Argivorum, decimo nooo
aote «ram vulgarem, ut creditur, sseculo. b erat ex

genere Titanomm, et Satumi ac Jovis eognttus. Di»
citur nomeo suum dedisse fluvio Peloponesi, vel ia
eum artibus Jovis fuisae prscipilatum.

jEgeum. Ab ^eo Thesei patre, qui ob morieni
fllii falso sibi annuntiatain, se iii mare pra^cipiteni
dedit : lioc evenit decimo leriio ante vulgarem sram
saecuio. VideSoIinum capite 15.

Jcarium. Ab Icaro Daidali fllio, cujus fabulam vi«
dcas apud Ovidium libro viii, Metamorph. Solinus,
Varronem secutus, refert, lcarum Greiensem in hoc
mare naufnigio periisse, et de exilu hominis nomen
loco impositum fiiisse ; atque ita hisioria locum fa-
bulae dcdii : ai nunc ci fabula historiam deducere
cogimur. Vide Solinum capite 21 .

JJellesponticum. Mss. 18 cum ediiis Rom. 1470«
Soubron. ei Toriies. habent JJelUspontum. Foriasso
legendum JJellespontium, ul supra JJeUespontiam ad
c. (i. Uellesponiicuin mare , vel HellcspontuSy fre«
tum est angustum inter mare iEgcum el Proponti-
dem, Asiam ab Europa septem non amplius stadio*
ruin iiitervallo disicrmiiiaiis : nomen sortitur ab
Uelle, Athamantis lilia, vel ab "E^Xigv unde 'YXkwg^
qu:B iuit una Grsecorum appellalio.

Aveniinus. Vidc Tit. Liv., i. i.

Tiberinus. Vulgaiior lama esl Tiberinum , €ap^t{
filium, decimum Alk)anorum icffem, iiisiguem latro*
nein, cum in trajeciu Tiberis submcrgerctur, nomcn
dedisse fluvio, qui prius Albula dicebatur.

Qux reges genuerant potentissimos. Reimm. atlri*
buta essentf quos reges fuisse potentissimos Ugimue^
qui reges genuerant potentissimos. Bun.

Trismegistus. Qucm vide in Pimandro, c. 10.

Sit lioc factum. Sic rcsliiuinius ei mss. Regiis, 6
Golb., Lips., Ein., Goib., 2 Glarom., 2 Brun. Et !&•
ctio nosira conflrmatur ex inox seqnentibus : Non
enim Saturnus Hoc, sed Jupiter fecit. Plerique editi»
lioc dictum.

Eunius. Giijus tantum supersunt fragmenta.

Pan eum deducit in montem. Locus est obscurissi-
mus, ei mira tum mss. tum editorum varieias. Ex
his lianc elegi lectionem, utpote eruditorum virorum
consilio, mnjorique mss. et ediioruin numero ac au-
cioritnte probalam, nempe mss. multornm Vatica-
norum, 2 Bonon., i Beg., 1 Sorbon., Llps., Tax,,
Pal.,Ganubr.,Ghrist., Edit.,Venet. 1490, Soubron.»
Toriies. 1579, Genev. 1615, et Isa&anae ; favenlibus
quoque aliis 7 Reg. inter quos est optimus Puteanus,
A Golb., Gai., Marm., 1 Glarom., Brun., et editt.
Rom. 14i)8, 1470, ac Gellar., in quibus legitur J^a-^
neum ; item mss. quibusdim Vaiicanis ei Pen. quibui

«85 PIRM. LACTANTU DITIN. IMSTIT. i8i

coeli stcla. Poslquam eo ascendit, contemplatas est A lam in capiie» atqae ilii regnum portendisse, testa-

late terras, ibique eo in monte aram creat coelo ;
primusque in ea ara Jupiter sacriflcavit : in eo loco
suspexit in coelum quod nunc nos nominamus, idque
quod supra mundum erat, quod asther vocabatur, de
8ui avi nomine coelo nomen indidil : idque Jupilerp
quod aether vocalur, precans, primum coelum nomi-
Davit;eamque hostiam, quam ibi sacravit, totam
adoievit. > Nec kic tantum sacrificasse Jupiter inve-
nitur. Caesar quoque in Anto refert Aglaosthenem
dicere, Jovem cum ex insula Naxo adversus Titanas
proficisceretur, et sacrificium faccret in littore, aqui-
lam ei in auspicium advolasse ; qaam victor bono
omine acceptam luteiae suae subjugarit. Sacra vero

tur. Cui ergo sacrificare Jupiter potuit, nisi coelo
avo ? quem dicit Euhemerus in Oceania mortuum,
et in oppido Aulacia sepultum.

CAPUT XU.

Quod BUnci figmenta poetarum ad phHoiophicam
Iranferunt rationem.

Quoniam revelavimus mysteria poetarum, et Sa-
turni parenles invenimus, ad viriutes ejus et facta
redeamus. Justus in regno fuit. Primum ex boc ipso
jam Deus uon est, quod fuit : Deinde quod ne justus
quidem fuit ; sed impius, non modo in^ filios quos
necavity verum etiam in patrem, cujus dicilur absci-

Historia(«ct7t(:e( fnnit) etiam ante consedisse iili aqui- Bdisse geniulia; quod forsitan vere acciderit. Sed

VARIORUM NOTiE-

est PancBum, In ros. Reg. antiquissimo Pavenium^
in Em. Paneam, plur; Yalic. et 8 cdi(., Pantum^ 1
Colb. Pancum, 1 al. Colb., Nav., Vict., Paucum^ in
i Ciarom. Panen^ in edit. Cratand., Antwerp. 4551,
et apud Bocatium , 1. iii, Pangaum : qui altus est
Thracise moiis in Macedonie confinio, Philippis arbi
imminens. — Paneum. Una voce quoque edd. Reimm.
Yen. 1471, utraque 1478, 97, Rost. Paneum; Lips.,
1, Pal., Bon., Tax. et multi Vaticani divisim Pan
eum ; ex iisdem alii : Pan eum deducit in montem.
Cretae. Bon.

C(Bli itela. Sic prorsus legendum esse censent
erudiii viri Pelrus Ciaconius, Isxus, Baluzius, Fran«
cius, Cellarius, aliique ; non abludenle ms. Victo*
rino, in qiio a prima manu est %tet\a^ a (rvnkti. Stela
est columna. Marlianus Capella 1. ii : Quasque librO'
rum nota$ Athana$ia conspiciens, quibusdam eminenti-
but saxis justit adscribi^ atque intra specum per Mgg^
ptiorum abdita collocari, eademque $axa stelas appel"
lans, deorum stemmala continere. Hunc igilur mon-
tem ob ejus aliitudinem, ccsli stelam^ lioc est colum*
nam, vocatuin vull, tamqaamqui coelum contiiigere
atque sustinere videretur. in mss. 10 Reg., 6 Colb.,
Sorbon., Nav.,Vict., Gat., Marm., 2 Clarom., Bran.,
et in ediiis stella.

Quod nunc nominamus, Ita iego cam mss. 9 Reg.
(quorum unus est optiinus Puteanus), 6 Colb., Nav.,
vict., lSorbon.,Gat.,Marm.4 Bon.Lips.,iClarom.,
Brun., edii.Rom.1468, 1470. Editi roulti, ^uodnomi-
natur oO/)av6; ; 1 Bonon. antiquior, quod nominatur,
simpliciier, sineoupovo; : quae vox inepte addila est,
cum Laciantius ipse se mox inierpreieiur, quod nune
ccRlum nominamus, tum ita primum a Jove luisse uo-
ujinatum.

Quod ueiher vocabatur. Ita mss. omnes cum editis
Rom. 4468, 1470, et Tornes. 1579. Caeteri editi,
vocatur.

Precans. Mss. 12 rec. multique editi, ptacans ;
qaod participium abest a Lipsiensibus. In 1 Colb.
est deprecans.

Sacravit. Lipsienses codd., sacrificavit. Cell.

Ctesar quoque in Arato. Ea verba nunc quoque in scho*
liaste Germanici supersunt ; unde consiat antiquitas
scriptori. Fuisse verodubius bic commentator etiara
Lacianiii asvo videtur : quem enim simpliciier Cae-
aarem ciiat, eum germanicum Cassarem aperte vocat
€. 31 ejusdem i. et claris verbis 1. v, c. 5. Scholia
Grammaticum sapiunt, sed et Grammaticam cura-
bant tuui primi apud Romanos proceres. Barthius.

Aglaosthenem. Goib. vitiose, Agtaosthen: Scripsit
AgtaostheneSf bistoriam Rer. Naxicarum, Naxus in-

sula in Cycladibus. Voss. Hist. Gr., I. iii , p. 318.
MunclLer. ad Hygin. Astron.» c. 2, pr. et ipse Hygin.
Poet. Astr., c. i6eil7.

Aquilam et tn auspicium^ etc. Aquila apud veteres
auspiciis fuiiaccommodaiissima.FESTus. — Qua de re
vide Suetonium in Octavio Augusto, ubi ob circum-
volantem aquilam non seroel piebs ipsi bene fuitoroi-
naia.

Tutelm swB. Quid sit tutela dicium est supra.

In Ocearua. Sic emendavimus ex vetustissimis et
optimis 2 Reg. aliisque 4 Reg., aceditis Rom. 1470
et 1474, faveniibus ross. 2 Clarom. Gat., Marm.«
edit. Rom. 1468, quibus est in Occeama, Lips. Oc-
ceana, 1 Reg. rec. in Octavia, corrupte ; 1 Colb.,
^ Nav., Vict., i Brun., in Oceani, mendose; 1 Reg.
rec. et multi editi, in Oceano. Oceaniam, auctore
Stepliano, Lybiam, ubi Uranus babitavit, esse exi-
siimant nonnnlli ; alii melius (at iiobis videtur)
Cretam, quae a Creia nynipha boc posierius nomen
nacta est. Vide Piinium Hisior. natur., 1. iv, c. 12.
Pro bac enim uliima opinione facere videntur duo
subseqoentia Lactantii verba, in oppido Aulacia; nam
una ex centum urbibus esse perhibeiur , quae in
Creta insula condiise fuerant. — In Oceania... in
oppidoAutatia. Oppidi nomea aliis Aulacia, aliis Au-
laria. Lips. 1, Alaria. Cell.

Aulada. Ita mss. 1 Regio-Piitaneus, Tornesianus
et I Clarom. In 1 Reg. veiustissimo, Autlacia. In an-
tiquiseditionibus Alacia, in 2 Reg., 1 Clarom. eted.
Reg., Aulatia. 1 Lips., Ataria.

Quod fuit. Quia de Deo non potest dici quod fuit;
est enim qui est (Exodi ui) : est enim sibi constans et
J) semper idem.

Quos necavit. Quia dicitur eos vorasse, vei potius
in carcerem eos detrusisse.

Cujus dicitur abscidisse genilatia. Sic restituimus
ex omnibns manuscripiis, praeicr 1 Coibertinum in
quo est cttf, sicut et in editis. Vulgo dicitur lovem
exsecuisse Saturnum. Lycophron.in Cnssand. vs. 76.
Alii referunt Saiurnum abscidisse genitalia Coelo.
ApoUonius Argonautic. iib. iv, vs. 98i:

Hic. ubi Saiumi falx abdila (parcile Musse,
Inviius rerero, qus nosdocuere priores) ,
Quae patris abscidit geuitalia.

In Apollonii scholiis Timxus agnoscit ancipitem esse
fabulam ; Corcyram Drepanen vocari dicens, a fatce^
qua Coeti pudenda exsecmt Saturnus , atil Saturtii Ju-

Gter. BocHART. — De bac fabula vide MacrobiUm
m I, €. 8 1 qui omnia refert ad rationes physicai^

185

UBER I. DB FALSA BEUGIONE.

homines respecto elemcnti, quod diciiur coelum, to- A nitalibus, cum Salurnnm fpsom procrearet» Si vero

tam fabulam explodunt tamquam ineptissime Octam
quam tamen stoici (ut solent) ad raiionem physicam
conantur traducere; quorum senteniiam Gicero»
de Naiura deorum (lib. ii, cap. 24} disserens»
posuit : € Coeleslem , ^ inquit , altissimam xlheriam»
que naturam , id est igneam , quae per sese omnia
gigneret , vacare voluerunt ca parte corporis ,
qu» conjunctione alterius egeret ad procrean-
duro : quae ratio in Vesiam potuit convenire, si
masdiceretur. Idcircoenim virginem putant Yestam,
quia ignis inviolabile sit elementum, nibilque nasci
possit ex eo, quippe qui omnia quae arripuerit absu-
mat. » Ovidius in Fastis (Lib. w, v. i91 iqq.) :

Nec tn aliud Vestam, quam vivam iiilellige flammam ;

Nataque de flamma corpora nuUa vides.
Jure igilur virgo est, qu» semiua nulia remiltit,

Nec capii, et comites virgiaitatis amat.

Vulcano quoque id poluit adscribi, qui quidem puta^
lur ignis ; et tamen eum poctae non absciderunt* Po-
tuitet Soli, in quo est natura et causa gignenlium ;
nam sine Solis igneo calore neque nasci quidquam,
neque augeri potest : ul nulii aiii elemenlo magis
opus sit genitatibus, quam calori, cujus fotu conci-
piuDlur, nascuntur, sustentaniur omnia. Postremo
etiauisi ita sit (ut volunl) qui magis abscissum esse
Cceluffl pulemus, quam omnino sine geniialibus na-
tum? Nam si per se gignit, non indigebat ulique ge«

VARIOBUM NOTiE.

babuit, et a filio abscissa sunt, ortus rerum, et natura
omnis inierisset. Quid, quod ipsi Saturno non divi-
num modo sensum, sed humanum quoque adimunt,
cum afflrmant eum esse Saturnum, qui cursum et
conversionem spatiorum et temporum continet;
eumque gnece' id ipsum nomen habere. k/)ovoc enim
diciiur, quod est idem, quod xp^^^ ^^ ^^^ spatium
temporis. Saturnus aulem est appellatus, quod
saturetur annis. Hxc Giceronis verba sunt exponen-
lissenteniiam stoicorum {Lib. ii deNat, deor, c.64) :
cQnae quara vanasit, cuivisintelligere promptissimum
esi. Si enim Saturnus GoelicstOlius, quomodo potuil
aut tempus a Goelo gigni, aut Goelum a tempore ab-
scidi, autpostea tempus imperio spoliaria fllioJove?
B Aut quomodo Jupiter natusest ex tempore? Autqui-
busannissalurari possitxternitas,cui nuilusestflnis?»

CAPUT XIII.

Quam vanas sint et inanei ttoicorum interpretationei
de diii; et ibi de Jovii ortu^ Saturno et Ope,

Si ergo vanx sunt istae raliones philosophorumy
quid superest, nisi ut vere factum esse credamus, id
est hominem ab homine abscissum ? nisiforte aliquis
existimei deum fuisse, qui timuit cobxredem : cum,
si quid divinitatis habuisset, non patris genitalia de-
buerit amputare, sed propria, ne Jupiier nasceretur,

Ab$eidiiie. Alii de Jove, alii de Snturno rere- G
ruDt. Gonf. Tertull. 2, ad Nal., c. 12; Orig. 1. 1;
Gt*ls. p. 44, lib. IV, pag. 196; Atlienag. pro
Ghrist. p. 70, 71 et p. 85 ; Huetius in Dcmonstr
Evaiig. ad Ghamuin patrem denudatiim videntem,
cum Bocbario applicat. Quintilianus auctor est 1. 1,
Jnst. c. 6. Modestum scripsisse, quia Goelo Salurnus
genitalia absciderit, hoc nomine appellatos catibes,

BUNEMAN.

Ad rationem pkysicam. Gap. 11. not. etTerluII. i
adv. Marc. c. 15. Bufi.

Egeret. mss. 1 Golbert et Brun. egeat ; nec male,

Putanl veslam. Duplex apud anliqnos fiiit Vesta ;
una Saturni maler, quce eiiam pro terra siiniitur, et
dicitur deoruin niater et inagna mater; allcra nutem
&iturni fuii filin : hiiic ultimoe cum Jupiler Titanns
vicisset, optioiieiii dcdit, virginitnicm, oplavit. De
hac ultiina agitur in sequenlibus Ovidii carmiiiihus, D
quae sunt libro vi Fastorum. Ilujus Vestae sncru fue-
runt vetustissima apud Koinaiios ; ab ea cnim fluit
ignis xterni per Vestales custodia et cura.

Qiit qmdem putatur ignis. Quod ignis usum Volca-
nusprimus mortalibus indicassc puialur: in cujus
beneflcii memoriam soleinni die, quem Lampudon
appelIabant'Athenienses,accensisa foco Yestxfaci-
l)us, per urbem discurrebant. Betuleius.

Eum poeUe non absciderunt. Eum correximus ex
mss. et editis Bom. Soubron,Gymnic., Fasitel.,Tur-
nes. et reG.2, Lips. In cditis Thys. et Gall. eam inen-
dose.

Sine Soliiigneo, etc. De hacSoIis ad omnium ge-
nerationom nccessitate, vide Pluioncm in sexto Poli-
licor. ct alios.

Curium et cQnvcnioiiemf etc. Quia Salurnus propter

vetustatem est veluti temporis symbolum, de guo
vide HeraclidisPoniiciAIIegorica, siculeiFuIgeniium
atquc etiam Macrob. et S. Aug. de Givit. Dei, 1. xvii,
c. 19.

Kpovog. Dc quo vide Macrobium lib. i Saiurnal.,
cap. 32 et 29. — HincSaturni sacra Cromtf dictaAccio.
Gonf. Savnron. ad Sidon. Garm. 15, p. 149. Huet D. E.
p. 257. BuN.

Saturnui, quod saturetur. Huetius c. I. p. 290.
a TlQy laiuit, cum aliis A. Acoluibiis statuit, ve-
rissinie derivari ab Armenico, s. ^gyptiaco sator,
cum N sufflxo, ut Satorn sii magnus iulter; hnhetur
cniin pro inventore falcis messoriac, qusc genitalia
coeli, id est, gramina, berbas, flores, segeies, coeli,
bcnencio progenitns, desecuit. Vid. Acoluthi Episl.
ad B. Abb. Luccensem molamum in Leibiiitii Gollect.
Eiymol. pag. 162. Bun.

E ccelo gigni. Gum Golh. ex Lips. Rost. Veu.
1471, 72, utraquA faciunt; led facite apparet, inquit
Heumannus, a coelo rescribi oportere. Non pulo. 8ic
dixit c. 11, apparet non ex coelo natum esse. Latini
enim haud raro dicunt, gigni, generari, nasci ex ali-
quo, ex aliqua. Bun.

Abscidi. Iia omnes fere mss. ei cdiii codices. Et
olim dictuin fuisse abscidere pro abscindere, n nieob-
servatum est ad Paulin. ep. 11 novae ed. n. 7. Sic ait
Joan Bapi. le Brun, cujus baec editio S. Paulini.

Vere. Id est, non allegorice.

Nisi forte aliquis exislimet. Sic oiniies libri in
coDJunctivo, cxislimet, prscier Lips. terl. etReimm.
existimat. Heuinaiin. Lege , inquit exisliinat; ita
enim Latini toquuntur. Laciantius I. i , c. 5 : Nisi
forte arbitremur, uhi noto; de Ira, cap. 10* Nisi forte
qms arbitreiur. Ciccro I. x, All., 8 : Nisi (orle... cen-
iueris. Bun.

Timuit. Ergo Deus iion crat existimandus ; tiinor
eniin in dcum cadcrc non potcst.

187 FlftN. LACTANTU DIVIN. INSTIT. 188

qui eujp regni posscssione privayit. I()ein sororem A^um Corybante» cyrobalis fefellerunl? Posiremocur

suam Rliearoy quanr) latine Opem dicimus, cum ba-

beret uxorem, re$ponso vetitas esse dicitur, mares

liberos educare; quod futurum esset, uta filio pelle-

relur : quam rem metuens, naios sibi filios non uUqne

devorabat (ut fcrunt fabulse)sed necabai; quamquam

scriplnm sil in Hisloria sacra {scilicel Ennii] Saiur-

num, et Opem, caeterosque tunc homines buinanam

carnem solitos esiiare : verum primum Jovem, leges

bomlnibus moresque condentem, ediclo prohibuissa

Qe licerel eo cibo v<esci. Quod si verum est, quae po-

test in eo fuisse jusiitia ? Sed ficium sane puiemus»

Soturnum filios devorasse, modo quum aliqua raiio-

ns: pum idcirco, quod ait vulgus cooiedisse filios

ftuoseumqui extulerit, sepulturxque mandaverii?

Ops autem cum Jovem peperisset,sublraxitinfanlem, B Omnes ergo non lanlura poelse, sed hisloriarum

eumque nulriendum furtim misit in Cretam. Rursum quoque ac rerum antiquarnm scriptores, bominem

imprudentiam reprehendam necesse esi. Cur enim fuisse consentiunl, qui res ejns in Italia gestas mc-

responsum ab alio polias accepit? Cur in coelo cons- mori« prodiderunt: Graeci, Diodorus et Thallus ; La-

litutus^ q\m gerebaniurin tcrra, non videh^t? Cur tini, Neposel Cassiusci Varro. Nam cum agrestl

YARIORUN NOTiE.

extitit aliqua vis m.ijor, quae illius vinccrel potest.v
lem? Niniirum senex a juvene facile victus cst, ac
spoliatus imperio. Fugit igitur, et in Italiam navigio
venit, cum errassctdiu; sicut expulsusOvidius in Fas^
torum libris {libro primo) relerl :

Causa ratis superest. Thuscum rate venit ad amncffl
AnLe pererrato falcirer orbe Deus.

Hunc erraniem atque ino|iem i.inus excepit. Cujus
rei argumenta sunl nummi veleres, in quibus est cum
duplici fronle Janus, et in altera parte navis ; sicut
idem poeta {ibidem) subjecit :

At bona posleritas puppiro formavit io aere,
Hospitis adventuffl testificaia dei.

Idem. Mss. Pal. I» Colb., 1 Lips. et Brun. Item.

Respomo vetiius, Responso Telluris piairis. Apol-
lodor. i,c. 1. CpLL.

Sed necabat. Poetae volunt omnes liberos a Saturno
devoratos, praeter tres, Jovem, Neptunum, Plutouem,
qui soli superstitcs orbem univcrsum inter sc divi-
serunt. Vide Hesiodum in Theogonia.

Num idcirco. Iia reslitui ex quamplurimls mss.
et edd. Belul. c( Is. ViJe supra cap. 11, similem lo-
culion. ms. Em., Nam^ male, pro num, ; i Lips. et
ptures edili, nune idcireo,,. mandaveritf Alii sme in-
terrogaiione. mss. 2. Colb. et 1, Clarom., nonideirco.

Num idcirco. Subaudi putemus. Bun.

Qui extuleritf $epulturteque mandaverit, Venier et
os |)er comparaiionem sepulcrum appellantur : hirtc
David Ps. xiti, v. H , Seputcrum patent e%t qultur eo-
rum, Ad quem locuin allirsurn al) Optalo Airo lib. ii
adversus P:)rm. : Undefnrori pe$iro tantafamet innata
ett, ut guttura pettra tepulcro patentiora fecerelis? Uni-
cuique tepulcro tufficit unum funut^ et claudilur; gut-
turi vetlro honorum funera miniMe tufficiunt, et adhuc
patel dum oliquot qumrilit devorare- Valer. Ilax. de
Artemisia, lib. iv, e. 6; Quintilian. Declam. 12: i£«-
tuantadhuc infra pectut tepuicra ventributnottrit cog*
nata vitcera. Quia igiiur venier ei os sepulcrum ap-
pel!aniur, hinc Satiirnus devorassc filios dicius est,
quos extulerai scpelioratque. Ki&cnuiLNNus.

Fwrtim mitit in Crelam. Antea, c. II. idem di-
clum, quod de Creta insula fere omncs inielligunL

Bumemanus.

Corybantes. li eraiit Cyheles sacerdotes, qut, sacro
correpii furorc, cymbnia pulsabant. Idam prirouro»
Phrygire monleiii, ac postea Cretam lcibitarunl, ubi
Joveiii infanteni aluerunl. De eorum nomine pulat
Diudonis Siculus, quod illiid hahtierint a CorylKinlo,
Jusii et Ide:c lilio. — Corybantet. Liber i, cap. 21.
In nunimo lolam fabulnm oculis contrectandam dedit
Miiiuc.c. 21, pag. 201. Spaiihem. ad Callim. in Grono-
viiis ad Jovem, p. il, 23. Conf. Luciani dial. Vener.
eiCiipid. p. 206, et de Saltai. p. 78. Langbein ad
Dionys. Longin. Trapa vjiw^, sect. 59; Voss. Theol.
Geniil. I. ii, c. 55. Moiilfaucon, Aiitiqu. Expliq. toin
I, f. 501, sq. BuN.

> Aliqua vit maior, Iia niss. codices. In editis post
aliqua vis, addiium est petentior aut, quod est glossema.

Quis eiiam credatLactanlium scripsisse pi< potentior^
qu(piUiut vincerel potettatem?

Janut. Arnob. iii, p. 117; Cypr. , Idol. Van.
cap. 1, 4; Tertull. Apol. cap. 10; Plin. lib. 55, c. 5,
sect. 15 ; cailera dant notae ad Minuc* Fel. c. 22»
Crenius 1). ix Animadv.^ p. 52, maximeMonifauc. L
I. Ant. Expl. BuN.

Cujut rel argumenla tunt nummi veteres, etc. Mss.

C li Coib.et Bruii., Cui rei argumenta tunt, Vide PIu-

tarchiim in 'pcjftaixoi;, qui tamen rationem non ap-

Brobat, quia id Saiurno cum mullis commune fuit*
itigilur quod mibi magis probabile videlur, profe-
rain, puto veieres symboio navis aliud quidpiam si-
gniflcasse, nempe Arcain Noe, qiia cum suis ab
universali diluvio fuit servaius. Per Janum mulii
exislimant eumdem Noam intellij^cndum, eumque
bifroiitem pingi , eo quod viderit saeculiim quod
fuit anie et post diluvium. Ex Bocharto, qul
omiiin refert ad Noacbicam familiani. — Vide-
sis etiam Dickinson in diatriba de Noe noininibus
etbnicis. Sed rcceniiores ope veterum historicoruin,
reiicta meiaphora, ad resqux m:igissunivcrosimiles
accedunt. — lli nunimi diciiniur Jani raliti, ratici
/am£o/(E; de quibus vide Jobertum e Societate Jesu
in eleganti libro de Notitia Bei nummariac. Hos
niimmos commemoranl Plinius lib. 55, Uisioriac na-
tur. cap. 15 ; Plutarchus, in Quaesiionib. Romanis ;
*. Macrobius, Saturnal. iib. i, cap. 7.
^ Formavit, lia omnes mss. et editi codices Lactaiw
liani : at meliores libri Ovidiani, tervavU,

Prodiderunt, Mss. i Colbert., 1 Clarom. et Brun»
tradiderunt.

Diodorut et Thallus,eic, Tcrtull. Apol. Saturnum^
neque IHodorut Grcecut. aut Thallutt neque Catmut
Severut^ aut Corneliut Nepos, aliud quam hominem
provuigarunt. Thallus Syriacam Historiam diligenter
traclavit, ut auctor est Africanus apud' Euscb. de
Prupar. Evang., lib. x, cap. 5 ; ilem Euseb. lib. i
Cbronic — Diodorus Siculus, lib. iii, cap. 61. Cell.

Thallut, Cap. 25. Minuc. Fel. c. 22. Tertull.
II ad Nat. c. 12, rectius quam Goth. et Reimm,
ThaUiut, Bun.

TkaUus... Nepos, fassiut, Nepos in Chronicd*
rum libris, qui una cum Thalli et Cassii Severi bis-
toriis inlerierunt. Eosdem nuctores de Saturni regno
terrestri Minucius Fclix citat, et Tertullianus Apolog.
cap. 10. Cell.

LIBER 1. DE; FAtSA BELlCIOriE. 190

A habere, noii regnum ; poslea Satunius majorcs sibi
opes comparaverit, ac regium nomen asciveril.

CAPUT XIV.
Quid de dih Euhemeri el Ennii doceat iacra hhloria.

189

quodam morein Italia viveretur,

Is genos indocile, tc dispersam moniibas allis
Gomposuit ; legesque dedit, Laliuinque vocari
Maluit, his quoniam latiiisset tutus in oris.

Gensei nc aliquis deum esse, qui pulsus est, qui fu-
git, qui laluil?Nemo tam slulius est. Qui enim fugi(
aut latet, et vim et morlem tinieat necesse est. Or-
pbeus, qui temporibusejusrecentior fuit, aperte Sa-
luniiim in terra et apud homines regnasse comme-
inorat :

ix il Kfivou xivcT* aJtnh^ avo^» V^^T^» cufi^ Zc^.

Item Maro noster :

Aareus hanc vilam in terris Satumus agebat ;
Et alio loco :

Aureaqne (ut perhibent) illo sub rege faere'
Saecula : sic plisu^ populos in pace regebat.

Neque superius dixit in coelo egisse viiam, ncque in-

ferius superos in pace rexisse : unde apparct illum

regen fuisse ierrenum ; quod alibi aperiins decla-

nl:

Aurea condei
StBUfk^ ; qol rursus Lalio, regnala per arva
Saturao quondam.

Ennius quidem in Euhemero non primum dicit re-

guasseSaturnum, sed Uranum patrem. Inilio, inquit,

primus in terris imperium summum Goelus habuit ;

is id regnum una cuin fratribus suis instiiuit atquo

paravit. Non magna dissensio, siquidem maximorum

aactoram de filio ac paire dubiutio est. Sed tameu

utnimque fieri poiest : ut et primus Uranus emi-

oere inter cseteros potentia coeperii, et principaiuni C abscoiidunt. Dcinde Glauca parva emoriiiir. > Haec

YARIORUM iNOTif:.

Nunc quoniam ab iis, quse relulimus, aliquantuium
sacra Historia dissentity aperiamus ea quae veris lit*
teris coiiiinenlur, ne poctarum ineptias in accusan-
dis religionibus sequi ac probare videamur. Hxc En-
nii verba sunt : c Exin Salurnus uxorem duxii Opem.
Titan» qni major natu crat, postulat ut ipse regnaret»
Ibi Ycsta maler eorum, el sororcs Ceres alque Ops^
suadent Saiurno, ul do regno non concedat frniri.
Ibi Tilan, qui facie deterior essci , quam Saturnus,
idclrco et quod videbat mairem aique sorores suas
B operam dnre ut Salurniis regnaret, concessit ei ul is
regnaret. Iiaque paclus est cum Saturno, uii si quid
liberum virilis sexus ei nntiiro esset, ne educarel. Id
ejus rei causa fecit, uti ad suos guatos regnum redi-
ret. Tum Saturno filius qui primus natus est, eua|
necaveruni. Deinde posierius nnti sunt gemiui , Ju«
piter alque Juno. Tum Junonem Saturno in couspec-
ium dedere, atque Jovem clam abscondunt, danlqu^
cum Vestae educandum, ceiantes Saiurnum. Item
Neptunum clam Snlurno Ops paril , eumque ciancii-
lum abscondit. Ad euindem modum teriio parlu Ops
parit geminos, Piuionem et Glaucam. Pluto Laline
esi Dispater : alii Orcum vocaut. Il)i Glaucam liliaai
Saturno oslcndunl, ac filium Piutonein celnnt alque

Isgenue, etc. Vtr^. viii jEneid,, 520. Haec verba cl-
Uniur etiam ab Augiistino lib. vii , de Civit. Dei ,
cap. i6.

Hi$ quoniam latuisset iulus in oris. Hinc Saturni
Domen deduco a verbo liebrxo satar, latuitj ii6«coit-
dii; ita utSalurnus idein sit ac Lntiiis , unde terra
SAmrnia, dicta eiiam Lalium. Ex Vossio.

n^MToc,etc. Lalinesic,

Prifflus quidem reguaior eral tcrresLrium Salurnus viro*

[rum,
Ex Satumo autem genitus est ipse rex magnus,
Ei iaie caucta inluens Jupiter.

Aurea tmidet. Ei lib. vi, jEneid,, 793, ubi Anchi*
ses pater filio Mnesn de Augusio Caesare bsc vatici-
aaiitr. P

Seecuta; qui rursus Lalio* Lego qui^ ut apud Hn^
ronem et in cunctis LactanMi mss. codicibus, praeter
Brun. et edit. in quibus est qwB. Nam ibi dc Augusto
loquitur.

C(elui habutt. Sic restiiui ex omnibus mss. quorum
5 rec. babeni Ceslius ; cuncii pene editi , JUranus.

Sacra Ats<oria. ScilioetEubemeri quam, interprela-*
tus est Euuius.

Faeie deterior. Iia reslitui ex omnibus fere mss. et
8. impressis. Caeteri excusi cum mss. % Reg. rec. et
f Brun., facile. Mfacie deterior. recte : Gallice, plu$
Udd de mage. — Facile deterior. Goih.,Lips. iert..
Ueimm.,Ven., uiraque 1478, Crat.,Tornes. 5, Faeie
deterior. Nou male : deterius Ven. 1471, fade clarior^

BUNEMAN.

Scrores suas operam dare. Sic resliiuimus ex omni-
bus fere niss. ei editis. In edd. Gall. ct Spaik , suam^
qux vox abest a 2 Reg. recent. Haec verba, atque so-
fvrcf fiias, desuDt In ed. Sublap.

ConcessiteL mss. Em., Chrisl. et ed. Cellar., ds,
scilicet malri et sororibus.

Filius. Per Aiitiptosim pro FiUum, ut : Sermonem
quem audistis, non est meus; Urbem quam staluo, ves^
tra est. ISiCus.

Junonem Saturno in conspectum dedere, llore vcle*
rum, qui prolem iu conspecium pairis dedere, ut
eam genninniii ei ejiis sobolcin esse ngnosceret. Cum
illain accipcret in greinium tolleretquc , signum fuit
agnita; sobolis. VI^alchius.

Celantes Saturnum. Goth., Subiac, Ven. 1471, se-»
cunda 1478, Rost., celantes Satuvw. liuN.

Plulo taline est Dupater. Sic hnbenl (luidam mss.
teste Isxo ; et sic ipse lcgendum cssc (cnscl. Cor-
reciioni noslr;r favent veiustissimi inss. Rcgio-Putea-
nus a priina mauu, et Cauc. in quibus cst. Dnspater^
quod puto iibrarium scripisse pro Disputer^ qui est
Pluto; et 1 Clnrom. in quo est Dispiter. lii muliis
mss. et in omnibus fere cdiiis cst Diespiter : quod
Jovis, non Pluionis, cognomon est , tesie Macrobio
Saturnal. i, cap. 15. Plulo Intine sonat Dis; et sic
vocalusest iCneid. lib. vi, v. 269, iil est dives. Pluto
antein (ut notat Cicero lib. ii , de Nat. deoruni) est
Dispater , qiinsi dicas , pater dives, vel , Deus Jirt/ta-
rum : Quia Dis, ut apud Grxcos, 7r>.0TiTuv. Arnob. lib.
11, in fiue : Cum ex ApeUinis monilu palri Diti, ac Sa'
turno humanis canilibus supplicaretur. Qua auteni ra-
tione in cxteris Lactanlii inss. et cditis vocatur Dies"
piter non video. Nomeii enim Diespilris Jovi altribu*
luin fuisse notissimum est; ai IMutoui nunquam quod
sciam.

Orcum vocant. Ita rcsliiutum cx mss. codicibus«
prxter duos Ueg. rec. hi quibus, sicut et iu cdiiis,^ esk
di^unt.

191

riRII. LACTANTn DlViN. INSTIT.

192

(ut scripu sunl) Jovis fralrumquc cjus stirps , atque
cognatio in hunc modum nobis ex sacra scriptione
tradita esl. Iiem paulo posl liaec infcrl : c Deinde Ti-
tani postquam rescivii Saturno filios procreaios, atquc
cducalos esse clam, seducit secum filios suos^ qui
Titani vocantur, fratremque suum Saturnum , aique
Opcm comprehendit, eosque muro circumegit, et
custodiam his apponit. »

Haec historia quam vera sir, docet Sibylia Ery-
Ihraea, eadem fere dicens; nisi quod in paucis, quae
ad rem non periinent, discrepat. Jupiter ergo libera-
tursummi scelcris crimine, quod patrem vinxisse
compedibus perhibetur : id enim Titan pairuus fecil
quod ille conira pactionem jusque jurandum mares
liberos sustulisset. Reliqua historia sic coniexitur :
Jovem adultum , cum audisset patrem atque matrem
cusiodiis circumseptos, atque in vincula conjectos,
venisse cum magna Greiensium multitiidine , Tita-
numque ac filios ejus pugnando vicisse, parentes vin-
culis exemisse, patri regnum reddidisse, atque ita in
Cretam remeasse : Post haec deinde Saturno daiam
Bortem, ut caveret ne filius eum regno expellerct :
illum elevandac sortis atque effugiendi periculi.'gratia,
insidiatum Jovi, ut eam necaret : Jovem, cognitis

A insidiis, regnum sibi denuo vindicasse, ac fiigasse
Saturnum, qui, cum jactatus cssetper omnes terras,
persequeniibus armatis, quos ad eum comprehcnden-
dum vel necandum Jupiter miserat, vix in itaiia lo«
cum, in quo latcrct, invenit.

CAPUT XV.

QuomodOfeum fuerlnt iUi homines, diifuerim nominati

Quibus ex rebus, cum constet illos homines fuisse,
non esi obscurum qua ralione dii coeperint nomi-
nari. Si cnim nulli reges ante Saturnum vel Uranuni
fuerunt propter hominum rarilalem , qui agrestem
viiam siiie ulloreclore vivebanl : nonestdubiumquin
illis teinporibus honiines regem ipsum totamque
gentem suinmis laudibus ac novis honoribus jactare
B cceperint, utetiam deos appellarent, sive ob miracu-
ium viriutis (hoc vere putabant rudes adhuc et sim-
plices), sive (ut fieri solet) in adulationem praesentis
poteniiae, sive ob beneficia quibus erantad bumani*
latem compositi. Deinde ipsi reges, cum chari fuis-
sent iis, quorum viiam composuerant , magnum sui
desiderium mortui reliquerunt. itaque bomines eorum
simulacra finxeruni , ut haberenl aliquod ex imagi-
num contemplaiione solatium ; progressique longius

VARIOKUM NOTiE.

Vt scripla sunt. Dele^ inquit Heumannus ; e$t glos-
$ema, Imo sunt verba Ennii repetita in Epiiome,c. 15,
non ergodelenda. Bun.

H<Bc infert, Sic reposuimus ex mss. codicibus,
praeter duos Colbert. rec. et edd. in quibus est,
refert,

Eosque muro circnmegit, Sic cuncti pene inss.
et editi omnes ; ita ut nullus dubitem sic scripsissc
Lactantium : Quasi dicas , muro egil circum eos,
Equideni nuUum auctorem latinuin siclocutum inve-
nio. Quidam malunt legere murum, ut in uno^recen-
tiore Colbertino. An mavis legere eosque muros cir-
cumegit, cum duobus Regiis, ex quibus unus est
omnium vetustissimus? Vel hic circumegit est pro cir-
eumdedit, vel cinxitj seu circumduxit, ut esl apud
Vlrgilium :

Stridentem fundam circum caput egit.
Quod propius cst lalinitatis indoli. ut a circum casus
pendeat. Sed verbum drcumdedit Sparckio magis
arridet, quani circumegit,

it5. Sic correxi exmss. Rcimm. hiis, id cst, iis. Bun.
^ Sybilla, etc. Sybyllina carmina, serm. 5 : H\tx« §'
^xouo^oev, etc.

Sustulisset. !d est, e terra sublatos, susceptos
educasset, lib. i, c.ip. 16. Plura Piiisc. ad Curt. 1.
IX, cap. 1, 25 not. 58. Schott. ad. Senec. I. iv Con-
irov.., 26 p. 315. Barth. ad St:it. i. Silv. n, 109, p. 66,
Ot Bartholin. de Pucrpcrio vcterum, p. 72, sq. Bcn.

Audisset. Ita mss. praeler tres rcc. in quibus, vidis-
$et. In edilis, audivisset.

Titanumque, Sic in editis ac mss. si quinque vul-
gaio.s cxcipias, in quibus est Titanem.

Filios ejus puqnando vicisse. Iia inss. quamplurimi
et opiiin. In 3 Reg.. 1 Colb. et Brun., filios ejus pu-
gna vicisse; in 1 Colbcrl., filios ejus expugnavisse ; in
Ciirisl., 2 (lolb. et edil. Tornes. fiUos ejus expugnasse.
In 1 Reg. rec, socios suos expugnasse.

Posl htvc deinde. Pleonasiniis. Vid. not. I.ii, c. 13,
Postea deinde, I. vii, c. 5. Posl deinde ; posthcec
ddnde. Ex Colum. iii, 4, indicavit Heusinger, ad
Vechncr, pag. 157. Bun.

Sortis. Oraculi. Vid. nol. 1. 1, cap. 6. Bun.

Elemndm sortis. Id esl, imminuendoe. In 1 Christ.,
aUenand(B\ 1 Colberl., aUemndce.
Honoribus jaciare. Sic Reim. el piurimi. At Ven.
G Uli el Rost. U76, honoribus tractare. Utraque Ven.
1478 , honoribus ictare. Corrupie. Insolens honoribus
jaetare aliquem ; mallein honoribus mactare. Ita Lact.
I. V., c. 9 : Eos luudant et honoribus mactant. Ubi
plura daiit a me cilaii auctores. Bun.

iit eiiam deos appeltarent , sive ob, etc. Origo con-
secraiioiiis est hiijusmodi. Mos erat aniiquissiniis
temporibus, ut coiidiioribus urbium. aui aliis de pu-
blica re et vita communi bcne meritis, a inorie summi
honores decernerentur , qui ihptaiyMl rtiioLi dicebantur.
Adulaiio ac posieasupcrstiiio GeoTrouov invenit, etpau-
laiim prodiis haberi conperunt, uuibus antea heroici
tanlum honores ruerant dccreti : JPluiarch. in Mulicr.
prscclaris factis. Ilanc esse consecrationis originem,
praeter Lactani. hoc loco, eiiam Athenagoras, £useb.,
TheodoreL, Minul.Fel. aliique diserte tradunt. Ilinc
igitur pbrases adulationis plenissimx, in deorum nu-
merum referre, in deos referre, affoeiovv, vel Osovffoietv,
quibus abundant Veterum scripta. Hac adulatione
|. reliquos moriaies oinnes superarunt Aihenienses, ut
''^notum omnibus iis, qui ipsorum historiam leviter
lanlum degustarunt. Kircdmannus.

Ut fieri solet. Sublac. et Rost.,»^ solet. Ilaud raro
iliud fieri Lactantius aliiquo omitlunl. Conf. 1. i , c.
6, noi.; 1. VI, c. 10, not. Bun.

Inadulationem. Vide S. Augusiin. de Civit. Dci
lib. II, cap. 15.

Ut haberent aUquod ex imaginum contemplatione so-
latium. Cyprianus in tract. quod Idola dii non sunt :
Deos non esse, quos vulgus coUtJiinc nolum est. Reges
oUm fuerunt^ qui ob regaiem memoriam coU apud suos
postmodum eliam in morte coeperunt. Inde iUis instituta
templa; inde ad defunclorum vuitus per imaginem de-
tinendos, expressa simulacra : nam ei immolabant hos-
liasj et dies fesios dando honore celebrabant ; inde pos-
teris factu suut sacra , quce primis assumpta fuerant
iolatia. Sic etiam apud profanos auctores. Servius ad
I Ceorg. de SyivanO; Scnec. cpist. 40 de imagini-
busloquens : i Desiderium absentia} falso atqiie inani

493 LtBER I. DC FALSA RELIGIONG. m

|)er amorem meriti , memoriam derunciomm colcre ^ honore deorum immorlalium consecnlam. > Hac

cceperunt; ul et gratiam referre bene meriiis vidc-
rentur, et successores eorum allicerent ad bene im-
perandi cupiditatem. Quod Giccro de Naiura deorum
(1. iiy c. 14) docet, dicens : c Suscepitauiem vila ho-
niiDnm consuetudoque communis, ut beneHciis
excellentes viros in coelum Tama ac voluntate lolle-
rent. Hinc Hercules, binc Gasior, binc rollux , binc
i£sculapius, hinc Liber. i Et alio loco : < Alquc in
plerisqne civitatibus intelligi potest, acuendae virtutis
gratia, aut quo libentius reipublicac causa periculum
adiret opiimus quisque virorum fortium , memoriam

VARIORUM NOTiE

scilicet raiione Romani Gaesares suos consecraverunt,
et Mauri reges suos.' Sic paulalim religiones esse
coeperunt, dum illi primi , qui eos noveranr , eo rita
suos liberos ac nepotes , deinde omnes posteros im«
bucrunt. Et hi tamen summi reges ob celebritatem
nominis in provinciis omnibus colebantur.

Privalim vero singuli populigcntis aut urbis suse 000«
dilores, seu viri fortiludine insignes erant, seu foeminas
castiiate mirabiles, summa veneratione coluerunt ;
ut iEgyplii Isidem, Mauri Jubam, Macedones Gabi«
rum, PoeniUranum, Laiini Faunum,SabiniSancumy

solatio levant. > Videsis Tacil. Annal. xii. etc
l^i€>eo.

Peramorem meriti. Sic ms. 1 Bonon. anliq. et iO
cditi. Abest meriti a ^ scripiis , ct vet. edit.
Rom., Betui., Tomes., Is.

TolUrent. Ex Cicerone de Nat. deor. lib ii, c. 62,
et omnibus mss. nostris ac edit. Tornes. sic emenda-
rons. In editis est, toUerei,

Et alio loco : Atque in plerisqHC civitatibu$, In edi-
tis Is.« Gall. et Spark. erat, Atqueadeo ; qu» ullima
voY abest a mss. Regiis, 1 Golb., 2 Brun. el ab ipso
Cicerone lib. iii de Nat. deor. cap. 50. In mss. 5
Colb., 2 Glarom., Ghrist. et in omnibus fcre edit. .td-
hnc ineptins, Et alio loco^ atque alio in pleritque ctvt-
iaiibus ; cum verba Giceronis qiire sequunlur, non nisi
CK uno, quem si^navimus ioco, deprompla sint om«
nia. Alque satis inulilc videlur : sed illiid utpote Gi-
ccronis sine necessilaie conservavit Lactaniius , ut
Tallianum amem ex superiore loco, ex lib. ii. cap. 24.
Alio frastra ex antecedenie repetiium.

Aeuendce. Ila omncs ediii et mss. uno demplOc
Apud Giceronem legitur, augend<e.

Optimut quitque.ld est, fortissimus quisque, utse-
quitor, forlium, Gonf. not. lib. iii, c. 17. Bun.

Hae scilicet ratione Romani Ca:sares^ elc. Post Ro-
mulum, cui , quamdiu respublica in liberlale fuit,
iste honos delatus sit, repcrio neminem : posiquam
vero ad Gxsares omnia deferri coepla, tunc redilum
csl ad veterem illum morein, reiatique inler deos
sunt plerique imperatores, quorum catalogum vide
apud Onuphr. Panvin. lib. u Fasior. Primus hoc ho-
fiore Jul. Gxsar alTccius esi ab Augusio. Manilius :

Jam facit ipse Deos, miltilque ad sidera numen
Majus, el Auguslo crescit sub priocipe cccluin.

Solebat autem consecratio a Senatu deccrni, pcnes
quem, nisi sic ut tyranni regnarent, erat hujus rei
auctoritas. Qua de re vide S. Athanasiiim adversus
gcntes. Hinc JEi. Spariian. iu Vita Adriani : Acta

Ex B SinguU populi. Id ait Tertulliannus, quem vide
nota prseccdenti. Alii sunt dii provinciales, qui apud
Alexandrum ab Alexandro Neapolitanum occurrunt
lib. VI, cap. 4. Qua de re consulendi sunt eiiam auc-
tores, qui de diis gentium scripserunt, quales sunt
Lilius Gyraldus et Vossius.

jEgyptii Isidem. De Iside ejusque sacris, yidesis
hujus libricap. 21.

Mauri Jubam. Pras aliis Juba a Mauris cultus vi-
detur, cum nomeii ejus apud auciores expressum
invenitur, vel etiam forte, Jubae nomen commune
reguin Maurorum fuit, ut Pharaonum, vel Piolom»*
orum in ^gypto. De Juba inter deos relato vide
Tertiillian. in Apologetico. — Mauri Jubam. No-
tavil Gcllarius ad Eutr. 6, 18, 2 ei ad Mintic.
c. 22, Jubam Numidarum, non Maurorum [uisse re-
gem, iiiteliigens dc tempore Jubae. At Gronoviiis dc-
fendit Minucium, quia ejus tempore Numidia sub
Mauritania Gsesariensi continebatur , qua ratione
eliam hic Lactantius, Eiitropius, Sext. Rufus, hido-
C rus aliiquc dcfendi possunt. Davisius, ad Minuc. p.

157 puiat, proprie sic dictis Mauris reges Jiibarum
nomiiie fuisse. Ipse vero Gellariusad Euirop. I. 5, fin.
docuil, solenne Lalinis Numidas appellare Mauritanos,
idqiie de Juba ex altero civili bello constare. Bun.

Cabirum. Ita plurimi mss. ac editi. In edit. Roin.
U68, Cabirim; Betul. el Tornes. L^>79, Cabyrium^
\n mss. 2 Reg. et ed. Rom. 1470, Gabyrum; iReg.,
Cabirium; i al. Reg. el Marm., Gabirum; i Reg., Sa*
brium: i aiter Reg., Vict., Nav., i Golbert. ei Brun.,
Scabrum. De Gabiris vide Pausaniam.

(Jranum. In anliquissimo Re^. ut et in alio Reg.
receniiore a prima manu, Uramum.

Faunum. Is erat tcrtius post Janum Latinorum
rex. Pici filius fuit, leste Virgilio, patcrFaunoruin ct
Laiinorum ; hic vixil, ul credilur, 520 annos ante
Romain conditam. Hunc Roinani colebant nonis de-
ceinbris; vide Uorat. lib. iii, Ode 18. De hoc adhuc
agciiir infra cap. 22.

Sabini Sancum. lloc nomen varlc scripium repe-

ejus irrita fieri Senatus volebat; nec appellatus est Di- ^ rio. In nonnullis Lactanlii mss. Yaiicanis, in i Bonon.

tu$t ni$i Antoninus rogauet : et Jul. Gapitol. aliquo-
ties bujus Senatusconsulii meminil; ul in Antonino
Pio : Cum jucunditate a $enatu Divus appellatus est^
cuncti$ cerlatim admittentibu$ ; et iii M. Antonino phi-
losopfao : Dande cum gratias ageret senatuiy quod fra-
trem con$ecra$$et ; et in Pertinace : Per $enatum et
populum Pertinax in Deo$ relaiu$ e$i. Rituin aulem
consecrationis fuse descripsil Herodianus lib. iv.
KiBCBiumius. — Debac Gxsarumapotheosi videThco-
philum ad Autoiicum, sermone priore.

Et Maurirege$ $uo$. Tertullianus Apol. cap. xxiv;
Unicuiqug provincicBj et civitati suus deus e$t, ul Syrio!
A$ittrle$, ut Arabiee Di$are$, ut Noricis Belenus^ ul
Africw GoB/eslu, utMauritanio! reffuli sui. Gyprianus de
Yanitate gentium : Mauri manifeste reges colunt^ nec
ullit velamenlo pratexunt. Vossius.

Qeperunt. Ita reposui ex mss. In editis auiem csl,
€t»pere.

aniiq., in Vict., Nav., Marm., et 3 Reg., quorum
unus est vcterrimus, ct in ediiis Gyinnic, Henr.y
Petri, Fasit., Soubr., Tornes., Thomas., Tliys.,
Gall., 2 Lips.« Sancum ; opiime. Quac lectio probatur
a Josepho Scaligcro ad Varroncm de Lingua Laiina.
In ms. Brun. est Saucum pro Sancum^ u pro n ; i
Sorbon. el i Glarom., Santum; in Regio-Putcano
aliisquc 4 Rcg., 5 Golb., Gat., Em., Sanctum; nec
male. Ovidius enim Fastor. lib. vi euin vocat Saitc-
tum. Augustinus 1. xviii dc Giv. Dei, cap. 19, ait:
Sabinietiamiiegemsuumprimum Sancum, $ive utaliqui
appellant Sanctum, retulerunt in deo$. mss. Ganiabrig.
iGlar., ed. Rom. 1468, Xanct. mss. i Rcg., i Bonoii.
rcc. ac ed. Rom. 1470, Xantum; mss. i Reg. cl cd.
Venel. 1490, 5a6um; edil. Paris. 1525, Ald. Gral.,
Graph., Antwerp. 1539, 6angum; ms. i Golb., Fawuin;
iLips.i2a/itm; Ultr., Annceum. Qui aulem hic Sabhiis
Sancu$ est, ille Grxcis est Hercule$; ct Laiinis Deu%

198 PIRM. LACTANTII DIVIN. INSTIT. 196

nomaiii Quirinura. £odein uiiquc modo Albenae A eorum. Act^esscrunl eliam poelx » et compositis aJ

voluptaiera carminibus, in coelum eos suslulerunt:
sicul faciunt qui apud reges, eiiara maios, panegyri*
cis mendacibus adulaniur. Quod malum a Graecis or«
tum est : quorum levitas, iustructa dicendi Tacultate
et copia, incredibile est quantas mendaciorum nebu-
las excitaverit. Itaque admiraii eos, et susceperuni
primi sacra illorum , et universis gentibus tradide-
runt. Ob banc vanitatem Sibylla sic eos increpat :

Ilf^ tl il tflf* |«Atat« adK«fli(UvM4 4««-ii4iK ?
Ouctf il^^\ot{' tl< ooi «Xdtvov Iv fptffl ^iu,
TfltQ^ea tcXtlv «poXtic^yta QtoO |4Y<Uioio «^owicov.

Minervam , Samos Junonem, Paplios Venerem,
Lemnos Vuicanum, Naxos Liberum, ApoUinem
Delphi. Sic per populos atquc regiones varia sacra
suscepta sunt, dum grati bomines esse in suos prin*
cipes cupiunt, el quod alios bonores, quos vita ca-
reniibus deferant, invenire non possunt. Praeterea
pietas eorum, qui succcsserant, plurimum contulit
ad errorem; qui (ut divina stirpe nati viderentur)
divinos bonores parentibus detuierunt , deferrique
jusserunt. An potest ali(|uis dubitare, quomodo reli-
giones deorum sint instiiuix, cum apud Maronem
legat i£ne£ verba sociis imperantis :

Nunc paieras libate Jovi, precibusque vocate m. Tullius , qui Don Untum perfectu» orator, sed

Anchisem genilorem. , ... \7 , .. ... , ...;..

Cuinontaniumimmortaliiatem, verum etiam ven- « ^!'^"* P^'*^^^P^"^ ^^^^^ siquidem solus exiuil Plato-

torum tribuit potestalem : * "'« *"|'*^^^' ' '" ^ ''5'^^' ^"^ «« >P«^ ^« «"^'^ ^^^

Poscamus yenios, atque h«c me sacra qooUnnU consolalus est , non dubitavit dicere, deos , qui pa-

Urbe velii posiia teroplis sibi ferre dieatis. blice colerentur, bomines fuisse. Quod ipsius testiflio-

Idera scilicet de Jove Liber, et Pan , et Mercarius, nium eo debet gratissimum Judicari , quod et augn-

et Apollo fecerunt; uc postea de bis ipsis successores rale habuii sacerdotium, et eosdem se colere venera-

VARIORUM NOTiE.

Fidiut. Vide Varroncm, lib. iv Ling. Lat., cap. iO.
Fesius : Fit $acrificittin, quod e$l proficitcendi gralia
Herculi aut Srinco, qui tcilicet idem Deu$ etl, Vocaba-
tur etiain Semo^ ut apud Ovid. Fastor. lib. vi, v.
213. In veteri inscriptione Gruteri, p. 96, et in ea
quam habet Fulv.Ursinus ad Gsesar. de Bello Gallico :

SANCTO. SAIfCO. SBUONI. DEO. FIDIO, SACRDIf.

Sancus unus eratex diis, quos in sexdecini Coelorum
ordinibus enumerat Martianus Capella. De Sanco vi- q
de etiam Gregorium Giraldura lib. i llistor. deorum.

Qttirintim. Vulgaia sunt quae de Quirino dicuiitur,
de quovide Liviura, Dionys. Halicarn. etPlutarchum.

Athence Minervam, Ab ea Atheuarura urbs iiomen
sortita est. De hac igiiur vido Pausaniam in Atticis,
Pluiarchum In Themistoclc, Isocratem iii Panatbe-
naico, et S. Augustinum dc Civitate Dei lib. xviii,
cap. 9.

Samot Junonem. Samos insula maris lonici, oiim
Junoiii sacra, iii qiia habuit templum ab Argonaulis
fundatum. De hac Virgilius i i£neid.y

Quam Juno terris fertur magis omniLms unam
Poslhabiia coluisse Saino.

De hac iterum infra cap. i7.
Paphot Venerem. Sic Virgilius lib. i ifineid. :

Ipsa Paphnm soblimis adit, sedesque revisit

LaeUi suas, ubi templum iUi, centumque Sabaeo

Thure caicnt arae.

Lemnot Vulcanum. Vide fabulam npud Homeruin D
Iliad I, ubi legitur Vulcanum in Lemnum insulam
fuisse praecipiiatum.

^axot Liberttm. Naxos una ex insulis Cycladibus,
Liberovel Bacchosacra, oliin Dyonisia vocala, in qua
vlteseximix, ac proinde vinum generosum.

ApoHinem Delphi. Sic legenduin ex 17 editis Del'
phi in recto casu, ut praecedentia urbium nomina
postulant. In mss. Regio-Put. et aliis 4 ileg., 5 Golb.,
I Sorbon., i Clarom., Gat. et Marm. a sccunda manu
ac vet. edilis Roui. 1468 et 1470, est Delphot, mcndo

iut videtur ) ex praicedentibus nominativis in oi jia-
0. In caeieris ross. est Delot. Apud Virgilium iEneid.
lib. VI, V. 12,

Dclius iusi)irat vaies, aperitque futura.
Sic per poputot, etc. Has topicos deos collegit Li-
iios Gregof . Giraldos syntagnitle i.

Et quod atiot konoret^ quot vita carentilmt deferanU
lia restituiinus ex omiiibus fere mss., ex editis Piris.

an. 1525, Crat., Graph.. Gymnic. In mss. i Colb.»
Brun. et in editis octo, et quo$ aliot honoret vita ca^
rentibut deferant. A mss. {Lips , Pal. et i Colb., ab-
est, quo$.

Nunc paieraty etc. Vir^illus vii iGneid. v. 155.

Hoec me tacra. Sic restituo ex cunctis ferme mss. Et
sic habetur in antiquis aliquot mss. Virgilianis , et
vulgatis nonnuilis. In mss. 2 Colb. ct 1 Clarom. a
prima manu et editis, Bcec mea tacra^ sed male.

Panegyricit, Jam a multo tempure sermones lau-
datorii nullam (idem meruerunt.

Levitat. Grxcorum levitaiem aliquoties perstringit,
1. 1, c. 18; I. III, c. 14, et est communis eoram nota.
Vid. Lud. Vivem ad Augustini. 1. 1 Civ. Dei, c. 4, et
I. II, G. 14, et, quem plures exscribunt, Abramain ad
Cic. pro Ligar. c. 4, et Cort. ad Sall. Catil. vni» 2,

p. 55. Bf NEHAR.

B7>.dec$i}« etc. Oraeala Sybillina, sermon. 5, ali-
ler legunt : nain , prseterquam qood secandum ver-
sum omiterit, qui sic babel ,

ubi in tertio est ^riOvjc > oracula Sibyllina habent
nopiJiuc , ut «t codex optimffi notai Cl. Puteani , qui
esi in Bibliotheca Regia : ui>i Impressl habet,

Tl<TM«UlM|V ^Uviv Vf,

&0Xt M Tii* souilv iMfnXolo ttoTo «^ff^rinv ;

in mss. veterrirais Cauc. et 3 Regiis, scriptum est»

Tl« <roi ic>^vev Iv ff tol Ifjxt ,

T«H» xtkth «poXm4vT« Hef lavf&Xete iCf4«rw«ov.

Et sic legenduni esse moiiuit doctis». Francius. Uo*
rum autem versuum sic habet latina interpreiatio :

Graeciaqoid conlidis in viros prlneipes?

Ad quid dona inaoia mortuis dedicas?

Immolas idoUs , quis iibi errorem in mente imposoit»

U»c te perficere relinqueutem Dei magui &ciem ?

Plaionit imitator. Sic Quintilianus libro x Cicero-
nem Platonis in philosopbia aemolum vocat; atque
ita Plaionis addictom, nt cum ipsoerrare, qaam cam
aliis bene sentire maiuerlt. Vide Paterculum lib. i,
cnp. 17, iibi praeclara babet de Ciceronis eloqucntia.

ineo tibro, quo $e iptum de morte fUiee, Periit Iiic
liber cum aliis multis. Cell.

Se ipte, Mss. 2 Colb. et multi editi, $e iptum.

Dubitavit, Ita omnes mss. cunctique ferme editl*
In ed. Gall., dubitabit,

Augurate taierdotium. De qoo vide CiceroneHi ip«
sura, 1. xii Epistol. ad Atticum, et I. iv FamiUtriam,

UBER 1. DE FAL9A RELIGIONE.

198

riquc leftUtfir. Ilaque intra paacos versiculos duas A doctissiinamque, approbanlibos diis immorlalibus ip-

res nobis dedil. Nam dum imaginem flliae eodem mo-
do se Ci»Dsecra(ururo essc profiteretur, qno llli a ve-
teribus sunt consecrati, ci illos moriuos esse docuit,
6t originem vanas supersiitionis oslendit. c Cum vero,
Inquit , et mares cl foeminas complures cx homini-
bus in deorum numero esse videnmus , et eorura in
urbibus atque agris auguslissima delubra veneremur ,
asseniiamur eorum sapientix, quorum ingeniis et
invenlis omnem vilam legibus ei inslitutis exculiam
consiitutaroque babemus. Quod si ullum unquam ani-
mal coDsecrandum fuit, illud profecto fuit. Si Gadmi
progenies, aut Ampbytrionis, aut Tyndari in coeium

sis, iii corum coetu locaiam , ad opinionem omiiium
mortalium consecrabo. » Forlasse dicat aliquis, prae
nimio iuciu delirasse Giceroncm. Atqui omnis illa
oralio, ct doctrinn, «i exemplis, et ipso loquendi ge-
ncrc perfecia, non xgri, sed constantis animi ac ju-
dicii fuil; et hxc ipsa senteniia nulium prxfert indi-
ciuiu doioris. Neque eniui pulo illum lam varie, tam
copiose, tam ornaie scriberc poiuisso , nisi luctum
ejus et raiio ipsa, et consolailo amicorum, ei tempo-
ris longiludo milignssct. Quid, quod idem dicil in li-
bris de Rcpublica ? idern de Gloria? Nam de Legibus,
quo iii opcre Platoncm secutus, leges voluit ponere,
quibus putaret usuram esse juslam e( sapienetm ci-

toUenda fania Tuit, hnic idem lionos certe dicandus q vitatem, de Religione ita sanxit : t Divos, et eos qiii
esi. Quod qaidem faciam, leque oinniiim opiiroam ccelestes seinperhabilisunt, colunto; et ilk», quos in

YARlORUIi NOTi£.

Y^^cuh$. Eleganter pro vulg. lineas, Gonf. I. ii ,
C. 8 : it hi$ decem ver$ibu8. Bunbman.

InutgiReni filite eodem modo $e con$ecraturmH, llunc
modiim vide supra ad initium hujus capiiis.

Mare$. Vcrba Giceronis iii Gonsol.

De/n^a. ApudGiceronem, templa.

Ad$entiamu$, Sublac. 1465, Rost. Ven. 1171, 97,
Pmh. adeeniiam, Fr. Fabritius tesiatur, ins. Lac-
Untii librum habere, 4u/<e;i/fVimfi«, aique eaindeiii vo'
cem Giceroni l. i Off. 6 rcstituit cuin aliis. Gerle Go-
Ibanus clare, ad$enUamu$, Atquu ha^c roriua placel
Lactanlio, I. i, c. 5, Adsetuit; c. 18, Adseinit; I. iii,
c. 29, Vtrgiliue adsentit; EpiU cap. 12, PoetiB adsen-
ttimi. Imo ipse Gicero coiisensu codd. I. i Ait. , cp.
iAy Curiom ad$en$erunt ; 1. ii, ep. 1, ad$en$it $enatu$;
pro Manil. c. i6 « eju$ voluiiialibus adsenserint, Maie
igilur alii de Giccroiiis conseiisu dubiiarunt. Goiif.
Quintil. 1 Iiist., c. 5. Bu!ieiian.

Quod $i uUum unqHoni animal coneecrandum fuU ,
iUmd profecto fuit, Ita omiies mss. et edd. : scilicet ho^
mo. Locusiste depravalus nonnullis videiur, qucia
dtisumpsil Laclauliiis ex Giceronis libro de Coiisola-
lione, qui deperditus est, ei cujus taiitum fragiuenia
supersuiit; sic autem se haliet : Quod $i ullum unquam
maimal eoneecrandum fuit^ qualia multa coneecraverunt
^ayptii (quod nuUum profecto fuit), si Cadmi^ eic.

Ladmi progeniee. Ino scilicet, quu) dca inariua fac-
Uest.

Amphitnioni$. Hercule^, qui inter deos relaius est:
«i Cadmi proqenies^ aut Amphitryonis, Sic cx inss. et
▼eteribus ediiis Rom. 1474 , Venet. 1490, Florent.,
Tomes. 1579, Genev. 1615, acGellar. hsec isio or-
dine reposuimus ; et sic corrigenduin esse ipsa raiio
docet. Huic ieciloni adstipul:iiiiur fraginenta Gicero-
nis de Goiisolaiione , quae collegeruut Sigouius ac
Pairieius huiic locum ex Lactantio referentes. in 5
IBSS. rec. toiidemque ediiis legilur : Si Cadmi aut
Amphilryoni$ progenie$; iii octo editis Amphionie^
corrupte : nullaui cnim Amphionis, al Amphiiryonls
indeosrelatamnovimusprogenieiu, Hcrculcm nempe,
Amphiiryonls lilium : ut eum sic vocat Kuripides in
Hereule tneano. Panini ex hm,

Tyndari. Gastor el Poliui , qui ob id Tyndaridll
dicti suut.

Pr<e nimio luctu, Gic« iv Tusc., i9 : Con$otaliom$
Ubrum in medio (non enim $apiente$ eramue) mxrore
el dolore eon$crip$imu$, Bunemaiv.

De RepubUca. Cujus quidem extat rragmenturo in
Somnh Scipionie,

De Gtma. iamdiu iuiercidit liber ille Giceronis.

PUiionem lemrM, elc. Sic profecio legendus hie
loeos, ei sfc habenl omnes mss. et editi, pneier Thys.,
Gali.y Spark. et Walch. , in quib» deesi ekvttmem.

Mirum quam ex ista omissione hic hallucinatus sit
Gallxus, qui ei suppresso in edilione Thysiaua no-
miue civitatem , vocem u$uram e$$e , qua; infiuitivi
roodi fuiuruiu esi verbi utor^ usurpavit pro substan-
tivo iioiuiue u$ura; indeque occasionero suropsit di-
luendi iisuru! criineu , probandique ex iruncato isto
L iciautii loco usuraro csse liciiaui : ^uod in auctoris
iiosiri luenteni ne(|uaquam venil; quippequi coulra-
riuiii usseril infra lib. vi cap. 18, Epitom. cap. 6i.
Usurain damnarunt £cclesi;e Palres, concilia, ei ec*
clesiiislici scripiores lain theologi quam cauouisiae,
ut Obieudit bominus Ludovicus Bulteau^ iii libro quem
Gallica liiigua cotilra GaihiMiui, iii iioslri Lactaulii
dcfeiisioucm Parisiis an. 1691, data opera edidil, ad
^ quem reuiiiiiiuus leciorein, et praecipue ad cap. 2 ct
^ o.Fraiicius videns non bonain esse editionis Gallxanu^
leciioiiem, legenduiii esse censebat, u$urum e$$e jue-
tum et $apientem, Sed poiius sequeudi sunt mss. co-
dices.

Veuram.., ju$tam et eapientem cmtalem, Addunt
civitatem ross. omnes, etiain Reimm. et edd. Subiac,
Rom., Rost., Ven. 1471, 7t, ulraque 1478, 95,97»
Pier., Parrh., Grat., Paris., Tornes., Gryph., Junt.,
Ald., Gviun., Thoui., Isacus, Gant., reciissime. Res-
pexil au Plaionis instilutum, qui civitatem de eapien»
tibue voluit componere^ Lact. iii, 25. Uude absona sunt
h. 1. omnia, quae Gallaeus ct VValchius, perperamvo-
ceiu civiiatem omiltentes, 6e u$ura hic aiinotarunt.
Ridiculam illam Gallspi de u$ura commeutaiionem ex
instiiuio coufutavit Lud. Bulteau (hic enim auctor
esi losto Pesii Bibliotheca Dcncd. Maurian. I. i p.
62) en D^fen$e de$ sentimen$ de Lactance $ur le Sujet
de VUsure, a Paris 1672, quod scripturo receuset
^Journal de$ Savant$ 1672, p. 16-19. Uinc non opus
^ puio dicta a nie in Misc. Lips. toui. lu, p. 140, re«
petcre. Num vero, ut Walchius ibidein iu Miscell., p.
561, regeril, siciMicra $apien$, ut $apien$ excusatio ^
moderatio, dici possU, ipse viderii. Idein, qui roodus
esl laciUimus se cxpcdieiidi, probabile e$t , inquil,
vrrba Uoec^ quo in opere, Plalouem Secutus, leges vo-
luii poiiere, qiiibus puiarei usuraiu esse juslam et sa-
pientem , $apere gio$$ema, Heumannus hic nuUaro
glossaro suboluit. Addidil vero hic llla, ut ieges sa-
pieiiti et jusKe civiiati positse eo sapieiitius datae cre-
dereiitur, et ut huic lesiinionlo de hoMin\bu$ in eoelo
ab hominibu$ locatis, (|UOd hicurget, ffraviasimo, ma«
jor lides haberetur. liis gemina sunt Lact. i, cap. 5 :
Qjiem (Platoiiero) Cicero $eculu$ atque imitatue in pdi-
rimis,.. in ii$ Ubri$, qno$ de Legibue ^cripeU, Idero
manlfestum es ipso Gk^erone de L^ilnisl. ii, c. 6:
l/l... fecU Plato... grameimui... de Legibiis, id ndhi
credo t$se faciendum. Ibkt. c. 7, c. 15, e. 16, c. 18, Ct
27; I. ui, c. 1. BimE«AN.

i09 FIRM. LACTANTII

coclo merita locaverunt, Herculem, Libenim, iEscu- A
lapium f PoUucem » Castorem, Quiriiium. > Item in
Tusculanis, cum diceret toium pene coelum liumano
genere completum : c Si vero , inquii, scrutari vele-
ra, et ex illis ea qu» scriptores Grxcioe prodiderunt,
eruereconer, ipsi illi majorum geniium dii qui ha<
bentur, liinc a nobis profecli in coelum reperieniur.
Quxre, quorum demonstrantur sepulcra in Grxcia;
reminiscere , quoniam es iniliatus , quas traduntur
mysieriis : lum denique quam hoc late pateal intelli-
ges. > Testatus esl videlicet Attici conscientiam , ex
ipsis mysteriis intelligi posse, quod omnes illi Iiomi-
nes fuerunty qui coluniur : et cum de Hercuie, Libero,
^sculapio, Caslore, PoUuce incunctanler fateretur;
de ApoUine ac Jove, patribus eorum , item de Nep- B

VARIOBUM

Qtto$ in cmlo merita beaverunt. Mss. 2 Colb., collo'
eaverunt. Ed. Rom. 1470, in coelum merita locaverunt.
Cicero , cujus locus est in secundo de Legibus cap.
19, habet, el illos quo$ coelum merita vocaverint;
vel , et illo$ quo$ in endo cobIo merita vocaverint,
nl in quibusdam iibris Ciceronis legi testaiur, et le-
gendum censei Muretus ad illud Catulli ; Flavi^ deli-
cia$ tuo Catullo.

Sivero. Ita emendavimus ex mss. et edd. Rom.
1170, Tornes. etWalch. In caeieris ediiis, Si voluero.
Locus est apud Ciceronem Tusculanarum quacsl. lib.
I, cap. 29.

Quoniam e$ initiatu$. In paganis sacrls institutus.
De initiis mysteriisqiie, et usu eoruin inier Paganos,
Ciceroiiem consulas Lib ii de Legib., cap. 14. Cell.

Attici con$cientiam, Hinc lestem habes Lactantium
Alticum fuisse illum, qui pcr litteram A iiiteriocutor
designatur in libris Tuscul. qua de re quaestio essc
solet, ut notat Turnebu$ ix Aaver$., c. 18 : nam alii,
ul Lambin. in annoiaiionibus ad lib. earum Quxslio-
num, Lacianlii opiuionem refellunt, el non Atticum ;
sed incertam personam, pula, Adolescenlcm designari
conlenduni, sive aiiditorein, ut RoberielUu$ in Anno-
tat. ad varios auctores. ISiEns.

Incunetanter, Aliquoties hac voce uiilur, I. ii»cnp.
7, cotem incunctanter $ecuit. Elegantius in eadein liis-
loriaLivius 1. 1, c. 56, haud cunctanter. Conf. Lacl. 1.
VI, cap. 12. Usus ante nostrum Cyprianus de Lapsis
ed. Basil. fol. 286 : Jneunctanter et targiter fiat ope»
ralio. De Mortalit. prope (in,,Ineuncianter ac libenter.

BUNEMAN.

Majorum ^eniiwndeo$, etc. Deos majorum gentium
vocai, ad imitationem Reipubl. Romana;, eos qui diio-
decim Consentes appellantur. Paires quos Romulus
legerat, majorum gentium appellabantur. Tarquinius
deiiide Priscus centum Paires in curiam legit , qiii
minorum gentium, etPalres conscriptisuntappellati.
Consentes Dii, Ennianis numerantnr versibus :

Juno, Vesta. Blinerva, Ceres, Diana, Venus, Mars,
Hercurius, Jovis, Neptnnus, Vulcanus, Apollo ;

quibus deindeadscripiitios addiderunt octo, uiessent
nuinero xx. Aique haec numina propter majores in
mundo administrationes selecta dicebantur, ut Au-
gu$tinu$ ex Varrone indicat. Apud iEgypiios similes
fere Deorum ordines et gradus fueruiit, sicut apud
Uerodotuin in Euterpe legimus. Betuleios.— Ac p08«
tea innumeri promanarunt dii ; ita ut Caesares ipsi ,
quainvis hominum pessimi, inler deos collocnrentur.
Deu$ Jti/tuf, etc. Bic primus Ci^sarum fuit conse-
cratus, idque ab Augusto, de quo Suetonius in Julio
CLXxxviii. Hinc iii Juliani Csesaribus, Auguslum Sile-
nus vocat iLopoTrWn^, pnparum effectorem , ratio-

DIVIN. INSTIT. fOO

tuno, Vulcano, Marte, Mercurio, quos majorum gen-
tiumdeosappeliavii,limuit aperle confiteri. Etidcirco
ait iate hoc patere, ut idem de Jove cailerisque anti-
quiorlbus diis inielligamus, quorum memoriam si ea-
dem raiione veteres consecraverunl, qua se imaginem
nomenqiie filiae consecraturum esse dicit, ignosci
moereniibus potest, credentibus non potest.Quis enim
lam demens, qui consensu el plncito innumerabiliiim
siuliorum aperiri coelum morluis ai'bitrelur?aut ali-
quein, quod ipse non habeat, darealleri posse ? Apud
Romanos deus Julius, quia hoc scelerato homini pla-
cuit Antonio; deus Quirinus, quia hoc pastoribus vi-
sum est : cum alter gemini fratris extiterit, alter pa-
triaeparricida. Quod si consul non fuisset Antonius^
C. Cxsar pro suis in rempublicam meritis eiiam de-
funcii hominis bonore caruisset, et quidero consilio

NOTiE.

nemquc eo hujus ridiculi nomlnis poscente, respon-
det, uii homuli illi faciunt pupos, sic ipsum fecisse
deos ; quorum unus primusque esset Julius Caesar. Si*
mililer de eo Manilius exlremo iib. iv :

Jam fiakcit ipse Deos, milUtqae ad sidera numen
Majus, et Augusto crescil sub principe coelam.

— Deu$ Juliu$, quia,,, placuit Antonio. Dignus Plinii
locus Panegyr. cap. 11, qui cuin hoc noslro com-
ponatur. Dicavit, inqiiit, coelo Tiberiu$ Augu$tum , $ed
ut maje$lati$ numen indnceret : Claudium iVfro, $ed ul
irrideret : Ve$pa$ianumTitu$, Domitianu$ Titum; $ed
ille, ut Dei /l/tus, /itc, ut frater videretur, Cell.
Anionio. Qui, auctore Tranquillo, cum essetConsul,

Q per prx*conem pronuntiavit senatusconsultum, quo
Ca^.sari omnia simul el divina et humana decrevcrat,
Vide Ciceroii. Phiiippica u.

Deu$ Quirinu$, etc. Hic est Romulus , ut videre est
in fine hujus capitis : nomina enim mortuis routn-
bantur. Si nosse velis quare pastoribu3 sic visum
fuisse referat Laciantius, ndisis Livium, caput 7 iib.
11, ibi reperies senatum a Romulo e pasioribus elec-
luin; atque hic dici pastoribus sic visum, quia Sena-
tus (e pasloribus creatus) subornavit Proculum , til
nuntiaret plebi $u<b , vidi$$e $e regem humano habitu
aufltttltorem, eumaue manda$$e ad populum ul $ibi de-
lubrum fieret , $ea Deum e$$e et Quirinum vocari, De
Quirino pr.TterLivium, Dionysium llalicarnasseum et
Plutarchum jam citalos, lege S. Cyprianum de idolo-
rum Cultu , et S. Augusiinum lib. iii de Civit. Dci ,
cap. A. -- Deu$ Quirinu$. Tertull. ii Nat., 9 : Romulu$
po$t mortem Deu$. Sane Romulue etfratrem interfecit^
el aUena$ virgine$ dolo rapuit : tdeo Quirinus e$t , quia

-^ lune parentibu$ quiritatum e$t per illum.

'^ Gemini fratrie. Sic legendum ex mss. 4 Reg. quorum
duo suntvetustissiroi,4 Colb., Cauc, Cronov., Lips.,
Ullr., PaL, % Clarom., Em., 2 Brun. , ms. Jani Gu-
lielmi, et ed. Belul. et i Li|]^. Sic eiiam legii Augus-
linus deCiv. Dei, lib. iii, cap. 13 iSed quomodo et
i$tum diu toleraret , ^Mt fratrem genunumque non per-
lulit. Geminus frater vocatur, inquit Isd^us , qui uno
partu et uno dienaius est, Virgil. de Romulo et Remo
iib. VIII :

.... Gcminos huic ubera circum
Ludere pendentes pueros.

Legitur germam in recent. i Rcg., 1 Colb. cl Can-
tabr. et in cxteris ediiis.

Palrice porridda. Ita etCicero I. iii Officior., cap. 5,
ad finem. Ubi verba haec sunt deCx*snre : Poie$i enim
euiquam e$$e utHe foedi$$imum etleterrimum parricidium
patrias^ quanm$ i$, qui $e eo ob$trinxeritf ab oppreisie
civibiu parem nominitur f

^^1 LIBER I. DE FALSA IIELICIONE. ^Oi

Pisoiiissoccrl, ei L.Cjcsarispropinqui, qui vciabanl A ul ait Luciciius, qui quidcm iioc efOcere non poieral,
r. n„. .. r^-..._.. .. quia iiiliil vcri affercbai. Noslrum cslliocofficiuiii, qui

funus Geri, cl Dolabcllsc coiisulis, qui coluinnum in
foro.id esi, lumulum cjus evertit, ac forum espiavit.
Nam Romulum desiderio suis fuisse deciaral Ennius,
apud quem popolus amissum rcgcm dolciis, b:ec lo-
quiiiir:

Roimilc, Romule dic, o,
Qualem te palriae custodem dii geuaernat?
Ta produxisti nos intra lumiois oras.
pater, o genitor, o sanguen diis oriundum !

Ob lioc dcsidcriom facilins crcdilum cst Julio Pro-
culomentienti, qui subornatus a p:itribusesi, ul nun-
liarct plebi vidisse se regem bumnno habitu augiisiio-
rcm, euinque mandasse ad populuin, ul sibi delubrum
lierei, se dcuin csse, ei Quirinum vocari. Quo facio,

et vcruni Deum asserimus, ei falsos refuiamus. 1111
crgo, qui poeias finxissc dc diis fabulas opinantur»
ct deas feminas et csse credunt ei colunl, rcvolvun-
iur iinprudenles ad id quod ncgavcrant, coire illos»
ac parcre. Nec enim fieri poiesl , quin duo sexus
gencrandi causa sint instiliili. Recepia vcro sexuuni
diversiiaic, non intelliguiit consequens cssc, ui con-
cipiant : quod iii Deuiii cadere non polesl. Sed sit ut
isii puiant ; nam ci Jovis esse fiiios dicuni, et cale-
rorum deorum. Nascuniur crgo el quotidic quidem
dii novi, nec eniin vincnuturab hoininibus fccundi-
Inte. Igilur deoruni innuinerabilium plena sunt oni-
nia, millo scilicet inoriente. Nam cuin homiiiuni vjs

!!i^.r?.!!.'!:]!!'l"?l^.^^^^^ ""^^^^^' ^^ B incrcdibilis, numerus sit iiiajsiimabilis. quos lamen,

...^ «... ^.^^^. jjjjj^gyjjjyi.^ j^^^j ng^gggg pg^. qyjjj jcorum csse

tandem puicmus, qui toi sapculis naii suni, inimor

senatum suspicione cxdis regix liberavit.

CAPUT XVI.

Qua raiione dii es$e non possint^ quos sexut di/ferentia
discemit ; et quod in naturam Dei non cadit officium
generandL

Poieram iis, quoe rciuli, csse conientos; sed su-
persont adhuc multa suscepio operi necessaria. Nam
qnamvis ipso religionam capiie desiructo, universa
sustulerim, libet tamen prosequi cxiera, et rcdar-
gaere pienius inveieraiain pcrsuasiouem, ul iandem
homines suorum pudeat ac poeniieai errornm. Ma-
gnnm boc opus, ei liomine dignuni.

Relligionam animos nodis exsolvere pergo,

lalesque inanserunt? Cur crgo iam pauci coluntur?
nisi forte arbitramur, non gcnerandi causa, sed lan-
tummodo capiendse voluptaiis dnos esse sexus deo-
rum; ci eacxerccre, qu3e homunculos ei faccreet
paii pudei.

Cum vero dicanlur aliqui ex aliquibus nati, consc-
quens esl, ut semper nascaniur; siquidem aliquando
sunt nati : vel, si aliquando nasci desicrunl, scirc nos
convenii, cur aul qu.indo desierint. Non illepide Se-
ncca in libris moralis Philosophias : i Quid crgo esi,
inquil, quare apud poetas salacissimus Jupiier desic-
C rii liberos iollere ? Uirum sexngenarius faclus csi.

VARIORUM NOTiE.

Pisonis soeerit et L. Cdesaris, L. Piso Calpurnius ,
Caesaris socer, post cedein illius aoquc ac L. Cassar
pro libertaie sietit, quod de isio Philipp. xii, cap. 6,
de lioc lib. IX, epist. 14, confirmatur. Cell.

L. Cassaris. Scribit de boc ad Dolabellam Cicero I.
IX Epistoiar.

7iimii/ii9R. Sic resiituimus ex omnibus pene et me-
lioribus mss. Regiis, 4 Colb., Goib., 2 Brun. ei edd.
Beiul. ac Cellar. In caiicris ediiis ei in mss. rec, 2
Colb. ac I Ciarom., titulwn. lilam colnmnain everiit
coiisiii Dolabella : quod faciiim inagnopere laudat Ci-
cero Pbilippic. i, cap. 2, ad Atiicuin xiv, ep. 15.

O Romule. Iia Eniiius ii Annal., tesie Prisciano.

PIM, Expunximus t6 swb, quod deesi iii inss. ei
perperam adduni editi, si excipias Cellar. De Roinuli
apotbeosi vide Valerium Maximuin lib. v, cap. 1 ; Ci-

Negaverant, Sic reposnimus ex omnibus inss. ei
editis, prajter Gal., Spark., Walch., in quibus csi.
negaverunt.

Duo texus, Id cxplicat Lacianiius a causa finali, de
qua vide eiimdem auciorem de Opificio liominis
cap. Iictl5. •

Recepta vero sexuum diversitaie. Arnobius, lib iii :
Adducl enim primum hoc ut credamus, non possumus ,*
iminorlalem praesiantissiniamque iiaiurnni divisam
esse per sexns, el esse pariem unam mares, partem
esse alleram feminas. Vide Prudenliiim ngpi (rreoavwv
Hymn. x, v. 176. El piopicr hanc scxus diverMlalem
consuevere in prccibus dicere : Sive tu deus es , sive
dea^ ut notat Arnobius , iib. iii. Elmenhorst.

lna!stimabili$, Pro iniiuinerabilis ; item iii libro de
Moriibus persecuiorum, c. 55 : lncs$timabUe $catebat

ceron., de Legibus lib. i,cap. 1; Dionys. Halicarnass. j) examen, vermiculorum scilicet.

lib. II Aniiquit. Roman.

• Voeari. Liv. lib. i, c. 16. Fior.

AbOsse, Reimm. A6iMe, contracte, ui idem s;£pe ,
et more Ciceronis ei Livii. Vid. noi. ad Laci. 1. iii»

C. 18. BUNEMAN.

Religionwn. Nolai apprime Betuleius, vocem hanc
in plurali numero expressam, in inalam pariem sem-
per usurpari , aliier, si iii singalari explicciur.

Lucreitu$. Qui sxpius a Lacianiio citatur, poeta
est elegantissimus, ac scripsit de Nat. rerum libros
sex, qui supersuni. De morie ejus Hicronymus in
Cbronico Eusebii : 7. Lucreiiu$ poeta na$cttur : qui
po$tea amatario poculo in furorem ver$u$t eum aliquot
iibros per intervalla in$ani(B con$crip$i$$et^ quo$ po$tea
Cicero emendavil^ propria $e manu inlerfecit anno oita-
th 44. WALcmus. — Hic Lucreiii versus ex lib. i do
Naiura rerum, vers. 951. Videinfra, lib. iv, c. i28.

Dea$ femina$ et e$$e eredunt et colunt, lia emenda-
mas ex piar. mss. In editis» eue credunt*

Patrol. VI.

Ea exercere. Facere, pairare, coinmiilere. Epitom.
c. 10, exercere omnia tibidinum genera; ei lib v/
c. 25. BuN. * '

Homunculo$. Ciccro variis iocis bac voce usus esi
Vide Nizolium, p. 666. Ita Walchius.

Con$equen$.,, na$canlur. idem Minuc, c. 25. Cvnr
Idol. Van., c. 2. BuN. * ^^

In libri$ morali$ Philo$ophia*, Ita restituimiis cx
mss. Reg., 5 Colb., 5 Lips., 1 Chroni., Ein., ac
edit. Rom. 1474, Tornes., SparlL., 2 Lips. In mss.
rec. 1 Reg., 2 Colb., 1 Chirom. et 9 editis csi, wol
ralibu$; 1 Colb. moralium; ed. Roui. i468, morali.
'—Morali$ Philosophice. SicrcctcReimin., Ven. 1495*
97, Par. 1515, Torncs. 1 et 4, et ipse Lactanl.. I. v/
c. 17. BuN.

Salaci$$imu$, Esi libidinosissimus.

Libero$ tollere. Hoc esi suos agnoscere, alere in
spem familix et bxrcdcs habere. Hoc enini moris
erai apud aniiquos, ui obsieirix infantem adbuc de

i05

FIRM. LACTANTH DIVIN. INSTIT.

et ilii lex Papia fibulam imposuit? an impetravii jus A et concubitu. Si concubilus ab bis abest, ei sexus

irium libcrorum? an tandem illi venil in mentem :

Ab atio ezpectes, alteri quod feceris,
ct timet, ne quis slbi facfat, quod ipseSaturno? i
At isti, qui deos asserunt, videant quomodo respon-
deant huic argumento quod inferemus : Si duo sunt
sexus deorum, sequitur concubilus ; et si coeunt, et
domos habeant necesse est, nec enim carent viriute
ac pudore, ut hoc promiscue aut in propatulo facianty
sicut muta videmus facere animalia. Si domos habent,
consequens est ut et urbes habeant, et quidem auctore
Nasone qui ait :

igitur femineus : in diis autem videmus et feminas
esse ; ergo dii non sunt. Dissolvat hoc argumentum,
81 quls potest. Iia enim res rem sequitur, ut haec ul-
tima necesse sit confiteri. Sed ne illud quidem dis-
solvet aliquis. Ei duobus sexibus alter fortlor, aller
infirmior est. Robustiores enim mares sunt, femins
imbeciliiores. Imbecillitas autem non cadit in deum ;
ergo nec femineus sexus. Hulc addltur superioris
nrgumenti extrema ilia conclusio, ut dii non sint,
quouiam in diis et feminae sunt.

CAPUT XVII.

Plebs habitat diversa locis; hac fronte polentes
Goelicol» clariqae suos posuere penates.

Sl habent urbes, et agros Igitur habebunt. Jam, quis p
non videat quae sequantur? arare illos, et colere :
quod quidem victus causa fit. £rgo roortales sunt.
Quod argumentum retrovcrsum idem valet. Si enim
agros non habent, ne urbes quldem : si urbes non
habenl, nedomos quldem. Si domibus carent, ergo

De Stoicorum eadem sententia ; et ibi de deorum «rtim-
tus et turpitudinibus.

Ob has rationes Stoici alioversus deos interpretan-
tur; et quia non pervident, quid sit in vero, conau-
tur eos cum rerum naturalium ratione conjungere.
Quos Cicero secutus, de dils, ac religionibus eonim
hanc sententiam tulit : Yidetlsne igitur, utapbysicis

VARIORUM NOTiE.

matre rubentem in terram deponeret, et slatim pa-
ter, sii|uidem illnm pro suo agrioscebat, terra leva-
bat. Infans nou habebalur legilimus, nisi paler prue-
sens, vel eo absente, procuraior pr» eo, infantem
terra levassei, ac sinui imposuissei. Tereni. in Adel-
phis :

Qul sine hac jurabat se unum nunquam viclurum diem,
Qui insuo gremio posiiurum puerum dicebat.

Et in Henutonlim. :

MeminisUae me essc gravidam, et magaopere
iQterminatam, si pueUam parerem,
NoIIe tolli ? Chrsm. Scio quid feceris,
Sustulisti.

Cestius Pius apud Senec, lib. ii Controvers , 9:
Dives suslulit unum filium^ non fuit contentus, quid
enim erat diviti unus? tres susluUt, Multus est Papi-
nius Statius in hoc rilu, lib. ii Sylvar. 1, v.79 :

Raptum sed prolinus alvo
Sustulit exultans, ac prima lucida voce
Astra salutantem Domiuus sibi meuie dicavit,
Ampiexusque siou tulil, et geuuisse puiavit.

Ex Dempstero.
Et illi lex Papia fibutam imposuit. Respexit orator
chrlstianus ad illud Juvenalis, Sat. 6 :

Quis lamen affirmat, nil actum in monlibus, aut in
SpeluQcis ? adeo seuueruut Jupiter et Mars.

Fibutam imponere, hic metaphorice esl, ob aciatein
ingravescenlcm nuptias veiare, quemadmodum Ter-
tulliano, supremam carni ftbulam imponere, libidinem
compescere. Joh. Rhodius. — Lex Papia Poppea
sexagenarios infibulaliai, id est vetabat uxorem du-
cere, tao(|iiam effoeta jam virtute essent ad generau-
dum... Cuti quuc super peuis glandem exlenditur
superaddebatur circulus a^neus, quem fibiiiain voca-
banl. Und'*. Martiali refibulare, et fibulnn solvere.
IsiBUs. — Lex autem Papia caverat, ne mulier quin-
quagiiita aniiis iiiinor sexagenurio nuberet; iieque vir
roinor sexaginta quinquagenariam duceret : meminic
item cjus Apul. Apol., lib. i. Snsiulerat oliin hoc
caput Claudiiis Caesar {Suet,, xiii; Ulphnns in frag-
mentis, tit. vi); reposiiam ab aliis imperatoribiis,
iterum sustulil aut Jiisiinus aut Justinlinus. Eusla-
Ihius sensiim hujus legis sic exprimit : Mulier major
UM^enaria viro minori quinquagenario potest nubere.
Nam rectt crtdidit Senatus mulieres ad quinquaginla

annos concipere posse. viros plerumque generare ad
sexagesimum ; et noluit fecundos fecundasve cum
infecundis copulari. Grotius. — Et tamen ultra sexa-
gesimum viros generare notum est. Vide Pliniuroy
iib. vii, c. 14; Solinum, c. 4; Tcrtullian., in Apolo-
getico, c. 4.

An impetravit jus trium liberorum, Erant privilegia,
et immunitates, quae favore propagationis dabantur

p pareniibtis tres iilios habeniibus, de qiiibus in L.

^ prima Cod. qui num. lib. se excus, L. i. Cod. de jure
liber, et § Sed hce juris instit. ad S. C. Tertuttian.
Piutarch. de Amor. prol. Sed inlcrdum cx principis
indulgentia iis quoiiue qul paiiclorcs, ac etiam nullos
habcbant fiiios, hxc privilegia dabantur : id jus qui
assecuii fuisseni , praeter alias ea quoque uillitate
fruebantur, quod cum populo aliquid virilim divide-
batur, ii pro tribus liberis accipiebanl. Vide Duaren.,
lib. i Disp., c. 40; Alexand. ab Alex. Genial. dier.,
lib. IV, c. 8 ; Beroald. et Sabellic. ad Suet. ia Gaiba,

C. 14. ISvEUS.

Ab alio, Publius Syrus In Coilect.

Plebs, eic. Ovid. iniiio i Meiamorph., vers. 173.
Ptebs. Id est, minores dii, quos Augustinus L. i de
Civ. Dei cap. 4, vo&it deos ^regales et de turba ple»
bis; Seneca ep. 110, deos mferioris noris; Ovidius,
de plebe deos. Buneman.

Infirmior, Sic IMaio de Republica lib. v, ait : Mulieres
ad res omnes obeundas^ ceque ut viros idoneas, niU quod
J) viribus sunt infirmiores,

Robusiiores mares, Physici causam assignaDl, qiiia
calor in viro, quam in muliere major est.

Alioversus. Vox antiqua , qiiae idero est ac sidicas,
in nliain parlem, in aliam sentcntiam.

iVoii pervident. Uiraijue 1478, non vident^quia.
Reimin., provident. Atcum mss. Gryph., Tliom., per-
vident, reciuin, ei Lactaiilianae eleganlix. L. u, c. 3,
ex fdclis et moribus pervidetur. L, ii, c. 8, noH potest
pervideri, L. iv, c. 30, nec vim raUonemque penitus
pervidebant. L. v, c. 8, Deus ipsas cogitaliones pet*

Videt, Bu.NBMAN.

Quid sit in vero. Lib. i, cap. 11 : lltud in vero est.
Tertull. de Resurr. : Non enim hanc (mortem) esse in
vero, quce sit in medio, Cypr. ep. 9, fin., ed. Oxon.»
Quid sit in vero^ rescribite. Bunehan.

Ucero. Lib. ii de Nal. deor., cap. i8, ubi auguria
irridet : vide eliam S. Anguslin. de Cfvilate Dei, iib.
IV, cap. 30.

205 LIBER 1. DE FALSA RELIGIONE« i06

rebus bcne aique uliliier inventis Iracla raiio sii ad A ncs fuissc illos, qui dii pulanlur, ol eorum memoriam

commeniitios ac fictos deost quse res genuit falsas
opiniones , erroresque turbulentos , et supersiiiiones
pene aniles. Et formae enim deorum nobis, et xiates,
et vestitus, ornatusque noti sunt : genera prxterea,
conjugia, cognatioiies omnes, omniaque traducta ad
simililudinem imbecilliiatis humanse. Quid planius,
quid verius dici potest? Bomanae philosophiae prin-
ceps, et amplissimo sacerdotio praeditus, commenti-
tios ac fictos deos arguit ; quorum cultus supersii-
tiones pene aniles esse testatur : falsis opinionibus,
erroribusque turbulentis implicatos esse homines
queritur. Nam totus liber lertius de Natura deorum
omnes funditus religiones everlit ac delet. Quid ergo
a nobis expectatur ampIius?Num eloqueutia superare

post morlem consccraiam esse. idco eliam auLites
divcrsae sunt, et certus imagiiies singulorum, quod in
eo habitu, et aelate simulacra eorura configuratasuut,
in qua quemque mors deprehendit.

Considercmus, si placet, aerumnas infelicium dco-
rum. Isis filium perdidil; Geresfiliam;expulsa et per
orbem lerrae jaclata, Latona vix insulam parvam
(Delon)t in qua pareret, invenit. Deum mater et
amavit formosum adolescentem , et cumdcm cuni
pellice deprehensum exsectis virilibus semivirum
reddidit; et ideo nunc sacra ojus a Gallis sacerdoii-
bus celebranlur. Juno pellices acerrime persecuta.
est, quia parere ipsa non potuit ex fratre. Insulani
possurousGiceronem? minime id quidem ; sed fiducia B Samum scribit Varro prius Parthcniam nominai.nn,
illi defait ignoranti veriiatem, quod ipse simpliciter quod ibi Juno adoleverit, ibique eliam Jovi nupserit.
in eodem opere confitetur. Ait enim facilius sc posse Iiaque nohilissimum et anliquissimum templum ejus
dioere» quid non sil, quam quid til; boc e»!, falsa est Sami, et simulacrum in habitu nubentis flgura*
5e intelligere, vera nesclrc. Glarum esi Igitur homi- tnm, ct sacra ejus anniversaria nuptiarum rilu cele-

VARIORUM NOTiE.

Pene anites, Hic et infra perperam Llps. 2, pene
vUe$, Vid. prseter Giceronem, Epit. Taur. cap. 2i, et
Augostin. Givit. Dei, lib. iv, cap. 30. Bonkvan.

FormoB deorum, Unusquisque eorum notam quaro-
dam hal)eb)t, cujus ope dignoscebatur olim, ac etiam-
Duro dignoscitur in nionumentls antlquls. Ilas notas
quaeras apud mythographos.

Saeerdotio. Scilicet auguratu ; ut supra c. i5, augu^
rale habuit sacerdoiium. — Saeerdotio» Gujus dignita-
lero ipse Gicero describit lib. ii Leg., cap. 12. Buiv. C

Arguit. Sic reposuimus ex mss. Regiis, 4 Golb.,
Cauc, 2 Brun. et edilis Torn. et Walcb. In roultit
est, redarguit.

Liher tertiut, Golta Pontifex in eo libro loqiiilur.

Ait emm faciliui. Gredu respexisse ad Gic. i Nat.
deor.,cap. 21, fin. : Quid non sit eiiiui^ quam quid ^U^
^xerim; et in princip. ibid. : Mihi non tam facile in
mentem tenire soiet , quare verum hlt aliquid , quam
quare (alium. Gonf. Gic. ii Nat. deor. cap. i , et Lact.
Ub. H, cap. 5. De Ira, cap. 11. BuNEHAif.

Se po$$e, Ueiroin. poste s«, grato Giceroni et nostro

SOllO. BuNEMAIt.

Yera Heidre. lia Gic. i de Natura deorum circa
inero.

Ceriet imaginet eingulorum. Iia resiituimus ex anti-
quis IIIS8. et ciiiiciis pene editis. In nonnullis recen-
tioribus est certe.

SimuUicra eorum* 6ic reposui ex omnibus fere
mss. et 3 editis. In caeteris iinpressis, el 8 maiiu exa- [)
raiis rec. pro eorum est iingulorum^ qtiod niox pne-
eessii.

Configutaia. Lact. lib. yii, cap. 4. Hac forma etiam
TertuU. ds Anima, eap. H; GeU.,Noct. Att. xii, c. 1.

BOIHBMAM.

Jfora, etc. Quintus Gurt. lib. viii, cap. 4, 14.

isii /iifiiiM perdidit. Osirim. Yide postea ad cap. 21
bujus libri.

Cerei piiam. Proserpinam. Yide ibidem. De qua
videatur et Glaudianus.

Deum mater. Ponem exponere , inqult Arnobiiis
lib. IV, cujui matrimonium magna mater tenuerity quid
ipei^ quid voluptatii ipedoio ab Attide conceperit, elc,
quem vide. Lefatur etiam Ovidius lib. iv Fastorum :

Cojus erat species in qua materqae palerque
Cognosd possent.

Farmasum adoleeeentem. Atvn Phrygiuro, quem ea
amabai iis conditionibus, ns alieno fmsrstor amore :

complexus ille Sangaridem Nympham ; de qua cum
ipsa sumpsisset supplicium , adolescens sibi virilia
amput.ivit. Rem tnmen pnulo aliier narrnnl Arnohins
lih. V, Diodorus Sicul. iih. iv, Herodianus lib. i, Lu-
cinnus in Dialogo Veneris et Gupidinis, 8. Aiigosiin.
de Givit. Dei. lih. vi, cap. 7, et alii, quos vidc. — For-
moium adolescentem. Atyn de quo extat Gatulli car-
men. Gell.

Sacra ejus a Cailis sncerdotibus, etc. Augnstinus de
Givit. Dei lib. i, c»p. 7 : Sacra sunt matris deum, ubi
Atis pulcher adolescens ab ea dilectus , et muliebri zelo
abscissus, eliam hominum abscissorum, quos Gallos vo«
cant, infelicilate deptoratur. Yidendi Lucianus in Deor.
dial. Ol Kop^^ovTs^ 9i, etc. Corybanlum alius suum ipse
penem ense desecal^ alius dimissa coma per montes fer*
tur insanus , alius cornu canit^alius lympano tonatr
alins cymbalo strepil. Drcviier omnis undequaque Id;
tumultus atque insanios plena est. Sextus Aurelius Yic-
tor in Heliogab. : Vestalem virginem quasi malrimonio
jungens suo, abscissisque genitalibus, Magna se matri
sacravii. Firmicus Asiron. lib. iv, cnp. 29, 51, etlib.
I, cap. 6 : ArchignHos faciel^ qui virilia sibi propriis
ampulenl manibus. Arnob. passiiii cos appcllai evira^
fos, abscissos, semiviros^ e/foeminatos. Lampridiiis in
Heliogab., liicronym. lib. i, iiiOseam cap. A, Yaleiius
Fiaccus, lib. vii Argoiinul. Yide etiam insigiiem hac
de re locuni, apiid Luctan. de Dea Syrl.i. Sed qnia
prolixior est, noii describo. Locus incipit : ro!».ot ^k
TTo^Xot, eic. Ex Elmenhorst. — Betuleius, Yossius
aliique putant a flumine Gallo Gallos vocari. Sic etiam
Ovid. Fast. Iib. iv.

Pellices. Lalonam, lo, Kuropam, Danaen el alias.

Ex fraire. Mss. SGoibert. et 1 Brun., expatre. Me«
lius igilur ex fratre, id est ex Jove, cujus erai et soror
ct conjux, juxla Yiri^iliuin.

Samum... Juno. Lib. i, cap. 15. Strabo cd. nov.
lib. XIV, fol. 657. De ejiis lemplo ei sacris Savaro ad
Sidon. Apolliii. carm. 9, p:tg. ISi. Add. Spanhem.
ad Gallim. Dian v. t28. pag. %85, et ad Delnm, ▼.
^8, de Sanio Parthenia dictu , pag. 558 5G0, eC
Munckrr. ad Ilygin., Fab. U, pag. 41. Buneman.

Scribit Varro. DequovideS. Augustinum, deGivit.
Dei, lib. vi, cap. 7.

Partheniam. Partheniam nominatam esse a fluvio
ParihLMiio, ut scribit Sirubo. Sed inde diversa soriiia
est iiomina.

Sacra ejus anniversaria nuptiarum rilu celebrantur»
Ut bene hoc intelligatur, sciendum quomodo iiuptiaQ

207 riRM. LACTANtll DlVIN. IJSSTlt. m

brantur. Si ergo adolevit, si virgo fuit primo, postea A dem virgines illibalam castiialem servare potue-
mulier, bominem fuissc, qui non intelligit, pecudem runt.

se fatetur. Quid loquar obscoeniiatem Veneris omnium
libidinibus prosiitutse, non deorum tantum,sed et
bominum? Uaec eiiim ex famoso Marlis siupro genuit
Harmoniam; ex Mercurio Hermapbroditum , qui est
jialus Androgynus ; ex Jove Cupidinem; ex Ancliise
iEneam ; ex Bule Erycen ; ex Adonio quidem nullum
potuit, quod eiianitum puer ab apro ictus occisus
6st : quae prima, ul in Historia Sacra continelur,
ariem meretriciam insiituit , auctorque mulieribus in
Cypro fuit, uti vulgalo corpore qususlum facc-
rent : quod idcirco imperavit, ne sola prxter alias
iQulieres impudica, et virorum appeiens viderelur.
Eliamne babet baec aliquid numinis? cujus plura

Unde enim putemus Ericbtbonium esse natum ?
an ex terra, ut poetae videri volunl? At res ipsa cla-
mal. Nam cum Vulcanus diis arma /ecissct , eique
Jupiter optionem dedissel prxmii quod vellet posiu-
landi, jurassetque, ut solebal, per infernnm paludem
senibil negalurum, tum faber claudus Ninervac nu-
ptias postulavil* Hic Jupiter Opt. Max. lanta religionc
conslricius abnuere non potuit : Minervam tamen
monuit repugnare, pudiciiiamque defendere. Tumin
iUacolluctationeVulcanumintcrram profudisse aiunl
semen,undesit Ericbtbonius natus; idque illi nomen
impositum «tto t^^ e/w^of , xat x^ovo^» ^^ ^st, ex ceria-
mine atque bumo. Cur igitur virgo eum puerum cum

Dumerantur aduiteria, quam partus. Sed neillffi qui- B draconeconclusumetobsignatumtribusvirginibusCe-

VAHIOHUM NOTiE.

apud antiquos celebratae fuerint; aique hinc clarum
iiet, quo more sacra ejus fuerint pcracta. Celebrandi
jiuptias ritus qui nosse volet, adeat clariss. Dempste-
rum pag.^91, in additamenlis ad Rosini Antiquitates;
prolixior enim esi quam ut bic describi possit. Solum
noc addam , hinc esse quod Juno habeat nomina ad
malrimonium pertinentia , vel quae ejus ritus expri-
munt : vocalur Promba, Cinxia^ Vtixia, Domiduca^
Manturna, eic. Horum explicationem vide apud Do-
Ctiss. Voss. de Idol. pag. 453.

Virgo.., poitea mulier. De Opif. cap. li. Sic mii/t>-
re$ virginibus opponit de Mort. persec. cap. 27. Conf.
lib. VI, cap. 23. Hieron. in Oseam, cap. 2. Bomoquum
uxorem accept^ de virginc muliereni facit, Buneman.

Deorum ei hominum, Deorum scilicet curn Marte,
Mercurio el Jove : hominum cum Ancbise et Bule, eic.

H(Ec... genuit. 1d est, peperit. Nam feminne ciiam
gignere dicuntur. Vid. Heins. ad Ovid. vni Met., 49 :
Si qucB te genuit. Sic Venus Cupidini minalur Apul. v
Aletam. pag. 172 : Scias^ multo te mdiorem filium
alium aenituram. Add. Burm., ad Phaedr. iii, cap, 15,
pag. 455, et Davis. ad Cicer. i Tusc, 42. Bdneman.

Uarmoniam. Hanc lamen Diodor. Sicul., lib. v,
filiam Jovis et Eleclrac facit. De adulterio Vcneris et
Martis, vide Honierum Odyss. v, ei Ovid. lib. iv
Metamorpb.

Hermaphroditum. Sic Ovidius de eo , lib. iv Meta-
morph. :

Mercurio puerum, etdiva Cvthereide natum,
Naiades lueis euutrivere sub antris ;
Cujos erat species, in qua materque palerque
CogQOSci possent, nomen quoque traxit ab illis.

Vide etiam Plinium lib. vii, cap. 5. Gignuntur ali-

Suando et utriusque sexus infanles, hermaphroditi
icti ; et ii in prodigiis annumerantur. li antea noini*
nabantur androgyni, quod ex viro ei muliere habe-
bant aliquid. — H ermaphroditum. Wyf^in. Fab. 271,
Euseb. Praepar. ii, cap. 2. Cell.

Ciiptdtnem. Atlamen Cicero de Natura deor., eum
Mariis et Vencris Tiiium facit.

ExAnchite jEneam.JEnesks ipse apud Homer. suam
genesim edisserit.

Erycen. Vide Hyginum cap. 260 fabularum. Vide
etiam Servium ad v iEneid., qui tamen aliter opi-
oatnr.

Ex Adonio. Ila rcsiituimiis ex 5 Reg. quorum duo
snnt veterrimi ct optimi, 2 Colb., 2 Brun., Nav.,Vict.,
Gat., Marm. In duodecim recentioribus niss. et editis
esi,ex Adone. Ed.Thomas.elFranc, Ex Adonidc—Ex
Adone. Contendit Wilsius lib. ii iEgypl., cap. 2, n.
15, pag. 66, Adonein Phoeniciuni numen idem esse ac
(^irim , atque cxponit mysterium. Witsius Vossium
d^ Idolol. lib. n, cap. 4, secutus est. Bunenam.

Ab apro ictus occisus eil. Conjunctionem et, qux
est in receniioribus mss. sex et ediiis, delevi ex
cxteris mss. et ed. Rom. 1468, 1470, et Torncs.
1579. Legitur, aprto ictu in mss. Nav., i Colb., Brun.
et Vict. a prima manu. Adonii fabula recitaiur ab
Aphthonio rhetore. Vide et Ovidium lib. x Mcin-
morph. circa Gnem. — Ab apro ictus. h\ est, percussus
ab aproy Ovid. iu Metamor., 213. Proprie de morsu
aprorum ictus dicitur. Vid. inierpretes ad Phxdr. i,
fab. 11, 6 :

Aper viDdicavit ictu velerem injuriam.

In Historia Sacra. Scilicet Euhemeri.

MeretriciaminsHtuit. Vide Theodoret. in Therapeut.

Auctorque. Hic feminino genere, ut auctor optima
C apud Ovidium et apud Serviuni, quando derivatur a
nomine auctoritas ; dicitur autem auctrix^ quando vc-
nit ab augeo.

In Cvpro fuit. Sic mss. 8 Reg., 6 Colb., 2 Clarom.,
Lips., 2 Brun. et editi : quod pricferendum est mss.
Christ., Eni. et Cantabrig., ubi legitur, in stupro.

Vulgato corpore qua!stum facerent. Sic emendavimus
ex mss. 2 Brun. Qux lectio Lacuntiana esi. Vide
infra eodem libro cap. 20, vulgati corporis vilitaiem ;
et lib. VI, cap. 25, publicis vulgatisque corporibus
abstinendum. Et apud Plautum, corpus suum vulgare,
id est prosiiluere. 1 Reg. rec. habet, m vulgo. Ca^teri,
vulgo.

Sed ne ilUs quidem virgines. Minerva etDiana. Cell.

Erichthonium. Is fuit quartus Athenarum rex, de
quo vide S. Au^ustin. de Civitate Dei lib. xviii, cap.
12; Pausaniam in Atticis, Hygin. cap. 166; Servium
in m Georff.

PoetcB. Uomer. u Uiad., Eurip., Ovid. ii Mcla-
1. morph.
^ Vt solebat. Virgil. vi iEneid.

Semen. Iia mss. et editi, proeter Gal. ubiestieme/.

Vnde sit Erichthonius natus. Paus. Attic. : UoiripA
^^ ^E/3£X®«^^ ^STouo-tv avO/swTTwv aiv ouSsva clvai, yovsa^
5i *n9>at(rrov xaiP^v. Hom. in Caial. Apollod. lib. iii,
de Deorum origine, Lucian. in Philopseud., Origrn.
contra Celsum lib. viii, sed praecipue Augustin. lib.
xviiideCiv. Dei, cap. 12, Hieronym.contra Jovinian.
cap. 4, Tertull. de Speciac. cap. 9. LiNDETiBROCius.

Vtrao. De qua vide Ovid., ii Metamorph.

Tribus Virginibus. Ovid. lib. ii MeUmorph. :

Pallas Krichionium prolem siue matre creatam

Gauserat Aciaeo texla de vimine cisla,

y irginibusque tribus gemino de Cecrope naiis

Servandum dederai.

Aiii dicunt lantum duabus commisisse, ncmpe Aglauro
et Pandroso. Germanici interpres : I^atus est Eri-
chthonius, quem Minerva in cista abseondidit, dracone-
que custode appositOf duabus sororibns ^ Aglauro el

LIBEK I. DE FALSA RELIGIONE.

210

cropldis coromendavii? evidens, ut opinor, inceslum, A laudent eiiam glorianlur, aut virluus gratia, ut Her-

qnod nullo modo possit colorari. Allera cum pene
anialorem suum pcrdidisset, qiii erat Turbaiis distra-
ctui equis^ prxstaniissimum medicum Asclepium cu-
randojuveniadvocavit; eumque sanaium :

Secretis alma recondit
Sedibos, et nyinphae Egeri», nemorique relegat :
Solus obi in silvis Italis ignobilis aevum
Exigeret, versoque ubi noroine Yirbius esset.

Quid sibi vult haec lamdiligens, tamsoUicita curatio?
quid secreiae sedes? quid relegaiio vel tam longe ,
vel ad muliercm, vel in solitudinem ? quid deinde no-
minis commutaiio? Postremo, quid equorum lam
perlinax abominatio ? quid signiricanl haec omnia ,
nisi conscieniiaro stupri, el amorem minime virgi-
nalero ? Erat plane cur lanlum laborem pro lam

culem ; aut munerum , ut Cerercm ac Liberum ; aut
nnium repertarum , ut iEscuIapium ac Ninervam.
Haec vero quam inepia sint, quamque non digna pro«
pier quxhomines inexpiabili se scelere contaminent,
hosiesque Deo vero fiant, quo contempto, mortuoruro
sacra suscipiuni, ex singulis rebus osiendam. Virlu-
tem esse dicunt, quae honiinem tollai in coelum : non
illam , de qua philosophi disserunt , quae posita esi in
bonisanimi; sed hanc corporalem, quae dicitur for-
tiiiido : quae quoniam praecipua in llercule fuit,
immorlalitatem meruisse creditur. Quis tam siulte
ineptus esi, ut corporis vires divinum vel etiam hu-
manum bonum judicet ; cum sint el majores pecudi-
bus altributae , el uno morbo sxpe frangantur, vel

fideli juvene susciperef, qui amanti novercae obse- B 'P^^ senectute minuantur et corruanl? Iiaque idero

ille, cum deformari ulceribus toros suos cerneret ,
nec sanari se voluit, nec senem fieri, ne quando
seipso minor aut deformior videretur. Hunc e rogo
quo vivum sc ipse combusserat, ascendisse in ccelum
putaverunt : eaque ipsa , quae stuliissime admirati

qmuro pernegaral.

CAPUT XVIII.

De deorum consecratione propter collata in homines
beneficia.

Hoc loco refellendi sunt etiam ii, qui deos ex ho-
minibus esse factos, non tantum falentur, sed ut eos

sunt, simulacriset imaginibus expressa el consecrata
posuerunl, ut in perpeiuum vaniiatis eorum moni-

VARIORUM NOTiE.

Pandroio , commendavit. Toiidem verbis Fulgenlius
Mylholog. lib. ii, nisi quod P;)ndora ipsi, quae Pan-
drosusaliis dicitur,eic. Neursius.

Commendacit, Eleganter , pro depotuit , sive, ut
llygin., fab. 166, dedit tn cistula servandum. Apul. n
Apoiog., pag. 308. Alience custodia commendatam.
Paulu posl pag. 509, explicat, deponere ; et Graevius
ad Cicer. pro Cluentio, cap. 12 : Spem in alvo com-
mendatWH a viro continebai. De diiTerentia verboruro
commendareei deponere^ consule Burmaun. ad Pliaedr.
j, f»b. 173, p. 43. BcN.

Incestum. Neulro genere, ut Minuc. Fel. xxxi , 5 :
Incestum penes vos smpe deprehendilur, semper admit-
tiiur; add. infra. Conf. Lact. I. vi, c.ip. 20, 7»-
cesia Liv. u : VtvirgoVestalis damnata incesli poenas
dederii; add. Plin. liv. iv, epist. 11. Buneman.

Altera. Scilicet Diaiia. Laclatiiius videtur nienda-
cii arguere narraiionem, et significare periculum
modo mortii, non ipsam morlem passuin fuisse Hip-
polylum. Ideo etiam curando, ail non in vitam revo»
cando. Ilacc igitur vox etseiiientia nie cogit sperncre
quod in mss. esl, plane. Hippolyli hisloriam vide
apud Ovid., lib. xii Metamorph. '

Turbatis. Id ex Virg., vii iEneid., v. 774.
Asclepium. Recie Laclanlius in Grseca fabula D
Grxculiim nomen Asclepium dat medico, juxla an«
tiquiores et meliores codices, 4 Reg., 2 Colb. , Gro-
nov., Nav., Gat., Marm.,2 Brun., et ed. Cellar. non
JEtculapium, ut in receniioribus mss. et editis.
Secrelis. Locus ex eodem Virgilii libro.
Tam longe. Ita reposuimus ex mss. el edilis , prae-
ter Gall., Spark., in quibus esi tam longa.

Amanti novercce. Phaedrae, Thcsei uxori, cui Hippo-
lylifalumin fabulis impulatur. Vide Ovidii cpist. 4 ,
quj^ hiijiis Pliaedrx estad Hippoiytnm. Cell.

Pemegarat. Sic resliluimus ex niss. codicibus et
edii. Toriies. Iii 1 Clarom. denegaral ; U\ 3 rec. ct
plnribus ed., pernegaret.

Hoc loco refellendi. Ita passim loqiii solel Lnctan-
lius ; et sic habent niss., praeier 2 Keg. recenliores et
edit. in quibus est, Hoc in loco,

Cererem ae Liberum. Sic Virgiiius libros orditur
Georgicorum, Liberet alma Cercs.

Minervam. Qmm Horatiusoperosam, Ovidius inge-

niosam vocant.

Homines inexpiabili sese scelere contaminent. Res
codeni recidei, si coTT\%Qi%: hominesinexpiabili scelere
contaminentur ; ul lib. v, cap. 1, inexpiabili scelere
contaminari atque adstringi. Buneman.

Disserunt. Est ex mss. velustissimis 1 Bonon., 5
Reg., 1 Colb., Lips., 2 Claroin., Em., 2 Brun. aliis-

2ue, et ed. Is. ac Cellar. In mss. 1 Reg., 5 Colb.,
laiic, Jun. et editis, dixerunt.

Vel ipsasenectute minuantur. Aiinquibusdsim mss.,
senectute ipsa minuantur, ad extremum morte terminen-
tur et corruant, Quod cur Lactantii esse negem, cau-
sam non video, prxsenim cum reprehendat opinio-
nem, viribus corporis Herculem nicruisse immorlali-
taiein ; ergo bene ipsius mortis jus adhibetur : gui
enim perhocparialur immortalitas,inquod tantumjus
morii? quod lolum morte finilur. Gronovius. —
In lianc aJdilionem , ad extremum morte termi^
nentur, sic habet Bunemannus : — c Ilaec , inquit
quippe cx solo Gronovii codice, Heumanno sus-
pccta diversis lypis imprimenda curavi ; qux tamen
Gronovius satis oene lueiur. quem lege in Obs. in
Eccl. cap. 17, pag. 182. Cerle Lnctantius amal ver-
buni terminare, Lib. lu, cap. 12 : Quce (vita) cum cor-
pore terminatur, Conf. I. vii,cap. 15. >

Nec sanarise vo/ut7, e(c. Codex anliquus Bon. Iia-
bct, necsanum se voluit , nec senem fieri ; quod mihi
probatiir, quia illa siniililudo diclionum, sanum et
senem efficit quamdam orationis venustaiem. Alter
coilex Boii. : Nec sanarise voluit^ ne senexaut defor^
mior videretur. Qu% cliam oratio non esi inepla, ne-
qiie inconciuna ; sed qiiia lectioni vulgatx quae est
30 mss. ei oinnium edit. optimus estsensus, eam
retinuimus. Id ex thomasio.

Seipso minor, In seiiibus enim ossa maceranlur,
et caro caloris acrimonia tabescil. Vander Linden.

E rogo. Iia reposiiiiiius ex niss. Regio-Puieano , 2
Colb., Ullr. et cd. Paris. 1525, nd id conspirnniibus
5 Colb., Jun., 1 Clarom. et edil. Rom. 1468, 1470, el
Egnnl. in (|uibus esi ergo |)ro crogo. Iii mss. Cauc, 5
Reg., 1 Bonon., Pcn., 1 Colb., 1 Clnroin. et ediiis
mullis rec. a rogo.

Se ipse combusserat. Manuscriptorum esl; se ipsum,
edilorum recentiorum.

911

Fmil. LACTANTU DIVfN. INSTIT.

ineitta perstarenl, qui ob necero besiitrum deot ftcri A ^ili^et quia mtgnam partem generis humanl ex-

credidisseut. Sed liaec Graecorum fortatse culpt ttt ,
qui res levissimas pro maximis temper iiabuerunt.
Quid nosiri, num sapienlioret? qui aililelicam quidem
virlulem contemounl, quia nihii obesi : ted regiam,
quia late solet nocere » sic admirantur, ut fortet et
bellicosos duces in deorum C(£tu iocari arbiireniur ;
nec esse ullam aliam ad immortalitttero viam, quam
exercitus ducere, aliena vastare, urbes delere , op-
pida excidere , liberos populot tat trucidtre , aut
subjicere servituti : videlieet quo pluret hominet
alllixennt, spoliaverint, occiderint, eo se nobilioret,
et clariores puiant, et iiianit gloris tpecie capti ,
sceleribus suis noinen virtutis iropoount. Jam roai«
lem, utaferarum caedibut deos sibi fingereDt, quaro

tinxil ae perdldit. qnantis in tenebris , Africane,
versatus es ! vel poiius, o poeta , qui per cacdes et
sanguinem patere hominibus in coelum ascensum pu-
taveris ! Cui vanitati et Cicero asscnsit : Est vero ,
inquit, Africtiie : ntro et Herculi eadem ista poria
paluil. Tamquam ipse piane, cum id fleret, janitor
fuerit in eoelo. Equidem ttaluere non potsum, do-
lendumne poiius, au ridendum putem; cum videtm
graves et doctos, et, ut sibi videntur, ttpientes vi*
ros, itt tam miserandit errorum fluctibut volutari. ^
haecest virtus, quae not imroortales facit, mori qui*
dem malim, quam exiiio otte quaroplurimit. Si tliter
immorulitas pararl nou poicti, nisi per tanguinem»
quid fiet, si omnes in eoncorditm consenterintt

immortaliuicm Um cruenlam probarent. Si qiiit ^ Quod cerie fieri poterit, si pernicioto ei impio furore

unuin horainem jugulaverit, pro conUminato te ne
iario babeiur, nec ad terreaum boc domicilium deo-
rum admitti eum fat puUnt. Ille tutem , qui infinita
liominum millia trucidaverit, cruore campot inuiida*
Terity flumina iiifecerit, non modo iii templum , ted
etiam in coeium admittiiur. Apud Enniuro sic loqui^
tur Africanus;

Si Cas endo plagas coelestum ascendere cuiquam est»
Mi soli coeli maxima porla patet.

In dearum ca/u. Plerique editi, eatum,

projecio, innocentes esse ac justi velint. Num igivur
nemo erit coclo dignut? num peribit virtus, quia lio-
minibus in homines sxvire non dabitur ? Sed isti,
qnf eversiones urbium populorumque summam glo-
riam computant, otium publicum non ferent; ra-
pient, scvieiit , et injurlis insolenter illaiis, humanx
toctetatis foedut irrumpent , ut babere hosiem pos-
tint , qucm sceleralius deleant , quam lacessieriiit.
Nunc ad reliqua pergamus. Nomen deorum Cerert ac

VARIORUM NOTJS.

multorum hominum oplnione locasse Africanain Inier

Oppida excidere. In sex m!(s., exdnderef in teptem, ^ sidera ; uipote quem nou aiiuiide, qiiam ex caedibus
icindere. ^ et taiiguhie , hoc est, ex bello , celebrein norimus.

exscindere

SiquiiunHm.,,ju§ulaverit. Cypr. I. ii, ep.S,foI. 53,
ed. Bas. : Homicidium quum admiitunt $inguli,crimen
esl : virtn$ vocalur^ quum pubUce geritur. lioNEMAN.

Ad terrenum hoc domiciiium deorum, Non quadrat
hic Collarii explicaiio. Vuli Laclantiiis homicidas
non adiiiitli ad leiHplum, a templis excludi. Yid. I. iii,
c. 17: Terrcslre illud domicilium Jovii,

Ennium. Kpigram. et tpud Cic. de Rep. leste Sc-
nec. cpist. 109.

Si fas endo plagas cceUslum. Ita correximns ex Ci-
ccroiie iib. ui de tiepubiica, et ex Lactaniianis mss.
Salitias., i Lips. , Pal., Ullr. et Regio-Puteaiio , in
quo est ccetlesiium pro coetestum ; td id C4)nspiranli-
bus 3 Reg., 5Colb., Nav., Yict.« Gat.,2Bruu., Em.,
Balltol. , in qnibus est, Si faciendo plagas. Correc-
tioiii nosirae udstipuiantur doctissimi viri Salmasius,
Pitbxiis, Isaeus, Gronovius, Baluzius, et Ceilariut.
In undecim mss. recehtioribus ei in editit legiiur :

tanguiiie ,
Sed t multit anie Laciantium similiter explicatur.
Seneca epistol. 95 : Ex senatHseonsutlis ptebisqne^
Mtlft ueUra exereentwr^ et publice jubentur vetita pri^
tatim. Qum ctam commissa eapile luerent , eadem ipna
pMiudaH fecere, laudantur. Non pudet homines, mitis-
simum genus^ gaudere sangnine alterno , beila gerere^
gerendaque tiberis tradere. Gronov. — Endo antiqiii
dixere pro in^ iis credo mtionibiis iiixi, quod endo de-
dticiumagrsecofvdoypassimapiid F.nniiim legaiiir pro
in, uii et apud Lucretiuiii indogredi pro ingredi, et id
genns plura ; in su:k sententia; condrmalionem illud
etiam atreruni , (}Uod cum niiilam cau^iam, quas ad
immorialitatero iter aperuisset Africano, ab Knnio
expressam videret LacUntius , lianc ipse adjecerit.

In tenebris, Africane, versatus es? vel potiuSf o
Poeta. Africaiiiis hic est ipte Scijno, et Poeta est En"

mUS. BUNBVAN.

Est veroy inquit, Afrieane. Ita Cicero, lib. iii de Re-
publica; lu cum editis manuscripti, prtf.ier 5 Colb.
et i Reg. in qiiibus lc^itur, Et vero, inquii^ AJrieane.
In quo quit non videt librariorum fraude et inscitia ^ Andreas Palricius in Scboiiis ad fragmenu Ciceronis
raciiim esse ccedendo wrl t«u mdo f deinde accessisse e iii dc Hepub. puiat legendum, est vero ita, Aphricane;

Si fas caedendo coeleslia scandere cuiquam est.

partim aiiorum librarioruui, partim edilorum pravum
judicium ; qui quasi verba proxiine seqnentia , Scili*
cet quia magnam partem generis hnmani exstinxit ae
perdiditf necessario aliquid in Enniano carmino posi-
tuin inlerpreurentur, tecerunt, cwdendo , deleverunt
piagaSj coeleslia viceiii coeleslium vel coetestum subje-
cere ; hoc esi, vere inapalia fecerunt. Et quia gloria
Africini onmibnsex rebus bellogeslis adco nota sit,
ul ipsi soli coelum paterc, velit pocu , iion apparere
demon&irat aliain causam cur id^velit,^ni8i quud

versus Uomeri inilio Iliad., quasi dicas :

MulUs illustres animas ad orcum prsmiserlt.

Ipte.ergo Lactant. iuterprettiur, etsi nullumet dere
verbum in epiuphio inveuiret» cedot et stnguuieffl

vel simpiiciier, et vero, Aphricane. Ego vero ubi una-
nimes eodices reperio, non racile quidquam inimuto.

Eadem ista. Locutio Lacianiiatia , qu;e passim oc-
currit ; mss. .5, rec. et 9 edit. rec. , eadem ipsa.

Mori quidem. Sic mss. At editi cum 4 mss. rec. ,
nion equidem.

In concordiam eonsenserint. Nihil muto, pro re-
cepla Lact. I. v, c. 7 , infra; /n eam muliitudo iint-
versa consenserii. Ubi pliira. Bunbmam.

Otinm publicum. Id esl pacem.

Foedus irrnmpent. Iia ouiiies editi tc manusrripli,
praeter 1 Clarom. qui habet, fotdus rumpent. Aiob*'
tervo verbis coinposiiis pro simplicibus, et simplici-
bus pro composiiis Laciantium uon semel uti.

Piomen deorum Cereri. Cererem Eleusinii mnxime
colehant, quia cum in Allicam venissetad filiam qii.x'-
rendam, primum eos fmgum tationem legesque do^

21$

LIBER I. D£ FALSA KELIGIONE.

Libm Irtdiiio muneniin fecit. Possum diviDis do- A pertores humanae yitx plurimum profueriint. Gur

cere Utteris, Tinum atque friiges ante progeniem
Cceii atque Satnmi fuisse in usu liominuin : sed ab
his tane iiiTenta esse firigamus. Num poiest plus aut
Diajus videri, coilegisse fruges, liisque fraclis, panem
faeere docuisse , aut uTas de vitibus iecias expres-
sjsse, Yinumqoe fecisse, quam fruges ipsas, aut vites
generaste, ac protulisse de terra? Reiiquerit haec
sane Deus humanis ingeniis eruenda : tamen ficri
non potest, quin ipsius sinl omnia, qui et sapieniiaro
tribuit homini, ul inveniret, et iila ipsa, qux possent
inveniri. Artes quoque suis inventoribus iiTiniorlali-
laiero peperisse diciintur, ut ^sculapio medicina,

non et illis atlribula sunt templa ? sed nimirum Mi-
nerva est, quas omnes rcperii : ideoque illi opifices
supplicant. Ergo ab bis sordibus Minerva ascendit in
coelum. Est vero cur quisquam derelinquat eum, qui
terram ciini animaiilibus, coeluiu cum astris et lumi-
nibus exorsus est , ut eam vcneretur, qux tclam do-
cuit ordiri ? Quid illc, qui vulnera in 'corporibus sa-
nare docuit? nuin potest essc pra^staniior, quam qui
corpora ipsa formavii, senliendi ac vivendi ralionem
dedit? berbas denique ipsas , et caetera quibus me-
dendi ars consiat, excogiiavit ac prolulit ?
CAPUT XIX.

Yulcano fabrica. Colamus igitur et illos , qui fulloni- B Quod Deum verum simul cum diis vanis nemo pouit
cam sutrinamque docuerunt. Cur autem figulinae re- colere.

pertori bonos non habetur? an quia isti divites vas At eniin dicet aliquis, ct huic summo qui fecit om-
Samia contemnunl? Sunt et aliae artes, quarum re- nla, et illis qui partim profuerunt, suam veneraiio*

VARIORUM NOTiE.

cuisset. Nec tamen omnino displicet eorum opinio ,
qui Cere$ ab Hebrseo charns, arare^ dictum velint,
quia ut Ovid. lib. v Metamorph. :

Prima Ceres unco glebaro dimovit aratro.

Ex Vossio.
Tradilio, Mss. 4 Colb. etBrun., iribuiio,
Pouum divinii docere litteris. Genes. iv, ubi fru-
guni et viiium inventio aiqiie culiura Adnino et Noae
tribuitur; de quo disserii rursus ipse Lactnntius in-
fra lib. ii , cap. ^, et S. Augusiinus lib. viii , siipcr
Gen. ad litter. Piinius igitur , :id riiiem, I. vii, etc^e-
teri ethnicorum nuganiur, qui h:cc Cereri et £u-
molpo Athenieiisi attnbuuiit, vel Dionysio, sive Osi- p

ridi, nt scribit Diodorus, lib. i, c. 2. Iskus.

Quin ipiius sint omnia^ elc. Aniiquus codex habet,
el iUa ipsa quw possent inveniri , aries quoque, etc. ita
ut espuiigantur verba illn, primus invenit, quae sane
expungenda sunt : iiam dc Deo ante et hic lo(|uitur,
declar^ns boniines , quamvis aiiqucm usuin humano
generi utiieni multarum rerum inveneriiit , iniiien
omiiia in Deum esse referenda, qui et prudcntiam
bominibus ad inveniendiim ea iribueril , et res ipsas
elTecerit, in quibus prudentia baec possel appnrere.

Thomasius.

Poiseni inveniri. Post inveniri, ndsuunl nutlii scri-
pii , et Sublac. 1465 , Ven. 1471-97 , Pier. , Parrb.,
Crat., Gymn., Junt., Ald., Paris. , Grypii., Tornes.,
Primus invenit ^ qna: ab anliqui^s. Bon. ct Cmnian.
aliena, et jure a Tiiomnsio oxpuncta. Bui^v.

jE$cuhpioMedicina, HomerusOdyss. 8; Piconi cui»
dam mediciiiie invenlioneni tribuit, Plato el Ovidius
Apollini , Galenus Asciopio : Pindariis vcro, Od. 5,
Pyih., iteni 3 Nemeor. , Cbironem iEsculapii in me- D ^^,^^^^}

tradit, Rhoecum et Theodorum primos omnlum pla-
sticen invenisse. Atqne rursus eod. cap. Major, in-
quit, pars hominum ierrenis utiiur vtisis, Samia etiain-
num in esculentis laudanlur. De Samia terra lege
eumdem Plinium cap. 16 ejusdem lib. Betuleius.

Cvr non ei illis. Et ei inss. reposui : eliam edito-
rum est.

Minerva en, Minervac autem, apud Mariiannm Ca-
pellam , Vulcnnus cooperalor est : et apiid S. Augu-
stiniim deCivit. Dei iib. iv, cap. 10.

Ab his sordibus. Id esi, inventis et opiHciis sordidis,
vilibus, inore Ciccronis et veterum. Cic. i de Off.
cap. 42, Opifices omnes in sordida arle versaniur.

BUNEMAN.

Est vero cur quisquam, In plerisqiie edilis, Esl vero
causa : qnam vocem mss. et edili Tlnnt., Is., Tlivs.,
Gall., Spark., et 2 Lips. elegantius extrudunt. Plau-
lus Aulul., Esi quod revisam, DemumOvid., ii Metam.:

dtcinis prxcepiorem rncil. Sorano niedicinam inve-
iiit quidam Apollo , ampliGcavit iEgcuIapius , perfe-
cit liippocrales. Pluia lnijus generis nugamcnta re*
peries apud Polydoruin Virgil. de reriini invcntori*
bus lib. 1, cap. ^O , de Invent. Mcd. Quxsiutn suum
iOsculapio cxprobrat Tertiillianus Apolog. cap. 13.
Lege ad baec qu» de hoc Theodoretus lib. iii Ospoi'
TrcvTcxQ? , qui est de diis seciindarii.s inscriptus , ex
quario Biblioth. Diod. Sicul. referl. Betul.

Vulcano fabrica, Vulcnnus iiiventor ignis et arlifi-
cioriim qua; >giie parantur, Tzctzcs in ilist. 555,
Cbil. X, habet :

ifmun6i TK AItuwm^, efC.

Hunc Vulcamim, Tubalcaiiium fuisse pulanl mulii,
de quo Geneseos cap. iv, 22. Arma bcllica, ajrariam,
ferrainentariam invenii.

Vasa Samia, Plin., lib. xxxv, c. 12,quo deplasli-
ces inventoribus scribit, ex quorumdnm opinione

Esl vero cur quis Junooem bedere nolil?

Lactantius supra in (ine cap. 17 : Erat planecur tan'
tum taborem, etc. Et infra lib. ii, c. 7, ad linem., est
vero cur itlorum auctoritas. Ilinc iionntilli nialucreslm-
plicitersicscribi, est fMr,vel estquod,E\ ls.€0. — Hac
ironice a Lactantio dicta sunt. — Esi vero, cur quis-
quam. Lips. i et vel. edd., est vero causa^ curquisquam :
sed reliqui duo Lips. et alii codd. illud causa elegan-
tiiis exirudunt. Sic paulo anle cap. 17, extr. Erat
ptnne^ cur ianinm laborem, etc. Tronia. Buneman.

Qucetetam docuit ordiri/VA\. Siiblac. addit causa.
Est liacc Mi«^erva Sailica, iEgypiiis Neith vocata ,
ut alt Plato in Tiinito : est bajc lexirinae artis re-
Diod. inter varia ejus invenla refert ei
TTjv rrig €(7^to? xaTa(r/£y>jv. Qdibusdain eadem est ac
Noema sive Naaina, filia Lamechi, Mosi memorala
G('n. IV, 25, si verum est quod apud Genebrardum
in Cbronicis, et in Lipomani Catena lcgas, eam la-
nificium ac lexturam reperisse, ac propter hoc in-
venlum memorari prxter morem Scriptura; , quse
non solet in genealogiis referrc fcminas , nisi ob
viriuteni eximiam, aut mysterii causa ; idque magis
hinc elucerc, eo qnod jungatur tribii» prxclarae rei
inventoribus, Jabel, Jubal ac Tubalcain. Vossius.

Quid iile : iflsciilapius. Bon.

Qm partim profuerunt, Sic libri plures et Beimm.
Rescribo, inquit Heumannus, per artem profuerunt^
quia edd. 1472, 76, 78 (addalur et prior. 1478), ex-
bibent purtem, quasi p artem. Conf. c. 18. Ingeniose,
nisi quia partiin profuerunt^ hic opponantur verbis :
summo, qui fecit omnia, Coluerunt enim plures,
quain qui modo per artem profuerunt, Vide hoc caput
a n. t ad n. 21 et lib. v, c. 14. Bun.

8ir» FIKM. L.VCTANTII OIVIN. INSTIT. 21C

nem esse tribucndam. Primum nec facturo csi un- \ non iu facio est» sed in nomine. Metuekant cniro

quam, ut qui lios coluit, etiam Deum coluerit : neque
ficri potcsl; quoninm si lionos idem iribuilur aliis,
ipse omnino non colilur, cnjus religio est, illum essc
unum ac solum Deum credere. Clamat summuspoeta,
eos omnes,

Qui invcnlas vitam excoluere per arles,

apud inferos esse, ipsumque illuro repertorem t)ie</i-
cina lalis el arlis ad Slygias undas fulmine esse delru-
sum : ut intelligamus, quantum valeal pater omnipo-
tens, qui el dcos fuiminibus cxtinguat. Sed liomines
Ingeniosi lianc secum iiabcbant fortasse rationem :
qula Deiis fulminari non polest, apparet non esse
factuin ; immo vcro, quia facium est, apparet liomi-
nem fuisse, non deum. Mendacium enini poctarum B ipsum fuisset ,

VARIORUM NOTiE.

malum, si contra publicam persuasionem faterenlur,
qiiod erat verum. Quod si lioc constat inter ipsos,
ex hominibus deos factos, cur ergo non credunt
poelis , si quando illorum fugas , et vulnera , et
mortes, et bella, et aduiteria describunt? Quibus de
rebus intelligi datur, non potuisse ullo pacto fieri
deos : quia ne homines quidem probi fuerunt, eaque in
vita sua gesserunt, quiS mortem pariunt sempiternam.

CAPUT XX.

De diis Romanorum propriis et eorum sacris.

Venio nunc ad proprias Romanorum religiones,

quoniam de communibus dixi. Romuli nutrix lupa

lionoribus est affecta divinis. Ct ferrein si animal

cujus figuram gerit. Auctor est

Co/ut(. Sic ex ediiis Torncs., Is., Spark. ct manii-
Bcriptis resiiluimus, prxtcr 1 Coib. ei Bruii., in qui*
bus esi coluerint ; in Cicteris editis, colit.

Repertorem medicin(B lalis et artis. lia cum Virgilio
mss. 10 Reg., G Colberl., Cauc, Jun., Sorbon.,
Ultr., ^Lips., ^ Ciaroin., 2 Brun., 15 vel. iinpressi.
Al in nis. Bonon. ct edii. Thomas., Is., Spaik., ie-
gitiir, medicino! artis repertorem.

Et deos fulminibus extinguat. Scd fulmine iclus
demum deus lactiis iEsculapius. Minucius cap. il et
ex eo Cypr., dc Idol. Vau., cap. 1 : /Esculapius ut in
deum surgat^ fulminatur. Arnob., i. pag. 24 : Nonne
j£sculapium medicaminum repertorem post poenas et
supplicia fulminis custodem nuncupastiSf et prastidem
ianitatis^ valetudinis etsalutis?\n Reiinm., ^Mteaam
deos. BuN.

bletuebant enim malum. Isocrates in Laud. Busirid.
impias poctarum de diis fabulas perslringit, ac non-
nulios eoruin idcirco mcritas, ait, dcdisse poenas.
Nam Orplieus a Threissis discerplus est , insimulatis
Liberi Palris sacris. Ilomerus et errare et mendicare
est coactus; iinmo etiam excxcatus fuil : alii aliis
affecti fucrc suppliciis. Pliira apud eum vide. Tullius
quoque illum hanc ipsam ob causam reprehendit.
Uomerus, inquit, humana ad deos retulit, mallem di'
vina ad nos. Philoslratus in Heroicis de eodcni ait,
7r/9uTov fjiiv Ofovf , elc. Primum quidem^ cum hominibus
deos miscuisset, de hominibus ingeniia^ de diis vero
emtia disdt^ ac vilia. Ex Vossio.

Si quando illorum fugas^ et vutneraf eic. Cic, lib. i
de Nal. deor. : Poeto! ira inflammatos et libidine fu»
rentes induxerunt deos^ feceruntque nt eorum bella, pii-
gnas^ prwlia^ vulneravideremus ; odia praterea^ dissidia,
discordias, ortus, interituSt querelas^ iamentationes^

Qmbus derebus. Sic cum ed. Ceilar. mss. omnes,
demptis 2 receniioribus a quibus abest pnBposiiio.
In editisest, Quibus exrebus. Stdeisdibi prscpositione
de pro ab vel ex iisuni fuisse Lactaniium jam supra
observavi ad caput 5.

Romuli. Romulum el Remum a virtute, boc est
robore, nppellatos fuisse, puiat Festus : nec immerito,
si observeinus *?o>in/rt Lalinis valentiam esse, nam
ippSKrOat cst vaiere. Gloss» : 'p&>fAq. valentia. Ita yo-
catur rofrur corporis, quod et ipsuni ex eadem origine
venit. *Pw/xoc et fortitudo et vir fortis. Salmasids. —
Romulum a ruma , hoc est, manima , alii deducunt.
Blanckardds.
Lupa. Notnrunt docli ad Minuc. c. 25; nddeLivium

^ lib. X , c. 25; Teriuil. 2 nd Nnl., c. 9 fln.; Amob.,

^ I. IV, p. i28. BuN.

Si animat ipsum fuisset. Ms. Jon., ipsa; ms. Cauc.
et editi fere, si id animal ipsum fuisset. Euseb. Ghron.,
propter pulchritudinem et rapacitatcm corporis qiise-
stuosi, lupa a vicinis appellabatur. Unde ad noslram
usqtie memoriam , meretricum cellulae lupanaria di-
cuntur. Idem eiiam extat apud Isidorum Eiym.
lib. xviii, cap. 42. Pnidentius :

Ruricolas vexare lupas.

Quas Prudent. lupas vocnt, dicuntur a Tertuliiano
lib. de Pallio, Lupa popularium libidinum nundina;
et ab eodem auctore, lib. de Spectaculis, cap. de
Munere : Prostibuia, publicce libidinis hostiaset pudo^
ris sui interemptrices. D. Hieron. ad Gerantlam : Ut in
eo^ ait, se putet esse laudabilem^ st scortis melior rit, n
publicarum iibidinum victimas superet. Senec. Nat.
quxsl. lib. I : Corpora publico objecta ludibrio nuncu-
pat. Jdretus. — Non desunt tamen, qni veram beU

elfusas in omni intemperaniia libidines, adulteria, vin- j) luam Romuli nutricem veiint fuisse , iion autein pro

eula^ cum humano genere concubiluSt mortalesque ex
immortali procreatos. Isocrates inLaud. Busir.,Theo-
dorei., Serm. 3 contra Graecos, de angelis, de diis et
daemonibus; August., dc Civit. Dci lib.iv, c. 27. Ex
Elmenborst., in Arno6.— Inter omnes poetas nullus
tam foede ioqnitur de diis quam Homcrus, de quo
Jui. Scaligcr, lib. iv de re Poet., cap. i, hxc dicit :
BomeruSj de diis stits, tamauam suibus loquitur. Ter-
tull. contra Gcntes cap. 14 : Quis non poela dedeco*
rator invenitur deorum ? Pythagoras Homerum apud
inferos lorqueri dicebat, miod cjusinodi fabulas poe-
maiibus suis intexuerit. Plato item in lib. de Legg.
hocnomine insimulai Homerum.Vossius.

Fugas, etc. Objecit eadem pluribus Athenag. Le-
gat. pro christianis, ed. Oxon. pag. 74-77. Adde
docias H. Stephani ex Sexto philos. et Dechairii, ex
Longino et Cicerone notas. Bdn.

Mortes. De plurali vid. not. ad 1. vii, cap. 10 et ad
lih. de Mortib. persec. princ. Bun.

stitutain Lareniinam. In his et Strabo, qui Tiberii
temporibus, e Poiiti regibus oriundus, clarissimas
fuit, lihro v Geograph. Justinus, lib. xxxviii, : ipsi
ferunt conditores suos lupa: uberibus^ sic omnem illum
populum, luporum animos habere, inexplebiles sanguinis
atque imperii. Jul. Hvgin. Augusli iihertus fab.
cap. 252 : Romulus et Kettita, Martis et llim ^ln^ a
Iwaa nutriti sunt. Hoc idein scribit Virgilius 1. viii ,
ifincidos :

Fecerat et viridi foelam Mavorlis in anlro
Procubuisse lupam, etc.

Juvenalis, Sat. 11, vers. 104, et Vet. Schol. ibid. :
Romuleae stmiibcra fer» mansuescere Juss».

Ovid. lib. n Fast. :

Lacte quis infantes nescit crevisse ferino?

Sext. Propert. lib. xi, Eleg. 6 :

Sn LIBER 1. DE FALSA RELIGIONE. 218

Li?iii8,LarentinaeessesimiiIacnim, elquidemnoncor- Aanimalis effigiem posueruiit, cujus nomen gerebat.

poris,8edmentisacmorum.FuitenimFaustuliuxor,et
propter Yulgati corporis viliiatem„liipa inter paslores,
id est» meretrix nuncupata est; unde etiam lupanar
dicitur. Exemplum scilicei Atlieniensium in ea figu-
randa Romani secuti sunt ; apud quos meretrix quae-
dam nomine Leaena, cum tyrannum occidisset, quia
nefas erat simuiacrum constitui meretricis in tcmplo.

Itaqiie ut iili monimenium ex nomine» sic isti ex
professione fecerunt. ilujus nomini etiam dies festus
dicaiusest, et Larentinalia constituta. Nec hanc so-
lam Romani merelricem colunt, sed Faulam quoque,
quam Herculis scortum fuisse Yerrius scribit. Jaro
quanla ista immorialilas pulanda est quam etiam
mereirices assequuntur? Fiora, cum magnas opes ex

VARIORUM NOTiE.

Tu crimJDis auctor
Nutritus duro, Romule, lacte Inpae.

Bemsfter.— -Doctiss. Boxhorniusin Quaest. Rom. hoc
fictum puiat.

Auclw e$t Limus, Lib. i , c. ^, prneter quem de
Laurentia M:icrobius Saturn. lib. i, cap. 10, consula-
tur. Alii scribunt Larenlia. Vide Grono?. ad d. I.
LiTii. Gell.

LarentiniB.Slc restiluimus exvetorrimis et optimis
mss. 2 Bonon., 3 Reg., i Golb., Tax., Pen., 1 Gla-
rom. a secunda manu.z Bruu. et edit. Is. , accedeiilibus
mss. Regio-Puieano et 5 aiiis Reg., 4 Golbert., 1 Sor-
bon., Gat., Marm., Gauc, Ultr., 1 Glarom. et alt.
Clarom. a prima manu, in quibus esl Tarentince; ed.
Rom. 1468, Jarantin<e, Sed etiiirra Lnrentinalia con-
iiitula^ sic dicta a Larentina, Nec aliter Terlullianus
Apolog. cap. 25. In mss. rec. 2 Reg., Vict., Nav.,
Cantab., Em., et editis 12, Larentite; in edit. Grat.
etGymnic.,Laiir€itlid?;in i Reg., Tareniias.L^uren'
tinae nomen est apud Livium Decade i, cap. 4.

Vulgati corporii, Id esi, prostiluti corporis. Vide
iiol. siipra ad cap. 17. lu niss. 1 Reg. a priina manu,
Nav., Vict., I Golb. vulgatiorem corporis vililatem. —
Vulgati corporis vilitateni. Pessiine Veii. 1 i95 : Vu/-
€am nominisvilitalem. Sublac, Rost., Ven., 1471, 78,
95, Pier., Parrli., Paris. ; vulgaii nomint» vHitulem.

BUNEMAN.

Ltipa. Ita Gicero in PbilippicisAntonii scortalupas
Tocat.

Id ef(, meretrix. Haec delent Ven. 1471 ct Sublac.
ei non babei Livius i, c. 4. Possunt abessc. Run.

Lupanar. De qiio adbiic infrn, lib. vi, cap. ^5.

Exemptum sciticet Attieniemium. Apiid Atbenienscs
Teiitum erat meretricibus ingredi lempla, ut vidctur
apud Demosthenem contra Androtioncin. BARTnius.

Lema. ApiidThucydidcmlib. vi, legilur, quoniodo
Hipparchus, Pisistrati filius, per llarmodiuiu elAiis-
loglionein fiieril inlerfectus. Quihus Pausanins ndji-
cit, Ilippiam cum ilipparclii fralris nccem iilcisci vcl-
let, mulierem nomine Leasiiam ad necein usque
excrociasse, quam novernt scortuni esse Arisiogi-
tonis. In ciijus rei monumenlum Alhcnicnses post
exlincium Pisistraii genus, ob cruciatus quos passa
fuerat, Leaenam SDrcam posuerunt. Hujus Lesena) lo-
ler;iniia celebraiur a Pliiiio lib. vn, cap. 25, ab Athe-
nxo lib. xiii Deipiiosophisl. et ab Eiiscbio iu Ghro-
nids. Quod cum aciuin fucril Olyinpiad. lxvii, leg-
nanie Tarquinio Superbo, fieri non poluil ut Roinani
in effingenda Lupa iinilaii slnt Aihciiieiises in expri-
menda LexMia. Lupa enim sculpla fuii ab Aiico
Martio iriginla fere Olympiades anle elfigiaiam ab
Albeniensibus Leacnam ; erralum igiiur csl liisiori-
cum Lactantii. Tertullianus sub finein ApoIogeiHi,
paiientiam miratur Lea^n», qiix», Eusebio teste, liii-
guam suam mordicus amputnvii, ne prodcrct arcanum
amicorum et sociorum : vide qu» in casu siniMi dc
Aiiaxarcbo refcrt Valer. Maximus lih. iii, cap. 5.

Larentinalia. Gelebrantur dcciino kul. jan. Vide
Macrob. Satumal. lib. i , c. 10. — Larentinalia. Slc
plores scripti et Rost. et Ven. prima 1478. Parrli.,
AW., Grvph.,Grat., Tornes.,Thom.eumque sequen-
les. Opiime. Bun.

Nee hane totam Romani nieretricem colunt. lla res-

tituimus ex antiquissimis et optimis mss. 7 Reg.»
2 Bonon., 4 Golb. aliisque undecim, ct editis Rom.
1470, 1474, et Gellar. In 1 Golb., neceam solam; in
1 alio GoIb.,nec etiam solam: etiam niendose pro
eam. In mss. 1 Reg. et Jun. et plcrisque vulgatis

]g est, hanc sotum.

Sed Faulam quoque, etc. Doctiss. Vosslus existi-
mal Lactanlium prisco more scripsisse Flauram, id
est, Floram. Quai deindc snhjungit auctor noster de
Flora illa, cum eodein Vossio pariim verosimilia arbi-
tror; neque enim ejus notninis meretrix fuii, qun
sua populo legarit : si Lactantius indicasset auclores,
quos esset secutus, lutius illi fides habcri possel ;
vcruni de hoc apiid illum altum est silenliiim. Sed
ui iiingis paieal lixc esse conficla , iiola qiiod Ftora
illa a Varrone iii 4 L. L. inier deos deasque ponatnr,
qiios Romani lemporibus Roniuli a Sabinis accepC'
rini, quiqiie a Taiio indncii fuerint. Ex Varrone pa-
lei Florain jamdiidnm ante cultain, quam a Lactanlio
inemoratur : et ut plane consiei quam antiquus ejus
cultus fueril Romse, lege Varr. de L. L., vi, ubi ex
Eniiio inquit, Numam flamincs fecisse cognomine
Floralcs. Vcrha cjus : Eumdem Pompitium Numam ait
(Ennins) fecisse flamines, qui omnes sint a singulis diis
cognomiuali : in quibusdam oppnret etuma ; ul cur sil

L< Mnriialis, Quirinalis. Sunl in quibus flaminum cogno^
miuibus lalenl origines : ul qui sunt in versibus plerique
VoUurnalis, Patatuaiis,Furinatis,Ftoralis,Falacer,Po-
monalis. Nec qnia jain Roniuli, ct Numx tcmporibus,
Floraj sacra ac Flainines eranl, eo eiiamFIorales fue-
rint liidi. lli dcmuin celebrali anno U. C. dxiii. G.
GlaudioGenihoiic, etM.SempronioTudiiano coss., id-
que non ex Floro, vci mereiricis cujnsdaHi hxreditatc,
scd ex pecunia inultaiicia corum, qui peculatus dain-
naii foieni, (|uia puhlicuiii pop. Roinani agrum occii-
passenl, ui narrat Ovid. in v Faslor. quem vide. Ac illa
qiiidcm cxordia fuereFloralitiin;exindenonceIcbrata,
nibi anni ralio posccrel vel Sibyllinis libris ila prx-
cepluni dicerelnr. Scd ut aiinua hnec essenl , dccre-
tnm deimniiannourbisDLXxx. L., Poslhuinio Alhino,
etM. Popilio Lxnalc coss. Occasio erat ejnsniodi.
Magna fuerat s:epiiis verni teniporis intenipcries, in-
dcque naia annoruin pluriuni sierilitas. Placilnin igi-
tur Senalui , ul Florx insiilnerenlnr ludi annui , quo

j) favore dex, lanio jam honore auctioris, deinceps ar-
bores pl.mt^que oinnes melius Uorescerent. Ex
Vossio.

Putanda ert. Ita rcstilutum cx mss. codicibus et cdi-
tis sex. Est desideratur in Gauc. et 1 Glarom. et in cd.
Gyinnic. Gaileri editi habent, putanda sit. — Quanta
isia immortalilas putanda. lleumannus scribil, quan-
li... putanda.Sic Ciccro I. vTnsc. qua^sl. 57 : Quanti
vero ista civitas cestimanda esl, ex qua boni sapientes-
que peltuntur? At , quia onines , in his Rcimni.
hahent , quanta , nihil est mutnndum. Iia I. v,
c. W. Qnanta majesias putanda est^ quie adoratur in
templis, illuditurin iheatris? Bun,

Assequunlur. Sic inss. cnm cdilis Paris. 15i25,
Graph. et Gynuiic. Gojteri cditi, assequantur.

Flora. Harc non eadem cst cum Faula, dc qna supra.
Flora apndomneshabelurscorti noniine faniosa ; vo-
calurqne ab aliis Acca Larentina , ab aliis Melibxa
Niobcs filia, qu.i; colore ob mctuin ApoHinis et Dianse

m FmM. LACTANin DIVIN. INSTIT. m

arie merelricia quaBtlviiiScl, populum scripftit haere* A turpiterqne creduntur. Neo debent (cum veriias qux-

ritur) bajuftmodi iios velamenia decipere. Colebran-

dem, certamque pecuniam reliquit, cujua ex annuo
fcaiiore suus naiali)» dies celebraretur ediiione ludo-
rum, quos appelant Floralia. Quod quia senaiui fla-
giliosiim videbalur, ab ipso noinine argumenium
suiiii placuit, ut pudendaa rei qiiacdam dignitas ad-
deretur. Deam finxerunt esse, quac floribus prxsit,
eamque oporiere placari, iit fruges cum arborlbus
aut vilibus beiie prospereque florescercnt. Eiim co-*
lorem secutus in Fastis poeia , non ignobilem nym-
pbam fuisse narravit, quae sit Chloris vocilata , eam-
que Zepbyro nupiam, quasi doiis loco id accepisse
muneris a marilo, ut baberet omniiim florum poiei-

tur ergo llli ludi (cum omni lascivia, convenienter
memofiae meretricis. Nam prdcler verborum licen-
tiam, quibus obsccenilas omnis eifunditur, exuuntur
eliam veslibus populo fl.igilanie meretrices, quao tunc
mimarum funguntur ofiicio, et in conspectu populi
Ubqueadsatietatemimpudicorum luminum cuni pu<
dendis molibus detinentur.

Cloacinse simulacruin in cloaca maxima repertum
Taiius conser.ravii, ct quia ciijus esset efngics igno-
rabat, ex loco illi nomen imposuil. Pavorcm, Pallo-
renique TuIIus Hoslilius figuravii ei coluit. Quid de

, ^ ^ ^_. .. ^

tatem. Honeste quidem ista dicuntur ; sed inhoneste *^ hoc dicam, nisi dignum fuisse, qui semper deos suus

VARIOftUM NOTiE.

mutato, Chloris dicta sit. Vide Vossium de Idololatr.
lib. I, cap. 12.

Quceswiisel. Isttid verbum Lactantio familiare pro
acquirere, ut inferius monstrabitur.

Populum, Edit. plures addunt, Romanum : sed
abest quoque ab Epilome cap. 20. — Popnlum $cripsit
hwredem, Aliler Varro, lib. iv de L. L. cap. 10 anii-
quaiii Siibinoruin deam fuisse Fioram, Roma: ex Tatii
regis volo cum aliis dedicatam. Cell.

Floralia, id Roinanis exprobrat S. Auguslinus, de
Civit. Dei, lib. iv, cap. 8. Cclebrabaiitur Floralia
quarto kalend. aprilis. De Fiora vide Piinium I. xviii,
cap. 29, ct lib. xxxvi, cap. 5, ubi scribit Fioram
Praiitelis opus Roniie fuisse. Tatianiis mulla scoria
nnmerat quoruin im.igines a variis arlificibus fuerunt
enicia;. Casterum insigniuin meretriciim calaiogiim
invenies apud Atbcnaeuni libro xiii. — Quos appellant p
Floralia. Rectc eliain dicunliir Ludi Floralia^ tit ite- ^
rum ms. tanr. cap. 20. Ilabenl, inquilQuiiilil., lib. i
Insi., cap. 5, qucedam faciem $otoecitmi\ et dici miio$a
non po$$unt : ut Ludi Floralia ac Mequle$ia^ quan'
quam hoec $equenti tempore interciderint , nunquam
aliter a veteribu$ dicta. Ad rein (^onf. Tertull. i Spe-
ciac, cap. 17, Pitisc. L. A. R. T. 1 fol. 795, Bon.

Aut viiibu$. Sic iibri pleriqiie; at lieiiiim., et viiibu$.
Cen$e0f inquit Heuinannus, hoc e$$e glo$$imaM\U\ se-
cus videtur, inoto Ovidii verbis (quem cilat infra),
lib. V Fast., 261-270. Huc pertinent iila de Flora
dicta V. 264 :

Si bene floruerit yinea, Baccbns eril;
et V. 269, vina quoque florent. Bun.

Non iguobilem. Ven. 1493, 97. Pier., non ignorabi^
lem. Ndii inscite, si addicerent inss. ex quibus el
Ven. 1471-78., Parrh., Paris., oUis praifero, non
ignobiU$. Sic lib. v, cap. 1 : Pion ianobili$ toci. BuN.

Chloris vocitata. Ovid., iib. v I*aslor., v. 195 :
Chioris eram qujB Flora vocor.

Celebranlur ergo illi ludi^ elc. Hi Iiidi, cum priinum
celebrarcniur meiise Aprili, poslea in Haiuin translali
sunt, Ovidio tesle ;

Mater, ades, florum ludis r.elehranda jocosls :

Distulerum paries mense priore tuas.
Inoi|<is Aprili, irausis in tempora Maii;

Ailer le tugieus, cum venit alter, habet.

Alexander abAlexaiidro lib. vi genial. Dicr., cap. 8,
his ludis feminas, qiiic vnlgalo corporc qiiapstuin fa-
cicbant deniidari, ei pudendis obsccenisqiie invelatis,
per liisuni et lasciviain currero, el impudicos jocos
agere, moris crat : (|uibus ctiam iEdiles cicer, fabas,
et alia missilia ptebi spargere, leporesquc et caprens,
aliaque iniiia aniinalia iudis admitieie coiisiieveranl.
IIos iii vico Patricio, aut proxiiuo, celebrabant; iioc-
tiiqiie accciisis facibus, cum inulta obscoenilate ver-
borum pcr urbem currebant, et ad tubus sooitum

conveniebant. Alque hinc est, quod auctor noster
dixerit ludos hosce celebrari, convenienter memorioe
merelrici$. Inlrodurebantur etiam hisce iudis funam-
buli elephantes, uti ex Suetonio in Galba, etex Flavii
Vopisci Carino apparet. Ovid., lib. y Fast., explica-
tionem amplam horum ludoruin reliqult : quem adi.
RosiNUS. — Contra lianc obscoenitatem scribit S. Au-
gusiiiius de Civit. Dei, lib. iv, cap. 26. — t^rgo ilti
ludi cum omni ta$civia. Ludi florales , sive floralia,
supra, de quoruin licentia et obscoeiiitate legi pos»
sunt Seneca epist. 97; Valer. Max. ii, c. 10, n. 1 ;
Martial., lib. i, Epigr. 1. Cell.

Convenienter. Iia rcposiiiinus ex vetustissimis et
optimis niss. 17. Al in reccniioribus octoatque invul-
galis legilur convenientes. l)e liis videndi Tertulliaiius,
pagg. 697, 5, 216, 6, ct Joan. Chrysostomus, Homil.
6 et 7 iii Mailh.puin.

Qu(B tunc mimarum funguntur ofieio. Sic legas cum
omnibus prope mss. Licel eniin ha;c vox admoduin rara
sii feminiiio gcnerc, h-gitur lanicn apud Ciceronem
Philippica ii : Inler qno$ aperta ieciica mima porta"
batur; et apiid Valpr. Max. lib. u, c. 10, de Catone
loqnenteiii : Ludo$ Florate$ $pectante, populu$ ut
mimo! nudarentur postulare erubuit. At mimus est his-
trio, et iinitaior diciorum et moruin hominum, aut
potius sciirra faceius.

Pudendi$ motibus. Juvenalis depingit illos molus,
Sat. 11 :

Ut Gradiuna canoro
Incipiat prurire cboro, plausuque probalse
Ad terrain tremulo descendant clune puellx :
Speciant hoc nuptae jiixta recubaute marito.

Vide et Arnobiiim lib. ii. — Cum pudendi$ molibu$.
Sublac, Ven. 1471, Rost., Ven., 1495, 97, Paris. :
cum impudenii$ moiibu$. Walch., vitiose, cum pu-
1 dentibu$ moribus. Pudendos illos inotus graphice de«
scripsit Arnob. 1. ii, pag. 73, ubi plura, p. 90. £l-

MBNHORSTIUS.

Cloacime simulacrum. Feslive ad hujus deae nomen
alludit Tertullianus in lib. de Pallio, cap. 4. Meminit
et ejiis lib. i advers. Marcionem, c. 18. Meminit et
Cyprianus de Idolorum vanitate, S. August. de Civ.
Dui, lib. IV, ac Miniicius Felix cap. 25.

Pavorem Palloremque. Livius, lib. i, cap. 27 :
Tullu$ Hostiliu$ in re irepida vovit Satios, fanaque Pa-
vori el Pallori^ equitem clara increpans voce^ ul ho$te%
exaudirent, redire in prfflium jubet. Vide August. de
Civit. Dei, lib. iv, cap. 2, 15, 23, et lib. vi, cap. 10;
Cic, lil>. iii de NaL deor. Sed non in Urbo, verum
extra Urbis pomaeiium Pallori siructam a^dem loqui-
tur Plutarchus iii Cleomene; et recle Pallorem com*
niuiii ctim Pavore faiio coliierunt, qu'a ex limore seu
pavore nascitur pailor. Servius ad vcrs. 50, lib. iii
iCneid. : Pallor nascitur, cum «c, ad prcecordia fu^
gien$, contrahit $angui$, Cic, 1. v, de Fiuib. : Quii

»1 LIBEH 1. DE PAU4 RELI6I0NE. m

(sicut opuri soiei) pnesentes btberet? Ab boc illad A nint, que simplei et improfida prius irreiiri, et in

laqiieos potest cadere, qiiam cafere. Quid miriim si

M. Marcelli de consecraiione Honoris atque Yiriutis,
honestaie iiominum differt, re congruit. Eadem va-
Ditate Mentem quoque inter deos collocavit seua-
tus : quam profecto si tiabuisset, ejusmodi sacrt
nunquam suscepisset. Magnum Gicero audaxqiie
coDsilium iuscepisse Graeciam dicit, quod Gupidi^
num ei Amorum simulacra in gymnasiis conse-
crasset ; adulatus esl yidelicet Atiico , et irrisit ho-
minem familiarcm.Non enim iilud mi^giium, autom-
nino consilium dicendum fuit, sed impiidicorum
liominum perdita et depiorata neqiiltia, qui liberos
suos, qnos erudire ad honesia deberent , prostitue-
riint libidini Juventutis ; a quibus flagitiorum dcos,

abhac gente universa flagilia manaruni? apiid quam
ipsa vitia religios» suni, eaqne non modo non vilan-
lur, veruin eiiam coluniur. Ei idco buic sententisp,
tanquam Graecos prudentia vinceret, adjecit : c Yir-
tutes enim oportere, non viiia consecrari. Quod si
recipis, o Marce Tulli, non vides fore iit irrnmpant
vitia cum virlutihus, qnia mala bonis adhserent, et in
aniinis hominum poientiora snnl; qUtT si vetas con-
secrari, respondebit til)i illa eadem Gnpcia, se alios
deos eolere, ut prosini, alios, nc noceant. »

HtBC enim semper excnsaiio esl eoriim , qui mala
sua pro diis liabent, ut Romani Rubiginem ac Fe«

el in iilis potissimum locis ubi nnda corpora corrup- B hrem. Si ergo vitia consecranda non sunt, in qiio
tamin lamimbus patent, et in illa coli xtate volue- tibi assentior, ne virtutes quidem. Non enim per se

VARIORUM WOTiE.

esl fniM, aut quoiuiquuque, mi, nwr$ cum appropin^
qHet, non refugiat limido sanguettf alque exulbescat
nutu, Ex Devpstero.-— Hrccomnia cnuineraiS. Gy-
prtanus. deldolorumvanilalc, bisverhis : Deamquo-
mmeCioacmam Taiiui adinvenit et eoluil : Pavorem
HottiUus atque Pallorem ; mox a ne$cio qno Febris di^
dicata, el Acca et Plora meretrices, Hi dii Romani.

Prmenlei haberet, Ha>c est recepla leciio a mss. et
exeusis; nectemererejicienda, qnidqiiid dicai Thoma-
sius : priPientem habert, vel prwientem eite, pro adesie^
norunt oiiines creberriniam locuiionein esse oinnibiis
Latinis scriptoribns, prsesertiin Lactantio ipsi lib. n,
4. 2, in fine lib. de Ira Dei, ul alibi. In ms. Bonon.
aiitiif. est, iecum haberet, isicus.

De eomecratione Honoris atque Virtuiis, Hinc Angust.
de Civ. Dci, lib. iv, cap. 21, Dei Honorini nienlio-
neni facit. Syminach. lib. i, cpist. 2j : Bene ac sa-
pienter majores noslri, ut sunl allce (etatis itliuSf cedci
Honofi atque Virtuti gemetlas junctim locarunt^ coni-
menti qnoa in te tidmus^ ibi esse pra^ia honoris, tiM
siml meftla viXiiits. Yaler. M;ix. Iib. i, cap. 1 : Ciitn
Mareettus ^tnltiifi consulntnm gerens, templum Ho"
nori atque Virluti, Clustidio prius^ deinde Stjracusii
poiilusj nuncupatii debitum votis consecrare vellet , a
coiiegio pontificum impeditus est. Et iii nuinmo Vi-
tellii apud Gruterum, p. 10, Inscripi. n. 4, legiiur :

Yetus Marmor.

VIRTUTl

ET
BONORI

C. POLICIO. L. F. BIBUIO. Mh.

PL. HONORIS.

VIRTUTISOUE. CAUSA. SENATUS.

CONSULTO. POPULIQUE. JUSSU. LOCUS.

MONIIIENTO. QUO. IPSE. POSTERIQUE.

EJTS. IXFERRENTUR. PUBLICE.

DATUS. EST.

Anrel. Prudent. lib. i, in Symmnch. — ^dem hane
anno ab U. C. 545 , M. Marcellus vovit ( Liv.
iik. VII, decad. 3). Sacrificia honoris perageban-
lor aiterto capiic, cum sacerdotcs in omnibus aliis
deoruin sacris tecto essenl capite. Raiitnies v;irias
pete a Pluiarcho, Probl. Rom. cap. 12. Solemniias
eiiis et festum in Maio, ut opinor. Ex. Dempstero.

Mentem quoque. Cicero, iii de Nal. dcor., Plin. lib. li,
caip. 7; Ovid., Fastor. vi :

Hens quoque numen habet, Menli delubra vidcmus,
Yota raeln belli, periide Poene, lui.

Sic Properlius lib. iii, Elcgia 24.

Mens bona, si qua dea es, tua mt in sacraria dono.

Et Attilius praetor menti sedem vovlt an. 557, quo sci-
licet Qn. Fabius Max. Yeneri Erruciuae. Liv. lib. ii ,
decatl. 5, et Grnier. p. i»9. n, 7.

Mngnum Cicero. Perditnm hiinc Ciceronis locuni
dicit Celiarius. Si h. c. secl. 17 cuni his jnngas, vix
dubiuni est, quin ad Cic. lih. ii dc L<'gih. cap. ii
respexerit : ii.i qno(|ue Tnrnebo ad Cic. iocuin fol.
147 visum. Buneman.

Quod Cupidinum et Amorum. lla Cicero Inler Frng-
menla lihri ii de Legihus, elmss. n«)striele(LScripli
4 rec. habent Cupidinis et Amor/s. Cnm locus isle non
legahir in libris qnos de Legihns a Ciccronc iiahemus,
scd in horum librornm frngmeiilis, aninmanl eru-
dili, niancosessc Ciceronis librosdc Legihiis.

Adhonestadeberent.Mss^. nndecinieiedili nonnolli, ad
honestatem. lii inss. l^en. , i Colb. el ed. Is., debncrnnt.
G Corruptorum. Cormptores , adulieros , junxil, lil>. i,
cap. 10, exemplo Ciceronis lil). iii in Verr , e:ip. 2.

BUN.

Et in illa. Prxposilio m additn cx mss. et eilitis
plurimis.

Virtutes enim oportere. Ciceronis verba sunl llb. ii
de Legil)us. Ideoqne inlinitivo modo eflrercnda cuin
oinuibijs inss. et velerihns cdiiis 4, Roni. et Venet.
1490, ac Cellar. h\ caeieris editis esl oporiet.

Non vides fore ut irrumpnnt vttia. Sic habent om-
iies fcre ms. ei edili codices. In recentioribns inss. 4
ci edilis sex est, forle ut.

Homani Rubiginem. Dicilnr RubiguSy lib. i, in Nu-
ma5 regno. Sefvius ad lih. i Georg. : Rubigo getius
vitii est quo culmi pereunt , quod u rusiictinis calumilai
dicitur: hoc autem genus vitii exnebula nasci solet^
cum nigreicunt et consumnnt fruntenta; inde et Rubi'
gus deus : sacra ejus x knlend. hlaius Rubitjinalia np"
pellantur. Fesius Pomp. lib. xvi : Robigalia dies feslui
^ vii kalend. Maias^ quo Robigo deo, quem pulabant rii-
^ biginem avertere , sacrificabant. Concors ei Piiii. lih.
xviii, cap. i9, qni ait Robigalia fnisse a Nnina aniio
regni sui undecimo consiilula. Vid. Colnmelhim dc Re
rusl. lib. X , el Ovid. lih. iv, Fiislor. Ex Dempstero.
— Varro lih. i, de Re rusiica, Rohigura douni facit,
eumque Flor:e conjiingit.

Febrem. Vide Prudenlium in Hamarligenia :

Par furor illorum, qnos tradit fama dicaiis
Consccrasse deas, Febrcni, Scabieiiique sacellis.

Febris quasi de:i culia a Romanis, fanum hahuit in
C:)pitolio, aram in l'>quiliis fabricalani. Clemens Ale-
xand., Proirepl.; Plio., lib. ii, cap.7; Cicer., iii de
Nat. deor. ; Seneca, de luorte Clandii; Epiciei., lib. i,
cap. 19; Aiig. de Civ. Dei lib. iii, c»p. ii\ Minuc
Feiix/, Ariiob., lih. iv. Jou. Weitsius — Febrisetiamt
ut deas , ea lcgitur inscriptio : FEBRL D(ViE. PP-

S23

FIRM. LACTANTII DIVIN. BSSTIT.

224

sapiunt, aut sentiunt , neque intra parietes , aut sedi- A sumptus vel fingendis, vel colendis imaginibus impen-

culas lulo factas, sed intra pecius collocand» sunt, ct
Interius comprehendendas, no sint falssD, si exlra ho-
roinem fuerint coliocat». Itaque pr;cclaram illam le-
gem tuam derideo, quam ponis liis verbis: cAstilla,
propter quae datur homini ascensus in coelum, men-
tem , virtutcm , pieiatem , fidem , cnrumque laudum
delubra sunto. > Alqui hxc separari ab homine non
possunt. Si enim colenda sunt , in liomine ipso sint
necesse est. Si autem sunt extra hominem , quid opus
est ea colere quibus careas? Virtus enim colenda est,
non imago virtutis : et colenda est non sacrificio ali-
quo , aut ihure , aut precatione solemni , sed voiun-
tate sola atque proposito. Nam quid est aliud colere

virlutem, nisi eam comprehendere animo, et tenere? ^ ^

qttod unusquisque simul ac coepit velie, consequitur. minantibus: nec tamen desinunl ea colcre,

Hic solus virtuiis est cultus; nam reiigio et vene-

ratio nulla alia , nisi unius Dei tencnda esi. Quid igi-

tur opus est, o vir sapienti$sime,supervacuisextruc-

tionibus loca occupare, quae possint humanis usibus

cedere? quid saccrdotcs constiluere vana et insensi-

bilia culturos? quid immolare viciimas? quid tantos

dcre? Firmius ct incorruptius templum esi pectus hu-
manum : hoc poiius orneiur, hoc veris illis nominibus
impleatur. Has ergo fiiisas consecrationes sequitur,
quod necesse cst. Qui enim viriutes sic colunt, id est
qui umbras alque imagines virtulum consectantur,
ea ipsa, qux vera sunt, tenere non possunt. Iiaque
nulla in quoquam virtus est, vitiis ubique dominan-
libus ; nuUa fides, omnia pro se unoquoque rapiente;
nulla pietas , nec consanguineis nec parentibus par-
ceiite avaritia, et cupidilate in venena et in ferrum
ruenie ; nulla pax , nuUa concordia , publice bcllis
saevientibus , privatim vero inimicitiis usque ad san-
guiiiem furenlibus ; nulla pudiciiia , libidinibus effre*
natis omnein sexum et omnes corporis partes conta-

qusc
fugiuni cl oderunt. Colunt enim thure ac summis
digiiis, qu:e sensibus intimis horrere debuerunt:
qui error omnis ex illius principalis ac summi boui
ignorationc descendil.

Urbe a Callis occupaia, obsessi in Capitolio Ro-
mani , cum ex mulierum capiliis tormenta fecissent ,

VARIORUM NOTiB.

BRI. SANCTiE. FEBRl. MAGNiE. CAMILLA. AMA-
TA. PRO. FILIO. MALE. AFFECTO. Vide Onzel
Inscript. fol. 97, ad Minucium Felicem. — Val.
Max., lib. II , cap. .5, ii. : Febrem ad minu$ nocen-
dum tempiis colebant, quorum adhuc unum in palatio.
Adde Cic, lib. iii , de Nat. deor., cap. 23. Cell.

Ne sinl faUce. Eminan.,Ven. 1471, 95, 97, et Rost.,
nesinl [abulce, Buneman. C

llla. Bun. habet otla, in qiiam vocem notani
sequenlem exhibuit. — Olla. Sic libri pleriquemss. et
cdd. veiustae. At Lips. 2, Reiniin, Tornes, Spark.,
V^Talch., f//a. Est vero oUa vera scriptura. In legibiis
veleres aiitiqua vocabula aniabant. Ssepius repetilur
vox antiqua iii Ciccr., lib. ii de Leg. cap. 8.

Lauilum. Id est , rerum laudandarum el virtutum ,
secunduin Turncbuin ad Cic. c. 1, r. 159. Buneman.

Sunto. Quod vide apud Cicer., lib. ii de Lcgib.,
cap. 8.

Quibus careas? Virius enim colenda est. Sic resli-
tuimus ex inss. pene omnibus. In tribus rcceniioribus
ei iu editis, si Cellar. excipias, est, careamus? Vir-
tus colenda est.

Virtus. Inquit Augusiinus , non deus , sed Dei do-
num est.

Et colenda est. In mss. 2 Bonon. et Tax. ac nonnul-
lis ediiis dtisideralur est: lcgiiur in co^leris.

Summis digitis. Jocatur in morem illum ethnko-
rum, qui res ad .sacrificandum paralas duobus aut iri-
bus digitis accipcrc solcbant. Thus quidem eo modo
in ar;£ flammain jaciebant. Ilieronym. epist. 1 : JSon
est tantum in eo servitus idoU, si quis duobus digitulis
thura coniprehensa in bustum aros jaciat. Porphyr.
Tspl uTzoxri^ £/iTf*'J/wv, inqiiii, Pythia Erinionea hcta-
tuui, diiiii sacrincaret, placenlcc frusiis accepiis e
pera iribus digilis. Ovid., ii Fast.

£l digitis iria ihura iribus sub lumine ponit.

Videsis cliam Lactant. lib. iv, cap. 5, ct lib.v.cap. 19
etSO, Ex\s£0. — Thure, ac summis digitis. id esl, extre*
mis. Sii^pe ita cum oplimis quibusqiie, ul notamus ad
lib.v,cap. 10. Quorum...summamfiguramgerunt.Bvv.

Uorrere. Sic corrigeiidum essc statuu cum Tho-
masio ex inss. ab illociialis. llis adde Cauc.,5Colb.,
Canial)., Coth., Ultr., edilioncm Genevensem 1615
et 1579 ; sic cliain legunt Belulcius ot Isxus. Sic le-
gendum esse te.\tus ipse docet; Laclantiusenim rodar-
guil illos quod colant vitia. qiuc potius vitareethor-
rere debeant. Mss. Eni., horrescere. Alii, colere, malc.

Error principalis. De hoc plenius agetur libro ii ,
qui est dc Origine erroris.

Cum ex mulierum capillis tormenta fecissent , etc. Eo
tempore hoc cvcnissc statnit Sehedius, quo Roiiia a

Simui ac coepit velle. Sic rcsiituiiiius ex inss.2CIa- j^ Suevis Senonibus seu Gallis incensa fuit, Capitolio

roni. ciColb. eiedilisRom. liTO, Fasilel., Is., Cellar.,
faveniibns mss. li, ac pluribus editls in quibus esl,
simul aecepit velle. Iii Bonon. anliq., simul ut occmpit;
in Jun. et 1 Colb. ac ediiis 5, simul occoipil, pro si-
Mul ac coepit.

Templum est pectus. Idem habet Apostolus I ad
Coiinthios, cap. vi, vers. 19.

Hoc veris illis nominibus impleatur. Vera et optima
lectio, (\ux est mnnuscriptorum Regioruni, 5 Colb.
et 1 Cinrom. Male oinnino in c:eleris qui liabcnl, vc-
ris itlis nominibus; immo falsis. In alio Clarnmont. hoc
verius illis nominibus. Nominibus , sciiicet illis virtuti-
bus (inas snpra noininavit.

In venena et in ferrum ruente, Sic habent omnes
mss. Vulgaii auiein, in venenum et ferrum.

Privaiim. Ex inss. et pluribus ediiis optiine res-
pondet prsecedenu adverbio publice. Mss. Jun., 5
Colb. et 1 Clarom. a prima manu, et editi nonnulli
legunt , privatis.

aspcra obsidione cincto, cuin nervi in arcubus deficc-
reni, matronai superstites comain abscidcruut: ex ea
nervi arcubus additi , hostcsquc denium depulsi. lliiic
libertaie denuo potiii, in graiatn rei memoriam, sta-
tuain Vencri erexere, cui cognomen Calvsc indide-
runt, ob abscissas a matronis coinas. Ilanc histo-
riain refert Vegetius lib. iv, cap. 9, dc Re militari ;
Servius ad i iEneid. Sa^pe hoc usu venit olim in bel-
lis, in(|uit Is. Casaubonus in Noiis aiJ Capilolin. pag.
188. Cxsar Belli Civilis lib. iii, de iis qui obsessi
eranl Salonis, prwsectis omnium muticrum crinibus
tormenta effecerunt. Narrat eiDio in Sevcro,in obsessa
urbe Byzaiiiio nidonles dc critiilnis niulierum factos.
Vide Aiistidein in Rhodiaca. De hnc rc nil iegiiur apud
Livium, neqiie apud Pliilarchuin. Atlamen tcnipluin
Vencris Calvoj irridetnr a S. Cypriano his verbis:
Est, inquit, et Venus Calva. Mullo hic turpius Calva^
quam apud Homerum vulnerata. De eadem et loquitur
Augusiinus, et Vegetius libro iv.

225

LlbCR I. DE PALSA KELIG10N£.

UMJem Veneri Calvx consecrarunt. Nou igitur iiitcl- A quam calvam. Eodem tempore Jovi quoque Pistori

ligunt, quam vanae siiit religiones, vel cx co ipso,
quod eas his inepliis cavillantur. A Lacedxmouiis
forusse didicerant, deos sibi ex cventis fingere, qui
cum Messenios obsiderent , et illi furtim deceplis ob-
sesBoribus egressi , ad diripiendam Lacedaemonem
cucurrissent , a Spartanis mulieribus fusi fiigalique
sont. Cognilis auiem dolis hostium, Lacedxmonii
scquebanlur. His armal;e mulieres obviam longius
exieniut ; qua^ cum viros suos cernereni parnre se ad
pugnam, quod putnreiil Messenios esse, corpora sua
nudaverunt. At illi uxoribus cognitis, et aspectu in
libidinemconcitati , i^iculi eranturmati, permisii sunt
utique promiscue ; ncc enim vacabat discernere. Sic
juvenes ab iisdem antea missi , misli cum virginibus.

ara posita cst, quod eos in quiete monuisset, ul cx
omni frumento, quod babebant, panem facerent, et
in lioslium castra jaciarent; eoque facto soluta esset
obsidio, despernnlibus Gallis inopia subigi posse Ro-
nianos.

Qux isia religioiium derisio esi? Si earum defen*
sor e<sem , quid tam graviier queri possem , quam
deorum nomeu in tantum venisse conteraptum , ut
turpissimis nominibus ludibrio habeatur? Quis non
ridcai Fornacem deam , vel poiius docios viros cele-
brandis Fornacalibus operari? Quis, cum audiat deam
Mutam , lencre risum queat? Ilanc esse dicunt , ex qua
sint nati Lares, et ipsam Laram norainant, vel La-
rundam. Quid prscstare colenti potest, quae loqui non

ex quibus sunt Parlbeniae nati, propier bujus facti B polcsi? ('^oliiur et Caca, quae llerculi fecit indicium
memoriam aedem Veneri armalx, simulacrumque po- de furlo bouni , divinitatem consecuta , quia prodidit
suerunt: quod tamelsi ex causa lurpi venil, tnnien frairem; et Cunina, qux infantes in cunis tuetur, ac
bonestius videtur armatam Yenerem consecrasse , fascinum submovei; et Stercuius, qui stercorandi

VARIORUM NOTiE.

. n,

Dolis hoitium. Ita reslituimus ex omnibus mss. et
plarit)us editis. Caeteri vulgaii babent, hosiium imidiii.

Sicut erant. Supra lib. i , cap. 8. Hae voculyc rei vc-
ntalem liic, non mutaiam rei condiiionem iiolani.
CjIC. in Brulo cap. \A: Ut erat lana amictns^ ita venit
in concionem. Ovid., v Melam., Fab. 10; Sicuteram,
fugio sinevestibui. Val. Max., lib. iv, cap. 6 : Quem
(Flautium) amici, sicut erat, togalum ct calceatum
corpori conjugis junxerunt : et lib. v, cap. 6, exlr. i:
Cladio cinctus, sicut erat, processit. Buneman.

Juvenes ab iisdem antea missi , misli cum virginibus. Q
Collalis inter se variis tuin mss. tuin ediiorum codi-
cum lcctionibus. sic iegenduin censeo. lu iribus enim
uiss. Reg., i Colb., Canlabrig., i Brun. est, antea
mi-si, admisti cum virginibus; iu 6 Rcg., 2 Bonoii.,
:» Colb., 1 Surbon., 2 Claroiu. el vel. cdit. 3 Uoiu.,
Yenel.,1490, Egnat. seu Ald., Paris. 1525, Florent.,
ilrat., Graph., antea missi cum virginibus; scilicel vox
misti uiale scripta a librariis mutata ruerlt iii missi ,
et deinde ab aliis omissa , vclut duplicala. In edilis
Gymnic, Fasilel. etTbys. esi, ante admissi cum vir-
ginibus. Ms. Em. et edd. Gall. et Spark., ante missi
cum virginibuSy sensu prorsus iiiiperfeclo. lliijus rei
liisloria refcrlur a Strabone. Laccdseuionii cnini Ales-
seniis belluin intulerunt, co quod Tcleclum rcgcin
»acrilic^ndi causa profcctum occidissenl anuo 815,
aiite vulgareni aeram (propler virgines stupratas, ait
iustiuus, ) juramento faclo, se non prius revcrsuros,
quam Messenam ccpisseiit. Uxoribus vero lam diu-
turiias moras a^gre fereulibus, Lacedxmonii sui ju-
risjurandi meuiorcs, et uxorum raiionein babeuies, j)
robustissimos ac :etale juniores e castris Laced%ino-
jicm mittunt, quos noverant sacramciiii religione
jion teueii. Iis prxcipiunt, ut cum omnibus virgini-
hus rein omncs babereut, eo pacto rali stibolem co-
piosiorem fiiluram. Ili ergo, (|ui sic gcnili erant ,
Partlieuici dicii suiit , scu Virgiiium lilii. Vide Justi-
lium lib. 111 , cap. 4.

Partheniw. Siclcgocum antiquissiinis mss. 1 Reg.,
I Bonon. et 2 al. Reg., 1 Colb., 2 Bruii., '2 aliis Coib.
a priiua manu. Nec aliler legunt Arisioteles lib. v Po-
litic, cap. 7; Juslin., Hist. lib. ni, cap. 4. AtO mss.
ree. Iiabent, ut el ediii, Partitemi; Ueg. Pu t., Par-
iheni a prima inanu. Vidcndi Pollux ct Sirabo lib. vi.
•^ Veneri armatce. Vide Pausau. lib. iii, iii Lacon. ;
Nonnum lib. xixv Dionysiacor. Romai auicm Cluaci-
fia, id est, armaia dicla est, a verbo cluere^ quod an-
liqiiis fuit pugnare. Ex Schedio.
Pistori. Vide Ovid. vi Faslor.
/fi quieie monuisset. De somnio boc silent bislorix;

de jaclatis pnnibiis, Livius v, c. 48 , Flor. i
consulaiur. Cell.

In quiete. Cleganter pro soinnio, ut sxpe Cicero
in lib. 1 Dlvin., c. 24; Valer. Maxiin., lib. i, cap. 7,
exlerii. i, G et 10; Lacl. lib. ii, c. 7, not. Buneman.

Alonuisset. Solemnede lalibussomniis verbuin^Kpii.
c.20. Vid. Broukhus. ad Tibull.3, 4. 11, p. 314. iJuft.

Quod habebant. Ila rcslitui ex niss. In edilis , ha-
bcrent.

Soluta esset. Sic reposui ex mss. Editi liabent , SO'
luta esl.

Religionum derisio. Sic recte omnes, praeier Goib.
qui, Iteligionum diversitas: male. Bijii.

yomen. Manuscriploruin el 5 vel. editorum est. Rc-
ceiitiores inss. duo Reg. et editi octo legunt, numen.

Fornacem deam. Fornacalia, eorumque ritus expli-
cantur a Pluiarcbo Problem. Rom. cap. 89. Ovid.
lib. II ct VI Faslor. :

Facla dea est Fornax, laeti foruace coloni
Orani ul fruges lciuperet illa suas.
Olim Roiiiaiii sola piilie victllabaul, ignoto usu pa-
iiis; paiiem pinsendi poslea edocti artcm, deam for-
nacibus pnefecerunt. Dbupsterus.

Fornacalibus. Mss. 2 Colb. et i Brun., Furnaca"
libus; aller Brun. et 5 Colb. cum edil. Rom. 1470,
(ornacibusi. Vide Ovid. Fast. lib. u.—Celebrandis For-
nacalibus. Mense Februario. Ovidius, Fast. ii, v. 5:27 ;

Curio legilimis nuac foruacalia vcrbis
Maxiuius indicit, ncc slata sacra iacit. Cell.

Operari. Sensu sacro, ut Livius, lib. i , cap. 31,
Operatum his sacris se addidisse. Buneman.

Cum audiat dvam Mutam. Ovidio Fast. ii , 572 ,
dicia Tacita. Buneman.

Laram. Ijusfabulam vide apud Ovid. lib. iiFasior.

Caca. Ita m&s. 2 Reg. veterrimi aliique cum ediiis
fere omnibiis.Plurimi mss. el duo editi, Cceca, vel
Ceca; duo Colb., Ceta. Virg. iEueid. et Ovid., lib. i
Fastor. — Caca , qwB Hercuti fecit indicium. Virgilius
lib. VIII, ex aversis vesligiis bonum indlcium Her-
ciilem iuveuisse tradit : at eliam proditionem sororis
Cacae accessisse. Serv. in i£neid. viii , v. 190 ine-
moravii. Buneman.

Cunina. Sic leguiitediti et cuncti pene mss. Varro,
et S. Aug. deCivii. Dei, lib. iv, cap. 8 et 11. Al inss.
2 Bonon., Cunia; 5 Colb. el Peu. , Cuna; 1 Colb.,
Cuna; i al. (>olb. , Cunena. De Junoue Cunina vide
Plinium lib. vii , cap. 2 , et Gruterum in Inscrintio-
nibus , pag. 96.

Et Slercuiui. Tribus syliabis Sterculus babct Ter-

f27 PmM. LAGTANTlt DIVIN. INSTIT. «91«

agri rationcm primus indaxil; el Tuiinus, in cujus A Hic est, quem pro Jove Salnrnus didtur deTorasse;

sinu pudendo nnbenies pracsidenl, ut illarum pudici-
tiam prior deus delibasse vidcalur : et mille alia por-
teiita, ut jam vaniores qui haec colenda susceperint ,
quam iflgypiios esse dicamus, qui monstruosa el ri-
dicula quaedam simnlncra venerantur. Et ha^c tamen
habent aliquam imaginem. Quid? qui lapidem colunt
informem atque rudem, cui nomen est Terminus?

nec immerito illi honos tribuitur. Nam cum Tarqui-
nius Capiiolium facere vellet, atque In eo loco mui-
torum deorum sacella essent, consuluit eos per augu-
ria, utrum Jovi cederent ; et cedentibus csteris, so-
lu8 Terminus mansit. Unde illum poeta
Capitoli immobile saxum
vocat. Jam ex hoc ipso quam magnus Jupiter inve-

YARIOKUM NOTiE.

tullianus Apologet. cap. 25, necnon mss., 1 antia. Re-
ffio-Puteanus a prima manu , aliique 2 Regii , Vatic,
2 Colb., iNav., Goih.. Cauc, PaL, Vict., 4 Brun., et
edit. Cellar. Est Siercus in 1 Bon. anliq. et 1 Golb. ;
at StercuUus in 1 Reg., i Colb., Gat., et in editis
muliis; Surcutinut in 1 Bonon. rec et Tax. In mss.
ocio et 2 vet. edii. Rom. el in ms. Taurin. Epiiom.
cap. 21, Slercutus, 1n 3 Re^. et Marm. necnon apud
Augusllnum lib. xviu de Civ. Dei, cap. 15, Stercu-
tius; in 1 Heg., Stercuatus; in alio Rfg., i Sorbon.,
a prima manu, ei i CUroni. » secnnda, Stercalus; in
i Colb., Slercautiis; in alio Colb. et Jon., Slercurius.
Slerculus Fauni tHius ob stercoraiionis agrorum in-
veniuin iniiiiortaliiaiem cuiiseculus. Vide rerlullian.
Apoioget. cap. 2^, el Piininm lib. ivii, cap. 9.-— £l
Sterculus, Vulgo, qualiior syllabis, SlercuUus : at tri-
l)usGoih. cod. et Tertullianus Apol. c. 25. Sic Pru-
denliiis Laurenlio v. 450 :

Janum bifrontem et Slerculum

Colii Kenaliis. Btm.

Tutinus. Mirum quam hic, sicut et in prxcedenti ,
mss. codices variant. Tutinus reposui e\ 9 mss. Uegiis,
inler quos sunt duo velusiissimi, i Bonon. anliq., 6
Colb., i Sorb., Nav., Vict., Marm., 3 Lips. , Em.»
Canlabrig. , 2 Clarom., Pen., Tornes., 2 Brun., ac
cviit. Rom. i470, ei Crat. in marg. In mss. i Reg. et G
Gai. est, Fuiinus; \n Bonon. rec , Cutinus ^ nien*
dose , pro Tuiinns : facilis enim muU(io C et F iu
T. in edit. Roni. i4b8, Titinus. Apud Amobium La-
ctantii prxcepiorcm lib. iv adv. Genies, Tutunus,
juxta vetustisksimum cod. ms. Re^ium. Apud Augus-
tinum, Muttunus el Tutunus, qui idem est ac Pria-
pus. Ilinc Arnob. lib. iv: Cujus immanibus pudendis^
horrentique fascino ^ veslras inequilare matronas, et
autpicabile duciiis et optniis. Lib. vi , Civ. Dei, c ii.
Li ms. Cauc et edit. Torncs., Spark., Walch., et
apud Tertull. Apolog. cap. 25, et in decem vuIgaliSy
Muiinus. Sed quoquomodo legas, Tutintu^ seuTiim-
nus^ vel Mutunus^ parum refert : nain deus hic
uirunit]ue habuii iiomen ab ulroque obscoeno : sexus
enim utriusque habuit pudendum , /xurro; , Siculum
vel /Eoiicuui, pro fAuoToc, depudendo muliebri : inde
fAUTT&)v fAurT&>voc , ct Romauum Muttonus. noaBri et
7ro(rO&)v, qui ingeiis habei virile, ^olice froOOuv ttoO-

tis , et optatis. S. August., de Civ. Dei , lib. vi , cap. 9.
Quum ibi sit el Priapus nimius masculus, siiper cujus
immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova
nuptajubeatur. Lib. vn, cap. 24 : In celebralione nM-
ptiarum super Priupi scapum nova nupta sedere jube*
batur. BuN.

Portenta. De bis portcntis vide Minucium Felicem,
cap. 25.

Veneranlur. Ms. Jun. el nonnuUi editi addunt , et
colunt. — Venerantur. Sic Bon., Tax., Pen., Cauc,
Ult., Pal., Lips., Goth., nbi edd. Ven. i47i, 97,
Rost., Paris., Parrhas., Crat., Ald., Gymn., Grypli.»
Tornes. , venerantur tt colunt. Nec hoc male. Senec
I Clem., c i9 : (d30s) intueamur venerantes colentes'
que. Ipse Lactantius juiigit lib. n , c 5, lib. ni, c. 9,
Venerari et eolere ; et Epitom. cap. 25 : Colenda ac
veneranda. Conf. lib. i , cap. i5 , lib. ii , cap. 5. ipse
Cicero i , de Nat. deor., cap. 42 : deos colere^ precari^
venerari; et lib. ii de Nat. deor., cap. 28: deos et ve^
nerari^ et colere. Bon.

Quid f qui tapideni. Mss. ost pene omnium , et Tet&-
rum ac potiorum editionum. Iii Christ., 2 Golb. et
editis quinque, Quid? quod lapidem.

Terminus. Oliin in liiiiitandis agris lapis collocabt-*
tur. Virg. lib. xii ifineid. :

Saxum aoliquum, ingeos, campo quod forte lacebat
Limes agro posiius, liiem ut discemeret arvis.

Papiiiius lib. v Tlieb. :

Rapit iogenti cooamine saxum
Quo discretos ager.

Et non solum lapis erat , verum etiam quandoque
stipes , ut subdit postea Lactantius , et refertur a
poeia , lib. xi Fastur. :

Termine, sive lapis, sive es deserUis ia agro
Siipes, ab aoiiquis tu quoque nomeo haoes.

Sutua huic deo erecta erat quadraio lapide vel sti«
piie dedolato» unclo, coronato. Vide L. Sen., in Hip-
polyio, act. u, sc. i. Terminalia, huic Deo sacra,
inagna rusticoruiii soleninitaie celebraiitur, mense
Februario ; sed vario pro s^culorum ratione cultu :
quippe , Numa nihil animatum ei iinmoliri volebat
deo, ul est apud PluUrchum in Vila ejus, et cap. i4
Probiem. Rum. Poslea umen mulau ea fuit sacrifi-

Ocjvof : iiide Laiiiium Puttunus et Tuttunus; nani T t^ Ciiudi ratio, et Termino aniniata, iit caeieris diis.

et P iiivicein pcrinutabant lam iEoIes quain veleres
Laliiii. Ex Salmasio. — Ipse, inqnit Aug. ubi su|)ra ,
est apud Grcecos Priapus, si non pudct. Tetinus etiam
vocabalur.

In cujus sinu pudendo, etc In hujns Del sinu nova
nupta pr£sidcbal , iie sierile conjngium haberet. Au-
gusl. de Civ. Dei iib. vi , cap. 9 : Sed quid hoc dicam^
cum el ibi sil Priupus nimis masculus , super cujus im-
manissimum et turpissimum fascinum , sedere nova nu-
pta jubebatur niore honestissimo et religiosissimo ma-
tronarum. Meursius.

PrtBsident. Recle est in Lactantio prcesident; prce*
sidere eniin verbum in casto operanliuui proprium.
Janus GuLiELM. — Prassident. Heuman. legit, re<f(<en/.
vel prius sedent. At orones libri, prcesident^ quod
tuclur Gulielm. c 1, ut rectum, el verbum in casto
operantium proprium. De re Arnob. c i : Etiamne
MutunuSf cujtts immanibus pudendis horrentique fas-
cino vestras inequitare matronaSf et auspicabite dwct-

caiha hoslia. M. Cicero Pliil. xii et alii , quae yel
porca, Ovid. Fast., lib. ii. Dbmpsterus. — Vide Flo-
rum lib. i, cap. 7, et Ovid. lib. ii Fastor., 690. —
Solus Termimu. Imo et dea Juventus cum TenniDO
fuit Gontumax , tesuniibus aliis, qnos indicat Ryc-
quius de Capitol. Rom. , cap. 9, pag. 8i et cap. U,
pr. de Termino. Conf. Liviuin lib. i, cap. 56. Bow.

Capitolium. Ilisl. estapud Liviuin lib. i, et sub Unem
quinii. Dioiiys. Halicarii., lib. ii, et Pluurch. in Numa.

Aique eo in loco. Manuscripiorum est : eoque in loco^
editorum.

Cederent. lu mss. praeier 5 rec in qiiibus eat , ce»
dere vellent. In uonnuilis rec editis , credere , et cr&*
dentibus.

Poeta. iEneid. ix, v. 448 ,
Capiioli imiBobile saxnm.

Jam... quam magnus. Similis ironia Ub. i, eap. iO|
jam quanta i$ia immortaUta» putanda tit» etc Bom.

229 LIDER I. DE FAL8A RE^^IGIONE.

niiiir, cui non ccssit lapis, ea forlassc (iducia, quod A
iilum de paiernis faucibus liberaverai. Facio itaque
Capiiolio, supra ipsum Terminum foramcn est in
tecio relictum: ul quia iion cesserat, libero coelo
fruerelur; quo ne ipsi quidem fruebantur, qui lapi-
dem frui putaverunt. El buic ergo pnblice supplica-
catur, quasi custodi finium deo : qui non laiilum
lapis , sed etiani glipes inlerdum est. Quid de iis
dicam, qui colunt talia ? nisi ipsos potissimum lapi-
des ac •tipiiet esse ?

CAPUT XXI.

De diU Darbarorum quibuidam propriis, et eorum <a-
criSf ac itidem de Romanis,
Diximus de diis ipsis, qui coluniur : nunc de sa-
cris ac inysieriis eorum pauca diceiida sunt. Apud
Cyprios bumanam bostiam Jovi Teucrus immolavit ;
idque sacrificium posleris trudidit , quod est nuper
Uadriano imperanle sublalum. Erat lex apud Tau-
ros, inhumanam et feram gentcni, uti Dianx bospiles
immolarentur ; et id saciificium multis temporibus
celebralum est. Galli Hesuin atque Teutateni bumano
cruore placabant. Nec Latini quidein bujus imniani-
tatis expertes fuerunt» siquidem Latialis Jupitcr

VARIORUM NOTiE.

Libero cceio frueretur. Sic Cicero v Tuscul. 13, B
Volucres coeio frui ttbero. Senec. ad Polyb. cap. 28,
extr. Fruitur nunc aperto et iibero ca^io. Bun.

De sacris, Lege Alex. ab Alexaiid. I. vi, cap. ult.
el Tiraqiielluiii, Voss. l. i Idol. , Ciip 55, et lib. ii,
etCren. p. ix Aniinad., p. 77 sqq. Buif.

Ajmd Cyprios humanam hostiam, lla resiituimus
ex omnibus manuscriptis vetuslissiinis duobus, sci-
Ucet, I fionon., i Reg., et 6 aiiisReg., !2 Briin.,
Cauc., 1 Colb., Nav., PaL, Lips., Jun., Vict., Peu.,
Ultr., 1 ClaroiD., Marin., et edit. Rom. 1470, ac
Cellar. Addunt autem mss. Regio-Puteanus, 4 Colb., 2
Lips., 1 Clarom., i Sorbon , Gat., et edit. liom.
1468. In mullis ediiisi est, Apud Cypri Salaminem,
•^Apud Cyprios humanam. Epit. c. 25 : Jovi Cypno^
sicut Teucrus instituerat, humana hoslia muctari sole-
bai. Rem illustrat Betuleius. Bcit. p

Teucrus, Testatur Strabo , lib* xiv, Salaminem ^
Cypri a Teucro profugo esseconditam. Teiicer aulem,
Telamonis filius, profugus erai, quod Teucer mortein
fratris sui Ajacis, qui insidiis Ulyssis inierierat, ultus
Don esset, ac sine ipso rediisset. Caeterum b.TC bu-
mana Salaminioruro s;icrificia aniiquata fuerunt sub
Adriano, icste Maicellino, lib. xiv.

Hadriano imperante. mss. 4 rcc., ab Iladriano impe^
ratore, — Hadriano... snblatum. Hadrianuin bxc sacra
aniiquasse, nequeapiid Dioiiem, iieqiie apud Spurtia-
oum, iiec iLutropiuin legitur. Eusebiusscribit, Adriani
tein|>oribus lias impiierroris nebdlas Evaiigclii-i solis
splendore fuis^e discussas. Eutropius vero Trajani
lemporibus Salaminiam ( sic enim ipsani ciiin i*linio
vocat ) a Judoiis deletaiii fuisse, ait Spariianus, qui-
dem aucior est, Adrianum Romana sacrificia dili-
genter curasse, casterum externa neglexisse. Ex
Actis Aposi. cap. xiii, certuiii est Paulum et Barnabam
Salaiuinc Cypri in Synagogis Jud. verbum Dei annuii-
tiasse. Hjbc a Cunsiantio Constantia fuit postea J)
appellata. Betul.

£rat lex apud Tauroi. Ilujus sacra refert Pruden-
iiu« lib. contra Symmacbuni ; et Jiivenalis, satir. 15.

Incassam arguere jam Taiirica sacra soleiDiis,
FuDditar tiaiiianus Laliari iu louuere sauguis.

Haec Prudentius. Uiijus sacrilicii Thuas rex auctor
fuit ; unde a Silio italico Oiaiia Thoantea vocatur. Yide
et Pompoiiium Meiain. lib. ii, capilo de Scyibia Eu-
ropaea. — Erat texapud Tauros. Populuin supra Pontum
£uxinum. Ovidius exsul lib. iv Trist., Eleg. 4,v. 05:
Nec i»rocul a nobis locus est, ubi et Taurica dira
C»de pbaretraUe pascilur ara de». Cell.

Calli Hesum. Lucan. 1. i. Pharsal. Hesus hic Mars
est. Signiiicat fortem in Hebraeo idiomate. Hesus
enim robur est. Mars autem secunduni ctlmicos bello
prjesidct : consequtMis igiiur est ut fortis sit. Edessag
111 Mesopotamia in Solis teinplo a vetustissimis sxca*
lis colebatur iklus, sive Sol : juxta euin Mercurius,
qiMm Monimum. et Mars, quem ^Ezizum nuucupa-
Canty simul adorabantur. Schedius.

Teutatem humano cruore piacabant. Hic Teutates
est Mercurius. Livius, lib. xxvi : Scipio in tumulum
obversus , quem Mercurium Teulaiem appeliant. Teu-
tatcs ilaque Gallis idem, <|ui Pboenicibus T«auTOf , et
i£gyptiis Thouth, vel Theuth et Thoth, de quo (usius
ante. Aiiiiucius Felix referl Galios Mercurio humanas
victimas ccedere. Tertuli. : Mujor atas upud GaUus M er-
curio prosecatur. De Gallis C;vsar lib vi de bello Gai*
lico : Deum maxime coiunt Mercurium... pro victimis
homines immolant. Per Druidas illa sacra ficbant;
ideni ibidem : illi ( Druidsfi ) rtbus divinis iniersunt^
sacrificia publica acprivata procurant, reiigionesintcr"
pretantur. Suetonius, a Ciaudio diram hanc immanila-
tem penilus sublutam )»cribit : nec »ub Tiberio^ sed sub
Augusto civibus iuterdicium, ne hominem immoiurent.
Plinius, DCLvn annu U. C. Corn. Leiilulo, P. Licinio
Crasso CU.SS. senatiisconsiiltum faclum esse (radil,
ne bomo iinmolareiur. Vide Betul. el Tertullianum
Apologetici cap. 8, atque Melain. lib iii. De bisce diis
ioquiiur Lucaiius libro primu bis verbis :

Kt qoibus iinroitis pUcatur sanguine cieso
Teutates, borreusque feris altaribus Uesus.

Betul.

Latialis Jupiter. Mss. septem, Latiaris. Utraoue
lcclio bona. Notum eiiim cst in Lutinis libris ct Lo'
tiaiis el Laiiaris Jovis cognoinen scribi : quare etiara
Gracci quidam in liac voce r retinuerunt. ut Porpbyr.
Tzzpl uno)^^^. Is. Casaubomus. In bauc aboniinaiidam
ovdjOGJTroxToviav eiiam Cleiiiens Alexand. invebitur in
7rcoT/>£7rTtx&). Inbumaiium illud sacriiicium a Tarqui-
iiio Superbo in monte Albano constiiuium fuerat ;
vide Dionysium Halicarnass. lib i. Infamis bac cre-
dulitatc ara Diaiia; Tauric») : Pellae etiaiu Acliilli et
Ctiironi lioino iminolatmtur ; Lesbii eodem genere
victiiiiarum Bacclio sacrilicabaiii. Quin et Erecbleus
Alticus, ct Marius Roniaiius, iilias ipsi suas uiacla-
vcrunt, ille Proser))in:e, liic diis Averruncis. Arno-
biiis lib. II adversus Gentes : Ante udventum in lla'
iiam Hercuiis^ cum ex Apollinis monitu patri Diti ac
Satnrno humanis capitibus suppiicuretur. De liac ipsa
iiiimanttate merito coiiquereiitein vide etiaiii Albeiia-
goram Orat. xtitip -^pnnwjw. Multa quoque de bis
Euseb. Prieparal. Evangel. lib. iv, cap. 17. Ex Por-
pbyrio narral Dioiiys. ilalicarnass., i. i Rom. Anliq.,
Herculcm in Italia, etalibi, banc plus quam beiiuiiiam
feritatem susiulisse. Petros Pamtimjs. — Bune-
mantius iegit Latiuris, eumque sic iocuni aniioiat :
€ torrexi, iiiquit, ex Gotb. et Cauci uiss., Latiaris,
Sic quoqiie Cl. Puteani inss. Lact. b. 1. teste Lam-
bino ad Cic. pro Milone c. 31 . ubi cuni Grut. et Gra^vio
ex ms. delenditur ea vox. Etiam iu Taurin epit.c.^3.
— Latialis Jupiier etiamnunc sauguine. Idein objiciunt
Tertullianus Apolog. c. 9, et in Scorpiace cap. 7.
Mtnuc. Eelixpag.i97(ubiElmenliorst. vide)etPrudett«
tiusadv. Symiiiach.l. i, v.596. Ritus non satisnotus,
Videtur in aiiiphitheatrali iiiunere^ autpicandi caus^,
noxius seu damnatusmactariprovictimasoiitus. fiUN^

iSi

FIRM. LACTANTO DIVIN. INSTlT.

eiiamnunc sanguine colilur humano. Quid a diis boni A Quod quia videlur ambiguum et fax illi, et homo

precantur, qui sic sacrificanl? Aut quid tnles dii

hominibus praestare possunt, quorum pc&iiis propi-

tinntur? Sed deBarbaris non est adeo mirandum,

quorum religio cum moribus congruit. Nostri vcro ,

quisemper mansuetudinis et humanitatis gloriam sibi

vindicarunt, nonne sacrilegis his sacris immaniores

reperiunlur?Hi enim potius scelerati sunt habendi,

qui, cum sint liberalium disciplinarumstudiisexpoliti,

nb huroanitale desciscunt, quam qui rudes et imperiti

ad mala faciiiora bonorum ignoratione labunlur. Ap-

paret tamen antiquum esse hunc immolandorum ho-

minum ritum : siquidem Saiurnus in Latio eodem ge-

ncre sacrificii cultus est, non quidein ut homo ad aram

iinmolaretur, sed uti inTiberim deponte Milviomiue*

rctur. Quod ex responso quodam factiiaium Varro

auctor esl; cujus responsi uliiinus versus est lalis

25«

jaci
solet. Vcrum id genus sacrificii ab Herculc , cum ex
Hispania rediret, dicitur esse sublatum , ritu tamen
pernianente, ut proverishominibusimaginesjaceren-
tur ex scirpo ; ut Ovidius in Fastis docet :

Donec in hajc venit Tirynthius anra, quolannis
TrisUa Leucadio sacra peracta modo.

Illum slramineos in aquam misisse Quirites :
Herculis exemplo corpora fialsa jace.

Haec sacra Vestales virgines faciunt, ut ait idem !

Tum quoque priscorum virgo siinulacra virorum
Millere roboreo scirpea ponie solet.

Nam de infantibus, qui eidem Saturno immolabantur
propterodiuinJovisquiddicam,noninvenio;tambarba*
ros,lamimmanesfuis8ehomines,utparricidiumsuum,
id est tetruin atqueexecrabilehumanogenerifacinus,
B sacrificium vocarent : cum teneras atque innocentes

VARIORUM NOTiE.

Quid a dii$ boni precanlur^ qui sic sacrificanl ? Mss.
nndecim cum multis cdhiSy Quid ab his, i Reg., 1
Colb., Nav., Vicl., Brun., Quid lalibus a diis. \
Reg., i Colb. et 4 edd., Quid ab his boni precatur qui
sic sacrificant ^mendose, Ms. Jiin. eleditioGallical563,
quibus sic sacrificanl. — Quid ab his boni, Sic omnes
sciipti et editi, quosscquixquius.quamunum Gotha-
nuiii non plaiiesanum; hicenim habet : QuidadHsbonis.
Scnsus facilis : Quid boni precanlur ab his^ sc. diis ? Bdn.

Precantur. Sic recle Gotli., ires Lips., Reimm.,
Rosl., Ven. 1471, secunda 1478. Paris. 1513, Tornes.,
Betul., Cell. ubi perperam prima 1478, 93, 97, Parrh., p

A l<l r*.rn«r> nrvwlt Pfl*<kt TllAmaO lcmiie flnU ^H VI

Ald.,Gymn.,Gryph.,Grat.,Thomas.,lsaeus,GaIl.,ed
Cantabr., prfcafur iii siiigul. cum sequatnr in omnibus,
sacrificant. iiinc cognoscas incuriam editorum. Bun.

Desciscunl. Jusiiii. de Scyth. lib. ii, cap. 2. —
Ab humanitate desciscunt. Lips. 2 et Reimin.
perperaro, Ab humanilale desistunt. I. rv, cap. 11, A
leije desciscerent. De Ira cap. 25, A pietate desciscere,
rcstiluimus. Bun.

Ad facinora... labuntur. i Suspicor, > inquil Heii-
maiiiiu^, c Lactantium scripsisse, delabuntur. » At
rcctum simplex. Lact. l. iv, cap 1, Ad hos... fragiles
deos lapsi. Lib. vi, cap. 15, Qui ad peccatum labuntur.
Ibid. cap. 24, Ad injustiiioe tfiam lapsus est. Ipse Cicero
pro Sexlio cap. 55, Ad insoUtum genus dicendi labi. Bun.

Jn Latio. De hoc S. Augustinus et S. Alhaiiasius.

Milvio. Mss. Brun., Molbio. Hic hodie diciiur
Ponte-Mole.

Responsi. Hoc responsum apud Macrobium legiiur
libroiSatnrn.,cap. 7

asserit doctissirous Isxus, vocem «QTA, omni accentu
destitutam, hominem aeque ac lumen significare posse :
4»as enim pro /umtNe acceptum , neutri generis est,
masculini vero si pro homine sumalur : cum autem
omnis substantivus neutri generis idem sonct in ac-
cusativo qunm in nominativo casu utriusque numeri,
consequens est ut rd «QTA vei hominem, vel, lumina
significet. — Post ♦fiTA mss. duo Bonon. addunt,
hominem; 2 Brun. lumina interpretati sunt. Ob banc
autem nomiiiis amphiboloeiam, et fax t7/t, inquit
Lactantius, et homo jaci solet.
in aquam misisse. Goth. auferendi casu, in aqua;

utde M. P. c. 21 extr. Jactabantur in flumine. At Ovi
diusetipse Lact. infra. inTiberim... nntteretur, Bun.

Corpora falsajace. Esi jaci apud Ovidiuro, et in edit.
Laciantiana. Is. — Jaci. Omnes scripti et edili jace^
prxter isseum, qui ex Ovidio>act bic edidit quod, ut
rectius, recepi ; praccessit, misisse. Buii.

Pfam de infantibus qui eidem Saturno^ etc. De hoc
immani sacrificio etiam paulo post hoc eodem capite
mentionein facit aucior; quare duo loca illa simul
explicabimiis.Saturnus, qui Graecis xpovoc plerumque
ceiisetur Moloch : infantes sive pueri utrisque erant
hostia) communes. Et nefanda illa sacra e Syria in
Europam videnlur inigrasse, ac in Africam. Ad Ovi-
dii Fastos, Macrobium, aiios perquam obvios, rele-
gandus, qui de Europaei Saturni hostiis humanis dis-
quirit. De Poenis, qui Syroruro colonia, Ennius :

Ille suosdivis mos sacrificare puellos.
Versus est apud Noniuro Marcelluro , verbo pueliis.
Qui liberis carebant, ii a pauperibus einebant, ut mal

•^ Kai «^ac A'i5>i. Sic resiituimus ex mss. 2 veiu- D ctarent; quod a Plutarcho docemur. D. Atbanasius

stissimis Reg., ilemque nlio Reg. rec, 1 Colb., Cauc,
Nav., Vict,, Marm., 2. Brun., accedenie 1 Sorbo-
iiico, in quo xoi xt^aXa; Ai xac, pro Ai$)2, et uno Cla-
roniont., cui est Kat ntfoikKi Mi. in novem receniissi-
mis et in editis, xaiKc^aXa; TipwiBri. Inpluribus Grscca
desunt. Sed et JLtSri est apud Macrobium , Saturnal.
lib. i, c 7, et sic legendum esse contcndii Pontanus
in notis ad Macrobium, et ita ccnsent doctissiini viri
Baluzius ac Francius. Laliiie : Et capila Saturno , et
patri nuttite lumina, seu hominem.

«(ura. Oinnero accenluin sustiilimus, ut ambiguitas
scrveiur oraculi, quam data opera versus coiilinet; et
scmper hsec vox sineaccentu scr'd)enda est, quando est
anibigua, ut significet et bominein et lumen. Cuin ac-
centu gravi hominem, cum circumflexo lunien deno-
nat. Is. — Imo vcro accenium circumfleif um, illassa am-
biguiiate,restiiui potest : siquidcrord^QTAreferrelice-
bilvel ad «QS,«OTOS,Aomo,inaccusativo casu numeri
singularis, vel ad «QS, «QTOS, lumen in accusativo
^u numeri pluraiis. Nec couvenieutcr grammaticae

Orat. advers. Graec,«ocvixsc xai Ko^oref tovKjsowv h
ruig TfxvoGuo-cacf e0/M5(rxiuov. Ad Tibcrii usque tem-
pora durasse impium illum morem in Africa scribit
TertuIUaniis Apolog. cap. 9 : infantes, inquit, penes
Africam Satumo immoUibantur palam usque ad pro-
consulatum Tiberii. Similia leguntur in Minucio Fe-
lice. Seldenus.

Quid dicam^ non invenio; tam barbaros. Sic iiicidunt
et legunt vetustissimi mss. Bonon. Regii, 1 Clarom.
aliique cuni omnibus fere editis. In mss. 8 rec ct edd.
Rom. ac Veiiet. est haec inlerpunctio : Quid dicam?
Non invenio tam barbaros^ elc Nota admirantis est :
Miror seu stupeo tam barbaros, etc Quod secuta est
gallica versio. an. 1563.

Sacrijicium vocarent... extinguerent.^ax hostia mi-
sericordiam provocut, inquiebat Justinus, xvm» 6;
Curtius lib. iv, cap. 3 et 23.

Innocentes. Yim hujus vocis eximie iilustrat Gro-
nov. ad Minuc. 2, p. 9, 10, ad verba : AnnU adhue
innocentibus. Buii.

^5 LIBER I. DE FALSA UELIGIONE. 254

aiiiinas,quxmaxiroeest3etasparentibusdulcior, sine Alebant? cuin lantam partem civitatis occidereni,
ullo respectu pietatis extingucrcnt , immanitalcm

que omnium besiiarum, quae tamen foeius suos amnnt,

fcritale superarenl ! demenliam insanabilem ! Quid

illisitttidii amplius facere possenl, si esseni iraiis-

sinii, quam faciunt propitii? cum suos cuUores par-

ricidiis inquinant, orbitatibus mactant, humanis scn-

sibns spolianl? Quid polest esse his hominibus sancli?

Autquid in profanis locis Tacient, qui inter aras dro-

rum sunima scelera conimittuni? Pesceimius Fcsius

iii libris Hisioriarum pcr Salyram referl , Carthagi-

iicnscs Saturno hunianas hosiias solilos immolare :

Ct cum Victiessent ab Agathocle, rege SicuIorum,ira-

tum sibi Deum pulavisse ; itaquc ut diligcniius pia-

culum solverenl, diicenios nobilium filios immolasse.

TanUim relligio poluit suadcre malorum,
Qu» peperil sa;pe scelerosa, atquc impia facla.

Cui ergo demeniissimi homines illo sacrificio consu-

quantam forlassc ne Agaihocles quidem victor occi-
dcrat.

Ab i»to gencre sacrorum iion minoris insania; ju-
dicanda suiil piiblica illa sacra : quoruni alia sunt
mairis dcuin , in qiiibus homines suis ipsi virilibus
litant ; amputato enim sexu, nec viros se, ncc foeini-
nas faciunt : alia Virtulis, quain eamdeni Btllonam
vocaiil, in quibus ipsi sacerdotes noii alieno, sed suo
cruore sacrificant. Sectis namquc huiueris, cl uira-
que maiiu dislrictos gladios cxerciiles, curnint, ef-
feruntiir , insaiiiunl. Optime igilur QuinliliaRus in
Fanatico; c Islud, inquil, si Dcuscogit, iratiis cst. i
Eliamne hxc sacra sunt? Nonne satius csl pecuduni
morc vivere, quam deos lam iinpius, lam profaiios ,
tam sanguiuarios colere? Scd unde isii errores et
hxc tanta flagilia maiiaverinl, suo loco disseremus :
iuterim videamus ci ca^tcra , quoe carent scclere, iic

VARIORUM NOTiE.

Maxkne.,. dulcior. Singularis constructio , pro
manme dulcis, aut du/cisiima.Vid.Heusingcr. ad Ve-
chner. Hellenol., p.l7i. Bun.

Pieiail». Amoris parcntum advcrsus liberos, 1. iv,
c. 47; de Mort. Persecnl. c. 3i. Bun.

Interarai... scelera. Cyur. ed.O&on., f. 17, ad Do-
naitum, I. ii, episi. 2, ed. Bas. Inier lege$ ipsas deliii'
qmlnr^ interjura peccalur. Bun.

Festns. De liocnil legiltir apud auctores ne quidem
afHid Gregor. Gyraldum. Unde lectio haec apud mul-
tos babeiursuspecta.

Per Saiyrain referl. Salyra, seu salura, hic loci si-
gnificai, inierprete Vossio, mixiim,varie,siue distinc- C
tlone gentis, aul ordine temporis; vel juxta aIios« pro-
niisciie, vel magna varietaie et copia refertis iibris ;
quod dicereitius, vnria hisloria.

Carihaginenses Saiurno. Hujus sacrificii memine*
rnnt Tertuilianus, Eusebius, S. Augusliniis, praeter
Justinum et Guriium jain citalos; nec ignoravit Plalo
io dialogo qui Minos iiiscribilur.

Ab Agaihoele. De Rebus gesiis Agathoclis in Africa
¥ideJustiiium,lib.xxi; Diodor.Siculum,lib.xietxvii,
alquc Pluiarchuiii iii Pyrrho.

Tantum , etc. Hi duo versus diversis locis a Lucrc-
tio scripli suiit, scilicet lib. i de rerum Naiura, vers.
i02; ci lib. v,v. 8i. Sed hic ullinius aliquanlulum
inimutatus.

Occiderai, Dicuntur tria millia Poenorum tunc ce-
cidisse. Hiijus sacrilegi sacrificii exempla coilegil
Alexnnder ab Alexamiro in Genialibus Diebus.

Mmris Deum, etc. Habuit et alia nomina ; proprie
aniin Khea, aul Gybele vocabatur. Tatianus Assyriiis jy
Oralionecontrageiiies : Rhea.quam in Phrygiis mon-
iibns CybeUm voeani , exsectionem virilium iegeinsli-
inii propier adamaium sibi Ailin, Vlde Prudentium
Uyoiiio iii Romanum :

Asthic metenda dedicat genilalia,
Nomea redso uiitigans ab iuguine :
Offert pudeudam semivir donum deae;
IUaiD revulsa masculini germinis
Vena, effluenti pascit auctam sangiiiDe.

Vide et Augustin. lib. vii de Civ. Dei , c. 6. Ea evi-
raiid fiebat ad tibi:c cantum : qu.-e res et fureiiti ra-
bie siimulabal ad exsectioncm , et casiralis mox do-
lorem minuebat. Qnas causas affert Elias Cretensis
in Orat. Nazianz. advers. Jul. Hanc eiiim viin habet
canius Phrygius, ut homines acceudat , et quodam
quasi furore animei. Uiide Lucreiius lib. ii :

Et Phrygio sUmolal numero cava tibia mentes.
beiD Ofidios libro iv Fastor. et iu Ibin. Sic eviratoi
Patiol. VI.

constat Gallos vocalos. Ad cnp. 7 huju<( libri ex Be-
luleio noiavimus iia eos vocatos a Gallo fliimiiie,
quod ctiam probal Vossius, t\m putai eliam sic dictos
a viro nomine Gallo^ qni priinus fortet^ybclessacer-
dos fuii. Saiie ei npiid Siephinum legitnr : Et Gal-
lum et Attin abscidisse genitalia. At Gailum venisse ad
Tyriam fluvium , alque iclic hnbitasse , et vocasse eum
Gatlum : ab itlo enim eos quibus prascisum verelrum ,
Gallos appellant. Galli isti, in sacris (^ybclcs el Alti^
dis, imiiabaiitur liigentem Cyhclem ob Aiiiii : iiaque
ct ejulabant, et pectus cx>debanl palmis. Pinus eliani
staliiebaiur in memoriani piiiu^ sub qua se castra-
rat Attis. Raini pinus corouis ornabantiir, qiiia Cy-
bele sic bonorassel pinum. Siip^s cjiis vclabaiur la-
na, quiu Cybcle exaiiiiuaii Ailidis pccius velasset
lana, ad teporem coiiciliandnm. Paiie abbtinebalur,
quia Cyl)ele eo abstiniiisset ob niuBrorem. VideAr-
nob., lib. v.Vossics.

Betlonam, Lib. v, c. iO, et inlerprctes ad Minuc,
cap. SO.blgrcgie illustrat hanc leciioncm Sencca apiid
August.de Civ. Dei. I. vi,c. iO ; explicani Lipsiiis I. ii
Eteci. cap. 18, etNin. Abram. ad Cic. iii Pison., c.20;
Broeckhus. ad Tibull. i. c. 7, pag. 152. Conf. Pitisci
L. A. R. lom. I, fol. 270. Bln-

In quibusipsi sacerdotes, eic. Tciiul). Apol., cap.
ac 24 : Hodie isthic Beltona: sacratus sanguis dc femore
proscisso in parmutam (sic lci^eiidum csse puto) excep-
tus snis datur signatis. Min. Fcl. : Bellona servum suum
haustu cruoris humani imbuit. Lticaiius lib. i :

QuosscctisBellonalacertis

Saeva monet.

Gallos sic eviratos sugillat etiam S. AugUhtiiius, de
Civit. Dei, lib. vii, cap. 25. MuUila fuit poslea illa
consiietudo, et simulaia tantummodo sectio inem-
broruin aul detruncaiio reienia, vera aboliia. Colligo
ex i£lio Lamprid. in (^ominodo : Beiiouw servientes
vere exs^care brachium prcecepitf studio cruileiitatis.
Dehpst. — Hiinc morem illos a Bahalilis accepisse
verisimile est : iii Dei cnim illius Bahalis cultu sa-
cerdotes se cultellis inciilebant, ul videre est I Beg.
cap. xviii , V. 28. GALL.i:us.

Efferuntur, insaniunt. Quicquid dicanl Dcinpsterus
el GalI:tMis, coiiira fKlem cunclorum tiiin inss. tum
ediioriim codicum, niliil iminutare voluimus. lilt qui-
dein ipse Lacianlius lib. iv, cap. 27, rirca mediiim ,
ha])et , effertur, insanii. Videtiir Tullium pro Coelio
imltatus, cap. 9 dicentein : Lassi dolent^ irati efferun-
iur^ pugnant iacessiti.

Quintiiianus in Vanatico, Non apparet. Cell.

855 FIRM. LACTANTII DIVIN. INSTIT. 236

sludioinscclanili videaniur eligerepcjora. IsidiSiEgy- A «Huin »psum poeUm miniroe fugit, apud quem Pom-

plia sacra sunl, quaienus filium parvulum vel perdi-
dcrit, vcl invenerit. Namprimosacerdotesejus,degla-
braio corpore, peclora sua lundunl ; lamenianiur ,
sicut ip&a , cum perdidil , fecerai. Deinde puer pro*
ducitur quasi invenius, et in laetiiiam luctus ille mu-
tatur : ideo Lucanus :

.... Nunquaoique satis qnaesitus Osiris.
Semper enim perdunt, el semper inveniunl. Refcrtur
ergo in sacris imago rei, quse vere gesta est, qux pro-
lecto, si quid sapimus , declarat mortalem mulierem
fuisse, ac pene orbaro, nisi unicum reperisset. Quod

peius adolescens, morte patris audita, h»c loqui-
tur :

Evolvafn busto jam numen geniibus Isfm;
Et lecium Ugno spargam per vulgus Osirim.

Ilic C6t Osiris , quem Serapim vel Serapidero vulgus
appellat. Solent enim morluis consecratis nomina
immutari ; credo , ne quis puiet eos homines fuisse.
Nam el Romulus post moriem Quirinus factus est; et
Leda, Nemesis; et Girce, Marica; et Ino, postquam
se praRcipitavit , Leucothea, malerque Matuta; et
Mclicertes fiUus ejus , Palaemon, atque Portumnus.

YARIORUM NOTifi

Eligere pejora, Rectius sic mss. et utraqne 1478, B Serapidem.
95, 97, aliae, quam Sublac, Ven. 1471, et Rosi. Quirims /flrfni ei^ Ita restituimus cx edftis Tor-

ncs. et2 Llps. acomnibus mss. praeter2 rec. Reg.;
in caeteris editis, dicius est. De hujus mutato nomiue
vide Dinnys. Halicarn., Livium ei Plutarchum.

Fa Leda, Nemem, Sic et Ariadncm immorlalitate
donntam Liberam fuissediciam annoialProbus Gram-
niaficus ; ct Melireriom a morie Glaucum transnomi»
natum fuisse scribit Nicanor Cyrenaeus : neque vero
mortuis solis id iributum fiiisse, sed vivorum quoque
nomina mutata , et cognomentis obscurata legimiis ;
siquidem constat Alexandri Macedonis matrem Po-
lyxenam , postea Myrtalem et Olympiada, item Stra-
lonicem fuisse appellatam. Radr. Junios. — De Leda
Ncmesi vide Germanicum CaBsarem in Araio de Cy-
gno, et Pausauiain in Atticis.

Circe Marica. Yide Resiodum in Tbeogonia; Virgil.
in septimo iEueid. :

Hnnc (scalicet Lalinum) Faune et Nympba genKum. Lau-

(reirte Marlca,
Accipimus.

Horat. III, Od. 47, Marica littdrn.

Ino. H.ec Cadmi fitia , cujus fabula est apud Ovi-
dlum, lib. IV Meiamorph. Hysinum cap. 20; Pausa-
nlnm in Atticis; ct priecipue de hac nominuni mula-
lione sic Ovidius in Fastis :

Leuoothea Graiis : Maluta vocabere nostris.

(lunest. 1 , de Nat. deor.

et ediii tres addunt ttt

eligerepoiiora. Expressii Cvprian. lib. u, ep. 2, fol.54:
ISe no8 videamur eligere forle pejora, et studio dc-
struendi per ea oenlos tuos dncere. BcN.

hidis. Diod. S ciil. in i Bihliolh. ait Isidem juxLi
lingiiam iEgypliacam significare anliquam. iEgyplii
sub Isidis iromine Iiinam colebant ; unde el cornua
ipsi fuere attributa, qiiia lalis luiiae asp(K:tus el qiiando
crescil ac decrescit. Hanc primum omnium in iEgy-
plo irilicum ac hordeum inveiiisse ferunt; unde inos
fuii iEgypliis , ul messores spicas maluras ad mani-
puliim excerperenl, el Isidein invocanles diis oCfer-
renl. Hiiic liquel, Isidem cum Grajcorum Cerere
eamdem fuisse. Ex Vossio c/ Schedio. — istdfs. Vid.
Plutarch. , lib. de Iside Wilsii ifigypl.! I. ii cap. 5 ;
1. 111 cap. 4; Tertull. i, Marc. xiii. Bun.

Isidis jEgyptia sacra. Iteinque apud Minutium Fe«
licem in Oclavio, pag. 6. In niss. 5 Reg., 4 Colb.
ei Brun. est jEgypiioB. Uiraqne tectio bona. Apud p
Augusiinum, lib. vi de Civil. Dei.,cap. iO, legilur : ^
In sacris ^gyptiis Osirim lugeri perditnm; et anie
S. Auguslinuni hanc elevat vanitatem Tlieophilus ad
Aulolicum sermone !. Vide cliam Diodor. Sicul.
lib. IV, elEuseb., lib. ii Pncparat. Evangel., cap. 1 ,
de Osiride el Isi^e.

Sacerdotes ejus deglabrato corpore, etc. Ilerodotus
tesiatur (in Eiiierpe) s:icerdotes ^gyptios totum cor-
pus radere snliios , et lertio quoque die tondere , ne
piloruiii sordibus, inier sacrificanduin piaculuin com-
niitterent, neve inter deoruin culluin quidquain pe-
diculorum , aui allerius excreinenliliai sordis ipsos
polliiercl : eodem sonsu Martialis sacrificulorum is-
lam turbain , pilatam cohortem vocat lib. x, hoc est,
calvain vcl glabrim , cui onines uiidiqiie pili eranl
exsiirpati. IIcnric. Salmuth. — Si qnis plura velii,
adeal Hcrald. in M.irlcil., lib. xii, epigr. !29.
Pectora sua. Mss. 1 Colb. et^ Brun. addunt, nuda.
Lucanus. Ilalluciualur Laclantius : non apud Lu-
canum, sed apud Ovid. reperilur, Metamorph. 1. ix, J)
V. 793.

Vere gesta est. Sic restilnimus ex omnibus feremss.
et editis. In inss. 4 Ueg., 2 Coib. el 4 edilis , vera,

Tectum iigno. In l^aciaiitianis mss. 3 Iteg. et Bal-
liol. ct apud Lucanuin esi tectum lino ;in ca^teris
L^iCtnntii mss. ei oiiinibus edilis esl Ugno.

Quem Serapim. Ila mss. novem cnni editis Tor-
i)es.« Is., Cellar. Ca*leri editi cuin mss. 4, Serapin,
\n io niss. el cdil. Rom. 1468, Serapem. Sernpis,
V(>i Sarapis. ut Crxci vocani, ideni ac Apis i£gyp-
tfftruin deiis, ut tridiini Clemens Alex. lib. i Slroin.;
Aiigust. de Civ. Dei, lib. xviii , cap. 5. Plerique per
Serapiiii nb ^gypiiis ciittum volunl Josepbuui , Ja-
colii filiiini, eoqudd ifigvptiis in niMXima penuria de
frufiiento prospexeril. Piriiiic. inanifestc ail Apim
foii^sosymboium Joscplii. VideRunbium, I. ii, c. 23.
De Iside el Serapi est apud Plutarchum liber.
Vei ^mipidem. Si€ omnes msa. Editi plnres, et

Vicle et Ciceron. Tusculan
lib. n.

Se prcBvApitamt. mss. 12
mare : qiiod est glossema.

Leucoihea. Ila restiluimus ex onmibus mss. prse-
ter 1 Colb. el edltis pr;cier Tliys., Gall. ei Cellar.,
in (|uibus cst Leucothoa. At Leucothea scribendum
esse pluribus docet HunkerusadHygin. fabell., p. i5.

Melicertes. Qui etPaLemon et Porlumnus, fuit ipse
Deus marinus, ut inaier. Sic Plaiitos in Rudent.

Sed, Palsinon, sande Neptuni comes.

Portumnus. Hic a Porlubiis dictus est, quibus
prxcsse credebatiir. Hiijus xdes apud Romanos erat
iii poriu Tiberino.Yarro I. iii de L. L. : Portnmnaiia
dicta a Portumno, cui eo die cedet in porlu Tiberino
facta, ei ferias institutce. Neinpe quia PorlumnUS yulgo
pra^esse portubiis, et navigantes s^curos praestare
credebatur. Arnob. lib. lu : Per maria lutissinias
prmtal Portumnus commeantibus navigaH^nes. Gracci
Pal^iiionem vocarunt, iiiqae lioiiorem ejua ludos
Isibmioos instiiuere. Priapua eiiam porlubos se
prseesse dicit, in Epigr. veleri :

Fuit et Venus , cognomenio Limnesia , qme pfseesse
poriubus credebaiur : ei priinus C^ar, aonmio mo*
nitus. sac^avit templum , si vera sunt quae iegimus
apud Servitmi, lib. i ^n. : e«/,a1t, el Limnesta Ve-

5t57 LIBER I. DE FAL3A RELIGIONE. tS8

Sncra vero Gereris Eleusinse non sunt liisdissimilia. A vocant ? asellos fuissc, qui Liberum patrem transve-

N.im sicut ibi Osiris puer pianclu matris inquirilur ;
ita liic ad incestum patrui malrimonium rapta Pro-
serpina : quam quia facibus ex JEinx verlice accen-
sis quaesisse in Sicilia Ceres diciiur, idcirco sacra
ejus ardenttum isdarum jactafione celebranlur.

Apud Lampsacum Priapo litabilis victima cst asel-
lus : cujus sacrificii ratio iii Faslis hxc reddilur :
Cum dii omnes adfcstum mairismagnne convenisscnt,
epulisque satiati nociem lusibus ducerent , quicvisse
bumi Ycsiam» somnumque cepisse : Ibi t^riapum
somno ejus ac pudicitiae insidiatnm ; sed illam inicm-
pcstivo clamore aselli, quoSilenus vehebatur exci-
tataiii, libidinem vero insidiaioris esse deceptam ;

xcrint, cum amnein transire non possei; quoruin
alteri hocpraemiuin dederil, ut huinana voce loque-
relur : itaque inter eum » Priapiimqiie orlum esse
ceriamen de obscoeni magnitndine; Priapum victum
ci iratuni , interemisse viciorem. Hoc vero multo
magis inoptum est ; sed poeiis licet qiiidquid velint :
non exculio lam dcformc mysterium, nec Pj*iapum
denndo , ne quid appareat risu digmim. Finxerunt
bncc sanc poetai; sed necesseestaliciijus majnris tur-
pitudinis tegendai gratia ficta sint. Qu» sit ergo quoe-
ramus. At ea profecto manifesta est. Nam sicut
Lunaetauru8mactatur,quiasimiliter babet cornua, et

Placat equo PersisradiisHyperiona cinctum,
Ne dctur celeri victima tarda Deo.

Jiac de causa Lampsacenos asellum Priapo , quasi in

ultionem, mactare consuevisse ; apud Romanos vero B I^ in hoc quia magnitudo menibri virilis enonnisest,

eumdem Yestalibus sacrts in bonorem pudicili» con^ non potuit ei monstro apiior victima reperiri , quain

servaiae panibus coronari. Qnid turpius ? quid flngi-
liosius ? quam si Yesta l>etieficlo asfni virgo est ? At
poeta fabulam finxit. Num crgo illnd est verius, quod
referunt ii , qui «acvofuva conscripserunl , cum de
duabus Gancri steliis loquuntur , quas Graeci ovouc

quac ipsum, cui maclatur, posset imitari.

Aptid Lindum , qnod est oppidum Rhodi , llerculis
sacra sunt , quorum a cacteris longe diversiis est ri-
tus ; si({uidem non cv^vfuoc ( ul Grsci appellant ),
sed maledictis , ei execrutione celebraiitur ; eaque

YARiORUM NOTiE.

fms, qwB portuhus, ip$a et vktima, et nelrlx, et C^xo-
rk tomnio Mcrata. Hujus meminlt etiam Pausaiilas in
Corinthiacis : sed ibi non lAmnetia, verum Limenia
▼ocitur, quod rcctiiis exislimo ; planeque apud Serv.
MAmnesia scribenduin puto. Itcm inter cognomonta
Dian^ esi AiuvRTif aud Artemidorum lib. ii, cap.
4S , pro quo Gonr^rios habet At^vnrtg f unde facilc

Hic Prinpus ernt spnrciliei pr.Tses. Lilabilis vxlima
ea est qux grnta etjusia cst, qua litatur et placatur.
Eodcm sensu apud Minucium Felicem^cap. 5i. leges,
titnbiltnn hosliam.

Silenus vehebalur. Alumnus Bacchi fnit nc unus e
rcgnlis Gariae, qni Nisue imperavit. Aiunl Silenum
asino plernmquc vcctuni , ct Bacctio, Deo viiiearum ,

fieret Limnesia , qnia alins non qiiadrat somnl expo- G comiicin indivulsnm :idha?renlcm. Idco calcandis uvis

-J.I.. iT . «j ;..- 1 i«f!«..i 1« etn _ i,i;«..^. o^.i -.:i.:i :.^.^: i

sitio , cum non inventum videatur, quod lailtat in
fttagiio, sed quod esl in portu. Dinnain aotem esse
inier nautarum numina , patei In vcteri hiscriptione
apud Gruterom, pag. 57, ubi vocatur :
RCGINA (JNDARUM.

ScHcrriRus.

Saera vero Cererit Eleuiino!. Qiioe de Gerere supra
diximus ad cap. 48 vide : h.rc s:icra vocabantur Eleu-
•inia,sicdictaabEleusi,Atticxoppido,ubi,juxlaStr.i-
bonem, Eleusinop Goreris templum extabai. Yide Ar-
nobium, lib. ▼; et Auguslinuui, de Civit. Dei, lib. vii ,
cap. 20. Ejus 8:«cra novein dies durasse antumAt Menr-
ftius : in occulto fiehant , nihilque divulgare licebat.
8i qui» secus fecisset, secnnduni legein inorlc debe-
bat niulciari. Ex Mbursii Eleus»iis.

iddrco eacra ejut , etc. Sent^ca in Herc. fur. :
Longas Eleusl tacita jactabo faecs

Silcniim nddicnni. Sed nihil lani impium miain qiiod
Silcnum seinper ebriuinesse fingunt. Yide Puusaniam
in Kliacis.

Deceplam. Lectio qnam hic restituiinus , omnium
ferme mss. et antiquissimnrum editionum est. In ca^-
teris ediiis ei rec. mss. % Reg. , 1 Colb. , i Sorbon.,
legiiur detectam,

Panibus coronari. Panes varia figura Hngebanlur ;
panes hi coronae spcciem referehant. Is. Casaubon.

Conscripserunl. Ilic non ipse Aratu.s, sed apud
Aralnm Theon Alexandrinns. Yide ct nyginum libro
11 de Signis ca*lc>lihus , in cap. dc Cancro , ubi curn
Lactnniio convenit. «^atvG/xfva vero sunt ea qu;c iii
coelis c.tnspiciuninr, (\\ix ad Aslrononios perllnent.

Dc duabus Cnncri stellh... qua$ ovgdc. llyginuin
lego Pocl. Asir. lib. ii, c:ip. 25. Cell.

De obscoBni magnitudine. Mss. rec.,5 Reg., 5 Yntic,
i Claroin. cl pleri luc ediii addunt, membri, Sed rec-

El in Hippol- act. i, sc 2 , et Statius llb. iv, Syl. 8 n tins csl hanc voceni delcre , (luia verecundins : pr;u
j^ — *^.^ iu^!K..- I..... ^. r..-r. ui:.: ....».^r.^»i ^ scriim cuin infra dical Lacianiius : iVon exctt/io mm

deforme mysterium, nec Priapum denudo. Mss. 1 Reg.

ei 1 Colb. , de oifSioenorum magnitudine ; ins. Jnn. ,

de obscosnorum imagine; 1 Golb., ob obscoenorum ma-

gnitudinem.
Ristt dignum. Franciiis legendum csse conjiciebnt ,

Cnm istis facibus Into el furfnre oblilicufrebmi,
aique currenies sibi mutuo iradebant, ut notat ve
Scliol. Jovenal. Sat. 15, v. 141. Ex I)eiipst£ro.
PhnmuiusqnoHuesiinilitudinein facit inter uirnmquc
inqnisitionem Ce

Llereris liliae , ct inquisitum Osiridcin
ali Iside et tandem reperium. Yide Diodor. Siculnm,
lih. IV ; Ovid. , llb. v Metamorph. et iv Faslorum ,
at'|uo Claudianum de Riptu Proserpina;.

Lampzaeum. Urbs esi Insignis Hellesponti , teste
Strabone, In qua est templiim niatris deorum : cx
bac orbc noineii Lampsaceni sortiius est Priapus.
Vide Ovlil. lib. Vi Fastorum.

Priap^Utabilis victima. Recie cx^mss. 2 vclustlsslmis
Reg. aliisqoc 3 rccentioribus, 5 Colb., 1 Sorbon. , 1
Clarom., Brun. etocto editis. Sic et Lactamius Gpi-
tom. cap. 65 , antc finem : Ua^c litabilior viclima est
apud Deum. In mss. 5 R6g. , 1 Golb. , 1 SorliOn. ei
5 edilis est tetabilis; in I Reg. leciabilis , 2 Boiion.
tilaU§; 1 Clarom. Utatit ; ms. Groaov. , kabilii victima.

visu indignum.

Quce sii ergo. Iia reslilui ex mss. ac.editis Tornos.,
Is., Cellar. , In cncicris editis, Quce sint crgo; iiialc.
Yidc pracced. cl seq.— Qiia?«/. liaBon.,Tax., Pcn.,
G.iuc, opiiin(\ Sobaudi : Turpiiudo. Bunemah.

Ilabei cornua. Yide Ctaudianum lib. i de Haptu
Proscrpiiiic.

Placat. Ex Ovid. i Fastor.,585; Jusiin. lib. x.

Persis. Est Pcrhis ngio pro incolis posita; Graecc
Xlspfrii i^o:..

lAndum. Yide Philosiralum iii Imaginibus libro ii.

Ev^^ia. Vel ex Laciantio apparei , hoc sacrorum
verbuiii esse : nam non simpUciier laudcm signiflcat \

FIRM. LACTANTll DIVIN. INSTlT.

pro violalis babent, si quando inler solemnes ritus A quam quomodo sitaul subtractus patri , antnutritus

vel imprudenti alicui exciderit bonum yerbnni. Cnjus

rei haec ratio reddiuir , si lamcn ulla esse iu rebus

vanissiinis potest : llercules , cum eo delatus esset ,

famemque pateretur, aratorem quemdam aspexil

opcrantem , ab eoque peterc coepit , nt sibi unum

bovem vendcrei. Enimvero ille ncgavit fieri posse ,

quia spes sua omnis colendx terrsc duobus illis ju-

vencis niiereiur. Hercules, solita violeniia usus, quia

unum accipere non potuit, ulrumqne sustulii. At ille

inrelix, cum boves suos maclari videret, injuriam

suam maledictis ullus csi. Quod homini elcganti et

urbano gratissimnm fuit. Nam dum comiiibus snis

epulas apparat, dumquc alienos boves dcvorat, illum

sibi amarissiine conviciautem , cuni risu ct cncliinnis

audiebat. Scd poslquain llerculi divinos houores ob B

admiralionem viriulis dcferri placuil , a civibus ei

ara posila cst, qunm dc facto /Sov^^jyov nominavit, ad

quam duo juticti bovcs iinmolarentur , sicul ilH quos

absiulerat aratori ; eumque ipsum sibi constiluit sa-

cerdutem , ac pra^.cepit , ut iisdein inaledictis semper

in celebrandis sacrificiis uteretur , quod ncgaret se

unquam cpulatum csse jucuudius. Hxc jain non

sacra sunt , sed sacrilegia , in quibus id sanctum di-

citur, quod in aliis ,si fiat, etiam severissime vindi-

catur. Ipsius autem Creiici Jovis sacra quid aliud

VARIORUM NOTi£

sed cnthousiasmum aliquem in se continel : sic legi- G 1471 et Rost., vicU : utraque U78, vincti. Bunehan

ostcndunt ? Capella est Amaltheae nymphae , quae
uberibus suis aluit infautem; de qua Germanicus
Csesar in Araixo carminc sic ait :

Illa pulalur

Nulhx esse Jovis; si verc Juppiter iafans
Uhe.ra Crelsae niulsil fidissima caprse,
Sidere quae claro graium leslalur alumnum.

Hujus capellae corio usum esse pro scuto Jovcm coii-
tra Tiiauas diinicantem Musseus auctor est : unde a
poelis «r/ioxof nominatur. Ita quidquid est gestum
in abscondendo puero , id ipsum per imagincm geri«
tur in sacris. Sed et mairis ejus mysieriuiu idem
conlinel, quod Ovidius cxponit in Faslis , lib. iv, v.
207);

Ardua jamdudum rcsonat Unuiiibus Idc ;

Tulus ut infauti vagiat orc puer.
Pars clypeos sudibus, galeas pars tundil iiiaues :

Hoc Cureles habenl, hoc Coryl)anles opus.
Res latuit, iiriscique manent iiiiilamina facti;

i£ra deae coniiies raucaque terga movent,
Cymbala pro galeis, pro sculis tymi.ana pulsant :

Tibia dat Phrygios, ut dedit anie, uiodos.

Hanc totain opinionem, quasi a poetis fictam , Salus*
tius respuit , voluiique ingeniose .iiitcrpretari , cnr
altores Jovis dicantur Curetes fiiisse ; et sic aii :
Quia principes intelligendi divini fucrunt, vetustalcin
ut cxtera in majus componentcm, altores Jovis cele-
bravisse. Quantum erraverii hoino eruditus, jam res

tur Ammon oraculo preces Laced«emoniorum sacri
ficiis Grxcorum praetuUsse. Betuleius. Vcl suiit
bona verbaqux in sacris dicenda craiit, jtixta Ovi-
dium Fasior. i , v. 72.

Nunc diceoda bouo sunt bona vcrbadie.
Ev^jxia. 'Ei»7Y}faiv Latinis est , linguis favere ,
quas voces docte illustrat Spanhem. in C:iIlim.Apoll.,
V. 17, p. 58,sq.,et in Ccrer., v. 18, p:ig. 676. Bun.

Imprudenti.,. exciderit, Yen. 1471, utraque 78.
Rost., impudenii ; niale. Incogitanter prolata elegnn-
ler dicuntur cxcidere :

Tantumquc nefaspalrioexciditore.

(Virgil.jEn,UyV.m).

Ubi Emmeness. ex Ovid. vn,Metamorph.l71 : Quod,
inqnit, excidil ore pro scelus ? Buneman.

Si tamen ulla esse. Mss. 1 Bon. antiq., 1 Colb., edit.
Thys. et Gal). |)erporam nddunt, ratio : qnxyoiL
proxiine prxcessit. Iii inss. Kegio-Pul., Cauc. , Jun.,
Lips., (Jltr., Brun., est imi.

Enimvero ille negavit. Manuscriptorum et cditorum D
est. In im. 1 Bunoii. antiq. et cdit. Tliomas. , Is. ,
Spark. , Gall., deest Enhnvero. Uecentiurcs mss. 1
Rcff. et Canlabrig. habent, Cui vero.

Juvencis. Sic rcsiitui cx vcteribus ediiis el omni-
bus ferme mss. inier quos sunianiiquissimi et opiiini.
Al 6 scripti ciim 10 vulgatis habeiit jumenti$. Vide
supra et infra. — Juvenci$. Mariial. iv, Epigr. 55,
Fortibm excolit juvencis arva. BUiNEHAN.

Hercules. Vide Appollod. ,1. n , pag. 218, et not.
Gal., p. 50. Origen. contra Cels., I. vii, 308. Era mi.
Adag. Chil. 2 , (cnt. 5 , n. 19. Iladr. Junii Animad. ,

1. IV, 0. 2. BUNEMAN.

|3o\»$uvov. Ms. 1 Beg., ^-jSoyyav; al. Reg., /Bov^uyov;
edil. Ald. , P.iris. 15io, Fa^iiel. , j3ou^r/ov; niss. 5
Reg., 1 Colb. et cditi multi adduni, td est, bovis
jugum; quod est grxcx vocis lalina interprelalio,
qu£ ex margine iti lexium irrepsit.

Juneti boves. Sic reciius cum mss. Ven. 1 (93, 97,
Parrh., Crat. , Paris., Ald., quam Sublac. , Ven.

Quod negaret^ se unquam epulatum... jucundius,
Eleganler imitalur illa Ciceronis v Tuscul. 34 : Ne-
gavit, unquam se bibisse jucundius ... niliil ... ille pane
jucundius ; c. 35, ccena: jucunda;.

Dicitur. Ita vet. cdil. cuin omnibus mss. pncter
tres in quibiis est ducitur, ui in 14 edd. Bunema.v.

AmalihecB. Aiii Amaltlieain ipsam cnpram faciunl;
alii unam ex Melissi tiliabus, qux Jovein nutrivit l:icte
cujusdain Caprx, cui nomen fuit Amaltbea : vide
Ovid. 1. v Fast.

MuscBus auctor est. Clnriss. Vossius in libro de artis
poetico! natura ac constilut. putat, nunqnam Mus;puni
extitisse , sed esse nouien ab aniiqna Phoenicum rin*
gua, qua usi Cadmtis ct aliqu.indiu posteri. Deducit
MiisxM nonien a .Musa , siveMw^a. Opinatur tainen
Borricliiiis de Poetis, pag. 8, Ircs Musxos fuisse jnxta
Suidam. Veruni Mus:vus ille , ciijms carmen habemas
de amoro Hcrus etLeandri, Grauimalicus fuic, qui
vixit post quiuium sa.'culum chrisiianum , nec ejus
dictio vetustatem olet.

^iyioxog. Latine, habens scutum. Vide Pindar. in
Nein., Nicand. , in Theriac, Ilomer. Iliad. i. —
'Acycoxof. ExhibetSpanhem. in C:illiin. Jovem , v. 49,
p. 19 , nummuin, ubi infans Jupiter capra vehiiur.
Adde Montfauc. tom. i Antiq. Explic. uhi plura.

BUMEMAN.

Sallustius. Hic locus hodie non legitur apud SaN
lustiiim.

Principes inteUigendi divini, Cum doctissimo Cel-
lario siclegobis ex omiiibus mss. etcdii. Rom. 1470»
utrobique. In cieteris ediii< , divina. — Principes tii->
teWgendi divini. Iia Bon., Tax., Pen., Caiic, Palat.,
cuin Lips., Emnian., Cant., Suhlac, Vcn. 1471 , 72,
utraqiie 78-97. Rost., Paris., P;irrh. At G(»th. pec-
cat iii iiuinero, princeps inteUigendi [uerit. Signincaiil
vero principes inteUigendi divini, ex c 2is, colendorum
deorum primi auctores. Buneman.

In majiis componeniem. Ita editi ct mss. codiccs»
prxter 1 Colb. ct edit.sex, iuquibiis esicomponeniM.

Altores Jovi$. Edit. Thomas. ct Gellar. , Jovi. Uic

S4I

LIBER I. DE FALSA RELIGIONE.

242

ipsa declarat. Si enim princeps est Jupiter, et deorum A praecipun pieialis exo.mpla numeratur , qui cum prx-

el religionum ; si ante illum dii nullicolebnntur Yulgo,
quia nondum naii fuerant, qui colunlur; apparet
Curetes ex diverso principes fuisse divini non inielli-
gendi , per quos crror omnis induclus est , et Dei
Teri memoria sublaia. Ex ipsis iiaque mystcriis et
ceremoniis intelligere debuerunl, bomiiiibus se mor-
luis supplicare. Non igilur exigo, ut aliqiiis poelnrum
ficlionibus credat. Qui hosmentiri putat, Pontificum
ipsorum scripta considerel, et quidquid est liiterarum
adsacra pertinentium revolvat : plura fortasse, quam
nos aflerimus, inveniet, ex quibus intclligat, inania
inepia, comnieniitia esse omnia, quae pro sanctis ha-
bentur. Si quis autem, percepta sapieniia, dcposuerit
errorem, profecto ridebit inepiias hominum pene
demenlium; illos dico, qui vel inhonesto saltatu tri- |.
pudiant, vel qui nudi, nncti, coronati, personati, aut
lolo obliti cummt. Quid de scutis jam vetustate pu-
tridis dicam? qux cum porlanl, deos ipsos se gestare
humeris suis arbitrantur. Nam Furius Dibaculus inter

tor esscl, lamen lictoribus pncciintihus, nncile por-
tavil, cum liaberel, mngistrnuis beneficio, muneris
ejus vacaiionem. Non ergo ille Furius, sed plane
furiosus fuit, qui prxturam hoc minislerio sc putavit
ornnre. Merito igitur, cum haec^a viris nfvn imperitis
ac rudibus fiant , Lucrctius exclainat :

stiiltas hominum mentes, o pcctora caeca !
Qunlibus in tenebris viiae, quaniisque periclis
Dcgiiur hoc xvi, quodcuinquc est !

Quis hxc ludibria non ridcai , qui habeal aliquid sa-
nitatis ? cum videat homines vclut menlc caplos ea
serio facere , qu;e si quis laciat in lusu , nimis las-
civus et ineplus csse videatur.

CAPUT XXII.

Quid auclor prasdiclarum vanilatum in Ilalia apud
Romanos fueril^ et qui$ apud alias gentes.

Harum vanitatum apud Romanos auctor et consti-
tutor Sabiniis ille rex fuit, qui maxime animosho-

VARIORUM NOTiE.

emponentem, non eomponentes, Jovis, non Jovi scri-
bendum esse res ipsa clamat: non enim voluit Sallus-
lius a Curelibus vetusiatcin , sed potius Curetum
illod et inventne et intellcct.ne religionis facium , nb
ipsa vetustate in rnajusfiiissccnmposituin; quaeadeni
prope loi|ucndi ralione alihi Sallustins, euinque, ni
Enllor, imitiitus doctns poeta Claudianiis, iisi, t'i majus
eeleifrttre dixerunt. Sallust. Jugurth., Claudianus Pa-
fJT. ExlsMO.

Curetes. Mss. 2 Reg., i Colb. ctBrun. , Curetas. ^

Principes fuisse divim non intelligendi, Dicti codi-
cesitcruin h. 1., divini , id est , noii dcdisse intellec-
tflm, noiitiamque Dei cultusquc divini , sed errorem
induxisse. Bltneman.

Itlos dico, Mss. 1 Colb. , Brun. et cdit. Tornes.,
Cdlar., Soubr., Walch., itlorum dico.

Saltatu tripudiant, Satios inmdl Martis sacerdotes,
hKns In Goth.,s/i//tt. Buneman.

Nudi, ctc. li sunl Lupcrci , juxta illudVir^ilii,
Kbrovin :

Hiac exultantes Salins, nudosque Lupercos,
I^uigerosquc apiccs, cl lapsa ancilia ccelo.

Aui luto ohliti, Mss. 4 rcc. , oblinili, Salios ct Lii-
percos bic designal. Bunemam^

Quid de scHtis ^ tic, lla^c erant Anoplia. Virgil. in
llnc viii iEneiJ. Crani illa sciita ad formani scuti
brevis, seu nncilis illiiis c coelo, ut fcrtur, Numa; j.
I<^porihus dclnpsi, ah eoque consccrati, efformala. ^
Vide Fcstiiin ct Plutnrchum in Numa.

Oeo< ipsos se gestare humeris suis arbitrantur, Sicut

Jihi:H Arcain foedcris gestarc solebant, ila Gentiles

enmni sarra qu.c novcnnt sunt imitati,atquedeotuin

siiorniu insignia, arma, vcl prapcipua inslrumenta

elim fercbnnt in poinpis cl siipplicntionibus , eorum-

qnc simulacra hnmeris hnjulnhanl, cum luslr.itione,

(jMtloquc cuni liiaiiiis, jejunio vel absiinenti:),non-

Dunquam cum loiionc siinnlucroruin in Incu, omnibus

enronatis, et lauream in inanii gesinntibus. Ilorniiice

eilinifroruni riluum. prx'tcr Lactnntinm, teslcs sunt :

Chiiliiis Fastor. Iib. iv, a v. 292 ad 555; Til. Liv. ,

I^ecad. I, lib. x,an. 458; ni, lib. ii,an. 537; iv, lib. x,

m- 359; Liician., pag. i074; Trcbell. Pnllio , p.

178; ct Dionys. Ihiliearn., lih. ii png. 91. lib. vni

pag. 510, lib. IX pag. :.97, 599, el lih. vii pag. 475,

■bi ait : Vtri penes quos erat summa poteslas^ ponipam

Nw a Cnpitolio per forum deducebant in Circum maxi^

mum , m qua prasibant ittorum fitii pubertati proximi.
Et infra, png. 478 : Exlremum pompa; agmen ctaude-
bant deorum simutacra , quw hnmeris bajutabantur a
viris ; eamque prwferebant formam, qua fingunlur apud
Grcccos , enmdem etiam habitum , eademque insignia^
munera iiem quoe singuli invenisse atque hominibus do-
nasse iraduntur,,,, Peracta pompa confestim sacrifica-
banl consutes sacerdotesque, Eusialh. nd Homeri Iliad.
I, V. 422. Chri.stiani pariter, ad Hebr.-eorum excm-
: plum, et siipplicationes et alia sacrn fccerunt. Multa
in hunc inodum lcge in episiola 5 Vigilii , episcopi
Tridcniini, ad S. Joannem Chrysoslomuin, de Mnrty-
rio SS. Sisiiini, Martyrii, et Alexandri, Anagniensium
mariymm.

Numeratur, Mss. i Colb. el Brun., memoratur.

Ancite, Figuram ancitium vid. in Gra^vii Floro 1. 1,
c. 2, p. 16. ed. Wctsten. Conf. Pitisci L. A. H. tom.

I, fol. 92. BUNEUAN.

Magistratus. Id esl, praetursR ; ne qnis, ul nostrJB
xtatis inos est , de collegio senntus capiat. Buneman.

Itle FuriuSiSed ptane furiosus, Alludcre videiur ad
illtid Ovidii :

Cur ego nnn dicam : Furia, te furiam ? Francics.
— De Furio Bibaculo legendus Valcr. Maximus lib.
), cap. i, exernpl. ii.

Lucretius exctamat, Lib. n. v. i4. Cell.

siultas hominum menles! Iia cuin omnibus editis
ciincti fermc mss. In i Reg. vctustissimo, et in rec.
i Colb. et i Brun. atque npud Liicretiuin legitur.,
miseras.

Quatibus in tenebris. Sic emendavimus ex omnibus
pene mss. ct optimis editis , ipsoquc Liicretio. In 5
Colb. et eititis scpioni cst, Quamiibct; in editis Thys.
et Gnll., Quamtibet in teneris, corruple.

Rident, Manuscriptorum esl et edit. Tornes. Deri-
deat est edilorum.

ilabcat utiquid, Ciccro pro Marccllo, siih (in.

Nimis tascivus, Ita oinnes cditi ex niss. prxtcr i
Bonoii. anliq. (U edit. Is. in qnihns est, minvs sanus,
Carrioni ct Francio placcrct , minus tascivus; horuiii
cnim nclioiics valde crant Inhricc ct lascivac. Sed
rem in mcdio rclinquo : qnisque qnod placiierit cli-
gat. — Ainiis lascivus. Ex ingcnio Carrio I. ii Lcct.
Aniiq.,c. 7, mimus tascivus rcstitnit. BrNEM.

Sabinns illc rex fnit. ^iiina Pompilnis , dc quo hic
h.abcs nnilla cx Livio,lib. x, iv Decud.; cl Plniarcho
ih Nuinil.

SU3 FIRM. UGTANTn DIYIN. INSTIT. t44

ininum rudes atque imperilos novis superstilionibus A corpus NumaB fuit , in aliera seplem htini libri ile

implicavit : quod ui faceret aliqua cum auctoriiate,
simulavit cum dea Egeria nocturnos se habere con-
gressus. Erat quxdam speiunca iieropaca in nemore
AricinOy unde rivus perenni fonte manabat ; huc,
remotis arbitris, se inferre consueverat , ul mentiri
possel, monitu deae conjugis ea sacra populo se tra-
dere qu£ acceptissinia diis essent : videlicet astu-
tiam Minois voluit imilari : qui le in anlrum Jovis
recondebat, et ibi diu moratus, leges tamquam sibi
a Jove traditas afferebat, ut homines ad parendum
non modo imperio , sed etiam religione consirin-
geret. Nec difficile sane fuit persuadere pastoribus.
Ilaque pontifices , flamines , salios , augures creavit,
deos per familias descripsit. Sic novi populi feroces
aiiimos miiigavil , el ad siudia pacis a rebus beilicis B
avocavit. Sed cum alios falleret, seipsum tamen non
fefellit ; nam post annos plurimos , Cornelio et Bebio
coss., in agro scribae Petilii sub janiculo arcae du»
lapideae sunt reperUB a fossoribus , quarum in altera

Jure pontificio, item grxci totidem de disciplina
sapientix scripii , quibus rcligiones, non eas modo,
quas ipse instituerat, sed omnes prseterea dissolvil.
Qiia re ad senatum delau, decretuin est, ul hi Ubri
abolerentur : iia cos Q. Petilius Praeior urbanus in
conciono populi concremavii , iiistpienlcr id quidem.
Quid cnim profuii, libros esse combustos? cum boc
ipsum , quod sunt ideo combusli , quia religionibus
derogabant, memori;B sit traditum ? Neino ergo lunc
in senaiu non slultissimus. Potucrunt enim ei lil)ri
aboleri , el res lamen in m^moriam non cxire. Ita
dum volunt eiiam posieris approbare quanta pietaie
defenderint religiones, auctoritatem religionum ipsa-
rum , testando minuerunt.

Sed ut Pompiliiis apud Romanos instiiutor inep-
tarum religionum fuit : sic s^nte Pompilium Faunus
iu Latio , quin et Saturno avo nefaria sacra consti-
tuit, et Picuro patrem inler deos honoravit, et so-

VAHIORUM NOTi£.

Cum Deg, Eaeria^ eic. Hsac historia scribitur a
Livio lib. i; Dionys, Halicarnass., lib. ii Antiq. ;
Valerio Uaximo , lib. i, cap. de simulatu Rdigione;
Cicerone, lib. ii dcLegibus; Ovidio, lib. iii Fastor.;
Piutarcho, \\\ Numa. E(jferia dicia est ab egerendo,
cui praignunlessacriiicabant, utulerum facllius e^ere-
reni , ail Feslus. De hac vide Arnob. lib. v iiiitio ;
TertuII , de Prajscripi. Ilaeret., in Apol. cap. 25;
Aiigust., lib. VII, cap. 35, de Civ. Dei, etc. Bbtuleius

gione; Plinium, lib. xiii, cap. 13; S. Augustin., dc
Civi|ate Dei , lib. vii , cap. 31.

Sedomne$, Aliqiia ex parte ad soWendam religio-
npm pertincre e\isiimatos esse, Valer. Max. i , cap.
i, cum Livio tradit; nimium inde dixisse Firmianum,
probat Selden. dc Jure Nai. el Gent.« I. i , c. 3, p. i6.
Plura de his libris Auguslin., de Civil. Dei , hb. vii ,
c. 34 , et Ltid. Vives ad eum. Bun.

Pr(eior urbanus. Praiter edil. Thom., Thys., Gall.

VideetiamEuseb.,Pr;t'paral. Evangel.Iib.ix.BETUL. p et Spark., in qnibus esl, Prfl?/or ur6is, oinnes mss
Aricino, Mss. 3 Hea. rcc. el cdii. Ihomas., Tliys., ^ cl editi habeiit , Prcetor urbanm, Haud i^ecus Valerius
Gall., Ariano. Kineii(Iaviniiis Aricino cx 2 lie^. et 2

Bonon. uuoruin duo suiit oinnium veiusiissimi, ex i
Colb., Marin. a prima iiiaim, cuiictisi|iie editis ; fa-
vcnlibus mss. i Colb.. Mav., Vici., Briin., in qui-
bus est Arocino; Hegiis (juoque (juaiiior iiiter quos
est Reijio l'uicanus , 4 ColbiirHHis , 3 Lips., Goth.,
Ein., Caiuabrig., i CIaroin.,Gai., Maini., a secui|da
nianu , in r|uibus Cat , Ericino, In I Heg. esi vicino,
inale. Sed Aricia ei nemus Aricinuni non igiio-
ranlur.

Minois, Lege de hoc Dialog. Platonis, qui Minos
inscribiiur; Diod. Sicul. lib. ii. Ex. Vaierio el Pla-
tone constat, euin novem aiiiiis audivisse Joveiii , ut
sophislaiii. llinc opinio , Minoa Jovis fuisse (iliuin.
De quo llomer. Ody^s. >. Ilorai., Jovis armis, Miiios
admissus. Hesiod. ^tXevTocrov, Lucian. ;uf<tssimam,
Cynllus vero TupawtxoTccrov vocai. Betul.

ibi diu moraius» Scil. per noveui aniios, uli raulii «.
tradidere. Davibius vero iiowo quoque anno cuin Va- ^
lerio vcrius slatui docet ad Cicer. ii Tusc., |3, p.
iil. BuN.

Salios. Id est , saltatores , quia festo Anciliorum
ad tibiaruin modulos chorcas iuiitiiuebant. EosNunia
duodecim cousliluit , quus cogiiomine PalaUnos vo-
cavit; TuIIus llostilius totidein adjecit, quos dixit
CoUinos, Vide Liviuin, hb. i; Floruui, lib. i,cap. 2;
Dioiiys. Ilalic, , Antiquit. Hom. lib. iii, pag. 45.

Walchius.
Deos per (anulias descripsit. Ita libri : at Diikerus
ad Fiur. i, i, p. 38 ; VidCf iiiquit, an apud Lactan-
tium legendum sit : ei eos per (amilias descripsii re-
lato pronoinine Bos , ad poniifices.,, augures, Hu.n.

Cornelio et Bebio cosi, Quingenlis p(»si iNuina: obi-
tuiii aiinis, scilicel aiiiio Urbis «^75. Vide Piutar-
chuni , iii iNuma , qui paulo aliter hanc narrai hisio-
riam in Vita Muinui. Vide eliaui Liviuin , iib. x ,
Decad. iv; Valer. Max. lib. i, cap. de ncglecia Heli-

Max. lib. I , cap. i, ex quo Laclaiitius id desuinpsisse
vi Jelur, nisi qiiod Valerius euin vocat L, Petitium, £l
forsaii utrumque prxiiomen habtiit Pelilius.

In concione popuU concremavit. Moris est iii beno
consuiuiis rebuspub. libros qui religioni|)us dero-
gaiit, igne coiiiburere. Aruob. lib. iv: Quod si habe'-
rel vos uUqua pro vestris reUgionibus indignatio , lias
potius Uiteras , Itos exurere debuisCu oUm libros istos^
demoUri , dissotvere theatra hcec potius , tn quibus in-
famice numinum propndiosis quotidie pubUcantur in
fabuUs. Nam nostra quidem scripta cur ignibus me-
ruerunt dari? Yide Valer. Max. lib. i, cap. i : Libros
grcecos quia aiiqua ex parte ad solvendam religionem
pertinere exislimabanlur, L. PetiUus Prcetor urbanus^
auctoritate senatus, per victimarios igne facto in coi|-
spectu popuU cremqvit . Elhenhorst.

Quod snnl. Sic scripti, editi : inallem cuin Hcu-
mann. quod sint. BuN.

Poiuerunt enim. Ven. 1471, Potuerant. Bun.

Res lamenin memoriam nonexire. Ila omnes scriptl
el excusi, paulo obscuritis. In Minucio, cap. i6, m
memoriam exire iiolat famnm consequi, Vull Lactan-
tius , debuisse hos libros clain potiiis aboleri , iion
palam in concione. Ila enim res non exiissel in me-
nioriam , sive nieinoriu) non fuissel tradita. Ulustrat
liicc Atigustin.,de Civii. Dei, I. vii, cap. 55. Reimm.
vocem , res , neglexii. Bun.

Approbare, Gallicc , (aire entendre.

Faunus. Laiii cultt^r Faunus audil, qiiod primus,
vel cuiii primis Latiuin colere instituerit , ut iradi-
tuui Aurelio Viciori in Origiu. Uoin. cumdeui Italiam
variis superstitionibus iuiplevisse : Sylvaruin et jiigc-
ruin pra;stiiem, ipse se ait apud Caipurnium :

Qui juga, qui sylvas tueor, saius xlbere Fauuus.
Aucupio euindem prserecii Properiius, ut n<»Ut Tur»
neb. Advers. lib. xxvi, cap. i9. Bartbios.

Nefaria sacra. Qtiia infantes Saturno ImmolabaAt

2i5

LIBER I. D£ FALSA RELIGIONE.

rorem suam Fatuam Faunam, eamdemque conjugem A vero cum eum facii sui poeniteret, et desideriuni

consecraTit ; quam Gabius Bassus Faiuam nomina-
lam tradit» quod mulieribus fau canere consuevis-
861, ut Faunus Tiris. Eamdem Varro scnbit tantae
podiciiiae fuiase , ut nemo eam, quoad vixerit , prae-
ter vinim suum mas viderit, nec nonien ejus au-
dierit. idcirco illi mulieres in operio sacriOcani , et
bonam deam nominant. £t Sexius Clodius in eo
libro , quem grxce scripsit , refert Famn haiic
oxorem fuisse , quae quia contra morem decusque
regiom clam vini ollam ebiberat, et cbria facta cral,
¥irgis myrteis a viro usque ad mortem cac!>a. Postea

VARIORUM NOTJE

ejus ferre noii posset, divinuin illi honorero dclu-
lisse; idcirco in sacris ejus obvoiutam vini amptio-
rain poni. Reliqnit ergo posieris Fannus quoque non
paniin erroris, qiicrn tameii pnidenles quiqiie per-
spicitinl. Nam Lucilius coriim stuitiliam, qui simu-
lacra deos pulant essc , deridet his versibus :

Tcrricolas Lamias Faiini, quas Pompiliique
Iiisiituen; Numa; , Irrniil tias; bicouinia |ionit.
1 1 pueri infanles creiluni signa oninia atiena
Vivere« ei esse buniines : sicisli omnia ticia
Vera puiant ; creduat signls cor inesse iu aheuis.
Pergula picloruiu ; veri nibil : omuia ticla

tnr. Quod scelus Tertuliianus exprobrat Geniibus,
Apologetic. cap. 9.

Fatuam Faunam. Sic legendum esse patei ex se-
qfuentibus , et nobiscuin ceiisent erudilissiini viri ; et
lameii aliter mullifariamque leguiit pleriquc inss. %
Regii, 2C«lb., 1 Sorbon , Faulam Faunam; \ Cla-
rom., Fautam Fannam; aller Claroin., Feuieiam
Faunam;i Bonon. anliq., Fenteiam Faunam;1 l^eg.
ei yarm., Fenam Faunam; Regii diio 900 aunoriiin ,
Cauc, 3 Colb. ct Gat., Sentam Fuunam; i al. Keg.
addit Sentum super Faunam;X^ Reff., Peu., Briin.,
et edit. Rom. i468, U70, abest Fauiam, ei a 1
Colb., Nnv., Vict., in quibns cst, Fannam, £am
Fatuam Faunam , nt Lactantius , appeiiat Ariiobius
]iv. 1 et V. Macrobius quoque scribit lib. i, cap. i± :
Hanc eamdem Bonam deam^ Faunamque.et Opem , et
Fatuam Pontificum iibrii indigitari, Iii Epitoines ins.
Taurinensi est Fentam Faunam, Vida Jubtin. lib.
XLiii, cap. i.

Eamdemque eonjugem. Ita reposuimus ex mss. et
edil. Tornes. In cdiiis est eamffue,

Gakiu$Basiu$. Sic lego cunt Geliio,Iib. ii , cap. 4,
ae plerisqoe et opiimis mss. Regiis 7, G Colb., Lips.,
GoUi., i Sorbon., i Clarom., edit. Rom. 146t^, 1470,
et Cellar. In altero Clarom. esi, Gabius Balsus, pro
Ba$iu$; iii 1 Reg. vetUatissiino,(;aritif Jia«su«, u pro b;
in altero Regio elBrun., Gabimu$ Bassut; noii Caiu$
ui in 12 editis.— QtMiii Gabiu$ Bassu$. Gabius , vel
Gavius Bassiis, haud duliie iu libro, queiii de Dii$
composuit, testante Macrobio lib. 1 Saiiirn., cap. 9.
Laudatur sxpe a Gellio, cx libris dt^ Origine vocabn-
lorum^ lib. ii , cap. 4, et ex Commentnriis , lib. ui ,
G. 9, elalibi. Vossius ponii sub Augusio Coisare.BuN.

Tantte pudicitiw. Refut^it Tertuiliaiius, el praiterea
noii sororem,sed filiain Fuuni dicit lib. n ad .Na|.,
cap. 9, Conf. Aniob. i. Bun.

Nemoeam... prceter virum $uum ma$ videiit. Hiiic
esi quod nuUi viro ejus leinpluin ingredi licueiil.
Tibull. lib. 1, Elcg. 6 :

Exibitquamsxpe cavo, seu viserc dicat,
Sacra bon» niaribus uoii adeunda dese.

Propcrl. lib. iv, Eleg. 10 :

FcBmineae loca claiisa deae, fontesque piandos,
Impuue ct nullis sacra reiecia viris.

Nec modo viri ingressus proliibiti , scd ne deoium
quidem picturx masciila; apertx in illius teinplo. Ju-
Tenal. Satyr. 6:

Velari pictura jubelur ,

OnsecumqMC alterius scxus imitata tiguram est.
Dempstikus.

Inoperto $acrificant. Ita Bon., 2 Rog. aiitiqiiissinii,
2 Briiu. et ca»teri mss. opiimi ; non utmendose In
nonnuilis edilis est, fii aperto^^ qiiod Lact:iiiiii ^cn-
tfintiat atque elium bistoria) repugiiat. Isjlus. —
in operio. Ciceroni recte locus sacroruin dicitur
oj^tum Bom deo!, in Parad. c. 4 , el Piinio, $acra
opermiM, lib. i, lect. 77, DeBonadeai Lact. i. iii,

cap. 20. BcN. — In operlo sacrificant. In loco a viris
l^ omiiibus reiiiolo, quos nefas erat bis sacris inte-
^ resse , qune in a^dibiis consulis vel prasloris ( Plw

tarch., taf$., pag. 711), velpontificis inaximi (Liv.

epit.^ 105), a priinariis foeminis cclebrabantur. Cell.
Sext. Clodtu$, Ex Arnohio lib. v, pag. 168. Yid.

Voss. Hist. Gr. I. iv, part. iii, p. 511; Onuplir.

Panvin. Civii. Uoin. cap. 57; Bosius et Grajv.ad Cic.

lib. IV Alt., cp. 15. BuN.

Fauni... uxorem. Hanc Plutarchus ait fuis«e Flavii
divinatoris uxorein. Macrobius rem loiige aliler
narral.

Ollam ebiberat. Meursius legendum putat Obbam;
ciat Obba poculi genus. Sed nibil niutare volui ;
onincs enini iiiss Codd. conslaiiler legunt Ollamp
pra^lcr I Claroin. Olam. Arnob. haiic narrans histo-
riain , lib. v, pro Olla habel «^riam; eral autem $eiia
vas vinarium (iciile oblonguni. Isj-us.— A Romiiio
lege cauluni eslnc qua mulier vitiuin biberel,etquu2
C bibissct, pcrmissuni est marilo, ut eam velutaduitc*
ram punirct. Vide Dioiiys. Ualicarn. 1. ii;Plin., 1.
XIV ; Plut., in Problem. ; Athenyeum, lib. x ; Gelliuin,
I. X, c. 13.

Virgis myrtheis. Vide Plulnrchi Problem. ubi hanc
bisloriam ita rcciiai : eani Flavii divinaloris uxorem
fuisse, qiiae clam cuin iargius vinuin biberei, a iiiari-
to deprebensa fl.igris cusa est; atqiie indc facluni» ul
inyrlus iii ejusdcin a^deiii non inferrelur, atqucvinum
quod iiniiiercs iii tcmplo bibebanl, non vinum , sed
lac appellarelur. Betuleius.

Prudente$ quique. Eiegantius plerum^ue nosier
cuin superiat. jungit. lieruni tameii I. vi , cap. li,
Boni quique judices. Similia exempla ex Juslino, Suc->
tonio, Tacito collegit Bangius Observ. Pbilol. I. ii ,
pag. 851. BuN.

iii$verMu$.\i!i restitui ex vcteribus cdit. Romanis
tribus , Is. ei Cellar. ac. mss. oniuibus ; pra^tcr
Cauc. editosque recentiores , in quibus cst , hi$
verbi$,
*^ Terricolas. Bunemaii. Teiriculas : in hanc vocem
exliibiiit ilie notam sequentein. — Terricula$» Quia
terricola$, qiiod in plerisqiie omnibus erat, nonqiia-
drat, auciorilatc nis. Rciiiim. et vetustissiini codicis
taurin. ct Davisii consensu ex Epit. cap. %i, resci ipr
si , terricula$ , ut jaiii oliiii ex conjectura Frniciius
volnit. Terriculas Lamias liic quoque legit Ezicb.
Spanlieniins in Observ. iii Caliiin. Dian. v. 67, pag.
174. 175. BuN.

Sic isti omnia ficta. More Grxco , alioqui nieiro
deest aliquid : quaudoquc noii elidit Lucrelius.

Creduni signis cor ine$se in aheni$. Sic emendavi-*
mus cx niss. 2 Regiis 9uO aniioriiin, i al. itcg., 2
Colb. ct "i Bruii. nec aliier legiiur in Epiioine, cap. i^.
Alter I Reg. babet, ine$se in ei$, coiniple; i Clarom.,
ine$se ani$, prave; allcr Claroin.,tneue petrinis. In oia
ms. Boiion. aniiq. est inani$.

Pergula. Est pars domus exporrecia et propendens
earum*^geiieris quat ia/t#iiieiariifices nostri appellant*

217

riRM. l.ACTANTII DIVIN. JNSTIT.

Si8

Poefa qnidcm stullos homincs infantibuscomparavit. A dymu& in Vibris sirr/nfno^ llivBxpixn* ^\if MeUsse» Cre-

Al ogo multo iinprndenliorcs esse dico. Illi enim si
muiacra homincs pntant esse, hi deos. lilos xlas fa-
cil puiare quod non esi, hos stullitin. llli uiique brevi
debinuul faUi , horum vauiias et durat, et seinper
crescit. Sacra Liberi Patris prlmus Orphens induxil
in Grdeciam, primusque celcbravii in monlc Boeotise
Thebis, ubi Liber natus esl, proximo, qui cum fre-
quenter cithara: cantu porsonaret, Citeron appellaius
esl. Ea sacra ctiamnuucOrpIiica nominautur, iu qui-
bus ipse postea dilaceralus, et carptus esi, ct fuil pcr
eadem fcre lempora, quibus Faunus. Sed quis xlate
prxccsserit, dubilari potcst : siqnidem per eosdem
annos Latinus Priamtisquc regnaverunt; ilem palres
eorum Fannus el Laomcdon, quo rcgnanlc, Orpheus
cum Arg(mautis ad Ilicnsium littus nccessit.

tensium rcgem prinium diis sacriflcasse, ac riins no-
vos sacrorumque pompas inlroduxisse. Uujus duas
fuissefilias, Amallhaeam et Melissam, quoB Jovem
puerum caprino lacie ac melle nuiricrunl. Unde poe-
tica illa fabula origiuem sumpsit, advolasse apes, at-
que os pueri melle complesse. Melissam vero a patre
priuiam sacerdotem Matri magnai conslitutam, unde
adhuc cjusdem Malris antistilcs Melissae nuncupantur.
llisloria vcro sacra testatur ipsum Jovem, postffuam
rerum potiius est, in taniam insolentiam venisse, ut
ipse sibi faua multis in locis constitueret. Nam cum
lerrascircuirct, utin quamcunque rcgionem vcnerac,
reges principcsve populorum hospitio sibi et amici-
tia copulab tl, et cum a quoque digrederelur, jiibebat
B sibi fanum creari hospilis sui nomiiie, quasi ita pos-

Proccdamus igitur ullcrius, ct quaeramus, quis om-
nino colendorum deorum primus auctor extiterit. Di-

set amiciiiae et foederis memoria conservari. Sic cou-
stituta sunt templa Jovi Aiabyrio, Jovi Labrandio.

VARIORUM NOTiE.

Sacra Liberi Patrit. Valer. Flaccus lib. ii Argo-
nautic. eloganiissime describit h.TC sacra. De quibus
etiain videatur Livius libro xciv, Arnobius lib. v,
S. A iguslin. dcCiv. Dci lil). vi, cap. 9, et lib. xviii,
cap. 13.

In monle Bceoii(e Thebis.. proximo, Ut Strabo des-
cribit lib. ix, pag. *il9, inons Cilh«ron in occidua
parte Boeoti^e est, supra Cri<s.x'um siuum. Bun.

Ciiheron nppellaius est. Vidc iv» /Eiicid., 305.

Orphica.Qn.v inystoria OrgiadiciinluraTro riig o/ayijf,
de (juibus Clemeirs Alexand. scribit. Signum B icchi-
corum Orgioruin esi , serpoiis mysieriis iniiiatus. p
Nazianz. in orat. de Luminihus, Epiph., Theodoret. ^
lib. 1, in Therap.; Macrob.l. i, in Soin. Scipio. Betol.

Carptus esl. Sic mss. et edili oinnes. Simplcx pro
cornposiio dlscerptus est; quod iisitatuiu esi Lactaniio.

Faunus et Laomedon. Ita haboiit m*<s. 2 Bonon., 4
Reg. qiiorum duo snni 900 annor. Tax., Ultr., Gro-
nov., Em.,3CoIb., Gat.,ei edit. Is., Spark., Cellar.,
Walch. in cseieris editis spccialiter in Sublac, ac
recentibus niss. 16 pro Faunns est Picus, prave.
Fanniis cniin fuit patcrLaiini, ut Laomedoii Priaini.
Vidc Virgiliiim, Iib. viiiCueid., v. 45 et seq.; atque
idcodubium esi, quis, an Orpheus, an Fauniis, prx-
cesserai. Nam si, Pico regnanlc, Orpheus cum Ar-
gonaulis ad litius lliciisiuin venit» tum niinimc
dubiuin est qnin Orpheus fuerii Fauiio vetust:or.

Quis colendorum deorum primus auctor exiiterit. Iiii-
tium C(d«Midoruni deorum rcpeicndnm esl non solum
posi, veruni etiam multo anie diluvium lempore, uno
fere niii altero posl rernm primordia sj.-cnlo.Sic enim ])
accipienthis csi lociis. Gen. iv, v. ult. : Tunc profa-
natum est in invocando nomen Jehovce. Naui, chalal
( unde in hophat) s:rpissime profaiiare redditur, ut
Levii. XIX, c. ii. Sic eiiam locum hunc iiitelligit Pa-
raphrasis Ch^ddaica. R. Salomon Jiirchi h;cc hahet :
Tunc profanalnm est in invocando scilicet nomina ho-
minnm, ei nomina imaginum, cum nomine sancti f7/tus,
qui benedictus sit Dei^ adeo ut facerent idola^ et face*
rent ea deos.S\c etiain Arabs Erpenianus ; Tunc incce-
perunt homines deficere a cultu Dei. Quare idem est ac
si Moses dixisset, sacrosanctiim illud iiomen, quod
totiiis uuiversi crcatorem el Dominum designai , re-
bus crcatis iiiipie tributum. Joseph. lib. i, cap. 4,
tesla!ur, tongo aiite Noachum tempore idolorum cul-
tiim in usti fuisse iisque ad septiinam generationem,
coniiiHio auteni vix ubi diluvium terras reliqiierat,
• neriiida idololairia exordium suum sumpsii. Et im^
moiabant fHios suos et filias suas duemoniis, immisit
Deus in illos venlum proceUosum; €t fuit Typhon ven^

tus. Et confregit ventus idola omnia^ et diruit templa
idolorum^ usqnedum in tnmulos pulveris redacti fue"
rint ; et tumuli illi etiamnum remnnent. Ex Seldeno et
Schedio. Extiterit, maiiuscriptorum esi ; extitit, viil-
gatorum. At dc Idololairiae origiue vide libruiii Sa-
pienti.^e capite xiii, elc.

Didymus in libris. Plures Didymi : Vossio hic Chol-
centerus cognomine, uti apud Animianum est xxii,
cap. 42, quasi sDiieis intesiinis robiistus ad siiidia et
labores. Floiuisse dicitur sub C:c^arc dictatore et
triiimviris. Cell.

Cretensium regem. liinc Servius ait, Cretenses rc-
ligionum inventnres fuisse.

Amalthasam et Melissam. Lib. i, cap. il. Docet Bo-
chart. in llieroz. pag. ii, cap. 51, fol. 030, ex Ga*
leno, Callimacho, Aliis, dtias has nuirices Jovi datas,
quia lac caprarum non tuto siiie mellc bibi possil,
idque ftiisse apud veteres valde iisitatum. Bun.

Vt in quamcumque regionem venerat. Mss. iO et
cuncti fere editi, ut in quamque; i rns. Clarom. et 4
vulgati, veniret^ male. £/r, pro, statim aique, ubi pri^
mum. Terent. Ilecyr.

Ut quisque venerat, accedebam.

Principesve. Ita mss. antiquissimi et optinii, cum
multi.<4 edili"^. Scripti 5 XQc.^principesqne.

iovi Aiabyrio. Iii mss. 6 Reg., i Boiion. antiq., et
2 Colb. scriplum est, Ataburio^ ea videlicet iiroln-
lione, qua Lat^ini olim gra>cum T per n repro^senia-
bant; i Reg., i Colliert. et Brun., Atavirio, u pro b,
Templum habuit in monte Atabyrio, a qno Alabyriiis
fuii dictus Jupitcr. Diudor. lib. v : im^" opouc 'ATa6u-
po\j (siclegendum, noii ut in editis viiiose *AToc€upo*j).
F,x BocHARTO parlim — Atabyrio, De hoc miilia doc-
tissime Bocliart. Geogr. S. I. i, c:ip. 7, f. m. 569.
Meursii Rhod. Lib. i, cap. 8, pag. !25 ; Gyrald. Hist.
Deor. Syni. ii, ed. Liigd. Bat., fol. 98. Bun.

Jovi Labrandio. Mirum qiianta sii hic loci in mss.
varietas leciionnm : ex his conjicio verain lectiouem
essc Labrandio, Iii i Heg. legitur Labradio ; in 3 Reg.
quorum unus est 900 annor., 5 Colb., i Sorb., l
Clarom. lego, Jovi Lnbrandio;\n RegioPutcanoaliis-
que 5 Reg., 2 Colb. Gal. Em. Caniab., ei edit. Rom.
1468, i470, Labriando; in % Boiion. et i Clarom.,
Labiandro; in i Reg., i Coib., Vict. et Brun., La-
brianderio; in Marin. Labriandrio; in edit. Cellar.
Labrandreo ; in cunctis pene editis Labradeo, Vocatar
Lavrandenus ^^M^ Straboncm, xiv, fiag. 450,455.
Labranda^ vicus Mylasiorum in Caria, Jovis Ijabran*
dei templo celebraius. Ilujiis Jovis simulacrum seco*
rim manu gestabaii quam Gyges, po:>tquaro Caodau^

249 LIBER 1. DE FALSA RELIGIONE. 250

Aubyrius eniin cl Labrandius hospiies ejiis, atque A educaverit Jovem nepotero. Et idclrco fieri potest.

adjutores in belio fuerunt. Iieni Jovi Laprio, Jovi Mo-
lioiii, Jovi Casio, et qnae sunl iii euuidem modum.
Quod ille nstuiissime excogitavii, ut et sibi honorem
diviuum, ct bosj^iiibus suis perpeiuum nomen acqui-
reret cum reiigione conjuucium. GaudebaiU ergo illi,
et liinc imperio ejus libenter obscqiiebanlur, et no-
minis sui gratia ritus annuos et festa celebrabant. Si-
mile quiddam in Siciiia fecit iEneas (Vid.^neid., v),
cum condii:c urbi Aceste hospilis nomen imposuit,
ut enm posimodum Ixtus ac libens Acestes diligeret,
augcrcl, ornaret. Hoc modo religionem cultus sui per
orbem lcrrae Jupiter seminavit, et exemplum cieieris
ad imiiandum dedit. Sive igitur a Melisseo, sicut Di-
djmus tradiilit , colendorum deoruin ritus effluxit ;

vel ut ante, vcl adhuc puero Jove deos colere insti-
tuerii, id est alumni sui matrem; etaviam Tellurem,
qux fuii Urani conjux, ct patrem Salurnum : el ipse
boc exeoiplo atque insiituio Jovem ad tantam super-
biain provexerii, ut postea sibi divinos honores au-
deret assumere.

CAPUT. XXIII.

De vanarum superttitionum astatibus^ et quibus cceperint
temporibus.

Nunc quoniam vanarum superstiiionum originem
dcprehendimus , superest ut eiiam tenipora colliga*
mus, per quae fuerint illi qiiorum memoria colitur.
ThcophiUis in libro de Temporibus ad Autolicum

sive ab ipso quoqiie Jove, ut Euhemerus; de tem- B scripto ait. in historia sua Thallum dicere, quod Be-
pore laiuen constat quando dii coli coeperint. Melis- lus, quem Babylonii ei Assyrii colunt, antiquior tro-
•eus quidem multum anteccssit opiaie , quippe qni jano bello fuisse inveniiur trecentis viginli duobus

VARIORUM NOTiE.

lem occidit, in Gnriam deiullt, atque in manu cjus
posiiit. Hinc Plntarchus in Qiiaestion. iS, Gr.TC. La-
brandenum Jovem dicium voluit, qiiandoqnidem Ly-
dii la^pw securim appellant. Ex Cellario et Tuvs.
— Sed tamen sic ab hospite dictiim vull Lactanlius.
A^lianus autcm alia ratione hoc nomine vocaiuin
scribit Jovem. Labradeus , inquit, Jupiter nominatus
esl quod permultum plmsset. ISiCiis.

Jovi Laprio, Mss. i Bonon. antiq. el receiitiorcs i
Reg., 1 Colb., Nav., Lips., Brun., Labrio : b pro p
sxpe a librariis posiium, et e converso, apud omnes
notam. De hoc Jovis nomine nulla est apud aiictores Q
menlio, pr.Tierquain apud Lactantiuiii.

Jovi Citsio. Sic lego cum duobus velustissimis mss.
Rpgiis, nliisque duohus Reg. i Colb., Nav., Vict.,
Gai., Marm., Em., Chrisi., Brun., necnon edilisBe-
tul. ac Gellar. Et recte. Sic etiam apiid Suidam et
apuil Stephanum Cassius. Apud Lucanum, lib. vui :

£t Casio prxferre Jovi.

Item apud Plinium, lib. v, cap. 12: A Pelusio Casius
^nsest^ ei delubrum Jovis Casii. In recentioribiis 45
Lariantii m-s. et totidein cditis cst, Cassio.

Enmdem modum. Miruin estqiiantum ad numeruin
creYerint varia Jovis noinina. Trecenios Ji»ve» narrat
Varro, cum variis ipilbetis ei cognominibns; al quac
singiiloruin fiierani, uni sniit aiiribuia. Hiiic crror
Teteruin iu Jovis historia rcciianda. Diicenla gncca
iilidaia nomioa posi Lilinui Gyralilnin coliegil Xysius
Beiuleiusad capni 22 hiijus libri Lactaoiiani, ci cen-
luin ac scxi^inin laiin.i noinina. Idem fiiil de ller-
euleet de Mcrcurio. sicutei de Belo iu hisloria vcteri
Assyriaca et Babylonica.

Et hine imperio ejus libenter obsequebantur. Hine
rep!>siii, eruditorum consilio, ex niss. 2 Colb. et 2
Bniii. |iro huic imperio ejus, qiiod est in ca^tcris.

Tradidit. Hic reiiosuimtis tradidit ex mss. pcne oin-
nibus, et edit. Toriies. et Walch. In 3 Reg.. i Colb.,
Gat., Brun. et edit. Itom. 1470, esi, trndit. At in
cunclis fere editis legitur, sive ab ipso quoque Jove, ut
EMhemerus tradidii : sed niinus bcnc, <iuia conlra fi-
dem manusciiptorum.

Euhemerus, Ed. Siiblac. addit : tradit.

Jwem nepotem. Scilicet Urani, (|iii primiis orbis
oniversi imperio pr:i>fuit. Is eniiii ex Tclliire nxore
liHum siiscepit Saturnum, Sainmus ex Rliea Joveiu:
sic A|»ollod. L iciantius ctiaui hic snbdil aviam Tellii-
rem,f|U.T fuit Urani conjux ; Uranus crgo avus Jovis,
et Jiipiter cjus nepos, utaii etiam sujira cap. 5, et in
In. cap. t. Hacc igiiur recta lcciio cst ab omnibus

fere excusis libris agnita, non pronepotem ex mss. et
edil. Rom., Torn., Soubron.. Is., et Pianlin. in marg.
qu.nc lcclio Lactantio conlraria est, qui Saturnum fa-
cit Jovis patiem, et Saiurnum Urani seti Cocli filium.

Tetlurem, Deejiis in urbeRomaaide legePlin. xxxiv,
9; Yaler. Max. vi, 3; Augustin., de Civil. Dei iv.
Plura Macrob. Saiurnal. i. Terrain matrein etiam
Pcrsye coluere ( Herodoi in Clio ), et Scylh» ( idem in
Melpomene); et siib nomine Herthi^ etiain Germani,
teste Taciio xl, 3. Ila Freinshemius iii Tacitum.

Theophilus. Sextus hic Antiochenx ecclesia) epi-
scopus fuit, teste llieronymo, floruitque siib impera«
tore Antonino Vero, proxiine nimirum |)OSt apostolo*
ruin teinpora. Eiiseb. de hoc etiam lestatur lib. iv
Hist. eccles. Betuleius. — Hic vix circa annuiu vul-
garis a^rac 460.

De iemporibus. Inter cxtera Theophili monumenla
extat. non liber de Temporibiis, sed opus ad Auto-
licum adversiis gentes iribus libris. Primo libro, do-
celTheophiius quid sit Deus; secundo, gcntiuin ido-
lolatriam et superstitionem refellit; tertio, agit de
Tcniporibus dcoruin Geniilium ; sed hodie cx veteri-
buK inoniiinentis eliicidata suni quadamtcnus veieris
historioc tompora.

Thnllum. lia legitur iii cunclis ferme mss. In rec. 2
Reg.,Vici., Nav., Brnn., Thatlium; in 4 Colb., Thal-
lion; iu iiiio auiem Clarom. est, Thalion ; in pleris-
quc excusis , Thalum. Sed scribendum , Thallum^ ex
Tcrtiilliaiio Apolog., H, Minncio, ct ipsomet Laciantio
supra c. 13, monente Meursio.

Quod Uelus, eic Hunc Belum arbilror Nemrodum,
quia liuic regni principium in terra Sennaar Baltylon
fuil {Ccn., X, c. iO^ ; atconditorem Babylonis Bclum
vocaiit gentiles ; inque his Dorotheus Sidonius ,
poeta velustus :

Antiqua urbs Babylon, Tyrio qu» condila Bclo.

Artabanus apud Euseb., lib. ix Pr;epar. Evang. c. 4i,
ul)i retulissel, ul primitus omnia aquis fnerint obrnia,
addit Belnni siccassc lor^i, ac Babylouem VKcnibus
cinxisse. Servio propterea dicitiir Belus primus rex
Assyriorum. Ejiis sepullnra fnit Babylone; sed Xerxe^i
eam dcslruxit, ut refcrt Siraho inilio sexiidecimi. De
Beli hnjiis cultii insignis csi locnsClandiai.i in primo
de laiulibns Siilicoiiis : h<mI corniplns, cnin jiixta
cerii^simam Scaligcri omendaiioniMii, iii vi, dc emen-
dalione temporum , pro Belti debeat lcgi Beli. Fuit
autcm Belus ctim S<de cultus. Vossius.

ANi^I.YSIS UBRI SCGUNDI. 252

Bclum auieiu Saturno xqualein fuisse , et A nium dcorum fuit. Non ergo isti glorientur sacrorum

vetusiate, quorum et origo, et raiio, et tempora de*
preljensa suiit. Reslant adliuc aliqun, qu» ad arguen-
das religiones falsas plurimum valent. Sed jim nnem
facere lil>ro decrevi, nc niodum cxcedat. Ea enim
plenius suni exequenda, ut omnibus reTulatis, qnx
verilati videntur obslare , homines , qui bonorum
ignorantia vagantur incerti, ad religiOnein veram
possimus iiubuere. Primus autem sapieiiti.i; gradus
est, falsa inielligcre ; secundus, vera co^iiosrere.
Ergo apud qiiem b.TC prima instilutio nostra profe-
cerit, qua falsa deteximus, exciiabilur ad veri cogni-
tionem, qua nuila est bomini jucundior vohiptas; et
erit jam sapienlia coBlestis disciplinae dignus, qui ad
cognosceiida caetera libens ac paratus accesseril.

251

annis

utruiuque uno tempore adolevisse. Quod adco ve-
rum cst, ut raiione ipsa colligi possit. Nam et Aga-
menii)on, qui gessit bellum Troicum, Jovis abnepos
fuity et Acbilles Ajoxque pronepoles, et Ulysses eo-
deni gradu proximiis fuit; l^riamus quideni longa
scrie. Sed auciores quidam trndunt, Dardanum el Ja-
sium Corili Glios fuisse, non Jovis. Nec eniin, si ila
fuisscl, ad usus impudicos Ganymedem prone|iotem
suum babere poluisset. Itaque pnrentibus illoruin,
quos supra nominavi, si congruenles annos dividns,
numerus consentiel. Ab excidio autem Trojauui ur-
l)is colligunlur anni mcccclxx. Ex bac teinporum
ratione manifestum esl, ante annos noii amplius
quam mpccg natum esse Saturnuui, qui et sator om-

VAHIORUM NOTiE.

Trecenlis viginli duobus annis, Thalii lapsqm, quein B
secutus est Thf^opbilus, et deinde Lactnniius, osicn-
dit luculenler Pererius in comin. ad Daiiiel, lib. xvi,
c. 14, el lib. II Ditp. de lxx sejuim., part. i, qumt. 2.
Quamvis nulem iii hac supputaiionc mire varient
chronologi, omnium tamen expensis senleniiis, baud
minus, quam octingentis vel nongenlis circitcr annis
Belum Trojano excidio antiqiiiorem fuissc conslat.
ISiBUS. — Nil tnmen de boc certi defiiiiri potest,
propter varios Babyloniorum et Assyriurum Belos,
qui his naiionibus diversis impernrunt temporibus.

Itaque. Haec vox manuscriptururo codicum est, et

vetcrum 9 editorum. Ita rec. editiones habent.

Si congruentes annos dividas. Manuscripli decem
rccenliores cum ediiis habent, conyruenier. (Ihrono-
logi veheineiiter variant, iiequc in supptitationibus
teinponim scnipiilose sategitLaclaniius. Is^cus.

Ante annos non amplius, ctc. FaUus apparet calcu-
lus. Ariiobiiis aliain inivit supputandi rationem, el aJ
duo millia annorum ab Jove, ad illa iisque tempora
intercessisse scribil prope Gnem lib. u. Is.cus.

Ne modum excedat. Mss. rec. 2 Reg.,Vicl., Nav., i
Cplb., Gai., Brun. addunt oratio; scd perperam.

ANALYSIS LIBRI SECUNDI, QUI IWSCRIBITUR

de; origine erroris.

Partes libri duse sunt : prima de Vnnitate religionis C
deorum ; nllera de Origine erroris.

Vanas esse religiones deorum probat : i*quia contra
conscientiniu siiscipinntur, cuin etiam illi in cnlnnii-
tatibus ad Dcum unuin confugianl, qui rebus ex scii-
leiitin fluenlibus alacres nd deorum templn curruiit.

2** Quia iion sunt raiionis humniire, nnin curvnnt
coeleste animal ad venernnda terrena. Status rectus
bomiiii el vultus sublimis dalus cst, ut sursum aspi-
ciat, non deursum ( Cap. 1).

3'' Quia simulacra colunt, quae aut sunl signa dco-
rum niortuoruin, aut absentium, ant prxsentiiim. Si
mortuorum, stulte coluni ; si abseniium, colendi dii
non sunl, si ncc vident quae facimns. nec andiunt
qux precamur. Si prxscntiuin, quia dii ubsenles esse
non possunt , supervaciia sunl simulnrra. Pr.Tlerea
Dei in xternum viventis vivuin ct sensihile debei esse
simulncruin. At illorum siiuulacra omni sensu carcnt.
llonio esi siinnlarroruin qunsi pnreiis. Itnqiie inelior
qui fnctt, qunin ilin (|u;c fncia suut. In simulncro non
est aliquid hominis pneter nuibram; ergo miilto tni- D
nus aliqnid Dei (Cap. 2). His sultjicitur grnvis dchor-
taiio a simulacrorum culiu, u$que ad fincm cap. 2,
ct reprehensio Ciccronis, qui cum intellexcrit reli-
gionuin vanitaiein, laiuen nec alios ab ea abducere,
nec ipse eam relitiquere voluit (Cap. 3).

Rursum simulacra nuUam majestatem habere asserit :
Qund fuerini in homiincuii poiestnte ; quod frangi,
cremari , perire possini ; quod semeiipsa tueri non
possinl ; quod cuiii violnnlnr, inulta sint , nisi a co-
lentihus vindicenlur ; quod oculis sinl siibjecta , ac
proinde non immortalia; ilaque fruslra ipsis ofTerri
munera; merito Dionysium Sicilic tyraDnum deot

tnles contempsisse, spolinsse, illtisisse, idqiie impune;
C. Verrem inipune lol sncrihgia commisisse (Cnp. ^).

V Quin pneferiini Deo el pnreiili opera Dei , non
soliim bnrhari , sed etinin sloici phiiosopbi , qiii (»m<
nia coelestia, q\uv movenlnr, in deorum niimero ccn-
senl : quos non innluin vcritnte, sed eiiam verbis ip-
sornm rcvincit {Cap. 6 et 6).

5° Qiiin solis, lunn^ ignis, aquae, etc. simulacra
humnniim in moduin r»rinant, consecrantqne iis roa-
nuhias ei rnpinas siias, exisiimanics Deum amare,
quidquid ipsi concupiscnnt {Cap. 7).

Objectio : At ii ipsi dii mnjestatem suam scepe osten-
dunt prodigiis , el somniis , et auguriis , et oracuHs
(Hic enumerantur mutta miracula deorum), — Ul cnii-
sain lioruin mirnculornm exponat, altiiis Lucranlius
narralionem ordilur ab ipsn scilicet creatione rerum,
de qun iiicipit disserere,cap. 9, in qiio refutat erro-
res philosuphoruin de iniindo et ejus fabricatore Deo.
Deinde perscquitiir hislorinm crentionis, cap. 10, il,
42, 15, iniiniscens identidem dispuiatinnculas cam
philosophis , quse ad creationem pcrtinent. Tertio
dilnvii historiatii aitingit , et originem errorum a
Cbaini Hebra)orumque d<;fectione dediicit, cap. 14.
Qunrio , crcscenie hominum malilia, Deura scribtt
misisse angelos ad Inielain generis buniani in ter*
ram : quos cuni pcllexi^set diabolus ad vitia, et rou-
lieruin coiigressibns inquinasset, fecisse eos diaboliim
suos snteilites, qui autem ex Iiis fuerunt prognati, eo8
neqiie angelos, iieaue hoinines fnisve; ntqiie itu duo
facia ess(! genera dxmonuin, nnuin coeleste, nlterum
terreniitn, atqiie bos esse immniidos spiritns, roalo-
rum, qux geruntur, auctores; qui insidiis, dolis, er-
loribus oninia complent, qtii lusinuant ie corporibut

255

LIBER n. DE OBIGINE ERRORIS.

954

hominuro {Cap. i5), nocere lamen nemini poB<(unt,
nisi quem iiabeni in gua poteslate (Cap. 16). Eorum
InTenu e^se asirologiam, aruspicinam, auguraiio-
nem, oracula, necromantiaui , artem magicam. Hos
conari homines a culiura et notilia vernB majestatis
aTertpre. Inde esse miraciila^quse cap.7 commemorata
siiit. Nain cuin dispositiones Dei prxseniianl , inquit
porro Laclanlius, <|uippc qui mioistri ejiis fueruiit,
interpoiiunt se in bis rcbus, ut quaecumque a Deo vel
facta suni, vel fiunt , ipsi potissimum facere aiit fe-
cisse videaiitur ; ei quotie» aliciii populo vel orbi se-
cuudum Dei siatuin boni quid itiipendei, illi se id
facturos vel prodigiis, vel somniis , vel oraciilis pol-
liceniur, si sibi templa, si honores, si sacriGcia tri-
buanlur.

Objectio : Cur ergo Deui hoe fieri patiiur? — Re^
spon». Ut inala cum bonis pugneni; ut vitia sintad-
versaria virtutibus ; ut habeat alios quos puniat, alios
quos bonoret.

Ataue hactenus haec dlsputatio, quam allera parte»
cap. 18, Lactaniius repetii, sed generatim : cui sub-
jangil gravem dehortaiionem a religionibus deoruin,
siiiiulacrisqiie, cap. i9, et quid hacienus iractarit,

A qtiod sciiicet inveteratos errores depulerit, quidque
porro iraciaiurus sit, exponit, cap. ult. iO.

Alicra iibri hujus pars est de Origine erroris, qiise
non conjiinctim, sed sparsim lioc libro tradilur. Dis-
scrit autein de origine errorum in specie prinium,
deinde in genere. Iii specie de origine erroruiii in
rcligione Roiiianoriim : qiiod Roiiiulo urbein con-
deiite, et pcssimos quosque in urbem suain admil-
teiite , ex iis iii senaiiiin fegerii eos, qui a^taie alios
anteibanl, el patres appellaril, et hos palrcs ac pei-
lilos senos decrela tiilis^c de religioiic, quibus iiunc
Romaiii serviaiit. Horliitur erso, muteiit aniiiiuin,
quia nemo, cnni viverent, amiiitato illos pastores
dignos, judicassot (Cap. b). Deiiide quia opporleat
in ea re maxiine, iii qua vitjs ratio versaiur, sibi
queinque confidere , suoquo judicio ac propriis
sensibus niti ad iiivesiigaiKlam ac pcrpendendam
veritaiein (Cap, 7).
Iii genere oinniuin errorura duas esse causas dicit:

B defeciionem Chami ot postcritatis pji Noe a Dcq
{Cap. 14), et insidias diaboli [Cap, 16). Scul-

TETUS.

LIBER SECUJVDUS.

DE ORIGINE ERRORIS.

GAPUT PRIIIUM.

Qiiod ralionis oblivio faciat homities ignoranles veri
Dei , qui colitur in adversis , et in prosperis con- C
temnilur.

Quamquam primo libro religiones deoruin falsas
esse monstravcriin ; quod ii, quoruin vnrios dissiini*
lesque cultus per universam terram consensus homi-
niim stulta persuasioiie suscepil, mortales fuerint,
funciique vita, divinx neccssitaii iiiorle conccsserinl ;
tamen ne qiia dubitatio reriiiquatur, hic secundus
liber fontein ipsum patefaciet erroruin, causasiiiie
omiics expticabit, qnibus decepli homines, et primi-

VARIORUM

Gestio enim , Constaniine Imperator. Haec duo pos-
trema verba sunt in antiquissimo 900 annorum co-
dice Regio, in alio itein Reg., 7 Valicanis, % Lipsien-
sibiis. l&HioI., Marni. et in odilis Soiibron., Fasitel.
1543, Gymn. I.'i55, Betul., Tornos., % Paris., Tho-
mas., Tliys., Gall , Spark., Cellar., Walch. Ai in
Rhoanneo et Sangcrm., Soubron.,2 Paris. mnitis,
desunt. Regio Piiteanus liabet iii tilulo ad Constan-
tittum Imperalorem.

Convictis inanibus. Ila reposni ex mss. 6 Reg.,
quorum duo sunt veterrlmi, 1 Lips., Em., Gat.,
Marm. et Vict. in m.'irg.,edit. Rom., 1470, Gymnic,
Fasii., Torn., Tlioin., Is., Tliys., Cellar., Wiilch., el
sic legere inalo ciim eruditis viris Jo. Clerico in Arle
Critic. P. III, S. I. c. 4, p. 44, Cellario el Walchio.
Plane eniin milii persiiasi pro tn posilum fuisse m;
quod anianuensibus s:rpe conligisse lioluui est. Nani
legendnm oniiiino videtur innnibus, ncmpe diis, qui
rectins opponuntiir singnlari Dco, qnam mantfs. 1 Cla-
ront. h:ihei, convictis diis inauibus; 1 Colb. prave,
eonjunctis inanibus; in 16 aliis mss. recent. et 6 edi-
lis est convietis manibus. Vide iiifra, I. iii, c. 50 con-
f /rlff pkihsopMas discipUniSf elc.

tus deos esse crediderint, et posiniodum inveierata
persuasione in suscepljs pravissime Religionibus
perseveraverint. Gestiociiiin, Consianline Imperator,
convictis innnibus, et hominum iinpia vanitale de-
tecta, singularis Deiassererc majestatem, suscipiens
ulilius et majus ofricinm revocnndi homines a pravis
itineribus, et in gr.itiam seciim ipsos reducendi, ne
se (ul quidani philosophi faciunt) tantoperc despi«
cl:int, neve se infirmos, ct supervncuos, et nibil, et
frustra oinnino natos putenl. Quie opiiiio plerosque
ad vltia compellit. Nam diim exisiimant, liulli Deo
nos csse cura;, aut post moriem nihil futuros, totos
se libidinibus addicunt, et dum licere sibi putant,

NOTiE.

Vnnitatedetecta.^on ma leGolh. vant/a/^ dejecta.Bvs.

Suscipiens. Qu:cdain editiones habent suspicans,
quod idein est.

Quidam philotophi. liic pcrstringit Lactaiitius Cpi«
cureos.

Et nihil, et [rustra. Ita resiiluimus ex mss. 7 Rog.
quoriim duo siiiit velustissimi, 4 Colbcrt., Gotb.,
yil., Boiion. miniis aiiiiq., Ein., Cantabrig., Brun.,
edit. Cgiiat., Paris. loio, Fasil., Graph. lu recm-
tioribus, 2 Reg., 5 Lips., Caiic, Peii., Ro^toch.,
Pal., i Clarom., Christ., 1 Colb., edit. Rom. 1470,
Gymn., Betnl., Tornes., Celhir., esl, et nikil; quod
abest a ms. 1 Boii. anliq. et editisquinque rec. Iii 1
Colb. et ad nihil, et frustra. Alicubi legiliir nihiii pro
fifTifi, in qiiem lociiin nolam hnbet sequentem Biine-
inaiinus. — Et nihili. Merito Cellarius ex Lips. tnbus
ei Betul. recepil : lialient el niss. C C. C. Reiiiim.,
Ullr., Cauc, Pal. el Torncs. Priusconflrmoex Lact.,
I. i, c. li : Qui sit et mortalis, et imbecillus, et mhili;
el I. VI, c. Si iJnsipiens, et inepius, et nihili es/.BuN.

Nulli Deo. rfb hoc eti:iin in prioribus priini libri
capitibus dictuin csl, ac rurbus dicetur in opere de
Ira Dei. ^ulii refcrtur ad Curm.

m FIRM. LACTANTIl

bauriendis voluptaiibussiiienlcr incumbunt, per quas A
imprudenles in laqueos morlis incurrunl ; ignorant
enim quae sit hominis ratio. Quam si tcnere veilent,
In primis Dominum suum aguoscercni, viriutem jus-
litiamque sequerenlur, tcrrenis figmentis animas
suas non subslernerent, mortiferas libidinum suavi-
tates non appeterenl : deuique seipsos magni acsti-
mareni, atque inteiligercnt plus esse in homine,
quam videtur , cujus vim condiiioncmque non aliler
possent retinere, nisi cultum veri parcntis sui, dcpo-
siia pravilate, susceperint. Equidem, sicut oportel,
de summa rcrum sxpenumero cogitans, admirari
soleo majestatem Dei singiilaris, qua^ continel regit-
qne omnia, in tantam venisse oblivionem, ut qua;
sola coli debeat, sola potissimum negligatur; homi-
nes autem ipsos ad lanlam cxcitatem esse deductos B
ut vero ac vivo Deo mortuos praeferant, terrenos
auiem sepuliosque iu terra ei qui fundaior ipsius
terrae fuit.

Et tamen buic impietati bominum posset venia
concedi , si omnino ab ignorantia divini nominis ve-
niret hic crror. Gum vero ipsos deorum cultores saepe
videamus Deum summum ot confiieri et praedicare ,
quam sibi veniam sperare possunt impietaiis suae?
qui non agiioscunt culium ejus, queni prorsus igno-
rari ah homine fas non est. Nam et cum jurant , et
cum opiant , et cum gratias agunt, non Jovem aut
deos mullos, sed Deuni nominant : adeo ipsa veritas,

VARIORUM

Hauriendis voluptatibus sitienter incumbunt, Ms. 1
Bnin. et edit. Paris., 1525. siiientes. Ms. 2 Colb. et
i Clarom. scienter^ prave. Gcnuina leciio silienter, id
est, avide. Cicero Tnscul. 217, a. Nec sitienter quid
appetens^ Pnidentius Cathemerin. iv, v. 88, Sitienter
iMurire. Walch.'

Dominum suum. Ita ms. Roban. et Sangermann.,
qnod est rectius, quam Deum suum, ut habent vul-
gat r editiones.

Suavitates. Sic reposuimus ex ms. 2 Bonon. et 5
Reg., quorum dno sunt anliqoissimi, Tax., 2 Lips.,
Goih., 1 Colb., 2 Clarom. In rcceiitioribus mss. et
in ediiis est voluptates.

Plus esse in homine. Id desumpium est ex Platonis
Tim.To et Craiylo. Vide ei Laclaiii. de Opificio Dei,
c. I9et20.

Possent retinere. Ila resliluimus ex mss. i Bonon.
antiqiiiore, et \ Claroni. In cxlerisest, posse relineri
iii i Reg., possH.

Snsceperint. Forte. susciperenl.

Prmferant. Rosloch. ei Ullr.. anteferant.

Sepultosque in terra ei. Ms. i Claroiii. cl recenies
edd. seplcin addiint prceponant ; perperain, cum mox
pra*rei;serit verbiim prceferant,

Nominis. Heumnnniis credit Ifgendum osse numi'
nis. Al non mulamus lociionem mss. et cditoriim.

Quem prorsus ignorari ab liomine fas non esl. Id ost,
qui ut prorsus ignoretur ab honiine fieri non polest.
Affirmavit enim orrorem ab ignoralione divini no-
minis noii venisso. Ad rein pcrliiiet Tertnll. Apolog.
c. 17 : H(ec est summa delicti nolenlium recognoscere,
quem ignorare noii possuiil. BuN.

Sed Deum nomiuant. Cypr. Idol. Vau. cap. v : Dici
frequmter audimus : Deus ; ct , Deus videt ; et, Deo
commendo ; et, Deus mihi reddet; ot, Quod vult Deus ;
el, Si Deus dederit. Atque hcec est summa delicti, nolle
agnoscere quent ignorure non possis. Bun.
' Debent. Sic reposui ei omnibus mss» ei 4 edd. In

DIVIN. INSTIT. 25r>

cogente naiura, ctiam ab invitis pectoribus erumpil ;
quod quidem non faciuni in prosperis rebus. Nam
tum maximc Deus e\ memoria hominum elabitur ,
cuin bencficiis cjiis fruenies, honorem dare divinx
indulgeniise debent. Ai vero si qua neccssiias gravis
prcsserit, lunc Deum recurdanlur. Si belli terror
infremueril, si morborum pestifera vis incubuerit, si
alimenia frugibus longa sicciias denegaverit, si saeva
tempestas, sigrando ingruerit, ad Deum confugilur,
a Deo peiiiur auxiiium, Dcus, ui subveniat, oratur.
Si quis in mari, venlo sseviente, jactatur, hunc invo-
cat. Si quis aliqua vi afQictatur, hunc polius implo-
rat. Si quis ad exiremam mendicandi necessiiatem
dediicius, victum precibusexposcit, Deum solum ob-
teslalur, ct pcr cjus divinum atque unicum nomen
bominum sibi miscricordiam quserit. Numquam igi-
tur Dei meinincrunt , nisi dum in malis sunt. Posl-
(luain meius deseruit et pericula recesserunt, tuni
vero alacres ad deorum templa concurrunt ; his ii-
bani, his sacrificant, bos coronant. Deo autem, quem
in ipsa necessiiatc imploraverani, ne verbo quidem
gratias agunl : adeo ex rerum prosperitate luxuria ,
ex luxuria vero, ut vitia omnia, sic impietas adversus
Deum nascilur.

Qiiannin islud ex cnusa fieri pulemus ? nisi esse
aliqnom perversam poteslalom, quae vcritatis sii seni-
pcr inimica , qu:o humanis erroribus gaudeat, cui
unicum ac pcrpetuum sit opus offundcrc tenebras ,

NOTifl.

i4 inipre^sis est deberent ; sed mnlc.
Si qna necessitas. Sic Lucret. I. 3 :

.... Robus in arctis
Acrius advcriunt auimos ad rolligionem.

Oplime Rivetus, in notis suis mss. ad hunc auctorem
compcrtuin cst, opiimos esse nos duin aegri suinus ;
unde recte oplat Pliniiis, ut tales esse sani persevere-
mus^ quales nos fuluros esse profitemur a'groti,

Confugitur. Melius ciini seqticntibiis cohaeret ex
cunctis pene niss. quani confugiunt, quod esl duoruin
rec. mss. Reg. et ediioruni.

Potius. Sic roslituo ex omuibus mss. et vet. editis
Rom. In 14 editis rccentioribus est protinus. Vidc
praecedentia.

Nomen. Ita reposui ex cunctis mss. et vel. editis
Rom. et Crat. ncGrapli. in mnrgine; et apie quidem
ad verba slipem mendicantnim iii nomiue Domini. In
D omnibus fere edilis est, numen.

Malis sunt. In rebus adversis. Lib. vi, cap. 25 :
Eliam in matis gratias agat. Cic. pro Cliientio, cap. 6i :
(Inum... in mdiis perfugium calamitatis. BuN.

Hos coronanl. Simulacra (icoriim coronari apud
Gentiles inoris erai. Ariiob. Iil>. vii : Etianmedii ser-
tis, coronis aMciuniiir el floribiis? Vide etiam Clem.
Alexand, i:aihtc/. lib. n, onp. 8. Tcrtnllian., de Cor.
Mil., cnp. 7 : Saturnum Pherecydes ante omnes refert
coronalum, Jovem Diodorus posi devictos Titanas. Dat
et Priapo tasnias idan, et AriadiKC sertum. Plinius,
lib. XVI , cap. 4, nit, aiiti<|nitus ncmineni, iiisi deos,
coroiiis ornari soliluin : cl lib. xxi , cap. 24 : Coronas
deorum honos erant^ et Larium pubticorum privatorum'
que. Artomidor. lib, n, Oneirocrit.« cap. 54.Scdnon
solnm dii coronati, vcruin etinm illi qiii sacris ope-
rabnntur, iino vasa ciiain ac vicliuKo, quaruin cor-
nun innurabnniur, otc. Ex Heraldo et Cliii;nh.

Offundere tenebras. Iteruni, iib. ii, cap.i6 : Offun^
dunt tenebrast veritatem caligin^ obducunt, Ibid. Srro*

^7 LIBER II. DE OIUGINE: ERRORIS. 258

ct Iiomiiium cxcare mcnles , ne lucem viilcnnt, ne A n^od prorccio non facity qui oes, aut lapidem, qua

denique in coelum aspiciant, nc naluram corporis sui

servent, cujus originem suo loco narrnbimus ; niinc

fallacias arguamus. Nnm cum caetersc auimnntcs pro-

nis corporibus ia humum speclcnt, quin mlioiiem ac

sapieniinm non acceperunt, nobis auiem stntus rcc*

tus, sublimis vuUus ab artifice Deo dalus sit^ appa-

ret istas religiones deorum noncsse rationis humnna;,

quia curvant coeleste animal ad vcnernnda terrcna.

Parens enim noster ille unus el solus , et cum fiii-

geret horoinem, id esl animal intelligens ct rationis

capax , eum vero ex humo sublevatum ad contem-

platioDcm sui ariiGcis erexit. Quod optime ingeniosus

poeU (Ovid. 1 Metatn.) signavii :

Pronaque cum spectent animalia caetera terram;
Os bomioi sublime dcdit, coeluiuque lueri
Jossil, ei erectos ad sidera lollere vultus.

llinc uiique Mp(oTz<rj Grseci appelinrunt, quod sur-
umn spcciet. Ipsi ergo sibi renuntiant, sequc honu-
num nomine abdicant, qui non sursum aspiciunt, scd
deorsum : nisi forte id ipsiim, quod recii sumus, sine
causa liomini attributum puiant. Spectare nos ccelum
Deus voluit, uiique non frustrn. Nam et aves , et cx
inutis pene omnia coelum vident ; sed nubis proprie
datum est, coelum rigidis ac siantibus intueri, ut re-
ligionAmibi qu;eramus, ut Dcum, cujus scdes illa ,
qooniaro oculis non possumus, animo contemplemur :

suiiiierrena, veneratur. Estautem pravissimum, cum
raiio corporis recta sit, quod est temporale , ipsum
vcro niiimuin, qui sit seternus, humilem iieri ; cum
figura et staius nihil aliud significent , nisi mentem
hoininis eo spcctare oportere, quo vultum et animiim
tam recuim esse debere, quam corpus, ut id, cui do«
minari dcbet, imitetur. Yeruin homines, et nominis
sui, et rntionis obliti, oculos suos ab alto dejiciunt,
soloque deligunt , atque liment opera digitorum suo-
rum , quasi vero quidquam esse possit ariificc suo
majus.

CAPUT II.

Qua; fueril priim caum fingendi simulacra;
Dei imagine, et ejui vero cullu.

vera

Qiiae igiiur amentia est, aut ea fingere quae ipsl
postmodum timeant, aut timere quae finxerint? Non
ipsa, inquiunt, timemus, sed eos, nd quorum imagi-
ncm ficta, et quorum noniinibus consecrata sunt.
Ncinpe ideo timeiis, quod eos esse in coelo arbitra-
mini : neque enim, si dii sunt, aliter lieri potest. Cur
igitur oculos in coeliim non tollitis|; et advocatis eo-
rum nominibus , in aperio sacrificia celebratis ? Cur
ad pnrietes, et ligna, et lapides potissimum, quam
illo speciatis, ubi eos esse creditis? Quid sibi lem-

YARIORUM NOTiE.

res..., olfundunt, lib. vii : Tenebro!, quibus offnndetur C
foetum. De Ira , cnp. 1 : Quibus (tenebris) offusa est
kominis eogitatio. Bun.

iSaturam corporis sui. Intelligil statum humnni cor-
poris rectum. Quod nrguineiiium , ut iiic, sic sa^po
urget. In nonnullis secuius est Ciceroncm, lib. i de
Legg. cap. 9 : Cum caiteras auimantes abjecisset ad
pasium, solum hominem erexily ad coelique , qtiasi co-
gnationisdomiciliiquepristini conspectnm excitavit. L.ii,
*dc Nat. deor., cnp. 56: Deus liomines humo exi^itatos
eelsos et erectos constituit, ut deorum cognitionem cte-
ium intuentes capere possent. BuN.

Cujus originem, elc. IIa!C verba extant in amiquiss.
Bonon, ms. ei i Clarom. et in edilis Thom., Is.
Thys., Gall., Spnrk. et Walch. in cictcris desunl.
Ka tameii reiinenda sunt, tum propicr elcgnuiinm,
tum quod apte congruunt cum re de (jun hic agitur.

in humum. lleuinannus recle judicat dcleiuium
esse in, quod juxtn Lacianiii phrnsim elcgantius est.

Eum veroex humo sublevatum, clc. Ciim Thomnsio, D
cl ex mss. 9 Heg., 1 Bonon., antiq., 5 Colb., Ros-
loch., Pal., Cantnb.. Cauc, Jun., Ullr., iribus Yaii-
canis, cted. Roin. U70, Genevensi, Torn., Soubr.,
Is-, hunc locum iia legonduin esse contendo , iion ,
Dt viliose in editis plerisque, enimvero ex humo suble-
vavii : nullus seiisus erii, si ha*.c lectio sil relinenda;
et dicendum essetideo hominem esse animnl ratio-
iils capax, quia Dcus, eum sublevnvitex hunio, quod
absurdum essc pniet in cseleris nniinnlibus , qu»
etiainsi ex humo constent , non taiiien sunt raiionis
capacia. ExGALLiEO.

Graci. Yide Platonem in Cralylo ct in Timneo ; tum
etiam Pbilonem Juda^um.

Nobis datum est.., rigidis ac slautibus intueri. Dic-
lum, nt lila Claud., lib. i, in Rulin. Nntura bcalis
omnibus esse dedil ; id cst, nntura omnibus concessit
csse beatos. Horal. i, Serm.. 4, 36 : Dederim quibus
eae poetis; de Art. poet. 372 :

Mcdiocribus esse poetis
Non homioes, uon di, uon concessere coiurana?.

Rtgidis. Id est rectis. Lib. u c. M lUominem rigi'
dum figuravit. De 0|)if. c. 8 : Hunc ad cwli contempla-
tionem erexit. BoN.

Qaoniam. Sic ex mss. prope omnibus restiluiiDUS.
Iii i re( entioiibiis et in vulgatis esxquem, Hxc ta-
incii lectio iion estiiiconcinna. Iii i Claroin. quia. Sed
amplectiniur poiius mss. codices.

Sit. Ita oinnes mss. et vel. edd. Iii 12 imprcssis
legilur est.

Vt idy cui dominari debet, imitetur. Iia emendavi-
mus ex inss. codicibus Rcgiis, Bonon. anliq. ,| 6
Colb., Cauc, Jun., UIlr.^Lips., Pal., Pen., Ros-
locli., Tornes., Betul. , Clarom., Cantabrig., Em.,
Brun., et vet. editis 3 Romnnis, Venet. 4490, Paris.
1525, Graph., Betiil., Antuerp. 1559, Is., Cellar. nc
Genev. nd marg. In edilis rec. octo est, ne t(/, prave.
Legendum e^sc ut id nsscril Isxuset textus ipsc coii-
vincil, videlicet ut animus erigendo sc ad coeluiu ,
imiletur siaium corporis quod erectum est.

Quasivero. Addidimus vero exmss. codicibusetedit.
Soubron. et Toriies. Quod tnmen deest in vulgalis.

laitur. Rohanneus codex legit ergo, quod idein est.

iVoN ipsa, inquiunt, timemus, etc. Sic eiiam Euse-
bius, prajfat. lib. iv, refert hoc Gentilibus plaiinin
fuisse, iinngines noii esse deos. Verba ejus sunt :
''OTt fAfv ovv oO Btol a^u;^o( l^fiocva, izpofavig xai avTOtf.
Enmdcm exceptioneiii videsis apud Arnob. lib. vi,
Origen. coniraCels., lib. yii, Augustin. inPs. CXllL
Ex. Gall^o.

Eorum nominibus. Sic reposuimus ex mss. et edit.
Tornes. ac Soubron. quod venustius est quam deo^
rum, iit in vulgatis cum vox dii inox prsecesserit. —
Advocatis.... nominibus. Sic omnes libri, idest, mvo-
calis. Iierum infra, Nomina precibus advocare. Lib. ii,
cnp. 5 : Quibus quamque (stellnm) nominibus, quibus
precibus advocemus Lcxica hunc significatum noii ob-
servaruut. Bun.

<iSS HRM. LAGTANTU DIVIN. INSTIT. t60

pla? quid ara6 tolunt? quid denique ipsa simulacra , A test, semper utique imago aupervacua est. Sed vc-

quse aut mortuorum aut abseniium monimenta sunt?
Nam omnino flngendarum simililudinum ratio id-
circo ab hominibus inventa est , nt posset eorum
memoria retineri, qui vel morte subiracli, vel absen-
tia fuerant separali. Deos igitur in quornm numero
reponemus ? Si in morluorum , quis lam stultus ut
colal ? Si in absentiiun , colcndi ergo non sunt , si
nec vident quae facimus, nec audiuni quae precamur.
Si auiem dii absentes esse non possunt, qui quoniam
divini sunt, in quacumque mundi parie fuerint, vi-
dent et audiuul universa ; supervacua ergo sunt si-
mulacra, iliis ubique pr.nesentibus, ciim saiis sit au-
dientium nomiiia precibus advocare. Al cnim prae-
sentes non nisi ad imagines snas adsuiit. Ita plane ;

renlnr, ne omnis eorum religio inanis sil et vana , si
iiihil in praesenii videani quod adorent, et ideo simu-
lacra constituunl, quae quia morluorum sunt imagi-
nes, similia morluis sunt; omni enim sensu carent.
Dei autem in geternum viventis vivum et sensibilc
debei csse simuiacrnm. Quod si a similitudine in no-
men acccpii, quomodo possunt ista simulacra Deo
similia judicari, quae nec sentiunt, nec moventur?
luque simulacrum Dei non illud est, quod digitis bo«
minis ex lapide, aut aere, aliave materia fabricatur;
sed ipse homo, quoniam et seniit , et movetur , et
multas magnasque actiones babei. Nec inieliigunt ho-
mines ineptissimi, quod, sl senlire simulacra et mo-
veri posient , ultro adoralura hominem fuissent, a

quemadmodum vulgus existimat, mortuorum aniinas B quo sunt expollta, qo9e essentaut inculttiset horridus

circa lumulos etcorporumsuorum rcliquiasoberrare.
Sed tamen postiiuam deus ille prxsto essc coepil ,
Jnm simnlacro ejus opus non est.

Quaero enim , si quis imaginem homiOis peraegre
constiinii conicmpletur s.Tpius, ui ex ea solaiiom ca-
piat absentis , num idem sanus csse vidcalur, si, eo
reverso alque prxscnie, in coniemplanda imiigine
perseveret, eaque potius,quam ipsiushominis aspectu
frui velit? Minime profecto. Etenim hominis Imag6
rrecessaria tnm videtur, Cum procul abesi; superva-
Cna futnra, cum praesto est : Del auiem, cujuS spifi-
tus ac numen ubique diffusum, abcsse numquani pO"

lapis, aut materia informis ac rudis, nisi fuissent ab
hoinine formala.

Ilomo igiiurillorum quasi par^ns putnndus est, per
cujus manns nnta sunt, per quem speciem, figuram ,
piilchritudinem habere coeperunl. Et ideo inelior ^st
qui fecit, quam illa quac facla sunt. Et taihen facto^
rem ipsum nemo Suspicit, aut veretur : quae fecit,
timet, tamquain plus possil esse in opere, quam in
opifice. necie igiiur Seneca in libris moralibus : Si-
mulacra, inquit, deorum veneraiilur, illis supplicant
genu posito, ilh adoranl, illls per (oium assident
diein, aui astant, illis stipem jaciunt, viciimas cx-

VAR10I\UM NOTiE.
Quid sibi lempia? Hon est putandum hicloci a Lac- C c. li : Si qui per monumentum transisse vetperemali

tantio iiilerdicliiin essc omnibus, ne quem locum cul-
tui divino corisccrarent fideles, siquidem templorum
nominc a^des taiuum significel diisgbnlilium sacras ,
cum Clirisiiaiii adeo illud verbum norrercnt, ut lo-
com in quo ad res sacras pcrngeiidaS convenireni ,
eectesice solum, aiit ciJnveniicull iiomine signarent.
Spark. — Ecfclcsias Jain a primis saeculis pro chris-
tinnis exstrucias, coiistat ex Lampridio, lilavio Vo-
pisco, Terinlliano lib. de Idololairia, itcm ad uxorein
lib. 11, cap. 9 ; lib. de velandis Yirginibus , c. 15. ei
alibi saepe. Sed et Gyprianus, qui florcbat anno 250
Ecclesiae, sub nomine Dominici, mcnlionem egit li-
bro de Operibus cl Eleemosynis; deniquc ex edicto
Diocletiani de diruendis ecclesiis, et comburendis
chrislianorum libris, apud Eusebium , lib. viii His-
tor., cap. 2 et 3, qui eain cladem deplorai; sicui et
Arnobius in fliie libri iv, et ipse Lactantiusinlra I. v.
Videsis illum, lib. v,in flne, libro delra Dei,c.viii,

Ex ISiKO. , ,o M ^ .^ ., r» .•!«.> .««-• D «^ vacua, Sic varianl quoque I. vii , c. G. Nihil taj

yujrfflrflrwo/Mfi^^Nempe inqitibns Genlile^ ,. ^ ^ ^ '^ ^ ^^.^^ [^

ficia diis facere consuerunt. Alias eniin Chrislianis ? '• ' .•.."' iii,w. «,

sua fuisse altaria salis constat e.\ Sucris lillcris.
Spark.

Fingendarum. De hoc vide S. Justiniim* in Parxnc-
tico. Videeiiam Sapient., cap. 43 et 44.

In quorum numero reponemut, Sexlo casu. Lact. I.
n, cap. 5; lib. iii, c. 4; dc Ira, c. 22. I(a quoque Ci-
ccro,Iib.in de Nat. deor., cap. 9, etcap. 49 ct20;L
I de Orat., cap. 45. Bdn.

Nomina, Hcumannus putat legendum esse iiumina,
scd contrn fidem mss. et editorum.

Mortuorumanimas^ etc. Siinile aliquid leginiusapud
Gregoriuin Nyssenuin , traciatu de Aninin et Rcsur-
reciione circa mcdium.

Oberrare. Genliles enim existimabant nondum hu-
mat(»rnm cOrporum aniinaS in terris oberrare, donec
sepulcro mandafeniur mortuorum reliouiae. — Animas
circa tumulos,*, oberrare* Ammianus Sfarccn. I. xix.

volorum aryueretur indiciis, ut veneficus, sepulcrorum-
que honores et errantium ibidem animarum ludibria
coUigcns vana^ pronunliatus reus capite interibat, Ila-
bent a Platone , ad quem provocat Origenes contra
Cels. I. II, p. 97, ubi vide Spencerum , et lib. vu ,
p. 534. BoN.

Si quis imaginem, Senec. ep. 40, pr. Si imagines
nobis amicorum abtenlium jneundag si/n/, quw memoriam
renovant , et desiderium absenti(B falso atque inani §0-
lalio levant : quanto jncundiores sunt iitterm^ quce vera
amici absentis vestigia, veras noias afferunl, Bln.

Ut ex ea, Mss. 20, et ex ea,

Et tamen hominis imago. Mss. Angl. et Lips. cuni
Rom. Et tamen : non qiiod alii, et enim, Cell.

Diffusum, Sic et Virgilius : Jove plena sunt omnia.

Inanis sit et vana, Mss. C. C. C. Eniman., Cant.,
Cauc, Jiinl., Sublac, Rost., Ven. 4474, 72, nlraque
78, 93, 97, Pier., Parrhns., i^aris., Crat., inanis sit

tamen
*. tibi
quoquc inanis et vanus junguntur. Bun.

Sensibile, Id est, qnod scnsu non careat. Francius.

Quce nee senliunt. Ita reposuiinus ex ed.
Soubr., Torn. et Thys. ac omnibus mss. preter
Ciirist. et Ald. edil. in quibus esi, i/uiFm/ii/ sentiunu

Homo. Qui scilicet ad imagineiii Dei creaius est.
Gencs. i, vers. 26. Sed quanio quisque major esi^ ait
Cicero de Offlciis, lib. i, /aii(o se submissius gerat.
Vide et S. Augusiin. lib. xii de Civil. Dei, cap. 25.

Adoratura hominem fuissent, a quo, Sic restituimus
ex cunciis pene niss. qiiod sequeiitibus magis res-
poiidet, qiiam leciio 2 Ueg. rec. et edit., in qoibus
csf, adoratura homines fuissenl^ a quibus. In 2 Bonon.
est, honnnem fuissent^ quo ; in 4 Colb., ex quo,

Suspicit, iLi cmendavimus ex vetustissimis et op-
timis inSs. 2 Reg., 2Bonon., 5 Colb., Tornes.» Gotb.i
1 Clarom. et pluribus cditls. In aliis est, sUscipit,

«01

L]D£R H. DE ORIGTNE ERftORtS.

duni;et eiim ha^e tantopere sn^picianl, fabros, qui illa A iesie animal cum terrenis, in tcrranque vorgentibus

fecere, contemnunl. Quid inter sc tani contrariuni ,
^m slaiuarium despicerc, staluam adorare, et eum
ne in conTictum quidem adiniltere, qiii tibi dcos fa-
ciai? Quam ergo Tim, quam potestalem habere pos-
•onl, cum ipse, qui fecii illa, non liabeat? Scd ne
haec quidem dare his potuit , qu:e habebat , vidcre ,
audire , loqui, moYeri. Quisquamne igiiur tam iiicp-
tus est, ut putet aliquiJ essein siinulacro dci, in quo
ne hominis quidem quidquam esl prxMcr umbram ?
Sed h:ec nemo considerat ; infecii sunt eiiim persua-
sione, ac menteseorum peniius fucum stultitise perbi-
berunt. Adorant ergo insensibilia, qui scniiuiil; irra-
llonabilia, qui sapiunt; exanima, qui vivuiit; icrrena,
qni oriuntnr e Cfslo. Juvat ergo, velul in aliqun su-

coxquaii. Qiiid vos bcneficiis coelcslibus orlaiis,
pioiiiqueiii hiimuin veslra sponte procumbiti$?|]umi
eiiim miseri volulamini, cum deorsum quxritis
quod in siiblimi quiL>rerc debuislis. Nam ista morta-
lium digitorum ludicra et fragilia figmenta, ex quo-
libct maieria: gencrc formala, quid aliud suiit, nisi
terra, ex qua nala suiit? Quid crgo rebus inferiori-
bus subj:tcetis? quid c:ipitibiis vesiris terram supcr-
ponilis? Guiii cniin vos lerrac submittilis, humilio-
resqiie facitis, ipsi vos ultro ad inferos mergitis, ad
mortcmque dnmnatis, quia nihil lerra inferius et
humilius, nisi mors ct inferi. Quae si effugere vclle-
tis, subjcctam pcdibus vestris terram conteinneretis,
corporis stalu salvo : quod idcirco rectum accepis-

Uimi specula constiiulum, unde universi exaudire g ^i^ quo oculos atque meniem cuin eo, qui fecit, con-

possini, Persianum illud proclamare ,

curvse io terras animae, ei cocleslium inancs !
Coelum potiiis intuemiiii, ad cujus spectaculum vos
exdtavit ille artifex vesler Deus. lile vobis subiimem
vultum dedii; vos in terram curvamini : vos alias
menles, et ad parentem suum cum corporibus suis
erectas, ud inferiora deprimiiis, tamquam vos poeni-
teai Don quadrupcdes essc natos. Fas non esi coe-

ferre possilis. Coiitemuere auiem ei calcare terraui,
nihil aliud est quam simulacra non adorare, quia de
terra Picta snnl, itein divitiasnon concupiscere, vo-
lupt:iies corporis spernere, qiiia opes el corpus ip*
suin, cujus hospitio utimur, lerra esi. Vivum colite,
ul vivatis ; moriatnr enim neccsse est, qui se siiam-
que animam mortuis adjudicavii.

VARIORUM NOTiE.

lllii BiipemjaciuHt, Stipet, Festo leste, cst niimmus
ligiialus : ciijus rei etiam indieio est, qtiod pecunia ,
qaae mililibus daiur, stipenditim dicilur; et sponsio
pecuniarum, stipulatio. Hospinianus. (

Fucum ttuUiliie perbiherunt. Sic It^guiit tres vetus-
tissimi el opiimi mss. Keg. Cauc, Oxonicnses, i Coi-
kert., 1 Sorbon., i ClanMii., Gat., et edd. Ald., F:i-
sitel., Thom., Is., Sp.irl^. cl Waich., necnon Bonon.
aoliq. i(i quo, perviderunt; in Mariu., perhiberunt^
Tiliose h prti b, In 18 iiiss. recontioribus esi suceum^
ied iii octo perliiberunt, Priina Icclio retineri poiest,
inquil Callxns, iit iransLaio a coioribus sit petit:i ;
pauni eiiim fuco iniici recle dicuntur, ui coustatex
versibus iliis apud GelJium, lib. xx, cap. <•) :

Jam sensiles tapetcs ebril fUco,
Quos concba iiurpura imbuens vcnenavit ;

qiiae lectio magis plncebat Aiitoiiio Augnstiuo Ilerdae
epi^copo. Mngi;; lamon pr(;barcm aliam lectioneni
necum »tultiti<v; qux Icctio inelius conveiiit cum
rerlio perbiberunl. Verurn ha^c posicriof probiitiir Mi-
ch:ieli Thomasio iu notis ad huiic Incum. — Succum
tluliitice perbiberunl, liiiient tuccuni alier Bon., non-
nulli Vaiicani., Tax., Pen., Jun., Emman,, Ven. ^
1495, 97^ Paris., Gymu.,Parrh.,Crat.. Betul.,Torn.
et prxferunl Thom., Gall., Cell., Waich., quia con-
▼eail cuiu perbibendi yerUo. Sane sic s.Tpe Ovid. 1. 13
MeUimorph., 94 i : Vix bene eombiberant ignotot gui-
iura tuccot. L. iv Pnnt. 4, i\ bibe tuccot. D<.' Arte ,
xxxi, 187 : Lana tot aut pluret tuccot bibit. De Re-
med. 237, Swpe bibi tuccot ; v. 308, succot bibat.
M&s. Booon.aniiquiss., Ueimm., Lip8.,Coth.,Cauc.,
Canl., Ald. Gryph. fucum exhibenl, quae vox placct
Anl. Auguttino llerd. episc. Is. Henmaiino, ut «il
trantlalio a eoloribut, quibut panni inficiuntMr, Diver-
sis locis Heinsius ad Ovid. inonuit, tuccut et fueut m
iDsi. coiifundi solere. Bun.

/n... tublimi tpecula conttilutnm, Expressit Cy-
|irian. ad Donaium, ed. Oxon. foi. 6 : si pottit m
tUa tublimi tpecuta { male Basil. tpeeuto ) eontHtutut
aculot tuot interere tecretit, Bun.
' Peritaniim. Scilicet Satyra ii. Ulitur Lactantius

Gontilium scriptornm tcstimoniis contra Genles.'Sic
et S. Augtistinus, lib. ivdei^ivit.jDei, cap. 30, utilur
Varronis anctoriiate. Vide Terluiliauuin iii Apologe-
I lico, cap. ii; et Arnobium lib. vi. Sed loco hiijus
' c:irmiiiis, curvne, etc., legitur in quibusdam ina-
nuscriptisct edilis,

curas bominum ! o quautum esi in rebus loane l

Hoc tamen in Persio nusquam legiiur.

Artifex vetter Deut, Sic lcgunt autiquiss. mss. Bon.,
Lips., Pal., Uitr., Jun. , 2 Brun. el ires Vaticani.
Probo rutionem Tiiomasii, qiii sic legendum asserii ,
eo quod urimum locuius fuisscl de Simulacris, qtio-
runi artiiex e.st homo; nunc loquens ad homiDes de
Deo, recte cum vcslrum artifkem appellat.

Ad parentem tuum, Ita rcposui ex vet. edit. Rom.
ct omnibus prope inss. lu 4 rec. et iii vulgatis esl,
ad putrem tuum. — Ad parentem tuum, Sic Bon.,
Tax., Pcn., Angl., Rosl., Veu. 1471, 72. utraquc
78, et in uiarg. Tornes. i587, i613, recte. Lib. ii,
cap. 17 : Colamut.,. toliut artificis parenlisqne iios-
iTiunicum numen; lib. ii, cap. 18. Quemtuus pareus
non humilem... sed... rectum... agnoverit. Bu.nehan.
' In terramque veraentibut cocequari, Sic lego cum
mss. veterriinis 1 Bonon., 4 Reg., Cauc, 5 Va-
tic, 11 aliis , et edilis quinque. Al 2 Rcg. , 1
Colb., 1 Clarom., adeequari; caileri vulgati cum
mss. rec. ocio, vertari, Quam leciionem iion ila
probo, 00 quod iiulius non versulur cum terrenis :
rccte, dicil Thomasius, illi dicnniur cum bestiis
coa^qnari, qui Deum ignorant, et terreiias rcs lan-
tum appetunl. — Cum terrenit,., coeequari, Confirmo
ex lib. dc Ira, cap. 7 : Nee., rationale animat cuin
mulit et irrationabilibut comquavit, Gonf. lib. v, cap.

14. BUNEMAN.

Orbatit. Ita reslitui ex antlqnissimis mss. 1 Bo-
non. ci "1 Keg. itenique ex 15 aliis el ed. Is. Atl2
scripti rec. ei vulgaiinabeni, orbatii

Pottitit, Sic reposui ex veiiisiiorilnis et potioribns
mss. Rcgio-Pui. utroque Bonoiiiensi, Tax. alrisque,
In i^ rcc et in vulgatis est, postetit.

Mortuit. Scilicct simulacris.

263

Quod Cicero aliique docliores peccaveruntj non aver-
tendo populos ab errore.

FIRM. LACTANTM DIVIN. INSTIT. 2G4

CAPUT III. A (10, qui saepe ciiam malag copiose ac forliter defen-

disii. Sed nimirum Socralis carceiem limes, idcuque
palrociniiim veritalis suscipere non audes. At mor-
tcm ut snpicns conlemncre dcbuisti. Et erat quidem
muUo pulclirius, ui ob beiie dicla poiius, quam ob
maicdicla morcreris. Ncc plus tibi laudes Philippicae
aiTerrc poluenint, quum discu^sus error liumani ge-
neris, ei menles hominum ad sanilatem tua disputa*
tione revocatx.

Sed quid prodcsi ad vulgus ei ad bomines imperi-
tos hoc modo concionari ? cum videamus eliamdoc-
los elprudentesviros,cum religionum inlelliganl va-
nitatem, nihilominus tamen in iis ipsis, quae dam-
nanl, colendis nescio qua pravitale perstare. Inielii-
gcb.U Ciccro falsa esse, quae homincs adorarent.
Nam cum muUa dixissct qux ad evcrsionem religiO'
num valerent, ait tamen non esse illa vulgo dispu-
tanda, ne susceptas publice religiones dispuiatio
lalis extinguat. Quid de eo facias, qui, cum errare
se sentiat, uUro ipse in lapides im|)ingat, ut populus

} Sed conccdamus limidiiati , qux in sapienlc esse
non debei. Quid ergo ipsc in eodem versaris errore?
Video te lerrena ei manufacia venerari : vana esse
intelligis, et tamen eadem facis quac faciunt ipsi,
quos ipse siuUissimos conflteris. Quid igilur profuit

oinnis offendat? ipse sibi oculos eruai, ui omncs g vidisse te veriialcm, quam nec defensurus esses, nec

c.rci sint? qui nec de aliis bene nicrealur, quos
patilur crrare ; nec de se ipso, qi:i alienis accedit
erroribus, nec uliiur landem sapieniioi sux bono,
ut factis impleai, quod menle percepii, sed prudens
etsciens pedem laqueo inserit, ut simul cum c.icieris,
quos liberare ul prudcntior debtiil, et ipse capialur?
Quin potius, si quid libi, Cicero, viriutis esl, cxpe-
rirc populum fucere sapienlem : digna res est, ubi
omnes eloqueniiac luae vires exerceas. Non enim ve-
rendum est ne te in tam bona causa deficial ora-

sccuiurus? Si libenter errant eiiam ii qui errarese
sentiunt, quanto magis vulgus indoctum, quod poro-
pis inanibus gaudet, animisque puerilibus spectat
omnia ? oblcctalur frivolis, et specie simulacrorum
capilur, nec ponderare secum unamquamque rcm
poiesl, ut inteliignt nihil colendum esse quod oculis
morlalibus cernitur, qiiia mortate sit necesse est.
Nec mirandum cst, si Deum non videant, cum ipsi
ne hominem quidem videant, quem videre se cre-
duut. Hoc enim quod oculis subjectum est, non

YARIORUM NOTiE.

Cieero. Scilicet in eximiis de Nalura deorum li- (
bris.

Ait lamen nonesse illa, Ait in libro quodam de-
pcrdilo. In Ciceronianis enim hodie nonexlat. Cell.

Quid de eo facias, Iia lego cum melioribus et anti-
quioribus mss. 6 Reg. , 4 Colb. , Lipsiensibus,
Goth., Em., lirun. lu 8 rec., el in vulgatis est, Quid
ei facies,'-'Quid deeofacies. Praeslal, inquii Cell. vul-
gaio,et.EsieiinLips.,Bou., Reimm., Sublac, Vcn.
4471, 97, Rosl.,Paris., reliquis, neccontra indolem
Cic. et Laclantii. Hic lib. iii, cap. i8 : Quid Ciceroni
faciemus? Cap. 20 : Quid his facias, qui inconcessa
scrutari voluni ? Lib. v, cap. 12 : Quid iis facias, qni
jus vocant carnificinas? Cicero pro Coecina, cap. il,
pr. Quid huic tu homini facias?hvmukv,

Ultro se ipse in lapides impingat, Recie duo Lips.
illud se, vulgo ncglecium, inlerponunl, quod indoles
verbi impingendi reposcit. Buneman.

Oculos eruat, De Opif. cap. 8 Erutis et effossis ocu-
lis, Probata loculio. Senec. cap. 7. Suas. Ertientur
oculi tui, Filiiis Sen. de Provid. 5. Justin. lib. v. ]

Cap. 8. BUNEHAN.

Prudens et sciens pedem laqueo inserit. Ven. 1497.
viiiose, prudens et sciens. Pari elegaiitia lib. vi, cap.
12 : Prudens ac sciens in hos se laqueos induit, Cic.
pro Marcello 5 : Ut prudens et sciens tamquam ad in-
teritum voluntarium, I3bi Abramus piiira. Bunehan.

Vires exereeas, Goih. Reimin. cum Sublac. Rost.
\en. 1471, 72, utraque 78, et rellquis, exeras^ id est,
exseras, ut Arnob. lib. i, pag. 11 : Iniestinas exse-
rant experianturque virtutes, At presiat, exerceas,
quod quoque expressit ed. Paris. 1515. Ita solet
noster lib. iii, cap. 16 : Sapt<;n/ta, quo viin suam
exerceat ; lib. vii, cap. 4 : Vim suos raiionis exer-
ceat. Bunehan.

Ne le in tam bona catisa deficiat oralio, Loculio Ci-
cerouiana, quae esi oplimorum iiiss. et editorum
muUoruin. Scripti 8. rec. el quinque impressi ha-
ji)ent tibi.

Sed nimirum Socratis carcerem times, Hic Ciccro*
nem exagiial Laclantius, quod veriialem, nc morlis
periculiim adiret, noluerit Romanis declarare. Val.
Max., Xenophon el Diogenes Laertius referunt, quam
forti auimo Socrales ab Atiicniensibus damnalus,
potionem veneni e manu Ciiruificis accepurit. Ilaiic
iiistoriam referl Plalo in Phicd.

Et erat quidem multo pulchrius. Sic legendum est
ex anliquo codice Bonon. cum quo 6 Reg., G Colb.,
quinqne Vaiicani, 2 Clarom. ei Brnn. concordant.
Et sane nisi copula illa, et, addalur, nulln polesi
consUre senientia. Thomasius. — Sic etiam habent
Cauc, Lips., Pal., Jiin. Sic legit Is., Thysinna cdi*
tio, ct antiquiss. an. 1490, ut et Beiuleiaiia. In 12
mss. deesl quidem,

Philippicce, Noyem in M. Antonium Cicero scri-
pserat invectWas, quibiis, ad imiintionem Deniosihc-
nis, Philippicarum titulum (ecit. Alque hx oraliones
in cnusa fucrunl, cur ab Augusto Antonius morteni
Ciceronis exoraveril.

^ Revocaice, Sicomnino recle mss. ei Parrh.,'Ald.,
Cral. , Gymn., Grypb., Betul., primo; Tornesianx,
Thomasius et sequenles, ui cohxreant, discussus.,,.
et... revocalcB. Eleganter vero dictum mentes ad «a-
nitatem revocala:, id esi, saniora, rectiora coiisilia.
Sic llirlius B. Alex. cap. 24 : Cives ad sanitatem re-
vocare, Bdnehan.

Hoc enim quod oculis subjeclum est, ctc. Uic Pla-
tonem sequitur Lactantius : Plnio siquidem, in Alci-
biade hominis e.ssentiam posuit in anima iniellec*
tiva. Atlamen corpus non cst tanium instrumciitum;
veruni est de esseutia ipsius hominis, qni diiabus
consiat parlibiis, corpore scilicel aique anima intel-
lecliva : sed Lnctantius denominationem fncit a po-
tiorl el digniori parie; anima eiiim est potissima
pars hominis, et ex illa eluceni pra:cipu.c hominis
dignilates. Qui plura volet, consulat Isacum iii noiis
ad Lactantium. Uas addidimus ad Guem hujus volu-
minis.

ii^H LIBEU II. Dli: OUIGlNK EKKOKIS. 2r»(>

homo, sed liominis receplaculuni est; ciijus qualiias A excelsos aniuios avocari, aique in tcrraui prenii , sed

et figura, non ex lineamentis vasculi quo contineiur,

8ed ex faciis et moribus pervideiur. Qui ergo coluut

simulacra, corpora sunl hominibus careniia, quia se

corporalibus dediderunt, nec vident plus aliquid

mente quam corpore; cum sit animi orGcium ea

8ubtiliu8 cernere, qux acies corporalis non potcsi in-

lueri. Uuos homines idem ilie philosoplius ac pocln

gravitrr accusai, tamqunm liuiuilcs-et abjeclos, qui

contra naturo: suae raiionem ad vcneranda leriena se

proslernant : ait enim {Lucrel., lib, vi de Natura re-

riim, V. 51) :

£l faciuDt animos humiles formidine divum,
Depressosque premunt ad terram.

Aliud quidem ille, cuin haec dicerel, seiitiebat ; nihil

nihil aliud quam coeleslia cogilare.

Impugnai» sunl ergo a priuleiitioribus falsac reli-
gioues, quia sentiebantesse faisas : sed non cstinduc-
la vern, quiaqualis, aul ubi essel, ignorabanl. Iiaque
sic habuerunt , tanquam nulla esset omiiino , quia
veram noii poterant inveuire. Et eo modo iiiciderunt
in errorcm mullo majorem qiiatn illi qui f:ilsam le-
nebanl. Nam isli frngiliiiin culloros, quamvis sitit
inopli, quia coelcstia cotisliliiunl iii rcbus cornipii-
bilibus alque tcrrenis, aliqnid lamcn sapieniix reli-
neiit, el liabere vcniam possuni, quia summuin ho-
miuis ofricinm, elsi iinn reipsa, tainen proposio (c-
nent : siquidem hnmiuum alqiie muloruni, vcl solum^
vel cerle maximuin iu rcligionc discrimen est. Ili
«lique essc colendum, quia dii humana non curent. B ^^^^ M"*'*"^^ fuerunl sapieniiores, quod iniellexerunt

Denique alio loco religioncs deorum et culius

iiiaue esse oflicium confitelur ( Idem , lib. v , ad G-

nem):

Nec |4elas ulla esl, vclatum saepe videri
Venere se ad lapidem, aique oiunes accedere ad aras,
Etprocumbere humi proslraium, etpaudere palmas
Aote deum deluhra, uec aras sangiiiue multo
Spargere quadrapedum, nec volis nectere vula.

^ profcctosicassa sunt, non oporiet sublimes et

VARIORUM NOT2E.

falsui rcligionis crrorem, (auio facti sunt stuhiores,
quod esse aliquam vcrain non piKaverunt. Ilaqiie
quoniam facilius esi dc alienis judicare , quam de
suis ; dum aliuruin prxcipitiiim viden( , non prospe-
xerunl qiiid anle suos pedes esset. In ulraque igitur
parle, et summa stulliiia invenilur, ei odor quidam
sapieutix : ut possis dubitare, quosdicas potissimum
stulliores, illosne qui falsam religionem suscipiunt.

Nmhomo, Dc hoc vide supra cap. 1, col. 255,

Doia

* Corpora sunt hominibus carentia. Sic logendum est
iunmnibus ex mss. i Bonnn., 9 Reg., 3 Vatic, 5
Colb., Cauc, Tax., Pal., Pcn., i Sorbon., Lips., Ul- q
tr., 1 Clarom., Gm., Cantab., Brun. e( ex pluribus
ediiis ; quac vox idem soiiat quod animubus in hac
Platuuicorum sen(en(ia. In 4 inss. rcc. cl nonnullis
editis est animabus ; scd legenduni hominibus, qund
estiniiUo elegan(ius jux(aTh(unasiuin; hoininis eniui
esseuliam et rationem in aiiima staiuii Plaio. — Cor-
pora... hominibus careutia, Lac(an(ius audia(ur de Opif.
c. I : Corpus vas esf... quo animus^ id est liomo ipse
^ttm eominetur. Ibid. cap. idiCorpuscutum,., homi-
nis receptaculum est , lib. v, cap. 21 : Animus , in
po solo esl homo, e(c Buneman.

Dedideruni, I(a resti(ui ex edit. !s. et cunctis fere
JDss. In 2 Colbert., Cauc, Caiiiab. e( in vulgatis est
dederunl.

Aeies corporalis, Lib. vii, cap. 15. Quum mentis
ides multo clarior,,, quam corporis, Aciem de oculis
dici fruslra quidam negant. Ipse Cicero lib. v
Fin., cap. 28 : Bonum incolumis acies, misera ccecilas,

BOVEMAN.

Vetatum. Ms. i Bonon. an(iq., vulgatum, Sed vera D
prior lectio; qui eniin deos vener.ibantur, velato
erant capite. Vide Plutarchum, cv 'Pw/xatxoe; ; Plaut.,
Ainpbitr. ; Virgil., iib. iii ifineid., v. 545.

Yertere se ad tafndem, Sic lego cuui veteribus edi^
tis Rom., Torn.; Soubron., acomnibus mss. prrter
rec. Em., CanUb. e( edi(. i4, in quibus es(, vertier
od iafndem^ ul legitur apud Lucretium. — Vertier ad
iapidem. Sic Iibri Liicretiani, atque Lucredo illud
wertier, libro i , pag. et I. 2, 9i6, quoque usitatiiin.
Pneferenda igitur hazc Aldi, Crat., Gyinn., Griph.,
Botul., Rost., Paris-, Parrhas., Tornes. vertercyse. Bun.

Ei jtrocumbere, Sic mss. e( edit. Rom., Crat., et
Torn. In vulgatis , nec procumbere.

Avocari. Ita correxi ex cunciis ferme mss. et vet.
editis. In 2 mss. rec et editis, advocari ; in Brun.,
evocari. — Aoowi. Connrmamtis ex ipso Lactautio,
h Ti» c. 6: Ut a cce/esltdus avocatuin terrenisque de-
PKrjWM... ituerficittnt ; infra : Ncque (us est animam

PaTMIh^VI^,

cceleslibus intentam bonis,., ab immortatibus suisbonis
avocari. Bunehan.

Et eo modo, Sic legendum esse cuni Thomasio cen-
seoex Bonon., Uitr., 2 Bniu., aliisque rass.. ut sen-
sus sit, refutads falsis rcIigioi:ibus e( iiulli cerla
consdtuta, co tamquatn modo et via qiiadnii inductos
esse roprehensores rcligionum, u( niillam esse dice-
rent, qui error gravior luit qiiain eoruiii qni filsam
sec(aban(ur. Eodem aulem niodo , u( iii 8 editis et
impressis csi , legi niillo modo poiesi ; quia uon
eodem modo, neque eisdein rationibus ali<|uis ef-
fici(ur con(cinptor religioniiin, vel sec(a(or fals;n re-
ligionis, sed coiilrario inodo, cl plaue rcpugnantibus
ra(ioiiibus. Galljcus.

Siquidem hominum atque mutorum ^ crimen est

Vide infra hoc eodem Iihrn, c 9, lib. iii, c 10 ; lib.
de Iia Dei, c 7. Ha?c opiuin a Pyihagora in sna Me-
(empsycosi manassecrediiur : quaui et Plaio liahuit,
et deqna Plularclius scribil, v Placilor., c 20. Su-
bit mirari Basilium in Homil. de Paradii^o dicentem,
briiia omnia ruisse iiiter se anle Adami lapsuni con-
cordiler viventia , qua^qiie audirent inier $e, et luutuo
loquerentiir scusate. Sed conira disserit S. Augiisi.,
lib. 11 de Genesi ad lilteraui, c. 29. Denique soli lio-
mini radonetn tributam esse docet Spiriliis sanctus
Psalni. xxxi:Sicu( equus et mulus, quibus non est tii-
teilecius. e( Psal. xliv : Comparatus est jumentis insi^
pientibus, Quod et ipse Lac(an(ius asseruil libro de
Ira Dei, cap. 7 et 15, et de Opificio Dei, cap. 2 et 3.
Eam harresim de brutis ratione pariicipibiis Philas-
trius tribuit Gnosticis et MaiiiclKcis. ISiEUS.

Facilius est de atienis, Respexit ad Terentii locum
addiu tuin a Laciantio, I. m, c i; Seiiec, ep. i09 :
Homines plus in alieno negotio videre , quam in suo ;
Cic, lib. iiiTuscul., c 30 : Propniim est sluliitix
atiornm vitia cernere^ obtivisci suorum. Buneman.

Odor quidam sapieiuioe, Id est, vesligium quoddam
sapieiitix. — Odorquidam sapientice. Adiuodiim ainal
lianc elegaiitem locutionem, lib. \i, cap. 12. Quasi
4)dore quodam veritaiis retenii, Ibid. c 22 : Quem nec
odor quidem virtutis attigerit. Lib. vii, cap. I : Philo-
sophi veritutm ita leviter oduraios, ut lamen unde cos

267 FIRM. LACTANTII

an eos qui nullam. Scd ( ut dixi ) venia concedi poiest A
imperiiis, cl qui sc sapienles non esse fateantur : bis
vcro non potest qui , sapientiam professi , stultiliam
potius exiiibent. Non sum equidem tam iniquus, ut
eos putem divinarc potuisse , ut veritalem per seipsos
invcnirent ; quod fieri ego non posse confiieor. Sed
hoc ab liis cxigo, quod ratione ipsa pracstare potue-
runt. Faccrent enim prudeniius,| si ei intclligerent
esse aliquam veram religionem, et falsis impugnatis,
aperte pronuntiarent, eam , quae vera e«set, ab ho-
minibus non teneri.

Sed moverit eos foriasse illud , quod si qua vera
esset religio , exererct se ac vindicaret , nec patere-
tur esse aliud quidquam. Videre enim nullo modo
poterant, quare, aut a quo, et quemadmodum Religio
vera opprimcreiur ; quod est divini sacramenti, et B
ccelestis arcani. Id vero, nisi doceatur, aliquis scire
nullo pacio potest. Summa rei haec est : imperiti et
insipientes falsas rcligioues pro veris habent , quia
ncque veram sciunt, neque falsam iRteHigunt. Pru-
deniiores vcro, quia veram nesciunt , aut in iis, quas
lalsas esse intelligunt, perscvcrant, ut aliqiiid;tc-
nere videantur, aut omnino nibil colunt, ne incidant
in errorem, cum id ipsum maximi sit erroris viiam
pecudum sub figura hominis imitari.Falsum vero in-
lelligere, esl quidem sapientiae, sed humaoae. Uitra
hunc gradum procedi ab homine non poiest ; itaque
multi philosophorum religiones (ut docui) sustule-
runt : verum autem scire divin» est sapientiae. Ho-
mo auiem per seipsum pervenire ad hanc scientiam
non potest, nisi doceatur a Deo. lu Qhilosophi quod G

DIVIN. INSTIT. 268

summum Tuit humanac sapieniiae assecuti sunt , ut

inlelligerent quid non sit : illud assequi nequiverunt,

ut dicercnt quid sit. Nota Giceronis vox est (Lib. i

de Natura deorum ) : c Utinam tam facile vera in-

venire possem, quam falsa convincere. » Quod quia

vires humanae conditionis excedit, ejus officii facul-

tas nobis cst altributa, quibus tradidit Deus scien-

tiam vcritatis; cui explicandae quatuor posteriores

libri servient. Nunc interim falsa, ut coepimus, de«

legamus.

CAPUT. IV.

De Simulacris, ornamenlisque templorumf et eorum

contemptu, etiam ab ipsis Gentilibus.

Quid igitur majestatis possunt habere simulacra,

quae fuerunt in homunculi potestate, vel ut aliud

fierent, vel ut omnino non fierent? Idcirco apud

Horatium Priapus italoquitur:

Olim truocus cram flculnus, inutilc lignum ;
Cum faber incertus, scanmum faceretne Priapam,
Maluit esse deum. Deusinde ego, furum aviumque
Maxima formido.

Quis non sit tanto hoc custode securus? Fures enim

tam stuiii suut, ut Priapi tentiginem timeant; cum

aves ipsae, quas terrore falcis aut inguinis abigi exis-

timant, simulacris fabrefactis, id est, hominum

plane similibus, iusidant, nidificcnt, inquinent. Sed

Flaccus, ut satyrici carminis scriptor, derisit homi-

num vanitatem. Verum ii qui faciunt, seriam se fa-

cere rem opinantur. Deniriue poeta maximus, homo

in caeleris prudens, in iioc solo non poetice, sed ani*

liter desipuit; cum in illis emendatissimis iibris

etiamficri hocjubet:

VARIORUU NOTiE.

odor ille sapientice tam suavis^ tam jueundus afHaret,
nullo modo senserint, Bunehan.

Concedi potest. Ita reposuimus ex omnibus prope
mss. et nonnuUis editis. Cactcri vulgati et duo mss.
rec, posset.

Et qui se sapientes non essefateantur. Sic legendum
ex utroque Bononicnsi, Rcgiis, Cauc, Tax., Lips.,
Pal. et ediiis 1?«., Thys., Gall., Spark., Cellar., ac
negaiio ponenda estanie me, non immediate ante
/a/^antur, sicut in nonnullismss. etetfitis.

Potuisse. Ita restitui ex cunctis pene mss. et veteri-
bus editis bene muliis. In 7 scriptis totidemque editis
rec, debuisse.

Raiione. Idem etiam docet Apostol., Epist. ad Ro- n
man., c i, v. 19, 20, 21, etc

Esse aliquam veram reli^ionem. Veram reposui ex
27 niss. veteribusque editis, tribus Romanis, Yenet.
i490, BetuI.,Torn., Soubroo., quibus deest religio'
nem : quam vocem ( absque veram ) habent mss. 2
Bonon., Cauc, Rosioch., Jun., edit. Tbom., Is.,
Thys., Gall., Spark. Utramque habent mss. Vaiican.
et Citr., cum editis Ald., Fasit., Graph., Crat., Gym-
ni( ., Cell ir., Walcb. Et inducendam esse dictionem
veram contendit Thomasius ; quia etsi vcram reli-
gionem ignorarent, lamen aliquam csse rcligionem
intelligere poluerunt ; ad hoc enim demonsirandum
longn dcinccps oratione utilur Lactanlius.

Sacramenti. Id est mysterii. Aut intelligit sacras
christian:e religiouis csrimonias, aut «lernac sa-
pieniiae mysterium, de qua Paulus I ad Corinih.,
cap. II, vers. 7.

id vero,nisi doceatur, etc Adverses St)Clnianos
militat haH^ sententia , oetque Apo6U>lo conformis I

Cor., II, V. 14.

Ultra hunc gradum. Qoia ncque caro, ne^e san-
guis potest Christum revelare, sed Pater qui in coe-
lis est.

Quid non «'(... quam quid sit, Ex Cic, lib de Nat.
dcor., cap. 21. , fin. Quid non sit citius, quam quid
sit , dixerim. Burehan.

Quid igitur majestaHs possunt, ctc Vide de liis dis*
sereniem in noiis Isaeuni, et ipsummet Lactantium,
lib. de Ira Dei, cap. 16, ubi ait eos, quibuspersuasum
est Deo pl.icere jusiitiam, venerari eum precibus as-
siduis, et frequentibus vuiis, ei dona et sacrificia of-
fcrre, justis Jcnique operibus e|im demereri.

Ficulnus. Ficulnus proverbiaii figura significat ia«
uliie et fragilc Ficulnus lignum omnino contempU-
bile et h*agile. Cxterum hujusmodi figuras Priaporum
in Gazopliylacia sua retulerunc eruditi, quas ettam
irriserunt poeUB veteres, ut videre est in antiquo li«
bcllo, cui titulus est Priapeia , sive diversorum poe-
tanim tit Priapum Lusus. ,

Quis nonsit, etc. Noneslhemistichiumhoratianum,
ot in quibusdam impressis existimatum apparet, sed
prosa ipsius Laciantii ironice loquentis. Ismvs.

Tentiginem. Prurigo veneris est, quo verbo et Vir-
gilius et Horatius utuntur.

Insidant. Sic lego cum antiquioribos et potioribos
mss. Reg., Bonon., 4 Colb. aliisque: in 4 Reg., 1
Colb., i Clarom. et omnibus fere editis, tnft(£aiif ;
in aliis 3 Reg., i Colb., 1 Clarom., iHsidiani^ prave.

/ft hoc solo. Ita restitui ex oniDibus mss. et vei*
edit. Rom. Vnlgati habenl «o/um; 1 Ghiroffl., m/mr-
modo.

<t69

Etcustosfanun atque aviuQi.cum (klce saligna,
UeUespootiad servet tutelt Priapi.

Adorani ergo mortalia, ut a mortalibus facta. Frangi
eoim, cremari , perire possunt. Nam et tectis veius-
Ute labentibus ssppe commioui soleni, et consumpta
incendio dilabuntur in cinerem, et plerumque ( nisi
8ua illis magniiudo subvcnerit, aut cuslodia diligens
sepserit ) in prxdam furibus cedunt. Quae igitur in-
sania est, ea timere» proquibusautruinae, aut ignes,
aut furta limeantur ? Quac vanitas, aliquam ab big
spcrare tutelam, quae tueri semetipsa nonpossuni?
Qux perversitas, ad eorum praesidia decurrere, quse
ipsa, cum violaniur, inulta sunt, nisi a coientibus

UDEA )I. D£ ORIGLNE EIU10RI&. m

A vindiceniujr? Ubi ergo verilas est? ubi nulla vis ad-
biberi potest Religioni ; ubi nibil, quod violari pos-
sit, apparei ; ubi sacrilcgium fieri non potest.

Quidquid autem oculis manibusque subjectum est,
id vero, quia fragile est, ab oroui ratiooe immorta-
litatis esi alienum. Frustra igitur homines auro, ebo-
re, geinnis deos escoiuatet exornani; quasi vero ex
his rebus uUam possini capere volnptatcm. Quis usus
csi preiiosorum munerum nibii sentientibus ? an ille
qui mortuis ? Pari enim ralione defunctorum corpo-
ra, odoribus ac pretiosis veslibus illila et convoluta,
humi condunt, qua deos honorant, qui neque cum
flerent, sentiebant, neque cum coluntur, sciunt ; nec

VARiORUM NOTi£.

£f oisros. Garmina sunt Yirgilii in IV Georgioor. B P^Sanos P^t^^ ^^ Pli"i<> Secund. lib. v, Episl. 16:
" " -••-*• ... . - j^^^ pos$um exprimere verbi$ quantum animi vulnu$

aeceperim^ cum audivi Fundiuum ip$um prmcipientem^
quod in vestes^ margarita$^ ei gemnm fuerat irrogaiu-
ru$9 hoc m f/iNra, et uHgueulaf et Qdwres impenderetur^
Ex Ovid. IV Fast. :

Oscubque applicuit positosuprema feretro,

Atquc ait : in?iio irater adempte, vale.
Arsorosque artus unxit.

et Apuleio Apol. : Et $i thm» et easiam^ et myrrham^
e4Btero$que id genu$ odores funeri tautum empios ar^
bitreris, cum et medicamento parentur et wrifido, llic
mo8 esiautiquissimus,elab iEgyptiis originem trazis-
8e videtur. Sic enim Geucs. c. ult : Prwcepit (Joseph)
servis suis medicis, ut aromaiibus cvndireni patrem,
Vide etiam versum ultimum hujusce capiiis. Quomodo
autem haic fierent, narrant Herodoius lib. u. et

HeUespontiad, Priapus colebatur apud Lampsacum,

?uae Strabotti urbs insiguis est l}eUe»poDli ; unde
tiapus et Lampsacenus^ ^t Hejiespontiacus dicius
est. De quo vide Ovidium lib. vi Fasiorum, et Lac-
UDtium cap. 21 libri i.

Tutela. Emmenessio ad h. 1. Virgilii , itc-
ida est imago. Sed num ea vox praeter insigne
navale, ut Lact. lib. i, c. 11, dietum, id valeat
dobito. Cst igitur bic proprie defeusio, ut en iufra hic
apparet, ubi : Quce vanitas ab hi$ $perare lutelam, qucs
tueri semetipsa non possunt? Arnob. 1. ii, p. 89 : />«
certi certas apud vos habent tutelaSf liceatias, pot^sto*
ie$j etc. Bcff.

Crenutri^ perire possunt, Sic cura editisGymuic,
Tornes., Suubr., Cellar., omnes mss. rotundius,
qoam duo rec. Reg. et cxteri edili, cremari possunt

perire; in edil. Betul. es*, cremari, perire possent. Q Diod. Sicul. Bib. Hist. lib. ii, cap. 5. Apud Judaeos
t*- .;-.^— ™ -...•!.... «.« M«.. :..««««:«««««•«. ^tiam huucmorem obtiuuisse conslatcx Matlhaiixxvi,

vers. 10, eic, deinde ad Christiauos pervenit. Ter-
tull. de Idololalr. : Etiam hominibus ad pigmenla medi-
dnalia, nobis quoque imuper ad $olatia upultura mui
smt; iteui Apol. c. 42. Nec solummodo ungi, verum
etiam lavari solebant corpora mortuorum : hinc Vir-
gil. i£neid. vi :

Ea timere, pro quibuSf etc Nou iuconcinne nolat
Gallaeus post Gronovium, reclius forc si deleatur vo-
cula pro^ et legatur, ea timere quibm aut ruincBy aut
ignes, aut furta timeantur. Sic apud Silium ilal. —

Extrema simul gentique urbique timebant.

Quibu$ timeoHtur. Caeteri scripti et editi ,

fro quibmf uti Celsus 1. lu, c. il, pro quibu^me-
tmmm. Bunkiian.

Sperare. Ita cnm Cellario et Wiiichio lego ex om-
diImm BI8S. ec edii. Paris. 1525, Crat., Gymnic,
Torn., Soubr., Cellar., Walch. In edit. Rom. U70,
Fasitel., Egnat.,Tliom., Is., Thys., Sparli., $pectare;
■ac niale. Sffectare, pro ejDpeciore, forsan genuina
Laetaniii iectio, (jui frequenter vorbis simplicibus
■litur pro compositis, ut observo alias. — Sperare
Imilatur Cyprianum ad Demetrian. foi.
Pudeal U, eo$colere, quo$ ip$e defendi$ , pu

Corpusque lavant frigeutis et uugunt.

Uic abluondi ritus etiam in primitiva Ecclesia obli-
nuit, ut constut ex Aciorum cap. ix, v. 37, ubi legitur,
Tabitham vita functam confestim lotam fuisse. Ex
KiRCHMANNO.— Et hic mos etiamnum perseverat, nou
modo in omnibus fere monachorum ac monialium
caenobiis, sed et vulgo in nonnullis provinciis ac dioa-
cesibus, ut iu Abrincensi , in Vascilania et iu Be-
nearno erga niortuos laicos. De his plura disseruimus
in Itinerario noslro lilurgico, gallice ediio, Parisiis

I toldam de ii$ sperare, ^uoi tu ip$e t%eri$. S(epc d anno 1718. lu Joamkes le Brun.

sperare, epectare^ expectare lu mss. confundi docui
«1 BpiUMn., eap. 64: Ab hi$ atiquod sperare priesidium.
Ad rem Coiif. Lact. L. v. cap. 20. ei Justiu. Mari.
Apol. i aect. 9, fin. et not. Grabii. Bun.

Qum tueri $emetip$a non po$$unl. Sic mss. anti-
fttores et meiiores cum omuibus ediiis. Scripti recon-
iwres % Rcgii, 4 Coibert., Em., Brun., qute tueri $e
vUlo modo pa$$unt.

Ad pra^ndia decurrere. Ul suceurrere ^ est

opem ferre, aic decurrere ad prmidia, esi opem,
Mxilioro iinplorare. L. ii, c U, I. vi, c 10, juugit:
ed alioe decurri$$e^ pr4e$idium implora$$e. Bun.

Exeolunt et exomant. Unum alterum explicat.
Vid. noi. 6. cap. 15, ubi bis , eimulacra exco-
kre. Sic Cyprianus I. ii, ep. 2 ad Donatum :
Qjeum $deri$tee$u excolendum mag\$, tepotius ornan-
dum. Bcn.

Pari euim ralione defunctorum corpora odari6iu,
de. Unemram mortuorum in usu fuisse etiam apud

Ac preiiosis vestibus. Vesiibus eliam mortuorum
corpora induebani pagaui. Qnem inorem salse deridet
Lucianus de luciu^ alludeus ad velerum superstitioucm
existimanlium morluos iu inferis rigere absque vesti-
bus, et irigore confici ; sed el Herudotus Musa v.
Uxc ernnt Grxculorum deiiria. Narn Romaui, ut ex
sequcutibus patebit, aliovorsum respexeruut, vebti*-
bus iuvolventes morluos, quoruui communem per
totam adeo italiam amictum fuisse togam, docuii nos
iuveualis Satyra 5 :

Pars magna Italiae, si verum admittimus, in qua
Nemo logaai sumit uisi morluus.

Et Martinlis, lib. ix, £pigram. 58,

£l palleus toga mortui tribulis.

Apuleius, lib. i Florid.: Nam illic quoque vidernt ho-
minem prcesidere, hominem depugnare, togam quoquc
parari et voto et funeri; item patlio cadavera operiri et

tli

FIRM. LACTANTII DIVIN. INSTIt.

enim sensum consecratione sumpserunt. Non place- A non a virginibus, quarum lusibus venia dari potest.

bat Persio, quod aiirea vasa lemplis inforaniur, su-
pervacuum putanti esse inler religiones, quod noii
sanciitatis, sed avariliae sit instrumentum. Illa cnim
saiiusest Deo, quem recte colas, inferre pro munere.

rx>inposilum jiis, fasqae animi,saQCl08que recessus
Meotis, et incoclum generoso peclus honeslo.

Egregie, sapienterque sensit. Verum illud ridicule

subdidit : hoc esse aurum in lemplis, quod siut,

Yeneri donatae a virgine pup» :

quas ille ob minuliem fortasse contempserit. Non vi-

debat euim, simulacra ipsa et effigies deorum, Poly-

cleti, ct Euphranoris, et Phidise manu ex auro aique

ebore perfectas, nihii aliud esse quam grandes pupas,

sed a barbatis hominibus consecratas. Merilo igiiur
eliam senum stultiliam Seneca deridet. Non, inquit,
bis pueri sumus (ul vulgo dicitur) ; sed semper. Ve-
rum boc interest, quod majora nos ludimus. Ergo
bis iudicris, et ornatis, et grandibus pupis et un-
guenta, et (hura, et odores inferunt : his opimas et
pingues hoslias immolant, quibus esl quidem os, seJ
carens officio dentium : his peplos ei indumenia pre-
tiosa, quibus usus velaminis nullus est: his aurum et
argentum consecrant, quae tam non habent qui acci-
piunt, quam qui illa donarunt.

Nec immerito Dionysius, Siciliae tyrannus, post vic-
toriam Grsecia potitus, deos tales contempsii, spolia-

VARIORUM NOTi£.

philosophos. Gaelerum (oga illa fuit varia pro condi»
tione eortim quibus funus fiebat. Nam in vulgo ci-
vium et tacito funere, vulgarem togam, qii» alba
erat, usiirpatam existimo. El de hac capiendus Plu-
tarchus in Problem. qui inter alias causas, cur foi-
minae in Iiiclu ulanlur albis vesiibus, eiiam hanc po-
nit, quod ipsemortuussit hujusceinodi vesle indutus.
Hnjiis rilu<, qui hodieque apud Graecos etiam Chris-
tianos vigel, meminit qiioque Homerus liiad., de
Patrodi funere. P;iuperes lamen, et leniiioris fortunae
homines, non videntnr elali in albis, monente Arte-
miiioro, lib. n, cap. 5. Al hos vilibtis pannis fuisse
involntos existimo, monitus ab Eusebio in Chronicis:
Cassius SeveruSf oralor egregius, vigesimo qmnlo ext-
lii sui anno summa inopia moritur, vix panno verenda
eontectus. Nam alias cadavera in honestissima veste
efTerri mos erat. Valer. Maximus lib. iv, cap. b: UtC
fratrem germanum esse cognovit, muUum ac diu convi'
cio deos ob donum impias victoria insectatus^ prope
castra transtulil^ et preiiosa veste opertum rogo impO"
suit, llieronvmus in Vita Paiihe : Cur mortuos vesiros
auratis obvolvitisvestibHs? Suetonius in Nerone : cap.L:
Funeratus est impensa ducentorum millium, stragulii
albis auro intextis, quibus usns Kalend. Januarii fue^
rat. Uinc qui pnblice mngisiratnm gesserant, vel hello
lionorem sibi quresiverant, induebantur vestibus, qnae
barum rerum indices essent {Polybius, /.vi), etc.Tes-
tanlur id ipsum Livius I. xxxiv, et Valer. Max. lib. v,
cap. 1. Non autein Romaesoluin, sed et Lacedsenione
bunesiiores elatos legimus. Apud Romanos vesiium
discrimen, non in viris tantum fuit observatum, sed
. etiu malronis. Quarum enim (ilii magistratus cnru-
les gessissent, eas in honoraiiore vesle clatas patet
ex Properiio lib. iv, Eleg. ult. :

£t tamen emerui generosos veslishonores.

In Oriente etiamnum perseverat mos deferendi ad
sepulcriim , inhumandique chrisiianorum corpora
pretiosiorihus suis vesiibus induta ; in Occidenle sa-
cerdotum etmonach. lantuin quotidianis.

Inferantur. Ms. Brun. et Latinus, inferrentur, non
male.

Compositum. Vide Pers. Satyr. !2, sub finem. At
compositum jus^ est jus humannm scriptumei raiuni;
sicut (as est jus sacrum el religiosum.

Incoctum. Ms. 1 Bonoii. antiq., m coelu. — /n-
coctum. Plnra notoad lib. de Ira cap. 15, In humidis
incocla : malc Goih., intactum. Buneman.

Ridicule. Iia reposui ex mss. veierrimis et opiimis
Boiion., Reg., 5 Colberi., i Chrom., Brun. In 1
Colb. rec. el in editis, ridiculum. Utraque leciio i)ona.
lui al. C\i\rom. jridiculose.

Aurum in templis. lla legendum esse censeo ex mss.
RMt.| Pal.|2 Brun., Cauc, Juii.,Vet. aliisqui muUis,

B et plerisque editis. In edit. Thomas. et Tbysii baud
bene legitur aureum. GALLiEUS.

Donatm a virgine pupce, Hoc pariter ex Persio de*
sumptum est, Satyra 2, cujus bi sunt versus inte-
gri:

Atvos
Dicile, pontifices, in sacro quid facil aurum?
Nempe hoc, quod Veneri donatae a virgine pupa*.

Pupae igitur a virginibus pubertalem consecutis aut
nupturis Veneri solit:e dicari, ut ab ephebis bullae :
quia in omni mulatione, insignia vel insirumeiita
vitae anteaciae diis consecrare moris erat. Horatius :

Vetanius, armis
HercuUs ad postem fixis, latet abdilus agro.

Idem alibi :

Donasset jamne catenam
£x voto Laribus quxrebat.

Sic zonam virginalem suspendebmt nuptura; , et
multa testimonia. Pupa est. TrXocyycl^v, unde plangun-
cula apnd Cicer. ad Aiticum.

Polycleti, etc. Hi erant eximii statuarii. Polycleti
mentio est apud Pliniiim libro xxxiv , Quintilianum
et i£iianum de vaiia llistoria. Vixit Polycletus clrca
Olyinpiadem Lxxxvii. Euphranor Praxitelis a>qualis,
fnit et piclor et siatuarius insignis, vixitque circa
Olyinpiadem civ ; de eo fit mentio in eodem Plinii li-
bro. Phidias vero non minus pnestans, Aiheniensig
erat.vixitque circa Olympiad. lxxxii. De quo meniio
est apiid Plinium lib. xxxv. De hoc argiiinento vide
etiam Tatianum in Oraiione adversus Graecos.

Non bis pueri. Veius proverbium est, de quo vide
Erasmum.

Quidem os. AUudit ad illud Davidicum : Os habent et
non loquentnr.

Uis peplos et indumenta pretiosa. Dii habebant sua
velamenta atque amicuia, quibus vestiebantur alque
ornabantnr. Sueton. in Calig. : In templo simulacrum
stabat aureum iconium, amiciebaturque quoiidie ve$le
quali ipse uteretur. Elcganter Pbilo in Explicat. De-
calogi observat, simulacrorum artifices saepissime
omnibus miseriis conQictiri, cum simulacra ab iis
ficta ei formata, purpura auro caeterisque pretiosis
ornamentis decorentur. Her4LDUS. — His... indumenta
pretiosa.. his... argentum consecranl. Parum abcst,
quin recipiam lectionem Bonon., his... indumenta pre*
tiosa consecrant, tus... argentum conrcrunt : iiam
praecedeniibus singulis verba sua adjunxiL Conf.

Epist. C. 25. BUNEMAN.

Quas tam non habent. Ilerum et eleganler plenius
Bon., quce tam in usum non habent, Bunemin.
Posl. victoriam Crascia politus. Graeciam Ha-

275 UBER II. DE OHIGINK EKRORIS. m

Tit, illusil : siquidem sacrilegia sua jocularibus eiiam A potissimum non relinqdant ulcisccndi sui locum, si

eos posse aliquid arbi(ranUir?Qiiin cliam pulanl iilo-

dictis proscqueiiatur. Nam cum Jovi Olympio aureum
amiculum delraxisset, ianeuni jussit imponi, dicens,
aesiaie grave esse aureum, hyeme frigidnm, laneum
vero uirique tempori apium. IJem auream birbum
delrahens iEsculapio, incongruens el iniquum esse
ait, cum Apollo paler ejns imberbis essei adhuc, ac
Ixvis, priorem fltium quam paircm barbaium viderl.
Iiera pateras, et exuvias, et parva quaedam sigilla,
quae simulacrorum protentis manibus lenebantur,
deirabebat : et accipcre se iila, non auferre dicebat;
perquam enim slultum esse et ingratum, noile accj«
pere ab bis ultro porrigeniibus, a quibus bona sibi
homines precarentur. Haec illefecit impune, quia rex
et victor fuit. Quin etiam secuta est eum solita feli-

rum numine accidisse, ut prxdones rerum sacrarum
deprehensi lenerenlur;etsxviunt non (am ira, quam
melu, ne si deorum injuriain noo vindicaverint, ip-
sos expetant poen» ; incrcdibili scilicet vani(a(e, qui
nocituros sibi deos pntentob aliena scelera, qni ipsis,
a qnibus violaii spoliatique sunt, per seipsos nihil
nocere potucrunt. At enim snppe ipsi quoque in sacri-
legos vindicaverunt : potest id vel casu accidisse«
quod aliquando, non semper. Sed tamen paulo post,
quomodo id acciderit, os(endam. Nunc interim quae-
ro, cur illi tot et tanta sacriiegia in Dionysio non vin-
dicaverunt, qui non furtim, sed palam deos ludibrio
habuit ? Cur hunc tam potentem sacrilegum a lem-

cltas: vixit enim usque ad- senectutem, regnumque B plis, a ceremoniis, abimaginibussuisnon arcuerunt?

per manus filio tradidil. In eo igitur, quia homines
sacrilegia vindicare non po(erant, opor(uil deos ipsos
sui vindices esse. At si humilis quispiam (ale quid
commiserit, huic praesto sunt flagella, ignes, equulei,
cnices, et quidquid excogitare iraiis et furentibus li-
cet. Sed cum puniunt deprehensos in sacrilegio, ipsi
de dcorum suorum potestate difTidunt. Gur enim illis

YARIORUM NOTiE

Cur etiam sacris rebus ablntis, prospere navigavit ?
quod joco ipse testatus est ( ut solebat ). Videtisne
(inquit comitibus suis naufragium timen(ibus) quam
prospera sacrilegis navigatio ab ipsis diis immor(ali-
bustribuatur?Sed bicforUsse a Piatone didiceraty
deos nibil esse.

ffnam, Italiae partem, a Dionysio subactam fuisse,

iusdnus ex Trogo (radidit, lib. xx, cap. 1 et 5, nec

plura Diodorus Siculus 1. xiv. At Cicero, ejus sacri-

legium scripturus I. iii de Nal. deor., c. M, dicit :Cum

ad Pelcpcnesum clas$em appulissel, el in fanum ventS'

utJovis OlympH, Nec vero cessat dnbitatio, quia eiiam

Syracusis in parte Acradina Jovis Olympii templum n iigilla, eic.

fuit ; Cic. in Verr. i. vi, c. 53. Cui propius est, illa- Protentis manibus. Sic rec(e secunda li78- Vi

him illud aureum amiculiim vel a Gelone Siculo, ut tiose prinia 78, potentis. Snblac, Rosl., Ven. 93, 97,

Colb., 1 Glarom., Brun. etedit. Rom. 1470, lenis.

Pateras^ et exuvias^ et parva,,. sigiUa. Eadem TnN
lius I. iii de Nat. dcor., cap. ^, quem consule.
Ipse Victoriolas^ pateras, coronasque vocal, quw sj-
mulaerorum porrectis manibus sustinebantur, Gcll. —
Parva,.. sigilla, Conf. not. ad I. vii, c. 3, Tamquam

Gicero habet d. 1. vel ab Hierone fuisse, iiti est apud
Yai. Max. lib. i, c. l,et, in qno uienjue consentiunt,
conflatum ex maimbiis Gurihnginiensinm. Cell.

Dionysius Jocularibus.Hxc omnia plenius Ar-

nob., 1. VI, p. 205. Add. Perizon. ad i£Iian. Ilist.
Var. I, c. !20. SicJuslinus deAlexandro quodnm, 1.
XXXIX, c. 2 : Templo Jovis solidum ex auro victorioe ri-
gnum toUi jubet, facetis jocis sacrilegium circitmscri-
bms; nam vic(oriam commodaiam sibi ab Jove esse
di>tf6af. Sic Brenniis (Jnstin. lib. xxiv, c. 6) scur-
riiiter Jocatus, locupletes deos hominibtts largiri opor-
tere^ ctc. Bunehan.

Ckiii Jovi Olympio aureum amiculum detraxissel.
Hoc enim ornarat ex manubiis Carthaginiensium ty-
rannus Gelo, ut ait Cicero. Sed de hoc jocnlari facto
et faceds verbis, vide Valerinm Maximum libro i,
cnn. de Neglec(a religione. I)e hoc e( aliis similibus
TideEpiphaniumin Anchorato,GIemen(em Alexandr.
iii Protreptico, Arnobium libro vi, ac Ciceron. lib.
Tin, deNa(. deor. — Amiculum habent. Mss. 2 Reg.,
Briin..edit. Rom. U70, Paris., AId.,Cra(., Graph.,
Is.« Walch., Amictum ; 1 Glarom., amictulum.

Auream barbam detrahens Muulapio, Vide Gi-
cer. el Valer. dd. II.; iEsculapius nutem barb<)tus
lingcbatur, scnilis prudentix, medico necessariae,
signi(icand;e causn. Phallicus poeta Carm. 36.

lotODsa semper i£scu1apio barba est. Cell.

Imberbis.,. adhuc. Ita idem Apollo Horaiio l. ly
Carm., c. 6, dicitur Imvis. Minuc. Felicem noster
sequitur c. 21 : ApoUo tot astatibus Ixvis, jEsculapius
bene barbatus, etc. Bunehan.

Ltnii. Bene resiiluinius ex ms. i Clarom. et edit.
Fasit., Torn., Soubron., Thomas., Cellar., Walch.,
Sex alii scripli cum4 editis hnbent levis; 5 Reg., 4

vortentis, Cic. lib. iii de Natiira deor. c. 34; et Val.
Mux. I. I, ext. 3 : Porrectis manibus, quod est, proten-
lt<, a protendo, Buneman.

Hegnumque per manus.,. tradidit. Lib. de Mort.
Perscc, c. 24. Sic Livius I. i, c. 3 : Aventino regnum
per manus tradidit. Bcnehan.

iVofi poterant. Mss. 4 Colb. e( Brun., non potue*
runt,

Oportuit. Pro oporluisset^ ut lib. vi, cap. 24 , P<h
liit< ( pro potuisset ) esseverus Dei cuUor^ si quis...
monstrassetj I. de Mort. Persec. cap. 27 : /n fuga op^
primi facile pottiil, si quispiam sequeretur . Buneman.

Equulei. Figuram et descriptionem eqnnlei Pi-
(iscns ad Curt. I. vi, c. 10, not. 19,exhibuit. Conf.
Cnpcr. ad I. de Mort. Pcrsecnt. cap. 23. Bunehan.

Quum puniunt. Eadem lib. v, cap. 20. Quae li-
|\ cci saepius urgeanl Paires, e. g. Cyprianus ad De-
me(r., c. 12, fol. 328; Arnob. 1. 1, p.H,rec(etainen
monei lleraldiis ad Arnob. 1. 1, p. 18, S(|. nou h:i;c
vera esse «TrXwf , quia Deus vuK impietatem ab homi-
nibus e(iain puniri. Bunehan.

JlUs potissimum non. Melius fere Goth. Reimm.
et Lips. (erl : Cur enim non ipsis potissimum reUn-
quant ? Buneman.

Ipsos expectant poenas.Mss, 5Colb., Jun.,Rosloch.,l
Clarom. e(edit. Itoin. 1470, ipsos expectant pcence; i
Colb. e( 1 Clarom. a secunda manu, exponant, Scrip(i
1 Bon. aniiq. et Gauc. hs^heut, in ipsos expetant posnce,
Qua: leclio placeret Isa^o, si scriplum fuissel, pce*
nas.

Putent ob aUcna scelera, Mss. 4 Colbertini et cdit.
Rom. MlOyputant.

Comitibus suis. Vidc apud Gicer. in finc lib. iii d<i
Natnra ilcornm.

Platoue, Qneni diu scc^im hnbui( Diony^ins, ut pa-
tet (um ex Luertio, tum ex epis(oIis Platonicis.

276

FIRM. LACTANT.

Qtiid Gaius Verres ? quem Tullius, accusator ojus, A
eidem Dionysio, et Phalaridi, et lyrannis, omnibus
comparat. Nonne omnetn Siciliam compilavil, subla-
tis deorum simulacris , ornameniisque fanorum 7
Otiosum est persequi singula. Unum libel commcmn-
rare ( Vid, Verrin, iv) in quo accusator omnibus elo-
quentiae viribns, omni deniqoe conatu vocis et cor-
poris deploravit, de Cerere Gatinensi, vel Eimensi ;
quarum alterius tanta fnit religio, til adire templi ejus
secreta penetralla viris nefas esset; alteriusantiqui-
tas tanla, ut omnes hisiorlse ioqnantur ipsam deam
frugesln Ennx soloprimum reperisse, filiamque ejus
virginem ex eodem locoraptam. Denique Gracchanis
temporibus, tnrbata republica et seditionibus et os-
tentis, cum repertum esset in carminibus Sibyllinis
antiqnissimam Gererem debere placari, legati sunt B
Ennam missi. Hacc tgitiir Ceres vel religiosissima,
quam videre maribus ne adorandi quidem gra-
tia llcebat, vel antiquissima , quam Senatiis Po-
pulusque Romanus sacriflclis doiifsque placaverat,
ez arcanis et vetnsiis penetralibus , a Gaio Yerre,
Hmmissis latronibus servis , impune snblata est.
]dem vero cum affirmaret se a Siculis , ui cau-
sam provinciae susciperci, oratum, his verbisusus
est : I Sese jam ne deos quidem in suls urbibus, ad
quos confngerent, habere; quod eorum simulacra
saiictissima C. Verres ex delubris religiosissimis sus-
tuli&set : I quasi vero si Verrei ex urbibus delobrit-
que sostulerat, de coelo qunqiic sostulerat. Uiide ap-
paret istos deos nihil habcre in se amplius quam
maieriam doqua sunt rabricaii. Nec imiiierilo ad te, G

DIVIN. INSTIT. 276

MarceTuIll, hoc est, ad hominem, Siculi confugeruiii;
quoniam triennio sunlexpcrli deos illos nihil valerc.
Essent eniin stultissimi, si ad eos ob defendendas in-
jurias hominum confugissent, qui Caio Yerri nec pro
selpsisirati esse potuerunt. At enim Yerres ob bnec
facinora damnatus est. Non ergo dii vindicaverunt,
sed Ciceronis industria, qua vel defensores ejus op-
pressii, vel graliac restitit. Quid, quod apud ipsum
Yerrem non fuit illa damnatio, sed vacalio? utquem-
admodum Dionyslo deorum spolia gestanli dii iin-
moriales bonam dederant navigationem, sic etiam
Yerri bonam quieiem tribuisse videanlur, in qua sa-
cnlogiis saistranquille frul posset. Nam frementibus
posiea civilibus bellis, sub obtdiitu damnaiionis ab
omni periculo et metu remotus, aliorum graves casus
et miserabiles exltus audiebat, et qui cecidisse soliis
universis staniibus videbatur, is vero universis
cadentibus solus stetit , donec illuni et opibus
sacrilegio partls et vita satiatum , ac senectute
confcctum, proscriptio triumviralis auferrei, eadem
scilicct quae Tullium violaue deorum majeslatis ulto-
rcm. Qoin eiiam felix ineo Ipso^fuit, qiiod anie suani
mortem crudelissimum exitum sui accusatoris audi-
vit ; diis vldelicel providentibus,ut sacrilegus ac prxdo
ille religionum soarumf non ante moreretur qoam
solatium de ultione ceplsset.

CAPUT Y.
Quod solus omnium erealor Deu$ esi colendM^ non vero
elementa, nec corpora calestia : Refeltiturque Stoico-
rum sententia, qui stetlas et aslra deos putanl,
Quanto igitur rectius esi, omlssis insensibilibiis et

VARIOUUM NOTifi.

Accutator. Cic. in Yerr., act. vi, in fine.

Catinensi. Ila reposui «X mss. codicibus, et vet.
cdiiis Rom. 4468, 1470. Dicllur etiam a Pomponio
Mela Catina ; a Cicerone Catina vel Catine, acl. vi in
Yerrcm iii fine; elSiliolib. X1II. Miilti editi hahent
Catanensi. Catina vero nunc est Catana ad ndicem
iElnnR montis, a cujiis conflagratione multum passa
est his ultimis lemporibus.

Ennensi. "Ewh, Enna, urbs in meditiillio Siciliae,
ciiam Strahonis et Melae testimoniis, Cereris cullu
nobiliit. Slc etiamapud Claudianum et Silium Ilalicum
Geres Ennea nomiiiatur.

Alterius tanta fUit religio. Alterius, Catanensis. De
religione ejus Cic. d. I. cap. 45. Cbll.

Gracehanis temporibus, CumTiberio Graccho occi-
so, magnoriim periculorum melut ex osteniis porien-
deretur. Ex Cicerone de Ciar. or. c. 45. Cellar. ^
De his seditionibus Ennonsibiis vide Liviuin De-
cad. IV.

C^rei. De Cereris cultu vide supra libro i, cap. 21.

Coio Verre. Cneio Pompeio priinum et M. Cras-
ao Coss. Caius Yerre.^ perfunctus qna^stura, legatione,
prsetura urbana, cum eam per iriennium tciiuissei,
atque iii ea fuisset libidinose, avare, crudeliterqiie
versaius, repetundarum reus a Siculis poslulattis est.
Extaiit 7 Ciceronis contra Yerrem orationcs. Sed
quod ad praesens negoiium aiUnet, sexta prai caetc-
ris legenda est. Scribitur hisioria etiam a Yalerio
lib. I, cap. 1.

De coelo quoque tustuleraL Sic restitul ex veteribus
editis, cunclisquc mss. deropto uno Golbertino» cui

esi sustuteriL Iii 12 impressislegiiur sustulisset.

Ad te^ Marce Tulli, noc est^ ad fiominem. Sic lcgitur
in antiquis mss. Bonon.; iu cdiiis qiiilHisdam legpba-
tur : Ad te, Marce 7u//t, hoc est ad teipsum hominetn ,
quod niinus recle est propter iniililem repetitioncm»
ut inoiiet Thomasius.

Potuerunt. Iia restitui ex mss. omnibus el cdiiis
Rom. 1470. Paris.,Crat., Torn., Soubron., Cellar.
In Ald. 1515, cst, poterunt; in caeteris vulgalis, pote-
rant,

Damnatus est. Quadragenlies enim sesieriiiim abs-
tulerat, tcsteCker., Piut., auctore. inierprcte Budxo,
l^ tricies sesteriium; id est, sepiuaginla inillia aureo-
rum coronatoruin , GOinpiiiante eodem Budaeo.

Qua vei defensores. Ms. i Bon. aniiq. et edit.
Walch., qua: Jun. et ed. Ald. Paris., Graph., quia ;
edit. Rom. 1468, qua vel deprehensores.

Qui cecidisse, De triiimvirorum proscriptione lege
Eulrop. lib. vii; ^ppianum iib. iv; Plul. in Antonio,
Flor. lib. IV, cap. 5; Oros. lib. vi, cap. 18; Yclleium
Paterc. Ilh. ii ei alios. Nuspiam tamcn, quod ego
sciani, de Yerre nieniio fit. Forsan id legerat Lactnn-
tius iii scripiis quibusdam depcrditis.

Stantibus. Id esi, salvis. Exprimit Ciceronem lib.
VI ad Famil. ep. 6. Bu.^veman. — Vniversis stantibus.
Sic legocum edit. Torn.. Soubron.,Walch. cunctis-
que mss. proiter 2 rec. Reg.et 14 edit. in qtiibus est«
omnibus standbus. -

Quanto igitur rectius est. Mss. i Bonon. anti(|., 1
Glarom. ei Cotlon. habent : Quanto igitur honestiua
et rectius est.

S77 LIBER II. DE ORIGINE ERROMB. S78

vaiiis, oculos eoiendere, ubi sedes, ubi habitaiio A horoinis perpetua necessiiale ramulari , tamen illa

est Dei veri ; qui tcrram siabiii firmitale suspendit ;
qui coelum dislinxit astris fulgentibus ; qui solem re-
Ini8 bumanis clarissimum « ac singulare lumen , in
argumentum suie unicae majestaiis accendit : terris
autero maria circumfudit, flumina sempiterno lapsu
fluere precepit.

Joasit el extendi ctmpos, subsidere ?aUes,
Fronde tegi silvas, lapidosos surgere montes.

Qwe ulique omnia non Jupiter fecit , qui ante annos

mille septingentos natus; sed idem :

Itte opifex rerum, rooDdi melioris origo,

qniTOcatur Deus, cujus principium, quoniam non

poiest comprehendi , ne quxri quidem debet. Saiis

deos existimnnt essc; ingraii advcrsus bencficia divi-

na, qui Deoet patri indulgcntissimo sua sibi opera

prrelulerunt. Sed quidmirum , si aul barbari, aut im-

periti homines errant? cum eiiam philosophi Stoicae

disciplina^ in cadem siiit opinione, ul omnia coclestia,

quae moventur, in deorum numero habenda esse cen*

seant ; siquidem Lucilius Sioicus apud Giceronem

sic loquitur : € Hanc igitur in slellis constanliam ,

hanc tanlam in lam variis cursibusin omni lelcrni-

taie convenientiam temporum , non possum intelli-

gerc sine menie , ratione , consilio ; quae cum in si-

deribus csse vidcamus, non possumus ea ipsa non in

deorum numero reponerc. » Item paulo superius :

...... , . ... . f Restat, inqnil, ut motus astrorum sil voluntarius ;

esl homini ad plenam perfectamque prudcntiam , sl ... . . , .

^ . . n- . • • . 11- .• • * P Qu« quivideai, non indocie soium , verum etiam

Deum esse mteliigat : cujus inielligeiitiae vis et summa d^ ^ V '

luec est, ut suspiciat et honoriflcet communem pa*

reniem generis humani, ct rerum mirabiliiim fabri-
catorem. Unde quidam hebetis obtosique cordis, ele-
menla, qu» el facta sunt et carent sensu , tamquam
deos adorant. Qoi cum Dei opera mirarentur, id est
coelum cum variis luminibus , terram cum campis et
montibus , maria cum fluminibus el slagnis et fonti-
bus , earum rerum admiratione obstupefacti , ei ip-
siu8 artificis oblili , quem videre non poterant , ejus
opera venerari et colere coeperunt ; nec umquam in-
lelligere quiveruni, quanto major quantoque mira-
bilior sit , qui illa fecit ex nihilo. Quae cum vldeant
divlnis legibus obsequeniia commodis atque usibus

impie faciai , si deos esse negel. » Nos vero et qui •
dem conslanter negamus, ac vos, o phitosophi, non
solum indoctos et impios, verum eliam cxcos, inep-
losdelirosque probamus, qui ignorantiam imperilo-
rum vaniiate vicistls. Illi enim solem et lunam , vos
etiam sidera deos puiaiis.

Tradile igitur nobis siellarum mysteria , ul aras
et templa singulis erigamus ; ut sciamus quo quam-
que ritu, quo die colamus, quibus nominibus , qui-
bus precibus advocemus; nisi forte nullo discrimine
tam innumerablles, lain minutos deos acervatim co-
lere debemus. Quid quod argumentum illiid, quo col-
ligunt universa coelestia deos esse, in contrarium

VAR10RUM NOTiE.

Uki $ide$. De hac Lactantii senteniia vide Plu- G
larcb. de Pladlis Philosophorum lib. i , cap. 6.

Qui Urram slabiU. Philo Jiidxus libro de Mundo
quxrit , qua^ sit brisis universi ; tnndem coiligit enm
esse legem ei decreium xlerni Dei : huc referas
psalm. cxLvni, vers. 6.

Terram,,. Mu$pendit. Lib. iii, cap. 3 : Quibus (un-
damenli$ lerra Ubrala aut suspensa sit. Bdn.

In argumentum^ etc. Similia leguntur apud S. Au-
gostin. lib de Genesi ad liilcram.

MttHa eircumfttdit. Ita legunt omnes mss. et vul-
gati , pncler 4 rec. edit. qiiibus ost , circumfundit.
JaiMfi. Haec ex Ovid. initio i MetHinorpb.
Qui ante anno$ mille septittgenlos nalus, Ms.Ghrisl.
Qn po$l anno$ mille , etc. Uiraque leciio bona , qu;e
idem signincai. Lactaniio ciiim familiare est, cum de
lenpore agitur , ume usurpare pro post^ ut in lib. iv.
bifin. Institulioniim, cap. iO : Ante diem decimum J)
ealendarum Apiilimn Judasi Christum cruci affixerunt ;
iolihro autem dcMoriibiis persecutorum, cap. 2, ini-
lio : Post diem decimum calendarum Aprilium , etc.
utibi fusius demonstrubimus , el in Disseriatione de
boc ipso libro.
!lle opifex. Ovidius ubi supra paulo post.
VtibuM honunis. Mss. 3 rec. Reg. et editi habcnt ,
mtlKi hominum : al 6 Reg. quoruin duo sunl anriquis-
simi , 2 Golbert., 2 Glarom., homini$ , unile factum
esl hunumi$ in rec. 2 Rcff., ^ Golb., Em., Ghrist.

Famuiari. Sublac. et Yen. prima 1478, prave, fa-
mliariy ubi recte mss. et Rosi., Ven. 1471, etsecunda
78, 93, 97, et aliae, frimti/an. De Ira lib. xxni, c. 21,
lirreni$... famulari, Bun.

Qui Deo el patri indu(genti$simo sua sibi opera prm-
tuleruni. Ita cum editis Rom. 1468 ei U70, Is. et
•ei rcceulioribus impressis aniiquiores ci potiores
niss. 2 Bon., Reg., Tax., Jun., Pen., 6 Golb., Lips.,

PaL, Brun. et2 Glarom., nisi quod in uno Glnrom.
et 1 Reg. rec. deestef, sicutin sex editis ms. Gauc,
qm Deo Patri indulgentissimo suo, sua sibi opera ; an-
tiquffi enim editiones snns et ille promisciie usurpa-
bani.

Luciliu$. Hoc ex Gicerone dcsiimplum est lib. ii
de Nat. deor. num. 54, ubi reprehcndunlur ii qui
sidcribiis diviniiatem tribuunt. Glinias eliam apud
Plaionem lib. x de Legibus, soii, lunae et sideribus
animain tribiiit. Ila scriptum reperio in mss. 9 Reg.,
2 Bonon., Tax., Pen., 6 Golb., 2GIaroin., Em., Gan-
tabrig., Brun. in editis Gyoiiiic.,Bclul., Torn., Sou*
bron.,ls., Gellar., Walch. etapud Giceronem ipsum.
Scripli Lips., Jun., Bodl., Goiton., edit. Rom. 1470,
et Gral. babent, LuciUiu$ ; edili 7, LuciUus. — Luci'
Uus Sioicus. Gicero lib. i , de Nat. deor. cap. 6 : Q.
LuciUus Balbus, qtu tanto$ progre$sus habebat in Stoi-
cis^ ut cum exciilenlibus in eo genere GrcBcis eompara-
retur. Gell.

In tam variis. Addiia praeposilio in ex omnibus
mss. et cunciis fere edilis : deest in 5 vulgaiis rec.

Hatat. Hoc ex Gicerone, ibid* n. 44.

Yerum etiam impie faciat, $i deo$ esse neget. Plato in
Graty lo. Simililer stoici, ut Posidonius apud Stobseum.
S. August. I. IV de Giv. Dci , cnp. 11 : Dicunt (sloici)
omnia sidera partes Jovi$ e$$e, et omnia vivere^ atque
rationale$ anima$ habere; et ideo $ine controver$iadeo$
e$$e. Yossius.

lUi enim solem et lunam. Variis gentibus mos fuit,
Solem et Lunam adorare. De Persis Herodotus in
Glio : Sacrificant et SoU, et Lunm^ et TeUuri^ et Igni,
et AqucBy et Venti$ : his enim solis ut sacri/icent, anti-
qua oblinuit con$uetudo. Idem , de Liby:e populls , in
Melpomene : Sacrificant SoU et Lunte soU$, quibus om-
ne$ LibytB popuii $olent immotare. Schedius.

479

rmM. LArTANTII DIYIN. INSTIT.

180

valcl. Nam si deos cssc idcirco opinaniur, quia cer- A «re picias efficiasque vidisset , suo illa consilio mo-

los el ralioiiabilcs cursus liabent, orrant. E\ hoc
eniin ai^pnrel deos non cssc, quod cxorbilarc illis a
prxstiliitis iiincrihiisnoa liccl. Csctcrum si dii essent,
Iiuc alque illuc passiin sine ulla nccessilale fcrreiitur,
sicut animanles in (erra , quarum quia liber» sunl
Toluntalcs, biic alque illuc vagantur, ui libuil, el
quo quamque mens duxcrii, co fcriur. Non est igilur
aslrorum moius voluniariiis, sed nccessarius, qoia
praistiiuiis legibus officiisque deserviunt. Sed cuni
dispuiarei de cursibus siderum, quos ex ipsa rerum
nc iemporum congrueniia iniclligebat non esse for-
luiios, cxistimavit voluniarios esse, tamqiiam non
posscni lam disposiie, lam ordinaie moveri, nisi
sensus illis inesset officii sui sciens. quam diffici-

veridiceret, ac non poiius artificis ingenio ? Inest
ergo sideribus ratio ad peragendos meatus snos apta :
sed Dei esi ilia raiio , qui ei fecit , et regit omnia ,
non ipsoriim siderum, quae moyentur. Nam si solem
stare voluissei , perpeiuus utlque dies esset. Item, si
moius astra non haberent, quis dubiiet sempiternam
nociem fuisse fuiuram? Sed ut diei ac noctis vicet
esseni, moveri ea voluil : et tam varie moveri, ut
non modo lucis ac tenebrarum muiux vicissitndines
fierent, quibus laboris et quieiisalierna spatia coih
starent; sed etiam frigoris ei caloris, ut diversoruro
icmporum vis ac poiestas, vel generandis, vei ma-
iuraiidis frugibus conveniret. Quam soleriiamdivin»
potesiatis in macbinandis itineribus aslrorum , quia

lls csi iguoraulibus veriias, ci quain facilis scienli- p philosopbi non videbanl, animalia esse sidera puU-

verunt ; lamquam pedibus , et sponie, non divina ra-
tione procederenl. Cur autem illa excogitaverit Deus,
quis non inielligit? Scilicei ne solis luminedecedente,
iiimium caeca nox teiris atque iiorrentibus tenebris
ingravescerei, noceretqueviventibus. liaqueeicoeluni
slmul mira varieiale disiinxit, et tenebras ipsas mul-
lis iniuuiisqiie luininibus iemperavit. Quanto igitur
Naso prudenlius , quam ilJi , qui sapientix studere
se pulant, qui seniii a Deo lumina illa, ut honorem
iencbrarum depellerent, instiiuu ! Is eum librum »
quo «acvoficva brevlier comprebendit , his tribus ver-
sibus terininavit :

bus! Si molus , inqnit, asirorum foriuiii non sunt ,
niliil aliud rcslat, nisi nl volniitarii sioi ; iiniiio vero,
ui non cssc fortuiios manireslum est , iia nec vo-
luniarios. Quoinodo igitur In conficiendis iiiiieribus
consianiiain suam servanl? Niinirum Deus, nuiversi
arlifc^x, sic illa disposuii, sic inacbinalus ost , ut per
spalia coeli diviiia cl adinirabili raiione decurrcrent,
ad cnicicudas succedeniiuin sibi leinporum varieU-
lcs. An Arcbimcdes Siculus coiicavo a^re similitudi-
ncin inundi ac figuram potuit machinari, in quo ita
solein ac lunam composuil, nt inxquales muius, et
coRlcstibus similos convcrsionibus , singulis quasi
diebus efficerenl , ei non modo accessus solis et re-

Tot numero, ialique Deus simulacra figura
Imposuit cu}lo, perque atras sparsa ienebras
Clara pruiuo:iaejus$ildare iumina nocli.

cessus, vel increnienia diminutionesque lunx, ve-
rum eiiam slellarum, vel inorraniium, vel vagarum, Q Quod si fieri noii poicst, ut steli» dii sint; ergo nec
dispares cursiis orbis ille, dum vertiiur, exhiberet? sol quidem, nec kina dii esse possunt, quoniam lu-
Deiis ergo illa vera non potuii macbinari el erficere minibus astrorum, non ralione differuni, sed magni-
qux poiuit solertia hominis iniitatiune .simulare? tudine. Quod si bi dii non sunl; ergo nec cceiuro

Ulruinne igilur stoicus, si a8iroruin figuras in illo quidem, in quo illa orania contineniur.

VARIORUM NOTiG.

Rationabiles. Mss. Brun. rationale$; et sic legere
malebai Francius.

Exorbitare. Cyprian. lib. 1. ep. 12. Exorbitan$ ef a
via veritatis exerrans. BuN.

Passim. Id cst, sine ordine, sine certis legibns, nt
libuit : sicnl omiiia vcrba, conlextus produiit. Noto
m1 1. n, rap. 6, et ad I. ni, cap. 9. Bun.

Ut libun. Iia omiies editi et inss. prscier fex rec.
in (luibus est, nt libet.

Eo (ertur, Mss. 2 rcc, feruntur.

Non est igitur astrorum motus voluntarius. Veteres
moveri sidera diccbant,cumorieb:iniur vel occidcbanl,

Officii... sciem. Ul I. n, cap. U, Rerum scios. Episi.
cap. 5, rerum scienles. Bon.

An Archimedes^ eic. Cic. Tiiscul. i. Nam cnm Ar-
chimcdes, lunoR, solis, quinque errantiwn motus in
sphccram iUigavit^ effecit idem, quod iUe qui in Timceo
rnundum cedificamt Platonis Deus, ut tarditate, celeri-
tate dissimiUimosque motus una regeret conversio : quod
ii in hoc mundo sine Deo fieri non potest, ne in sphoera
quidem eosdem motus Archimedes sine divino ingenio
poiuisset imitari. Jul. Firmic, lib. vi, cap. 3 iHic est
iUe noster, cujus ingenio sphmra fabricata cceli lapsum
et omnium siderum cursus exemolo divincB imitaiionis
ostendit. Soiiuus cap. 21 : llic domus Archimedis, qui
juxta siderum discipUnam machinarius commentator
fult. Nec iamcii liac machina soliim celebris fiiii, sed
nliis in obsidioue Syracusaruin abumnibus celebratis.
Itcm iiydraulica machina qiiapiam , qiiam Tertull.

laudat cap. 14, lib. de Anima : Specta^ inquit, portai'
tosissimam Archimedis munificentiamj organum hydro-
licum dicOj tot membra, tot partesy tot compagines , tot
itinera vocum , tot compendia sonorum, tot commerda
modorum, tot acies, etc Barthius. Hujiis sphxrae me-
minii eiiain Cicero lib. ii de Nalura deoruin, ei lib. v
Tuscnlan. Quii-siionum. Vide etiain Claudianum in
E|)igraminale de Archimede. — Archimedes. App-ircl
Lacianiium rcspexisse ad Cic lib. ii de Nai.deorum,
D c 56 ; Archimeaem arbilrantur plusvaluisse in imitandis
sphoeroB conversionibus, quam naturam in efficiendis,
Add. c 54. BuNEMAN.

Incequales motus. De his vide Plinium, lib. ii.

Conversionibus. Id est rcgressibiis soiis ab uno
Trdoico ad aliuin. Vide Pliuium lib. xvni.

Vel inerrantium. lixc lectio est oinnium mss.
(deinpto i Oxoniensi) el veterum 2 edit. Rom., Vc-
nei., 1490, ac Bcitil., Is., Spark., Cellar., Valch.,
id esi, fixarum. Edil plures habeni, «rranliifm, male :
idem eniin esl ac t6 vagarum, quod sequitur, pro quo
est vagantium in 1 Clar. et Coiton.

Sotem slare. Vide Pliiiium lib. ii , cap. i9.

AnimaUa esse sidera. In quo errore fuit et Orige*
nes iii libro de Principiis.

Minutisque luminibus. Qnoad oculum scilicet.

«oecvofAcva. Hic Ovidii liber, sive translaiio ex Arati
Pliu:iiomenis , dcsnmptus csi. Hxc carmina ex Araio
graece refert Piuiarchus lib. ii de Pbilosophor. Pla-
citis, cip. 19.

UBEU n. DE ORIGINt: ERR0U1S. 382

CAPUT M. A scnsum. Proposiiiones quidem ver» sunt , ei sensl-

bile essc , quod sensu prsedilum gignat , et habere
sensum, cujus pars sensu aucta sii : sed assumpiio-
ncs falsx, quibus argumenta concludunt, quia neque
mundus generai hominem , neque bomo mundi pars
est. Nam hominem a principio idem Deus fecit, qui
et mundum : et non esl mundi pars homo, sicul cor-
poris membrum ; poiest enim mundus esse sine ho-
mine, sicut urbs, et domus. Atqui ut domus unius
bominis habitaculum est , et urbs unius populi ; sic
et mundus domicilium totius generis humani. Et
aliud cst , quod incolilur, aliud quod incolil. Sed
illi, dum student id, quod falso susceperant , confir-
mare, et sensibilem esse mundum , el Deum , argu-
meniorum suorum coiisequeniia non viderunt. Nam

QHod nee mundui totus, nec elementa sint Deus^ nec
animata,

Simili modo si terra, quam calcamus, qunm subi-
gimus et colimus ad victum, deusnon est, neccampi
quidem ac montes dii erunt : sed si hi non sunt, ergo
ne tellus quidem universa Deus videri poiest. Iiem
si aqna, quae servil animantibus ad usum bibeudi aut
lavandi, deus non esi, nec fontes quidem, ex quibus
aqua profluit. Si fontes non sunt, nec flumina qui-
dem, quae de roniibus colliguntur. Si flumina quoque
dii non sunt, ergo et mare, quod ex fluminibus
constat, Deus haberi non polesl. Quod si neque coe-
lum, neque terra, neque mare, qu£ mundi partes

sunt, dii esse possuni; ergo ne mundus quidem lo- B si mundi pars est homo, ei sensibilis est mundus'.

tos Deus esi, quem iidem ipsi stoici, et animaniem,
et sapientem esse contendunt , ct propierea Deum :
in quo tam inconstantes fueruni, ut nihil diclum sit
ab his quod non ab iisdem fuerit eversum. Sic enim
argnmenlantur : Fieri non posse, u( sensucareat,
quod sensibilia ex sc generat. Mundus autem gene-
rat hominem, qui est sensu prxdilus; ergo ei Ipsum
sen&ibilcm esse. Ilem : Sine sensu esse non posse ,
CQjus pars habeat sensuin ; igitur quia homo sensibi-
lis est, etiam mundo, cujus pars honio est, inesse

quia homo seniit : ergo quia mortalis est homo,
morfalis sit ei mundus necesse esi ; nec tanlum mor-
talis, scd et omnibus morbis et passionibus subjeclus.
Ei e conlrario : Si Deus est mundus, et partes ejus
utiqnc immortales sunl ; ergo et homo Deus est,
quia pars esl (ul diciiis) mundi. Si homo; ergo et
jumenia, el pecudes, clcaeleragenerabesliarum, et
avium, ctpiscium; quoniam el illa eodem modo sen-
tiunl, el inundi partes sunl. Al hoc lolerabile est :
nam el hxc colunt iEgypiii. Sed res eo pervenit , ut

YARIORUM NOTiE.

Siterra^ quam ealcamus^ elc. Bfullae nationcs ler-
ram lamquam deam coluere. A Phrygibus colcbalur
sub nomine Rhea;, Cybeles, elc. Assyrii iiidem illnm
prode;! habuere, tesieMacrobio Sal. lib. i, cnp. ^23:
Assyrii Deo^ quem sumnium maximumque venerantuVf
Adad nomen dederunt : subjungunl eidem deam , no-
mine Adargatim , omnemque potestatem ciinctarum re-
rum his duobus attribuuni , solem terramque intelli-
gentes. i£gypiii etiam illi divinos demlere honores
sub nomine Isidis, teste Servio in viii Mneid. : Isis,
inquit, tingua jEgypliorum esl terrOy quam Isin esse
totunt. Ilem Mncrob. Sat. i7, cap. 20 : Isis juncta
retigione celebratur^ qua: est vel terra, vet natura re-
mm subjacens soli. Germani eliam hanc deain co-
luere, ut lestatur Taciuis, qui dicit illam vocalam,
Hertham. Vid. Yoss., de Jdol., cap. 55.

Quam subigimus et coUmus ad victnm. I(a rcsiilni-
mns ex veteribus ediiis cunctisque inss. pricier i
Bonon. antiq. in qtio decst et colimus. hc hocCato
apud Ciceronem, de Scnectuie.

Nee campi quidem. Lego, ne campi quidem^ ut Vcn.
1495. 97. KuN.

Item si aqua. ?rx cnnclis gentibus prxcipuc aquam
venerati videntnr i£gyp(ii et Pcrs(c. De prioribus iia
Plularch. lib. de Is. el Osir. : Nihit in majore est
JEgypiiis honore, quam Nilus. E nostris Alhannsius,
qui i£gyptius ipse fuit, Orat. conl. Gcnles : Alii ftu'
xAos ei fontes^ et omnium maxime ^€gyptii aquam prw-
eipuevenerati,deosque appetlant. Siniililer Jui. Firuiic.
de Err. prof. Relig. Vossiis.

Neefontes quidem. Ex Goib., Lips. tert.,Ven. liTi,
Rost., ne fontes quidem, ul mulli libri : ne tellus qni-
dem, ne flumina quidem , ne muudus qui dem : iimla
ne ecetum qrut</m corrigcndum ptitavi. (^)nt'. Graivium
etalios, ad de M. Pcrs. cap. i, not. 8 el not. ad
Lact. lib. VI, cap. 15. Dln.

Nec ftwnina quidenu Pro ne reposui nec ex mss.
1 Reg., 5 Colb., Brun. ei editis inuliis : quod prui-
cedentia requirunt.
Qum mundi partes sunt. Eadem mens est Ciceronis

C de Natura dcorum, scilicei partes mundi non esse
paries Dei.

Ergo ne mundus qnidem totus Deus est, De hac
stoicorum senlo.niia vide Ciceroneni in iv Acade-
nucarum Qii:eslion. Mundns erai Sioicis Deus ipse.
Vid. Plularcb., dc l»bil. Plac. , lib. i, cap. 5 el 7;
Epipban., Ilxrcs. prxfat. : StMieca , Qua>st. nal.,
lib. 11, cap. 45 : Vis Deum mundum vocare? non fnt-
leris. Ipse enim est totum quod vides . totus operibus
suis indiius et se sustentans vi sua. Mnnil. Aslron.,
lib. I :

Qua patcat nmndum divino numine verli,
Aique ipsuni esse Deum.

Sic ct Cato apnd Lucanum,Iib. ix :

Ju|>ilcr est qiiodcuirique vides, quodcumque movetur.

Propositiones qnidem vera: sunt... sed assumptiones

(nlsce. Ciccroniano inore loquilnr Lactaniius, propo-

silionenique vocat eam syllogismi partein quain sclio-

D bistici majorem nominant, et assumptionem dicit

quam scbolastici minorem vocaiit. Ex hMO.

Mundus domicilium. Sic Cicero, lib. iii dc Finibus
ait: Mundum autem censent regi numinedeorum, eum~
que esse quasi communem urbem et civitatem hominum
et deorum ; et unumquemque nostrum ejus mundi esse
partem.

Aliud quod incolit. Ita ex omnibus niss. et velcri-
bus editis resiiiui. In pluribus iinprcssis cst cotit.
Viile priicedentia.

Consequentia. Reimm. , TornaRS., Consequentinm.
Idem Reimra : Ergo et Jumenta ; benc. Bc>.

Sed et. Omnium niss. est; sed etiam edilorum ,
praeter Tornes. et Soubron.

Jumenta et pecudes. Quod confirmatur ex Epistola
Pauti ad Roman., cap. i, v. 25.

Nam et hosc colunt ^gyplii. Absurdioribus supcr-
stitionibus niaxiine addicti. De supcrslitionibus reli-
giosis iEgypiiorum vide Herodolum lib. ii; Cicero-

m FmM. LACTANTII

el rana?, el culiccs, et formicae dii esse videantur, X
quiaet ipsis inest sensus, et partes mundi suni. Iia
sempcr argumenta ex falso petita ineptos ct absurdos
cxilus habenl. Quid, quod iidem ipsi aiunt, deorum
el hominum causa mundum esse construclum, quasi
communem domum :ergo nec mundus Deusest, nec
animnns, si constructus est ; animans enfm non
construitur, sed nascitur.lEt si est acdificatus sic uli-
que tamquam domus, tamquam navis ; estergoaliquis
nrtifex mundi Deus ; et seorsum erit mundus, qui
factus cst , seorsum ille , qui fecit. Jam illud quam
rcpugnans ct absurdum ,'quod cum coelestes ignes
cxteraque mundi elcmenta deos affirmenl , iiem
ipsum deum mundum dicunt. Quomodo potest cx
deorum muUorum acervo unus Deus confici ? Si as-
tra dii sunt, mundus ergo non Dcus, sed domi-
cilium deorum est. Si vero Deus mundus esl; crgo ^
omuia illa quac sunt in eo dii non suni, scd Dci
membra, quse utique sola Dei nomen accipcre non
possunl. Ncc cnim recte quis dixerii, membra homi-
nis unius multos homines esse : sed tamen non est
similis comparatio animalis et mundi. Auimal cnim,
quia sensu praeditum est, eliam membra ejus ha-
bent sensum, nec, nisi a corporedivulsn, brutescunt.
Gujus igitur rei siuiilitudinem gerit mundus? Nimi-
rum ipsi docent, cura factum esse non diffilentur, ut
csset diis et hominibus quasi communis donius. Si
crgo est constructus, ul domus, nec ipse Deus est,
nec elementa, qnac sunt partes ejus; quia neque do-
mus habere dominium sui polest, neque illa de qui-
bus domus constat. Non tantum igitur veritate , sed G

DIVIN. INSTIT.

28i

etiam verbis suis revincuntiir. Sicut cnim domus, iu
usum habitandi facta, pcr sc nihil senlit, dominoque
subjecla cst, qui e»m fecit, aut incolit : ita mundus,
per se nihil scntieus, faclori Deo subjacet, qui eum
in usum sui fecit.

CAPUT VII.

De DeOy el religiontbu» imifnentium ; de aparitia et
majorum auctoritale.

Duplici ergo ratione peccaiur ab insipientibus :
primum, quod elementa, id est Dei opera Deo prae-
fcrunt ; dcinde, quod elcmentorum ipsorum figuras
humana specie comprehensas colunt. Nam solis lu-
naeque simulacra huroanum in roodum formant; item
ignis, et terrac, et maris, qux illi Vulcanum,Vcsiam,
Neptunum vocant ; nec elemenlis ipsis in aperto
liiant. Tnnta homines imaginum cupiditas tenet •
ut jam viliora ducanlur illa quac vera sunt : aurosci-
licet, gcmmis, et ebore delectantur. Horum pulchri-
tudo ac niior prsestringit oculos : nec .ullam religio-
nem putant ubicumque illa non fulserint. Iiaque sub
obtentu deorum avaritia et cupiditas colitur. Credunt
enim deos amare quidquid ipsi concupiscunt ; quiquid
est, propter quod furta , ei lairocinia , et homicidia
quotidie sxviunt; propter quod bella per totum or-
bem populos urbesque subvertunt. Consecrant ergo
diis manubias et rapinas suas , quos certe necesse
est imbecilles esse , ac summae virtutis expertes, si
subjecti suut cupiditatibus. Cur enim coolestes eos
putemus, si desidcrant aliquid de terra? vei beatos,

VARIORUM NOTiE.

nem, in v Tusculan.; Philostralum, iu Vita ApoIIo-
nii, lib. vi ; Lucianum , de Sacrificiis; Solinum, cap.
45; el Euseblum, lib. ii de Praepar. Evang., cap. 1.

Vt et ranoB, Et rcslilui ex niss. nc veteribus editis
Rom. lu I Clarom. est, ut et araiiece; forsan gcniiina
lectio, quae melius cotivciiit culicibus et fonnicis
qiiam rana,

Jidem ipsi. Scilicet sloici. Conf. Cic. lib. ii de Nat.
deor., cap. 53, et cup. Gi; et Lact., de Ira cap. 13
ct seqq. Bunehan.

Mundum e$ie conslructum, Plato quoquc ulraque
utilur loquendi ratione iii Timaeo.'<Si inuiidus a Deo
ex nihilo faclus esl, quemadmodum professio Ciiris-
tiana credit , genilus noii fuit. Nnm yhgfrt^ fil ,
quaudo maleria aliam formam substanlinlcin induit.

Detuleius.

iVfltJij. Es/ergfo.Sicrescripsi.uii nmnesedd.disiin-
guiint, uhi Cell. navi$ e$t. Ergo. Post navi$, subaudi,
e$t <edificatu$. DuN.

Jnm itiud qunm repugnans et abeurdum. { Reg.
Nam.Ms. Pcn. clcd. Is., Spnrk., quam absurdum.

Affirment. Cunctorum prope inss. est et edit Rom.
H68. In i Coibert. et 1 Clarom. etin omuibus pcne
vulgaiis, affirmant.

Si vero deu$ mundus e$t. Ordine^meliori Reimm.,
Si vero mundn$ deus est. BuN.

Quee utique $ola Dei nomen. Sic reposuimus ex
qiiamplnribus niss. In 2 Reg. et editis est, $oliu$
Dei ; iii 2 Reg., 2 Colb., 2 Claroni., $olidi.

Brulescunt. Ila edit. Spaik., Cellar., Walch. , cl
cuncti mss. pru^ler 3 Colb. et miiltos cdiios qnibus
est putrescunt; corrupte oinnino. Brutefcunt. Lactan-
lio esl, seiisum perdunt. — Brntescunt. L, vii, cap.
12 : yon anima corporc deficiente, sed corpu$ attima

decedente brulescit, quia sensum omnem trahit $ecum,
Utroque vero loco Lactantius agit de sefutt, non vero
deputredine. Bun.

Neque domus habere dominium $ui potest, Sic le-
gendiim est ex utroque codice Bonon. et quinque
Vaticanis. Operariorum oscilanlia t oniissum esse ,
recie ceiisei Thomasius, et sic Icgendum esse
tcxius ipse evinclt : nam eo quod domus non habet
doiniiiiuui sui, hinc eiiani niundus eo jure non gau-
det. Prseter codices a Thomasio laudatos reperio
mss. Regios, 3 Colb., Cauc, Jun., iUItr., iSm.,
Canl., 1 Lips., 1 Clarom., Brun., edit.Rom. 1470,
ii74, Ald., Cral., Gymnic, Graph., Soubron., Is. ,
Gal., Spark., Cellar., Walch.
j^ Soli$ lunwqne. Conira hanc Groecorum superstitio-
'^ nem dispulal Gusehius I. lu Prtfiparal. Evangel. c. ^.
/7t aperto litant. Ita cuncti editi et omnes pene ma-
nuscripii Jun. , ^acrificant. i Reg. et i Colb., tii
operto litant, malel Bonon. antiq.,fn compita litant ;
alier Bonon. rec. et Tax., in evento aperto litam.

Nitor pr(B$tringit oculo$. Pro recepta, Epitome cap.
25, oculo$fulgor praistringeret. Cic. lib. iv Fin., cap.
14, aciem animorum virtuti$ $plendore prmtringitii.

BUNEHAN.

Con$ecrant ergo dii$ manubia$. Florus» lib. i, cap. 7,
de Tarquinio Siiperbo : De manubii$ captarum urbium
lemplum erexit. Manubiai auieni proprie quid sint, et
ut a prsedis sive spoliis difTerani, docet Nonius Mar-
cellus duin inqiiil : Manubia$ a prceda hoc di$tare ve-
teres exislimarunt ^ ut sit prada corpora ip$a rerum
qvoi capiuntur : Manubice vero pecunice ex prada ven-
dita redactce.

lmbecillc$. Goth. ^ehnm.yimbeciUo$. Optime, ne tot
sccundae vocales coiicurrant. Hiuc fm6£Cf7/e< proscripsL

385 LIBER II. DC ORIGINC ERROftlS. m

81 aliqua re indigenl? vel incorniplos , si volupiali A pulas , ergo noo credis. Ideo enim quaeris, ut eam

sequaris, cum inveneris. Docctecite te raiio non esse
veras reiigiones dcorum. Quid facies? roajoresne po-
tius, an rationem sequeris? quas quidem libi non ab

habent ea in quibus appetendis cupidilns hominum
non immerito damnatur? Teniunt igiturad deos,
non tam rellgionis graiia , quae nulla potesi esse in
rebus male pariis el corruplibilibus, quam ut aurum
oculis hauriant , niiorem levigati marmoris, aut ebo-
ris aspiciant ; ut insignes lapillis et coloribus vestes,
irel distincta gemmis fulgentibus pocula iiisaiiabili
contemplatione conirectent. Et quanto fuerint orna-
tiora templa, etpulchriora simulacra, tanto plus ma*
jestatis haberc credunlur : adeo reiigio eorum nibii
aliod esi, quam qiiod cupiditas humana miratur.

H» snnt religiones, quas sibi a majoribus suis ira*
ditas periinacissiine tucri ac defendere perseverant :
nec Gonsiderant quales sint ; sed ex hoc probatas at*-
qoe veras esse confidunt , quod eas veieres iradide- B
nint, tantaque est auctorilas velusiatis, ut inquirere
in eam scelus csse dicalur. Iiaque crediturei passim,
tamquaih cognilae veritati. Denique apud Giceronem
sic dicit Gotia Lucilio : € Habes, Balbe, quid Golia,
quid pontifex sentiat. Fao nuiic ego inteliigam , quid
lu sentias ; a te enim philosopho rationem religio-
nis accipere debeo, majoribus autem nostris , etiam
Dulla ralione reddila, rationis est credcrc.»Si credis,
cur ergo rationein requiris , quae potest cfficere ne
credas? Si vero rationem requiris, et quxrendam

alio insinuata , sed a te ipso inventa et electa est,
cum omnes religiones radiciius eruisti. Si rationem
mavis, discederc le necesse cst ab instllutis et aucto-
ritate majorum ; quoiiiam id solum rectum est quod
raiio prsescribit. Sin autem pieias majores seqiii sua-
det , faterie igitur, et stullos illos fuisse , qui cxcogi-
tatis contra raliouem religionibus servicruiii , et te
ineptum qui id colas, quod falsum esse convinccris.
Sed tamen qnoniam nobis laiitopcre majorum nonicn
opponitur , videamus laiidem qui fuerint luajores
illi, a quorum auctorilate discedi nefas ducitur.

Romulus urbeni conditurus , pastorcs inier quos
adoleverat convocavii, cumque is numerus conden-
dae urbi parumidoneus videretur, constituit asylum.
Eo passim confugerunt ex finitimis locis pessimi qui-
que, sine ullo condiiionis discrimine. Ita conflavit ex
his omnibus populum ; legitque in senatum , eos qui
xtate anleibant , et Patres appellavii , quorum con-
silio gereret omnia. De quo seuaiii Propertius Ele-
giarum scripior haec loquitur :

Baccina co$(ebat priscos ad vcrba Quirites :
Geaium illi in prato sepe Senatus erat.

YARIORUM hOTM.

Nitarem levigati marmoris f etc. Vide Terlull. Apol. C Sin autem pieta$ majores scqui suadel, Thomasius

cap. 12, Justin. Mart. Apol. ii, pro Ghrislianis

Adeo religio eorum, Sic restituimu^ex m^s.O Reg.,
i Bonon., plur. Valic, 6GoIb., 2GIarom., Em.,
Cantab. , Christ., Gotton. , Bailliol., et edit. Roin.
1470 : impressi 8 , adeo reltgio deorum; Egnat. seu
Ald. 1515, Paris. 1525, Graph., an ideo religio deo-
Tum.

Scetus esse dicatur, Sic legendiim est cx uiroque
Bon. codice, et tribus Vaticanis; quia, inquit Tho-
masius, docti et sapteiUes cuin simularent sc magni
bcere veierum aucloritatcm , dicebant quidein sceliis
esie iu eam inquirere , non lamen id scelus esse dn-
cebanty cum saepc ipsi nuilla siiorum inajorum irri-
derenl. Nec boluiii dicalur habenl codices 2 Boiion.,
dVaiic. , sed et 5 Golb., Jun., Lips. , Tax., Ultr.,
Em., Gantab., Rostoch., l^en., 2 Glarom. et edii. i
vei. Rom. ac Is. , Gall. , Spark. , Ceilar., Walch.;
quasi ita dicant paganorum eruditi , elsi aliter sen-

notat liuic sententiae ininoribus litieris in codice Bon.
hxc verba fuisse superscripta : Sinautem veritas ma-
jorest qu(B suadet. Verum in nuUo alio codice nobis
quideni viso ita habetur; quare iiihil mul.indnm ccn-
suiinus. Gall. — Qtiain lcctioncm iinmiitari non vult
Thomasius propter codicis anliquitatem. Altamen
minoribus lilteris legitur In eodem codicc: Sinaulem
veritas major est, qu(8 suadet^ falere igilnr,

Fatere, Sic reposui ex luss. et veieribus edilis
Roin. Iii ca:teris vuigatis csi, fateris.

Servierunt, Oinniuni fere uiss. est. \n mss. Jun. et
in vet. cdiiis sex, serviunt; in eex aliis excusis , ser-
vierint, — Servierint. [loc reclius, quum unius Bou.
Reim. et Gotli. s^rvi^ruitt, aut cdd. Siiblac, Rosl.
Veu. U74-97, Paris., Junl., Crat., Ald., Pairh.,
Gymn., serviunt, Bu^n.

Quod falsum esse convinceris, Iia lego cum mss. 5
Regiis, quoruin duo siiut veierrimi , 7 Val., 4 Coi-

Uant. In scripiis 4 Reg., 1 Golb., Brun. et 8 impres- ^. beri. aliisque multis, ac 10 vet. cdit. In scriptis 19«
^, ditcaltir. ^ inter quos est 1 Bonon. aniiq., et in G iinpressis rc-

Pawim. Id esl, temere, sine ulla ratione. Vid. not.
iop. et I. 111, c. 9. BuN.

buitio, Ita restitutum ex omnibus fcrme mss. et

(ditis. In 1 Reg. rcc. ac 4 ediiis, Lucillo; iii edil.
Grapli., Lueitlio, Hxc Ciceronis verba sunt ex lib. ni
deRat. deorum,non longea princfpio.

Balbe. Balbus est ipse Luciliiis (vid. cap. 5), et
Cotia est idem poniirex. Gic. de Nat; deorum lib. i,
cap.22.

hationis est credere, Absuiit a Ciceronis libris ra'
^nis est ; nec vero displicent Gruiero. Gell

Qua quidem tibi non ab alio insinuata. Sic habent
mss. 2 Bonon., Tax. , Pen. , 5 Vatic, 5 Golb., Em.,
Cant., Cauc, Pal., Lips., Rosloch., Uit.; !2 Clarom.,
firan. et veteres edit. Rom. , Paris. , Is. , aliique
Regii quatuor et nonnullse editiones carcnt illa nega-
tiva, qwe necessario cst addend.i, ut sensus constet.

Electa e$i. Mss. 14, elata est. Vcruin Thomasius
pvtat legendum esse : Eiata est.

centioribus est, conviceris, Aitainen pulat Tlionasius
ex 1 Bonon. ei 5 Valicanis legendum csse, quod fal-
sum esse conviceris. Et lioc . inquil, referlur nd Gice-
ronem diceiilcm : Qui ea ob pietatem sequebalur, quas
falsa esse conviceret.

Yideamus tandem, Mss. 11 et6 vct. edit. pro tan-
denif repetiint lamen, qiiod proxiine praecessit.

Asylum, De quo vide Dionysium ^Halycarn., Li-
vium., Pluiarchum et Strabonem.

Passim, Pcroilus in Cornu copiac, ed. Ald. f. 844
vassim hic expouil pcr undiqne, Iino signincai liic
indistinctey sine ordine; qiiod suadent verba, sine ullo
discrimine, BoN.

Propertius. Lib. iv, Elegia 1, in qua veterum Romn-
Dorum frugaliiatem cum sui temporis luxu confert.

Buccina cogebatf ctc. Ilic ordo esi manuscriptorum
et vet. editorum : plures vulgali priiis distichon po-
aleriori ponunt loco. His ver»ibus si^nilicat Proper-
tiust primos senatores iion usos fuisse logis pra>

287 PIRM. LACTANTn DIVIN. INSTIT. 588

A humani. Quare cum' sapeft, id est, vcriialem qu;c-
rere, omnibus sit innalum, sapientiam sibi adiinunt,
quisine ullo judicio invenia majorum probant, et ab
aliis pecudum more ducuntur. Sed hoc eos fallit,
quod majorum nomine posilo, non pulant fieri posse,
ut aut ipsi plus sapianl, quia minores vocantur, aut
illi desipuerint, quia majores nominantur. Quid ergo
impedit, quin ab ipsis sumamus exeniplum ; ut quo-
modo illi , quae falsa iiiveneranl, posleris tradide-
runt, sic nos, qui verum invenimus, posteris me-
liora tradamus ? Superest ingens quxsiio, cnjus dis-
putatio non ab ingenio, sed a scientia venit, quae
pluribus explicanda erit, ne quid omnino dubium
relinquatur. Nam foriasse aliquis ad illa confugiat,
quac a mullis et non dubiis iraduniur auctoribus ;
Quare oportet, in ea re maxime in qua vitae ratio B eos ipsos,|(|uos docuimus deos non esse, majestatem

Curia, praetexto quae nnnc nitet alta Senatu,
Pellitos liabuit nisiica corda Palres.

Hi sunt Patres, quorum decretis eruditi ac prudentes
viri devoiissime serviunt , idque verum ac immu-
tabile omnis posleritas judicet, quod centum pelliti
senes statutum esse voluerunt , quos tameo , ul in
primo libro dictum est, cap. %% Pompilius itlexit, ut
vera crederenC essc sacra quae ipse iradebat. Est
vero, cur iilorum auctoritas tanli habeatur a posteris,
qnos nemo , cum viverent , ncque summus, neque
inflmus afflnitate dignos judicavit ?
CAPUT VIII.

De ralionis u$u in religtone ; deque somniis^ auguriiSf
oraculis^ lalibusque porlentis.

versatur, sibi quemque confidere, suoque judicio ac
propriis sensibus magis nili ad iiivestigandam el
perpendendam veritatem ; quam credentem alienis
erroribus decipi tamquam ipsura raiionis expertem.
Dedit omnibus Deus pro virili porlione sapientiam,
ut ei inaudita investigare possent, et audila perpen-
dere. Nec quia nos illi temporibus antecesserunt,
sapieiitia quoque antecesserunt ; qiiae si omnibus
aoqualiter datur, occupari ab aniecedentibus non po-
test. lllibabiiis est tamquam lux et claritas solis,
qiiia ut sol oculorum, sic sapientia lumen esl cordis

suam persaepe osiendisse, et prodigiis, et soniniis, et
auguriis, et oraculis. Et sanc multa enuraerari pos-
sunt digna miraculo:in primis illud, quod Accius
Navius summus Augur, cum Tarquinium Priscum
commoneret, ul nihil novi facere inciperet,nisi prius
esset inauguratus, eique rex ariis ejus elevans fldem
dicerel, ut consultis avibus renunliaret sibi, utrumne
fieri posset id quodipse animoconcepisset, atflrmarei-
que Naviusposse: Cape igiiur hanc, inquit, cotem,

eamque novacula dissice. At ille incunctanter acce-

pit ac secuit.

VARIORUM NOTiE.

texiatis , sed pellibus , more rtisticorum , quorum G
ve^tes eraiil pelles. Walch. Attamen in omnibus ,
qu.-is vidi , Properiii edilionibus disticon istud Curia
priBtextOf etc, praeponiiur huic : Buccinacogebatt etc.,
sed baec sonsum noii inuiant. Vide igilur Proper-
tium libro iv, Elegia 1.

Pro virili portione, Id cst aequaliter ; namque por-
tioncs viriies jurisconsulti ul plurimum aequales iii-
terpretantiir, qtiae scilicel pro niimero persoiiarum et
in capita consliluantur, ut totflanl, quol snnt el per-
son:p. Betijleius. — Pro virili porlione. Hinc Lactait-
tius, Sapientia^ iiiquit, omnibus aequaliler datur ; et
I. III, c. 35 : Sapientia sine ullo discrimine omnibus
data est^ eic. Addas reliqua. Bdn.

Occupari.,, nonpotest, Eteganler Sencca, ep. 35,
fln. : Patel oninibus verilas : noiidum est occupata ;
multum ex ida, etiam futnris, reliclum est. Cell.

lllibabitis. Vox niaxiinc rara. Mss. \ Colb., Em.,
Cniilabri}(., illnbilis ; 1 Lips., iUibalis : Gronov., ha-
bilis. — JlUbabilis, Id esi. nibil ex en delibiri aut de-
cerpi poiesi. Docle Gronovius ad Senoc;E ep. 85 ,
p. 547 : Delibatuh, quod ab alio sumiiur et propaga-
lur sine iUins lcesione, lumena tumineaccenditur. Ubi
plura. BuN.

Cordis hiimani. 1d esl, anima; nostrae, intollectus
noslri : loqniltir Laclaiilius^more llcbrxorum.WALCH.

Pecudum more. Seneca Vit. Beat., c. 1 : Nepe-
corum ritu sequamur antecedentium gregem, pergentes^
non qua eundum, sed qua itur.,. optima rati ea, qum
magno assensu recepia sunt quorumqne exempla nobis
mulia suntjuec ad rationem,se(/ ad similitiidiiiein vivi^
mus. Conf. L. ii, c. 5.

Minores. Id est, posleri, c. <5. Sic ssepe Virgilius,
ad qiiem Servius, Eryibru;us,Tanbman. Cerda plura;
ciad Jnvenal. Sat. i, 148. Rigalt.

Quoi falsa invenerant. Scitelegitur qucein mss. Re-
giis. in 5, Colb., Golb., 1 Claroin. ac veterib. editis.
In 5 Colb., i Clarom. firun. et vulgatis rec. csi, qui.

Et auguriis, Auguria non solum apud Graecos, sed

et npud barbaras quasque nationes in preiio fuerc^
i£Iian., I. ii Var. Ilist., c. 51. Ilnnc ad Gra'Cos
scicnliam mannsse iradenle Telegono, primo ejus
inventore, prodidil Suidas in voce Tu^i'/. At
Eirusci se auciores praedicabnnl , reperioremque
cxliiisse. Tagem qucmdnni.Ovid., I. xv Metamorpli. :

Indigense dixere Tagem, qui priinus Etniscam
Edocuit genlem casus aperire futuros.

Qui plura deangtiriis vult, adeai Dempsterum, ex quo
li:rc hnusimiis. Exempla quac sequuntnr ex Cirerone
potissiiniim desumpta snnt ex libris deNninra deorum
et do Divinniione. Vide eliain Valcrium Maxim.,1. i,
c. i et senucni.

Accius Navius, Ita omnes ferme mss. et edii.iBon.
antiq. et i Colb. a secunda manu, Nccvius. Aliquibus
dicilur Actius Navius, In 2 Reg. est Attus ; apud
Ciceronem vulg;)tnm, Attius Navius, De bac hisloria
vide Cic, I. ii de Nat. deor., et 1. i de Divinatioue.
Extal in Livio, I. i ; Floro, 1. 1, c. 5 ; Dionys. Hali-
carn.,1. iii ; Valer. Maxim., 1. 1, c. de Auspiciis.

Facere. Hrcc vox abesl a ms. Canl, iiec inde sen-
sns delicil. Altainen codices quos mihi videre liciiit
habenl, facere inciperet, ui legitur in hac nostra edi-
tione.

Nisi prius esset inauguratus. Inaugiirare, hoc loco
est, anguria consulerc. Inaugninbaniur etiam loca
quando consecrabanliir. Et qoia crenti mngistrntus
mufiera sibi delcgata sinc angnriis non adibant, in-
aiigurabnntur, hoc cst, ut bodic barbare loquuntur,
investiebantur.Vide ad h;ecFrancis. Petrarch., 1. iv
Rer. Mem., liacl. 5, c. 5. Bet.

Eamque novacula dissice, Sic habent mss. omnes •
alque ita legcndnni esse censeo cuin CI. Puieano, qui
verbnm hoc, dissiclOj erudite expiicat : quasi dice-
res disseco. ILncc vox sic legendn npud nuclorem no-
slrum Laclanlium, 1. iii, c. 17, non disjice, ut vitiose
impressi fere omnes habeiit, si excipias tamen edi-
tionem Rostoch. annii476, qiiae habet dissice: qua

S9 LIBER II. Dt: ORIGINC ERRORIS. m

Deindc illi]d« quod Caslor et Pollux, bello lalino, A feruni, quae semper impudica esset habita ob mmios

apiid Lacuni Julurnae visi sunt equorum sudorein
abluenles, cum xdes eorum, qux juncta fonii erat,
suasponle paluisset : iidem bello macedonico equis
albis insidenlcs, Publio Vatieno Romam nocte vc-
nienti se obluiisse dicuntur, nuntiantes eo die re-
gem Perscn vicium atque caplum, quod paucis posi
diebus liiierae Pauli verum fuisse docuerunt. Illud
etiam mirabile , quod simulacrum Fortunae mulie-
bre non semel locuium esse iraditur; ilem Junonis
Monelae, cum, capiis Yeiis, unus ex miliiibus ad cam
Iransferendam missus, jocabundus ac ludcns inter-
rugavit, utrumne Romam migrare vellet, respondit
velie. Claudia quoque proponiiur in exemplum mi-
raculi. Nam cum ex libris Sibyllinis Idsba mater esset
accila, et in vado Tiberini fluminis navis qua vehe-

corporis cultus, deam submissis genibus orasse, ut,
81 se caslam judicaret, suum cingulum sequeretur,
ita navim, qux ab omni juventute non valuit com-
moveri, ab una inuliere esse con^motam. Illud aeque
mirum, quod lue saevienle , iGsculapius, Epidauro
accitus, urbem Romam diutnrna pesiilentia liberasso
perhibelur,

Sacrilegi quoque numerari possunl, \ quorum prx-
seniibus poftnis iiijuriam suam dii vindicasse credun-
lur. Appius Claudiiis Censor, cum adversus respon-
sum ad servos publicos sacra Hcrculis transtulisset ,
luininibus orbaius est, el Poiiiiorum gens, quac pro-
didit, inira unius anni tempusextincia est. IteraCen-
sorFulvius, cum ex Junonis Laciniai templo mar-
baiur bxsissel, ncc ulla vi commoveretur, Claudiam B moreas tegulas abstulisset , quibus aedem Foriunae

YARIORUM NOTifi.

de re vide Pareiim in suo Lexico Critico, ubi hoc
verbuin ex nntiquis auctoribus cxplicat. In ms.
Rohanneo legilur deffice, sed male ; al Sangerma-
nens. liabet dissicey ul alii codices.

Et PoUux. Haec historia legilur apud Piularcli. in
Paulo i£nnlio : memiiierunt et Yaler. Maxim., i. i,
c. de Miracuiis ; Ovid., 1. i Fast. ; Cic, 1. ii eliii,
de Nat. deor.

JuturntB, Mss. 1 Rog. rec, 1 Colb. el Brun.,Dm-
lurnig ; al. i Reg., Tornes., i Colb., ^liturnas ; i
Claroin., Vnilurna; i Bonon. antiq.,&*a(ttrNi.Juuiriia
Dauni lilia, Turni Rniiiloruin regis soror, ciijus no-
niine fons el lacus erat influens in Numium Fiuvium
in Latio non longe a Lavinio. Hujus mciitio jit ii

di<:se. nut Cicero Yalerium Max. et Laclanlium in
errorem induxisse.Conf. FreinsU.et Duker.adFlor.,
c. 1. pag. 40-i. Blneman.

Simulacrum Forlunoe muliebre. Sic reposui ex anli-
quioribus el poiioribiis mss. In receniioribus cl in
vulgatis est muliebris. Super boc lcge Dioiiys. linlic,
I. VIII ; Plularcb. iii Coriolano ; Liviuin, I. ii ; Yaler.
Mnxini., 1. i, c. de Miracul.; S. Augusiin., 1. iv de
Civit. Dei, c. i9.

Junonis Monetas. Ms. i Bon.antiq., Monita:. Juno
Monela a nionendo cognominata. Cic, 1. 1 de Divi-
naiione, c 45, et 1. ii, c. 3i. Junonis Moneta: bislo-
ria Cbt npiid Livium, I. v ; Yaler. Maxim., 1. 1, c de
Miraculis. Piutarcbus inCaroillo scribii, Monetx lem-

Fastor. ab Ovidio. — Apud lacum Juturnas.yid. Gro- G plum eo loco fuisse, quo Manlii Capiiolini domus
nov. ad Minuc Fel., c 7, p. 62. Aiiclor quidcm est ruerit

Dioiiys. Halic, I. vi Ant.f. 551, in bello Latiiio simile
quid accidisse ised bancbistoriam, loco cit. adaliud
lempus, ad macedonicum scil. bclluin, cum Fluro,
1.2, c ii reciius referl. Lnpsus ergoesl Lactan-
lius ; quoiiiodo enim bello Latino aides Cistorum
potuit patere, quae post id belium demum a Pusiliu-
mio dedicata, secundum Ciceronem, i. iii de Nat.
dcor., c. 5; Liv.,1. ii, c 42, Dionys. c I. Bun.

jEdes... erat,.. puluisset. Gotb., cedeSj quoi junctcB
fontieranttpatidssenty[i\\ir2L\'\ nuriiero de leiiiplo ; iic-

2ue male, uicoiitra Yallain docet Aiexand. ab Aiex.
>ier. Gen., I. vi, c. S), de Duobus teniplis. Lixiiis,
J. XL, c 34 : yi^des duce dedicalas sunt.., hm cedes
didicatas. L. xlv, c 2. Ad Yoss. dc Analog. L. i,
c.io. Bun.
Publio Vatieno. lla rcsliluimus ex mss. iO Reg.,

Interrogavit. Ila mss. antiquiores et meliorcs. Re-
ccnliorcs et editi Jegunt, interrogaret.

Claudia quoque. Haec bistoria est apud Livium I. ix,
Decad. iii ; apud Herodiaiiuin, 1. 1 ; apud Ovid., I. iv
Fasior. — Ciaudia. De bac plures auctores indi-
civil Savaro ad Sidon. Apollin. Carro. 24, pag. 207.

BUNEMAN.

Proponitur in exemplum. Ita edoex Reinim.,Goth.
cl Lip. leii. III Yel. Inlerpr. Lat. Nabuin 3, 6, Po-
nam te in exemplum. Scile Minuc Felic, c 36,
aliquem iii exempluui prcedicare. Immo ipse ilerum
Lactanlius, 1. iii, c 6. Quod proponi soletin... exem-

plum. BUNEMAN.

/Esculapius Epidauro. Hiijiis hisloriae meminit Li-
vius, lib. x; el 1 iuiarch., in Probl.
Appius Claudius Censor. Yid. Yal. Max. 1. i, cap.

SColb., 2 Claroin. ac editis Roin. 1470 et Betul., ^ i ; Livium, ix, cap. 29. Cell

faventibus iiiss. i Colb. el Brun., quibus cst Yatreno
)ro Vatieno ; in multis edilis, Vatinio. Apud Cic,

. m dc Nal. deor., n. ii, leg. Vacieno, et in marg.
yafi^iio ; c et I sxpc coiifiinduntur in maiiuscriplis.

, Eo die regem Persen victum atque captum. Ex Livii
I. xuv, fin., et I.xlv, princ itein Plularcbi iEiniiio,
f. 266... 269, clarum, vel quaiuor aui plures victum
inler et capluin inicrcessisse dics : Lactanlius vero
sequiturCiccroiiem. Quod Fiorus, I. ii, ci2 : Eodem
die qno victus Perses in Macedonia^ Homas cognitum
tst. Plifl., I. VII, c 23 : Caslores romani pcnicam ui-
etoriam ipso die, quo contigit, nuntiavere; et Minuc.7 :
Yictoriam eodem d/>, quo fecerant, nuniiavere. De »t-
cto tantum dixere ; id de capto cliaiii expressc Ci-
cero, 1. II de Nat. deor., c 2 : Tgndaridm Persen vi-
eium nuntiavere. P. enim Vatienus, quum... venienti
twctu duo juvenes cum equis albis dixissent, reijem
Perun illo die capium, senalui »Mw/iflvif.Yidelur Ya-
tJiiius Persen illo die captum ex suo ad victum addi-

Adversus responsum. Uaec duo verba desimt in mss.
i Bon. aniiq. el 3 Reg.

Orbatus est. De Appii Claudii csecitale lege Gicero-
nem iu Catone majore.

Ei potiliorum gens. Livius d. 1. Potitia gens , cujui
ad aram maximam Herculis familiare sacerdotium fue^
rat, eic Eral tum in xii familias divisa : quo mira-
biliu^, omnes intra annum cum stirpe exiinctos. Livius
ibidem. Cell.

Censor Fulvius. De hoc lege Livium, Decad. v, lib.
II, et Yaier. Maxim., de Neglecia religione.

Junonis Lacinias. Ita legendum ex potioribus mss.
Reg., 5 Colb., Toriies., i Clarom., Tornes., Brun.,
et oinnibus fere edilis, ac Yirgil. ^neid. lib. iii, v.
552; Plin., lib. ii, cap. 7; Arnob., lib. vi. In i Clarom.,
Lascinias, pravx; in aiitiq. i Bon. et i Reg. ac cdit.
Jun., LucincB ; i Colb., (JcimiF. Yide Yaler. Max.,
lib. I, cap. i, u. 20. Juno Lacinia a Promoutorio

291 FIRM. UCT-iNTU DIVIN. INSTIT. m

equestris/quam Romae fecerat, tegeret, el mente cap- A scrvum sub furca medio circo ad supplicium duxcrat.

tus est, ct amissls duobus (iliis in Iiiyrico.*mili(antibus,
summo animi moerore consumptus est. Prserectus
eliaro M. Antonii Turullius , cum npud Coos everso
^sculapli luco classem fecisset , eodem posiea loco
a militibus Caesaris est inierfcclus. His exemplis ad-
jungitur Pyrrhus, qui sublaia ex thesauro Proserpi-
nx Locrensis pecunia, naufragium fecit, ac vicinis
dese lilioribus illisus esi, ut nihil, proeler eam pecu-
niam , incolume reperiretur. Ceres quoque Milesia
multum siDi apud homines veneralionis adjccit. Nam
cum ab Alexandro capta civitas essel, ac milites ad
eam spoliandam irrupissent, omnium oculos repenie
objectus fulgor ignis exlinxit.
Reperiuntur etiam somnia, quoe vim deorum vi-

Sdcoque ludos instaurari oportere ; ^uod cum ille
neglexisset, eodem die fiiium pcrdidisse, ipse autem
gravi morbo esse correptus : et cum rursus eamdem
imaginem ceracret quaerenicm, saiisne poenarum pro
neglecto imperio pependisset, leciica delaius ad Con-
sules, et omni re in Senatu exposita, recepisse cor-
poris firmiiaiem, suisque pedibus domum rediisse.
Illud quoque somniumnon minoris fuitadmirationis,
quo Caesar Augustus dicituresse servalus. Nam cum
bello civiii Bruliano, iroplicitus gravi morbo, absii-
nere praeiio slatuisset, mcdico ejus Artorio Minervae
species obversata est, monens ne propter corporis
imbecilliiatem casiris se contineret Caesar. Itaque ia
aciem iectica per laius est, et eodem die a Bruto cas-

deanlur ostendere. Tiberio Nanique Atiinio , homini B tra capta sunt. Multa praeterea exeropla similia pos-
plebeio, per quiciem obversaius esse Jupiier diciiur, sunt proferri : sed vereor ne, si fuero in propositione
et prajcepisse, ui Consulibus el Senalui nuntiaret , rerum conlrariarum diutius immoratus, aut oblilus
ludis Circensibus proximis prxsuUorem sibi displi- esse propositi videar, aut crimen loquacitatis in«
cuisse, quod Antonius Maximus quidam diverberatum curram.

VARIORUM NOTiE.

cognoroine juxta Crotonem; sic Virgilius lib. iii
i£neid.t:

Attollit 86 dira Lacinia coDtra.

^dem FoTtHna etfuestrii. Quam Pmconsul voverat

bello Celilberico, Livius lib. xl, c. 40 , el post sex

annos dedicabai Censor , scu ex Censura, idem lib.

xxxxii, c. 18. Veius iiiscripiioapudCruL, p.75, u. 4 :

FORTUNiE EQ. SACRIS.

Cellarius.

TuruUiut. Sic plurimi mss. et editi. At in mss. 1
Reg. rec. est, Curuiliu$; I Clarom., TuralUus; 1 Col-
berl., TuriuUius ; 1 al. Colb., Turculius; 3 Colb. et
Bruii., Thurillius ; Torn., Turillus ; al. Clarom. et
Em., Tertutlius. i>e hoc etiam vide Valerium Maxim.
capile jamciiaio.— Proefectus,,. M. Anlonii Turut-
lius. Fuit ex percussoribus Ca^saris, posiea Anlonio
triumviro aniicus, ut Oio 1. li, p. 44$. Cell.

Loco. Ms. 1 Clarom. ac editi Ald., Paris. i525 »
Graph., Is., tuco : sed male; siquidem iuco everso
taiitum supererat locus.

C(Bsaris, Augusti sciliccL— A mitilibus Ccpsaris. Cae-
saris Octiviani iFiuroviri, cui Turullius ab Antonio
44 traditus fuii ; Dio ibid. Cell.

Pyrrhus. De hoc vide Valerium ibidem.

Ex thesauro Proserpince Locrensis. De hac spolia-
liane Valer. Maximuslib. i, cap. 1, exiern. 1 et Livius
lib. XXIX, cap. 8. Uterque etiam aliani ejusdem fani
spoliationem memorani, a Plemiiiio Scipionis legato
factam, eamdemque iion impunitam. Cell.

Milesia. De qua vide Valerium.

Capra dviras. InFabri ihesauro legiinus : Lactantio
esi vox (civilas) pro urbe ; uoiavil quoque Walchius in
Diair., p. 60, ex Lact. 1. iii, cap. 21. Adde, I. iv,
cap. 13; lib. vi, c. 6; lib. vii, cap. 26» cap. 2i, ut
omitlam, Vossiuiu slatuere Cflesarem I. i. B. Civ., c.
1, dixisse citHtatem, pro urbe Roma. Bon.

Objectus futgor ignis. Doetiss. Fraucius siispicaba-
tur legendum esse, objeeli fuloor ignis.

Somnia. iluc perlinet Vul. Max. lib. i , c. 7, lute-
grum. BuN.

Per quietem. Scite Latini insomnia quietis vocabulo
siguiricant. Cellar.— De hoc vide Valerium, cap. de
Iiisoiiiuiis ; Ciceronem , lib. i de Divinat, Dionys.
llalicarn., lib. vu; Plutarch., iu Coriolano; vide etS.
Aiigusi. dc Civltaie Dei lib iv, cap. 26.

Prmuitorem, Sic babent cuncti lere inss. et editi ,
ei sicValerius Max. d. \. Ai Cicero et Arnob. iib. iv,
prcesutem; Livius, proesuitatorem^ qui saliando inUium

facii ludorum.

Antonius. h\ edit. Buneman. legitur AnfnmiuM^ se
quensque de hoc nomine habelur nota.— An/romus. Sic
habent mss. Lips., Goth., Rost., Vcn., 1471, utraque
Gryph. In Macrobii ed. Groiiov. 1670, lib. i , Sat.
21, legitur, AuTRONifis. In mea rariori Brixiensi 1485,
et alia Ven. 1500, in Macrobio, Atronius : In plu-
ribus Lact. Ven. 1495, 97. Parrh.,Paris. ct pluribus,
Antonius. Ex voce. quidam^ posset videri homo ob-
(; scuriis. at dicilur Diouysio in Antiq. f. 475, ocfhp
oOx oLtfQmi' Lipsio lib. iii de Cruce, cap. 5, reciius
noineti videiur, Autronius. Ciceroni in Bruto , cap.
68, inemoralur P. Antronius, Bun.

Servum sub furca. Moris erat servos infidos snb
furca virgis caidere; ille vcro qui hoc supplicii genere
fuerat affectus, Fiircifer audiebat, ut refertPlutarchus
in Coriolani vita. GALLiBUS.

Ipse autemgravi morbo esse correptti$...tectica deta^
tus, elc. Sic restitui ex potioribus mss. 2Reg., 2Col-
bert., 2 Clarom. Subintellige utrobique Ycrbum i/fd-
lur, qiiod prsecessit ; alioquin syntaxis non constabit»
sicut nec iii lectione, est correptus : quae est 1 Colb.»
Brun. et ed. Rom. 1468, 1470, Paris. 152^, necfuein
ea, ipsum autem gravimorbo essecorreptum.,. tecttca de-
iatus,qndSi est 2 Reg. ct2Colb. ac plurimum editoniro.

lllud quoque somnium, etc. Varinnl nonnihil scriiH
tores; quidam enim tradunt, Augustum propter illud
somnium in aciem descendisse , aiii vero , propter
-^ idem somnium proelio non adfuisse. Lactantius Au*
^ clorcm liabuit Valerium lib. i, cap. de Soinniis.Vide
eiPlut.,inBrul.,ad Un.;Suei. in Octav. cap. 15 et 9;
Appian. ad fin iv deBeil. Civii.; Paterc., ibidem; ct
Flor. I. IV, cap. 6; Teriull. in lib. de Anlma. Is^os.

Augustus. Cum dc hoc dissentiant Scriplores, vide
Suetonium, Plutarch., Paierculum, Florum.

Obversata. RosL, Ven. 1471, uiraque 78, 93, 97.
Paris.. observata : at reciius el elegantius mss. et
Parrh., Ald., Gymn.,Gryph.,Tornaes.,Tiioro.eteoiii
sccutx edd.jObversata. Sic supra, nerquietem obver-
satus... Jupiter. Confusse quoque nae voces in codd.
Valerii Max., lib. i, cap. 7 : Atqueeadem amnuf ejus
obversata est species. Bunehan.

Crimen... incurram. Sic libri sine pnepos. In. Ite-
rum lib. vi, cap. 25 : Ne quis tumoris ei arrogantim
crinien incurrat. Scriptoribus sacris boc solerone.fAr*
Dob., I. IV, p. 158, stuititia crimen incurrat. Cypr«
exhort. ad Hart. f. 585... incurrere eetema supfltcia.
Sulp. Sev., lib. ii, DiaL 9, venantiuni agmen tneurn

±0o

CAPUT IX.

LIBER II. DE ORIGiNE EnUORIS. 294

A ct, lumine acccplo, suos ac loiius generls liumani

De Diabolo^ Mundo, Deo, Providenlia^ Uomine ei eju$
sapienlia,

Exponam igiiur omniuni islorum raiioncm, quo fi-
ciiiusres difliciles et obscurae inielliganiur, ei lias
omues ftimulati numiuis pr^estigias rcvelabo, quilms
inducti homines , a verilalis via longius rcccsserunt.
Sed repelam longc aliius ; ut si quis ad legendum
Teri expers et ignarus accesserit, inslruaiur, atque
iolelligat, quod tandem sit

Caput horam et causa malorum ;

pcrspiciat errores.

Cum cssetDcus ad excogiiandum provideniis simus,
ad faciendum solertissimus, aniequam ordirelur hoc
opus mundi ( quoniam pleni et consommali boni fons
in ip«o erat, siculest semper ), tit ab eo bonum lam-
quam rivus oriretur, longeque proflueret, produxit
siniilem sui spiritum, qui essei virtuilbus Dei Patris
prxdiius. Qu<imodo autcm id voluerit, in quarto libro
docere conabimur ( tcilicet cap, 6 ). Deinde fccit al-
terum, in quo indoles divinae stirpis non permansit.
Itaque sunpte invidia tamquam veueuo iofectus est, et

VARIORUM NOTiE.

nmiu. BcifEMAii.

Et ha$ omnes timuiali numinis prasiigiat reveiabo*

Ita mss. plerique Regii et Vaticaui , G Colb., Pen., t

Chroni., Brun., omnesque ediii praiier Rom., 1468

el 1470, in quibus est, iimulalai; in Regio-Put., et

ha» omnes simuiaiiotnun in his prwstigias reveiabo ;

ID Bon. antiq., el has omnes simulaiionum causat in

ku vrastigiis revelabo ; iii 1 Clarom. , ei has omnes u-

nuuaiionum cautas in fut pr^estigiis simulaii uuminis

prasiigias revelabo.

Inducii, llss. 1 Bon. aiitiq. et 1 Ciarom.. iiidocii,

Inslrualur, Ita quainpluriini mss. et ed. Cellar. bi

oclo rec. mss. ct cunctiii ferme editis, InsUiuaiur.

Capui. Kx Virgil. ii i£neid.

Perspiciat erroret. Post li«c verba in deccin rcc.

mss. etin pluriniis iinpressis sequentia ba>c legnnlur :

Sicul mnter sine exemplo genuit aueiorem tuum , tic

inefabiiiier Pater genuisse credendus est coaternum. De

atatre natus esi^ qui jam ante fuii ; de Paire, qui aii-

ifiuindo non (uit : hoc fidet credai, inielligentia non re-

qmrat, neaui non inventumputel incredibile, aut reper»

IMI non credai tingulare. Sed illa non reperiuniur in

«ntiquisftimis ross., i Bonon.,i Reg., Gauc, 5 iiein

tliis Regiis,3 Vaticanis.lSorbou., 4 0xon.,Tornc8.,

Betul., Gat., 2 Coib., t Clarom., edit. Is., Spark.

aliisque. Li 1 Clarom. cod. margiiie scripiutn est:

Bac non credo esse Lacianiu terba. In editionibus an-

liquiftsimis 1475 ct 1490, paulo post incdium legiiur,

iioii defuii; bicut ct in inss. Rohanneo et Sangerina-

nensi. At rectius illa sustuieris, quam si in einen-

dandis ( qiiod alii faciuni ) operam luseris. Ltenim

ab Arianisaddita sunt, elredolenl ha^resim Arianain,

quae toties de Christo pronunliavii ''Uv gItocv oOx iSv.

Ego liacc in tcxtuin propier illos inaximo nuiiiero

uss. iion esse admittenda iiuio cuin Gaiheo. Betu-

leiusqui lixc verba admiitii in teitu Lacianiiaiio,

ttonet tamen ea non esse in vetcri codice, ac nil non

Bovet, ut ipse sensuin his (ribuai CaLholicuin, fate-

Uirque ea sapere h;bresim Ariaiiam. Verum prxstan-

Ussiiua editio Coloniensis anni I5U, illa noii adiniliit

libi ininutioiicharactere,moneique ea non haberi in

■lanuscriptis quibus editor usus est.

Deus ad excogilandum providcntisnmus, Sic habent
mnlti aniiquissimi et optiiu mss. quod ex infra se-
queiitibus confirmatur : Et meximum Fiiium proifecit
operi universo; eoque simui et consiliatore utut ett et
vtifice in excogiiandis, ornaudis perficiendisque rebut^
quoniam is et provideniia, et ratione ei potesiaie perfec-
ttu est. Et inferiiiB : Provideniia exco^tandi, ei soter-
Ha potetiasque faciendi. In 8 rec. scripiis el in edilis
esi, prudeniissimus.

Ordireiur hoc opus mundi. Post hiec verba in inss.
Marm., Goth. et in muUis impressis hiec scquiintur :
Fecitin principio bonum ei malum; id planequid sit^
aperiius expUcabo ^ ne qms me iia ioqui arbitretur^ ut
poetm soleni^ qui ret incorporalet quibusdam figuris
putsi vitibHibUM comprehenduni^ cum prwseriim ( vel prth
ier) ipsum adhuc nihii estet. Sed quia Maiiichieani
baercsim flmuvot, a qua Ladantius plaoe fuit alienus,

B ut paiet ex sequeiitibus, e textu expunximus lam-
qiiam adulierina nianu addita ; non enim inveniuntur
in antiquiss. Bon., Tax., 8 Regiis, 6 Colb., ± Cla-
rom., uiideciin Vaticanis, 2 Br., necOxoniensibus,
nec in mss. Jun., Rohan. et Sangerni. Iliseiiam ca-
renl opliniae editiones Roin. Ii08; li70, Venetaanni
1190, Floreniina, Plantiniaiia, Cratandri 15i4, Ald.
1515, Antucrf). Gymnici 1539, ct Grach. Gali^us.

Bonum. Sic reposuimiis ex anliquissimis et optiinis
mss. 2 Bonon., 12 Vatic, 6 Rcg., quorum unus est
900 annornm, 6 Colb., Tax., Pen.» 1 Clarom., cd.
Torncs., Is., Ccllar., niss. Cauc, 2 Reg. rec. et 12
cdil., bono. Mss. Regio-Puteanus, Ultr., Clarom. et
Briin., bonut. B»niL* sunl ties tilu: lectioues, quoi
nifs. codicum auctoriiaie fulciuniur.

Similem sui tpiritwu. A S. Ilieronymo Epitt. ad
Paiiiiuach. crroris redarguitiir Lactaiiiius, quod Dci
Filium Dei tpiritum appcllavcrit locutione caMcris
usiiata i^alribus, TcrluUiaiiO Apologet., cap. 21, do
Oral., c. 1,adv. Marcion., lib. i, cap. 19, lib, in, cap.

^ 6el 16, lib.iv, cap. 21, adv. Prax.,cap. 2G;Cypriano
de Vanii. idolol. num. 71, juxta Pamelinm, etc.Vide
S. Thom. 1 part. quicst. 30, art. 1. Ex Isjso. in inss.
Brun.eiCoib., similemtibi. At malc Lactantiusdixit,
Patrem produxitte Filium ; Filius eniin non fuit pro^
duclus, sed genitus.

Quomodo autem id voluerii , tit quarto iibro docere
conabimur^ etc. Sic legendum est cum 7 Reg., i2Vatic.y
2 Ron., Cauc, Tax., Pen., G Colh., 3 Oxon., Uitr.,
2 Ciarom., Ein., Cant., Brun., Jun., Sic veL edit.
Rom. 1468, Venet. U90, Ald. 1515 et aiiu: 7 editio-
nes. NonnuIIai cum mss. 3 Reg. et Balliol., fecerii^
pro voluerii : cum toius essel^ sed male, quia Christus
Bon potest dici uinquain soius fuisse, ut dictuin esi iii
iiolisad 1. 1, c. 7. \sjevs. — Quomodoautem id voiuerit;
h.TC verba lleumaiinus putal esse additamenlum.-^
BuneiKun habet, Quomodo autem id feceritf cum so-
lus esseif tn libro, etc, duasque in hunc locum cxhi«
fotft notas, qux' sciiuuntur. — Quomodo autem, etc, I.

D iv, c. 6 et seq. Deus igitur machinator... rerum^ sicut
in secundo iibro diximus, aniequam... opus mundi
adorireturf sanctum... spiritum genuit. Hoc ibid. ex
Uermete exprimii, sTrcirov dcvTcpov iizolnn 6cov; ilcni
ex Sibylla, ii:oix,fTs. Suot auteni Lactanlio, fecil^ ge-
nuii^ produxit^ procreavit^ synonyiua. Iliuc ulterius
iib. IV, cap. 8, ut nostro loco qii;erit : Quomodo igi-
lur procreavit. Idem suadet Epit. cap. 42 : fiUum sibi
progcnuit; deinde , sccuik/wiii fecit lietiiR vinbiiem...
Quum ergo hunc fecisset primum. Qine commode ex-
plicat Pfaflins in Dissert. Prailimin. ad iLpii., § t28,
pag. 35, ex Act. ii, 36 et Hebr. ii, 'i.—Fecerit, quuni
solusessei. Hxc putavitextui inserendaex Gryphiaiia,
Golh. vero legit, fecerit^ quum soius est. {» libro
qiiarto enim, cap. 8, Deus... quum soius adhuc esset,..
ad creandum{'\^ est geiieranduin, gigiieudum ) so-
cietaie aiierius non indigebai. BuN.

Invidia iamquam veneno infeclusest. Qiiod confirma-
tur Sap. eap, ii, v. 24 : Invidia diaboH mors iniroivit
in orbem terrarum. Irenaeus quoque, lib. iv adv. faxr.,

m FIRM. LACTANTU DIVIN. INSTIT. iOG

exboiioad malum Iranscendit ; suo(iue arbilrio, quod A fecium Grxci dia6o>ov appelanl; nos criminalorem

a Deo illi liberum datum fueral, conlrarium sibi no-
men adscivil. Unde apparet cunctorum malorum
foniein esse livorem. Invidit enim illi antecessori
suo, qui Deo Pairi perseverando, cum probalus, lum
ciiam cbarus est. Hunc ergo ex bono per se malum ef-

vocamus, quod criiiiiiia, in quae ipse illicil, ad Deum
deferal. Exorsus igiuir Deus fabricam miindi , illum
primum el maximuin Fiiium praefecil operi universo,
eoque simul et consilialoro usus est , et ariifice iu
excogitandis , ornandis, perficiendisque rebus, quo-

YARIORUM NOTiE.

cap. 78, lib. v, cap. 24; et Cyprianus, lib. de Zeloet
Livore, post itiil., eiiam asseruere diabolum pecca-
visse superbix iiidissolubili iiexii, jtixia Augostiuum
lib. 1 de Gen<'s. ad litier., c. 14 , coiijuncia invidia ,
t»ni in Dei Filium, qiiain in hominem, ex Lacianlio,
lib. n, c. 8 ei li. Vide Eslium in iib. ii Senlent.,
disiiiict. 6, § ^2 et 5. — llaque suapte invidia, Non
priino ; sentiunt eniui SS. Paires, Rasilius , Cliry

mu8, Ita duo8 ad certamen compo8uit et in8truxit : ted
eorum alierum dilexit, ul bonum filium, alterum abdi»
cavit^ ul malum. Po8tea autem multo8 genuit aliot ope*
rum 8uorum minitlrot, quo8 Grfcci ayyiko^g nominant ;
et iUo8 uniusj 8ed repuynanlis naturcBt quali8 duorum.
Sed par8 illa corruptibilis non ulique 8tatim corrupta
est in ortU8 8ui principio : 8ed po8t compositum ordi"
natnmque, 8icut mox docebimus , a substantiiB OBlestit

sostomus , Anibrosius , Hieroiiynius, Auguslinus, B vigore perversa voluntatedescivit. Cceierum inprincipio

Gregorius M. et S. Tliomas, diaboiuin priino pec-
casse peccato superbiic. Consequeiiier vero pec-
casse peccalo iiividix dicitur, affeciando excellen-
tiatii quaindam singularem. Ex sucro lextu dicilur :
Jn veritate non ttelisse (Joan, viii, 44).

Quod ab Deo iUi liberum datum (uerat. Poterant
lixc abesse , et fere suspecta stint inihi xqtie ac I.
11, cap. 14, ubi eadem in optiiiiis inanuscriplis non
liabentur. Bun.

Livorem. Vide Sapieiit. c. ii, !24.

Cum probatuSf tum eiiam cliarut ett. Ila reslitui ex
inss. antiquissimisl Bonon., 1 Kc^ioPul., 1 al. Reg.,
1 Colb. aliisque , faventibus 1 Reg., 1 Colb. , Pal.,
Lips., Brun., et edit. Gymnic. in quibus est, compro^
bntu8 ; in 1 Clarom. et ed. Ald., Paris., Crat., Graph.,
tum comprobatus; in 4 Colb., 1 Ciarom. et 6 editis,
tum probatus.

Per se malum effectum. Hffic pugnant cum doctrina

pares universi cequa conditione apnd Deum fuere^ et
idcirco Angeli omnes^ quorum principes erant iUi duo.
Cum autem Deus ex his duobut aUerum bono prtepo^
8ui88et, aUerum malo^ exorsusest fabricam tiiundt, om-
nibtts his, quot creaverat, minislrantibus ^ et per certa
officia dispo8itit, Sed hanc oralionein tamquam adul-
teriiiani in textum admittere noluimus; abest enim a
duoJeciin Vaticanis, 8 Rcg. 1 Bon., antiquiss. Tax.,
Pen., Lips., Nav., Pal., 2 Brun., 4 Oxon., Tornes.,
Rosioch., 6Culb., Gui., Vici., 1 Sorbon., 2 Clarom.
Abest etiam a mss. Rohanneo et Sangeriiiati. non in-
veiiilur in antiquiss. ed. Rom., Venet., 1490, nec in
Ald. 1515, Paris., 15i5, Graph., Antuerp., 1539.
Cralandri 1524, Is., etc. Neque etiam uilo modo ad-
mittenda,(|uamvis siylum Lactantii redoleat, qutppe
qu:e inultoserrorescontinet : primodocetManichffium
errorem, nempe Deum creasse duo principia, unum
boni, alterum mali. Falsum etiam est, bonum et nia-
lum iia colixrere, ut si uiiuin, etiam alterum susiu-

Manich;eoriim,quiputantDeumaucioreinmali fuisse. G leris; in coeloenim hoc noii oblinet. Deinde diabo-

llic e contra angelus, qui bonus esset, per se malus
tifrectus est.

Ad Deum deferat. Post hnpx verba in mss. 1 Reg.
900 annor., 1 al. Reg., rec, Marm., Balliol, et in
nonnullis editis sequitur : Cur autemjusius Deut ta-
lem voluerit etse, quantum sensus nostri mediocriias po-
terit, explanare conabor. Fabricaturus Deut hunc mun-
dum^ qui constaret in (vel ex) rebus inler se contrariit
atque discordibus, constituit ante diversa, fecitque ante
omnia duos fonies rerum ^bi adversantium^ inier seque
pugnantium , iUos videticet duos spiritus, rectum atque
pravum^ quorum aUer est Deo tanquam dexlera , aUer
tanquam sinisira^ utin eorum essent potestute contraria
iUa, quorum mixtura et temperatione mundus, et qum in
eo sunt, universa constarent. Item facturus hominem ,
cui virtutem ad vivendum proponeret, per quam immor-
taUtatem as^equerelur^ bonum et malum fecit^ ut possit
esse virtut ; quas niti maUt agitetur^ aut vim tuam per-

lum cuin Dei Filio confert, quod plane impium, ac ab
Ariano quopiain excogitatum. Etiam hoc icr:iypafWt
Deum habiiisse increationeAngelos operissui ininis-
tros, imino et Lactaniio repugnaii8,qui hoc eodem cap.
sic inqiiit : Quomodo igitur ab homine divina ilta vi$
di/ferret^ si ui homo, ita etiam Deu8 ope indigeat alienaf

GxLLiEUS.

lUum primum et maximum FiUum, Cave putes Lac-
lantiuin arbiirari, angelos Dei filios iiaiura esse, et ita
vel ad Dei iiaturam illos exiollere, vel Filiuin Dei ad
naturani angelorom dejicere. Lactaniins unum Det
Filiuin Jesuin , et cogtiovit, et docuit, iit infra lioc
libro, cap. 17, et lib. iv, cap. 8, ipsumqucDeum de
Deo conlitelur eodem cap. 8 et cap. 18 ejusdem libri
IV : Qttid, inquit, de hujus crucis indigniiate dicemut^
in qua Deut a cultoribus Dei tuspensus est alque fit/'-
fixus? Idein habet eodem lib. iv, cap. 10, 15, 14 et
29, itein de lumiiie lumen eodeni cap. 29, Patri con-

detfauiomninonon erit. Namuiopulentiabonum videa" j) substanlialem cap. eodein : Uirique^ inquit, una su^

tur, acerbitat egestalis facit; et gratiam luci8 commen
dat obscuriias tenebrarum; valetudinis et sanilatis voUip^
tas ex morbo ac dolore cognoscitur : ita bonum sinemalo
in hae vita esse non potest, Et utrumque licet contra-
rium sitf tamen ita cohceret^ w aUerum si toUas, utrum-'
qne tuttulerit; nam neque bonum comprehendi ac per^
cipi potetl tine decUnatione ac fuqa maU , nec malum
caveri aevincitine auxilio compreliensi ac percepti boni,
Necuse igilur fuerat^ et malum fieri , ut bonum fieret.
Et quoniam fat non eraty ut a IJeo proficisceretur ma-
tum (neque enim contra te ipte faciet), iUum consiituit
matorum invenlorem; quem cum faceret^ dedit iUi ad
mala excogitanda ingenium^ et astutianij ut in eo ettet
et voluniat ptava^ et perfecta nequitia^ et ab cocontraria
virtutibut tuit voluit nriri , eumque tecum contendere^
uirumne ipte plut bonorum daret^ an iUe plus malorum,
Sed rursus quoniam Deo tummo repugnari non potett^
bonorum tuorum potettatem UU uUori (forte leg. alteri)
ftttignavUf qum $upra bonum ac perfectum ette dixi*

ttantia ett; ejusdein cum eo poiestatis lioc eodein lib.
cap. 17 : Solut iiiquit, fiabet rerum omnium cum Fitio
potettatem; etunnin cum Patre toiocapite eodem; eC
cap. 8 ejusdem libri iv, citat illud Joannis , et confi-
tetur : In principio erat Verbum^ et Verbum erai apud
Deum, et Deut erat Verbum; in quo divinitas et coae-
teriiitas Filii luculenter asseriiur. Oinnia deniqueper
ipsnm facta fuisse confirmat hoc loco, et iib. iv, cap.
6 et cap. 8, in fiue. Poiius igiiur ex Lactaniioconfo-
ditur Arius, quam ut ei vei niinimum assentiatur.
Cum igitur Lactaiitius hic et lib. iv, cap. 6, angelos
censere Dei niioruin nomine videatur, respectu qui-
dein Yerbi, id est unigeniti Filii Dei noii univoce ,
sed a:quivoce illo uti noinine putandus est.

Artifice, Id concordat cum verbis Pauli ad Coloa-
senses, cap. i, v. 16 et 17 , ubi creatio oiundi VeiiN»
tribuilur.

Ornandit, Mss. 1 Bonon. antiq. ordinandit, Sed e|
iufra instruxitte mundum pariter et ornatte^

2^7 LIBER II. DE ORIGINE ERRORIS. 298

niani is el providenlia, e( raiione, ei poiestaic per- A liam conaius esl loUere : in quo si conlradicere velis,

feclus est : de quo nunc parcius, quod alio loco (sci-
Iketlib. IV, cap. 6 ei seqq. ) el virtus, el nonien
ejus, el ralio enarranda nobis erit. Nemo quaorat,
ex quibus ista roaleriis (am magna, tam mirifica
0|>era Deus fecerit ; omnia enim fecit cx nihilo.

Nec audiendi sunt poetaR, qni niunt chaos in prin-
cipio fuisse, id est , confusionem rerum, atquc clc-
mentoruro ; postea vero Deiim diremisse omnem 11-
lam congeriem, singulisque rebus ex confiiso accrvo
separatis, in ordinemque descripii-;, inslruxisse miin-
doin pnriter et ornassc. Qiiibus facile est respoiidere
potestatem Dei non intelligentibus, qucm credaiit
pibil efficere posse, nisi ex m.iteria subjacenle ac pa-
rata ; in quo errore ctiam philosophi fiierunt. Nam

nec cogiiaiione opus est, nec iabore ; sua illi dicla
recitaiida sunt. Nec enim ab ullo poterii Cicero,
quam a Ciccrone vehemenlius refulari. Sed conce-
damus hoc mori et inslituto Academicorum ; ut liceat
hominibus valde liberis dicere, ac seniirequai velint.
Seniciitias ipsas consideremus. Non est, inqiiit, pro-
babile, maleriam rerum a Deo faciam. Quibus hoc
arguitientis doces? Nihil enim dixisti, quare hoc non
sit probabilc. Itaque niihi c contrario vel inaximc
probabile videtur : iiec lamen l(?mcre videlur, cogi-
lanli plus csse aliquid iii Dco, quem profeclo ad im-
becilliiaicm hominis rcdigis; cui nihil aliud , quam
opificiuni concedis. Qiio igitur ab homine divina illa
vis difTerel, si ul hoino, sic etiain Deiis opc iiidiget

Cicero de Natura dcorum dispuians, sic ait : f Pri- B allena? Iiidigct aulcin, si iiihil iiioliri potcst, nisi ab

mum igilur non est probabilc, eam materiam rerum,
nnde orta sunt omnia, esse divina providentia cflec-
tam ; sed habere, et habuissc vim et naluram suam.
Ut igitur faber, cum quid xdificaturus est , non ipse
facit maleriam, sed ea utilur quoe sit parala, fictor^
que item cera : sic isti providenlix divinsc materiam
prxsto csse cportuit, non quam ipse faceret, sed
qoam haberet paraiam. Qnod si non est a Deo male-
Tia facta , ne terra quidcm, cl nqua, et aer » et ignis
a Dco factus est. > qiinm mulla sunt vitia in his
decem versibus ! Primum, quod is, qui in aliis dis-
putationibus, et libris fere omnibns providentiai fuc-
rit assertor, ct qui acerrimis argumenlis impugnave-
riteo8,qui provideniiam non cssc dixerunt, tdcm

altcro illi maleria minisirclur. Quod si fit, iinperfccipe
utique virtutis est , ct erit jani polentior judicandus
roateria: institulor. Quo igitur nomine appellabitur ,
qui poteniia Deum vincii? Siquidem majus est, pro-
pria faccre , quam aliena disponere. Si aulem fieri
non potest, ut sit potentius Deo quidquam, quem ne-
ccsse est perfeclai esse viriutis, potestatis, raiionis :
idem igiiur materi.^e fictor cst, qui et rerum ex ma-
leria conslaniium. Ncque enim Deo non facienie, et
inviio, csse aliquid aut potuit , aul debuii. Sed pro-
babile cst, inquil, inateriam rerum haberc, el ha-
buisse scinper vim cl iiaiuram suam. Quam viir»
poluil hnbere, nullo dunte? quam naluram, nullo ge-
ncrante? Si habuil vim, ab aliquo eain sumpsil. A

nunc quasi proditor aliquis, aut transfuga, providen- C quo auiem sumere, nisi a Dco poluil? Porro si ha-

VARIORUM NOTiiC.

Quoniam i$ et providenlia, Mss. i Reg. et Rosioch.
ic edit. Rom. 1468 et 1470. prudenlia, qu:c pariim ap-
posite de Deo dicitur. Est eniin virlus prudentia lio-
minibus propria, providentia Deo, ut rcclc Thomasius
observat.

Poetce, Hesiodus scilicet et Ovid. inilio i Melam. ct
iFasl. Vide supra 1. 1, c. 5. Nim ideo poetas repre-
bendit Lactantius , qiiod cli:tos qiioddain constilue-
rint, e quo postea emerseril uiiiversi piilcliriiudo; sed
quodillud fecerini Deo co;vternum. Notiim esi enim
exsacrb Scripturis, confusain aliqunin iiidigestam-
que molem, id e.stchaos, ex iiihilo creasse Deum.

Deuriptii. Iia orones fere mss. el impressi. At 1
Bon. antiq. el 1 Clarom. cum edit. Is., digegtis.

Credant. Manuscriptorum est; credunt, editorum. ^

De Natura deorum. Scilicet in fraginentislibri i, dc
Naiura deonim. — Nam Cicero de Natura drorum dis-
pntans. Materiam disputationis significat, non titulum
libro praescriptinn , quia verba hxc in tribus de Na-
tura deoruro libris, quos lubemus, non reperiuntur ;
auiergo ex libro sunt deperdito , aut aropliores fuere
de natun qui siinl deorum.

Promdentias divinas. De hac vide librum Lactant.
de Ira Dei.

Non quam ipse faceret, Forte legendum, ipse fecerit.

Jn his decem versibus. Latinis vtrsus non taiitum
jnetrici, sed quaicumque line» scripturaruin. Ciccr. :
Non paginas tantum epinola!, sed etiam versus sylla-
basque nwnerabo,

Concedamus Iwc mori. Iia legendiim ex mss. oinoi-
bus cl edilis, prasicr Torn., Soubr., Tliom., Walcli.,
jn quibus es^ huic mori; el Rom. 1470, 2 Paris.,
Ald.y Fasiiel., ac Betul., io quibus est, hoc more ;

Patrol. VI.

male. Cicero enim Academicorum more dispulabat,
atque illi mori concedeuduin aiebat Lacianiius. Ex

IS£0.

Sententias ipsas consideremus, Ex 4 vet. mss. Re-
giisy Goth., 1 Clarom. et cdit. Cellar., approbante
Fraiicio, reposui ipsas, quod cfficacius est, qiiam ip--
sius aliorum.

Doces, Omniuin est mss. ac cdit. Rom. 1468, li70,
Torn., Soubron. In 14 edilis legitiir, probas?

Nihitenim. Sic plurimi ms<. Regii, 6 Colb., 2CIa-
rom., Eiii., Cant., Brun. el edili supra citaii. In mss.
i Bonon. sex aliis, el in nonnullis editis esi, Non
enim,

Quo igitur ab homine, Ita cum ed. Rom. 1470,
Thys., Gall. et Celiar. ct mss. omnibus, pro^ier rec,
2 Colb. ct Jun. et editos duodecim, in qiiibus est
Quomodo.

Divina illa vis differet. Sic restilui ex veterrimis
mss. 1 Regio-Put., 1 Bon., 4CoIb., 1 Claroin., Brun.,
et edit. Gall. 1563, faveniibus 1 Reg. antiquissimo,
Jun., Lips., Pal., Pen., Ulir., 1 Colb., 1 Cilarom., :ic
edilis quibus est differet, prastcr ed. Rotn. 1470, in
qua, sicut el in 1 Bon., 1 Reg. el 1 Colb. legitur,
differt.

Ope indiget aliena.,, Indiget^ omiiium fere mss. ct
vet. editorum cst ; in cxicris inipressis ei Reg. 1
Colb. et Brun., indigeat.

Institutor. Variat ; alias /jcfor, nlias factor. Uxc
noiio in mcoFabro iiondum indicaia. SicTerlullian.
lib. V, adv. Marc, cap. 5 : Patrem dominum dicit, ct
hominiSf et universitalis creatorem et instilutorem.

Sumpsit. Manuscriptorum esl et vcl. cdiloruin ac
Cellar. In rec vulgalis, assumpsit.

m FIRM. LACTANTH DIVIN. INSTIT. 500

buit naturam,qux utique a uascendo dicitur, nataest. A materiam, quia potest. Poiise enim, Dei est : nam si

A quo autem, nisi a Deo potuit procreari ? Natura
enim, qua dicitis orta esse omnia, si consilium non
habet , efflcere nihil potest. Si auiem generandi et
faciendi poiens cst, habet ergo consilium et propter-
ea Deussit necesseest. Necalio nomine appellaripo-
tesi ea vis, in qua inest, et providentia excogiiandi,
et solertia potestasque faciendi. Melius igilur Seneca
omnium stoicorum acutissimus, qui vidit € nil aliud
esse naturam^ quam Deum. Ergo , inquit, Deum non
laudabimus, cui naturalis est virtus? > nec enim
illam didicit ez ullo. Immo laudabimus : quamvis
enim naturalis illi sit, illa sibi iliam dedit ; quoniam
Deus ipse natura est. Cum igitur ortum rerum tribuis
naturae , ac detrahis Deo, in eodem luto haesitas ;

non polest, Deus non est. Homo facit ex eo , quod
est; quia per mortalilatem imbecillis est, perimbe-
cillitatem , deGnii» ac modicae potestatis : Deus au-
tem facit ex eo, quod non est; quia per xternitalem
foriis est, per fortitudinem, poteslaiis immensae, qux
flne ac modo caret, sicut vita factoris. Quid ergo mi-
rum, si facturusmundum Deus, priusmaleriam dequa
faceret prseparavit, et praeparavitex eoquod non erat?
quia nefas est Deum aliunde aliquid mutuari , cum in
ipso vel ex ipso sint omnia. Nam si est aliquid anie
illum, et si factum est quidquam non ab ipso, jam et
polestatem Dei , et nomen amiitet. At enim materia
nunquam facia est, sicut Deus, qui ex materia fecit hunc
mundum. Duo igitur constituunlur aeierna, et quidem

versuram solvis, Ceta. A quo enim fieri negas, ab B inter se contraria; quod fleri sine discordia et per-

eodem plane fieri mutato nomine confiteris.

Sequitur ineptissima comparatio. c Ut faber, in-
quit, cum quid aedificalurus esl, non ipse facit ma-
teriam, sed utitur ea quae sit parata, fictorque item
cera : sic isti providentiae divinasmateriam esse
proRsto oportuit, non quam ipse faceret, sed quam
haberet paraiam. > Immo vero non oporluit; erit
enim Deus minoris poleslatis, si ex parato facit, quod
est hominis. Faber sine ligno nihil aedincabil, quia
lignum ipsum facere non potest; non posseautem,
imbecillitalis est humanae : Deus vero facit sibi ipse

nicie non potest. Collidant enim necesse est ea quo-
rum vis et ratio diversa est : sic utraque aeiema esse
non poterunt, si repugnant, quia superare allerum
necesse est. Ergo fieri non potest, quin aeterni natura
sii simplex, ul inde omnia, velut exfonle,descende-
rini. Itaque aut Deus ex materia ortus est, aut mate-
ria ex Deo. Quid horum sit vcrius, facile est inteliigl.
Ex his enim duobus allerum sensibile est , alterum
caret sensu. Potestas faciendi aliquid non potest esse,
nisi in eo quod sentit, quod sapii, quod cogitat, quod
movelur. Nec incipi, aut fieri, aut consummari quid-

YARIORUM NOTiE.
Qtia (fMrfrii^Sic^resa^^^ 1468, 1470, C pecuniam mutuam majori foenore iterum accipiunt,

«..«/»#.0«..^ «.«« M g^ Competit in eos, qui sic implicanlur didicili ne«

Betul., Tornes., Soubron. cunctisque mss. praeter 1
Clarom. in quo est, qua dici$; in altero Clarom.
muUisque edilis, qua dicitur.

Ei (aciendi. Ila plures edili et onines mss. pnpier
Colton. in quo est ac faciendi; in mullis impressis,
aut faeiendi,

Seneca, Vid. Senec, lib. iv de Benefic, c 7. Adde
Plinium, lib. ii, cap. 7; et lib. xxvii, cap. 3« De hoc
infra iib. m, cap. 18.

Nec enim, Addilum est enim ex mss. Regtis , 3
Colb., 2 Brun. et vetustioribus ac meiioribus editis :
quod in 9 mss. deest.

JSaturali$ iUi $it , illa $ibi illam dedit, I(a mss. 2
Bonun., 9 Reg., 4Colb., 2 Clarom. In scriptis Tax.,
Pen., Cantabrig. el Bruii. ediiisque pluribus, illa $it,
In 1 Reg., rec. et ed. Roirt. 1470, Ald. 1515, Paris.
1545, Crat.,Graph., Gjmnic, Fasii. el edit. Colon.
iHi,Naturali$illaei $tl, $ibi illam dedil; quodapiius

gotio, ut se nequeant sine niagno dispendio ex-
tricare. Erasm. — Translalio esi a viatoribus, qul
statim ut iii lutum inciderini, alterum pedem eda-
cere conati, aliero altius imroergimiur.

Fieri nega$, Ita inss. velusiissimi et optimi 1 Bo-
non. et 2 Reg., 6 Colb.> Cant., Em., 2 Clarom.»
Brun., 2vet. edit. Rom., Ald., Paris., Graph., Crat.
et Gallica versio. At rec mss. 2 Reg., 7 editi post
fieri addunt mundum; sed perperam. Vide praece**
dentia.

Quam ip$e faceret, Forte legendum , quam ip$a /««
cerit,

JEdificabit. Ita reposui ex mss. prxler 1 Reg. ia
quo legitur tedificavit^ v pro 6. In editis est, wdificai.

Facit ex eo, Sic mss. et vet. editi. In octo impres-
sis rec est, fecit,

Prmparavit^ et praparavit ex eo. Sic codices Bono-

crederem. Iii Em., naturali$ iUi$ii, $ibi eam dedit. ^nieuses alque unus Valicanus , teste Thomasio, qul
flse duae postenores lectiones mihi non displicent. ^ »«'>»'« ..^«>^i:i:^..^». »»..»:..»«... :..»^»:t. ^..... ...:...:»

Deu$ ip$e natura e$t, Sic lego cum mss. 2 Bonon.,
8 Reg., quorum duo sunt vetustissimi, 3 Colb., 2 Cla-
rom., Tax., Brun. aliisque. Sic infra Lactaniius lib.
ui, c. 26. iii 1 Reg., 3 Colb., Jun. muliisque ediiis.
Deu$ ip$a natura e$t,

In eodem luto hanitas, etc. Duo hsec sunt ex Phor-
mione Tereniiano acl. v, scen. 2, v, 15. Proverbium
est, quosigniHcaturalktiiosimplicarinegoiio, quos^
exiricare nequeunt. Vide, si lubet, Erasmi Adagia
Chiliad. I aiil. iv, Adag. 99. Priorismeniinit idem Lao-
t«)ntius lib. vii, cnp. 2. — In eodem luto h<B$iia$, ite-
rum 1. vii, cnp. 2 : In eodem lulo^ $icut Comicu$ ait^
hcB$itaverunt, BuN.

Ver$uram M/ifu, QeUt. Mss. 1 Bon. anliq., 3 Reg.,
Ultr., Brun. altiquc a<tdttiil Geia. Muretus h»git, »or-
mram ; alii »orwa scriplum voiunl a Terentio.
I^erwiriimaulemjjrtgfire Budaeo dicuntur, qui ut syn-
grapham uAaM dislmaBt.et una cautlone seliberoiHt

hanc repetiiionem concinnain invenit; cum prius in
ediiis semel tantum legeretur, pra:paravit ex eo,

Nefa$ e$t. Ita restitui ex mss. In 2 Reg. rec. et
editis, nefa$ e$$et,

JNam $i e$t aliquid ante i7/tim, pote$tatem Dei et ntn
men amitiet, Sic emendavimus ex inss. codicibus anti-
quissimis 1 Bonon., 5 Reg., 4 Colb.^ 1 Clarom.,
. £m., Balliol., 2 Brun. Mire variant caeteri mss. et
editi , quorum nobis videiilur incongruae iectiones.
Sed lcciio quam ailmittimus optimuin ellicit sensumy
ouod prius non erat in quibus legebatur his yerbis;
Nam n e$t aliquid ante iUum factum.

Ifon poterunt, Sic lego cuin omnibus prope mss.
et veteribus editis. Caeteri vulgaii cum 2 Colb. ha-
benl, potuerunt.

Itaque aut Deu$. Additum aut ex cunctis mss. et
qoampluribus editis.

NUi in eo quod MfUil, quod $afnt. Addidimus, ^iioil

ZQi LIBCR 11. DE ORIGINE ERRORIS. 502

qiiam poiest, nisi rueril ratione provisom ; et qncm- A erit. Maleria enim est, ex qua flt aliquld. Omne au-

admndum fiat, antequam est, et qiieinadmodum
constei, postquam fuerit efrectum. Deniqne is facit
aliquid, qui liabet voluniatcm ad fiicicndum et ina-
nusad id quod voluit implenduin. Quod auiem iiisen-
siMIe est, iners et torpidum seinper jacel, ei niliil
iude oriri potest, ubi nullus est motiis voliintarins.
Nam si omne animal raiione con^tat, certe nascl ex
eo non potesi, quod ratione pruidilum non e<^l; nec
aliunde accipi poiest id, quod ibi, unde peiiiur, tion
esi. Nec lamen commoveat aliquem, qnod animalia
quxdam de terra nasci videniur. Hsec eniin non tcrra
per &e gignil, sed spiriius Dei , sine quo nihil gigni-
tur. Non ergo Deus ex materia, quia sensu prxdiium
ex iiisensibili, sapiens ex bruto, impatibile de palibili,

teni ex qiio fii, qiiia recepit opificis manum, destrui-
tiir, et nliiid esse iiicipil. Ergo quoniam fiticm habuit
malerin, tum cum factus est ex ea mundiis, et iniiium
quoque habuit. Nam quod destruilur, acdificatum esi;
quod solviiur, ailigntum ; quod finitur, incoBptum
cst. Si ergo ex commutaiione ac fine materia colligi*
tur habuisse principiuin, a quo alio fieri nisi a Deo
potuil? Solus igilur Deus, qui factus non est, et id-
circo dcstruere alia poiest , Ipse d(*strui non potest.
Perinanebit semper in eo quod fuit, qiiia non est
aliunde generatus , nee ortus, nec nativiias ejus ex
aliqiia alia re pendet, quae lllum muiaia dissolvai. Ex
seipso est, ut in primo diximus libro ( seilieet, c. 3
et 7) ; et ideo talis est, qualem se esse voluit, impas-

expers corporis de corporali nuniquam potest oriri : j sibilis, immulabilis, incornipius, beatus, aeternus.

sed maleria potius ex Deo est. Quidquid enim est so
lido et contrectabili corporc, accipit externam vim.
Quod nccipit vim, dissolubile est. Qiiod dissolvitur,
interii. Quod interit, ortum sit iiecesseest. Quod or-
tum est, babnit fontem unde oriretur , id est facto-
rem aliquem sentientem, providum, peritumque fa-
ciendi. Is est profecto, nec ullus alius qiiam Deus.
Qui quoiiiam sensii , ratione , providentia, potestate,
Tirtute praeditus est, et animantia, ei inanima creare
et effic^re potest , quia tenet quomodo quidque sit
facieiidum. Materia vero semper fuisse noii potest ,
quia inutationem non caperel, si fuisset. Quod enini
seroper fuit, seinper esse non desinit ; et unde abfuit
principium, abesse hiiic eiiam finem necesse est.
Qoin etiam facilius est, ut id quod liabuii iniiiura,

Jam vero illa conclusio, qua sententiam terminavit
Tullius, iniilto absurdior. € Quod si materia, inqiiit, a
Dco non esi facta, nec terra quidem, ei aqua, et aer,
ct ignis a Dco facius est. i Quatn callide pericuium
prxicrvolavit. Sic eniin siiperius iilud assnmpsii, tan-
qtiam probalione non indigcret; cum id muito esset
incertius quain illud propter quod assuniptum esi.
Si noii est, inqiiit, a Deo facta materia, nec mundus
a Deo factus est. Ex f:iIso inaliiii colligere, quod fal-
sum esi, quam ex vero, quod verum. Et cuin debeant
incerla de certis probari, hic probalionem sumpsit
ex inccrto, ad everlenduin quod erat certuni. Nam
divin.i Providentia cfieclum esse muiidiim (ut laceam
de Trismegisto, qui hoc propdicat, taccam de carmi-
nibus Sibyllaruin, quac idem nunliant ; laceam de pro-

fine careaty quain ut habeat finein, qiiod inilio caruit. ^ pheiis, qui opus muiidi, ac opificium Dei uno spirilu
Materia ergo si facla iion est, ne fleri ex ea quidquam ac pnri voce lestuntur) etiam inter philosophos pene
potest. Si fieri ex ea non potest, nec materia quidem universos convenit; id enim Pyihagorxi, Stoici, Pe-

VARIORUM NOTiE.

mtit , ex omnibus scriptis et veteribos editis. Vidc
ea qu» praecesscrunl.

Proviium. Ita resiiiuimus ex inss. Valicanis , 2
Bon., 8 Reg., Tax., Pen., Lips., Pal., Brun., edii.
Kom. Ufi8, 1470, et cdit. Is. In 2 GoL, 1 Glarom. et
iii cunciis fere ediiis , prcmsum, Vide infra ratione^
fmidentia,

Et qnemadmodum. Bis in supradictis 29 mss. Le-
gilur aut bis in !2 Reg., 1 Bon. rec, i Golb. et in
Clarom. et in omnibus fernie edilis. In Em. el Chrisi.,
fii antequam faetum est.

Animat ratione. liic iiinucre videlur Lactanlius ani-
nalia ratione esse prsedita.

tontreciabili corpore. Iia emendavimns ex mss. 7
Reg., 6Golb., 2 Glarom., Brun., aliisque, ac editis
Torn., Tbomas. In cxleris vulgalis tribusque Regiis
rec. est coniraetubiti.

Et inanima. Sic inss. 2 Bonon. et t Reg. vetustis-
siini, et coinpliires edili. In 1 Glarom., inanimia ; \n
4 Reg., 5 Golb. el 1 Glaroin., inanimata; iii aliis
3 lieg., 3 Golb. et Brun., inanimantia.

Materia. Yide Plutarch. de Placilis philosopbor.,
lib.i, cap. 9.

Quod enim semper fuit^ semper esse non desinit. Ex
antiquioribus et iiielioribus ediiis codicibiisomnibus-
qne mss. addidimus semper esse^ quod deest in pluri-
bus vulgatis et 3 scripiis Oxoniensibns.

Quas ittum mutata dissotvat. Ms. i Bonon. anliq.,
Qum ittum mutet ac dissotvat.

ImpoiubUU. Vide annotau ad libr. de Ira Dei.

Sibyllarum. loilio scHicet sermonis primi.

De pruphetis. Harc ego non de veris propheiis in-
lelligo, sed de alieiiigenis ; ut puta Orpheo, Zoroas-
tre, vel de Persarum ma^is, Indoruinve gymnoso-
piiisiis, aut Galloruin Druidis vel Semiiotheis. Nani
sic Auguslinus quoquc aliquoiies borum vatum
mciitioiiem f.:cii. Lactaniiiis siqiiidem lioc agit , ut
gciites siioruin hoiniiium testimoiiiis convincal. Quid
euiiii attinebat, Mosen et alios ex professo vero Deo
iniiiidi opinciiiin assigoantes, cnm genlilibus iiume-
I) rari? Betuleius. — Eihocmihi videtur «leveris pro-
phetis etiain inteliigi pobse. Gonfer. Uuetiuiu, De-
nionstr. Evaiigelic, p:tg. 497.

Jd euim. Sic eineiidavi ex mss. veiustissimis, 2
Boi).,2 ileg. aliisqne 4Reg., 4Golb., Goih , i Lips.,

2 Glarom., Brun., et cd. Toriies., Gcllar., Walch. ;
quod apiiiis est qiiam pleroruiiique vulgatorum, idem
eiiamy ± Gnlb. cl ed. U.. idem enim.

PyUtagorcei. Iia resiilui ex niss. fere omnibiis. lu

3 Gcilb., Bnin., el iii viilgaiis, Pyihagorici. Dc (|U0
Plularchus in Placitis philosoplior. ait Pyihagoram
&luluisse Dcuin ul principiuin omiiium.

Stoici. Hi do( iicruiit nos Dei cognilionem habcre
ex pulcliriludinesiniul et magniiiidiiie reruin ab ipso
faciaruiii; ul Galen. in liisi. Philos. retiilit, cap. i7.
Apud Lierlium, in Zen<»nis Vila, deliiiiunl, esov elvat
foiov «GavaTov. Miror auiem quid llieronynio veneril
in meiitein, qui capite noiio iii Ezechielein negai
Stoicos providentiam Dei asserere , pra;sertim ciiiu
Senecie stoici liber egregius de Providentia extet«

S03

FIRM. LACTANTII DIVIN. INSTIT.

504

ripaleiici, qni sunl principes omnis disciplinoe. Deni- A bus argumenlis, in Iianc foveam neccssario decidii.

que a primis illis sepiem sapienlibus ad Socralem
nsque ac Piaionem pro confesso el indubitato habi-
tum est, doncc unus muUis post saeculis extilii delirus
Epicurus, qui auderct negare id quod est evidentissi-
mum, studio scilicet invcniendi nova, ut nomine suo
constitueret disciplinam. Et quia niliil novi poluit
reperire : ut lamcn dissenlire a caeteris videretur, ve-
tera voluit evertere. In quo illum circomlairantes
philosoplii omnes coarguerunt. Cerlius est igitur
mundum providenlia instrucium, quam materia pro-
Tideniiam conglobatam. Quare non oporiuit putare ,
idcirco mundum non esse divina providentia faclum,
quia materia ejus divina provideniia facta non sit :
sed quia mundus divina providcntia sit cCfectus , et

unde se cxtricare non possct. Hic ergo illum teneo
haerentem , teneo deGxum , quo Lucilius, qui contra
disserebat, obmutuit. Hic est ergo cardo rerum ; hic
vertunlur omnia. Explicet se Cotta, si polest, ex hac
voragine; proferat argumenta, quibusdoceat semper
fuisse materiam, quam nulla providenlia efiecerit.
Ostendat, quomodo quidquam ponderosum et grave,
aut csse potuerit sineauctore, aut Imnmtari valucrif,
ac desierit esse, quod semper fuit, ut inciperet esse,
quod numquam fuit. Quas si docuerit, tum demum
assentiar, ne mundum quidem divina providentia
constitutum; et tamen sic asseniiar, utaliis illum la-
qucis leneam. Eodem enim, quo nolet revolvetur, ut
dicat, et materiam de qua mundus est, et mundum

materiam esse factam divinitus. Credibilius est cnim B qni de materia est, natura extitisse : cum ego ipsam

materiam potius a Deo faclam, quia Deusomnia po*-
lest, quam mundum a Deo non esse facium, quia sine
menie, rationc, consilio nihil fieri potest. Verum haec
non Ciceronis est culpa, sed sectac. Cum enim susce-
pisset disputationem , qua deorum naturam tolleret,
de qua philosophi garriebant, omnem divinitatem
ignorantia veri putavit esse tollendam. Itaque deos
potuit tollere, quia non eranl. Cum autem providen*
tiam divinam, quae est in uiio Deo, conaretur ever-
tere , quia contra veritatem niti coeperat, deficienti-

naturam Deum esse contendam. Nec enim potest fa-
cere mirabilia , id est maxima ratione consianlia,
nisi qui habet mentem, providentiam, potestalem. Ita
fiet, ut Deus feceril omnia, nec quidquam essc possit
omnino, quod non originem a Deo traxerit.

At idem quoties Epicureus est , et non vult a Deo
factum esse mundum , quaerere solet quibus mani-
bus, quibus machinis, quibus vectibus, qua moliiionc
hoc tanium opus fecerit. Yideret fortasse, si co tem-
pore potuisset esse, quo fecit. Scd ne pcrspiceret

VARIORUM NOTiE.

Quid quod Salvianus, sub initium sui operis, ubi Lips. et Goth, in quibus est, materice providentiam
eorumdem fere testimonia profert, stoicos nequa- C conglobatam, Providentiam aulem cum materia con-

quam silentio praetcrit. Betuleius.

DiscipiiniB, id est, secitc. Saepc ila cum Cicerone,
Macrobiocl aliisnosier. Tereut. Eun., nct. n, sc. ii.
PhUotophoTHm habeni disciplinae ex ipm vocabida.
Cicero, lib. i, de Nat. deor., c. 7 : Tret trium discip^*-
narum principes eonvenislis; 1. v, Tuscul., c. 52 : Om-
nes fere philosophi omniumdiscipUnarum, Conf., Lact.,
lib. II, c. 5, lib. ni. c. 12, 14, 15, 17, 28 ei 50. Bun.

Qui sunt prindpes omnis discipUniB, Ilanc reslitui
lectionem, quae melior visa est, quam sequentes re-
centinrum. 4 mss. quw sunt principes omnium disei^
plince ; 2 Bon. , 8 Reg. , quorum duo sunt anliq. , 5
Colbert., Pal., Lips., Ult., 1 Clarom., Brun., ed.
Rom. 1468, 1470, quce sunl principales omnium dis-
cipUnce; 2 Reg. et 5 Colb., qui,

Ad Socraiem usque ad Platonem, Ex 2 codicibus
Regiis 900 annor. alioque rec. Regio, sed bonoe noix,
sic emendavi. Et haic est vcra leciio. A!ii mnlti

globatam ait ille, qui providentiam eodem tempore
cum materia fuisse existimat, et putat niliil potuisse
efficere providentiam , nisi aiite vel simul matcriam
habiiisset. In quo quidem mullum providenii» detra-
hitur. Thomasios.— Mss. 28etvel. ed. Rom. liabenl,
materiam providentia conglobalam; 12 editi , materia^
providentia eonglobatum, — Quam materiam prcviden"
tia conglobatam, In lib. de Ira, c. 9 : Naturam rerum
quibusdam minutis seminibus et insecabilibus congloba'
tam; et cap. 10, hanc atomorum coitionem et congloba'
tionem eficere omnia. Bun.

Quo Lucitius. Plurimi mss. ct editi ita ferunt.
Scripli 9 et diio impressi, quoniam Lucilius ; 1 Bo-
non. antiq. et edit. Rom. 1470, quia Lucilius; non-
nulli vulgati, Lucillius. Hoc vide in Ciceron., lib. i
de Nat. deor. Lucilius apud Ciceronem paries stoico-
runo defendit.

Explicet se Cotta. Sic lego cum omnibus mss. ct

scripti et impressi, a Soerate usque ad Platonem. Sic -q cunctis fere edilis. In nonn"ulUs vulgatis est Rxplicet
Thales apud Laertium dicit mnnduni esse opus Dei. C. CottOy ^ -' ' "'

Multis scecxdis. Hic errat Lacianiius; non mullis
post saeculis, sed paucis post annis a Platone vixit
Epicurus : bic natiis est annoii, cix Olymp.; Plalo
vero obiit ann. 1 0lymp. cvni.

Circumlatrantes. Hic innuere vidctur cynicos. —
Circumlairantes, Auctoritas melior, quam quae est in
Lexicis ex Avicno et Nolano. Invenio quoque in Se-
nec. ad Marciam, c. 22 : Circumlatrare hominem; et
Ammian. Marcell., lib. xvi : Cireumlatrabat Arbetio-
nem invidia, Add. Falsteri Snppl., lib. l, pag. 54. Bun.

Provideniia iustructum. Sic omnes. Heiimann. le-
git : mundum a providentia instruclum. Potest praspos.
a abesse, ui lib. i, c. 2 : Consilio... instructum; lib.
de Ira, c. 9 : Mundum ipsum nec ratione uUaf necarte^
nec fitbrica insiructum; et lib. de Opif., c. 2 : NuUa
providentia inslrucium esse ae regi mundum. Bun.

Quam materia providentiam conglobatam. Sic habet
ins. 1 Bonon. antiquior, suffiragantibus 3 Vatic» 1

, prave. Coita quidein apud Ciceronem erat
Academicus. — Teneo... teneo... explicet se. Elegans
formula, qua utuntur, quum alter in angusiias se con-
clusii, alter de victoria gaudet. Cic. iv Acad., 48 :
Teneo te, inquam, elc; pro Quinctio, c. 20 : Hie te
teneo; et lib. iii, in Verr., c 60. Bun.

Nolet. 2 Reg. rec, nolit; scripti 5 rec, noUet;
Reg. Put., non vuU.

Quibus manibus. Vide Cic. i de Nitura deorum.

Qnibus machinis... vectibus... motitione. Add. in-
fra ferramentis. Respcxit ad Cic I. i de Nat. deor.
c 8: Quas motiiio? Quce ferramenia? Qui vectes? QuiB
machinas? Bun.

Viderei fortasse, etc Mss. 9, Videres... potuisses. 1,
Bon. aniiq. etPal. Videre fortassepotuisses,... potuisses.

Quo fecil. 1, Colb. fecerit; plurcs, quo Deus fecit^
inter quos Buneman. , qui hunc locuin sic aiinomt :
^QuoDeus fecii. Addiint Deus, Lips., Gotb., Em-
mau., Bodl., Coit., Sublac, Ven. 1471, 72, 97,

305 LIBER U. DE ORIGINE ERRORIS. 306

homo Dei opera, noluit eum inducere in liunc mun- A opus lotum sublime et excelsum vidercs, nonne haec

dum» nisl perfeciis omnibus. Sed ne induci quidem
poterat: quomodo enim subsisteret, cum fabricare-
lur desuper coelum, (erraque subler fundarelur ; cum
fortasse humida, vel nimiis rigoribus lorporau con-
crescerent , vel igneis caloribus incocia ei solidala
durescerenl? Autquomodo viverel, sole nondum in-
siituio, nec frugibus , nec animalibus natis ? Itaque
necesse fuit hominem posiremo fieri , cum jam
mundo cacierisque rebiis manus summa esset impo-
sita. Denique sanctx liilerae docent liominem fuisse
uliimum Dei opus , et sic inductum fuisse in hunc
mundum, quasi in domum jam paratam et instru-
ctam : illius enim causa facia sunt omnia. Idem eiiam
poetse fatentur. Ovidius ( principio Metam. ) perfecto

tibi humanarum virium modum viderenlur ezcederey
quia illa non tam viribus quam ratione atque artifl-
cio facta esse nescires ?

Quod si homo, in quo nihil perfectum est, tamen
plus efficit ratione , quam vires ejus exiguae paiian-
lur, quid est cur incredibile tibi esse videaiur, cum
mundus dicitur faclus a Deo, in quo, qiiia perfectus
est, nec sapientia potesi habere terminum , nec for-
tiiudo mensuram? Opera ipsius videntur oculis. Quo-
modo autem illa fecerit , ne mente quidem videtur :
quia , ut Hermes aii, morlale inimoriali, temporale
perpetuo, corruptibile incorrupto propinquare non
potest, id est propius accedere et intelligentia sub-
sequi. Et ideo terrenum adhuc animal rerum coele*

Jam mundo, et imiversis animalibus figuratis, hoc B stium perspectionem non capit, quia corpore quasi

addidlt :

Sanclius his aoiroal, mentisciue capacius altas
Deerat adhuc, et quod domioari in ca:tera posset;
Natoshomoesl.

Adeo nefas existimandum est ea scrutari , quse Deus

voluit esse celata ! Yerum ille non audiendi aut dis-

cendi studio requirebat, sed refellendi; quia confi-

debat neminem Id posse dicere. Quasi vero ex hoc

potandum sit, non essehaec divinitus facta, quiaquo-

modo facta sint, non potest pervideri. Au tu, si edu-

catus in domo fabrefacta et ornata, nullam umquam

fabricam vidisses, domum illam putasses non ab hO"

mine esse xdificatam ; quia , quomodo xdificetur,

ignorares? Idem profecto de domo quaereres, quod

nancdemundo requiris ; quibus manibus, quibusx] ^« '»««^<> ^J^^^ partibus, elmentii et (empeito-

ferrameniis homo tanla esset opera molitus; maxime ^^^^^'

iisaxa ingentia, immensa cxmenta, vastas columnas, ^unc quoniam refutavimus eos qui de mundo et

VARIORUM NOTiE.

custodia septum tenetur , quominus soluto ac libero
sensu cernat oumia. Sciat igitur quam inepte faciat,
qui res inenarrabiles quaerit. Hoc est enim modum
conditionis suae transgredi, nec intelligere, quousque
hominl liceat accedere. Denique cum aperiret ho-
mini veritatem Deus , ea sola scire nos voluit , quae
interfuil hominem scire ad vitam consequendam :
quae vero ad curiosam el profanam cupiditatem per-
tinebaiit, reticuit , ut arcana essent. Quid ergo quae-
ris, quae nec potes scire, nec si scias , beatior fias ?
Perfecta est iii homine sapicntia , si et Deum esse
unum , et ab ipso esse facta universa cognoscat.
CAPUT X.

Rost., Pier., Parrh. Crat., Ald., Gymn., Tornes. At
male Thomns. et sequentes omiserunt.

Sed ne perspiceret homo opera Dei , etc. Falsa est
h.^c Lactantii seiilentia.

Nimiit rigoribug torvorala. Sic omnes edd. prxter
Tet. Rom. In cunctis ferme mss. csl corporata, quod
com rigoribui minus convenit. Sed et cap. seq. post
iniliiini L:ictanlius scribit frigoribus et gelu torpet ; et
Ufrporavit etiatn Turpilius dixil apud Nonium.

Sole nondum inslituto, Thoniasius legil, ut in Bon.
et I Clarom. , soto nondum instiiuio , quod magis co^
hxrere videantur sequeiitia de frugibus et aniinali-
bns , quos in solo versaniur. Ego Tectionem cieieris I^
oinnibus mss. el imprcssis receptam exhibui. Cxie*
rum de solo , sivc terra , Lactantius jam dixerat , et
rationem Thomasii iiihil habere momenti intelliget,
qui lextum inspexeril. ISiEiJS.

Uominem fuitte uliimum Dei opus. Gcn. c. ii. Si
quis mireiur, cur Deus operi praestaniissimo loenm
postrcmum dederit , sufncial illi sapientissima crea-
toris volnntas. Si qiiis tanien cansas aliqnas sclre ve-
lity has habeat : Indigebat homo domicilio, et quidem
nec vacuo, nec deformi , quippe crcalura Dei nobi-
lissinia, et semideus quidam exisiens. Prius igitnr
Deas pulcherrimum ct absolutissinium , hoc est, re-
bus adornalum , ad usnm, ad jucnmliiatem denique
omnimodam pcrtincnlibus refertissimum universi
tbe^trum consiruxit ; postca homincin in palaliuin
augustissiinum ila prxparatum inlroduxii , atqnc
creaturis omnibus pri:icipem praL>fecii : quod si iio-
mo mondam reperissct vacuum, et dcstitutum sole,

luminaribus, herbis, fructibus, animantibus denique
\ivis, scse movenlibus in aere, aquis et terra, ulique
ci soliiudo fuisset permolesta, et defectus rerum ne-
cessariarum feiicitatem ejus varic turbassei. Plura
qni volet, lcgat Philonis Co<imopoeiam, Gregorii
Nysseni librum de hominis Opificio, cap. % Ambro-
sii episiol. ad Herontianum, qux est 58. PARiEUS.

Quomodo osdiftcetur. Ita mss. ex quibus duo sunt
omniuin aniiquissimi 1 fion. et 1 Reg., 4 Colb.,
Jun., Brun. ct quamplurcs editi. In i scriplis et 2
vulgatis est cedi/icaiur ; in 2 mss. Reg. et 1 Lips.
aidificaretur ; in 1 Clarom. ac edit. Tornes. et Sou-
bron. fabricatur,

Hermes. Trismeg. apud Stob. in ColIecUn. serm.
80, de Diis.

Perspectionem. Quod tota haec seciio supra requi-
rit. Vidit etiam Borrichius in defectu lexicorum. Ite-
rum Lacl. 1. de Ira c. 1 : A veri perspectione. Inveni
qnoque vocem rariorem ex antiquioribus adhiic igno-
tam in Augusiini de Civ. Dei, 1. viii , c. 4 : Conteni'
platio perspeclionem sibi vindicat veritatit. BoN.

Cusiodia septum. Sic de corpore el anima loquitur
Plaio in PlKcdonc. Sic et Lactaniiiis ipse iii libro de
Opificio Dci, cap. 20, ad mentem Plalonicorum de
hnmine ait : Nam corpusculum hoc quo induti sumus,
hominis receptaculum est.

Ea sola scire.., curiosam. Conf. infra, I. ii, c. 11 ;
I. III, c. 20 : De Opif., c. 15. Teriull. de Aninia, c. 1,
flii. : Prwstat per Deum nescire^ quia non revelaverit^
quam per hominem tcire^ quia ipse prcesumpserit. Busi,

507 FIRM. LACTANTH DIYIN. INSTIT. 508

de faclorc ejus Deo aliier senliunt quam verilas ha- A nebrx , ita frigus calori. Ut igilur calor lumini cst

bet, ad divinam mundi fabricnm reveriamur, de qua
in arcaiiis snnctoe religiitnis littcris iradilur. Fecit
igiiur Deus primum umnium coelum , ei in sublime
suspendit, quod esset sedes ipsius Dei conditoris.
Deinde terram Tundavit, ac coelo subdidit, quam homo
cum caeleris aiiimalium generibus incolerel. Eam vo-
luit humore circumflui , et contineri. Suum vero ha-
biiacuium disiinxil claris lumiiiibus, et implevit, sole
scilicet , lunaeque orbe fulgenti, et astrorum mican*
tium splendeniibus signis adornavit; tenebras aulem,
quod est his contrarium , consiiluit in terra : nihil
enim per se coiiiinet luminis, nisi accipiat a coelo,
in quo posuit iucem perennem , el superos , et viiam
perpeiuam, el conira in lerra lenebras, ct inferos.

proximus , sic meridies orienti : ui Irigus tenebris ,
ita plaga est septentrionalis occasui. Qnibus singulis
partibns suum lempus altribuit , ver scilicel orienli,
aestalem meridianae plagae ; occideniis autumnus
est, septentrionis hyems. In his quoque duabus par-
tibus , meridiana et seplentrionali , figura vitac et
morlis contiiietur ; quia viia in calore est, mors in
frigorc. Sicut aulem calor ex igne est, ita frigus cx
aqua. Secundum harum partium dimensionem, dicm
quoque fecit ac noctem , qua: spatia , et orbes tcm-
porum perpeiuos ac volubiles, quos vocamus annos,
allerna per vices successione conflciant. Dies, quem
primus oriens subministrat , Dei sit necesse est , ut
omnia qusecumque meliora sunt. Nox autem , quam

et moriem. Tanto cnim baec ab illis superioribus di- B occidens extremus inducit, ejus scilicet, quem Dci

stant, quaiitum mala a bonis , et viiia a virtutibus.
Ipsius quoque lerrae binas pnries contrarias inier se,
diversasque consiiiuit, scilicet orientem , occiden-
temque : ex quibus oriens Deo accensetur: quia ipse
luminis fons, et illustraior est rerum, et quod oriri
nos faciat ad viiam sempiternam. Occidens autem
coiiturbalae illi pravaeqiie menti adscribilur, quod
lumcn abscondat, quod tenebras sempcr inducat, et
quod homines fnciat occidere atque iiiierire peccalis.
Nam sicut lux orieniis est , in luce auiem vitae ratio
versatur ; sic occidcnlis tenebras sunt : in tenebris
autem, ei inors, et interitiis continetur. Dciiide alte-
ras parles eadein ralione dimensus est, nieridiem ac
septentrionein ; quae partcs illis duabus societate

esse xmulum diximus.

Quae duo eiiam in hoc prxsoius futurorum Deus
fecit, ut ex iis, et verx religionis, et faUarum super-
siitionum imngo qusedam ostendcretur. Nam sicut
sol, qui oritur in diem, licet sit uiius , unde solein
esse appellatum Cicero vult videri (iib. ii de Nal.
deorum), quod obscuratis sideribus , solus appareat,
tamen qiiia verum ac perfect;e plciiitiidinis lumen
est, et cnlore polissimo, ct fulgore clarissimo il-
lustrat omnia : ita in Deo, licet sit unus, et majestas ,
et virius, ct claritudo perfecta est. Nox aiiteni, quain
pravo illi antilheo dicimus atlributam, ejus ipsius
multas et varias rcligiones pcr simililiidincm demon-
strai. Quamvis enim stelLje innumerabiles micare ac

junguntur. Ea enim, qusB eti sidis calore flagraniior, C radiare videantur ; tamen , qiiia non sunt pleiia ac
proxima esl, et cohaerct orienti. At illa , qiuc frig(;- solida lumina, iiec caloris prxferuiit quidquam, ncc
ribus et perpcluo gelu lorpet , ejiisdem esi cujus ex- tcnebras muliitudine siia vincunt. Duo igitur illa
tremus occasus. Nam sicut conirariae suiit lumini tc- priiicipalia inveniunlur, quae diversam et contrariam

VARIORUM NOTiE.

Et de factore ejus. Heslituta prapposiiio de ex cunctis
pene mss. Deesi in 4 rec. et multis editis. De operescx
dierum, vide S. Ambr.,S. Basilium, S. Augiist. Con-
fess., lib. xii; et Theodoret. de Provid.,lib. i et ii.
Circumflui, Pass. ut Macrob. Somn. Scip. , I. ii,
c. 9 : Gemino Oceani ambitu terrce corpus omne cir-
cumflui. BuN.

Suumverohabilacutum. Hic locietlib. vii,cap.5, ab
auctore nostro coelum accipitur proiiniversacoelorum
mole,quatciiusetiain empyreumcompleciitur. ISiCcs.
Tenebras aulem, quod est his contrarium. Nihil mu-
tanduiii : quod Mf sigiiiticai, id est^ hoc est^ pro more
aliorum, ei Lactnniii, 1. vi, c. 25 : Divina lex duos in
mairimonium^ quod est , in corpus unum.. . conjuugit.
Epil. Taur. c. 13. exir. ZAN KPONOT, quod esi Jupi-
ter Saturni. Bdn.

Oriens Deo accensetur. Sic 36 mss. et pltires edili.
Id esi, atiribuiiur. iii 2, Heg. rec. el nonnullis edi-
tis, Deo similis censetur ; quod esi glossema. Videtur
hic Lactantius nimis allegoriis indulgerc.

Pravaique menti. Hic et iiifrn miiiiis catholice loqui-
tur Lactuntius , quasi maia mens summum habeat
imperium in Occidens.

^ Plaga est septentrionalis. Sic restitui ex antiquio-
ribiis el melioribus mss. 1 fionon., Regio-Pui. , 2
al. Re;;. botia: notae , Pal. et Lips. in vulgatis et in
piuribus mss. est septentrionis.

Ver orienti. I)e his allegoriis , vlde eliam S. Am-
brosium, lib. iv Hexameroii.

Occidentis autumnus est^ septentrionis hyems. Ila
mis. et vet, ed, Rom. caiu necundo. Cseteri vulgati

casu tertio Occidenti... septentrioni. In plcrlsque mss.
pro hyems, est hybernus. Lectio iiosira propius accc-
dit ad ordinem linguae latinne.

Qum spatia. Sic luss. 6 Reg., 3 Colb., 2 Brun. et
antiquiores ac meliores cditi beiie multi. Qiiidam
mss. et edd. 7, qui,

Conficiant. Goth. Perficiant, illud pra»fero. I. vii ,
c. 14 : Diebus per vicem revolutis orbes conficiuutur
annorum ; cl epil., c. 25 : \}[...cursns et certa spatia
conficeient. BuN.
D Inducit. Iia omne^t fere mss. et editi : et quidem
recte, ut re^pondeat prx^cedeniibus : OrtVns submi-
nisirat. Ms. 4 Reg. ac ed. Tliys. ctGall., induxit.

Etiam in /tor.H;rc resiiiui ex omnibusmss.etimpres-
sis, praeter 5 edd. receniioresjnqiiibusdesideratitur.

Qni oritur in dtem. Sic einendavi cx cunciis iiiss.
praHcr 1 Rcg. rec. el editioncs, in qiiibiisest in die.

Perfectoi pleniludinis tumen. Heraclitus solein coc-
Icstis luininis fonlem, tcsie Macrobio, dicil: sive lu-
mcnsiium, secundum Plin. caeteris sideribus focneret;
sive, ut Cic. voluit, aliis quidem sideribus, cxccpt.i
Iiinn, proprium sit lumen, ipsc diix, princepset mo-
deraior luminum sit. Vide Plntonein in Tiinaco, Ci-
ceronein de Universitnie, Macrob. lib. i Som. siipra
cap. iO. Betuleius.

Calore poiissimo, Ita omnes cdili et multi melio-
resque inss. In i Bonon. anliq., 3 Reg., Lips. et
Pal., poteniissimo.

Antitheo. Id est, diaholo. Antithens^ vox gneca, si-
guillcat, qui coiiira Deuin est, vcl Dei adversarius.

Prmf$runt, Sic quamplurei editi et omnes ferinc

309

LIBER n. DE ORIGINE ERRORIS.

5f0

sibi liabent postesiatem ; calor et hnmor : quae mira- A AUerum enim quasi masculinum elemenium esl , al-

bililer Deusad sustentanda ei gignenda omnia ezcogi*
Uivit. Nam cum virtus Dei sii in caiore et igni, nisi ar-
dorem viroque ejus admixia humoris ac frigoris materia
temperasset, nec nasci quidquam nec cohaerere po-
tuissei, quin stalim conflagratione inleriret quidquid
essecoepisseL Undeet philosopbiquidameipoeiaedis-
cordi concordia mundum conslaredixerunt : sed ratio-
nem penitus non videbant. Heracliius ex igne nata esse
omnia dixit; Thales Milesius ex aqua. Ulerque vidit
aliquid : sed erravit tamen uterque, quod alterutrum
si solum fuissei, neqne aqua nasci ex igne poiuisset,
nequerursus ignisex aqua. Sed est verius, simul ex
utroque permisto cuncta gonerari. Ignis quidem per-
misceri cum aqua non poiest, quia sunt utraque ini-

terum quasi foemininum ; alternm activnm, alieruro
patibile. Ideoquea veteribus insiiiuium esi, utsacra-
menlo ignis et aquae nuptiarum foedera sanciantur,
quod foeius animaniium calore et humore corporen-
tur, atque animentur ad vitam.

Gum enim constet omne animal ex anima et
corpore, maieria corporis in humore est, ani-
mai in calore : quod ex avium fceiibus datur
scire, quos crassi humoris plenos nisi opifex calor
foveril, ncc humor polesl corporari, nec corpus ani-
roari. Exulibus quoque ignis et aqua inlerdici solebat :
adhuc enim videbaiur nefas, quamvis malos, lamen
homines supplicio capitis afflcere. Inlerdicto igilur
usu earum rcrum,quibus vita consiai hominum, per-

inica;ct8i cominus venerinl, allerutrum quod supe-B inde habebatur, ac si essel, qui eam senientiam

raverit, conficiat alierum necesse est : sed eorum
subsiantiae permisceri possunt. Subslanlia ignis,
calor est; aquae, humor. Recie igiiur Ovidius :

guippe ubi temperiem sumpsere humorque calorque,
oncipiunt, el ah hls oriuniur cuncta duobus :
Cumqoe sit igois aquae pugoax, vapor humidusomnes
Res creat, et discorsconcordia foetibus apta est.

exceperat, morle mulctaius. Adeo ista duo elementa
prima sunt habiia, ut nec ortum hominis, nec sine
his vitam crediderint posse conslare. Horum allerum
nobis communc est cum cseteris animanlibus, aiterum
soli homini datum. Nos enim quoniam coeleste alque
immortale animal sumus, igne ulimur, qui nobis in

VARIORUM NOTiE.

mss. In rec. i Reg. et 1 Colb. est, prasferant; in
I Lips. et 3 editis proferunt; in 3 Reg. rec ac edd.
sex , perferunt. Buneman legit eliam perferunt, no-
tamque sequentem exhibel. — Perferunt. DeOpificio
cip. 7: Aamirabile, quoduna dispositio.,.. innumera'
Mes animantium prcsferat varietates. Ubi niuitnc edd.,
perferat subornarant. De Opif. c. 8 : Incredibile est,
quantam pulchritudinem prceferat. Bunem.

Jliriifri/ir^.Mss.l Colberl.et 1 firuii.mii//um utiliter.

Philotophi. Empedocles scilicel, de quo apud Laer-
tium etPiutarcb.dePIacilisPhilosophor. liD. i, c. 3.

Et pc6r<r. UtOvidins verbispauloposi proferendis;
etllorat., I. i^episi. 12, v. i9,depugna elementorum.

Quid veiit et possll concordia discors.

Non videbant. Iia resiiluimiis ex omnibus mss. et
edit. Tornes., Betul., et Soubron. In caeieris impres-
sis esi, non viderunt,

Ueraclitut ex igne. Referlur a Laerlio inler ejiis
dc^mata. Meminit Cic. iii iv Academ.Quaest. Conru-
taiur etiam a Lucretio lib. i. Betul.

Thalet. Ue quod dicium esi iibro i, cap. 8, et apud
Laeriium.

Subitantia igmt, calor est ; aquce, humor. Quia his
subsistunt ac conservantur. Vide iiifra, et cap. i!2.

Omdius, Lib. i Meiam. , ibid. ubi de Nili foecun-
ditaie scribii.

Ut sacramento ignis et aqu<e nuptiarum foedera san-
ciantur. Festus Pompeius lib. i : Aqua diciiur a qua
jwoantur : aqua et ignis interdici solelf quam accipiuni
nuptce^ tidelicet quia hce duce res humanam viiam ma-
xime continent. Eadein Plniarch., Rom. Problem.,
cap. 1. Idem Festus lib. 6 : Facem in nupliis in hono-
rem Cereris prceferebant , aquaque aspergebatur nova
nuptOy sive ut casla puraque ad virum veniret , sive ut
ignem et aquam cum viro communicaret. Yalerius
Flaccus lib. viii, Argonaul. :

I^nem PoUux, undamquejugalem
Prgeiuiu, ut dextrum pariter vertanlur in orbem.

Ovid. lib. II de Arie amaodi :

lita viri captenl, si jam captanda probabaut,
Qnos faaunl juslos ignis et unaa viros.

In primo liminc aquam exhibebani, cui tiiionom
iiilingebant. M. Varro apud Turneh. lib. xxix, c. 27 :
Contra a novQ marito, cum item n foco in titione ex fe-

lici arborCf et in aquati aqua allata esset. Dempsterus.
p Yide Brissonium, de Ritu Nupiiarum.

Corporenlur, atque animentur. Junxit eodem modo
Plinius I. VII Hist. Nat., sect. i5 fin.de Generatioiie
Ilomiiiis. Hieronymus ad Pammach. f. m. 170 : Con-
fotum corporat, corporatum in membra distinguit.
Conf. Lacl. lib. ii, c. 8 et Barihii Advers. I. vii, c. 2,
fol. 315. Bln.

Nee humor polest corporari, nec corpus animari. Sic
legendum esl ex edit.Soubron.etTornes. ac inss.non
ut male in nonullis edilis, corporare^ nec corpus ani-
mare. Ita autem legendum esse palebit cnivis, si
modo scopum Lactanlii perpenderit; corpus enim
iion animat, sed animatiir. Ex IsiEO. — Corpurari, pro
corpore indui, et animari, pro animam accipere,
rarae voces. Extant insupitr lib. iv Instilut., cap. 26.

Exulibus quoque. liitcrdictio illa, citra soli inuta-
tionem, iii eo habelyatur, cum nemine, sic inter-
dicto, communicandam aquam^ et ignem, aut tectum.
Ut Appianus loquitur de Meiello sic inlerdicto.
I> Etiam lege Julia de vi privata tenebatur, qui eum cui
et aqua et igni interdictum est, receperit, cetaverit, te-
nuerit; quod ait Paulus Senl. v, cap. 26. Etiam
apud Gruicos similis poena in usu. Elecira apud
Euripidcm in Oresie de se, Pylade ac Oreste, Decre-
tum, inquit, est Argis nemini fas es$e nos matricidas^
aut tectOf aut igne, aut atloquio excipere. Seldenus.^
Eadcm poena affeclus fuisse legiiur in Usuardi Marty-
rologio xviii kal. januarii S> Vaterianus in Africa
episcoput, qui cum esset annorum plus octoginta, in
persecutione Vandatica sub Genterico rege ariano ex-
tra civitatem tingutarit expelti jussus est : et ita prtsce-
ptum, ut nuttns eum neque in domo, neque in agro di"
mitteret habitare ; sed in strata pubtica multo tempore
nudus sub aerejacens, in confessione catholicceveritatis,
et dejensione sanctimonii cursum beatce vitce complevit.
Ex Vict. Vit. Hist. Persecut. Vandal. lib. i, n. i2.

Horum atterum nobis, elc. Non agit hoc Laclan-
tius, ui doceat hominem lantum ex igne et aqua con-
slare. Corpus siquidem hominis, ut animantium reli-
quoruiii oniniiim, consiat exquatuorelementis, Aris-
tol. el Hippocratc lesiibiis. Sed ex anaiogia docet,
animai originem coeliius esse ; corporis ex iisdem ele-
meniis, ex quibus universa consianl : sed in primis
ex humido, eo forte, quia ei semen et sanguis humo'

FIRM. LAGTANTII DIVIN. INSTIT.

nenliim ifninortalitniis dalu^ cst. quoniam ignis A sibi aelernum parare constiiuit, et innumerabiles a»i<«

mns procrcare, quibus iminortalitatem daret. Tum
fecit ipsi sibi simulacrum sensibile, alque intelligens,
id cst ad iinaginis sua^ forroam, qua nibil potesi esse
perreciius : bominem liguravil ex limo terrae ; unde
bomo nuncupatiis est, quod sit factus ex humo. De«
nique Plato humanam formam esse ait; etSibylla,
quac dicit :

De bac bominis flciionc poelx quoque, quamyis
corrupte, tamen non aliler tradiderunt : uamque ho-
minem de Itito a Promeibeo factum esse dixerunt.
Res eos non fefetlit, sed nomen artificis. NiiUas enim
litteras yerilatis attigerant : sed quas propbetanim
B vaticinio tradiia, in sacrario Dei continebantur, ea

lo cst: ciijus iKUura, quia mobilisest, etsursum

iir, viiae continct raiioncm. Ciciern vero ani-

a, quoniam lot:i siint mortalia, inntummodo

a utuntur, quod esl clemcntum corporalc aique

:enum. Cujus natura, quia inobilis est, ac deor-

n vergens, figuram niorlis osiendit. Ideo pecudes,

que in coelum suspiciunt, neque religiones sen-

jnf, quoniam ab bis usiis ignis alienus est. Unde

item, vel quomodo Deus buic duo principalia, ignem

t aquam, vel accenderit, vcl eliquaverit, solus scire

lOtest qui recit.

CAPUT XI.

De animantibus f homine, Promelheo, Deucaiionef
Parcis,

Consummalo igitur mundo, aniinalia varii gcneris,
dissimilibus formis, ei inagna ct minora ut iiercnt,
imperavii. Et facla sunt bina; id Cht diversi sexus
singula : ex quorum foeiibus, el aer, ct terra, et ma-
ria complela sunt. Deditque bis omnibus generatim
Deus aliincnla Je lcrra, ut usui bominibus esse pos-
sent; alia niuiiruin ad cibos, alia vero ad vestitum :
quac aulcm mngnarum sunt virium, ut iu cxcolenda
terra juvareul ; unde dicta sunt jumenta. Ita rebus
omnibus mirabili descriptione composiiis, regnum

VARIORUM NOTiE

de fabulis et obscura opinione collecta et depravaia,
ut veritas a vulgo solet variis serinonibus dissipata
corrumpl, nullo non addente aliquid ad quod audie-
rat, carminibus suis comprebenderunt; et hoc qui-
dem ineple, quod tam mirabile tamque divinum opi-
ficiumbomiuidcderunt.Quid enim opus fuit hominem
de luto fingi, cum posset eadem ratione generari
qua ipse Prometbeus ex Japeto natus est? qui si fuit
bomo, generare bominem potuit, facere non potuit.
De diis autem illum non fuisse, poena ejus in Caucaso

res sunt; nam Tlialeiis opinio ab ipso Lactantio
paulo superius est cxplosn. Quod autem animx igni-
tam iribuit naliirain , suis ipsius rationibus quibus
non ita pridem lleracliti dogina coufutavit, rcpugnat.

Betuleius.

Tola. Nola vocem tota piiiraliter iii recio casu.

Quia mobUis est^ ac deorsum vergens. Prxter ms.
i Boiiou. qui babci immobilis; a secuuda manu, om«
nes mss. et ediii leguut mobitis : qu.-e lectio, refra-
gantc licet Isaco, videlur prxferenda. Cum euim expe-
rienliain lestatus , aquani dicai immobilem esse et
tatnen deorsnm vergere, qui iieri possit, rogo, ut
aqua deorsnm moveatur, quod fatciur, ipsa interim
immobilis? Cerle Lactantii inentem felicius asseqne-
mur, si nd prxcedentia oculos iniendamus. Quippe
ubi dicilnos igne uii, cujus motus omnis est ad su-
pcrna, caetera vero animalia lioc cuni aqua commune
nabere, qiue ignei vigoris expers alio longe motu
fertur, et qua potesl vi deorsum vergit. Spark.

Bina. Yide Genes. i, et confer. cum cnp. vi,
vers. 20.

Aavestitum. Sic resiitui ex plerisque m«s. tum ve-
terriinis, lum optimis, Reg. , Bonon. nliisque. In 8
rec. et in cditis est, ad vestimentum. — Ad vestitum.
Siccdo ex Bon.,Pal., Ultr., Lips. i, etioco gemino,
secundum incliore!^ libros, dc Ira, c. 13 : Partim ad
cibos, partim ad vestitum* Bun.

Innumerabiles animas procreare. Ex boc loco non-
nnlli arguuiit, Laciantium sensisse animas omnes in
principio fuissc crentas : sed boc Plaionicorum com-
menium de auimabus anie corpora conditis irridet,
et refutat ille lib. iii, cap. 18. Et quideni Lactantius
hic non de ipsa nnimarum creatione loquitur, sed de
divino eas creandi dccreto ; quod denolat bis verbis :
Constituit et excogitavit,

Formam. Qu.^esit iinago,aut divinus cbaracter bo-
mini inditus a Creatore, videnon Plalonem, sed Pau-
lum, liCorinth.cap. iii, Colossens. cap. iii, et Epbes.
cap. IV.

1 ecgccS^v. ^smH potius, vel ^miiigf ut est apud

ipsum Platonem in libro de Republica sexto. Sic
Q Pbilo Judaus, animam aTtwnzMyM OsoO dicit ; tribuit
illi quod Pnulus ad lleb. i, ipsi unigeuito Dei Filio
Cbristo. In libro de Mundo, tuttoOcv ^fpayl^a 6foO,
animam vocat, ciijiis characterein esse ait, aeiernam
ratioiiem. Pytliagoras ait morialibus Octov ycvoc essc;
sicut etinm Aratus : toO yao xat ycvoc ivfth. Quod
iiec Paulus quidem Atbenis iinprobavit, Actor. xvii.
Ex bis, inquam, facile possuuius colligere, quain
prope ad veruni per medias tenebras studiosa anti-
quitas pervenerii. Nam vere, ut Lactantius aii, ipsos
non res, sed nomen artificis fefellit, optimo atque
maximo Deo Jovis nomen, quod Scriptura ignorat,
tribuenies. Betuleius.

E^xwv, etc. Sibyllar. Garm., serm. 8. Interpreiatio
latina :

Imago est homo mea, rationem rectam habens.

Vide eiiam sermonem primum Sibyllar. Carminum,
ubi de Creatione hominis.

Prometheo. flanc fabulam diversimode diversi
narrani; de qiia vide Hesiodum in Ergis, Plntonem iii
Protngora, Ovidium initio Metamorph.; Uoratiuni
Od. 16, Carm. 1; Propertium lib. in, EIegia5; Ful-
gentiuin in Fabulis, et Servium.

I^ullo non addente aliquid ad quod audierat. Ex mss.
etvct. edit.,Rom. itareposui.Inimpressis erat, nuilo
non addente aliquid ad quod audierunt. Lectioneni
texlus, crrorem librnrii putes forsan : at ego ipsius
Laciantii scitum esse censeo bcllenismuro ; sic
Terenl. in Andria : Restitue in quem me accepisli
locnm. Sic Liviiis, lib. i : Et in quem primum egressi
sunt locum Troja, vocatur. Gronovius. Ilanc lectioneni
confirmant eiiam ms8.Lips.,Ultr.,2 Brun. In 5 Reg.,
rec. ad id quod.

Promeiheui. Unus e Tilanibus. Japetus namqao
Urani ct Titxae filins erat : bxc facta sunt circa Sa«
turni tempora, scilicct novemdecim et ainplius necu-
lis anie vulgarem xram.

318 UBER 11. DE ORIGINE ERRORIS. 514

monte declarat. Sed neque pairem ipsius Japetum, A primum omnium Promethea simulacrum hominis for-

roasse de pingui ei molli luto, ab eoque primo natam

patruumque Titana quisquam dcos nuncupavit, quia
regni sublimiias peues Saiurnum solum Tuit, per
qaam divinos honores cum omnibus suis posteris
conseculus est.lluUis argumentis lioc figmentum poe-
tarum coargui potest. Factum esse diluvium ad per-
dendam tollendamque exorbe terraemaliiiam, conslat
intcr omnes. Jdem enim et philosophi, poetoi (scil,
Ovid., I, UeL), scriptoresque rerum aniiquanim lo-
quuniur; in eoque maiime cum prophetarum ser-
inonc consentiunt. Si ergo cataclysmus ideo faclus
est, ui malitia, qui^e per nimiam niuliitudinein incre*
veraf, perderetur, quomodo (lctor hominis Prome-
theus fuit? cujus (ilium Deucalionem iidem ipsi ob
Justitiam solum esse dicunt servaium. Quomodo unus

esse ariem, et siatuas, et simulacra fingendi ; siqui-
dem Jovis lemporibus fuit, quibus primum templa
consiitui, et novi deorum cultus esse coeperunt. Sic
veritas fucala meiidacio est; et illud, quod a Deo
factum ferebatur, homini, qui opus divinum imitatus
est, etiam coepit adscribi. Gaeterum fictio veri ac vivi
hominis e limo Dei est. Quod Hermes quoque tradi^
dit : qui non tanlum hominem ad imaginem Dei
factum cssedixita Dco; sed etinm illud explanare
lentavir, qiiam subtili ralione siiigula quaeque in cor-
pore hominis niembra formaverii, cum eorum nibil
sit quod non tantumdem ad usus necessitatemy
quantum ad pulchriiudinem valeat. Id vero etiam

^dus, et una progenies, orbein terr» lam celeriter B stoici, cum (fe provideniia disseruni, facere conan

potuit hominibus implere?Sed videlicet hoc quoque

sic comiperunt, ut illud superius ; cum ignorarent,

in quo tempore cataclysmus sit factus in icrra , et

qoisobjustitiam meruerii, genere bumano pereunte,

salvari, et quomodo, aut cum quibus servatus sit :

qox omnia propheticae liiteroe docent. Apparet ergo

lalsum esse quod de opificio Prometbei narrant.

Yerum quia poetas dixeram (sciL tib, i, cap. H)
non omnino mentiri solere, sed flguris involverc, et

tur ; et secutus cos Tullius pluribus quidem locis.
Sed tamen materiam tam copiosam et uberem siric-
tim contingit; quam ego nunc idcirco praetereo, quia
nuper proprium de ea re librum ad Demelrianum
audilorem meum scripsi. Illud hoc loco praeierire
non possuni, quod errantes philosophi quidam aiunt,
homines, caeleraque animalia sine ullo artifice orta
esse de terra ; unde iliud Virgilianum est :

Virumque
Terrea progeoies duris caput cxtulit arvis.

obscurare quae dicant, non dico esse nieniiios, sed

VARIORUM NOTiE.
Pma ejut in Caucaso montc. In Cnucaso ipsum 2 Golb.» Sorbon., Pen., Tax., 2 Clarom. In 10 rec.
csseaffixum inlerprctalur Tzelzes. — Poena ejus m C etin iOedit. est Prometheum; in 4 Reg. et 1. Lips.,
Caucaso monte, De Promethci fabula pleni sunt libri. Prometheo.

De pcena Propcriius, lib. ii, Elcg. i, v. 71
Idem caucasea solvet de rupe Promelhei
Bradiia, et a niedio pectore pellet avern.

Et Mariialis Speciac, carm. 7 :
Qaaliler in scythica religaius rupe Prometheus
Assiduam niniio peclore pavit avem. Cell.

Patruumque Titana, Fuii nvu<; patcrniis. Thysius.

Penes Satumum solum fuil. Fuit cx oinnibns mss.
est etex veteribus edilis; fuerit, in receniioribu^ im-
pressis. Saturnus fuit etiam Uraiii ct Tiixx filius,
ac proinde Japeli fraier.

Factum essediluvium.eic. Nonniis llbro iii, Dionys.
Ires xaToxW/xouc enuiuerat. Isidorus Oi-ig., lib. xiii,
cap. 22, tiia diluvia rccenset. Meursics. — - Propter
peccalum factuin essc diluvium, elcgantissime des-
cripsit Ovid., lib. i Metamorph. Si quis plura de hac
re velit testimonia, ndeat Grotium in nolis ad lib. de
Veriiaie relig. chris{ian;c

Ab eoque primo natam esse artem. Ila cuncli ferme
mss. ct vet. edit. Rom. Desideratur esse in mss. t
rec. et in multis editis.

Templa constitui. Infinitivo modo mulli editi om-
ncsque niss. ut ad co^^erun^quod sequitur,referatur,
In 1 Colberl. rec. et 6 rec. vulgatis cst, consiituU.

Fictio... e limo Dei esl. Hjec ila capias : Dei esl fic*
tio... hominis e iimo, sivn : Deus est fictor hominis e
//mo. HiiiccominacumWalchio post limo, posiii.BuN.

Quod Hermes quoque trcdidit. Tradidit^ qiiod est in
6 Reg., i Colbert., Brun., aliisque, requirunt se-
quculia verba, dixit... tentavit; .sex mss. rec. cum
editis, tradit. Hominem ad imaginem Dei creatuin
essc lcstaiur Hermes, Pimandri scilicetcapiie 1. Ne
qiiis auiem nrbiirelur, Deo summo archilecto nonicn
ToO d)}euoup7o0 a Platone modo et Ilerinete tribui, ut
jain ssepius vidimiis, sciat hoc reperiri elinm in lil-
tcris Apostolicis. Paul. ad Hcbr. cap. n, Sn/xtoupyo; 6

Si ergo catactysmus ideo factus est. Iia cuncti pene D ^^og, etc. Sed hoc opidciuin Laciantius nosier sin

mss. ci edd. Tornes. et Soubron. At 2 vct. ct mss. 2
rec. pro ideo habenl a Deo; impressi mulli utrumque, a
Deo ideo. De universali diluvio apud oiniies conslat,

3ui in dubium non vocant S. Litteras. Cxtcri vero,
c nuibus aliquid memorix prodilum csi, incerta ad-
modum fide hiborant. Quidam tamen, inler quos est
Grotius, iii annotationibus ad cap. 16 de Vera rcU-
gioiie, lib. i,rcceiitiora nnliquioribus miscenl, exisii-
mantque eadein esse Noaclii, Ogygis et Deucnlionis
diliivta, quamvis inter h.-rc ipsn, multa interccdaiit
tempora.

Deucalionem. De Deucalioiiis bislorin vidc Justi<
num libro ii, el Lucinniim in Di;\logo de Syria dea.
Prometbeum vero Deucnlionis p;>treni scplimo anno
tfoseos iiatum esse, narrat Cyrillus.

Quod de opificio Promethei rtarr^nt. Itamss.omnes
et editi phires vet., Edd. Beiul. et Gymnic. post opf-
fieio^ addunt iidem; sex nl., itidem; 1 Clarom., idcm.

Promethea simulacrum hominiSf clc. Sic rcposui-
luus es vetusiissimis et opiimis mss.iSDoji*,! RegiiSy

guiari operc complexus est, quod ipse jam ad Demc-
irinnum aiiditorein scripsisse testatur. Hermes vero
sccutus est Pyihagoram, et Pytliagoreum Jainbli-
chum, et alios. Betuleius.

Factum. Mss. 9, fictum.

Etsecuius eos Tuttius. lla restilui ex cunctis peno
mss.Pro TuUius iii 3 Reg. rec. et edilis est Cicero; iii
5 Colb. el Brun., et secuius est eos Tullius. — Yide
Ciceron., lib. ii de Nalur. deor., el i «le Legib.

Contingit. Sic lego cum inss. 6 Reg., ^ Colb., 2
Clnrom., Brun aliisque, iiec non cdilis Rom. 4468,
i'ilO, Soiibron., Tornes., Ccllar. In 3 rcc. Reg. ct 2
Golbert. cdilisqiie pluribns est contigit.

Librum. Qiii esi de Opiflcio Dei ad Demeirianuni.
Hunc reperies iiifrn lomo n, hujus noslra^ cdilioiiis.

Homines cceteraqueanimatia. VideOrphxum, Pncu-
vium, ct Diodoruin Siculiim lib. i, ubi dc Fabuiis ngit

Virgitianum est : — Virumque Terrea progcuics,
etc. Apiul Virgilium . lib. ii Georg. , v. oil.
Nunuulla; cdiiioncs Ferrea ieguot» et in priini<*

315

FIRM. LACTAiNTII DIYIN. INSTIT.

31 6

Et ii maxime fucruni in e.i sentenlia qui esse provi- A ^t^ terrarum, quae accidere parlicularnn solel ; vcl

dentinin negant. Nam stoici animantium fabricnm di-
yince solerlisB iribuunt. Arisioleles autem labore se
ac moiestia liberavil, dicens semper mundum fuisse;
Itaquc el bumaiium gcnus, et cxtera quae iii eo sunt,
iniiiiini non habere, sed fuisse semper, ac semper
fore. Sed cum videamus singula quxque animalia,
quae antenon fuerant, incipere esse, et esse desiiierc,
necesse est totum genus aliqiiando esse coepisse, et
aliquando desiturum esse, quia coeperit.

Oinnia enim tribus lemporibus coniineri necesse
est, prxterito, prxscnli, futuro. Praeteriii esl origo,
prsnseniis substantia, futuri dissolutio. Quse omnia in
singulisliominibus apparent, el incipimus enim, cuin
nascimur; et sumus, cum vivimus; et desinimus.

pestilentia nbique diffiisa, quae singulag urbes atque
regiones plerumque populatur; vel incendio in orbem
misso, quale jam fuisse sub Phaelonie dicilur ; vel
diluvio nqunrum, quale sub Deucalione tradilur, cum
praeter uniim hominem genus omne deletum est. Quod
diluvium si casu accidit, profecto poluit accidere, ut
et unus ille, qui supcrfuit, interirct. Si autem divinae
providcntiae nuiu, quod negari non potesi, ad repa-
randos homines reservatus est, apparet in Dei po-
testate esse, vel vitam, vel inicriium generis humani.
Quod si potest occidere in loium, quia per partes
occidit, apparet aliqiiando esse ortum ; et ut fragili-
tas iniiium, sic declarat et terminum. Quse si vera
sunt, non poterit defendere Aristoleles, quominus

cum interimus. Unde etiam tres Pnrcas esse volue- n habuerit et mundus ipse principium. Quod si Aristo-

runt ; unnm, quae vitam hominibus ordiatur ; alteram,

qux contexat ; (erliam, quae rumpat ac liniat. In toio

autem genere hominum, quia solum prsesens lempus

appnrei, ex eo tamen et prxteritum, id'esi, origo

coliigitur; et futurum, id est, dissolutio. Nam quo-

niam est, apparet aliquando coepisse (esse enim nulla

res sine exordio potest); et quia ccepit, apparet

quandoque desitiirum. Nec enim poiest id to-

tum esse immorlale , quod ex mortalibus con-

slat. Nam sicut universi per singulos interimus,

fieri potest, ut aliquo casu omnes simul ; vcl sterili-

teli Plato et Epicurus extorquent, el Platoni el Ari-
stoleli, qui semper fore mundiim putaverunt, licet
sinteIoquentes,ingraiis tamen idem Epicuriis eripict,
quia sequitur, ut habeat et finem. Sed haec in ullimo
libro pluribus. Nunc ad hominis originem recurramus.

CAPUT XII.

Quod animalia non $ponte nata lin/, $ed di$po$itione
divina, cuju$ feci$set no$ conscio$Deu$, it $cire expe»
diret,
Aiuntcertis conversionibus coeli, et astrorum mo-

VARIORUM NOTiE.

Hcinsiana ; sed mnle : ex hoc loco versus ille G
corrigendus. Si Ferrea Lactantii tempore fuisset
leclum apud Virgilium , versus hic scopo suo
nullo modo quadrassct. Ut prfibet dictum Pliiloso-
phoriim, sine ullo ariifice homincs et terra ortos
existinianliuin, addil. unde illuU Virgilianum, Mss.
3 Keg. Ferrea. — Virumque. H'\nc vocem, qusc ad Lac-
taniii propositum facit , addidi ex mss. Bonon. et
2 Regiis 900 annor. ac 2 al. tleg. rec, sed bonae
notae.

Aristoteles autem tabore $e, eic. Lib. i de Coelo, c.
10 et I. II, c. 1. Ilaec opinio non soliim Aristoielcm
aiictorem habet ; vernin etiam alii eam sunt seculi :
sic Hernclilus Epliesius apud Clemeni. Aiexandr. I.
VI Slroinal.; Pliiiius 1. 1, c. i. H.mc opinionem refellit
Lucreiiiis I. v, v. 325 et seqq. Gall^us.

Tribus temporibus. Stoicorum Jiaec lemporis est di-
visio, qui pnvteritum el futurufn iniiniia faciunt, pros-
sens finituin. Sunt qiii pra^sens leinpus esse negenl;
sed de Iiac disp. lege ArihL, I. iv de Nat. AuscuU. ^
c:ip. 10 ct se<iq. ; vel si malis Aiigust. , Jib. ii^
Confess., c. 17 et 18. Sed iiaec tola dispntatio in
hocadliibetur,utstatiiatur providenlia Dei. Betuleius.

Pr(vseuti$ substauiia. Iloc esl, substilit teinpus prae-
scns, quod nuncexlat. Sic et infra, priBsentis temporis
$ubstantia,

Tres Parcas. Haec fabula trium Parcarum originem
sumpsit ah Hesiodi Theogonia. Vide et Platonem li-
bro X, de Republ. circa finein, ac praecipiie Arisiote-
lem libro de .Mundo, ubi plurima uniiis Dei nomina
eiiiiineravii, Parcariiin raiionem el officia eidero uni
Deo iribuens. — Parcas, Conf. Yoss. ii Idolol., c. 44
tolo. Prave Lips. 3, tre$parte$. Bun.

Viiam hominibus ordiatur, Sic lego cum vetcrrimis
mss. Bon., Regio-Pni., 3 Colb., 2 Clarom. et omni-
bus fere ediiis. In 1 Reg. 900 aiinor. ei 13 rec. scii-
ptis ac 'i ed. Rom. esl, hominis.

Desiturum. Ila corroxi ex inss. Regio-Put», 1 Colb.,
Gutli., Lips., 1 Claroni., pluribusque aliis, Desiturwif

puta tetnpus, vel (otum genus de quo supra. In uno
Brun. et 1 Colbert. e^^t, defulurum ; in altero Brun.
est, defuiura ; in 1 Colb. et 2 edilis, desitura ; in 1
Reg. 900 annor., desituram,

Phaetonie. Ejus fabula legatur apud Ovid. siib fi-
nein libri i Meiainorph. et iniiio ii. At Lucianiis in
Astrologia credit (Miaetonlem solis cursum ob.^ervasse,
ac deprehcndisse, sicut Endymion lunae.

Divin(B providentias nutu. Ita oinnes impressi ac
mss. prjbter 1 Bonon. antiq. et 1 Clarom. in quibus
est, divm(B providentias datur.

In totum, Id csl , oinnino : lib. iv, c. 1 ; I. vu , c.
20 ; Epiloin. cap. 61; de Ira Dci , cap. 21; de Opif.,
cap. 8.

Pion poterit defendere Aristoteles, Haec est lectio
omniutn fere mss. et 5 cdit. quain praecedentia et
subseqiie.iiia posiulant, accedeiiie ms. Jun. qui habet
poterat. 1 Reg. potest ; scripii quinque rec. etlO editi,
potuit.

lugrali$. Hic ingrati$ adverbium est. Ita et apud
Plautum Ampliylr. aci. i, scen. 1, v. 10. Id est, invi-
tis; aut juxta Sparkium, velint, nolinl, 1 ms.CIarom.
et 4 cdit., ingrate,

Epicuru$ eripiet. Legc Plutarch. de Placitis philo-
sophonim I. ii, c. 4 ; et Galeniim philosoph. hislor.
cap. 42.

Pluribu$, Ms. 1 Clarom. el 7 edit. rec. perperam
addunt exequemur ^quod abest a caeteris tum mss. tum
imprcss. Pro pluribus, in scriptis rec. 1 Reg. et 2
Colb. est, ptenius; in 1 Colb. el Brnn., prolixius,

Aiuni , elc. Scilicet Epicurei. Nam Censorinus de
Die nat. de liac Epicuri sententia sic scribit : De-
mocrito vero Abderitte ex aqua timoque primum visum
esse homines procreatos, Nec ionge secu$ Epicuru$ : u
euim credidit, limo calefacto^ uteros nescio quo$ radid»^
bus terrce increvi$$e, et infantibu$ ex $e editi$, ingenium^''
tactis humorem, uaiura ministrante, prwbuisse ; quosita
educatos et aduttos, geuus hominum propagasse» De

517 LIBER 11. DE ORIGINE ERRORIS. 818

libus mnturitalem quamdam exlitisse animalium se- A ^^^% ul animalia recens ediu, vel haberent alimen-

tum, vel non liaberenl periculum, necesse est, ul ali«

rendorum; ilaque lerrani novam, semen genitnle
retinenlem, folliculos ex se quosdam in uterorum
slmilitudinem protulisse, de ({uibus Lucretius :

Crescebant uleri terre radicibus apti ;
eosque, cum maturassent, natura cogente ruplos,
auimalia teoera profudisse. Deiiide terram ipsam hu-
more quodam, qui esset lacti siuiiiis , exuberasse,
eoque alimento aiiimanies esse nuiritas. Quomodo
igitur ¥im frigoris aul caloris ferre aut vitare potue-
rant, aut omnino nasci, cum sol exureret, frigus as»
Uingeret? Non eranl, inquiuiit, in principio muiidi
hyeiiis nec «stas, sed perpetua temperies, et ver
«quabile. Gur ergo nihil horum ficri etiamiiunc vide-
mos? Qula semel, aiunt, fieri necessarium fuit, ut

aoimalianascerentur; postquamveroessecoeperunt, B [)^(^ et siii corporls purgameniis

eoDCtfSsa his facultate generandi, et terra parere de-

siil, et lemporis conditio mulata est. quam facile

est meiMlacia redarguere I Primum, quod nihilpoiest

esse in hoc miindo, quod non sic permaiieat, uicoe*

pil. Nec enim sol, ei luna, et aslra tunc non erant,

aut cum esseot, meatus non habebant, ac non divina

moderatio, qux ciirsus eorum lemperat et gubernat,

cnm ipsis siinul coBperit. Deinde quod si ita sit, ut

dicunt, providentiam esse necesse est; et in idipsum

incidunt, quod maxime fngiunt. Nondum eiiim nalis

animalibus, aiiquis uiique providit, ut iiasccrentur, ne

orbis terr» desertus, alque incultus horrerel. Ut au-

t4;in de terra sineornciopnrenium nasci possent, ne-

cesse esi magna rationc esse provisuiii ; deinde ut

bumor ille concretus de terra in varias imagincs cor- ^ primo hoc idem tradidit, quod prophetx, ciijus verl)a

quis divina nescio qua ratione providerit.

Quis autem poiest providere, nisi Dcus? Yideamus
tamen an id ipsum, quod diclitaiit, fieri potiierit :
ut homines nasccrentur e lerra. Si consideret aliquis
quandiu, et quibus inodis educclur infuns, Intelliget
profecto non potuisse lerrigenas illos pueros sine
ullo educatore nntriri. Fuii enim necesse quamplu-
ribus mensibus jacere projeclos, donec confirmaiis
nervis movcre se, locuinque muiare posscnt : quod
vix inlra iinius anni spatium iieri potest. Jam vidc
utrumne infans eodem modo, et codem loco quo est
eO^iisus, jacere per multos menses valuerit, ac non
et humorc illo terrae, quem alimcnti graiia ministra-

In unum niixtis
obrutus corruplusque morerelur. Iiaque nullo niodo
fleri poiest, quin ab aliquo fueril educafus; nisi
forte animalia omiiia non tenera nata sunt, sed
excrela: quod ut dicerent, numquam venit illis in
mentem. Oinnis crgo illa ratio impossibilis , et vana
esi ; si Umen ratio dici potesi, qua id agitur ut nulla
sit ratio. Qui enim dicit omnia sua sponte esse nuia,
nihilque divinae providenliu: iribuit, hic profecto ra-
tionem non asseril, sed evertii. Quod si neque quid-
quam fieri muc ratione, ncque nasci poiesi, apparet
divinain esse provldentiam, cujus est proprium quod
dicilur ralio. Deiis igitur rerum oninium machinalor
fecil hominein. Quod Gicero, quanivis expers ca^Ics-
lium litterarum . vidit tainen;qui libro de Legibns

porum fingeretur; iiein ut c rolliculis, quibus tcge-
baiitur, accepta vivendi, seiitiendique ratione, tam-
quam ex alvo matrum prorundereiitiir, niira inextri-
cabilisque provisio est. Sed pulemus id quoque casu
iccidisse : illa certe quae sequunlur, fortuita esse non
possuni ; ut terra continuo lacle manaret, ut acris
lemperies cssct scqunlis. Qusc si constal idcirco esse

subjcci : f lloc aniinal providum , sagax , multiplex,
acuium, memor, plenuni ratiouis ct consilii , quem
vocamus hominem, praeclara qiiadain conditione gc-
neraluin esse a supremo Deo; solum est enim ex lot
aniinaniiuni geiieribiis atqiie naiuris, particcps ra-
lionis et cogitaiionis, cum cuilera sint omnia expcr-
tia. I Videsne liominem , quainvis longe a veritatls

YARIORUM miM.

2ua re vide Liicr. 1. v, vers. 806. Betuleius.— Yide InexlrkabHis, Hax mutatio racta ex mss. 2 Bonon.,

iceron. I. ide Legibtis. i Golb. antiq. Jun., Ultr.,i Biun. nc cdd. Tonies. et

Terree radicibuB apii. Ilaud secus habentmss. codi- Soubr. In edit. Walch. est inexpricabili$ , lyponra-

ces Lucretiani; nec Lactaniiani Reg., 1 Glarom. et phico mendo; iii caeteris, inexplicabilis, — itira

S inipressi. At Ueg. Put., 1 ai. Rcg., 4 G(»Ib.. Brun., inexplicabilisque provisio. Boti. , Uilr., Jiin. , Golh.,
ed. Uoin. i470, huhenl urra; alii 'i Reg., ^ Golb., i j) mira inextricabilisque. Al iteniiii joiiyit de Opif. c. 8 :

Claroin., ed. Roni. U08 cl Paris. 1525, lerram, Inexplicabilis esi ac mira subtililas. Bun.

Maturassent. Biinfnian. Icgit maluruissent , deque Ac non et humore. Iia reslitutuin ex ed. Tornes. et

hac lectioiie sic habci : f Sic edidi ex ms. Ultraj
etiani Munckerus hic ila lcgere inalelrit, ct sic llygi-
numcorrigcbul, fab. 136, p. 203. > Bun.

Animantes esse nuiriias. Ita reposui ex mss. Editi
legunt nutrilos.

Quomodo igitur. Sic restitui ex mss. omnibus, acce-
deiitibus 5 recentionbiis cl edit. Betiil. in qiiibus est
ergo ; incditis, quomodo autem. Liicretius eod. lib. v.

Piec. Reposui ex mss. 2 Reg. 900 annor. aliisque
OCto. In i aliis est aut ; in ca.>tcris, el.

Vivendi. Sic resiitui ex vet. ediiis A , cunctisque
mss. dempCu uno Tornes. iu quo, ut in impressis iO,
est videndi.

Ex ttleo mafnim profunderenlur. Arnob. lib. ti,
Na$eimur, et ex tJvis effnndimur mutrum. AMgust.
Toin. X de S. Johan. Senn. 2, Corruptibilis uteri
^niNse/fiiiusesi. Quiiitil. decl.viyGicerolnPisonem.

Gellar. omnibusque mss. prsplerCin., in quo deside-
ralur el; Lipsieiiscm uuuui ei Golb. i,in quibus est
ac non ex humore,

Ac non humore Hloterrce. Emman.el Lips.,ac non:
alii, annon. De Opif., c. iC; Polest ne aiiquis com-
prehendere... ac nim ex eo ipso intelligat. Bun.

Quem. Habent tres optimi iiiss. Regii, i Golb.S ct
2 Bruii. impressi cl plcri(iue mss. quod.

Excreta. Quia iii Lactanlio onincs scripti cdilique,
excreta, servo; sic Yirgil. ni Georg. 597. :

Multi jam excretos probibent a matribus haedos.

BCN.

A supremo Dro. Sic cum omnibus pene inss. edit.
Toriies. Soubr. cl Walch. cunciique ctulices Gircro-
niani : 2 Keg. rec, a superno Deo; 3 Golb., 2 Reg,
euni multis editis, a summo Deo.

S19

FIRM. LACTANTII DIVIN. INSTIT.

520

notitia rcmoturo, tamen, quoniam imaginem sapien- \ mundi cx conlrariis constantis clemeniis similitudi*

tise tuebatur, inlellexisse non nisi a Deo Iiominem
potuisse generari ? Sed tamen divinis opus est testi-
moniis, ne niinus humana sufficiant. Sibylla homi-
Dcm Dei opus esse teslatur :

AuTo; ^l laT^f'4( tOccv (toffiit |fttp^«»yTC,
Av»T&; l{ii^B f{>9iy icavTMv Ytvrijf ^i^toio.

Eadem sanctx lillerx continent. Dcus ergo veri pa-
tris officio functus est. Ipse corpus effinxit; ipseani-
mam qua spiramus infudlt. Illius est totum, quidquid
sumus. Quomodo id feccrit , si nos oporteret scire,
docuisset, sicut docuit caetera quae cognitionem no-
bis, et prisiini erroris et veri luminis attulerunt.

CAPUT XIU.

Quare duo sexus in homine : quid sit mors eju$ primhy
quid tecunda; el de primorum parentum eulpa et
pcena.

Cum ergo marem ad simililudinem suam priinum
finxisset , lum etiam foeminam configuravit ad ipsius
hominis effigiem, ut duo inter se permisti sexus pro-
pagare sobolem posscnt, et omnem lerram multitu-
dine oppierc. In ipsius autem bominis fictione illa-
rum duarum materiarum, quas inter sc diximus esse
contrarias, ignis ei aquoe, conclusit perfecitque ra-
tionem. Ficto enim corpore, spiravit ei animam de
viiali Tonte spiritus sui , qui est perennis , ut ipsius

ncm gereret. Constat enim ex anima el corpore, id
esi, qnasi e ccelo et terra : quandoquidem anima, qua
vivimus, velut e coelo, oritur a Deo, corpus e terra,
cujus e limo diximus esse formaium.

Empedocles, quem nescias uirumne inter poetas,
an inter philosophos numeres, quia de rerum natura
versibusscripsit, ut apud Romanos Lucretius ei Yar«
ro, qualnor elemenia constituit, id est, ignem, aerem,
aquam , et terram ; fortasse Trismegistum secutus ,
qui noslra corpora ex his quatuor elemeniis consti-
tula esse dixit a Deo : habere namque in se aliquid
ignis, aliquid aeris, aliquid aquae, aliquid terrae; et
neque ignem esse, neque aerem, neque aquam, ne-
que terram : quae quidem falsa non sunt. Nam terrae
B ratio in carne est; humoris, in sanguine; aeris, in
spiritu ; ignis, in calore vitali. Sed neque sanguis a
corpore secerni potest, sicut humor a terra ; neque
calor vilalis a spirilu, sicut ignis ab aere : adeorerum
omnium duo sola reperiunlur elemenia, quorum
omnis ratio in noslri corporis ficiione conclusa cst.
Ex rebus igitur diversis ac repugnantibus homo fac-
tus cst, sicut ipse mundus ex luce ac tenebris, ex
vita et morte : quae duo inter se puguare in homine
prsecepit, ut si anima superaverit , quse ex Deo ori-
tur, sit immortalis, et in perpetua luce vcrsetur ; sl
autem corpus vicerit animam, dilionique subjecerity
sit in tenebris sempiternis, et in morle. Cujus non ca

VARIORUM NOTiE.

Divinis, Sed lantum juxta Ethnicos.
*0g |x6vo?, etc. Inlerprel. lal. :

Qui solus est Deus crealor invictus existeos,
Ipse aulem firmavit figuram formae hominumque,
Ipse miscuit naluram omnium gencrationis viue.

Uxc carmina cx SibyllinisOracuIis, serm. 1.

AuToc sfu^e- II» editi et mss. pr.i^ler 1 Clnrom. et
edit. Kom. iu quibus est, aOto? s>