(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis, commoda, oeconomica ..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 



/l/L-'^! (u 



^r 



PATROLOGIiE 

CURSUS COMPLETUS, 

SKU BinLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGKa. UNIFOUxMIS. COMMODA, OECONOWICA, 

OaNIUII SS. rATRIi. DOCTORIl SGRIPTORIJNQIJE ECCLESIASTICORIM. 

SIVR LATmORDM, S1VS 6RAC0RUM. 

QV9 AB MYO APOSTOUCO Al) STATEM INNOCElfTII III {AJ9S. 1S16) PffO lATINlS. 
Et ABCONCILII FLORENTINl TEMFORA (ANN. U59) FRO GRjBCIS FLORUERUNT : 

REGUSIO CHRONOLOGICA 

OMNIIJM ttUiC: EXSTITEKl!; MONUMfciNTOKllM CATIIOLICi«: TKADITIONIS PEIt QUINDECIM PltHiHA 

ECCLKSIiE SifDCULA, 

mT«RniTrOimiCC(IHATI88IM4S, IIITBR M CUIIQdB NOMNULI.IS C0li|<:ihl'8 llANll8(.Hil*Tl8 COLLATA», PKROUaM Dli.KilfN- 

tBR Cmi€ATA ; UISSBRTiTlOmHUS. 00MMENTARII8 VAilllSQUK LECTIONIRUS COMTINKNTBH ILLUSTHATA ; OMfHHIH 

lirRllltllS rOST AMn.lSSIMAS BD1TI0NRS QVM TRIBUS NOVISSIMIB 8«C0I.I8 HKHB^lTnR ABSOLUTAS, DBTRGTIS 

A1K:TA;IND1CIBUS ORDINARIIS TRLETIAM ANALTTICIS, SINQULOB 8IVE TOM08. SIVE AUCT0RE8 ALlCUJUS 

MOMKNTI 80B8BQUKNTIBUS, DONATA ; CAPITULI8 INTKA IPSUM TKXTUM KITE UISPOSITIS, NECNO.I ET TITULlS 

SINQULaRUM PA6INARUM MaRGINEM SUPBRIORBM DISTINGUBNTIBUS SUBJECTAMQUEMATRKUM BIQNIKI- 

GAMTIB08, ADORNATA ; OPKRIBUS CUM DIIBHS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VRKO AUCTOKITATE IN 

ORHINR AU TRADITIONKM BGCLBSIaSTICAM P0LI.ENTIRU8, AMPLiriCATA . 

•IICKNTIS ET QOADRAGINTA INUICIBOS SUB ONNI RRSPECTU, SCILICET, AI.PIIABETICO , CIIRONOLOGICO, ANALTTIGO» 

illALOGlCO, STaTISTICO, SYNTIIETICO , ETC, KES ET AUCTOKES EXHIDENTIUUS, IT.\ UT NON SOLUM STD- 

U10S0 , 8FD NECOTHS IHPLICATO , ET Sl FORTE SINT , PIGHIS ETUM RT IMPKKITIS PATEANT OMNES 

88. PATRKS» LOCUPLETATA; SED PRiOSERflM UUOBUS lUMENSIS ET GENKRAI.IBCS IMHCiUUS, AI.TKRO 

SCILIGBT KEKUM, QUO C0NSU1.T0, QUIDQUID NON bOLUM TA1.IS TALISVK PATKK, VKRUM KruM 

UMUSQUISQOB PATRUM, ABSQUE UI.LA EXCEPTIONK, IN QUOUMBKT THEMA 8CRIPSKRIT, CNO 

WTUiTa gonbpigiatur; altero SCKIPTUKifi SACK/E, kx quo lectori com- 

PBRIRS SIT OBVIUM QUINAM PATRES BT IN QUIBU8 OPEHUM SUOKUM LOCIS 

8IN60LOS 8IN6UL0RUH LIBRORUM 8CRIPTURJE( VBK8US. A PRIHO GENESEOS 

08QUE AD N0V18SIMUH APOCALYPSIS, COMHENTATl 8INT : 

BBITIO AGCURATISSIHA, CJE(TBRI8QUE OHNIBUS FACILB ANTEPONENUA, Bl PERPENUANTUR CHARaCTKHHH NlTlPlTAS) 

CIABTJR QUaLITAS, INTBGDITaS TEITUS, CORRBCTIONIS PRRFBCTIO, OPBRUH RECUSORUM TUM VaRIRTAK 

TOM HUHBBUS, FORMA TOLUMINUH PERQUAII GOMUODA SiBIQUE IN TOTO PATHOLOGIiB UECUHSU CONSTANTKR 

•IMILIS, PBBTII BI160ITA8, PRJRSERTIHQUK ISTA COLLECTIO UNA, HRTHOUICA ET CHRONOLOGir.A . 

iRIGKNTORUM FRAGMRNTOROH 0PU8CUL0RUMQUE BACTENUS HIC ILLIC SPaBSOHUM^ VKL ETIAH 

INEDITURUM, PRIMOM AUTRM IN N08TKA BIBLIOTHECA, BX OPERIBUS BT N88. AU OHNKS 

iBTATBS, LOC08. LIN6VAS FORHASQUR PKRTINENTIBUS , COADUNATORUM, 

BT BIINRUMERIS OPSBIBUS TRADITIONEM CaTHOLICAM CONFLANTIBUS, OPUS UNICUM MlRABlMTEK EPFiCltNTlVH 

SERIES LmWA, 

IN Qlk PRODBUNT PATRES, DOCTORES sr.HIPTOKKSODK EOXKSI^C LATIN/K 
A TERTULLIANO ADINNOCENTIUM III. 

AGCURAINTE J.-P. MIGNE, 
BlhUoihcem elerl asilTcraaB, 

81TB CURSUUH COMPLBTORUM IN SINGULOS SCIENTLS ECCLBSUSTICA HAMOb BblToHII. 



PATROLOGlA,AD1N»TARIPSlU8BCCLB8liB, INDUA8PARTE8DIT1DITUR, ALIAM NBMPB LATINAM, ALIaM GRiCCU-LATINAM. 
AMBiB PARTBS PENE JAM INTEGRE EXARATiB SUNT. LATINA, DUCENTIS £T VIG1NT1 DUOBUS VOLUMINIBUS HOLE SUA 
STAN8, DECBH ET CENTUH SUPRA HlLl.E FRANCIS VENIT '. GUitCA UUPLICI KUITIONE TVPIS HANDATA EST. PRIOB 
GRiBGUM TBXTUM UNA CUH VERSIONE LATINA LATERALI C0MI-LKC1 ITUR, NOVKIIQUL ET CKNTUM VOLUHINA, PRO PRlMA 
SBRIB GBiECA, NON EXCEUIT. POSTERIOR AU1EH VERSIONKM LATINAM TANTUH EXHIKET, lUEOQUK INTKA QU1NQUE ET 
Q0INQUA6INTA VOLUHINA RETINETUR. SECONUA 8ERIES GRiCCO-LAI I.NA SKXAGINTA VOLUHINA rKOBABILITEH 
NON SUPERABIT ; DUM HUJUS VERSIO MEHE LAT1NA TRIGINTA VOLUHINIUUS ABSOLVETUR. UNUHQUOUQLE VOLUMEN 
6hiBC4l-LATlNUM UCTO, UNUHQUOUQUE MKRE LATINUM QUINQUE FRANCIS SOLUNHODO KUITUR : UTROBIQUE VERO, 
llT PRBTII UUJUS BENEFICIO FRUaTUR KUPTOR, COLLKCTIONKH INTK(;RAH, SIVB LATINAH, SIVE GRJECaH COH* 
PARBT NRCBSSE ERIT; SECUS ENIN CUJUSQUB VOLUHINIS AMPLITUUINKM NECNON ET DIFFICULTATKS VAKIA PRBTU 
JIQOaBUNT. ATTAHEN, 81 QUIS EHAT INTEGRE ET 6E0R8IH COLLKCTIONEH GR^CO-LATINAM, VBL EAMDBM BX 
6RCG0 LATINB VER8AM, TUH QUOUQUE VOLUHEN PRO NOVEM Vt.L PRO SKX KRANCIS SOLUM OBTINEBIT. ISTjB GOM- 
DITIONBS FUTURIS PATROLOGliC SERIEBUS APPLICANTUR, Sl TENI'US KAS TYIMS HANDANDl NOUIS HON DEEST. 



PATROLOGIJE LATJNjE T0MUS'XW\I. 



S. AUKELIUS AUGUSTINUS 



EXCirDEBATUK KT VENIT APUD J.-P.*Ml(iNli:, ^SDITOKEM, . ;. :. 
lA VIA DICTA 7HIBAVD, OLIM irAkillOISE, PKOPE POKTAM LUrETIi£ PAIUSlOuill^r VUllGa 
D'ENfEh NOMINATAM, SEU PETJT-MONTROUGE.m^i: YEKO INTRA MUENIA PARIShNA. 

1865 



bo 

^ ^ AVIS IMPOUTANT. 

_> C? D*jpres unc deslow proviiienlielles qui r^gissenl le monde, wemenl les cnovres au-<le.ssus de l'ordinaire se fonl 
Mns conlradictions plus oa moins rorlcs el iiomhreuses. Los Atetiers Catlioliques ne poavaiontguere ^chapper k ce 
eachel divin de leur ulilile. Tantdton a ni6 leureiislcnce ou lour importance; lanlc^ton a dit qa*ils i'laient fermes 
ou qu*IIs allaient TAire. fependanl ils poursuivonl lour carri^re depuis 2i ans, el los produclions qui en soriont 
deviennent dc plus en plus gravcs etsoignees : aussi parait-il certain qu'a moins d'<^venomenls qu'aucune prudence 
humaine ne saurait pr^voir ni emp^cher, ces Aloliers ne se fermeronl que quand la Dibliotheaue dtt Ctergi sora 
terminec en ses 2,000 volumos in-i". Le pass6 parall u.n siir gar;inl do ravcnir, pource qu'il y a Ji espdVerou i 
craindre. Copendant, purmi lesL ralomnios auxquelles ils se sont Ironv^s en bulte, il en est doux qui ont eie conii- 
Quellemont rep6l6es, parce qu'rtant pluscapitales, lcur ellot entrainait plus de consi^quences. De petiis et ignaros 
eoncurrents se sont iloiic acharu6s, par leur correspond.mce ou leurs vovageurs. ^ repi^ior parlout que nos Edilions 
^taient nial corrigces et mal iniprim^es. Ne pouvaut altaquor lc fond des Ouvragos, qui, pour la plupart. ne sont 
que les chefs-d^ceuvre dii Cathoiicisme roconuus oour tels dans tousles tcmps et dans tous les pays, il fallait bion 
»e rejeter sur la forme dans ce qu'elle a de plus serieux , la correclion et rimpression ; en efTel, ies chefs-d'u;uvre 
meme n'auraient qu'une demi-valeur, si le toxie on etait inexactou illisiblo. 

II est tr^&-vrai que, dans le principe, un succos inoui dans los fastes dc la Typographie ayanl forc6 TEditcur de 
recourir nux m^caniquos, afin de marchor plus rapidoment etde donncr les ouvrages ^ moindre prix, qualrc volumos 
du double Cours d*Ecriture sainte et de Thiolociie furenl lircs avec la correclion insumsante doDm^o dans les impri- 
meries ^ presque tout ce qui s'6dile; il est vrai aussi qiruu certain nombre d'autros voiumes, apparlenant k diverses 
Pablications, furent imprimt^.s ou trop noir ou trop blanc. Mais , depuis ces temps ^loign^s, les m^caniques ont 
c<Sde le travaii aux prcsses k bras, el rimpression qui en sort, sans ^tre du luxe, altcndu que le luxe jurerait dans 
des ouvragos d'une telle naiure, est parfaitoment convenable sous lous lcs rapporls. Quant a la corrcction, il est 
de fait qu'olle n'a jamais 6le pori^e s1 loin dans aucuns ^ition ancienne ou contemporaine. Etcomment en serait-il 
autrement , apr^s toutes les peines et toutes les d^penses que nous subiss6iis pour arriver h purger nos ^preuvos de 
toutes faules? L'habilude, ou typographie, m6me dans les moilleures maisons, est de ne comger que deux ^preuves 
et d'en conferer une iroisieme avec la seconde, sans avoir prepar^ en rien le manuscritde l^uleur. 

\)»ns \i\s Atelicrs Cathoiiqufs la dilforoncu ost presque incommeiisurable. Au moycn de correcteurs blanchis sons 
I.'. Iiarnais et dont le coup d'aeil lypographiquc est saiis pitie poiir les fautos, on commonce par preparer la copie d'un 
bout k rautre sans en excepier un seul mot. On lit ensuile en premii?re 6preuve avec la copie ainsi pr^panSe. On lil 
en seronde de la m^me msnicre, mais en collalionnant avec la premi^re. On fait la meme chose en tierce, en colla- 
lioniisnt avec la socoiide. On agit de m^me en quarie, en collalionnanl avec ia liorce. On ronouvelle la m^me opi^- 
rjlion en quinte, en collationnant avec ia quarie. (.es coilalionnemonts ont pour but de voir si aucune des fautes 
signal^es au bureau par MM. les correcteurs, sur la marge des <^preuves, n'a echapp6 ^ MM. les corrigeurs sur le 
inarbreetle m6ial. Apr^s ces cinq lectures enti6res contrAl^es rune par Tautre, ei en dehors de la prt^paralion 
ri-dessus mcntionn(^.e, viont unc r^vision, ei souvent il en vient deux oo trois; puis l'on cliche. Le clichage op6r6, par 
cons^quent la purcl6 du lexle sc trouvant immobilisee, on fait, avec la copie, une nouvelle lectare d*un bout de V^ 
preuve ^ rautre, on se Ii\Te k une nouvelle revision, et le tirage n'urrivo qu*apr^s ces innombrables pr^cautions. 

Aussi y a t il ^ Montrougc des corrocteurs de toules les nalions el en plus grand iiombre que dans vingucinq 
imprimeries dc Paris r^unies ! Aussi eiicore, la corrcclion y coQte-t-elle aulant que la composiiion, tandis qu'ailleurs 
elle iie coOlc quc le dixii^me ! Aus^i onfin, bion quc rasserlion puisse paraitre ttWrairo, ro.xactilude obionue par 
lant de frais ei de soins, fait-olle que ia plupart desEdilions des Ateliers CaUioliques laissonl bion loin dcrridre clios 
iteiles m^me des c^lobres Ben^dictins Mabillon et Mouitaucon el des culobres Jesuiies Polau et Sirmond. Quc Ton 
compare, en oiret, n'importe quelles» fouilles de leurs ediiions avec celles des noiros qui leur correspondeot, en grec 
comme en lalin, on se convaincra que rinvraisemblablc osl utie r^alitc. 

D'ailieurs, ces savants ^minents^ plus pr^occupes du sens des tcxtes quo de la parlie typographique et n*elant 
point corrccteurs de profession, lisaicnt, non ce que poriuient les cpreuves, mais ce qui devait s*y trouvor, lour 
iisule intelligonce suppleant aux fautes dc reditiou. De plus les Rencdictins, comme les J^sMiies, opi^raiont prosque 
loujours sur des manuHcrils, cause perpetuellc de la multipiicit^ des fautes, pcndant que les Aletiers Catliotiques, 
dont le propre est surloui de ressusdlor la Tradilion, n'operent le plus souvent que sur dos impriinds. 

Le U. P. DeBuch, Jesuite Bollandisle dc Bruxollos, nous tcrivait. il y a quelque tomps, i^avoir pu trouver en 
dix-huit mois d'(^tude, une seule faute dans noire Patrologic tatine. M. Denzinger, professcur de Th^ologie a TCni- 
versite de Wurzbourg, et M. Keissmanu, Yicaire (lenerarde la ni^mc ville, nous mandaiont, ^ la dale dii 10 juillet, 
n'avoir pu ^galomeni surprendre une seule lauie, s(ni dans te latin soit dans le groc de nolre double Patrologie. Liifin, 
le savant P. Pilra, Benedictin de Solesrpo, et M. Boneily, dirccteur des Annates dc pliilosopliic chriticnney mis au 
ddfl de iious convaincrc d'une seule crreur typo^rapliique, ont 6l6 lorces d'avoucr quc nous n'avions pas trop 
pr^sumi^ de notre parfaite correclion. Dans le Cierge se irouvent de bons latinislcs et de bons hell6nisies. ei, ce qui 
esl pliis rare, des hommes lr6s-po^ilifset tr^s-praliques, eh bien ! nous lour piometlons une prime de 25 centimcs 
par chaquc faule quiis decouvriront dans .n'iniporio lcquel de ros volumos, surlfjul dins los grecs. 

Ualgre ce qui pr^code, rEdileur dos Cours complcts, sentanl de plus on plus rimporlance ei mc^me la n6cessiie 
d'aue correction p:irfaitc pourqn'un ouvrage soit veriiablemeni iilile ot oslimabie, se iivre depuis plustd'un an. et 
est r6solu de se livror jusqu'a la lin a une op^ration longue, p^nible ot coOlcuso, savoir, la r^vision enliere el 
universelle de scs innomlirables cliches. Ainsi chacuu de sos volumes, au fur et k mesure qu'il les remel sous prossOy 
est corrige mot pour moi d'un bout a l'autre. Quaranle hommes y sont ou y seront occupes pendant 10 ans, et une 
sommc qui nc saurait ^tre moindrc d*un dcmi-million (Je francs esl consacree ^ cet important conlrole. De colie 
nuni^re, (cs (^ublications dcs Ateliers Culhotiques, qui dejk se distiiiguaienl enlre toules par la sup(^riorii^ de leiir 
c^ireciion, n'auront de rivnles, sous ce rapport, dans aucun temps ni dans aucun pays; car quel est rediteiir qui 
pourrait oi vou<lrail sc livror APBES rolP k d(^s Iravaux si giganlesques et d'un prix si exorbltant? 11 faut 
certes ^ire bion o^nelre d'une vocaiion divine k ccl effet, p<iur ne reculcr ni dcvant la peinent dovanl la depense, 
suriout lorsqiie rKurope savante proclame que jamais voiumes u'ont i';t^ edii^s avec tani d'eiactitude qiie ceux de 
U BibtiolKequc universette du Clerqe. le pr(isent volume est du nombro do coui revisos. et lous ceux qui le seront 
k Tavenir porleront celte nolc. Lil consequence, pour juger les productioiis dcs Ateliers Cathotiques sous le rapport 
de la corioclion, il ne fiaudra prendro quc ceux qui porteront en \C'lc Taxis ici traci^. Nous ne ro.connaissons que cetie 
<^dition ot cellos qui suivroni sur iios planchos de in6lal ainsi cornuecs. On croyail autrefois oue la stert?otypie 
immobilisaii les fuules, altendu qu'un clich6 de metal n'est poiut elastiiiuo; pasdn tout, il inlroduit la perfection, 
4'ar on a trouv(} lc moyen de le corriger jiisqu':i extinction de fautes. L'Hebreu a (Jl6 revu par M. Drach, le Grcc 
par des {irocs, le Lalin oi le Francais par les premiors correcleurs de la capitale on cos langues. 

Nous avons la consolaiion dc pouvoir linir cet avis par les r^flexions suivanLos : Enfin. notre excmplo a flni par 

ebranlor lcs ^Tandes puhJicatiftiis^TyUnjie, on Alleniagne, en Belgique et en France, par les Canons grecs de Uomo, 

ie ^^((iilfc NJiplwr.^lf 5Tii?ir TiJcyM^/iJp Parine, V Encyctop^die retigicuse de Munich, le recueil dos d^clarations des 

•rite€^*^t\ixi\\e\',\»fiDHandislisr\ii-€uarez et le Spicil^ge de Paris. Jusnu'iii, ou n'avait su r^imprimer que dcs 

•*bM\Tages (Hp"Wiifrc haleino. Los in-i**, ou s'engloulissenl les in-folio, faisaienl peur, et on n'osait y loucher, par 

crainte de se noyer dans ces ab|,nio^ sruvs fowd ei sans rivos; mais on a fini par sc risquer a nous imiter. Bion pliis, 

^KOu^^^n^itr^ jiiipuision,*/l'3uCrc6fcSipiy!Cs6i)rrparent au Bullaire univorsel, aux Decisions <le loules los Congr6j?atioii?, 

t :'^ rfn» Oidgrafilue^ei ii vne^/wfeJiyjJKhAfrftlSiHpic, etc. Malheureusemo.nl, la pluparl des ^ditionsdiSja faites oa qui sc 

^^^ \^9»At««olit-s?M^ aBlonle; pane"qu'eires sont sans exactitude ; la correclion soinble en avoir M faile par des avevglos, 

aoit qa'on n'en ait pas scnli la gravii(!*, soit qu'on aii rer.ul^ de\ant les Irais; mais patienccl une reproduclion 

currette surgira bient(')t, ne fut-ce qw^h la lumiere des ^coles qul se sout faites ou :qui se feront cucore. 



TRADITIO CATHOLICA. 

SJECVLA IT-V. ANNI 387-MO. 

SANCTI AURELII 

AUGUSTINI, 

HIFPONGNSIS EPISGOPI, 

OPERA OMNIA, 

POST LOVANIENSIUM THEOLOGORUM REGENSIONEM, 

CitmATA DBIfUO AD HAmJSCRirTOS C0DICE8 C.ALLICANOS, VATICAN08, BELG1C08, ETC. 

mCirON AD EDITIOMBS ANTIQUIOnES ET CASTIGATIORES, 

OfflKA KT trODlO 

MONACHORUM ORDINIS SANGTI BENKDICTI 

K CONGRBGATIONE 6. HAURI. 

EDITIO NOriSSIMA, EMBNDATA ET AUCTIOH, 

ACCURAOTE J.-P. MIGNE, 
BIBLIOTHBCiS CLBRI VNIiVEIISiC, 

SITB 
CURSUUM COMPLBTORUM IN SINGULOS SaENTIA ECCLBSUSTICS RAMOS EUITORB 



TOMUS QUARTUS. 

PARS PRIOR. 



TBNBUNT 16 VOL. 86 FRANCIS GALI^^Clfi. 



EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. >ll{iHii: jiDlTQKEM, *' ' 
IN VIA DICTA THIBAVT, OLIM D'AMBOISE. PROPE PORTAM LllfEtliS PARISIOIil'»! ^IIGO 
. D^tNFtH NOMINATAM, SEU PETIT-MONTROVGE, NUNC VEKO INTRA MUE:.NIA PARISINA. 

1865 



TRADITIO GATHOLIGA.' 

S£CVLA ir-r. ANNl 387-49a 

ELENCHUS 

ADonMUJii BT ovmam w ai boo tcmo zxzm ooHtnramm. 



S. AUGUSTINOS HIPPONENSIS EPISGOPUS. 



Prafatio. 

Loca ex Psalmis tariantia m Psalteriii. 

Inamtiones in Psalmos. 



9 
21 
67 



.:'.: • ••• • 



, • •••• 

• • • ••• • • • • I 

••••.•• • ,• •• 1 

. • • • ••• • • • ; 

,.;••.••:•••••••• • 



IttisUs. - Ei Typlt J.-P. MIGNE. 



vSH^ 



IN QUARTUM TCMUM 



^Q^^Q* 



Si poslremos illos Relraclalioniim libros iiobis Augusiiniis reliquissct , qiiibus habitos ad populum Tractaias 
recenserc se velle^pistola siia ad Qiiodviiltdeum lestabatur (Epist. 224, n. 2) ; imraensiim hoc in Psalmos D;i- 
vidicos opus ibi hauddubie illuslrasset iis observationibiis, quic prxfationis loco, noslra mullo ulilioris, ess» 
poluisscnt. Al cum propositum exsequi bcato Viro per mortein non liciicrit, arbitramur officii nostri hocloco 
paucis exponerc,primo quibiis momcnlis ad suscipiendam Psalmonim enarr.ltionem impulsus sit, poslea 
qiiem in en ordinem servaverit» deinde qiiam sccutus fueril iii cxponcndo ralioncm , tum qiias leges sibi pra»- 
stitueril , denique cuinam institerit Ycrsionum. 

Psalmis Davidicis mirnm in modiim capicbatur Augustinus. Eoriim canlus, quo temporc illum in Ecclesia 
llediolanensi audire coepil, adeo suaviter ipsiiis afficiebat animum , ut piis hiscc motibus^ad raaturandam con- 
versioncm suam vehcmcnliiis stimularctur {Confessiomm lib. 9 , c, 6 e/ 7). Tradit otiam Vir sanctus in suo 
secessu apud Cassisiacum , ubi se ad Baptismuni comparabat, untopcrc divinum in se amorem exarsisse le- 
g: ndis iisdem sacris Ganticis , iit ardentissimo flagraret desiderio illos per orbcm univcrsum , si qua fieri po- 
luisset, recitandi ; simiilque amarissimo doloris ctim indignationc ac commiseratione conjuiicti sensu pungere- 
iiir, quod quae mysteria remediaque iilic continentur, Manichx*i lugenda cxciiaie non viderent , atque adeo 
antidolum , qno sanitas eis restitui potuisset, respiierent {Ibid., c. 4). 

Atqui licct e Psalmis tantum luminis duci , tam ul>erem pietatis succum eiprimi posse intelligeret , proprio 
nimirum experimento ; attamen privata sua mcditatione contentus , nunquaro fortassis ad eos publice expo- 
ncndos aniinum appnlisset, nisi ipsum pctitx aliunde causae permovissent. Enimvcro tam mngnincam imbibcrai 
dc Psalmorum praestantia opinionem , utquotquotez illis apertissimi videbantur, iidcm habendi essent ipsiiis 
judicio reconditissimi. Nec sane aliud causae fuisse ctnr ad psalmum centesimunv decimum octavum , cujus 
expositionem ab eo tantum^non conviciis flagitabant, explanandum, post tantas moras et procrastinationes 
accesserit, ipse satis declarat istis verbis, Quanto efdm videtur apenior^ tanto mihi profundior videri solei 
{Proiog. in Psal. cxvin). Verumtamen cum dignitatis quam gerebat ralio exigerei ut plebem cune suac creditim 
pneceptis institueret , objurgationibus corrigeret , informarel ad piclatem , in bonorum operum virtulumque 
chrisiianarucn studio etusu conGrmaret; quanquam Scriptura omnis , Apostolo teste , ad id conducit (II 7tm« 
III, i6) ; eum tamen oporMiit in primis Psalmos adhibcre, utpote quos passiin populi manibus teri ac in ore 
versari cerneret , eoqiie ad illud assequendum judicaret efGcaciores , quod mysteria atque pnccepta in sacris 
omnibus p'iginis, qiwrum illiquoddam vcluti compendiuro cxhibent, dispersa , in se complectantiir. Desuda- 
vit igiiur in hoc labore summa cura etsedulitatc , et si quando molestis improbisque precibus eorum qiii com- 
mcnuiiiones inPsalmos, qiios ipse nimis difficiles exisiiniabat, postulabant» nonnisi aegre morem gessit: 
coiitra videmus aliqiiando nolle ipsum Psalmis, quos in roanibus liabebat , reliciis , ad alia calamuro trans- 
fcrrc; eoqnod qux multis esscnt conducibilia, eadem putaret seropcr anteponenda. Magis urgent, inquit, 
qua; pluribus ulilia fore speramus (Epist. 169, ad Evodium , it. t). 

Cum primuin ad ilhid opus aggressiis est Augustinus, quemadmodum ipsiiis consilium non erat Davidiciim 
omne Psalterium cororoentari , ita ralionein ordinis haud magnopere habendam existimavit. Et quidem epl- 
8tol.T ad Paulinum anno circiter 414 srripUB locus ille, quo sirictiorem psalmi decimi sexti cnarration^m du- 
dum abs se factam testatur, Recensui , inquiens, brevissimam quamdam ejusdem psalmi expositionem , quam jnm 
oiim dictaveram {Epist. 149, n. 5), eo cogitationem nostram impellit, ut, cum camdem illam expositioncm « 
tum omnes alias eadero brevitateac styloconcinnatas, totiiis operis priroas exiisse arbitremur. Slatucrat etiam 
Grndiiales quos vocant Psalmos ex ordlne enucleare, qiiod in centcsimum vigesimuro secundum disserena 
signillcat his verbis, Ascendentis Cantica ex ordine cum Sanctitate Vestraconsideranda suscepi. Similiter in cen- 
tc^iniutn vigesimum quintum ac centesimum trigesiroum primum dicit ita se ad psalmos illos vcnisse , ut cn- 
jiisque ordo postulabat : curo taroen vigesimum sextam in festo B. Crispinx , cnjus agoncm nonis decembris 
referuni Martyrologia , psalmum vero trigesimum septimum in dic natili S. Felicis, ciijus martyrium nonis 
iiovcmbris renuntiatur, exposuerit. Sed in rcliquis omnibus eum ordini non fuisse addictum, varii loci pla- 
iium faciunt Exenipli causa , in psalmum sexagesimuro sextum explanationes ccntcsimi secundi ct cenlesimi 
teriii cilat; in centesiiyim secunduro ewarrationem centesimi tertii , quam etiam in cxponendo octogesimuiii 
quodam modo videtiir iiidicare. In epistola ad Evodium dau exeunte anno 415 , tradit proxime dictatas a so 
psalmorum sexagesiini septimi, septuagesimi primi et septaagesimi septiroi enarrationes fuisse ; nolle vero se« 
suam in reliiiuns p8:ili|io« , quos necdiim explieaverat, lalxNrero interpelli (Epiii. 169 , n. 1) : unde colligas 
Patrol. XXXVI. fUneJ 



t\ PBiEFATIO. H 

■lunc non hcnc multos siipcilbisse qnos tractaret. Loca , tempora , casus , pcrsonx , srpe sxpius cnarraiKluai 
^lmimi ci suggcrelKint. Debemus irigesimi quarti et ccntesinii trigesimi noni commcnlationcs imperio vel 
|>i*ecibus cpiscopurum , quos tunc temporis conventum nliquem liahuisse conjicere cst. Idem pula de commen- 
tationc iu trigesiuuim sextum , quemadmodum iu cxordio scruionis sccundi super eodem psalmo ipsenict 
narrat. Quinquagesimum secundum FratrU , alicujus forsitan episcopi , impulsu se Iraciandum suscepisse 
testaltir. Nonagesimuin quartum populo cxposuit Patrh, ut ait, jussis obsenuurus, nimirum vel Aurclii Cnr^ 
tlingincnsis , vcl senis Valcrii , queni in episcopntu Augiistiuus excepit. De psalmo cenlcsimo lenio idem si- 
militer declaratur in secundo prolixiorum liorumce quatuor scrmonum , quilius (iartliaginc Vir snnctus mciii(i> 
ratiim psalmum edisscruil. Propositum sibi n viro quodnm magnoc auctorilniis , qucin suum quoque patriun 
Yocitnt , psalinum octdgcsinium seitum excussit cx lcmpore. Quin etiam videtur in quinquagesimum priniuni 
Tcrba recissc, non anlc mcdiintiis quie diccret : cum ibi vereri se tcstetur, ut id tanta accuraliooe pra:slci, 
qiiantam cxigil onaio , noii atiente soluin audiiorum auribiis , scd scriptorum qtioque cnlanio, ul publici jiiris 
fial, cxcipienda. Quandoquidem , inqtiit , pUtcuit fratribus, non tantum nureel corde , sed ct slyto excipicuda qu(e 
dicimus, ut non auditorem tantum , sed et lcctorem etiam cogitare debcamus (In Psal. i.i , n, i). Psalmo ccnlc- 
simo trigesimo octavo nlierius brevioris vice , quem Aiigustinus paravcral , nc de inorc anle cxpositioiiem legi 
jiisserat, recitato; casum bunc ille in nrgumentum divina; voliintatis traxit, atqiieex tempore eumdem illuiii 
pealmum explannvit. Diebus dominicx Passioni sacrispsalmi vigcsimi prinii, quod is cidem mysterio coiivc- 
olrct , pronuntiavit nisiorcm explanationem ; sicut et psalmi centesimi festis Paschnlibus , qucis ob iiiscriptiu- 
fiem AUeluia corgruit. Opcrx non esl, alios psalmos, qiios nala occasionc tot variis solcmnitatibus nc locis, 
flipponc-rcgio , Cnrilingine , Ulicx ntque alibi fuit interprctatus , hic annotare: satis cniiii est, quod e;i suo 
qn.Tquc locoin limine earumdem enarrationum indicamus. Addimus hoc unum, coroiiidem operi suo sancluin 
AntiStitem pqsuisse cxposito centeslmo dccimooclavo psalmo/prout in ejusdem prologo signilicat , quem qui- 
dem placuit hoc h>ci intcgrum repnesentare. 

Psalmos omnes cmteros , ait , quos codicem Psalmorum novimus continere , quod Ecclesice consuetudine Psalte» 
rium nuncupatur , partini sermocinando in populis , parlim dictando exposui , donunte Domino , sicut poiui : 
psalmum vero centesimum octatum decimum , noit tam propter ejus notissimam longitudinem , quam propter altiiu- 
dinem paucis cognoscibilem dilferebam. Et cum molestissime ferrcnt fratres mei , ejus solius exposilionem , quantum 
ad ejusdem eorporis Psalmos perlinet^ deesse opuscutis nostrii , meque ad hoc solvendum debitum vehementer urge- 
rent ; diu petentibusjubenilbusque non cessi : quia quotiescumque inde cogitare tentavi , scmper vires nostrcs inten- 
tionis exeessit. Quanto enim videtur apertior ^ tanto mihi profundior viderisolet; ita ut eliam quam sit profundus , 
demonstrare non possim. Aliorum quippe, qui difficile inteliiguntur, etiamsi in obscuritate sensus latct , ipsa tamcti 
apparet obscuritas ; hujus autem nec ipsa : quoniam talem pra'bet superficiem , ut lectorem atque auditoretn , uon 
expositorem necessarium habere credatur, Et nunc quod landem ad pertractalionem ejus accedo , quid in eo 
possim , prorsus ignuro : spero tumen ut aiiquid possim , a/fulurum atque adjuturum Deum, Sic enim feci de omni- 
bus , qucecumque sufficienter , cum prius mihi ad intelligendum vel explicandum difficilia ac pene impossibiiia 
; fnderentur , exposui. Statui autem per sermones id agere , qui proferantur in popuiis , quos Graci ofiuiui vocant, 
Moc enim justius eue arbitror , tit conventus ecciesias^d non fraudentur etiam psahni hujus inlelligentia , cujus , 
«f atiomm , delectari auolenl cantilena. 

Fuere igitur hi scrmones triginta duo in psalmum ccntcsiinum dccimum octavum populi quidem causa 
locubrati , sed nequaqiiam ab Augustino pronuntiati. Et boc ipsum forte significatum voluil Possidius, cuiii 
post enumcraUs expositionef^, quas soluinmodo Vir sanctus dicUvit, It^^subdil : Rcliqui omnes Psalmi , excepto 
eenlesimo deamo octavo , in populo disputali sunt {Possid, in indic. cap. t). 

Psalmorum autem e sacro suggeslu habitorum numerus alios longe superat. Qux rcs Tacile videri posset 
tnde contigissc, quod magnus Praisul totac tam variis Ecclesiae curis districtus , vix aliud lempus nancisce- 
retur , quod isti labori iinpcndcrct : sed ex iis qtix supra retulimus ex psalmi centesinii decimi oclavi enarrn- 
tione maiiirestum est, liancrc mctliodum cxplicandae Scripturx magis illi probatam riiisse prop:er populum , 
qui sola hac via divinarum Lilterarum sensuni in concionibus ccclesiasticis doccri poterat. In illis porro ad 
plebem Tractatibus, observaliones qua^dam inscruntur, ac certae Psalmoruin senlenticT in schismala , in erro- 
res ac in vitia temporum istorum torquentur, qiiibus eorum lectio multo jiicundior evndit. Ulic ctiam locos 
• e\ Evangelio , Aclibus atqiie Epistolis Apostolorum maxime insigiics reperlas, qiios idcirco sanctus Docior 
nna com Psalmo enucleavit , quia eodem die recitati fuerant in eccle.ia. Deuique occurrunt adhortationes ve- 
liemcntes, qux persuadeant ; clocutiones inflammatae • quas abripinnt ; figurx toi flnmuiis atque ignibus , si fnt 
tta loqui , gravid.T , ut in ens oculos eonjiccrc vix quisqiiam possit , qiiin incendniur codem ardorc quem ex - 
periri se tcstabantur ii qui diccbant : Nonne cor nostrum ardens erat ir^ nobis , dum loqueretur in via , et aperiret 
nobis Scripturas {Luc. xjciv, 52) ? ^ 

Id expertus est bentus Fulgentius , cum Tractalum in psalmum trigesiiiiiiiii scxtuni lcgerct , ciijus cxordiuni 
e consideratioiie diei extremi jiidieii idcosumitur, quod co die cnput xxiv Matthaei fucrnt recitatuin. Ilic 
tiQuldem, ut in ejus Viia Fcrrandus aiictor est , cuin apiul animuui stium jaiu dccrcrissci mundo iiuntium 



ti PRiClFATIO. !4 

rcmittere, beati Augutdni exponentis trigctimwn sexium pstUmum dispulatione conmonitus, publicare suum if«- 
init volfuii, mutare gestiens kabitum {Cap. 3). 

Qood veKo :id plebem , cujus aures implebant sermones illi Pastoris sui fervore incitati et quasi animati, 
haud «gre adduciniur ut credamus eam frequcnter iUis motibus raplam fuisse , qiios nonnunquam suis plausi» 
biis signiiicat : cujus quidem plebis aviditati referemi» sunt acceptae tot egregi;c ad mores informandos di- 
gressiones , in quns sanctus Prxsul opportunitatem nactus diveriitur , qiiemadmodum iii suo prologo ad Psal« 
moft notat Ca^iodorus : Cum nimis amdos populos , inquit , ecctesiasticis dapibtis exptere cupit, necessario fiuenta 
tam magnw pradicationis emanavit. 

Idem auctor eodem loco totum hoc Augustini commentarium in decadas fuisse distributum innuit hisce 
▼erbis : Qucs itle , inquit, in decadas quindecim nurabititer expticavit. Gujus partilionis vesligium niillum in ma- 
iiuscriptis reperinius , cxceplis tribus, uno Jolynno Ecclesiae Parisiensis, qui in fronte prr^cfert, Incipit tiber 
decada domini Angusiini a Psatmo i , Beatus vir , usque u , et duobus Ck>lberlihis , quorum alter ennrraiiom 
psalmi qiindragesimi haec subdit , beati Aureiii Augustini episcopi finit decada de tibro primo, Alter vero com- 
pendium totius operis complectens , versus quosdam in capite voluminis exhibet , qui cum praefatiooibus. ac 
elogiis infra edendis locum habeant , non indignos. In his autem isthuc pertinet is versus : 

Ter quinis decadis grande peregit opos. 
Yerumtamen com Poasidius distributionis ejusmodi non meminerit, eam Augustini tcmpore vel jussu factam 
credibile non est. Atque idem forte hic acciderit, quod T. Livii libro, quem, ut Petrarcha epistola ad Joannem 
Boccacium observat , m partes quas decades tocant , non ipse qui scripsit , sed fastidiosa legentium sddit ignaviu 
(Epist, Vttriar, 22 vd 24). 

Veniamus jam ad praecipuum caput, regulas videlicet quas in interpretando servavit Augustinus. Multa hic 
essent obs^ vata necessaria , nisi hoc argumentum ipsemet beatus Doctor in libris de Doctrina Christiana 
periraciasset. Primo siquidem quod ad litteram spectat, ut eam integram atque illibatam habeat, qux pr.R- 
cepta iliic tradit, ea pro sua virili hoc in commentario sequitur. Latinas editiones inter se componit, excnv- 
pbria gncca consolit , coliigit varias lectiones ; undenam irn^pserit diversitas, ex iiiterpretum vitio , an e 
textus gncci ambiguitate investigat : ejus denique illa sedulilas, qua lot locos tam aniie discu&sit, huc eum 
inpulit, ot Psalteriom multotics ad idioma hellenicom rccenseret castigaretque. Hoc intelligas iicet ex ejus- 
dem ad Amdacem epistola , ubi cum dixisset Psalterium a beato Hieronymo ex liebrxo sermone conversuin 
non haliere se, proseqnitur in honc modum : Nosautem nqn interpretaii sumus , sed codicum Latinorum non- 
msUas mendomtates ex grmcis exemptaribus emendavinsM. Vnde fortasus feeerimus atiquid commodius quam erat^ 
non tamen tale quale es$e debebat. Nam etiam nunc, qtuB farie nos tune prmterierunt , si tegentes moverint , colla'' 
fts codicibus emendamus (Epist, 26i, n. 5). 

Primos litterse sensus intcrdum nihil continet , nisi simplicis ac spiritualis : at idem sxpius relatus et fi- 
guratos esi. Tancqoe vere aflirmare possumus, quod est dictio signilicationi sux comparata , id q^t, litte- 
ralem sentam esse oim spiriiuali compararam : ei qnemadmodum fieri non potest ut ad sensum illiini spiri* 
iualem perveniamus, nisi prius lilteralem probe perspectum habuerimus; ita litteralis supervacaneam fore 
Cflgnitionem , si spiritualem assequi negligamus. Hoc fuit in causa cur sanctus Priesul , seiisu iitterali , quo' 
lies eum satis per se aperliun cognitumque existimayit, omisso, recta in spiritualem tenderet. Quod quideni 
ei non solum nso venit in sermonibus ad pbpulum habitis , in quibus ejus potissimum profectui servire co- 
gebatur ; verum eliam in expositionibus , quas in quosdam Psalmorum dictavit, ubi ex animi voluntale stylo 
indulgere ipsi fes erat. 

Cum veroin sanct^eScriptanc vocibus spirituales sensus lateant plurimi, quiomncs pencque pii, perxquc veri 
Tideri possint , baud scmper contentus fnit unicum expromere. Ad tcrtium usque eruit e psalmo tcrtio , quciii 
primo quidem Christo Domino in propria sua persona considerato , mox eidem cum' Ecclcsla , quaciiin ille 
anam quasi corpus efDcit , conjuncto; denique fidelium singulis accominodat. In lertiuin vero qunrti deciini 
psakni vmoni , exposito primo sensu pulchre sciteque subdit : Iste simplex intettectus cui sufficit , sufficiat ; 
ud nommUa verba Scripturarum ob^curitate sua hoc profuerunt , quod multas intelUgenlias pepereruni. Itaqne hoc 
n pUmum euei , ttntfm aliquid audiretis ; qma vero obscure dictum est , mutta audituri estis. > 

ftegolas hi habendo variorum sensuum , qui animo occurrunt, dclectu , sequitur errori minime obnoxias. 
Enimvero praeterqoam quod rationem , utdicebamus, longc maximam babet litlerx, rui qiiidem aiite omiiia 
sensus ad amussim qMadiet necesse est ; semper oboculos sibi charitatem constiluendam ponit.^quam Sc/i« 
plarae totius finem e«se docet in psalmuin centesimum qnadragesimum : Quidquid sainbriter, iiiquit, menie 
eaneipitur, quigmd ore profertur^ vet de quatibet pagina exsculpitur^ non habet finem tusi charitatem. Quain doc- 
iriaam sumpserai cum ex Evangelio , ubi generalitcr a Christo pronuntiaiur illud effatum , In hit duobus 
tnandatis wmersaLex pendet et Prophetce (Matth, xxii, 40) : tum ex Apostolo , quo judice prim;e ad Tiinotlieiini 
capite primo» Finis pracepti est charitas ( I Tim. i, 5). Hujus regulx bcneficio seiisus christianis moribus paniiii 
congnHW, quos nonnulli Psalmorum loci objicere animo possent, prcculamandativerbaqux ab ulciscendi iibi- 
daoe proficisci aique improbis exiliomimprecarivideantur, docet nihil aliud esse quam malorum quibiis illi, nisi 



15 PRiEFATIO. 16 

corrigmntiir, obrucndi sunt, prophelias ac prncdictiones : Davidis vota adversiis inimicos suos mcnorem in 
partcm nccipienda , ibique prcces quibus viri sancti pcccatores Dco commendant , iDtcUigcndas : loculiones 
illas, qucis advcrsarios suos confundi , cadere , prosterni petit , obscura quadam rntione peccntorum conver- 
sionem ac pcenitentiam indicare : si quando hostes vincere aut ab eisdem liberari cupiat , rcvera orationcs 
6SSC, hc in tenlationibus succumbat : denique per inimicos Davidis, non dacmones tantum aut pcccaiores, 
sed et vilia atque animi aflcctus, quibus continuo in via salutis impugnamur, designari. 

Ilac eadcm regula adducilur, ut petitiones promissionesque Psalmorum, qu;c ad apices exposiuc nonnisi 
temporalia bona significanl, xtcrnis accommodet : quas dcexteriori virlutuni exercilio prxcipiuntur , nd in- 
tcriorcni pietntem trnnsfcrat : dcmum ubicumque templi , elcvationis oculornm , clamoris , cantici iiovi , 
laudis mcniio fit, nos inde ad mentis ctcordis alTeclioiies ac molus, ad vitim iiovam, necnon nd operum ijii.c 
Deus in suam gloriam ccdcre jubet, snnctilatein tradiicat. 

Ut cxpeditiorcm nobis aditum ad sensus illos iusinuandae pictali adeo condiicibilcs pararet, vinm iion 
potuil inire majoris compcndii', quam si loquentem Davidis ore Dominum Jesiini induccrct , proiii illi cuin 
Yeierum usus, tum vel maxime quorumdam lo(^rum e Psalmis in Novo Teslamcnlo fnctn intcrprctniio prav 
scribebant. Tertullianiis in libro advcrsus Praxcam scribit : Sed el omnes pene P$almi Christi personam sus- 
tinetit , Filium ad Patrem, id est Clmstum ad Deum verba facienlem reprmenlant ( Cap. \ 1 ). Hieronyinus cpi- 
fitola ad Paulinum : David^ Simonides noster^ Pindarus et Alcams , Flaecus quoquc , Catulus , atque Serenus , 
Christum lyra personat {Epist. 103). Hilarius vero in prologo suo nd Psalmos id ipsiim multis prosec|uitur , 
ibiqtie contendil Psalmos universos altegoricis et ttjpids contextos esse virtutibus , qiix ad Christum pcrtineant ; 
ejus adventum , incarnationem , passionem , resiirrectionem denique ac jiidicium , maicriam omncm sacris 
liisce Canticis sappcditare; eorumdem roysteriorum fidem clavis ctijusdam veluti vicc Tungi , sinc cujiis opcra 
•ccessus ad Psalmorum intclligeiitiam sit interclusus. Id similiter Atigiisliniis in illis explicandis nunqiinm 
non inculcat , ut etiam ipse necessitm habeat repetiiiones suns interdum exciisare , hujiis regula; utilitaiem 
necnon illius probe intelligendie necessitatem in medium proferens. Ejus rei argumeuta producit e sncris 
Codicibiis petita : quale est, verbi gratia, illudChristi proniintiatum , Necetse est impleri omnia qnte scripta sunt 
in lege Moysi^ et Prophetis, ei Psalmis de me (Luc. xxiv , 44). Uepetit freqtieiitius Davidem Cbristi ex ipsius 
semine nascitiiri figuram gerere , ipsius nomen signidcatione stia Christum designnre, sub qiio etiam nomine 
hunc a multis Prophetarum annuntiatum constat ; non pauca esse quoe Davidi aplari ncqiicant : qtiod ipsum 
jam ante pluriroi scriptorcs doctissimi animadverierant , maxime in psalmos sepitiagesiinum et octogesimum 
octavum ; ntque adeo ipsemet Apostolorum Princeps in Aciuum c. 2, t • ^^« "bi locum unum e psalroo 
quinto decimo refert. Observat tandem Christum e cruce pendentem ipsis Psalmorum vocibus usum , quasi 
illud nos docere voluisset , cosdem cuusa sua fuissc scriptos. Verum cum non pauca, quae ab ipsius sanciitnte 
abliorrcant, ibi legantur, monet subinde beatiis Docior ne Chrisluin tanquam separatum a membris suis, hoc 
osi Christianis , considercmiis; sed tanquam universo Ecclcsiae corpori , cujus caput est , vinculo nunqtiam 
dissolvendo conjunctiim : unde fit , ul infirmitates nostras, niala atque pcccala sibi adscribat ; quemadmodum 
in psalino vigesimo primo , ciijus verbis in passione sua loquiiur, advertimus. 

Vias Atigustino mire ingeniosas, quibiis Christum siib' variis ralionibus in Psalmis adumbratum deprehcn- 
derel detegcrclque, ejusdem Cbristi charitas suggerebat. Non taroen iverimus inficias, quin Vctcres, a qulbiis 
excussum jam fuerat idem argumcntum, plurimos nc praeclaros sehsus, qui sub figurarum involucris latebant, 
in lucem cxlulissent. At si liiijus illorumquc comroentationcs intcr se conferantur , tum intelligclur euiii 
sa^pissime vel mnjorem luccm afierre iisdem mysteriis , vel ctiam nova , quae illi qiianqiiam non diversam 
mellioduin seculi prxtermiserant , evnlvere. Ncque vero Hieronymnm in epistola sua 92 , qtiai inler Augusti- 
nianas 72 numcratur, aliud sibi voluisse crediderimus , ubi postquam testalus est, si dixcrit noii defuturos 
fnrtc qui libris cjus notam illinaiit censoriam , cum ipsum quoque Evangelium iiiipio perditorum denic 
mordeatur, illud non eo se dixissc, quod in operibus tuis, inquit, quadam reprehendenda jam censeam : subjungit 
«lc commentariis ejus in Psalmos, esse nonnuHos apud se (eraiit ii forsitan breviorcs Tractntus siiper priniis 
iriginln dtiobiis psnlinis diu nnte annuin 4i4, uli jam observatum nobis est, coiiipositi , imo etiam forlassis 
antc 404, qiio circitcr nnno scripta fuit eadem illa epistola), quos^ pergit Hicronynius, si vellem discutere^ 
non dicam^ a me, qui nihil stim, sed a veterum Grcecorwm inierpretaiionibus docerem discrepare. Qiiidam recentior 
asserit hoc loco nieroiiymain improbare eam rationem, qua Augustimis, relicta ariorum Patriim mclhodo, 
Psnlmos est interpretatust ^t Hieronymus, epistola sua 75 inter Augustinianas, non multo post siiperiorcni 
datn, se ipse commodius explicat : satis quippe innuit non alio spcctasse memorata vcrba , quam ut Augusti- 
nianmn argiimcntum, qiio po^t Septu:\pnta intcrpreiiiro Vcrsionem, ea quam cdidcrnt inulilis cssc argiiebntiir, 
diluercl. Igiliir propositiim dilcmma rctorquet in hunc modiim : Respondeat mihi prudentia tua , quare tu posi 
tantos et tates interpretes in explanatione Psalmorum diversa semeris ? Si enim obscuri sunt Psalmi , le qtioqtie in 
eis faUi potuisse credendum est : n manifesli , illos in as falli potuisse non credilur : ac per hoc utroque modo 
huperflua erit interpretatio tna : et hac lege post priores nemo loqui audebit ; el quodcumque alius occupaverit, alius 
tle eo scribendi iton habebit liccntiam, Et ccrtc in ncutra cpistolariim dc consncta ratione cxponcndi Psainios. 



17 rUiEFATIO. 18 

11« verlmm quidcin. Qiiod si laborem AugusUni ad exameo revocare irtcronymo libuissel , iiuic sine dubio 
occurrtssent ii sensus , quos apud anliquiores nun reperissel : nequaquam vero alia methodus ; quando eidcni 
adbaesit sanctus Antisies, quam Hilarius, Ambrosius et ca:teri quos laudal Hieronymus, erant secuii. Sin agitur 
de modo sermonis divini allegorice ac moralltcr edisserendi , qiiis potest eum univcrsim viiupcrare ; cum 
eodem elcaieri Paires cum Augustino, et ipsemet Hieronymus non rnro iistis fucrit, sccundum Aposioionim 
eiemplum atque doclrinam? Testis est beatus Paulus, qua.*cumqitc in Veieri Tcsiamento gesla mcmoranlur, 
ea (iguras esse, fuisseqiie ad nostram institulionem scripta (1 Cor. x, i\) : alqui facta illa plcraque Psalmis 
materiam suppeditani, ipsiqnc adeo Phalmi mctap!*oniruro, a^nigmatuni, necnnn prophelicarum descriptionum 
pleni sunt : ac proinde qui iios inlra siniplicis littcr» aiignstias coercere vellet , is quidcin nos doprimorct ad 
conditioncm Judxorum, quos sux ipsorum cxciiati Dcus permisit, ut videntei non videanl {Luc, viii ,10). 

Atquc hxc a nobis dicta sint, ut generatim Augustini methodum dercndamiis : tameisi nostri consilii noii sit 
extorquere ab omnibiis, ut vel levissimas ejusdem allusiones eadem, qua nos ipsi, veneraiione prosequantur: 
satis erit, si non indignas materia qu» tractatur, xqui rerum asstimatores jtidicent. Jmo vero si lemporis 
ingenio scrvire acsese plebis capliii accommodnrc non novisset bcatus Prxsul, ab cn ratitmc ngendi dcscivisset, 
quam ipsemel Deus adhibel in sacris Litteris ; ubi Spiriius sanctus humani sermonis morem usurpat, humillimas 
qoasque dicendi fornias non repudians ; ubi etiam , quo vcrilates ad salutem nccessarias hoininilius inslillet, 
historicam varietalein ac poeticam amoenitatem cum inslrumentorum musicorum suavitate Psalmorumque 
cantu conjiingit. Patiamur iUiqiie Aiigustmtim allegeriis atque aliis observationibus uli , quibus non imparcm 
arbilralur populum suum; et ha^c iiostra cura sit, admirabilibus prxceplis, qux inde capta occasionc eideni 
Iradit, adhserescere : quod ipsum similiter observare nos convenict, si quando nonnihil a vera signific^tione 
deflectenlem , optima tamen prxcipcre atque ad pictatcm maxime accommodn reperiemus. 

Cxterum de commeniarioruin liorumce mcrilo non cst pronuntiandum comparalc ad hebra^um textiim 
bodiemuro, neque etiam ad Hieronymianum ; quando Auguslinus LXX Inlerpreles^ qui forte hebncum exemplar 
a*qiie vel etiam magis emendniuin habuere, sequendos sibi propdsuit. Nescius est nemo quantum auctoritatis 
eorum traductioni jam indc a primis temporibus Deus voluerit essc in Ecclesia ; qiiantum cxislimationis ci 
pepererint Aposloli , illam in Novi Testamenli paginis consignantes ; quantum dcniquc testimonioruin ipsi 
protulcrint eisdein verbis , quibus in eornmdcni Interpretum leguntur Psalterio : cx quo quidem Psalterio 
\ersione8 omncs quae hactenus in Ecclesia Tahiere, tradtictsc sont. 

Sed quando nos huc adduxit oratio, cxlra propositum non fuerit de variis illis Versionibus panca subjicere. 
Hieronyinns in epislola 155, ad Sunniam et Fretelaro, occasione quorumdam locorum Psaltcrii, de quo eiim 
consulebant, grascani LXX Intcrprctum Versioncm monet in duabus circumferri edilionibus; quarum altcni, 
et ea quidem ipsius judicio minus cnstigaia , dicebatur Gommunis, Vulgaia , ct Luciani editio : allera antcni 
erat, quse, nt ejus vcrba usurpemus, habetur in Hexaplis^ ct quts in eruditorum libris incorrupta el immaculata 
resenatur. De qua ctiam panlo antc dixerat ,. El a nobi$ in latinum sermonem fideliter versa at , ct Uierosoltjmas 
atque in Orientis Ecdesiis decantntur, Hanc postremam orationis partcm vidclur Hincmarus , cpisloln stia ad 
Liidovicum Gcrmnniie rcgcm, intellexisse de ipsa Hieronymi traductionc, cum rectius de gncca cdiiionc Hcxa- 
plorum intelligatur. Pelri Pilhoci vero fuit opinio, eamdem cssc versioncm illam Hieronyini, atquo Psallerium 
quod Romanum vocant ; Vulgatam porro nostram jon atiam habendam , quain velereni Versionem ex efk 
editionc quae Lncinni diccbatur (De Latin. Biblior. inlerpretibus ^ pag. 6). Verum non iit ndmodtini vcrisimilc 
^im lcvi ncgotio Psalterium suuin mutasse Ecclesiam Romannm : prxter qnnm quod in codem illo Psallcrio 
lectiones quaedam desiderantur mcliorcs ac cmendatiores , qnas in grxco Hexaplorum sc repcrissc testatur 
llicronymus. Ad Vulgaiam edilionem quod nltinct, hona (idc nostras dc illa conjecinrns hic proponemus. Idcm 
i|>se Hieronymus epistola sua ad Paulnm ct Eustochium significat se scmel aiqiic iterum Psalterio lalino 
ad LXX Inlerpretum editionem castignndo operam navassc; primo cursim et magna ex parle, cum adliuc iiu 
iirbe versaretur : accundo diligenter, jamqiic in secessu abditus Belhlebemitico. UIlim;e hujiis corrcclionis 
exeniplaria optat ut cum ciira ct diligenlia transcribantiir ; necnon eidem additx abs se iiotx appinganinr, obcli 
\idelicet , a quibus usquc ad sequentin duo puncta , qux legebanlur apiid LXX ciiin in bebra'0 decssent, 
iiicliidebanlur ; et asterisci , quibus similitcr qusc ad proxima duo puiicla seqnebantiir , cx liebrxo juxla Theo* 
dotionis edilionem LXX Inlerprelibus accessissc notum ficrct. Atqui bujusinodi signn eliyinntun in veteribiis 
quibusdam Vulgat^e mantiscriptis , non nulcni in alio ullo Psalterioruin lalinonim invcnirc cst. Ihcc ipsa w 
eompliiribus codicibus sibi observnla Jncobus Fabcr Stapulensis affirinat {Prolog. in Psalterium quincuplex) : 
ipsique liabemus prx manibus antiqnissiinum Iripartitum Psalterium abbatire Sancti Pelri Carnulcnsis , .quod 
in prima columna Psalterium Hieronynii cx hebrx'0 coiUinct, in tcrtia velus Psalterium a Uomano atquc ab eo 
quo osus est Aiigustinus, parum discrepans ; in secunda vcro editioncm Vulgatnm exhibct cuin supra mcinoratis 
llierouymi obeiis et asteriscis. Hinc facile pcrsundcmiir Vulgatam csse ipsam illam Versionem ab Hicronymo* 
secondis curis emendatam : quac nostra senlenlia insuper auctoritntc manuscripli bibliothece Golbertinoi anle 
septingentos annos exarati confirmatur, qui Vulgatain cum iisdem Hicronymianis nolis, ct sub hac inscriptioue 
comprelieiMiit, lAber Psabnorum de tratulatione Sepluaginta inlcrpretumf emeHdatnm a sancto Hieronymo in novo 



19 PR^FATIO. 20 

(lorte, de nwo). Comprobatur denique tesiimonio Valarridi Strabonis, Cttjns nos infra locum sumns cxbibiuiri 

Terom illud forsan niinus exploraium est, sed nostro Judicio sua non carel Terisimililudinc, nimirum cnni- 
d«^m hanc nosiram Vulgatam poiuisse ab Hieronymo epistola 1S5 dici Traduciionem ex Hexnplis a se ediiam, 
(|uod illam eisdem exemplaribus consenlieniem eifecisset; epistola vero Paulie et Eustochio scripia Versio- 
nem tantummodo correctam, quod antiqu» verba, quantum in ipso fuerat, retinuisset. Intcr altas raiiones, 
qu» nos eo impellunt, hxc est, quod videlicet ii loci, quos Hieronymus post factam mcnlionem versionis 
suae ex Hexaplis defendere aggreditur, in maimscriptis Vulgatse codi«ibus reperiuntur. Nam etsi eadem Vul- 
gata in Bibliis excusis babeat, verbi gratia, hanc in psalmo quinto, ^ . 9, lectionem, Dirige in conspectu tuo 
viam meamt quse Hieronymo non probalur : allamen in MSS. illam ostendit, quam secundum LXX Interpre- 
tes Iegendam'astruit idem Doctor, nempe, Dirige in con$pectu meo viam tuam. Haud secus etistima de voce 
terrdB, quam idcirco et • 5 psalipi xlvii et e t • " psal* lui abs sedclelam scribit, quia neque in hebrxo le- 
gitur neque in LXX, qu.c vox pariter in YuIgat^E manu exaralis codicibus non reperiiur. Et contra exstal in 
iis vox $uam, quam in Hexnplis sub veru addilam cum Hieronymus reperisset in t • 6 psalmi xyiii, servandam 
existimavit. 

Forte etiam contigerit ut ea Versio, ciijus certi loci Sunniae et Fretelae, qui degebant in Gerniania, nego- 
tium facessebant, jam inde ab his temporibus in Gallias pervenerit : quamvis, si quibusdam habeatur fiJes, co 
iion nisi post annos amplius 150 ex Urbe perlala sit. lUud testatur Valafridus Strabo de rebus Ecc|esi:)slicis 
cap. 25 in hgec verba : Psalmos autem cum secundum LXXInterpretes Romani adhuc habeant, Galli et Germano- 
Tum aliqui tecundum emendationem, quam Hieronymus pater de LXX editione componitt, Psalterium canlant : 
quam Gregorius Turonensis episcopus a partibus Romanis mutualam, in Galliarum dicitur Eccledas transtulisse, 
Hocce Psallerium, quod, quia illo primi omniuin Galii usi sunt, Gallicanum vocatur, sensim iii omnes occl* 
dentalcs Ecclesias fuit receptum. Vir eximi.T eruditionis ac piae memori», Cardiiiaris Bona, de rebus Liturgi- 
cislib. 2, cap. 3, censetejus usuin anle annos abhinc sexcentos admissum in Italia fuisse, proelerquam in Me^ 
tUolanensi Ecclesia, qucc anliquum suum Psalterium hodieque relinet ; praelerquam etiam in Urbis Ecclesiis 
in quibus proprium suum obtinuit ad .Tlatem usque Pii V, cujus jussu ill«c Vulgaiam editionem amplcxa; sunt, 
excepta una Valicana, ubi etiam nunc Romanum canitur Psalterium. 

His ad eum modum expositis erit forsitan qui nosse cupiat quem locum inler alia Psalteria Augustiiiianum 
sibi vindicet; an varix illx lectiones, in qulbus a Vulgata nostra dissidct, aliorum suffragio innitantur; utrum 
tandem cum graeco LXX liilcrpretum, quod nostra hac memoria exstat, pUis minusve censcntiat. Ea suiii 
quae nobis induxere in animum, ut exemplaria diversa, tum prelo, tum calamo edita conferremus, ac varieta- 
les maxime insignes, quas deprehendiinus, lcctori proponercmus. Eas igilur iiifra habiluri esiis, cum locuni 
uiium praemiserimus e libro 17 de Civitale Dci, ubi Auguslinus, quae sua sit de Psallerio Davidico scntciilia, 
expromit. 

-r^3l«t>^©F<t|«>J- 

EX LIBRO XVII DE CIVITATE DEI, CAP. XIV , 

DE PSALMORUM AUCTORE. 

Eral Damd vir in cantids eruditus, qui harmoniam muacam non vulgari voluptate, sed fideli voluntcte ddexerit ; 
eaque Deo ftio, ^t verus est Deus, mystica rei magncs figuratione servierit. Diversorum enim sonorum rationabilis 
moderatusque concentuSf concordi varielate compactam bene ordinatce dvitatis insinuat unilatem. Denique omnis 
fere prophetia ejus in Psalmis est : quos centum quinquaginta liber ccntinei, quem Psalmorum vocamus : in qitibus 
nonnulU vo/tinl, eos solos factos esse a David, qui ejus nomine inscripti sunl : sunt etiam qui putant non ab eo fa- 
elos^ nisi qui pramotantur, Ipsius David; qm vero fiabentin titulis, Ipsi David, ab aliis factos^ personm ipsius 
[nisse coaptatos. QucD opinio voce evangelica Salvatori$ ipmis refutatur, ubi ait, quod ipse David in Spirilu Chri^ 
stum dixerit esse suum Dominum {Matih, xxii, 45) : quoniam psalmus centcsimus nonus sic incipil : Dixit Domi- 
nus Domino meo, Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scahcllum pedum tuorum. El cerie idem 
psalmus non habet in titulo, Ipsius David ; sed Ipsi David, sicut plurimi. Mil^ autem credibilius videntur existi- 
mare, qui omnes iUos centum quinquaginta Psalnios ejus operi tribuunt, eumque aUquos pranotasse etiam nomini- 
bus a/iofttm, aliquid quod ad rem pertineal figurantibus : cmteros autem nuUius hominis nomen in titulis habere 
voluisse ; sieut d varietatis hujus dispositionem, quamvis latebrosam, non tamen inanem, Dominus inspiravit. Nec 
movere debet ad hoc non credendum, quod nonnuUoruin nomina Proplietarum, qui tonge post David regis tempora 
fuerunt, quibusdam psalmis in eo libro leguntur inscripta^ et qtue ibi dicuntur, velut db eis dici videntur, Neque 
enim non potuit propheticus Spiritus prophetanti regi David htBC etiam futurorum Prophetarum nomina revelare, m 
aUquid quod eorum personce conveniret, prophetice cantaretur : mcut rex Josias exorturus et regnaturus post annos 
ampCius quam trecentos^ cuidam prophettBf qui eiiam facta ^%u futura prtedixitf cum suo mmune revelatus at. 



% 



LOGA EX PSALSnS. 






lu qiiibus ab ediiioiie Vulgaia disUiit Augusiinus in subsequcnti opere, ct Lniina qu.Tdam, qnx etim 
Aiiguslino passim gnccx interprelationi LXK pressiiis insistunt, Psaiteria vctera, ea pncsertiin quae in 
celeberriinis Ccclcsiis decanlantiir i primis temporibus : scilicet Romanum, pro usu Cleri basilic:c V^iti- 
canx, excusum Uom:can. 16G3; Roinaniim ilem in Qiiincuplici Psaltcrio cura Jac. Fabri Slapiilcnsis 
iiiippessum in Parisiensi S. Germani c<Fnobio an. 1509; Mediolanense, juxta niorein Ambrosian.-e Medio- 
liinensis Ecclesi.-e, typis editum Mediolani an 1565 ; Germancnse manu descriptum , quo codice B. ipM 
Gennanus Parisiorum opiscopus, dum viverct, usus fuisse traditur; Hiliriniium et Ambrosianum, id esi 
Psalierium quod insuisCuniinentariisscquilurHilarius et Ainbrosius; Velusdeniquc versio qux sub haece 
iascriptioHC, Sectm(/um t^riTcttm , terliam coluniuain occup.it iii S. Petri Carnutensis Psalterio tripartito, 
iiiii coiumnam primain teiict interpretatio secunduin hebraeum, mediam Vulgata. 

QHibuM ex tibris varietates inxigniores, imo eas omnes, e quarum notatione aut Augustiniano PsaUerio TBbur 
acccssurum, aut nonnihil demum etnolumenti emersurum esse videbatur^ edendas curavimus. 

Ad hae annotantur qvtedam in ipsamet Vulgata editione lecliones variantes, excerptm ex prmdicto Camutensi 
iibro ante annos 700 descripto, et ex ejusdem astatis MS. Colbertino Yulgntam continente sub hoc titulo, Liber 
Psalmorum de translatione Scptuaginta interpretiim, emendatum a sancto llieroiiymo presbytero in novo; 
iiem ex Germanensi allero annos prope septingentos prmferente, necnon ex GaUicano Quincuplicis PsuUerii tiN- 
pressi on. 1509, ubi sub istius GaUicani PsaUerii nomine reprmsentatur edilio Vulgata. 

CHARACTERES LIBRORDM. 



cr. desiffnat Psakerium Graecom sccundum lAXyad Roma- 
nae^mUonis exemplar excusura rarisiis an. 1628. 

./. DiiUt AugasUni Psaiterium. 

/7. Kouiaann usUatuni, seu excusum an. 1663. 

j.ouu Rcmanam in Quincupiici Psallcrio editum an. 1508. 

3!, llediolaneDse Psalterinm. 

^tmb psalteriom a B. Ambrosio expositum. 

G. Germanense primum, id est, S. Germano, ut fertur, usi- 
laUun. 

(/. Paailcrium iiluslraluia ai) ililario. 

C caruulcose, cui iiisa'ipuo sectaidum Grcecum. 



Hebr, Hieronymi Psalterium ex hebraeo , pneferendiaiir 
hic in iis ad miuus iods in quibus favel anliquae Ver* 
sioui. 

Futtf. Kditioncm vulgatam indical . cgax nnnc in Biblii^ 
Sixii V, sive clemeoiis viii, auctoritate castigatis legi- 
tur. Hujus Editiouis textus i>riuK) hic iocosemper «xhUk»- 
tur. 

car. signat Carnutense Psalterium jiixta vuigatam. 

CoUf. Colbertiuum. 

Cer, GermaiAnse alterum. 

Gal. Galiicanmn iu Quincuplici Psalterio ediium an. 1508. 



EX rSALHO I. 

^ .2. Vulgata in cditis Bibliis, voluntas ejus. Psaltc- 
rin A. It. Rom. N. II. C. fuit voluntas ejus. 

f . 5. non resurgent. A. Rom. Amb. II. C. non resur^ 
gunt. £t sic habcbal Vuigata in MSS. Car. Colb. 
Ger. Gal. 

EX PSALMO n. 

Psaliiius in Viilff. tituli» c:irct. Alin Rom.G.Car. Golb. 

iiiscribiiur , Fsalmus David. In G. et Gal. In finem 

Psabnus ipsi David. 
t . 10. qui judicatis terram. A. R. Rom. M. juxta Gr. 

omnes qui judicatis terram. 

EX PSALHO III. 

InGr. Rnm. G. C. et Car. proxime ad f .1, ct rur- 
siim ad ^ . 6, pnciigilur, Diapsalma : in Gal. utro- 
qiie loco, Sem^ : neuirtim habctur in Vulg. Porro 
idem verbum in aliis itidem Psaiiiiis tolics MSS. 
codices exhibent, quoties Craica cdiiio Runiana im- 
pressa Parisiis an. 1628. 

% . 6. fl soporatus sum. A. R. Rom. G. et somnum cepi. 
Gr., xai u-xvt^a. Psalteriiim M. et quievi. 

Ilcin ^ . 6. suscepit me. A. C. suscipict me : juxUk Gr., 
oLvxdr,inxal pov. G. suscipit me. 

EX PSALHO IV. 

^ 2. Cum invocarem, exajidivit me. R. Rom. M. G. C» 

Cum invocarem te , exaudisti me. 
) . A. mirificavit. A. admirabilem fecit. R. G. G. ma- 

gnifieavit. 
f . 5. quee dicitis in cordibus vestris. G. C. dicite in cor* 

dibus teslris : omisso, qua. 
Ilcm f . 5. ffi cubUibus vestris. R. Rom. G. C. Colb. 

Gal. ei in cubiUbus vestris, 
Item 1 . 5. compungimini. Notat Aug. nonnullis videri 

iegendum apervuim, quia in Gr. legebaDt , x«T«yo{- 

ynu y pro x«T«ytiywT*; 



t . 8. A fructu frumenti. A. R. Rom. M. G. C. il I 
pore frumenti. Hebr. In tempore frumentum et i ' 
eorum muUipUcata sunt. 

f .9. et requiescam. A. et somnum capiam. .Gr., imt 

t . 10. constituisti me. A. habitare fecisli me, 

EX PSALMO V. 

^. 1. pro ea, auai hcereditaiem consequitur. G. ProM$- 
aui hanreditaount. Gr., bnkp Ti}$ nlTopovoftaxtvvn. G. pro 
hiereditate. 

f . 2. auribus percipe Domine. A. cxaudi Domine. 

f . 9. diriae in conspectu tuo viam meam. At in MSS. 
Car. Colb. Ger. habebat Viilgala, dirige in conspectu 
meo viam tuam. Hanc lectioiicm veriorem esse, aU < 
tcram autcm nec in Septuaginia nec in Hcbra*o ha- 
bcri doctH Hieronvmus in cpist. 155, .id Siinniam. 

f . 11. a cogitationibus suis. M. a eonsUiis sws. Et sic 
llfbr. Iii Gr. vox est, dco^ouXcfiy. 

Itcm f . M. irritaverunt te. A. inamaricavcrunt te. R. 
Rom. M. C. exacerbaverunt te, Gr. , TztiptnUfOfja-* ot^. 

t 13. bcnedicct justo. R. Roin. M. G. C. b^inedids 
justum. 

EX PSALMO VI. 

t . 2. ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua. A. 
R. Rom. M. G. C. ne m ira tua arguas me^ neque tn 
furore tuo. Gr. priori ioco liabet t^ 9vp4 « poste* 
riori, tS) 0/97«. Eadein est varietas iii Psai. xxxvii, 
f\ 2. 

f . 4. sed tu Domine. A. R. Rom. M. G. C. Cnr. Colb. 
Ger. Gnl. juxta Gr. et tu Domine. Sic etiain llebr. 

f .S. a furore. A. ab ira. R. Roni. M. G. C. prm ira. 

Gr., and OuiAOV. 

Iiem t • 1 f • converuintur. R. Rom. M. C. ovcrCaiiiiir 

retrorwm. 



56 



LOCA EJL rSALMlS 



EX PSALMO tll. 

t . 5. aecidam merito. A. decidam ergo : jiixU) Gr. &pu, 
y . 6. Persequatur immicui. A. juxta Gr. Peruquulur 

erao inimicus. 
f . 8. in altum regredere. G. in .aUum comeriere. Gr. 

y . 9. Dominus judicat populos. R. Rom. C. Domine^ 

judica populos. Gr. xpivti. 
Ilein t • ^- Judica me. G. Salvnm fac me. 
Itcin ^ . 9. 6( <en ndum imwcenliam meam. R. R m. 

M. el secundum 'mocentiam manuum mearum. 
t . iO. Consumethr uequitia. A. Cofistimmefur autem 

nequitia. M. G. Consumm^/ur vcro nequitia. R. C. 

^nsummdlur nequitia. Gr. 9uvtc/c70i;t*) S:^ nojriplix. 
IleiD ^ . 10. e( {/iri^es justum. R. Ronu s/ «itn^^ ju- 

$lum. 
^ . i2. num^utd trasct/ur. G. C. Car. Gcr. numquid 

irascetur. A. M. non iram adducens. Gr. /m:^ hpyiiv 

i-Kor/Oiv. 

f . 13. gladium iuum vibrabit. Obscrv^l Augusiiniis 
esse iii aliis exeniplaribus, [rameam suam spUndifi- 
cabit. 

f . 14. ardentibus effecit. A. ardmtibus operatus est. 
C. ardentes operatus est : et hoc Lalinii pleraque ba- 
bere dicil Augustinus. llebr. ad comburendum ope- 
ratus est. 

^. 15. concepit dolorem. A. concepit laborem, Gr. 

^ . 16. el incidit. A. incidetergo. R. et incidei. Gr. xul 

i/nct9€lrui. 
^ . 17. do/or ejtts. A. labor ejus. Gr. irivcs. 

EX psAUfo vni. 
f . 5. nomen tuum. G. regnum tuum. 
y .Z.ei uUorem. A. R. Rom. M. G. C. et defensorem. 

Augustinus in Psal. cii, n. U , dicit verius esse quod 

legitur in aliis codicibus , vindicatorem , id est euni 

qui se voltiit vindicare. 
f 4. cxelos tuos. Vox tuos abcsl a R. Rom. M. G. C. 

Gr. ci ab A. in MSS. • 

EX PSALMO IX. 

f ,i, In conj^ertendo inimicum meum. M. Dum aver' 

ialur inimicus meus. 
t . 5. sedisti. C. sedens. R. Uoin. G. sedes. 
7 . 7. e( civitates eorum destruxisti. Abest eorum ab A. 

G. Gr. el a Vulgata iii MSS. Car. Colb. Ger. 
f • 9. judicabii populos in justitia. A. R. Rom. G. C. 

judicabli populos cum justitici. Gr. cv cODutijtc , in 

reciitudine. 
^ . 11. non dereliquisti. R. Rom. Ger. non derelinquis. 

C. non derelinques. 
f . 12. studia ejus. A. R. Rom. C. mirabilia ejus. G. 

ffolnntates ejus. Ilebr. cogitationes ejus. 
f . 13. clamorem paupemm. R. orationis pauperum. 

Rom. oraiionesy clc. G. C. oraiionem^ elc. Gr. Tiss 

2r4acM{. 
f . 16. tn interitu quem, ctc. A. in corruptione quam^ 

etc. 
f . 17. Cognoscetur Domitius. A. M. G. C. Cognouitur 

Dominus. Gr. yivAffxcTai. 
Ad t . 18, prxrigitur apud A. G. C. juxta Gr. Canii- 

cum diavsalmatis : quod Vuigata non habet in edi- 

tis. sed liabet in MS. Car. 
f . 20. non conforteiur. A. R. Uom. C. non preBvaleal. 

Gr. /xii xpaTacouff^w. 

t . 21. ilt ^iani gentes. Purticula ui abest ab A. G. C. 
Gai. et a Gr. 

EX PSALMO ALTERO IX. 

^.4. ExacerbavU Dominum. A. R. Rom. M. G. C. 
Irriiavii Dominum. Gr. ica/;(£i|uvc : quod verbum ha- 
betur rursus infni in f . 13, ubi Latina omnia, /)- 
riiavii. 

f . 5. inquinaice suni. A. M. conlaminantur. R. Rom. 

C. fOUuuntur. Gr. /ScevjXoOvrac. 

f . 10. humiliabU eum. G. afflictabit eum. 
llem t . 10. inclinabit se. A. inclinabiiur. 
Item 7 . 10. cum //omtnurus fuerir. A. R. Rom. M. G. 
C. dum dominabitur. 



24 
R. Rom. M. C. 



\l. in salutari tuo. Q. C. super salu- 
saluiare meum. Roni. in salutare 



. R. 
ebr. 



f . \% ne obliviscaris paupcrum. A. 

C. $te obliviscaris pauperum in finem. 
f . 14. laborem' ei dobrem consideras. A. laborem et 

hrum consideras. Gr. xai fiu/*6v. 
t . 15. Coniere bracliium. R. Rom. Conteres brachium. 
t . 17. exaudivit Dominus. M. exaudisti,Domine. 
Item f . 17. prmparationem cordis. R. Rom. desideria 

eordis. G. C. desiderium cordis. M. prosparaiiones 

cordis. 

EX PSALMO X. 

t . 2. quomodo diciiis. Q. quomodo dicfitis. Gr. ^scItc. 
llein f . 2. Transmigra in montem. A. Transmigra i> 

monies. Gr. ijri Ta 5^>2. 
t . 5. u/ sagitlent in obscuro. A. u/ sagittent in oascura 

luna. Gr. cv ffxoTo,tt>jv»j. 

EXPSALMO XI. 

f . 3. /ocuit sun/. A. R. Rom. M. G. C. iocuii sunt 

mala. 
f . 6. in salutari. 

iare. R. super 

meum. 
f . 7. probatum terra. Vox probalum dcest in A 

•iiom. C. At ejiis loco iii Gr. esl, 8oxi/*cov. In II 

separatum a terra. 
t . 8. /n mtemum. M. G. juxla Gr. ei in ancrnum. 

EX PSALMO XII. 

f . 4. respice. G. convertere. In Gr. esl ir.iejtifoj : forte 

pro inhrptfoi. Nain Ilcbr. habet, Convericrc. 
Ilem t • ^« '« »ior;e. G. C. in morletn. Gr. ei« GavaTcv. 
f . 6. spfraut. R. Roin. M. C. sperabo. G. spcro. Hebr. 

confido. 
Ilem t • 6. tn salutari tuo. G. tn sa/u/£! <ua. 
Item t . 6. ,nomini Domini aUissimi. Roiii. G. C. no^ 
mmt luo, Altissime. ^ 

EX PSALMO XIII. 

t . 1. corrupti sunt. Gr. Jci^jOsc^av, corruperunt. 
Ilem ^ . 1. tn s(u(/iis stcts. R. Rom. M. G. C. tn volun" 

iatibus suis. A. in afftctionibus suis. Vox suis a Gr. 

abest. 
t . A. sicui escam panis in pierisque MSS. A. in cibo 

panis. Gr. )8^«»cc ^eTou, absqiie prrposiiione in. 
^ . 7. cum averlerit. M. in convertcndo. 
Item t • 7. exsuUabU Jacob , e/ loelabitur hrael. R. 

Rom. M. G. C. ItBtciurJacob, el exsuUet Israel. Fa- 

vel Qr. 

EX PSALMO xiv 

^.1. quis habitabU. A. quis peregrinabitur. Et sic 

llebr. 
f . 5. adverstts proximos suos. A. R. Rom. M. G. ad- 

versus pro.xfinum suum. Ilebr. super vicitto suo. 

EX PSALMO XV. 

f . 5. qui restitues. R. Roni. Bl. G. C. qta restituisti. 

Gr. 6 uitoxoiBivrSh. 
y . 7. iticrepuerunt tne. A. emendaveruni tne. Gr. i^ai- 

oeusav /ui£. Ilcbr. erudieruttl me. 
j . 10. tn inferno. A. G. C. tn itifernum. Gr. el« ac»iv. 

EX ;>SALMO XVI. 

f . 2. ocu/t tui videant asquiiates. A. R. Rom. M. G. ju- 

xta Gr. ocuii mei videatii. A. R. Rom. M. wquitatem. 
f . 5. Perfice gressus meos. A. Ad perficiendos gressus 

meos. Varietas orla ex ambiguo GriKCo xar^priTac, 

vel mutato acoentu y.Kruprita.i, Hebr. Sustenta gres- 

sus meos. 
f .1. spcrantes in te. G. rectos corde. 
f . 8. Sub umbra. A. /n tegmine. Gr. iv vxiiryr. 
f . 13. prcBveni eum et suppianta eum. A. R. fiom. M. 

G. pranfeni eos et subverte eos. 
Itein f . \o. ab impio. A. ab itnpiis. 
Itcm 7 . 13 ct 14. franteatn iuattt ab ininticis manus 

ittm. R. Rom. frattteatn inimicorutn de manu itta. G. 

frameam tuam de manu inimicorum. 
Ilem f . iA. Doniine a paucis de terra dhfide eos. K. 

Donme verdens ( juxia Gr. aico>uoiv) de ierra disper- 

tire eos.i\. Rom. G. C. Domineapaucis a terra dis- 

periire eos, et suppianla eos. 
Item f . 14. Saturati sunt fiiiis. A. R. Roro. G. 5al»» 



VARIANTIA tSH PSALTERllS. 



raii tunl pcrcina, G. Saturati sunl iuilia. M Sali'rait 
tunt filii eorum. Diversam interprcialioiicm ex Crx- 
co evenisse nolal Augustinus, cuni in aliis libris 
esset mif filiis : in aliis Uiw* porcina , uli liodie in 
Gr. legitur. Hebr. habct, filiis. 

f . io. tii juslilia apparebo conspeelm tuo, R. Rom. M. 
G. C. cumjustilia apparebo in conspectu tuo, 

llem t . 15. cum apparuerit. A« R IVom. G. G. dwn 
manifestabitur, M. dum munifeslabilur mihi, 

EX PSALMO XVII. 

y . i. qui iocutus est. A. Rom. G. C. juxta Gr. quof 

locutus est. Et sic vulgala in Car. Ger. 
y .'S. et susceptor meus. R. Rom. G. C. adjutor meus: 

oiiiisso et. A. et redemptor weus, 
f . 5. dolores mortis. R. Uoin. M. G. C. gemitut 

morlis. 
f . 6. prteoccupaverunt m^. A. R. Rom. M. G. C. prtc- 

venerunt me. Gr. Ttcoi^Qautou /u, ut rursus postea in 

t . 9. exarsit. A. R. Rom. M. G. exardescit. C. exar- 

descet. 
f . 15. tn conspectu ejus nubes trantierunl. A. in con' 

spectu ejus nubes ipsins tramierunt. 
f . \k. grando el carbones ignis. Isthxc verba absunt 

hoc loco ab A. R. Roin. M. G. C. et a Gr. 
^ . i8. confortatisunt. G. confirmati sunt. Gr. irttfit^ 

t . J9. protector meus. A. firmamentum meum. Ct sic 

Hebr. Gr. amvz-iipty/M fiou. 

f . ^O. salvum me fecit. G. C. salvum me faciet. Gr. 

f.xtoizv.L fii. 

Xicm f . iO. post quoniam voluit me, addilur in codice 
qiiidcm G. Liberavit me de inimicis meis potentissi- 
mis et ab his qui oaerunt me gratis. \n libro autem 
C. Et eripuit me de immicis meis forlissimiSf et ab hit 
qw oderunt me. Simile additamentum iiabuisse cre- 
das P.<>alterium A. Vidc iiifra, col. 150, n. 20. 

f . 23. in conspectu meo. R. Roin. M. in conspeciii 
meo sunt semper. 

Item j^ . 23. etjuttitias ejus non repuli a me. Gr. el 
justitia ejut (ovx aicl9xr,9ot,yf) non recesserunt a me. 

f . il. perverteris. A. perversut erit. R. Rom. M. G. 
tubverteris. 

f . 29. tu itluminas. A. tu illuminabis. 

Item f . 29. iUutnina. A. illuminabis. Gr. hoc etpras-* 
cedeiiti luco, ^mtici^. 

t . 30. Quoniam in te eripiar. A . Quoniam a te eruar. 

f . 3i. tanquam cervorum. A. R. Roni. M. G. C. juxia 
Gr. lunfiuam cervi. 

Iteni. ^ . 34. sluluit me. A. slaluei me. 

f . 36. proteciionem salutis tuce. A. juxta Gr. prote- 
clionem salutis meoe. 

Itein f . 36. Et discipUna tna correxit me in finem. 
Ista pars f . 36 oniillilur iii R. Roin. G. C. Al apiid 
A. legiiur, Et disciplina tua me direxit in finem. Gr. 
aviiedwtl fu. M. siabilivil me. 

f . 39. Confringam illos. R. Rom. et C. antiqua mauu 
correctum , AffUgam illot. G. Confligam. Gr. h^A^ 

f . if^. et supplantasti. R. Rom. M. C. juxla Gr. sup- 
platitasii omnes : oiiiissa parliciila et, qux abest 
quoque ab A. G. Car. Ger. et Hebr. 

f , ii. Et inimicos meos. R. Roiii. G. Et inimicorum 
meorum. 

^ . 43. ante faciem venti. A. juxta faciem venli. Gr. 

f . 46. qui das vindictas mihi, et subdis. R. Rom. M. 
G. C. qui das vindictatn mihi, et subdidisti. Gr. uTto- 

TOCfoif. « 

Item f . i8. Uberator meus de inimicis meis iracnndis. 

R. Rom. G. C. liberator meus Dominus de genti- 

but iracundis. Sic etiani M. oniisso tanluin Do- 

minus. 
^ . 51. Magnificans salutes. R. Rom. Magnificans sa- 

lutare. G. tatuiarem. M. satutahu. C. saiutem: 

EX PSALMO XYIII. 

f . 6.ad currendam viam. Vuluaia in Car. Colb. Ger. 
additfuam. Vide Hieron. cpist. 135. 



f . 8. Lex Domini immaculata. R. Rom. M. G. C. Lex 

Domini irreprehensibilis. 
f » i%. Timor Domini sanctus. A. timor Domiru cattut» 

Gr. kjfvci, Hebr. mundus. 
Iteiii f . iO. peramnens. R. Rom. M. permanet. 
Ilem 7 . 10. in semetipsa. A. in idipsum. Gr. inl H 

auri. 
f . M. Si tnei non fuerint dominati. A. Si mei non 

fuerint dominata. 

EX PSALMO XIX. , 

f . 3. tueatur te. M. C. suscipiat te. Gr. aKua.iotTi 

aov. Hebr. roboret te. 
f . 5. Tribuat tibi. A. R. Rom. M. G. tribuat tibi Do- 

minus. 
Iteni f . 5. consilium tuum confirmet. A. consilium 

tnum compleal. Gr. TzXr,puaat , ut postea in ^ . 7. 

llcbr. votuntatem tuam impleat. 
f . 6. et in nomine Dei nostri. A. R. e< in nomineDo^ 

mini Dei nostri. 
f . 7. salvum fecit. R. Roni. G. C. salvum faciet. El 

sic A. in melioriljus MSS. 
f . 8. Dei nostri invocabimut. A. Dei nostri exsuttabi" 

mus. R. Roin. G. C. magnificabimur^ juxla Gr. /m- 

V«jLuvdr,<ro^tda, ut supra iii f . 6. 
f . 10. tii die qua. M. G. in quacumque die. 

EX PSALMO XX. 

f . 3. Desiderium cordis ejus. A. R. Rom. C. Deside* 

rium animas ejus. 
lleni f .Z. et voluntate. Gr. Siyjaiv, petitione ; pro W- 

XrtviJ, voiuntate. 
Ilem f . 3. non fraudasti eum. A. non privasti eum. 
f . 6. in sultUan tuo. A. G. C. in salute tua. 
f . 7. Dabis eum in betiedictionem. A. ju.xta Gr. dabit 

ei benediclionem. 
Itcm f . 7. in gaudio cum vultu tuo. G. cum gaudio 

vttltus tui. 
f . i(t In tempore vultus tui. G. In tempore vultut 

tui cotisummabis ebs. 
^ . 13. prceparabis. R. prceparare. 

EX PSALMO XXI. 

^.1. verba delictorum meorutti. G. verba lubiorum 

meorum. Hebr. verba rugiius mci. 
f . ii. Inte projectus sum. A. primo habet , In te 

confirmatus sum : et post cum R. Roin. G. jactatut 

sum. 
t . 15. Sicut aqua effusus sutti. R. Rom. M. Ainb G. 

Sicut aqua eijfusa sntit. 
f . ii). et iii putveretn. C. et in liitmm. 
Itcm f . 16. deduxisti ttie. Roin. G. C. dcduxcrunt 

me. 
f . "10. auxilium tuum a me. C. Colb. Ger. non liabcnt, 

a me : pro quo Hieroii. in epist. 135, legi vult, me* 

cum. Gr. habct. auxiiium tneum. 
f . ^l. Erue a framea Deus. Vox Deus abest ab A. R. 

Koin. M. G. C. Car. Colb. Ger. Gal. et a Gr. 
f . 26. Apud te laut mea. R. Rom. M. Apud te laus 

mihi. Aiiib. a te. Gr. Tiapa «&u. 
Item f . 26. in Ecclesia mayna^vola, elc. A. Anib. in 

Ecctesia maytta confitebor libi, vota^ elc. 
f . 28. utiiveracB familice gentiwti. A. R. Rom. Bf . G. 

C. oitmes patrio! gentium. 
f . 50 jtingues terrin. A. R. Rom. M. G. C. divitei 

terrce. 
Ilem t . 30. cadenl. A. R. Rom. M. G. C. procident. 
f . 32. et annuntiabunt coeti. Vox cxii abest a Gr. G. 

Car. Ger. Gai. necnon ab Amb. in quo legitur, an- 

nuntiabit. 

EX PSALMO XXII. 

f .\ Dominus regit me. A. Dominut pascit me : juxl;i 
, Gr. nocua£vcc fis. Sic eiiaui Hcbr. 
f . 3. stiper semitas. A. in semilis. Hebr. per semitas. 
f . $. et calix meus. A. R. Rom. M. G. C. juxta Gr. 

et poculum tuum. Haiic leclionem improbat, el e\ 

Coinmuni seu Luciaiii Graeca editione maiiasse do- 

cel Hieron. iii epist. 135. 
t . 6. subseqttetur me. R. M. tubsequatur me. Roni, 

tubtequitur tne. 



27 



LOCA EX PSALMIS 



sr 



EX PSALMO XXIII. 

t . i. primasnbbafi. Gr. ziiifiAi, una $abbatL 
l(em f ,i, qui hahilattt in eo A. R. Rom. G. gutlui- 
bilanl in ea, Inlerpres Gneciim secuius est, h «urf), 
(|uod geHere coiicordai cuui nomine ^tfaecedcnie 

^ . 2. Quia tpse. Vox Quia abest ab A. R. Rom. M. 

G. C. claGr. 
^ . 7 el 9. principei vestra$, A. G. priiutpes vestri, Gr. 

EX PSALMO XXIV. 

f . \. In finem. Id abesl a G. Car. Gal. Gr. elab 

Hebr. 
f.Z.qui sustinent te, A. R. Rom. M. G. C. tpU te ex- 

gpectant, Hebr. ^t sperant in te, 
f . 4. omnes iniqua agcntes supervctcue. A. inique fa- 

cientes vana. R. iniqua facientes vane, Roni. C. tni^iit 

facientes vana, M. iniqua oerenles supervacne, Elab- 

esl vox omnes ab A. R. Rom. M. G. C. Gr. Ilebr. 
f . 5. Dirige me in veritate tua. Gr. sonat , Deduc me 

in veritatem tuam, 
f .^, et misericordiarum tuarutn qtuB a smculo sunt. 

A. G. juxla Gr. el quia misericordio! tum a saxulo 

sunt, 
f .1, et ighorantias meas. A. R. Rom. G. C et igtio- 

rantio! tneas, 
Itein f . 7. secundum misericordiam tuain. R. Roiii. se- 

ciuidum nutgnam misericordium tuam, 
f . 8. legem dabit, A. M. legem statuet, R. Rani. G. 

C. statuit. 
f . 12. qui timet Dominum, A. R. Rom. M. G. qui 

timeat Dominum, 
Item f . ii. legem statuil. A. M. juxta Gr. legemsta- 

luel. 
f , 17. multipUcatCB sunt. R. Rom. G. dilatatce sunt. 
V . 20. speravi in te. R. Rom. ittvocavi te. 
f . ^l.sustinui te. A. R. Rom. M. C. juxla Gr. susti- 

nui (e, Domine, G. custodivi te. 
f . 22. Libera Deus Isruel, A. Sl. et Hebr. Redime 

Deus Israel, Gr. X\nf>uaai. At R. Rom. G. C. Redime 

me Deus Israel, 
licin f , 22. tribulationibus suis. R. Rom. G. C. atigu' 

stiis meis. M. angustiis ejus. 

EX PSALUO XXV. 

^ . I. et 11. ingressus sum. A. ambulavi, Gr. inoptxt- 

Irein f • i» sperans non infirmabor. A. sperans non 

movebor, G. coitfidens non erubescam. Gr. oO /ut^ ?«• 

>cu6a. llcbr. iioit defiaam. 
^ . 5. ecclesiam malignantium. A. R. Rom. C. coit- 

gregationem malignorum, 
f . 7. vocem laudis, A. R. Rom. M. C. vocem laudis 

tum, 
^ . 8. c( locum habitationis. R. Roin. et locum taber- 

naculi, El slc llcbr. Iii iGr. esi nyi^&uKref, 
^ . 12. sleiit in directo. A. jiixla Gr. stettt in rectitu- 

dine, R. Rom. M. G. C. tn via recla. 

EX PSALMO XXVI. 

?,\.et saius mea, A. et salutaris meus. 
. 5. tii hoc ego sperabo. A. C. juxta Gr. tit hac ego 

sperabv. 
f . A, Ut videam voluptalem Domini, A. Ut coiitem* 

pler delectationem Domini. R. Rom. G. C. volunta- 

tem. Hebr. pulchritudinem. Gr. t^v Ti/JTcvoTijra. 
Iicin f .4. et visitem templum ejus. A. et protegar tem-^ 

plum cjtts. R. Rom. et protegar a lemplo sancto 

ejus. G. C. el protegi teniplum ejus, Gr. kkUtcivm' 

tcTcv^ac T^v vec^ auTcC. Ilieron. ex Ilebr. et attendam 

tempium ejus, 
f . 5. in die malorum. A. M. juxta Gr. addunt, meo^ 

rum, 
f . 6, et nutic exallavii. A. M. juxta Gr. et nunc ecce 

exaltavit, R. Roin. G. nunc autem exdltavit, 
Item f . 6. CtVctfivt et immolavi. R. Rom. Qrembo, et 

immotabo. 
Iteiii f . 6. hostiam tociferationis, A. R. Rom. H. G. 



, CJiostiam jubilatioms. Hebr. hostias jubili, Gr. a>a. 

f ^.Exquisivit tefacies mea. A. R. Rom. C. ju\t:i 
Gr. 'Qumsivi vuUtlm tuum, G. Qummi faciem tuam 
M. Dominum reqvuram, exquisivit te vuUus meus. 

^ . li. tit sendtam rectam A. G. G. juxta Gr. in sr- 
nutarecta. Sic habebat Yulffata iii Car. Colb. G<m. 
Gal. 

^ ..12. tii aninms, G, in manus. C, in manibus, 
EX PSALUO xwu. 

t . 2. Psalmus ipsi Duvid. A. jiixta Gr. Ipsius David. 
Car; G:il. Uuic David, 

Itcin f . \, clamabo. A. G. C. juxta Gr. clamavi. 

Iiein f . \, ne sHcana me, Gr. soiiat, suptr tiie, 

iiemf . 1. nequando taceas a me. Id oiiiillilur iii R. 
Rom. G. C. 

f . 2. Exaudi Domine, Abest Dominesi R. Rom. Gr. 
Hebr.etabA.inMSS. 

f.. 5. Ne sitnul trahasme cum peccatoribus. A. jiixla 
Gr. Ne simui trahas cum peccatoribtis auimam 
meam. R. Rom. M. C. iradus me. Lt bic Vulgata iii 

' Car. Colb. Ger. Gal. mendose. 

f . 4. et secundumnequitiamadinvmiionumipsorum. A. 
inmelioribusMSS. et secundum tiudiguitatem affecta- 
tionum ipsorum. M. G. C. studiorum ipsorum. Sic 
etiam R. Rom. sed hi duolibri proxime subJuiigiiDt 
retribue iUis, omisso secundutnopera manuumeorum. 

f . 5. opera Donnni. A. Roiu. C. jiixta Gr. {'ii optra 
Domini. G. tn operam. 

Item f . 5. titanuuni ejus. R. Rom. G. C. addunt, 
Ron consideraverunt. 

Item f . 3. destrues iUos. R. Rom. G. destiue iUos. 

Ilem j . b, et non mdificabis, G. et ne mdifices. 

f . 1, et adjutus sum, M. et adjutum est. 

f . 8. so/va/tontttit. A. R. Rom. M. G. C. et ilcbr. 
salutariutn. 
. 9. et rege Gr. xk2 tcolfuuot^ et pasce. Et sic Hcbr. 

EX PSALMO XXVIII. 

. 2. in atrio sancto ejus. A. R. Rom. G. C. in aula 

sancta ejus. Gr. ^v mX^. 

. 9. prmparantis cervos. A. .M perficientis cervos. 

Gr. x«TapTc^d/Alvou. Hebr. obsletricans cervis. 
Itein f . 9. condensa. A. silvas. Gr. ipM/ioxi;. Ilebr. 

saltus. 
Item f • 9. omnes dicent, A. unusquisque dicil. 

. 10. inhabitare facit, A. R. Rom. M. G. C. inhabi- 

UU. Gr. xaTOtxcci, futuri teinporis. 

EX PSALMO XXIX. 

. 1 • Psabnus can/td. A. G. C. juxu Gr. Infinem Psal- 
mus camici. 
Iteni. f i \. domus David, A. domus ipsi David, Gr« 

T^ ^vii, 

, A. eduxisti ab inferno, A. reduxisti ab inferis. Gr. 

oL'jf,yjys{. R. Rom. C. abstraxisti ab iuftris. Sl. abs- 

traxisti ab inferno. 

. 6. Ad vesperum demorabitur. A. Vespere. Gr. t^ 

fntipai «uitoi^acTac, Vesoere dominabitur. 

, 8. iit voluntate tua. R. Ruiii. tit bona voluntate 

tua. 

. 12. et circumdedisti me tmtitia. A. Hebr. et aedt^ 

xisti me Uetitia. R. Roni. M. G. prmcinxisti. Gr. 

ircpci^wTac /m. C. iuduisti. 

EX PSALMO XXX. 

. 1. proecstasi. Id abest a plerisque libris. At in 

A. et Gr. babetur U>iituin, Ecstasis. 

. 2. Ubera me, A. juxia Gr. erue me et exime tite. 

R. Roin. M. Ubera nteet eripe me. 

, 4. deduces me. A. R. Koin. G. C. dux mihi ent. 

M. educabis me. 

. 6. rommendo. Gr. iracadnoo^c. commendabo. 

. 12. Super onmes inimicos meos. M. Prm omtdbus 

inimids mds. 

. 15. obUvidni datus sum. R« Rom. G. C. excidi. 

M. exivi, 

• 16. sortes mem, R. Rom. G.C tempora mea. Et 

^c Hebr. AtGr. nunc hmhei nXHfi^sories : fortc pro 

neufoif teinpora. 



29 



VARIANTIA IN PSALTERIIS. 



30 



It^^m ^ . 16. Eripe m. R. Rom. Libera me et eripe 

me, 
f . 19. etin abunone. A. R. Rom. M. G. C. el con- 

tempiu. Gr. xal i^wJcvftwcc. Hebr. el despectione, 
f . 2i. mtVfi in nvifafc munita. A. R. Rom. M. G. C. 

ffi n>f/a/6 drcunutauliag. Gr. TtcpioxU^. nec babeiit 

ff/i/if. 
f . i3. ffi excestu mentii mea. Aug. juxla Gr. in 

cciinsi mea, tl. Rnm. M. G. C. in pavore meo. 
t . 24. veritatem requiret. G. veritaiem requirit, Gr. 

veritntes rcquirit. 
Iicm t- 24. etretribuet abundanter fadentibus. \,l{, 

Roiii. M. G. C. ^l retribuet his qni abundanler [aciunt, 

EX PSALMO XXXI. 

^ . 2. noft imputavit, C. Colb. Ger. non imputabil. 

Gr. hic et in Cpist. ad Rom. iv, 8. 'xGylynrKt, im- 

putaverit, 
llem. f . 2; nf^ fsf tn fp/n(ti ejus. A. R. Rom. M. 

G. C. juxta Gr. nec est in ore ejus. 
f . 4. in eerumna mea. Rom. jtixUi Gr. in <erufmiam. 

El sic pleriimquc A. in MSS. At M. G. C. in wru- 

mna^ oinisso mea. 
Item f , 4. dum conpgitur spina. A. dumconfigere^ 

tur. Rom. G. dum confringitur. M. mihi spina : 

juxta Gr. 
f . 5. cogmlum tibi feci, A. cognovi. C. ego cognouo. 

Gr. iyv&otffK. Hcbr. notum facio libi. 
Iioo! t • ^- peccaiimei, A. R. Rom. M. G. C. juxta 

Gr. cordis mei. 

EX PSALMO XXXII. 

Tit. Psalmus David. Rom. G. Gal. In finem Psalmus 

David. 
f . i. coUaudatio, A. G. C. Car. Colb. Gal. juxta 

Gr. laudatio. : 

^ . 3. bene psallite et in voeiferatione. G. bcheSidPsd, 

A. R Rom. M. G. C. in jubilatione : juxta Uebrl^ Kt 

Gr. iv 9.lec)arf/jL&. 

f . 7. sicul in uire, A. G. C. »eul hCutr^ini. G^. ^icut 
utrem. ' *-' " ' ^i' 

f. W.in generatione et generationem, X. inswcula 
sieculorum. R. Kom. G. C. in swculum swcnli. M. a 
generaiioneel progenie, Gr. a generationibus in gene- 
raliones. 

f . 20. sustinet Dominum A. patiens erit Domino. G. 
C. patiens est in Donuno. Gr. uic«/Hycirfi xup/u. Hebr. 
exspectabit Dominum. 

EX PSALNO XXXin. 

^ . i. corofn Achimelech. A. Rom. C. Car. Gal. Gr. 

coram Abimelech. El sic Hebr. 
f . 4. in idipsum. R. Rom. M. G. inin9icem, Mulli 

codices , lesle Ai)giisiiiio, habebant, in unum, In 

Hcbr. esi pariter. 
f . 49. qui tributato sunt corde. A. oui obtmerunt 

eor. Gr. awrtxpifiixhoii T^v xKpStflcy. Hebr. contritis 

corde. 

EX PSALMO XXXIV. 

^ . 5. coaretans eos. A. jiixl;) Gr. tribulans eos. R. 

Rom. M. G. affiigens eos. C. confligcns eos. 
f. 7. interitum laquei sui. A. musdpulas suce corru' 

ptionem. Gr. S(a;>dofxev. Hebr. insidias retis sui. 
f . 8. Veftiaf f//i laqueus, quem ignorat^ eic. A. Ve- 

niat illis mnsciputaf quam ignoranty el captio quam 

occuUaveruntt comprehendat iUos. et in musdpulam 

inddantin ipsa. Sic R. Rom.Jtf. G. C. juxlaGr. 

habent plurali numcro, Veniat ilUs laqueus, tjuem 

igmrant, etc. Item R. Rom. ef in Uiqueum inadant 

in idipsum. 
t . 9. super salutari suo. A. R. Rom. M. Q. super 

salutare ejus. Favet Gr. in qiio est avrou, non axnnii, 
i . 13. in sinu meo converietur. A. Rom. M. jiixui 

Gr. initntim meum R. convertebalur. 
^ . 15. congregata sunt super me fiageUa, et ignoravi, 

R. Rom. congregaveruni in me flageUa. C. congre- 

gati sunt in me. A. R. Rom. G. C.el ignoraverunt. 
f . i6, Dissipati sunt, A. Disdsd sunt. K. Rom. M. 

G. il. Dissoiuti sunt. 
f . il, a nmtignitate eorum. A. ab uitutiis eorum. R. 



Rom. M. G. C. a malefactis eorum. Gr. &nh xHt x«- 
noypytfict ccvz&j. 
y . i8. in Ecclesia magna. A. in Ecdesia multa, Gr.' 

f . i9 et 24.' Non supergaudennt mihi A. Non tV 

suUent mihi. R. Roin. M. G. C Non iumltent in me. 

Et sic fere variant in Psal. xxxvii» f . M. 
Ilem f. 19. M aimuunt. \. et nmiuenies. R. Roni. 

M. et annuebant. G. C. et annuerunt. 
f . 20. el in iracundia terras lotfuentes dolos cogita- 

bunt. A. R. Rom. M. C. et super irnm dolose cogita- 

bant. G. et super iram dolose agebant. 
f . 24. secundum justitiam tunm. .\. secundum jnsti' 

liam meam. Et sic Hebr. Al R. Roin. secundum 

magnnm misericordiam tuam. G. C fertifii/iuM 

misericordiam tuam. 
f . 26. qui magna loquuntur. A. C. qui maligna lo* 

muntur. Et sic habnit Vulgain iii Car. Colb. Ger. 

Gal. Altanien in Gr. esl /AcyaX<>/3^>]/AOvowvTes : iii Hcbr- 

9iit magnificantur. 

EX PSALMO XXXV. 

?. 2. deUnquat in semetipso. M. G. C. delinquatdbi. 
. 3. ut inveniatur iniquitas ejus ad odium. A. R. 
Rom. Amb. G. ut inveniret iniquitatem suam. A. et 
odisset. R. Rom. Amb. M. G. C. et odium. 
f . 7. abyssus muUa. A. Anib. X^. juxta Gr. ifciil 
abyssus multa. C. tanquam. 

EX PSALNO XXXVI. 

f . 2. olera herbarum. A. olera prati. 

f . 8. utmaligneris. A. ul maligne facias. R. Roiii. 

M. Amb. G. C. ut neqniter fadas. 
f . 9. quimatignantur. A. qui maUgne agunt. R. Roin. 

M. Amb. C. qui nequiter agunt. G. qui inique agunt. 
f . il. confirmal.G. suffulcit. Ilebr. sublevat. 
f S^ dies •immccuUUorum. A. R. Rom. M. Amb. 

G JG. vias .iintiu^lcicpim. Gr. ra{ 63&u(. Ilebr. ui 

manuscnpiis, i;iiiwt'* ** 
f . 20. deficient. h\ Gr. est defecerunl. 
%4 21 ^dtunbiiur pecc;{jiov^ el non solvet. A. Fene^ 

ralur. pfic fat^.i. Mom, Amb. G.Mutuatur, etc. R. 
' Rom . A mb . W noii solvil! 
Item f . 21. et tribuel. A. R. Rom. G. C. et commO' 

dal. Amb ettribuit. 
f . 23. dirigenlur R. Rom. juxta Gr. diriguntur. 
llem f . 23. volet. M. cupiet valde. 
f . 24. non coUidetur. A. R. Rom. M. Amb. G. C. 

fion conturbabitur, scilicet mulato xarapax^ffcrai 

ifl xaraTapa;(di^ffCTac. 
Iiem ^ . 24. supponit manum suam. A. Ainb. C. 

juxla Gr. confirmat manum ejus. R. Rom.M. G. /ir- 

mat manum ejns. Hebr. sustcnlal manum ejus. 
f . 26. et commodal. A. Aihb. G. et [enerat. 
f . 28. /)i;i4Sit punientur. ' Gr. soiial , Immaculati 

vindicabuntur. 
f . 29. et inhabitabunl in swculum^ elc. Amb. et honO' 

rificabunt Deum in scocula saculorum. 
f . 32. morUficare enm. R. Rom. Amb. G. C. perdere 

enm. M. occidere eum. 
f . 33. nec damnabit eum^ cum judicabitur iUi. Exem- 

plnria quaedam leste AuKusiiiio habebanl, et cum 

judicabil eum^ judicabiiur iUi. 
f . 35. siculcedros. A. R. Roni. Amb. BI. super ee- 

dros. 
f . 37. Custodi innocenliam. R. Rom. G. C. Custodi 

veritnlem Gr. oxax/av. Hubr. habel, simpUcilntem. 
Ilem %. 37. et vide agquitatem. k. et vide directionenu 

Hebr. rectum. 
f . 58. disperibunt »mui. A. disperient in idipsum. 

Gr. iitl zd auro. C. punientur simul. 

EX PSALMO XXXVIi. 

f . 5. superaressoi snnt. A. suslulerunt, R. Rom. M 

.\inb. G. C. superposuernnl. 
f . 6. et corruptm sunt cicairices mew. A . et pulrue^ 

runty eic. R. Rom. M.G. C. et deterioraverunt. Uebr. 

et tabuerunt. A. M. tivores md. 
f . 7. MUer factus%um. A. R. Rom. M. Ainb. G. C. 

Misenis affUctus sum, 
f . 8. lumin md impleti smU. A. R. Rora. M. Amb. 



81 



LOCA EX PSALMIS 



5* 



6. C. Juxta Cr. anma mea completti est. 
Jf . 9. Agiictuisum. A. hifirmatus sum. R. Rooi. M. 

Anih. C. C. Incurvatus sum. 
f . li. et qui juxta me erant, A. R. Rom. M. C. C. 

et proximi mei. Hebr. ct viciui mei. 
f . 15. redargutiones. R. Rom. M. C C. increpa- 

iioncs. 
f . i9. annuntiabo. A. R. Rom. C. ego pronuntw. 
lU5.li t • ^9. et cogitabo. A. et curamgerum. Cr. xal 
tupifij-^96i. Hebr. soUicitus ero. 
y.i\. sequebar bonitatem. A. jnila Cr. persecutus 

tum justitiam. R. Rom. Amb. C. C. subsecutus sum 

justitiam. M. subsequebar jtistitiam. 

EX PSALMO XXXVIII. 

♦..!. t>« Idithun. A. Ainb. C.Car. GaL prolditlmn. 
T . 5. ct iO. ObmutuiX. Obsurdui. 
t . 4. exardescet ignis R. Rom. G. exardescit ignii. 
7 . 5. auis est A. Amb. ^i est. 
y . 6. fefctf mensurabiles. A. R. Rom. M. Amb. C. 
' C. Ecce veteres. Cr. l8cv> TcaAata?. Hebr., Ecce bre- 

ve$. 
Ilem t • 6. «( substantia mea. C. el habitatio med. C. 

et hnbitudo mea. Hebr. et vita mca. 
y . 7. m imagine pertransit homo. R. Rom.Amb. C. 

in imagine uei a^ibulet homo. 
Ilcm t • 7. conturbaiur. R. Rom. conturbabitur^ 
y . 8. apu(/ r^ esf. A. an/e te est semper. Amb. G. C. 

ante te est : omlsso semper. At R. Rom. tanquam 

nihil antc te est. 
f . iO. quoniam tu fedstiA. juxU Cr. quonwm tu es qui 

fecisii me. R. Rom. Amb.G.C. quoniam tu jodsti me. 
t . i I. amove a tne plagas luas.\. amove a me ftagelia 

lua. 
f . 42. corripuisti hominem. A. M. Amb. G. C. erK-^ 

disti hominem.Gr. inoilZtwjf^.*: :••! •'^:;': .'•. 
Itefti f . 42. animam ejus. A;.euifrW»» ^*^/??-..: •.:.•"- 
llem 7. 12. verumtamen vanelcbAtdrbdiur omms ho- 

mo. A. G. C. addunl, vivens. AlR. Rom. habenl^iQ,.. 

vemmlamen universa ?a««J^*«|»^«i "htnhql viveui^. : 

Uehr. verumtamenvauilfii^oinfiis^hYiiiOm,: 2.' l • 
y . i^. ei deprecationeiti^hedm ^ auribus percipe lacry- 

nuu meas : ne sileas. M ei deprecationem meam au- 

ribus percipe : lacrymis meis ne sileas. Favct Hebr. 

ad lacrymam meam ne obsurdescas. At A. R. Roni. 

Amb. G. Ne sileas a me. 
llem t . 15. ego snm apud te. Gr. ego sum in lerra. R. 

Rom. Amb. G. C. ego sum apud te in terra. 

EX PSALHO XXXIX. 

f . 2. Exspectans exspectavV Dominum. A. suitinens 

sustinui Domiunm. 
♦ . 4. Videbunt mulli.A. Vidtbunl justi. 
y . 7. aurcs autem pcrfecisti mihi. A. R. Roin. M. 

Amb. corpus autem perfccisti mihi : juxtaCr. hic ct 

in Epist. ad Hebr. .x , 5. 
f . 0. f»i medio cordis mei. M. in medio ventris mei. Et 

sic Hebr. 
f . iO. Annuntiavi. A. R. Rom. M. G. C. Benenuntiavi. 

FavctCr. 
f .i\. justiiiam tuam. A. Amb. G. juxla. Gr. jusiitiam 

meam. 
t . 12. semper susceperunt me. M. semper suscipiant 
me. Ilebr. jugiter servabunt me. 
f . 48. soUicttus est mei. A juxla Cr. curatn habebit 

mei. llebr. soUicilus erii pro tne. 

* EX PSALNO XL. 

f .Z. et beatum faciai eum in terra. R. R«uii./{ bca- 
tum faciai eum , et emundel in lerra animam ejus. 
Sic etiam G. el C iiisi quod G. lial)ct , emundet de 
terra. C. aulem posl faciat eum , :iddil in terra. 

Itein t . 5. tii animam inimicorum ejus. X. R. Roni. G. 
C. juxlaCr. in manus inimici ejtts. M. in matiibus iiii- 
mioorutn ejus. 

f.l.Ei si inarediebatur ut viderei , vana loquebatur, 
cor ejus congregavii, etc. Egredicbaturjoras , ei /0- 
quebatur, clc. A.R.Rom. G. C.Ei itigrediebantur ui 
viderenl , vatia locutum esi cor eorum , congrega- 
verutu, etc. Egrediebanturforas^ ei loquebantury etc. 



f . 8. iu idipsum. R. Roin. G. C. simul. 
licin f . 8. Adverstm me susurrabani. R. Roni. G. C. 

ifi unutn sustirrabani. 
f . 9. consliitierunt. A. disposueruni. R. Rom. mau^ 

daverunt. 
f . iO. magnilicavit super me supplanlationem A. K. 

Roni. Ainb. G. C. ampiiavit. M. adampliuvit. A. $n- 

per me calcaneum. R. Rom. M. G. adversus me sup^ 

pianiationem. 
^ . i4. Fiat , fiat. A. el dicet omnis populus, Fiai, 

fiat. 

EX PSALMO XLI. 

^.1. intellectus fUiis Core. A. jiixta Gr. in itUeUc' 

citun filiis Core. 
f .Z. ad Deum foriem vivum. Yox fortem abesl ab A. 

R. Rom. M. G. C. el a Gr. At Anib. habet fon- 

tem. 
t . 4. panes. A. M. Amb. C panis. Sic eiiam Gr. ct 

Hebr. 
f . 5. sontu epulantis. A. Amb. soni festivitatem ccle- 
■ braniis. Gr. Hlxov kopxa^^ovroij. sotii jesta cetebratttium. 

Uebr. multiiuditiis fesia celebrantis. 
f.6.quoniamadhucconfileboriUi. A. R. Rom. M. 

G. C. et Gr. careiit voce adhtic : quic ciiain dei^si 

in plerisque libris f . 12, ci in subsequcnli Psal. 
/ t - 5. 
f .l.ei Deus meus. Parlicula ei abest ab A. C. et 

Gr. 
Item f .1. Ad meipsum R. Rom. A meipso. 
\iemf . l.memor ero ttu....amontemQdico. A. memo- 

ratus stim ttti^ Domine.... atnonteparvo. Gr. fimpcv. 
f . 8. Omtiia excelsa tua A. Omncs suspensiones tuw. 

Gr. fuxtmpioiMl 90'j. Hebr. gurgites tui. 
Ii«iii-i.*8. transierunl. A. G. ingressi sunt. Gr. 
1* ^tH. • •.. 

•j^.*9.^ ndcte caniicum ejus. A. R. Roih. G.C. dnocte 

deciaravit. Gr. 2q^cc, declarnbit. 
t^.vjiO.^PosA-i^^m es mei , addilur in A. R. Rom. 
: tAoA.X.jl.Jittire mc repulisli ? 
y^ 11. 'Hum confringutilur. A. C. favente Gr. dum 

confrinait. 
Uem 7 . il« tntmfci mei. H:e voccs absunt ab A. R. 

Rom. G. C. ct a Gr. Ilabet illa M.,sc4 istis carct, 

qui tribuiatu me, 
f . i2. salutare. A. et Gr. salus. 

EX PSALMO NLII. 

f . i. et discerne causam tneam. G.etdiscernejtulitiam 

meam. 
f . 2. Deu$ fortitudo mea. A. R. Rom. Amb. G. C. 

Deus mem foratudo tnea. 

EX PSALMO XLIll. 

f . 5. afflixisti popubs A. iufmuasti popxdos. 

f . i^.et nonegredieris Deua. G. C. etnonprogredieris. 

Vox autem Deus a Cr. cl llebr. abesl, ct a G. Coib. 

Ger. 
^ . 11. post inimicos nosiros. A. R. Rom. M. Anib. 

G. jiixla Gr. pra inimicis tiostris. 
f. 15. in comtnutatiotiibus eorum. A.inxubilatiotii- 

bus eorum. Favel Gr. ev roU a/a/eScy/Aa(7tv auTWv. Si^ 

quidam vetercs libri, in6i,y,uaaiv. 
f . 22. mortificmtmr. R. Rum. Amb. G. morte affici- 
mur. M. morie qgiigitnur. 

EX P.<iALHO XLIV. 

^ . i. i^' commutabuntur. A. G. G. quas cotntnutabun^ 

ttar. 
f . 6. SagittcB tuas acutas. A. sagittce iuai acuice poiett- 

tisnma. R. Rom. M. G. C. juxta Gr. poientissinte. 
Itcm f . G. in corda. A. R. Roin. G. Colb. juxla Gi. 

in corde. Et sic Hcbr. 
f . 7. virga directiotiis. R. Rom. M. G. C. virga recta 

7.9. a domibus ebumeis. G. C. a gravibus ebumeis. 
R.M. a gradibus^ elc. Erratum cx errato. Nain Grx'co 
esl aica /3apcc.»y : qtiod Latinus interpres verbi am- 
biguitatc deceptus vertcrat, a gravibus : cum fiocpni 
apttd Paloistino» dicercnlur domus ma^iias iii mo- 
dumturrium xdiQcaia^, tcste Hicnm. lu ei>isi. liO. 



53 



VARIANTIA IN PSALTEUIIS. 



ol iii Jcremiac xfii. elOsc3B viii. CadeTn vox habc- 

tur in Psal. xlvii, 4, \\. 
f . \0. circumdata. A. R. Rom. M. C. C. eircuinann' 

cta. 
f . 12. Et concupiscpt. A. K. Rom. M. G. C. juxta Cr. 

Quomam concupivit. 
f . \o. omnes dmte$ plebis. Vox omne$ abeSl ab A. 

M. G. C. Car. Colb. Gal. a Gr. ct ab Hebr. 
t . U. filiairegii. R Rom. filiceregum. 
^. 18. Memores erunt. Car. Ger. Gal. juxia Hebr. 

Memor ero. El sic Hierori. in cpisl. 140. 

EX PSALMO XLV. 

y .\. fiUii Core. A. G. C. juxla Gr. pro /f/iis Core. 
f . i. aqum eorum. A. R. Rom. Amb. G. C. aquasejui. 
7 . 5. Ftuminis impetm Uetipcat. A. juxla Gr. Flumi- 

nii impetui latificant. Hebr. Fluminii diviiiones /<c- 

tificunt. 
y . G. Deus mane diluculo. A. R. Rom. C. Detitvultn 

sHo. G. Deiti de vuliu. Gr. tA itpooi^ncf , ncc addit 

iuo. M. Deui a mututino in maltitinum. ' 
f . 7. dedit vocem iuam, mola en^ eic. A. R. Rom. M. 

Amb C. dedit vocem suam Altiiiimui, et motaeit^ 

ctc. G. ExceliUi^ et mota esf,etc. 
f . 10. mque ad finem lerrte. A. R. Rom. M. Amb. 

G. C. juiui Gr. uique ad finei terrce. 

EX PSALMO XLVl. 

f . \. proCore. A. G. C. Car. juxta Gr. pro filiis 

Core. 
f . 3. Dominui exceliui. R. Rom. Deui iummus. 
Itein f . 3. tuper omnem lcrram. R. Rom. iuperomnet 

deoi. 
t . 6. in julnlatione. G. C. in itrepitu. 
f . 8. psallite tapienter. A. ptaltite inteUigenter. Gr. 

eu/erAc. Hebr. erudite. 
f . 9. Reqnabit Deut super gentet. R. Rom. M. G. C. 

Colb. kegnatii. A. R. Rom» M. C. Dominut tuper 

omnet gentet. 

EX PSALNO XLTI1. 

t . 3. Fundaiur exsuitatione. A. R. Roin. M. C. Dila-- 

tant exsuUationei. Amb. dilatam exiultationem. Gr. 

Bene radicam exsuUalione. 
Steiii % . 3. mom Sion. A. G. C. juxU Gr. montet 

i>ion. 
f . A m domibus ejut. R. M. tii gradibut ejut, Rom. 

G. C. in gravibui ejiii. Sic Amb. ut ex inlerpretandi 

ralioiie patet. Gr. iv TaT{ /9ap«riv. Vide supra in 

Psal. XLiv, 9. 
Ilem f . 4. cognoicetur. G. C. et A. in aiiqnot MSS. 

cognoicitur , sivc dignoicitur^ tempore praesentt , 

jiata Gr. 
^f . 5. reget terrce. Vox terra abest a Volgata in MSS. 

Coib. et Gr. Confer Hieron. epist. i35. 
f . 10. fn medio templi tui. A. juxta Gr. inme4io pO' 

puU tui.M. G. tn medio plebit tWB. C. in templo 

tancto tuo. Varietas ex arfiniuue vociim vaoo et ;.aGu. 
f . 12. /itifpJudm. A. in MSS. et Amb. C. juxla Gr. 

fiiice iudmce. 
^ . 14. fhmoi ejut. R. Rom. M. Amb. C. gradnt ejut. 

G. ficrrefft ejus. Gr. xat /iaptcc : id est excelsas et 

tnrritas doiiios, ait Ambrosius. Vide Psal. xuv,9. 
^ . 15. Deui, Deui notter. Vox D^tisiioii rcpeiiturin 

A. R. Roin. M. G. C. neqiie in Gr. 

EX PSALMO XLVIll. 

% . 4. prudentinm. A. intetligentinm Gr. owtviv. 

f .9. et laborabit. A. R. Roiii. G. C. juxla Gr. et (a- 

boravit. 
f . 10. £/ vizet adhuc in finem. Vox adhuc abest ab 

A. R. Hom. M. G. C. ei a Gr. 
^.12. vocaverunt nmnina iua in terrii tUit.A.R. 

Rom. M. Invocabunt, M. Ainb. Invocaverunt. G. C. 

invocavit. A. I^. Roin. M. Ainb. G.C. nomina eorum 

in terrii ipsorum. Hcbr. vocaverunt nominibut tnit 

terrat suai. 
f . 14. complacebunt. A. R. Rom. G. C. benedicent, 

M. bene protperabtmtur. Gr. eu)o7v5ffowfftv. 
^ . 15. mort depascct eot. A. tnon pastor ett eit. Gr. 

tci/uhhX aurow, noicct eot. 



Item ^-15. Et dotninabuntur eorum. R. Rom. G C. 
Et obtifiebunt eoi. 

Ucm f . 15. in inferno a gloria eorum. R. Rom. Bl. 
in ittfernOy et a gloria stta expulsi sunt. G. in infemo 
a glorta eorum, et a gloria sua expulsi sunt. 

^ . 18. cutn interierU . tion stimet omnia. A. R. RoiP. 
Aiiib. G.C. juxla Gr. tton cum tnorietur^ accipiet 
otnttia. M. nonduin morietur, reciviel omttia. 

Ileiii f . 18. gloriaejtii. R. Roiii. Si. Aiiib. G. C. glo- 
ria domui ejut. 

£X PSALMO XLIX. 

f . 5. sanctoi cjut. G. fiUoi ejtis. 
* liem f . 5. qui ordinant. R. Rom. ^iri ordinaverunt. 
A. quidiipontmt. 
f tl. et loquar. A. jiixfa Gr. et loquar tibi. 
f . 17. odisti disciplitiam. A. odisti eruditionem. Gr. 

Tratoetev. 
j^ . 19. concinnabat dolos. A. antplcxa cst dolositatem, 

R. Roiii. M. C. Ilebr. coticittttQvU dolum. 
t . 21. Exisiimasti inique. A. jiixla Gr. Suspicatut e$ 

iniquitatem. R. Rom. M. G. Existimasli iniquitatem, ' 
Uem ^ . 21 . ^( staiuatn cotitra facietn tuatn. \.cottstilnmtt 

te, elc. R. Rom. et statttatn iUatn, ctc G. C. et tta^ 

tuatniUa, ctc. M. et staiuain contra faciem tuam pec* 

cata tua. 
f . 22. nequando rapiat. A . G. nequando rapiat ticitt Uo. 

EX PSALMO L. 

f . 5. contra me ett semper. A. R. Rom. coram me e$i 
temper^ ivdntidvfiou : oadem vo\ qtiiB insiibseqiicnlt f . 

f . 7. concepit me mater mea.A. tiiater meamein utero 
atuit. R. Rom. M. Ainl). peperit tne mater mea. Elsic 

Ilebr. Ill Gr. CSl ixi9ar,<ri fu. 

^ . 10. Auditui meo dabit gatidiutn. Gr. sonat, AuOre 

me faciei exiultationetn. 
f . IS. Docebo. A. Rom. G. C. Doceam. 
t . 19. Dent non despicies. A. R. Roin. M. Amb. C. 

non spernit. G. non spernet. Gr. il-yjUvwxti. 

RX PSALMO LI. 

f . 5. Quid glorinris in mnUtia, qui potens es in iniqui- 
tate? Tota die, otc. A. Quid qloriaturin tnaUtia , ofif 
poiens esl? in iniqnitote tota die, etc. H. Quid glaria' 
tur in malilia, potetis iniquitaie tota die? 

f . 6. veiba vrcecipitatiottis. X. verba tubmeriionit. ' 

Ilcm f . 6. litigua dolosa. A. G. II. jiixta Gr. ct llebr. 
lingiiam dotosam. R. Rom. in iingua dolosa. C. tit 
linguam dolosam. 

f . 7. destrnet te. Gr. sonat, dcstruai te. 

ilem f . 7. evelU!t te et emigraba te. G. II. evellat teei 
emigrette^ymisiGr. 

f . 11. bonum est. \. jttcundum est. Gr. xp^Tf^v, 

EX PSALHO L1I. 

f . 2. Corriif?/iii/nr.' Cr. soiuit, Cormperunt. 

Item f . 2. in iniqHiiaiibus. R. Rom. G. C. tn volun- 

tatibus iuis. 
f . ^. ut cibum panis. A. in cibo panis. Gr. ctbo panit. 
f . 6. ossa corum qui hominibus placent. R. Roiii M. G. 

ossa hominum tibi placentium. G. coniilia hominutn 

tibi placetninm. 
f . 7. cum cotiverterit. A. C. jiixla Gr. in avertnido. M. 

in convertcndo. R. Roiii. G. dum avertei. H. duiH 

'avertit. 
Item f . 7. exiultabUJacob, et latabitur, eic. M.C C. 

exiultet Jacob, el la:tetur, ctc. 

EX PSALMO Llll., 

f . 3. jttdica me. R. Rom. M. G. C. libera me. Ilcbr. 

ulcitcere tue. 
jr . 7. Averte mala. G. Avertit maia. Gr. a^ovrpl^cc. II; 

Converte mala. lichr. Hedde maia. 
f . 9. detpexit. A. R. Rom. M. G. C. retpexit, 

EX PSALMO LlV. 

f . 2. Exaudi. II. Inauri. Sic etiam in Psal. cxxxiv, 

t.7. 
^ . 4. declinaverunt in me iniqnitatet. A . G. G. jiixta Gr. 

declinaverunt in me iniquitatem. Hebr. projecerunt 

tuper me iniquitatem. 
Itein f . 4. moleiti erant mihi. A. adumbrabant me : 

mulato vidclicet ^vcx^touv in i^ttmGrow. 



35 



LOCA EI PSALMIS 



5(5 



> . 0. qui sahum me fecit, A. R. Rom. juxta Gr. qui me 

$ahHm faeerel, C. faeiat, 
♦ . 10. Pracipita. A. Submerge. 
jf . 13. maledixisset mihi, A. exprobrauet milii, H.im- 

propera$sei mihi. Gr. wvcfSiffi /tc. 
Item ^ . 43. /i6sro/irfi«wm mc/"or«i/fln. A.R. Rom. M. 

G. C. absconderem me utique : juxla Gr. 
^ . 16. Veniat morssuper illos,G. Posuilmortem sup?r 

illos. 
Iiem ^ . 16. nequiticein habitaculis eorum, \, R. Rom. 

M. G. II. C. juxla Gr. nequiiia in hospiiiis eorum. 
f , 17. sulvabit me, A. R. Rom. M. G. C. juxia Gr. 

exaudivil me. 
) . 19. inter muUos crant mecum, A. M. juxla Gr. in 

muttis ernnt mecum. ♦ 

% . 20. h:.xnudiet Deus. A. H. Exaudiet me Deus. 
Ilem f . 20. qui est ante scecula. R. Rom. qui est ante 

swcula^ et manet in ceternum, 
f . 22. ab ira. A. prcB ira, 
llcm ^ . 22. }]olliti sunt sermones ejus. R. Rom. M. 

Moltierunt serinones suos.G. H. C. MoUierunt ser- 

moncs cjns. 
f . 23. (uram tuam. R. Rom. M. G. C.cogitatum tuum, 

II. eogitalionem twtm, 
f . 24. m puteum interitus. A. w puteum corruplionis. 

Gr. 5iap(}o/:&s. 

EX PSALMO LV. 

]f . 3 cl 4. lo/a die : quoniam mutti bellantes adversum 
me. Ab altitudine diei timebo, ego vero, elc. A. R. 
Rom. G. juxla Gr. totadie, ab attitudine diei^quo- 
ttiam multi qui debellant me timebunt : ego vero, eic. 
Sic eiiam C. ni>i nnod omillil ab altitudine diei. Al 
M. Iiabel sic, tota aie : ab altitudine diei non timebo , 
quoniam multi qui debetlant me, ab aliitudine Dei non 
timebo^ quia ego in te sperabo. 11. tota die. Ab alii- 
Ittdine dierum non timebo , quia multi qui debellant 
me^ timebunt, 

^ rS. sermones meos, R. Rom. G. H. sermones meos 
tota die. 

;f . 7. Inhabitabimt. A. Incoient. Gr. napoixiSffouacv. 
lem t • 7. Sicut sustinuerunt animam mnam. A. Sicut 
iustinmt anima mea. R. Rom.G. C. Sicut exspectavit 
anima mea, M. Sicut exspectaverunt animam meam. 
Gr. soiiat , Sicut sustinui anima mea. 
f .S. populos confringes. A. H. populos deduces. Gr. 
xaToc^ce^. 

f . 9. posutsti. R. Rom. G. posui. 

f . 10. Tunc convertentnr, A. R. Rom. Convertantur : 

oiiiissn parlicula Tunc, qua; abest eiiain a G. C. Gr. 
f , 12. laudutinnes tibi, A. laudis tibi. R. Roin. M. G. 

C. laudationis tibi : jiixla Gr. 
^ . 13. et pedes meos a lapsu, A. R. Rom. C. oculos 

meos a lacrymis, et pedes meos a lapsu. 

EX PSALMO LVI. 

f • 2. sperabo. Roni. G. spero. 

El PSALHO LVII. 

f . 3. concinnant. A. connectunt. Gr. av/jirtllMwtv, H. 

complectuntur. 
f . ^. et venefici ineantantis sapienter. A. juxta Gr. et 

medicameitti medicati a sapiente : et sic fere H. Al R. 

et veneficia qum incantantur a sapiente. G. C.et ve- 

nefici qui incantantur a sapiente. Sic etiam M. omisso 

et 
f , 7. conteret. A. G. II. C. juxla Gr. contrivit. 
Uem f . 7. confringet. A. G. H. iuxla Gr. confregii. 
f . ^. ad nihilum devenient. A. H. Spernentur. Gr. i|ou« 

• j(v«i9r400vrai. 

f . 9. cera qwe fluii. A. R. Rom. G. H. C. juxU Gr. 
cera liquefacta. 

^ . 10. Priusquam inteUiyerent spinas vestrce rhamnum. 
A, R. Rom. H. C. Pnusquam producat. A. H. spi- 
nas vestras rhamnus. R. spinas vestra rhamnus. Rom 
tpinas vester rhamnus. C. spince vestrm rhamnum. M. 
G. Priiis qitam producant. M. spinai vestrce rhamnut^. 
G. spiiioi vestras rinus. Gr. irp^ toO ffwvUvai ro^ «xav»- 
to< uuA-i T^v pa/Avov. Hebr. Amequam crescant spina 
testras in rhnmnum. 



Item f . 10. iie in ira absorbet cos. \. lanquam in ira 
eombibet eos. Gr. xaraTctcTai u/»»;. II. absorbebit ves. 

f . W, cum viderit vindictam. R. Roni. G.C. juxla Gr! 
cum viderit vindictam impiorum^ eic. 

f . 42. utique est Deus. G. et vere est Deus. ^ 

EX PSALHO LVIII. 

f . 4. eeperunt animam meam. A. venali sunt animam^ 
meam. Gr. iBr.pi-j^a-j. R. aucupaverunt. Rom. G. C 
occupaverunt. M. captaverunl. Hebr. insidiati suiti 
ammas meai, 

f .^. et direxi. A. in edilis,elR. Kom. et dirigebar . A. 
in MSS. el G. C. et dirigebam. 

f . 7. Converteniur. • . • . paiienlur. A. Convertan- 
tttr, • . • . patiantur. Favei Hebr. 

^ . 9. fld nihiium deduces. A. R. Rom. M. G. II. pro «i. 
/u7o habebif. Gr. i^ouocv^7sc;. Hfbr. subsannabis. 

f . 10. </uftf l>ew«. R. Rom. M. juxta Gr. quiatu Deus. 

^ . 12. Deusostendet mihi super inimicos meos.A, Deus 
meus demonstraifil mihi in inimicis meis. R. Roni.Z>eM« 
meusj ostende mihi bona inter inimicos meos. Af . Deus 
meus , ostende me inter inimtcos meos. G. Deus mcus 
ostendit mihi inter inimicos meos. 

Item ^ . 12. nequando obliviscantur populi mei. A. R. 
Rom. M. G. II. C. juxla Gr. nequando 'obliviscaniur 
legis tuce. 

Ilem f . 12. et depone. A. et deduc. R. Rom. M. G. II. 
et destrue. Et sic. Hebr. At Gr. xai xarayayc. 

f . 13. sermonem iabiorum^ elc. R. Rom. sermolabio- 
rum^ etc. 

Item f . 13. El de exsecratione. A. Et de maledicto. 

Item ^ . 13 et U. annuntiabuntur in consummatione :in 
ira consummationis. A. jiixto Gr, annuntinbuntur con- 
summationes, in ira consummationis. R. Rom. coiii' 
pellantur in ira consumnuuionis. M. compeilentur in 
consummatione^ in ira consumnuitionis. G. conveileii- 
tur : consuinantur in ira consummatiom. H. convel' 
lentur in consumtneiHotte : consummatio in ira consum- 
mationis. 

llcm f . \A. quia Deui dominabitur Jaeob , et finiuin 
terrm. H. juxta Gr. quia DeusJacob dominatur fimum 
terras. 

EX PSALHO LIX. 

f .2. et Sobal. A, R. M. G. H. C. juxta Gr. et Syriam 

Sobal. 
Item f.^.et percussit Idunnpam in valle. A. Rom. el 

Hebr. et percussit Edom in valle. G. C. juxta Gr. et 

percussit valiem. Car. et percussit in valie. 
f . 5. vino comjmnctionis. A. vino stimulationis. Ilcbr. 

vino consopiente. 
f . 7. diiecti /id. R. Rom. electi tui. 
t . 11. in civilatem tnunitam. A. M. G. II. C. juxta Gr.^ 

in civitatem ehrcutnstantia. 
f . 13. quia vana. A. R. Rom. M. G. H. C. Car. Colb. 

Ger. juxta Gr. et vana. 

EX PSALMO LX. 

f . 5. inhabitabo. A. Jnquilinus ero. Gr. irapotx»5ff«. 
f . 7. usmie in diem generationis et generatiouis, R. 

Rom. G. C. usque in diem scecuii et scecuia.'' 
f . 8. Permanel. A. R. Rom. G. Permanebit : juxia Gr . 
Ileni f . 8. quis requiret. A. quis requiret ei. R. Roui. II. 

juxta Gr. quis reqturet eorum. G. quis requiret eum 

EX PSAUiO LXI. 

f . 2. saiutare meum. C. patientia mea. 

f . 4. irruitis in hominem. A. juxta Gr. appomtts supcr 
iwminem. 

Ilcm t. ^. interficitisuniversivos. A.interficite omnes. 
R. Roni. G. C. inter/icitis univcrsos. M. inter/iciiis 
omnes vos. Amb. interficientes universos. Gr. fovfwTc 

1l<^TC(. • 

f 5. pretium meuin. A. R.Rom. M. G. H. C. honorcm 

*neum. Gr. Ti^yjv /lou. 
f . 10. m idipsum. A, in unum. 
f . ii. si affluant. A. Aiiib. G. si fluanl. Gr. I«v piti. 

EX PSALHO LXII. 

f . 2. Sitivit in te. A. H. juxU Gr. Sitivit tibi. 
Iiem t . 2. ^iiiim multipliciter. H.quamsimpiiciter. 
f- 6, et lalfUs exsHitationis laudabit o§ meum, A. R 



VARIANTIA IN rSALTERllS. 



S8 



Rom. M. G. H. C. jinU Gr. et labia exsuiuuionit 

Uuidabunt nomen tuum. 
f . 7. meditabor, A. Meditabar. 
t . ii. obstruetmn e$t. A. opjritatum est, G. obtutum 

est. 

EX P8ALM0 LXin. 

t . 2. eum depreeor. A. Rom. G. H, C. dum tribulor. 

f . 5. a conventu, M, a' conversatione. 

f , 6. Narravemnt. R. Rom. G. H.C. Disputaverunt. 
M. Disposuerunt. 

f . 7. defecerunt scfutantes scrutinio, A. defecerunt 
serutantes scrulationes. R. Rom. M. defecerunt scru- 
tantes scrutinium. 

Item f .l.ad cor altum, A. G. C. juxta Gr. el cor 
altum, Et sic habebat Vulgaia iiv^ Car. Colb. Gal. 
Ger. Favet llebr. m quo legilur, et corde profundo. 
Glossa iri Psalteriis Colb. et Ger. id interpretatur 
de divinilate occulta in Christo. Denique Hilarii 
expositio cst, accedente homine cordis atti. 

f . 9. el infirmatte sunt contra eos lingtue eorum, R. 
Rom. C. et pro niliilo habuerunt contra eos Unguee 
ipsorum. G. et pro nihilo habuerunt eum, et infirmatee 
sunt super ipsos lingute eorum, Gr. sonai, Pro rdhito 
habuerunt eum lingute eorum. 

EX PSALMO LXIV. 

^ . I. Jeremiw et Ezechielis populo transmigrationis, 

eum inciperent exire. Id totum a Qr. al)est. Al ejus 

Joco A. prspfert, Jeremice et Ezechielis ex populo, elc. 

C. Jeremim et Ezechiet de verbo peregrinationis, 

quando incipiebant proficisei. G. Jerendx et Eieehiel 

profectioni*. 
f . % fft Jerusatem. Id abcsl a Gr. el Hebr. 
f . 7. fft virtute tua. A. in forlitudine sua. 
Ixem. ^ . 7. accinctus potentia. A. circumcinctus in 

potentatu. ^ 

f . 8- profundum maris. A. R. Rom. M. G. H. C. 

fundum maris. Gr. xuto$. 
Iiem f . 8. sonum fluctuum ejus. Ad hxc verba ad- 

dit A. quis suffetel. R. Roui. M. G. C. quis susti- 

nebit. 
f . 9. terminos. A. R. Rom. M. G. H. C. finet terras. 
f . 10. prasparaUo ejus. A. R. Rom. M. G. H. pras- 

paratio tua. 
f . M. Rivos ejus. A. juxta Hebr. Sutcos ejus. In 

Gr. esl rsiK «C^iaxa^. 

Item ^ . 11. in stitlicidiis ejus. A. R. Rom. M. C. m 

stilticidiis suis. 
Item ^ . ii. twtabitur germinans. A. R. Rom. M. G. 

H. C. loftabitur cum exorietur. 
f . 13. speciosa desertu A. R. Rom. M. G. fl. C. fines 

4esertu Gr. t^ , montes. 

EX PSALMO LXT. 

f . 4. nomini tuo. A. R. Rom. M. II. G. G. addunt 

Aliissime. 
f . a. in /tumine pertransibunt pede. R. Rom. M. G. 

C. et flununa G. pertransiet pede. C. pertransk pede. 
f . 7. Qui dominatur.w in ceternum. Gr. sonat, Qtit 

dominaiur. - . * . seeculo. Et sic Hebr. 
Item f . 1. qui exasperant. A. atiuiru;an(. jgl. Rom. 

M. H. C. ^tit tii trom provocant. G. ^t exacerbmit. 

Sic variant ad idem verbum in Psal. Lxvn, f .l,ei 

aliis locis. 
^ . 10. igne nos examinasti, sicut exantinatur qrgen- 

tum. A. juxta Gr. f^Ri</t noSf sieut igmtur argen- 

fm. 
i . 11 . ift dorso nostro. C. m conspectu nostro. 
T . 15. cum incenso arietum» A. R. Rom. M. G. H. C. 

juxta Gr. ctim incenso et arietibus. 
T . 1 8. fioti exaudiet. A. G. C. noti exaudiat : juxta Gr. 

EX PSALMO LXVl. 

f . 2. et misereatur nostri. Hoc abest ab A, Gr. et 

Hebr. 
f , 5. judicas. * . * . dirigii. M. juxta Gr. judicabis. * . * . 

diriges. G. II. judicabit . - . *. diriget. 

EX PSALMO LXVU. 

t . 3. «Hrtir fiuit cera. Gr. sonal, ticut tiquefit cera. 



f . A. Etjusti epulentur. A. juxta «r. Et justi jueun- 

dentur. Hebr. lcetentur. 
f . 7. Ueusquiinhabitarefacit. Hic noUt Aug. in Gr. 

haberi tanlum, DeusJiabitare facit. 
Item f . 7. imitw moris in domo. A. unius mcdi in 

domo. R. Rom. G. C. fhanimes in domo. 
t • 9- « facie Dei Sinai, a facie, etc. A. H. Rom* Gf 
H. C. a facie Dei. Mons Sina a facie, etc. M. af^ci. 
Dei qui est in Sina, a facie, elc. 
f . 10. segregabis. A. U. Rom. M. segregans. G. se' 

grega. 
T . 11. pauperi. R. Rom. pauperes. 
f . 13. diUcti, diUcti. R. Rora. M. G. H. C. diiecti. 

semel lantum. 
f . \h. inter medios cleros. G. tii medio sortium. 
Iiem f . H. et posteriora dorsi ejus in pallore auri. 

A. et inter scaputas ejus in viriditale auri. 
f . 15. coelestis. A. juxla Gr. supercoelcstis. 
f . 16. mons Dei, mons pinguis. A. R. Rom. M. G. 

C. montem Dei, montem uberem. 
Item ^.16. mo7is coagulatus, mons pinguis. A. G. 
montem incaseatum, montem uberem. H. mons eon* 
secratus, etc. 
f . M. utquid suspicamini. R. Rom. M. G. utquid 

suspicitis. C. utquid OEstimatis. 
Item t . 17. mois in quo. A. G. montem in quo. 
f . 10. Ascendisti, R. Rom. juxU Gr. Ascendent. G. 

H. Ascendit. 
Item f . \9, cepisti captivitntem, accepisli dona in h(h 
minibus. R. Rom. C. captivam duxit captivitatem. C. 
H. cepit captivitatem. R. Rom. H. C. dedit dona ko- 
minibus. G. accepit dona in hominem. M. in hominet. 
Gr. iv avBpdtitot. 
Item t • 19 el 2<). inhabitare Dominum Deum. Benedh 
clus Dominus, etc. A. R. Rom. M. C. inhabitare Do- 
minus Deus benediclus, benedictus Dominus, elc. 
Ilem f . 20. salutarium nostrorum. A. sanitatum no^ 

strarum. R. Rom. M. salutaris notler. 
f. 21. Et Domini Domini exitus mortis. A. R. Rom. 
C. H. ei Gr. nonnisi semel habent Domini. At G.* 
et Domni exitus Domini mortis. 
f . 23. convertam, convertam tit, etc. A. R. Rom. G. 

H. C. convertar, convertar in, elc. 
t . 24. ut intinguatur. R. Rom. donec intinguatur. 
f . 25. Viderunt ingressus tuos. A. R. Rom. M. Vin 
sunt gressus tm. G. H. Visa sunt itinera lua. Vulgata 
in Car. Colb. Ger. viderunt ingressus tui. 
Item f . 25. ingressus Dd mei. A. M. gressus Dei md. 

G. H. itinera Dei mei. 
Item f . 25. regis md. Yox mei abest ab A. R. Rora. 

M. G. H. C. et a Gr. 
Item f . 25. 9(it est in sancto. R. Rom. addunt tMiiif. 

G. addit eis. 
Item f . 25. jurencutarum. G. virginum. 
f . 28. adolescentutusin menUs excessu. A. adoieueft- 
tior in ecstasi. R. Rom. M. C. adolescentior in pa- 
vore. G. de adolescentia in pavore. H. fuiitor tn 
pavore. 
f . 2y. »ir/«it tufB, A. R. Rom. M. G. C. Car. Colb. 

Ger. virtutem tuam. 
t- 31. feras arundinis. A. jnxia Gr. feras catami. 
Hebr. bestiam catami. R. Roni. C. feras silvarum. 
M. H. ferus sitvw. G. bestias silvas. 
Item t . 31. in vaccis. A. R. Rora. M. C- H. C. inler 

vaccas. 
Item f . 31. 11/ excludant eos. A. R. Rom. M. ut ex- 
eludantur ii. G. II. C. ut non excludantur. Gr. non 
excludantur, omissou/. 
f . 32. manus ejus. M. manus suas. Gr. iiiaiiMiN 

suam. 
f . 54. voci suas. A. R: Rom. G. H. C. vocem suam. 
Ilem f . 54. post vocem virtutis, in G. addilur, Au^ 
diam vocem ejus, vocem virlutis, 

£X PSALMO LXYi:i. 

f . 5. tunc exsolvebam. H. tunc extolvere repetebar. 
f . 8. operuit confasio. A. operuit irreverentia. A. IV. 
Rom. M. G. U. C. operuit reverentia. 



39 



LOCA IN PSALMIS 



40 



i . 9. Extraneus. A. jnxia Gr. Miemm, II. Hobr. 

Alienus. R. Kom. M. G. C. Ester. 
Ilcm t • 9- *' peregrinus, A. R. Rom. M. Q. H. C. el 

hospes. 
^ . 15. loquebantnr, A. insultabant. R. Rom.M. ex^r- 

cebanlur. G. H. detrahe^ml. 
^ . ii. oratiomm meam. A. juxla Gr. oratione mea, 
y . \b. ut non infiqar. A. R. Roni. M. H. tit non 

inhcercam. 
> . 16. neqne urgeat. A. juxla Gr. iirtjf»ie coarctet. G. 

H. n/^^we contineat. C. ne(/Me aperial, Hcbr. e/ iion 

coronei. 
f . M. respice in me. C. convertere in me. 
^ . 21. improperium e.vspectavit. C. tmf;ropmttm sia- 

/i«Mi/. 
^ . 28. in justitiam luani. A. G. C. Colb. Ger. Gal. 
juxla Gr. in justitia tua. 
f . 30. salus tua Dens suscepit me. A. R. Rom. G. 

H. C. et snlus vultns lui. DtuSy suscepit me. 
;^ . 51. nomen Dei. R. Rom. juxla G. adduiil, mei, 
f . 34. non despexit. M. non annuUavit. Gr. i^oMjfustv. 
f . 55. et omnia reptilia in eis. R. Roin..M. G. C. et 

omnia qnoi in eis sunt. H. et omnia repeniia in eo. 

Hebr. et omnia qua^ movenfur in eis. 
f . 5(5. civitates Juda, R. Roui. M.C. Car. Colb. Ger. 

Gal. civitaies Judic. G. juxta Gr. civitaies Judivce. El 

sic A. iii MSS. 

EX PSALMO LXIX. 

i. i. quod salvum fecerit.eum Donnnus. Rom. C. 

Car. GaL juxla Gr. eo quod salvum me fedi Do- 

minus, 
f . 2. Deus, Rcm). G. Domine Deu$, C. Donune Deus 

meus. 
Ilem t • ^* Domine, ad adjuvandum me fettina. HaiiC 

parlem omilluut A. G. C. ci Gr. 

EX PSALUO LXX. 

f . i. In le^ Domine, speravi. A. R. Rom. M. C. 

Deus, in te speraviy Domine. G. Domine DeuSy in (e 

speravi. ^ . 

f . S. os meuni laude. R. Rom. M. G. C. adduiit 

tua. Et sic Hcbr. 
Item f . S.ut eantem. A. ut hymnodicam. R. Rom. M. 

C. ut possim cantare. G. ut benedicam, 
Item f , 8. magniiudineni tuam. A. G. juxta Gr. mtf- 

gnificentiam tuam. 
f . iO. inimici mei mthi. R. Rom. inimfct mei mala 

mihi, 
t . i3. delrahentes animee mece. A. comnuttentet ani^ 

mani meam. 
t . 14. sperabo. A. R. Rom. M. C. in te spcrabo. 
j . 15. Ulieraturam. A. R. Rom. G. M. C. negotia-: 

tionem, sive negotiationes, Gr. itpav/iaT«ia;. 
Itcin f . 15. tn potentias Domini. G. in poientia tua^ 

Domine. Gr. h Z^j-jccyrtia:. Hebr. in fortiiudine. Car. 

Colb. Ger. Gal. in poteniiam Domini. 
t . 2i. magnilicentiam tnam. A. R. Rom. M. G. C. 

juxta Gr. justitiam tuam. M. addil, super me, 
Item f .'ii, consolutus es me, R. Roin. M. C. exhor^ 

tatus es me. iii Gr. esl :roc^exaAtffa;, vcrbum aiiibi- 

guum, quod aliis iiidem locis vririeiatem parit. Hic 

porro M. addit, et de abystis terrat iterum reduxisti 

me. Simile addiiaineutuin exslat apud G. C. 
f . ii. mala mihi. G. C. animam meam, 

EX PSALUO LlXl. 

f , 2. injustitia. R. U(mii. G. in tua justitia. 

f, 5. pacem popti/o. R.Roni. M. G. C et Gr. ad- 

duut, tuo, 
Iicm t • 5 el 4. et coUes jnstiiiam. Judicabit, etc. R. 

Rom. C. et coUes )ustHiam. In sua jttstilia judi- 

ca6t/, etc. G. juxia Gr. el coiles. In jusiiiiajudi- 

cabit, etc. Hujus lectionis mcminit Aug. Enarr. in 

Psal. Lxxi, II. 6. 
% . 5. ttt qeneratione ei generationem. A. jnxta Gr. 

generationes qenerationum : omissa proDposiiione in. 

Kt sic i abfhat \ulgata in Car. Coib. Ger. At. R. 

Rom. G. in saculum ^ceculi. 



f , 7. auferatur luna. A. R. Rom. M. G. C. extoUaiur 

luua. 
f , i\. reges terra:. Gr. nunc, ei Vulgaia in libris Car. 

Colb. Ger. Gal. carel voce tcrra:^ quam ui snper- 

fluani deleverat llieronymus, juxLi Epist. 155. 
t. 14. et honorabile nomcn eorum coram iUo. M. et 

prctclarum nomen ejus coram ipsis. 
f . 15. et adorabuntde ipso, A. R. Rom. M. C. Oir. 

Ger. juxla Gr. et Hebr. et orabunt. M. pro ipso. G. 

pro eo. 
f . M). et florebunt. G. et floriet. C. et florent. 
f . M. nomen ejus R. Rom. G. addunl, et ante lunam 

sedes ejus. M. el ante lunam in sa^cula swculorum 

sedes ejus. 
Item f . 17. magnificabunt eum. M. beaiificabunt 

eum. 
t . 19. majesfaiis. A. G. jiixla Gr. glori(e : et sic in- 

fra loco majestaie, liabent gloria. 
Itcm f . 19. in a^ternnm. A. R. Rom. M. G. C. Gr. 

addunt, et insaxulum sccculi. 

EX PSALMO LXXII. 

f . 4. non estrespcctus mortieorum. A. in MSS. el R. 

Rom. M. C. non est dccUnatio morli eornm. G. non 

est requies morii eorum. Hebr. iton cogitaverunl de 

nwrle sua. Anib. non est reclinalio, etc. 
Itcm f . 4. t;i plaga. A. in flagtUo. G. in pccna. 
f , C. superbia, M. snperbia ecrum in fiiiem. 
j , 7. Prodiiu A. juxia Gr. Prodiet. G. Exiel. 
Ilcm. f , 7. in affectum. A. R. Rom. M. Amb. in 

disposiiionem. G. C. in disposUione Gr. ci; Zi&.et9u, 
f . 8. nequitiam, Gr. sonal, in nequitin. 
Ilem f . 8. in e.xcelso. A. juxia Gr. inalium. Rom. G. 

m excelsum. 
♦ . 9. tn terra. A. R. Rom. M. G. C. super tcrram, 
T . 10. Ideo convertetur populus meus hie. A. R. Roin. 

M. Arob. G. C. juxta Gr. Ideo revertetur huc popu- 

lus meus, 
t . 11. scit Deus. A. R. Rom. G. C. juxta Gr. scivii 

Deus, 
f .\A. ei castigatio mea. A. et argntio mea. Rom. M. 

et judex meus. R. et index meus. Amb. et vindex 

meus, Hebr. et increpatio mea. 
f . 15. Ecce nationem reprobuvi. R. Rom. ecce natio, 

G. ecce progenies. R. Rom. quibus disposui. M. G. 

C. ctii disposui. Amb. ecce generalioni fiUorum tuorum 

iicdisposui. Augustiiius te.siaiiir cxemplaria qu;t'dam 

babere, Ecce aeneralioni.'.*, cui concinui. 
t . 16. Existimabam ut cognoscerem hoc^ iaborest^ elc. 

A. juxtaGr. Ei suscepil cognoscere, hoc labor est^ 

etc. Porro particula Et iniiio f , reperitur in om- 

nibus MSS. Vulgatse etin Hebr. 
t • 17. innovissimis eorum. A. G. jiixia Gr. in novis- 

jtma : omisso €orum. At R. Roni. C. in novissima 

eorum, 
f . 18. posuisli eis. R. Rom. disposuisti eis mala. M. C. 

pojtft«/t ilHs mala. Amb. posuisii eis bona. 
Item f . \^. dumaUevarentur. A. M. dum extoUeren' 

tur. 
f , 20. \elul somnium surgentium. A. R. Rom. M. 

Amb. C. Velui somnium exsurgentis.G, velut a som- 

nio exsurgentes. 
t . 21. infiammatum esl, A. R. Rom, Amb. C. juxla 

Gr. delectatum est. G. lcelatum est, M. exarsU. Hebr. 

coniractum est, 
Ilem f , 'i\. cowmutati sunt. W. Rom. C. resoluti 

suni. G» atiennti sunt. Anib. reqnieverunt. 
t . 22. o(i nihilum redactus sum. G. spreius sum, Hebr. 

insipiens. 
f 25. npud te. A. ad te. 
f 24. dexteram meam, A. M. dexterce mece. G. dex 

tera niea. 
f . 25. est in coelo. R. Rom. M. Amb. restal in coelc, 

G. supcresi in carlo. 
f . 28. iVt Domino Deo. A. M. C. in Deo. G. in Dc- 

mind Deo salutis mece. 
I:cm f . 28. pra^dicntiones luas. A. R. Rom. M. G. C. 

iaudeSf sive laudationei tuas. 



41 



VAHIANTIA IN PSALTtUIIS. 



4S 



liein f . iS. in poriis. A. i»t a/nls. 

EX ffJ^LUQ LXXIll. 

t . 1. /ttror /utK. A. M. C. iii?imr<s /nks. 
Iteni y ,i. pascum imv. A. R. Roiii. M. G. gr^fjris lui, 
y . 3. ^imm poaediui. G. ^uam acquisiiti. R. Roin. M. 
('.. ^ua/M (Tea«(t : quia iiiterpres pro Urr.ati accepil 

Ilein ^ . 3. moRS ^'foit, in <7iio habitasii in eo. A. mon- 

iem Sion^ istnm qnem inhabitasti in ipso : favct Gr. 

At R. mons Sion^ in quo habitas in idipsum. 
f . 3. Leta manus tuas. A. R. R tm. Eleva manum 

tuam. 
Itein f . 5. malignalus est. A. mnligne operalus esl. 
Iteni y . 3. in sancto. A. R. Uuiii. M. G. C. juxta Gr. 

fn sanclis tuis. 
f . 4. in medio solemnitalis tuas. R. Rom. G. G: in 

medio atrio tuo. llebr. in medio pacti tui. 
f . 5. sicut in exitu super tnmnmm. A. sicut in egres^ 

sum desuper. R. Roiii. sicut in via supra sumwum. 

M. sicut in exitu de insnptr. Gr. sicut in ingressu de- 

super. G. sicut in iniroitum eorum desuper. 
f .6. in secun et ascia. A. in dolabro et fractono. 
f . 8. Quiescere faciamus. A. R. Rom. li. G. C. Ve- 

niie, comprimanms. 
f . 9. noncognoscel amplius. A. non cognoseet adhuc. 

G. nesciet udhuc. 
f , M. manum tuam. R. Rom. fuciem tuam. G. faciem 

iuam a nobis. 
Iteiii f . i\. et dexteram tuam. G. et dextera tua. 
f . 13. in aquis. A. juxla Gr. in aqua. R. Roin. M. 

super aqwis. G. super aquam. 
^ . 14. cap.ta draconis. A. M. G. caput draeonis. R. 

Rom. C. caput draconis magni. 
f . m. tu fabricatus e^ auroram et solem. A. G. juxla 

Gri (ti perfecisti solem el lunam. R. Rom. C. (ti fe- 

cisti solem et lunam. M. tu proeparasii lumen et toUm, 

ilebr. tu ordinasli luminaria et solem^ 
f . 18. Ifmor esio hujus. A. R. Rora. M. G. C. et 

Gr. addant, creaturce tu^. 
Item t • iS- inciiuvit. A. R. Rom. M. G. C. exacerba- 

vii Gr. ttotpiii^MH. llebr. blasphemavU. 
f . 20. fuia repleti sunt , qui obscurnti sunt lerrw do- 

mibus iniquitatum. A. quia repleti sunt^ qui^ eic. do- 

morum iniquarum. R Roin. M. domorum iniquila- 

lum. G. quia repleti (forie replette) sunl obscurilale 

terree domus iniquilatum. Favet Mebr. quia replitce 

suni teitebris terrce liabitaliones iniquee. 
y . 23. voces inimicorum tuorum. \. G. jnxtn Gr. ro- 

eem deprecantium te. M. vocem suppiicum luorum. 

U. Rom. voces queerentium te. C. vocem qaaren- 

lium te. 
Iiem f . 23. ascendit semper. A. R. M. juxla Gr. asccn- 

dat semper ad te. Roin. ascendit semper ad te. G. 

auendit in asternum. C. ascendit in sempiternum. 

EX PSALUO LXXIT. 

f . 2. Narrabimus. A. juxla Gr. Enarrabo. R. Roin. 

M. G. C. Aarrfl6o. 
f . 4. Liquefacla est^ A. G. Deftuxit. 
f . 6. Nolite extollere in altum comu vestrum. A. No- 

lite ergo efferri : iiisi forle id versictiluu: exponeiido 

dixit Augusiinus. 
^ .9. ex hoc in hoc. A. ex hoc in hunc. 
f . 10. annuntiabo in strculum. A. juxla Gr. in scecu- 

lum gaudibo R. Rmii. M. iii sa:cula gaudebo. G. in 

Domino gaudebo. 

EX PSALUO LXXV. 

} , {. ad Assyrios. Id a Rom. abesl. At. Gal. juxta 

Gr. ad Assyrium.G. pro Assyrio. 
f . 4. potentics arrnum. R. Roai. G. C. cornua areuum. 

M. potepiies : arcum. 
f . 5. llluimnans tu. Gr. sonat , llluminas tu. ilebr. 

Lumen tues. 
f . 6. in maittbus siiis. Parlicula iit abest a Or. eam- 

que expongi vult llieron. in Epist. 135. 
f . 8. resislst tibi. M. addit, conlrafnciem tnam. 
Ileni. t ■ 8- ^x tunc ira tua. A. G. C. tunc ab ira tua. 

Patrol. XXXVl. - r > ... 

-..Jh...... 



R. ex tune ab ira tua. Gr. ab ira tua : omisso ez 

tunc. 

t . 9. auditum fecisli. A. C. jaculains es. G. jactasti. 

R« Roin. jaculatum est. Gr. «txovrioaf : pro quo noii- 

liilUi Codices, ^xjyTcmtC. 
^ . 10. mansuetos terrce» l\. Rom. M. C. quieios terree. 
f . {\. diem festum agent tibi. A. solenmia eelcbrabunt 

tibi. 
^ . 12. qui incircuitu ejus. in A. M. et llebr. addilur, 

sunt. 
ilcm f . i2. offertis. A. M. cum Hebr. offerent. G. of^ 

ferunl. G. juxia Gr. afferent. Et sic Vulgala in Cjir. 

Coi. Ger. Gal. 

EX PSALMO LXXTI. 

f . 2. voce mea adDeum. A. Rnm. G. C. juxta Gr.ei 

vox mea ad Deum. R. M.vox mea^ elc. omisso et. 
f . 5. contra eum. A. R. Rom. M. G.eoram eo. C. 

conlra ettm semper. 
item f . 3. Renuit, etc. A. M. Nejjavit. G. Recusavit. 

R. Rom. G. Negavi consolari antmant meam. 
f .A. ei exercitatus sum. A. juxta Gr. garriri, omiss« 

et. Ilebr. loquebarin memeiipso. G. alienntus sum. 
Itein X . 4. et defecit. R. Roin. M. C. ei defecit pau^ 

lisper, 
f . 5. Anticipaverunt vigilias oculi mei. A. C. Antici'- 

paverunt vujilias omnes inimici mei. G. Prmoccupau^ 

runt custodias omnes inimici mei : favet Gr. 
f . b. Cogitavi. G. Recordatus sum. 
Iiein f . ^.et annos ceternos in tnente habui. A. et ak" 

nnrum ceternorum memor fui. G. et annos cetemoi 

memoratus sum. 
f . 1. et exercitabnr. A. juxla Gr. garriebam. G. cogi" 

inbam. M. fjcercitabam : oinisso e(, quod eliam ab 

aliis libris abest. 
ilein f . l.el scopebam. A. et pertemlabar. M. G. C. 

ei venlilabam. R. Rom. el ventilabam in tne. Gr. mU 

C<rxoOl).oy. 

f . 8. Numquid. A. Non. R. Rom. G. El rfixi, /Vww. 

qtiid. G. Et dixi, Non. 
Itein f . 8. projiciet. A. repellel. 
Ilein f . S.ut complacitior sit adhnc. A. ti/ira, ut be» 

neplaceat ei adhuc. M. ut beneplacilum sit adhuc. 6. 

benefacere adhuc. 
f . 9. absdndet a generalione in generationem. R.Rom. 

C.abscidet a saculo ct generatione. G. ampulttbil a 

soBculo et generatione usque in sasculum. M. abtcin' 

det, et complebit verbum a generatione in genera* 

lionem 
f . 13. et in ndinvemionibus tuis exercebor. A. et 

in a/fectionibus tuis gnrrinm. U. Roiii. M. C. et in 

observatiuuibus tuis exerrebor. G. et in obsecrationi" 

bus, elc. 
^ . 14. sictit Deus nnster, G. prceier Deum nostrutn, 
f . 15. qui facis mirabilia. A. R. Roin. M. G. addinit, 

solus. 
f . \S. multitudo. M. a multitudine. 
f . 19. transeunl. A. R. R(un. G. C. pcrtransierunt. 

M. transierunt. Ilebr. discurrebant. 
Ilein f . 19. llluxerunt coruscationes Iucb. A. Appam- 

erunt fulgura tua, 
Item f . 19. commotn est. R. Rom. vidit. 
f .^i. et Aaron. G. nddit, sacerdotum luorum. 

EX PSALHO LXXVIL 

f . 2. proDOsitiones. G. proposiiionem meam. 

licm f .i.ab initio. R. Rom. G. C. ab initio sceculi, 

f . 4. in gencratione altera, G. C. juxta Gr. in gene- 

rnlionem alteram. 
f . fJ. Quanta mandavit. • . • . nota facere ea. R. Roni. 

G. C. joxla. Gr. Quam mandavil. R. Rom. ut notam 

facerent cant. G. C. notam facere cam. 
f'. 6. et tiarraburt. A. et tiarrent. R. Rom. et nurra- 

bnnl eatn, 
f . 8. generalio prava et exasperans. A. gmeruiio 

pruva et amuricuus. G. natio prava el exacerbans. R. 

Rom. M. gcuus pravum et peramamm, Et sic fere C. 
f . 9. intendentcs et tnitlentes arcum. R. Roin. fit/«^/i- 

dentes arcum , et mittetites sagiltas suki. Sic etiaiD 

(Veux ) 



fs 



LOCA EX PSALMIS 



H 



G. omisso lanlum suas, At. G. intendenles et mUten* 

tti autfutas. 
f , M, fecit mirabilia. A. juxta Gr. quce fecit mira- 

bilia, 
^ . i3. e/ perduxit eo$. A. G. et trajecit eos. llehr. et 

transduxit eo$. 
iteni f .\h. quasi in ntre. A. qua$i in ulres. R. Rom. 

G. C. Cat. Colb. quasi in utrem, Gr. quasi utrem. 

Hebr. quasi acervum. 
f . ii. in uube diei. G. cum TTehr. m nube perdiem. 

lii Gr. csi q/uiepxs , qiiod ihi «^nnnt die. 
^ . i7. inircm excitaveiiuu..'. m inaquoso. A. M. G. 

et excccrbavernul. A. K. Rom. M. G. G. in sicci- 

tate. 
f .^\. el distutit. R. Rom. G. C. ei distulit , et super- 

posuit. 
f . i5. cibaria misit^ elc. R. Rom. M. C. frumenla" 

tionem misit^ elc Gr. i:rc9tT(9/A<&v. G. eseas misit ei$ 

la salietaie. 
f . 2G. Tran$tulit Austrum de ccelo. R. Rom. M. Et 

excitavit Au$trum de coeto. Sic cliam G. C. omisso 

(anlum et. 
Ilem t . ^a. et induxit. G. et $uperduxit. 
f . 30. fraudati. A. privati. 
^ . 31. jnngues eorum. A. in plurimi$ eorum. R. Rom. 

M. G. plurimos eorum. Gr. sonaltn pinguibus. 
Ilem f. M. impedivit.Gr*, sonal compedivit. Hebr. 

incurvavit. 
f . Sl. et revertebqntur, et dituculo veniebant ad eum. 

R. et convertebantur^ et ante lucem , etc. Rom. M. 

C. et convertebantur ante tucem^ etc. G. et converte- 

J>antur , ei vigitabant ditucuto ad eum. A. R. Oir. 

Gcr. juxia Gr. veniebant ad Deum. Hebr. consur- 

gebant ad Deum. 
f . 37. nec fidele^ fiabiti $unt, clc. R. Rom. M. nec /i- 

des habita e$t t//ff, elc. G. neque crediderunt in testa- 

wenlum ejus, 
^..58. et abmidavit ut averteret.w et non accendit. 

A. juxta Gr. et abundabit ut avertat.w et nonaC' 

cetidct. 
t . 4^. die qua. R. Rom. M. G. C. qua die. 
^ . Ai. et imbres eorum. R. Rom. M. G. e/ pluviale$ 

aqua$ eorum. C. fluviates aquas, etc. 
f . 45. cfcnomyiam. R. Rom. M. C. muscam caninam : 

juxln Gr. xuvtf/uiucay : quod enarrando sequiiiir Au- 

giistiiiiis. Al Hieron. in Epist. 135 scribi vult non 

tynomoyam^^dciBnomyiam, groece xoiv^/Autav,: ipse- 

qiio iiiitrprei:itur ex Hebr. omne genus mu$carum. 
Ilem f . 45. et dispcrdidit eo$. R. Rom. M. G. el ex- 

terminavit eo$. G. et corrupit eo$. 
^ . 46. wrugini. A. rubigini. G. caniculcB. Hebr. ^rii- 

clio. 
^ . 47. in pruina. G. in geticidia. 
f • 50. animabu$ eorum. A. Car. Colb. Ger. juiia Gr. 

a/iitrtarttm eorum. 
t . 52. el abstutit. G. et promovit. 
f . 54. montem, quem. R. Roni. M. C. juxla Gr. 

montem hunCy quem. G. ei llebr. montem istum , 

i^tcettt 
Item t • ^^« distributioni$. G. hcereditalis. 

?. r>5. Et habitare fecit. R. G. C. El habitavit. 
. 57. e/ tioit $ervaverunt pactum. Rom. et non ob- 
servaverunt. G. et repulerunt. Nec hnbelur pactum 
in Roin. C G. Al llebr. et pramaricati sunt. 
f . 69. fti terra quam fundavit in scecula. R. Rom. C. 
juxia Gr. tti terra fundavit eum in sa^cula. G. et in 
terra fundavit eam in atemum. 
f . 72. et in intellectibus. A. et in inteUectn. R. Rom. 
M. G. C. et in $ensu. llebr. et in prudeniia. 

EX PSALMO LXXVIII. 

f • \. in pcmorum custodiam. R. vetut pomorum cuato- 
diarium. G* velut casam pomarii. ISelir. tti acervos 
tauidum. 

f . i. rtiorfti^itta. R. Rom. M. G. C. mortalia. llebr. 
cadavera. 

y . tO et innote$cal. R. Rom. G. et innotescant. 



Ilem f . iO. Ultio sanguinis R. Rom. M. G. C. Vin- 

dica sanguinem. 
f . {\. po$side f.tio$ morti/icatorum, A. reeipe in ad- 

optionem filio$ mortificatorum. R. Rom. Bl. C. pos- 

$ide filios morte puniiorum. G. posside filios in aa- 

optione morte punitorum. 
f . iZ. pa:icuce tuw. 0. U. Rom. M. C. gregis tui. 

C\ PSALMO LXXIX. 

^f - i. testimonium Asdph. A. addil , pro /Wyiit*. G. 

C. pro Assyrio : juxlA Gr. 
f . 2. vetut ovem. \. G. C. Car. Colb. Ger. Gal. juxla 

Gr. veiut oves. Ht^hr. quasi gregem. 
Item f . 2. manifestare. A. R. Rom. M. G. C. appare. 

?. 4. et o$tende. A. et illumina, 
. 10. Dux itineri$ fui$ti. A. R. Rom. M. G. C. Viam 

feci$ti. Hcbr, PrcBpara$ti : nec addil viam. 
Iiem f . 10. et imptevit terram. R. Rom. C. juxia Gr. 

et repteta e$t lerra. G. et replesti ternunos terrce. 
t . 13. de$truxi$li. R. Rom. M. deposuisti. 
j . 15. convertere. A. juxU Gr. convertere vero. R. 

Rom. M. converte nunc. 
t . 16. Et perfice eam. R. Rom. M. G. C. et dirigs 

eam : accepio nimirum xaTip0»»ai, pro noLrxprnTxi. 
Item ^. 16. fitium hominis. Vox homini$ abcsi a 

Car. Colb. Gal. ei Hebr. 
f . 17. et sutfo$$a.K. Rom. M. G. C. et effossa manu. 

EX PSALVO LXXX. 

f . i. pro torcularibus. A. Rom. Gal. addunf, quiiua 

sabbaii. G. autem addii, Domini. 
f , 4. Buccinate in Neomenia tuba. A. Tuba canite in 

iniiio men$is tubas. R. Rom. M. Cauiu in initio men- 

sis tuba. 
f , 6. pnsuit illud, R. M. G. C. posuit eum. Gr. uxncv. 

El si«'. Ilebr. 
> . 9. c/ contestabor te. A. et loquar , et testificabor 

/iK Sic fereR.Rom.C. 
t • 13. secundum desideria, A. $ecundum affectione$. 
liem. f . 13. in adinventionibu$ suis. A. jiixtn Gr. i/i 

affectionibus suis. R. Rom. M. G. C. in voluntati- 

bus suis. Hebr. in consilii$ suis. 
f . 15. Pro nihilo. A. In nihilum. R. Rom. M. G. C. 

Ad nihitum. Gr. In nihito, Hebr. Qufist nihilum. 

EX PSALMO LXXXI. 

f .i. dijudicat. A. discernere. R. Rom. M. G. C. di$- 
cernit. 

?. 2. et facie$. M. et persoms. 
. 8. hmreditabis. k. G .C. disperdes. Cyprianus in 
2. Teslim. exterminabis. 

EX PSALUO LXXXII. 

^ . 4. malignaverunt con$\lium. R. Rom. astutecogi" 

taverunt consiltum. M. (/o/o<e cogitaverunt, elc. 
^ . 6. cogitaverunt unanimiter. R. Rom. M. C. cogi- 

taverunt cotisemum in unam : foric pro con$en$Uf 

juxiii Gr. 
f . 9. t/i adjutorium. R. Rom. M. G. C. Gr. ttt $usce^ 

ptionem. 
f . 13. sanctuarium Dei. Gr. a//are Dei. 

EX PSALMO LXXXUI. 

f . 2. dt/^c/a. A. ditectissima. R. Rom. M. G. C. 

amabitia. 
f . 6. auxt/itiiii abs te. A. jiixta Gr. susceptio ejus 

abs te. * 
Ilem f . 6. in corde suo disposuit. A. R. Roin. M. 

G. C. tii corrfe €';//«. cic. Vcrbuni disposuit Oiniui- 

iur in C. 
f . 7. tw toco, quem posnit. A. R. Rom. M. G. C. in 

tocum. A. ^tteni disposuit. R. <fuem disposui4i ei. 

Rom. ^ttetti disposuisli eis. G. C. ^ctit disposuit 

eis. 
f .S. de virtute in virtutem. A. a virtutibus in vntu- 

tem. 

EX PSALMO LXXXIV. 

f , 4. iramtuam. G. C. adduni, tii finem. 

f . 5. Oettf salutaris noster. A. Domine sanitatum 

nostrarum. G. Deus saluiarium no$lrorum. 
f , 6. Numquid in xternum, etc. A. M. G. Non in 

aternum ira$cari$ nobi$t vet extenda$. Concordan- 



4B 



VMUANTIA IN P9ALTER11S. 



49 



R. Rom. ni&i qiHod pr.TmiUuiu parliciilatn ut, llebr. 

NoU in wiernum irasci^ etc. 

.7. Deus iu eonversui, A. R. Rom. M. G. C. Deus 

tu comertens. Hebr. NSnne lu revertens. 

. 9. 9111 convertuntur ad cor. A. jii^ Gr. qui con" 

vertwit eor ad ipsum. R. qui convertaitur adipsum, 

Rom qui convertuntur ad ipsum. Sic eliain u.; scd 

addil , ex corde suo. M. qui convertuntur coram 

ipso, 

, i\. osculata sunt.R, Rom. M. G. C. complexw 

sunise. 

. 15. dabit benignitatem. A. dabit suavitatem. Gr. 

XpiioTOTijTa. G. betiedictionem. 

EX PSALMO LXXXV. 

. 3. sanctus sum. M. sanctus es. 
. 5. clamavi G. C. Gr. el Hebr. clamabo. 
. 6. Aurj*6u< percipe. A. ANr/^us i;i/i^6. 
. 10. fues Deus ko/us. G. ei Gr. addunt, magnus. 
.11. et ingrediar. A. R. Rom. G. et ambulabo. 
Hebr. ut ambutem. 

. 16. c/a imperium tuum. R. Rom. M. G. C. (ia pO' 
lcstatem. Solus codex C. cum Gr. addit , luam. 
Ilebr. huliet, da fortitudinem tuam. 
. 17. in bonum. A. Rom. G. C. inbono. 
lem f . 17. consolatus es. C. exhortatus es. 

EX PaALMO LXXXVI. 

. 5. Numqmd Sion. A. R. Roii>. M. G. C. Mater 
Sion. Gr. /r4t>ip St^v : pro qiio a LXX fi^,xt lii»* 
scriptum fuisse coiiieiidil aiictor coinmeniarii in 
Psafiiios Hieronymo tribuli. At Hebr. babel, Ad 
Sion autem (Ucetur. 

llem f . 5. natus est. A. R. Rom. M. G. C. factm 
est. 
. 6. narrabit. R. Rom. G. C. narravit. 

Item. ^ . 6. tft scripturis. A. juxta Gr. in scriptura. 

' • 7. laUantium omrtium. R. Rom. addiiiit, notirunu 
M. G. babonl , latantibus omnibus nobis. 

EX PSALNO LXXXVII. 

, . {. pro Maheleth. A. pro Melech. G. pro Mnleleth. 
Item^^ . 1. Ezrahitas. A. Rom. G. G:il. (ir. Israelita. 

Sic ctiam in lilulo Psal.88, n. 1 . 

. G. vulnerati dormientes. R. Roni. G. vnlnerati dor^ 

rmentes projecti. Gr. vulnerati projecti dormientes. 

. 8. fluctus tuos. A. suspensiones tuas. R. Rom. M. 

G. elaliones tuas. Hniu^ iectionis memintl Aug. At 

C eleoationes Ittos. Cr. jurwpio/xoji cou. 

. 10. languerunt. A. R. Rom. M. G. C. infirmati 

9unt. 

. 13. in terra obUiiomt. A. C in terrn Mita. M. in 

terra obliterata. 

. iS.repetlis orationem meam. M. G. reputisti ani- 

mam meoin. llebr. abjids animam meam. 

EX PSALMO LXXXVI11. 

. i. Misericordias Domim. A. R. Rom. M. G. G. 

jiixta Gr. Misericordiastuas, Domine. 

. 5. tfi eis. Hoc abcsl ub A. K. Kom. M. G. C. ct a 

Cr. 

. 11. etin brachio virtulis twe. R. Rom. M. G. C. 

et in virlute brachii tui. 

. 18. etin benepiacito tuo. M. et in tua justitia. G. 

et in bona voluntate tua. C. et in nomine tuo. Ilebr. 

et in misericordia tua. 

. ^. in visione sanciis tuis. A. R Rom. M. G. C. 

fit aspcctn fiiiis tuis. Favei Gr. 

. Sl. trt oUo sancto meo. Gr. sonattii misericordia 

sancta. Etsic Hieron. in Isai. LY. 
i • 28. pro! regibus lerrx. A. G. C. apud reges terras. 
^ . 54. afr eo. M. C. ab eis. 
Item f . 34. neque nocebo. M. addit, eis. C. Iiabet , 

neque decipiam. 

. 5.5. non /aciam trn/a. A. non reprobabo. 

. 39. «1 deapexisti. A. et ad niiiilum deduxisti. G. et 

pro nihiio duxisti, et neglexisti nos. Gr. xai <|ov6<- 

^ . 40. £i>er(ji/i. R. Rom. M. C. Car. Colb. GaU 

Avertisti. 
Itcin f . 40. joiielitartiim ejus. A. R. Ron). M* G* C. 



jiixta Gr. sanctitatem ejus. Hebr. diadema ejus. 
t . 41. firmamentum ejus. A. R. Rom. M. G. C. Gf^ 

munitiones ejus. Et sic Hebr. 
f . 45. deprimentium eum. A. R. Rom. 51. G. C. Gr. 

inimicorum ejus. Hebr. hostium eius. 
. f . 45. Destruxisli eum ab emundaiione. A. R. Rom. 

M. G. C. Gr. Dissobisti etim, elc. G. a destructione. 
t . i^.diestemporisejus.A.G.C.}uxiaiGT.diessedisejus* 
t . 47. a»er(i«. A. 51. averteris. R. Rom. irasceris. 

G. C. over/is (e. 

EX PSALHO LXXXIX. 

f . 2. (M es Deus. Yox DetM abest ab A. Rom. M. G» 

C. el Gr. 
f . A. et custodia. A. et sicut vigilia. R. Rom. M. G* 

C. et sicut custodia. 
t • 9. meditubuntur. A. meditabantur. Favet Gr. . 
f . 12. sic notam fac. A. notam fae mihi : omisso sU 

R. Rom. G. notam fac nobis. 
Ilem f . 12. et erudnos. Nonnulli codices teste Au* 

%\}^\\\\o^etcomped\tos j quod in Gr. ^vo •aiuanU^ 

/a£vov(, quidam legerent7ccTceo7]^iyou<. 
f . 15. usquequo. K. Koin. M. G. aliquantulum. 
f . il. et opus manuum nostrarum dirige. Id abesta 

R. Rom. G. C. et a Gr. Vide infra Enarr. iii 

Psal. 89, n. 17. 

EX PSALMO XC. 

f . 5. iiberavit. A. eruet. M. liberabit : juxta Gr. 

f . 4. Scapulis suis. A. jiixta Gr. Inter scapulas fuai* 

G. C. Car. Ger. Gal. iii scapulis suis. 
f .6. ab incursu. A. R. Rom. M. G. C. jaxta Gr. d 

ruina. 
t . 10. iVoit accedet ad te malum. A. R. Rom. M. 6. 

C. Gr. iVoft accedent ad te mala. 
f . 12. portabunt te. A. juxta Gr. toUent te. 
Iteni f . 12. ne forte. A. 51. G. C. Gr. nequando, R« 

Rom. ne unquam. 

EX PSALMO XCl. 

f . B.et apparnerini omnes. A.M. prospexerint omnei. 

G. et proscu.Uatt sunt eum. C. et proscultata suni 

omnes. 
y . 10. Quoniam ecce inimici tui. Id secuiido loco ab«- 

est ab A. R. Koni. G. C. et a Gr. 
f . 11. in misericordia uberi. A. G. in miserieordia 

pinqni 
f . \i. Et despexit oculus meus inimicos meos. A. R. 

Roin. M.G. C. Gr. Et respexii^ elc. Ilebr. Et resid- 

ciet^ clc. A. juxta Gr. in inimicis meis. G. ocutus 

tuus : el iufrn, audient aures tuce. 
f . 15. Adhnc muUiplicabuntur. G. Supermultiplica 

buntur. Gr. Tunc multiplicubuntur. 
Item. f . 15. et bene patientes. A. juxtn Gr. €l Iraii'* 

^i//t. 

EX PSALUO XCII. 

Tit. in die ante sabbatum.G. in diesabbati. 

Ibid. quando fundata est. Rom. G. C. Car. Gal. 

quando inhabitata est. 
f . \. et prcBcinxit se. A. et prcecinctus est. R. Roin. 

51. G. C. et pra*ciuxit se virtulem. 
f . 5. elevaverunt fUmina fluctus tuos. Id abest ab A. 

K. Rom. M. G. C. etaCr. 
f . 4. elationes mans. A. suspensura: maris. 
f . 5. credibiUa. A. credita. Favct Gr. 

E\ PSALMO XCIII. 

f . \. libere egit. A. juxla Gr. fidenler egit. 

f . 4. Effabuntur. A. Respondent. R. Roni. 51. G. C. 

Pronuntiabunt. 
f . 9. non audiet. G. juxla Gr. non audit. 
f. 15. et qui juxta iUam. A. et qui habent ecnu 

R. Roni. G. C. et qui tenent aim. 51. et continanni 

eam. Hcbr. et sequentur illud : subaud. judi* 

ciutn. 
Iiem. f . i$. omnes qui. Pronomen qui abest ab A. (»< 
f . 19. consolationes tuce. A. M. G. exhortauone% 

tua. 
Itein t • 19. lcBtificaverunt. Gr. sonat, diiexerunt. 

{. 20. iaborem. A. R. Rom. 51. G. C. doiorem. 
. 23. iniquilatem ipsorum, et in malltia eorum. 



17 



LOCA E\ PSALMIS 



iS 



( undum opcra eorum, ct tecundum malUiam eorum, 
FavelM. 
Uein t . $5. dlsperdet iUo$. \d non repetiiur in A. R. 
Ilom. M. G. C. nec iii Gr. 

EX PSALtfO xciv. 
f . 2. pr(eoccupemu$. A. M. G. C. proeveninmux. 
f .0. svper omnes Deo$. Ad islhaRC verba apud A. R. 

Uom. G. C. Gr. sulisequiuir , Quomam non repellet 

Dominus plebem suam : quod a Yulgaia in exciisis 

Bibliis ei in MSS. abest. 
' ^ . 4. et allitudines montium ipsins $unl, R. Rom. et 

aUitttdine$ montium ipse conspicit. 
f .b.et siccam,'.-, (ormaverunt, A. R. Rom. M. G. et 

aridam.h. finxerunt, R. Roni. M. G. fundaverunt. 

Ilebr. pla$maverunt, 
f . 7. populus pa$cwe eju$, etove$ manut eju$, R. Rnm. 

populu$ ejns, el oves pascuce ejus : qui versiculus est 

PsaL xcix, 5. 
t . ^. m irritalione,~\: in amaricatione, R. Rom. M. 

G. C. rn exaeerbatione. 
Itcm f , 9. probaverunt me. Particuia me dcest in R. 

Rom. M. G. el Gr. 
f , iO. olfen$u$ fui^ etc. A. R. Rom. M. proximus fui^ 

elc. C. adhce$i. G. odio [ui in gentibus, et conversatut 

sum generationi i$li. Hebr. dispticuil mihi generatio 

illa. 
Itciii ^ . 10. lli errant corde. His verbis apnd C. sub* 

jicilur, Propter quod odio habui hanc generationem, 

llinc sc(|iiitnr, Et ipsi non cognoverunt, etc. 
) . W.ut juravi. A. R. Rom. M. C. quibus juravi. 

EX PSALUO xcv. 
i . %. annuntiate de die in diem, A^ R. Rom. M. G. 

C. heue nuntiate^ ctc. G. diem ex die : ad verbuin 

cx ($r, 
f . 10. quia Dominu$regnavit, A. R. Rom.G. C. Do- 

mivu$ rcgnavit a ligno, 
lcin y , 10. populos in aquitate. R. Rom. G. C. ad- 

diint, el gente$ in ira sua. 

EX PSALMO XCVI. 

♦ . 1. restituta est. Rom. C. Car. restaurata est. 

♦ . 2. correctio. k.directio. C. correptio. llebr. /frma- 
mentum. 

^ . 5. a facie Domini omnis lerra. A. juxla Gr. a facie 
Domini omnis terroe, llebr. a facie Domnalori» 
omni$ terrce. R. Rom. C a.facie Domini tremuil 
omni$ terra, 

i . 8. /iliiB Judm, A. G. juxta Gr. fitice Judmcs. 

^ . 10. $anctorum tuorum. A. R. Rom. M.. G. tervo- 
rtim tuorum. 

EX PSALMO XCVII. 

^ . I. Salvavit tibi, A. Sanavit ei. R.Rom. M.^So/vo- 

vit eum. G. C. Liberavit eum. 
f . 5. ntisericorditB suce. A. R. Rom. M. G. juxta Gr. 

adduiit, Jacob. 
jr , 6. f)i tubit ductilibut, M. G. in tubit abietum. Gr. 

iiuraii : qno cx verbo varictas profecla est; quia 

aiij(!ciivo i^ardc ductilis, et substanlivo iXoLxri abies 

signiGcatur. 
t . 8. plaudent manu , nmul montes^ etc. A. R. Rom. 

M. C. plaudent matdbut in idipsum : monte^^ etc. 
■) . 9. quoniam venit. Islbaec vcrba iterato ponuntur 

in A. R. Rom. M. 

EX PSALMO XCVIII. 

«> . 1. qui $edet. R. Rom. M. C. Car. (k>Ib. Ger.Gal. 

qm $edet, 
y . 3. quoniam terribile et $anctum e$t, R. Rom. C. et 

terribili^ quoniam $tt^ctum est. ^ 

y . i, direetionet. A. R. Rnm. M. aiquitalem, G. C 

esauitatet. Ei sic Hebr. In Gr. est cuOuT>}Taf . 
% . 5. quoniam tanclum est. A. C juxla Gr. quoniani 

sanctus cst. £t sic Hcbr. ' 
f . 8. et ulciseen$ in onme$ adinventione$ eorum, A. e^ 

vindican$ in omne$ a/fectionet eorum. R. Rom. M. 

G. C «< vindican$ in omnia studia eorum. 

EX PSALMO XCIX. 

f. 1. in confettione. G. juxia Gr. tn confessio- 



f , i. in hymnis : confiicmini iUi. R. Rom. in hymnis 

confessionum, G. in hymnis confe$$ioni$ : nec ad- 

dun(, confitemini illi. 

EX PSALMO c. . '^ 

^ . 2. ot 6. in via immaculaia. G. C. m via irreprehen- 

sibiU, 
Iiem f . 2. domus me(B. R. Rom. G. C domus tum, 
t . 7. Aon habitabit. A. juxia Gr. Non habitavit. G. 

Non inhabitubat. 

EX PSALMO Cl. 

^ . 1. cum anxiusfuerit et.- .* . effuderit. A. eum an- 

geretur, et. • . e/fudU. G. cum acediareiury el,' , • . 

effunderet, 
f . l. $icui cremium arverunt. A. R. Rom. $icut in 

frixorio confrixa tunt. Sic fere G. At M. tieut frixo- 

rio confrixa tunt, C ticut frixorium confrixu tunt. 

Favet Gr. 
f . 5. Percuttut tum. A. G. C Percutsum est, Et sic 

Hebr. 
f . 6. adhassU o$ meum, A. R. Rom. G. C adh(B$enmt 

ossa mea. 
f . 7. in domiciUo, A. in parietinis, 
j , 8. $oUtariu$ in tecto, A. M. G. $ingulari$, o(c. R. 

Rom. C unicu$. R. Rom. M. G. C tit cedificio. 
f . 10. cum fleiu. G. cum feUe, 
7 . 15. Quoniam placuerunt $ervi$ tui$ tapides ejus. A. 

juxta Gr. Quoniam beneplacitum habuerunt strvi lui 

in lapides eju$, Sic etiam R. Rom. M. C oinissa 

tanlum parlicula iit. At G. Quoniam bene $eiucrunt 

tervi tui Uipide$ eju$, 
Ilem f , 15. et terros eju$. A. M. G. et pulveri$ eju$, 

Favet Gr. et Hebr. 
f .n. adificavit. A. R. Car. cedificabit, El sic Gr. el 

Uebr. 
f. 21. filio$ inleremptorum. A. fiUo$ mortifita'' 

U>rum. M. fUiot morte affUctorum. Hebr. fiUot 

mortit. 
f. 25. elreget.A. R. Rom. G. et regna. Et sic 

Hebr. . 
f . 25. in generationem et generationem. A. juxta Gr. 

in generatione generationum. 

EX PSALMO cii. 
f. 2. retributionet ejut. Gr. sonat, taudationct 

ejut. 
f .1, de interitu. A. de corruplione, Et sic Hebr. 
f . 9. Non in perpetuum irascelur^ neque in a*ternnm 

comminabitur. A. R. Rom. M. G. C Gr. Non 

in finem irascetur ^ neque in wternum indignabi- 

tur, 
f . U. Recordatus e$t quoniam putvi$ $umus, A. juxta 

Gr. Memento quia putvi$$umu$. R. Rom.G. C Me- 

mento, Domine, quia pulvi$ sumus. 
^ . 19. omnibus dominabitur. G. juxta Gr. omnium 

dominatur. 

EX PSALMO CIII. 

^ . 5. et seq. tegis aqui$, * . * . poni$, ctc. A. prolegit 

in aqui$. R. liom. M. G. C tegit in aquis. A. R. 

Roin. M. G. C ponit. * . • . ambutat. • .• . facit an- 

gclos suos, • . * . fundavit terram^ etc. 
f . ii.exspeclabunt onagri insitisua, A. jnxta Gr. su$' 

cipient onngriin $itim $uam, 
f , \i,ut educas, A. R. Rimi M. G. C jnxU Gr. et 

Hebr. ti( educat. 
f . 15. twtificet. A. M.G. C juxu Gr. et 1\j:^\ U»ti- 

ficat, 
Item t . 15. confirmet. A.M. G. C Gr. confirmat. Ilebr. 

roborat, 
^ . 18. Herodiidomus, elc. A. R. Roin. M. G. C Fm- 

UccB domu$. M. Sturni domu$ ducatum ei$ frcebet, 

Hcbr. Mitvo abies domus eju$, 
Itom ^ . 18. herinacii$, A. hericii$ et leporibus, 

f • 2i. postessionc tua. A. R. Rom. M. G. C. crea- 

tura tua. Et sic Gr. jninc babcns nrinoti , creaiuruy 

pro xTnffcw;, possessione, 
y . 25. et spaiiosum tnanibus. Yox manibus abest ab 

A. i\. Rom. M. G. C ct a Gr. 
t . *xl. in tcmpore, A. M. addunt, opportuno. 



4') 



Vx\RIANTlA LN PSALTERIIS. 



5^ 



t 



. ^. Jucundum sU ei eloamum meum, A. R. Rom. 
M. G. C. suavis sit ei. .4. M. disputatio mea, K. 
Uoin. G. C. laudatiomea, 

E\ P3ALM0 CIV. 

. 14. Nonreliqmt. A. Uebr. (/tmfst^ R. Rom. M. G. 

C. iVoti pernusit. 

. 18. pertransiit animam ejus. ^ G. C. Car. juxln Gr. 

pertrannit anima ejus. Hebr. tti ferrutit venit aninia 

cjus. 

. 2S. et senes ejus prudentiam doceret. Gr. inier- 

prete Auguslino sonat , et seniores ejus sapientiam 

doceret. 

. 28. et non exacerbavit sermones suos. Lectiones 

ihias adducit Augusliniis , unam in plurimis codi- 

libus a se inventam, scilicet, et exacerbaverunt ser- 

mones ejus. Alleram in duobus tnntum libris , et 

non exacerbaverunt sermones ejus. Priorem leciio- 

iiem babent G. et Gr. Al R. Roin. M. ferunt, quia 

exacerbaverunt sermones ejus. C. et non prwteiiit 

sermones suos. Hebr. et non (uerunt increduU verbis 

i*jus. 

. 30. Edidit terra eorum ranas. A. Dedit terram 

eorum ranas. U. M. Misit terra, elc. Rom. Misit in 

lerra, elc. C. El misil, etc. Hebr. Ebnllivitterra^ eic. 

. 3t. et venit cynomyia. .M. et venit musca canina. 

•III f . oi. ct scyniphes. G. et vennes. 

. 38. quia incubuit. R. Rom. M. C. quia cecidit. 

llfbr. quia irruerat. 

. iO. Petierunt. R. Rom. Petierunl carnes. C. Petie- 

rnnt cornem. 

. 41. in sicco. M. in siccis. SufTragantur. C. Gr. ct 

(lcbr. 

. 44. et labores. C. et civitates. 

EX PSALMO CV. 

. I. quoniam bonus. Gr. x^nvr^c, quod verbum liic , 

itiii subsequenlc psalmo, iioniiulli, tesle Aiigii- 

stino, intcrpretati suni , suavis. liinc ipse iu f 5 

\wo xpviixrdrr.xt, babcl suavitate ^ ubi vulgata boni- 

i'ite. Sic in Psal. cxviii, ^ . 65 et aliis locis varie- 

'.as conliiigit. 

. 5. Ad videndum.w ad lcetandum.w ut lauderis. 

Olisorval Augustinus Gni;cam loculionem prinHiiii, 

iiic uiKiin esse, ut dici deberet, ad laudandum; 

lieinde aliis duobus modis verii poluisse , niiniriiin, 

Ut vidcasy ut lcpteris, ut lauderis : vel, (// videamus, 

ttt latemur, ut laudemur. liebr. babet , Vt videam , 

t/ Iwter^ et exsuUem, 

. 1. Et irritaverunt. C. Et exacerbaverunt. Quidam 

codices, teste Aiigustino, Et amaricaverunt. 

•III f . 7. ttt tttore, tiiore Ilubruni. Vox tiiflre non re- 

ptttitur npud R. Ilom. M. G. C. Gr. Enarr. in Psal. 

10.5, n. 7. 

. 9. et deduait eos in abyssis. A. R. Uoni. M. et 

eduxit eos, elc. R. Rom. M. G. in aquis muUis. 

. 12. et Laudaverunt laudem ejns. R. Uoin. M. et 

iHntaverunt laudes ejus. 

13. Ciio fecerunt, obliti sunt. G. Festinaverunt ^ et 
obliti iunt. C. Cito obUti sunt. Et sic liebr. 
.17. tuper congregationem Abiron. C. tabernaculum. 
A. biron : omisso, et operuit super. 
. 20. tti simiUtudinem. A. ttt <tmt/t/iiditte. 
. 28. Et initiati sunt Beelphegor. R. Rom. M. C. 
l'A consecrati sunt, etc. G. et consummati sunt vehe- 
wenter. 

. 29. in adinventionibus suis, R. Rom. G. C. Hebr. 
in studiis suis. M. ttt observationibus suis. El sic 
|H)slea R. Rom. in ^ . 39 , quo loco M. babct 
itudiis. 
. 50. e< placavit. R. Rom. M. G. C. f( exoravit. 

38. Et infecta est. A. M. G. C. Et interfecta est : 
jii\ta Gr. ifOJOAxovYfiri. Et sic babet Yulgaia in Car. 
<:er. 

. iO. {urore. R. Rom. G. atttnto. 
. 44. et audivit. A. et Hebr. cum audiret. U. Uom. 
s\. G. C. cuttt exaudtrel. 

EX PSALMO CVl. 

8. misericordiw ejus. G. miscricordias cjus , con- 



slanter qiioiies repetiliir iste vcrsiculus : et |vle- 

rumque suffrngalur C. 

.41. exacerbaverunt .'.-. irritavcrunt. A. inamarica- 

verunt .*.•. exticerbnveruut. 

. 20. de interilionibus. A. G. de corruptcla. R. Rniii. 

Hebr. de intcritu. M. de corruptionibus. Cr. U Tfrrf 

. 29. Et statmt proceUam ejus in auram. A. G. juila 

Gr. et imperavU proceU(B , et stetU in aurain. M. el 

percussU proceUam, et stetit in auram, 

. 36. civitatem. G. C. jiixla Gr. civitates. 

. 37. frucium nativitalis. A» fructum frumenti. Gr. 

fructum geniminis. Ilelir. fruges genimina. 

. 39. et dolore. W. Ruin. et dolorum. M. et doiore 

improperiorum. 

. 40. et errare fech eos. A. M. G. et seduxU eos. R. 

Rom. et seduxerunt eos. 

. 43. et custodiet hcec. M. G. C. et inteUiget hac. 

EX PSALMO CVII. 

. 3. Exsurge gloria mea. Iil abest a Vulgala iii Car. 
Colb. Gal. el ab A. G. C. ei recle , uii dncclHie- 
ronymtis in episl. 135, quia nec iii llebr. iiec iu 
Gr. Iiabelnr. 

. 8. ExsuUabo. A. G. C. juxla Cr. ExaUabor. 
. 9. susc^epiio capiiis mei. R. Roin. G. C. fortiludo 
capiiis mei. liebr. hareditas capitis mei. 
. 10. extendam. G. immittam. Gr. ini6oLX&. Hebr^ 
projiciam. 
tem f . 10. amici facti sunt. R. Rora. M. G. C. Cr. 
subdiii sunt. 

.11. fti civitatem munitam. G. C. ttt civitatem chT' 
cumstantia. 
. 13. quia vana. R. Roni. M. G- C. et vana. 

EX P.SALMO CVlll. 

. 17. mortificare. R. Roni. M. morti tradidit. 

.'i\.[ac mecum propier, Qic. A. R. Rum. M. G. G, 

fac mecum misericordiam propter, clc. 

.24. propter oteum. G. C. propter miscricordiam, : 

et G. addit, tuam. Ilcbr. babel , absttue oleo. Tlieo- 

dorelus ex Symmacho and avv};ei^:a; , ub omissione 

nnctionis. 

. 28. confnndantur. G. C. Ger. confundentur. 

EX PSALMO CIX. 

. 2. dominare. R. R«hii. M. G. C, et dominaberis. 
. C. conquassabit capitain terra wuUorum. \. G. C. 
conquassavU. A. capita supcr terrammuUa. R. Roiii. 
G. C. capiia muUa in tcrra copiosu. 
. l.bibet. A.G. bibit. 
lem ^ . 7. exuUabit. \. cxnUovit. 

EX PSALMO CX. 

. 10. facientibus eum. R. G. C. facienlibus ea. Et sic 
Hebr. iii MSS. 

EX P.^ALMO CXI. 

. 1. volet nimis. R. Rnni. cnpit nimis. 

. 4. lumen rectis. A. U. Runi. .M. G. C adduiit , 

corde. 

. 5. Jucundus. A. Suavis. Gr. xF^vTdi. 

.8. donec despiciat, elc. A. R. R:)ni. M. G. '^. do- 

nec videat^ etc. A. juxta Gr. superinimicos suos. Ilebr. 

donec aspiciat in hostibus suts. 

.10. fremet. A. frendet. 

EX PSALMO cxii. 
. 3. laudabile nomen Domini. A. R. Rom. M. G. ۥ 
laudale nomen Domini. 

EX PSALMO cxiii. 
. 2. Israel polestas ejus. R. Roin. G addunt, Itrael 
regnavit in ea, 

. 4. exsuUaverunt. A. gestierunt. Et in ^ . 6 , loco 
exsuUastis, babet gestii^tis. 

. 8. petram in stagnu, ctc. R. Rom. G. C. soUdam 
petram. R. Rom. tti stagnum aqua:. 

EX PSALMO ALTERO CXIII. 

. 3. in coelo : omnia quwcumquc^ elc. A.R. Rom. M. 
fi. C. t*;i coelo sursum , tti ccelo (sivc in coelis) et in 
terra omnia quwcumque voluU fecii. 
. 7. in yutture suo. R. Roni. M. :KKLiinl, neque enith 
est spirUus in ore ipionun : (|iiod asciliim csi ex 



81 



LOCA EX PSALMIS 



5i 



I^al. cxxxiv. 17. 
f . U. su^ter 00«. Id liic nonnisi scmel exstat in R. 

llom. C. 
f . i5. a Domino. Parliculam a non habent A. G. C. 

Car. Gr. Hebr. 
j . 18. benedicimus. G. benedicamus. Gr sonat, bene- 

dicemus. Et sic Hebr. 

EX PSALMO CXIV. 

f. 1. exaudiet.R, Ruin. exaudiviL 
. 4. tnvocavi. M. invocabo. 
f . 9. Placebo Domino, A. juxta Gr. Placebo in con- 
ipectu Doniini. Hebr. Deambulabo coram Domino. 
E\ PSALMO cxv. 
9" . 11. m exeessti meo. A. juxta Gr. in ecslasi mea. R. 
Rom. M. G. C. in e^essu meniis meos. Ilebr. in stu • 
pwe meo. 
f . 14. Vota mea Domino reddam coram omni pO' 
puto ejus, hie versiculus abest :ib A. R. Roin. M. 
G. C. 
f . 17. et nomen Domini invocabo. Id apud. A. R. 
Rom. M. G. C. non linbetur. 

EX PSALMO cxvi. 
f . 1. laudate eum. R. Rom. M. G. et coUaudale 
eum. 

EX PSALMO CXVll. "" 

f . S. Dicat nunc Israel. A. Dicat autem. A. M. C. 

juxia Gr. domus Israel. 
f . 3. domus Aaron. A. R. Rom. M. G. addunl, quo' 

niim bonus : quod itidcm , uiio excepto. A. repc- 

lunt in medio f . i. 
f . 7. despiciam inimicos meos, R. Rom. G. C. videbo 

immicos meos. M. videbo super inimicos meos. 
f . 10. et proxime subsequentibus. quia uUus snm in 

eo$. A. R. Roin. M. G. juxln Gr. uUus sum eos^ 

Qiiii8sis quia el in : nisi qiiod R. Rom. in f . 12 

varianl hnbeni(]ue, vindicabor in eis. 
f . 12. sicut apes. A jiixla Gr. sicnt apes favum. ' 
f . 13. Jmpulsus eversus sum. A. Tanquam cumulus 

areno! impulsus sum R. Rom. M. G. C. Impulsus 

versatus sum. Ilebr. Jmpulsus petlebar. 
f . 16. dexicra Domini fecit viriutem. iii secundo loco 

non repelilur apiui R. Roin. 
f . 19. fit eas. A. juxln Gr. in eis. Nculrwm esl in G. 
Iloni f . 19. confitebor. G. confitear. Et sic Hebr. 
f • 20. h(gc porla .*.*. in cam. A. hoi portce .*.'. in 

eas. 
f . tZ. fnctum est istnd, et esl mirabilc. A. factus cst 

ei , et est mirabilis. G. (>. factus est , hic est mirabi- 

lis.. Gr. facta est ha^c^ et est mirabilis. 
f .%}. bnie prosp rarc. A. bene prospera itcr vero. 

Gr. tOiowTov or,. M. bene prospera nunc. 
f . 26. qui venit. Al in Car. Colb. Ger. Gnl. Vul- 

gaia babet, quiventurus; et solus codex Gr. addit 

est. 
^ . 27. diem solemnem in condensis, A. diem festunu 

M. solemniiatem. A. R. Roiii. M. C. tn confrequenta- 

tionibus. G. in confrequentantibus. 
Item f . 27. adcornu. A. G. juxla Gr. ad cornua. 

EX PSALMO CXVIII. 

f . 8. usquequaque. A. jiixla Gr. usque valde. H. usque 

uimis. Sic ad eaiiidcm vocciii varianl cudiccs iii 

f t.l3, 45, 5i et 107. • 
f . 9. corrigit adolcscentior. G. Gr. corriget. R. Roin. 

Anib. G. C. juvenior. 
f • 15. exercebor. A. gnniam R. Rmt). M. meditabor. 

G. exercitabor. Gr. aao/cTx^^» « M"0^ freiiucns iii boc 

psaliuo reiidiliir per veibum cxerceri. 
f . 17. vitiricn me. A. R. Roin. Amb. G. H. C. juxia 

Gr. ei liebr. vivam- M. ut rivam. 
f . 20. justificationes tuas. M. Anib. H. juxla Gr. et 

Hebr. judicia tua. 
f . 2i. i/ consitium meum. R. Rom. G. C. et consclatio 

mea. 
f . 27. instruc me A. R. Rom. Amb. C. insinua mitu. 

G. erudi me. M. H. fac ut inteliigam. Notat .Aiig. dc 

Gncco cxprossius dici, fac t|tf intelliqere, El sic lia- 



f . 2R. Dormitavit. • . • . pr(p /(prffo. Ainb. StillavU, eic. 

G. Jn^emuit. * . * . a vexatione. 
f . 35. tn semitam. A. H. Car. juxta Gr. iit semt/a. C. 

itt /<f,9C. G. in legem. 
f . 36. et non in avaritiam. H. G. C. et non in utily- 

tatem. 
f . 38. in timore tuo. A. juxla Gr. el Hehr. in timo- 

rem tuum. 
f . 39. Amputa. H. Circumcide. 
llem f . Z9.jucunda. A. sunvia. Amb. duUia. 
t . 40. vivifica me. G. sanctifica me. 
7 . 45. usquequaque. G. ««(/we in /fn«m. 
t . 46. tii testimoniis tuis. K. Koin. M. H. detcstimo' 

niis tnis. 
f . 47. qu(B dilexi.K. Rom. Amb. et Gr. adduiit, nt- 

mis. M. H. vehementer. G. valde. Al iii subse']iienti 
f. R. Kom. addunt, vehementer. Amb. G. C. 

nimis. 
f . 52. et eonsolatus sum. H. et exhortatns sum. 
7 . 53. Defectio tenuit me. A. M. Twdium tenuit me. 

R. Rom. G. Defectio animitenuit me. Anib. J^milla- 

nimitas detinuit me. Gr. a9u/ui{«. 
^ . 57. Portio mea^ Domine. A. Amb. II. C. Pars (vel 

pcrtio) mea Dominus. 
f . 59. vias meas. Kom. M. G. C. jiixta Gr. vias tuns. 
7 . 65. Bonitatem. A. Suavitatem. Amb. Jucundita- 

tem. Gr. x^]79t^t«2t«c. Eadem vox babetur in ♦ • ^6 

et68. 
f , 66. et disciplinam. A. et emditionem. 
f • 68. Bonus es tu, elc. A. Suavis es Domine, et in 

suavitate tua doce me, elr. 
f . 69. corde meo, Abest meo a G. H. C. Car. Gor. Gal. 

et superfUium esse dicii Illeroii. in epist. 135. 
f • 73. et plasmaverunt me. A. et finxerunt me. C. II. 

et praparaverunt mc. Favct Ainb. 
f . 73. et in veritate tua. A. juxta Gr. et tcriiatc, 

oniisso tua. H. ot Ibibr. et vere. 
f . 76. Fiat. K. Koin. Aiiib. C. adduut, nunc. M. ad- 

dii, vero. Qiiia scilicet in Gr. est parliciihi a«j. 
Item ^ . 76. ut consoletur me. M. Anib. G. II. C. ut 

exhortetur me. 
f . 78. exercebqr. M. meditabor. G- pcrmanebo. 
f . 82. consolaberis me. G. H. C. Mhortaberis me. 
f . 83. inpruina. Amb. t/i gelicidio. 
f . 85. fabulationes. A. delectationes. Ainb. G. II. C. 

exercitationes. Gr. aSo>f<rx<«fi* 
t . 86. tNiVTiif. K. Roin. M. G. C. inifiui. 
f . 92. t/i humilitnte mca. G. in humiliatione mea. Hebr. 

tn pressura mea. 
f . 95. inteUexi. G. non inteUexerunt. 
7 . 96. Omnis consummationis. K. Kom. G. C. C:«r. 

Colb. et Hebr. Omni consummationi, 
^ . 98. prudentem me fecisti mandatotuo, elc. A. M. 

sapere me fecisti mandatum tuum. Gr. iiofivxi /i< zrrj 

IvToAviv oov. Amb. intetligere me fecisii manduta, qui(} 

tu es. 
f . 100. Supersenes.' .• .quasivi. A. K. Koin. M. 

Ainb. G. H. C. juxta Gr. Super seniores. • . • . exqui- 

sivi. Hebr. servavi. 
f , 101. prohibiii. M. prohibe. G. prohibuisti. 
f . 103. super mel. A. R. Koin. M. Ainb. G. C. ad- 

diint, et favum. 
f. 108. beneplacita fac. M. bene prospera ^unc. G. 

proba. Amb. comproba. C.comproba nunc. lir. £-w- 

x«29c/ Sy). Ilebr. compiiceant tibi. 
^ . 109. in manibus mcis. A. U. Kom. M. Anib. G. II. 

C jiixla Gr. tn mnnibus tuis. 
f , 118. Sprevisti, Gr. i^ouoe.u^a^ : qiiod Aii;;usriniis 

dicit diligciitiu^ cxpi essuiii boc niodo , Ad nihilum 

deduxisii, llebr. bnbet , Abjedbti. 
f , 119. testimonia tua. A. M. Ainb. G. C. addunl, 

semper, 
^ . 120. Confige timore tuo^ elc. A. Ainb. Confige clavis 

a timore tuo. Gr. xaaii/o^cov ; «{uod verbiini siiie rla- 

vis. inquil Au^ustiiius, iniclligi noii poiest. 
f . 121. calumniantibus me. A. M. Aiiib. II. C. uoccrx* 

tibus me. R. Rom. ftw pencquentibus nw* 



VARIANTIA IN PSALTERIIS. 



n; 



f . i^. Sufcipe, clc. A. Excipe, R. Kt»iii. M. G. C. 

Kiige. Ilehr. Sponde proservo tuo in bomim. 
Iieiii f . 1^2. »10/1 calunmientur. K. Roni. M. G. u/ rion 

catmnnientur, 
y . 126. fadendi Domine, A. G. 11. jiixla Gr. faciendi 

Doinino. Favel Amb. in rnlioiic inlcrprelandi. 
t . i^Hif^dirigebar. A. Amh. corrigebar, 
f , i^Exitusaquarum deduxerunt, elc. C. Per exitus 

aquarum, elc. H. Roin. M. G. H. C. iransierunt. A. 

descetidetvnt. Aiiib. i;i decursus aqnarum descende- 

runt. llebr. /{/uf aquarum fluebant de oculis meis, 
Itcm f . 156. noii custodierunt, Amb. el. Gr. non cu- 

stodiui. 
f , 159. Tabescere me fecil zelus meus, A, M. TabC' 

fecit me, etc. Amb. G. Exquisivit me, elc. M. H. 

telus tuus. R. Roni. Amb. G. C. zelus domus tua. 

Vi(Je Enarr. in PsaF. 418, scrm. 28 , n. 2. 
^.145. et anpusfta. A. M. Amb. et necessitas. Glr. 

avceyxai. > 

f . 144. ef vtvam. M. G. et vivifica me. H. «orum, et 

vivificer, 
f , \il, in maturitate. A. m intempesta nocte. Gr. iv 

ot.oipiai, in immaturitate : qn.x lcclio probaUir Augu* 

stiiio. Hebr. babet, Surgebam adhuc in tenebris. 
♦ . U8. flf/ f^ diiuculo. A. jiixia Gr. od marM/iwum. 
f. 150. iniq^iiati. A. iniquitate, Amb. G. C. int^^tte. 

R. Rriiii. iniqui, 
f . IfiC. muto. R. Rom. Anib. addunl , 7/imt<. H. 

valde. 
f . 158. Vidi prcevaricantes. A. Vidi inscnsatos. Gr. 

ajuv«roD^Ta5. R. Rom. M. Anib. G. H. C. non scrvan- 

tes pactum. 
f . 161). diUxi. Amb. G. feci, 
^ . 167. et dilcxit. A. R. Rom. G. C. Car. Hebr. et 

dilexi. 
7 . 172. mandata tua aquilas. A. mandatn tua judi- 

cin ;forle, justilia ^ ut Amb. Al C. mandata tua 

vmtns. 
f . 176. tpicere. Amb. G. H. vivifica. Hanc discrepan- 

liiiin ii<)l:ii Angusliniis, ortunnbcxeniplaribusgrflc- 

ciSy qiioruin ali()ui ^Yja&v babebanl, pro ^ii-mvo*, 

EX PSALMO CXIX. 

^ . 1. Canticum graduum. G. Canticum ascensuum. 
Ileiii f . \. x\d Dominum. • . • . el exaudivit me. A. G. 

H. Adte^ Domine. ' , ' . et exaudisti nic. 
f . 5. proiongatus est. A. longiuquus faclus est. 
hi in f , 5. cwm hubitantibus Ccdar. A. juxla Gr. el 

Hebr. cum tabernaculis Cedar. Sic criani Hilarium 

lcaisse ex inlerprelaiidi ratione coj;noscitur. 
^.6. multum incola fuit. A. multumpcregrinataest. 

\Li sic Hrbr. 

EX PSALlflO CXX. 

f . 3. A'on det. A. juxla Gr. Nou des. 
f . 5. custodit te. A. H. jnxla Gr. cuswdiei te. 
Iiem f . 5. proteclio tuu. A. tcgumeutum luum. ^ » 
llem f . 5. dexletam tuam. A. R. Roni. M. G. H. C. 
dextercB tuce. 

EX PSALMO CXXI. 

^ . 1. quw dicta suut milii. A. juxla Gr. qui dixerunl 

mihi. 
J . 2. tn aiTiis tuis. Vox tuis abcsl al) A. G. II. C. 
f , 4. not''//t Domini. A. U. Roin. G. C. nomfnt tuo, 

Domiui, 
f , 5. injudicio. A. juxla Gr. injudicium, 
▼ . (»: licgate. A. M. juxla Gr. Inlerrogate. 
f . 1. in turribus luis. H. inlurribus tuisgravibus, Gr. 

i'j TOili KVfrj/cSeLptyi a&u. 

f . 8. loquebar. A. G. juxla Gr. loquebar autem. 

EX PSALMO CXMI. 

f . 2. in maniljus. Gr. uiroque loco sonal, in manus. 
y . 4. Quta muUum repleta ist. A. G. juxla Gr. In plu- 
rimum^ eic. 

EX PSALMO CXXIII. 

t . 5. furor eorum. R. Roiu. M. H. C animus eorum. 
f . 4. aqua nbsorbuisset nos. A. uqua demersisset nos. 

R. Rom. veltit aqua abitJt buissent tios. M. ut aquani 

(ibsorbtdsieui im. 



y . 5. Forsitan pertrausissct. A. juxla Gr. Forstton 

pcrtrausiit. 
Iiciii f . 5. «ryurttn iutolernbilem. A. ai/uam stne «m6- 

stantia, Gr. to Cowp to avoTroaTarcv. M. G. H. aquam 

immensam. 
f . 6. in captionem, A. G. jiixla Gr. in venationem, M. 

in capturam, 

EX PSALMO CXXIV. 

^ . 1. non commovebitur . * . - . qui habitat. k.noneom 

movebuntur , ' ,' ,qui inhabitant. 
f , 5. tn obligationes , adducet. A. in stronguhtionem, 

abducet. Favel Gr. tU ra; aT,:avya>ia; artalci. G. arf 

su/focationes, C. tn pravitatibus. Hcbr. arf pravitates 
suas. Sunt qui in Vulgata pro obligationes, scrtbei^- 
dum putant obliquationes, id esl tortuositalcs, 

EX PSALMO CXXV 

J . 1. /n converiendo, A. cum Hebr. Cwm converteret 
G, Cum averteret. Gr. iv tw imvrpi^i Ruowv. 

EX PSALMO' CXXVI. 

f , i' frustra vigilat. A. G. in vanutn laboravit. 

f . 5. ^wi implevit. M. iiixia Gr. et llebr. qui implebit^ 

Et sic babebat Vulgaia in Colb. Ger. G:fl. 
Ilein f , 5. non confundetur cum loquetur. \. Koin. 

G. H. C. juxla Gr. twn confundentur cum loquenlur. 

EX PSALUO CXXMI. 

f . 2. Labores manuum tuarum quia manducabis» \. 
R. Rom. M. G. II. C. Laborex frucluum luornm man^ 
ducabis. Erralum ex ambigua vocc gr:i ca , x&j 
xa/J7rSv : xupTzoi cqim dicunliir et friiclus, ei palni;e 
seii nianus, ex Hieron. in Episl. 141. 

f . 5. sicut tiovellw, A. velut novcUatio. H. sicnt no- 
velln Et sic Vulgata in Car. Colb. Ger. 

f . 5. bona Jerusalem, A. M. G. C. quw bona sunt Ju- 
rusaletn. R. Rom. <jucb bona sunt in Jirusalem. 

f . 6. paceiti. A. R. Rom. M. G. C. juxta Gr. pax. 

EX PSALIIO CXXVIII. 

^ . 1. dirat nunc, A, dical vcro. Gr. Sv^. 
f . 5. prolougaverunt. A. longe fererunt. 
f . 4. concidit. A. R. Rom. M. G. II. C. jiixtn Gr. 

ei Hebr. concidet, Et sic Vulgata iii Car. Coli». G«r. 

Gnl. 
f .5-. et convertantur retrorsum, R. Roiii. ct revrreaii- 

tur. 
f ,Q. fenum tectorum. R. Rom. M. G. 11. C. fenum 

ccdipciorum, 
f , 7. implevit . • . • . ittetit . • . • . colligil. R. Ron>. 

C. implebit . • . • . metet . • . • . coliigtt. S c cliani 

Vulgala in Car. Colb. G<t. Gal. el luvcl llebr. 

EX PSALMO CXXIX. 

f , 2. tn vocem deprecatiouis mew. R. Roni. C. in ora- 

tionem servi tui, 
f . 5. Si iniquitates observr.veris DomiuCy Domhie, quis, 

clc. G. Si iniquitas assistit, quis, cic. 
f . 4. propter legem tuam. M. jiixla Gr. proptcr notncn 

tuum, « 

Ileiii f . 4. in verbo ejus, A. R. H. C. jnxla Gr. in ver- 

bum tuum. 
f , 6. A. A custodia. A. Rom. M. .1 vigilia. 

EX PSALUO CXXX. 

f . ^.Sicut ablactalus est super, otc. H. Sicut ablactatOn 
G. C. Car. Colb. Gcr. jiixla Cr. Sicut ablucUUum, 
R. Roin. G. II. C. super mutrcmsuum, iiareiribues. 
Et sic Gr. 

EX PSALMO CXXXI. 

^ . 1. mansuetudinis ejus. G. modeslio! ejus. Ilebp. af- 

flictionis ejus. 
f . 6. in catnpis silvw» A. in campis saltuum. 
f . 1. Introibimus in tabernaculum eius , adorabimuSy 
elc. Gr.sonal, in<remu«fnfa6ernacu/ae;u«, adorenius, 

cic. El sic Hebr. 
f . 9. induantur • * . exsultent^ Gr. induentur . • . cx- 

sultabunt, 
f .\\. et non frustrabiiur eam. A. et non pcunitebit mm, 

R. Roin. M. G. II. C. ct non frustrabitur aim. Hubr. 

ct non avertctur ab ea. 
T . 15. elcgit eatu. A. U. Roin. M. G. 11. C. juxta GiL 

prwileyil eain. \hihT. desiderawt eam. 



LOCA EX PSALMIS VARIANTIA IN PSALTERIIS. 



5$ 



^ . 14. elcgi eam. A. U. Rom. M. G. II. C. Gr. prce- 
i*lem eam, Ilebr. desidcravi eam, 

i . 15. Viduam ejus. Qiiidam int^rprcs, Captionem 
<'7tti, lcsie Htiario, qui alleram icciionem anliqiiio- 
lem esse et omniiio seqiicndam dicit. Gr. Iiabet 
O/iftL-f^.venationem: sed in mullis codicibus habuit 
xiipav, viduam^uii observat ilieron. quxst. in Gen., 
li. i5, quo ioco docct terbum llebrxum significare 
aWia ; licet in Psalterio transtuierit ipse venatio- 
nem. 

f . 17. Uluc produeam, A. Ibi suscitabo. Gr. ixfi i(a- 
yartJifi. Ilebr.iH oriri faciam. R. Rom. G. II. C. //- 
licjprodttcam. 

f . 18. efiorebit, G. floriet. In qiiod Aug. de Doctrina 
Christiana, 1. 2, c. 15. lUud, ait, quod jam auferre 
fipH poMSumus de ore cantantium populorum^ Su- 
per ipsum aulem floriet sanctificatio mea; nihil pro- 
fecto sententite detrahit : auditor tamen peritior 
ittallet hoc corrigiy ut non floriel, sed florcbit dice- 
retur, 

EX PSALMO CXXXII. 

j . 5. in montem Sion. A. juxtt Gr. super montes 
Sion. 

EX PSALMO CXXXIY. 

} . 3. quia boms Dominus. R. Roni. G. II. quoniam 

benignus est Dominus. C. quoniam suavis Donii- 

nus. 
Ifcin f . 5- qnoniam suave. A. R. Rom. G. quoniam 

suavis esL ^A.auoniam bunus Gr. ^rcxa/dy, quoniam 

decens; et sic tlebr. 
t . 5. pras omnibus diis. A. super omnes deos. 
ir . 7. Educens, A. Suscitatis. Hebr. Levans. 
7 . 10. reges fories, G. reges mirabiles. 
f . 12. poputo suo. A. M. C. servo suo. 
t • 14. judicabit. A. judicavit. 
IliMn t • 14. deprecabitur. A. advocabitur. Gr. naipccxXyj' 

OiiffCTai. R. Rom. M. H. C. consolabitur. Hebr. en< 

^ . i7. «< noH audient. His vcrbis sulijicitur apiid A. 
nares habent, et non odorabunt; os habcnt^ et non lo- 
quentur; manus habent^ et non operabuntur; pedes 
habent, et non ambulabunt, Apiid R. Rom. M. G. 
II. C. nares habent, et non odorabunt ; manus habent, 
et non palpabunt ; pedes habent, et non ambulabunt ; 
non clamabunt in gutture suo, 

lilciii ^. 17. neque enim est spiritus in ore ipsorum. 
II:rc verlia pniiierii A. 

t . 21. exSion, Gr. souat, in Sion. 

£X PSALMO CXXXV. 

i . 1. tn wlernum. R. Roin. M. G. C. tii sa^culum. 
y . 2. quoniam in (eternum misericordia ejus, Apiid M. 

loco islius clausuhc, pcr omncs \crsus rcpcliiur 

lantuin, quoniam bonus. 
^ . 7. luminaria magna, Additur solus in A. R. Rom. 

M. G. II. C. rt Gr. 
f , 15. et virtutem ejus. R. Rom. G. C. et exercitum 

ejus. Et sic Hebr. At M. et omnem potentiam 

ejus. 
f . 17. Qui percussit, elc. Huic versiculo in R. Rom. 

G. C. alius isie prxmitlilur : Qui eduxit aquam de 

petra rupis, quoniam in sasculum, etc. 
t . 18. reges fortes, R. Rom. G. C. reges mirabiles. 

Ilebr. reges magnificos. 

EX PSALMO CXXXVI. 

t 5. obtiviom detur dextera mea. A. R. Rom. M. G. 

H. C. obliviscatur me dextera mea. 
j . 6. proposuero, A. G. C. C:ir. Gr. prasposuero, 
y . 7. usque td fundamentum. A. usque dum fundamen- 

tum. G. H C. quoadusque fundamentum, 

EX PSALMO CXXXVll. 

y . i. Ipsi David. Gr. addit, Aggan etZacharict. 
hiMU t • i* quoniam audisti verba oris mei. Id abesl a 

G. et Hebr. 
) . 2. el veritate tua, G. el pietate tua. 
Ilnii t . 2. super omne. R. Rom. suptr nos. M. G. II. 

C* iuper omnia. 



f , 3. exaudi me, A. M. Gr. cito exau(U me. C. veloci- 

ter, eic. 
Ilcm f , 3. muttipUcabis in amma mea virtutem, R. 

Rom. adduiit. tuam, Al A. habel, mutiiplicabis me 

in anima mea virtute G. C. multipUcasti me in auima 

mea in virtute tua,M, elGr. concordant cumA. cui 

tantum addniit, tua, 
f , 5. in viis Domini, R. Rom. G.C. in canJSts, eic„ 

quia pro ocou, legebaiur wSai^. R. Rom. C. Do- 

mino. 
f . 8. Domintu retribuet. A. G. juxla Gr. Domine re- 

tribues, R. Rom. Domine retribue. 
Item t . 8. in scsculum, A. in wternum, 
Ilem 7 . 8. nedespicias. G. II. non omittas. Ilebr. ne 

dinuttas, Gr. /A«i ira^ <S^(. 

EX PSALMO CXXXVIIl. 

f . 2. sessionem meam. G. passionem meam. 

y .Z.et funiculummeum, etc. A. et Umitem meum, R. 

Rom. G. II. C. et directionem meam. M. et funem 

meum, Hebr. et accubitionem meam. 
f , i. nott est sermo, A. R. Rom M. G. H. C. non est 

dolus. In Gr. Xiyoi ASixoi. 
f , 9. diluculo, A. in directum. R, Rom. G. H. C. 

ante lucem, G. ante lucem in directum, M. a matu- 

tino. Gr. xar hpedT^ : pro quo in aliis libris , xa?* 

SpBpo'^. 
f , \i, iUuminatiomea. Vox tnea abest ab A. Car. Gcr. 

Gr. 
f . 14. magnificatus es, A. R. Rom. M. juxla Gr. miri- 

ficatus es, G. II. mirificatus sum, Hebr. magnificasti 

me. 
^ . 15. A'on, est occultatum os meum a te^ quod fecisti 

in abscondito, G. Non occultum ossum meum ad ea 

qwB fecisU in occulto, 
f , 16. Imperfectum meum, etc.M.juxla Gr. Inopera- 

tum meum. G. Imverfectum tuum videruniocuUmei, 

Ilebr. informemadiiuc me, etc. 
Item ^ . 16. dies formabuntur, A M. C. per diem, etc. 

A. errabunt, ;auasi iii Gr. Icgeril nXavx^iiffoymc, pro 

T[>avOii9evTai. H. die replebuntur, 
t • 17. honorificaU sunt, M. honorandi sunt, 
Item ^.17. confortatus est. A. juxta Gr. confortaU 

suni, G. C. confirmati sunt, 
^ . 20. dicitis in cogitatione. A. H. C. Gr. dices in co- 

gitatione. G. dicis, elc. M. contentiosi estis in cogitn- 

tionibus, Ilebr. contradicent tibi sceUrate, 
llem f . 20. civitates tuas. A. R. Rum. M. G. Gir. 

Colb. Ger. Gal. civitates suas. 
f . 23. . interroga me , et cognosce semitas meas, 

A. Scrutare ms, etc. M. Afflige me, et scito vias 

meas. 
f . 24. tn via ceterna, R. Rom. H. in viam wter- 

nmn. 

EX P.SALMO CXXXIX. 

f . 4. sicut serpentis. A. R. Rom. M. G. II C. sic- 

ut serpentes, £t sic Yulgata in Car. Colb. Gcr. 

Gal. 
f , 6. extcttderunt in laqueum. A. R. Rom. M. G. II. 

C. juxlu Gr.addiint, pedibus meis. 
f , 8. obumbrasU super caput, clc. R. obumbra caput^ 

eic. 
^ . 9. Ne tradasmcs Domine, a desiderio meo, G, Non 

Iradas, Domine, desiderium meum peccatori. Car. 

G)lb. C. Gal. Nontradas, Domine, desiderio meo pec' 

catori. Ilebr. Ne des, Domine, desideria impii. 
^ . 11. carbones in ignem dejicies eos.\. juxtaGr. car- 

bones igms in terra, et dejicies fvel. dejicient) eos, G, 

carbones ignis, et dejiciet eos. H. carbones ignis, SU" 

per terram dejicies eos, 
f , 12. capient in intcritu. A. juxta Gr. venabuntur in 

interitum, 
f . 13. Et tindictam. A. juxia Gr. etcatuam, 

EX PSALMO CXL. 

f .Z. et ostium circumstantice lubiis meis. A. et osttum 

continentitB cireum tabia mea. 
f . ^, ct uon communicabo, A. G, ct non combinabo, 

R. II. ct non combinabor. 



57 



PRiEFATK). 



5S 



f . 5. otcum autem peceaiorh, G. nmericordia pecea* 

tori$. 
f . 6. jwictipetrcs, A. ciim. Hebr. juxta petram, R. 

Rom. M. G. H C. conlinuati pctra. 
Itsni. ^ . 6. potuerunt, A. pran^aluerunt, Gr. ^ZwdTnaw. 

duhuerunt. Hebr. «ilfcora $unt. 
f . 7. «ntpijbesl. A. disrupta est. G. C. eruptum etty 

R. Ram. W. eructuat, sive eruciat. 
^ • 10. m^lariter, A. singularis, 

EX PSALMO CXLI. 

^ . 3. Effundo,','. pronuntio, A. R. M. jiixta Gr. 
61 Hcbr, Effundam, A. C. annuntiabo. R. pronuii- 

^ . 4. /n deficendo ex me, R. Rom. M. C. /n deficiendo 
in me, A. Dum ci<>/4?n/ n me spiritus meus, 

lleni t • ^- absconderunt laqueum. R. M. abscondermU 
superbi laqueos, 

f .8. me exspectanl justi, A. juxta Gr. mepulinebunt 
Jutli, Hebr. in m« coronabuntnr justi. 

EX mLMO CXLII. 

f . A. et anxiatut est tuper me. A. Tcedium pastus e$l 

in me. 
f . iO. in terram rectam. Gr. sonal, nt recta rnec ad- 

dit, terra. R. Rom. balient, tn vtom rectam. 

EX PSALMO CXLIIf. 

f , Z, reputas. A. testimat. M. insfVax. 

f . 8. dextera imquitati$. C. dextera mendadi. £t sic 

Hebr. 
y . 40. Qvt da$.\\ redemiiti, A. jnxta Gr. et Hebr. 

Qui dat.'.\ redimt. R. M. G. H. C. Qui (ias.-.-. (i- 

6«ras. 
^ . I^. novellcB plantationes in juventute $ua. A. no* 

veiiie con$tabihUB in juventute $ua. R. M. novellce 

piantatione$ $tabHitas a juventute iua^ G. C. novella 

pUmtatioms stabilita a juventute $ua. H. novella planr 

tatio $tabilita tn, eic. 
^ . 43. tn egres$ibu$ $ui$. R. M. G. C. in itineribu$ 

$ui$. Hebr. tn compiti$ noUri$, 

EX PSALMO CXLIV. 

^.4. Deu$ mett$ rex. A. H. juxta Gr. addnut, 

meH$. 
f . 5. gloria $anctitati$ tuce bquentur, R. Roni. H. C. 

Maje$tati$ iaes et $anctilatem tuamloquentur. Gr. ma- 

jestaU$ tua et honorem tuum hquentur, et ^anctita^ 

tem tuam dieent, 
^ , 9. wmer»$. Gr. sonat, $u$tinentibu$. 



f . 42. magnificentim regni tui. A. magnitmdims deeoris 

regni tui. 
% . 46. omne animal. H. omnem ammam. 
7 . 48. omnibu$ invocantibu$ eum. Id apud R. Rom.G. 

C. Bonnbi semel babeiur. 

EX PSALMO CXLV. 

f . 4. cogitatione$ eorum. A. cogitatione$ eju$. Et sic 

ilebr. 
f . 8. illuminat c(Bco$. A. juxia Gr. $apiente$ facitcoS' 

cos, H. sapientificat cacot. 

EX PSALMO CXLV1. 

^ . 4. Halleluia. G. C. Car. el Gr. addunt, Aggtei et 

Zacharias. Sic eiiam Gr. cum aliquot libris initio 

Psal. cxLVii etcxLvni. 
Item ^ . 4. decoraque. Abest ab A. R. Rom. M. G. H. 

C. Gr. 
f • 2. congregabit. A. coHigen$. R. Rom. G. H. C. con^ 

gregarn. 
f .5. Et $apientice eju$. A. juxta Gr. et inteUigemim 

^u$, Hebr. prudentim ejus. 
f . 7. Prascintte. A. R. M. G. C. Gr. Incipite. U. 7n- 

choate. 
^ . 40. necin tibii$. M. neque in tibialibH$, A. R. Rom. 

G. H. C. nec in tabemaculi$ : quia forte in Gr. pro 

Talc xvi5yuiat€, legciiatnr rcctf ffxijval^. 

Item f , iO. beneptacitum erit ei. A. bene $enUet. Gr» 
bene $entit. 

BX PSALMO CXLVII. 

Tit. HaHeluia H. C. Car. Gr.addunt, Aggmi etZacha- 

ruB. 
t . 43. $era$. A. juxta Gr. et Hebr. vecte$. 
7.45. vebciter. A. juxta Gr. u$que in vdocitatcm. 
f . il.vcut buccella$. A. R.Rom. M. G. C $icut frti- 

$ta panis. 
llein f . 47. qui$ $u$tinebit. A. M. G. C.^ut« $ubsi$tet, 
f . 48. et liquefaciet. A. et tabefaciet. 

EX PSALMO CXLVni. 

f .A.et aquce omne$. Abesi omnes ab R. Rom. C. Car. 

Gal. Gr. el Hcbr. 
f .il. et exaltavit. A. juxta Gr. exaltabit. 

EX PSALMO CXLIX. 

f . A. beneflacitum e$t Domiuo. A. bene facit Dominue. 
Item f .4. in $alutem.G. C. Gr. in $alute. llebr, in Je$u. 

EX PSALMO CL. 

t .^.virtutibu$, R. lioro. M. G. C. Gr. potentatibu$. 
7 . ^.jubilationi$. R. Roin. C. bene tinntentibu$. 



Pnnca restant in snperiorem colleclionem observanda. Ac primum qutdem discrepantianim p;enus illiid , in 
vorunt inlerpunctione situm , unde variatur Intcrdiim sensus . prsetermissum bic necessario fuii , quod nimis 
late pateat , neque alia facile ratione , quam relatis integris Psalteriis ostendi valeat. Pncterea , ne quis psal- 
terium quod appeliant Vetu$ , bic a nobis neglectum putet , admoncre juvat nihil ipsum ab Augusiiiiiaiio dis- 
sidere. Et jam nnlli dubitamus qiiin illnd totum ex Augustini Commeiitariis exscripserit ejusdem in quincu- 
plid Psalterio editor Jac. Faber , qoi Psalmorum verba , rei subjectae quandoque a concionante aptata , non 
alio quam expressa ibi ernnt modo relulit , ut videre est iii Psal. cxx , Levent^ etc. Quod noii satis adverie- 
niiit li , qui Yetu$ istnd et Auguslinianum in suis ad lxx Interpretes scboliis et notis , non pro uno eodem- 
qiie , sed pro doobns babenl Psalteriis. Postremo observatione dignum est , Vulgaiam in quibusdam , tametsi 
rarissiinis locis , minus cum Hebrseo , quam veierem versionero convenire , ob varietatein , credimus , coii- 
tcxtus grxci Hexaplonim , ad qiiem Uieronymus Psalteriuro latinuro emendavit. Exempli gratia , in Psal. iv, 
8, habet Vulgau, A fnunii ; quia graecum exemplar forebat , &Kd xa^KoC, pro ana xacpoC , A tempore , qwB erat 
lectio veteris versionis magis Hebraeo consentanca. 



DE SUBSEQUENTE AUGUSTINI OPERE^ 

CASSIODORUS SENATOR 

IN PROLOGU AD SIUM COMMCNTARiUM IN PSALMOS. 



Cum PsalterTi coBlesiis animarum mella gnstnssem , 
id quod solent desidcrantes efiicere , avidus me per- 
scnilator imroersi , ut dicU salutaria siiaviicr iuibi« 
bcrem jpost amarissimas actiones : sed familiaris in- 
clioaiitibus occurrit obscurilas, quae variis est iiitexta 
personis et velata parabolis. Hasc in dictis viulibus 
noxia dissimubtione prsteritur, duni sxpo iilud re- 
penri soiet ambiguum , quod magni sacramenti gestat 



arcaiium. Tunc ud Augustini facundissiroi patris con- 
fugi opinatissimam (a) leclionein , in qua lauta erat, 
copia coiigesta dictorum , ut reiineri vix possil rele-* 
ctum , quod abunde videtur ex|Hisilum. Credo , ciiiu 
nimis avi^os popuios ecclesiasticis dapibus cxplere 
cupit , necessano fluenla tam rongnx prx*dicatioiii& 

(a) Ms. ccrm., ditertissimam. 



59 



PRiEFATIO. 



60 



enmiiavil. Qiiocirca memor innrmitalis meae . mare 
ipsius quoriimdam psalmorum fonlibiis profusiim , 
«livina misericordia Inrgieiite , iiv rividos vadosos 
fompendiosa brevilaie dedtrxi , uno codice tain diffusa 
coinplecicns , quic ille in decadas qiiindecim mirabi- 
Iiler explic;)vit. Sed , ut quidam de Uoinero aii , (ale 
est de ejii& sensu aliquid subripnrc , quale Ilerciiii 
clavam de manu lollcre (a). Esl enim lilteraruin oni- 

(a) llacrobius, lil). 3saluraa].c. 3. 



nium ma^ister egregius , ei qacd in ubcrtale raruin 
esl , caiilissimus dispuUitor. Decurrit qnippo lanquam 
fons purissiinus nulla txce pollutus ; sed in iniogrilaio 
(idei perseverans , nescii bxreticis dare unde se pos- 
sini aiiqua colluclatione dcfendere. Totus caibolii^us « 
totus ortbodoxus invenilur , et in Eccb^sia Domini 
suavissimo nitore rcsplendcns , supen^iuminis clari- 
tate radiatur. 



VERSUS 

AD EPITOMEN COMMENTARIORUM AUGUSTINI IN PSALMOS, 

CONTENTAM IN VETERE CODICE COLBERTINO, 

Cui codici propyltBum , camerw forma , ad Davidis complectendam imaginem appictum conspicitur , et inscri" 
pfMfit his ad fornicem verbis : Landulfus ovans bunc libcllum fieri jussit , pro quo funde preccs cannina qui 
legis , etc, At vero ad imaginis pedes : Orate pro Annone , hoc suppiico. 



Cantica Davidico cbristum modulantia plectro, 

Expianata lenei floridus iste liber ; 
Maxima succiiictis reserans mjsteria verbis, 

Et profluos scnsus sub brevitate lo^iuens. 
Ilunc Aiipsiiiius, lolo venerabilis orbe , 

Egresius priesul, doctor a|)OStolicus 
lo popuiis largo difl\indeas flumine bnguse, 

Ter qiiinis decadis grande peregit opus ; 
Dum cupil ei tenuesrerum comprendere tiwmas, 

Et mantem i)Icbis vocc movcre pia. 
Sed quiarem miram atque omni raiione salubrem , 

Non omnes avido cordis amore pelunt; 
Inimo etiam plures censu sensuque minores, 

Uaudquaquam tantas quimus babere gazas : 



Uno cuncta simul libuit pcrslringere libro, 

El modicas undas sumere de pelago ; 
Sacpius ut brevitcr possit res tanta rcvolvi, 

>'ec nimiosumptu sive labore gravct. 
Hunc igitur, l^eclor, sensu pcrcurre sagaci , 

Etcape sidereum neclar ab ore sacro : 
Quod recreat roentes, quod mores Ibruiat et ornat ; 

Uude trahunt vires spcs, amor aU|ue ridcs. 
Nam Deus hic ciemens reverendap ijraesidcl arca* , 

Qua^ duplici talnila jura superna leuct : 
. Austeram virgam manuae dulccdinc t^cdans, 

Propilioque super numine cuncta tegens : 
Atque duos inter Cberubinos voce tromenda 

Intonat, et rapidi fulguris igne nucat. 



FRANCISCUS PETRARCHA, JOAN. BOCCACIO, 

DE AUGUSTINI IN PSALMOS OPERE SlRl TRANSM1S30 (a). 



Reasli me munere magnilico ct insigni. Jam Davi- 
diciiin pelngiis sccurior navigabo : vitabo scopulos ; 
neque verborum fluctibiis« neqne fraclanim senten- 
tiariim coHisione terrebor. Solebam ipsis meis viribus 
in altuni niii, et niinc altius bracbia jactando, nunc 
assere fortuito siibnixus , per obstantes fluctus fesso 
ingcnio labonire : ita qiiidem ut saepe cum Petro 
inergi incipicns exclamarem, Domine, salvum me fac 
(Matih. XIV, 50) : et s:cpe cuin Chrislo manum suppli- 
cibus porrigente consurgerem. Hos inter aestus, pup- 
pim tu inilii pr.Tvalidam et nauclerum industrium 
destinasli, divini ingenii Augusiinum : cujus opus im- 
niensum , qiiod vulgo Ires in partes , apud quosdam 
plurifariam divisum, muliis et magnis voluminibus 
continetur, toium uno volumine comprehensum (b)^ 
et a te mihi iransmissnm bctus stupensque suscepi. 
Kt dixi mecum, Non est inertias locus : si quid otii 
supererit, iste discutiet. Magnus adest hospes et magno 
curandus impciiio. Dormire totis noctibus non sinet. 
Fnislra jacetis adlinc conjunctis oculis : vigilandnm 
cst, lucubrandiim est. Frustra quietem meditamini : 
laborandum esl. Veriim dicnm : Nemo ex amicis 
iilum sine admiratione respexil, cimctis nna voce te- 
stantibus, nunqiiam se librum taiiii corporis vidisse. 
Quod de me ipse profiteor, rerum taliuin haud iilti- 
iniis inquisilor : ncc inolc littcrarum, quam sensnum 
ubertate, majus opus. Monstruni est cogilare, quan- 
tus ille Vir ingenio, quantus studio fuit ; unde ille 
fervor impetusque scribendi sancto Viro, illa rerum 
divinarum notitia terreuis diu primum illecebris 
capto, illa demnm laborum patientia seni, illud otium 
episcopo, illa Romani eloquii faciilias Afro hoinini ; 
. de quo proprie dictum putes, quod ipse de Marco 
Varrone dixit, Terenlianum secntns : Yir ^ inquit, 
dociissimus undecumque Varro , qui tam multa legit , 



ta) Ppist. yariar. 22 vel24.^ 



[b) Islud ipsum nunc in duo divisuni asservatur in bi- , 
'liliuuiecar.egia. Uispicellss. SyllabumiQfra, col.^-66. ' 



ut aliquid ei scribere vaeavisse wiremtr ; et tum mutta 
scripsity quam multa vix qucmqvam legnc poasi: crcdn^ 
mus (a). Sed ut alia omittani cjnsdcni ingcnii mo- 
numenta, seu quse multa sunt inibi , scu (|ni!)ns .id- 
huc careo ; et rursum , scu qua: Rclr.ictaii(inuin 
suarum libris ipse idem conimcmorat scu qux ibi m'I 
oblita forte, vel neglecta, vel iiundum scripta pra icr- 
iit, atque omnia relegendnm viia bumana vix siiffi- 
cit : quis eum, si nibil aliud cgisset, unurn boc S( ri- 
bere potuisse non stupeat? Nullum unum cl uitins 
opus nominis latinis editum litieris, buic inagniiiKiini 
conferenduin scio, nisi forte sit alter ejusdcni libcr iii 
Epistolas Pauli, quod, nisi fallit exislimatin, fnisira> 
turque memoria , prope ad eamdcm litierariiin <!iii!> 
geriera videtur accedere : vel Titi Livii lltMiinnnrw.n 
rerum liber ingens, quem in paries, quas DciVidrs 
vocant, non ipse qiii scripsit, scd fastidiosa lcgtMitiiini 
scidit ignavia. Huic tali amicilinc tua! dono, piMicr 
eam qoam loquor magnitudinem , et lihri dccor, ei 
vetustioris Utterae majestas, et nmnis sobrins :u:(;<'(lii 
oruatus ; ut cum oculos ibi figere coeperini, siii(Mi!os:e 
hirudinis in morem nequenm nisi plenos avelierc. Iia 
mibi sxpe dies impransns pnctcrlabitnr, nox ins(»iii- 
nis : in quoquidem deleclationi iiieui, quain jnin fcre 
unicam, nec nisi ex litterarnm lcctione pcrcipio , 
qiiantum hac tua liberalitate sit additum, non facite 
vulgus existimet, cui extra corporeos seusus nulla vo- 
luptas esl : tu vero perfacilc ; neqiie mirabere libri 
liiijus adventum me sitienter atque anxie exspcciasse. 
Scis ut cupiditati longa brevitas, festinatio tarda cst. 
Unod si apud Nasonem amantis insani verbum csi, 

t sepUma nox agitur, spatium mibi longius anno. » 
quod mibi visum putas , cui inter exspectandum , iiC 
<>x persona alterius ait idcm, 

€ Luoa quater latuit, toto quater orbe recrevit ? i 
(ovid. Heroid.^ epist. 2.) 

Solet bouesta cupientium flamma sercnior esse, non 
(a) Ub. VI de civit. Dei, cap. 9. 



61 



PRiEFATIO 



62 



seirnior. Consiilto Uimen acturiii rear, non qtiidein 
obj tc , oui in miKcndo niuiiaro sollicitudincni ha- 
iHiisti ; sea ad foriiiain (a) [tolius, ut ipsa dilaiio desi- 

(a) Forte, ab o/to, vel quid simile. 



drrio meo calcar, munfriqiic tiio jn^affam cumularet. 
Pro r|iio libi grales incriinfi agcndi iic forle piHes 
quod lujjiis episloUe roint xlus, aiit dios nnns inodnin 
siatuat ; wm aliutn soio qnam lcgcndi viveiidi<5U<» li- 
nem lore. Vale noMri nicinor. 



PR^FATIO CIJJUSDAM RKCENTIORIS 

IN COMMENTARIOS AUGUSTINI, QUOS SCRIPSIT IN PSALMOS. 



Ciim non solum divinac, veruin ctiam humana; phi« 
losophiae veritas doceat, nihil fruslra, et sine causa, 
sivc in Dei, sive in natunc operibus esse factuin ; 
non iiarum eorum aiiinios, qui singuloriim ralionem 
factorum conati snnl reddere, quxstio pulsavit, cuju.s 
rci cnusa et ad qiiid homo conaitus sil. Ad quam dis- 
solveiidam etsi multoniin philosophorum ingenia sol- 
licite ac plurimum laboraveriiit, npliuseoruni lainen 
\cram integramque rationcm reddere potuit. Quo 
factiiin est, ut a recto veritatis trainite deviantes, in 
▼arios inexcusabileMpie errorcs inciderint. Nec mi- 
rum : qui enim ralionem sui ignorabant, quo pacio 
cujusTis altertus rationem scire poleraiil? Divina au- 
t(*m Scriplura ah hominis Condilore inspirala, sola 
summain porfectamque Tactionis ipsius causam in lu- 
cem produxit ; non inodo generalem, qua Dominiis 
oniniuni universa propter se operatus cst {Prov. xVi, 
4). Si*d et in specic ollicii sut raiionem, digniiatem (i- 
iicaique demonstrans. Ita enim scripluni est : Deu$ 
de tarra creavil hominem^ et secundum imagincm suam 
fecit iUwn. Et puulo post : Posuit oculum suum super 
corda illorum^ ostendere lUis magnalia operum suortmi, 
«( nomen sanctificationis cottaudent , et gloriari in mi" 
rabilibus illius, ut magnalia enarrent operum ejus 
( Eccti. XVII, i, 7 et 8). Quorum oinnium hxc summa 
cst, Dcurti idcirco hoininem, lalcinqtie condidisse, ot 
«'sset qiii opera cjus inlclligeret, qui providentiam 
itisponendi , rntionem faciendi , virtulem consuin- 
ninndi, poteiuiam conservandi, sapientinm guber- 
nandi, clcmentiain benefaciendi , ei scnsu adniirari , 
ci voce enarrure alqne collaiidare possel, hoc esl, ut 
iumm faciordm coleret. Qucmadmoiiuni itaquc facius 
cst mundus propter hoinincm, ut ci serviret : iia 
hoiiio factus est propter Deuin, iit ei serviret. Sic 
crgo mundus idcirco lactus est, ut licret hoino : homo 
vero ideo factus cst« ui Deum faclorein suum ngiio- 
sceret ; ideo agnoscerel, ut amnret et coleret ; ideo 
aniarct et coleret, tit beatain iinmonalitateiu pro 
mercede laboris cnpcret ; ideo autem pra.>mio beatae 
iaimortalitatis ariiceretur, ut similis eflecius Angelis, 
sumnio et immoriali Deo in pcrpetiium servirei , ct 
e&iet regnum acternum ipsi Deo. Ha?c est summa re- 
nim, boc arcanum Dei, hoc constitulionis inundi 
tiiysterium, hirc condili hoininis ratio, hic univcrso- 
riim cardo. Hocqui iiescit. si ipse hoiiio sil nescitur. 
iloc si philosophi tenuissent, in tot tam varios tamque 
pcruiciosos errores prolapsi non fiiisscnl. Hanc deni- 
i|ue conditionis su;e raiioncm ut homo jugiter teneret, 
in prxceptum sibi posila est, saiicto legislatore Moyse 
.-ittestante, et Judaicum popiiliim ita coinmonente : 
Et muic, inquit, quid Dominus Deus tuus pelit a te^ nisi 
N/ timeas Dominum Deum tuum^ ei umbules in viis ejus, 
1 1 diUgas eum, ac servias Domino Deo tuo in toto corde 
tno^ el m tota anima tua^ cuslodiasque mandata Domi' 
Mt, ei ceremonias ejus, quas ego hodie prcecipio tibi, nt 
b.^ne sit tibi ? Et jiost pauca : Duminum Deum tnum^ 
iiiquil, timebiSf et ei soit servies ( Deut. x, 12, 15, 20 ). 
Neque islud pra:tereunduin est, quod eadein qiioqiie 
«le cnusa, noii solum condiiUb est homo, sed ei hoiui- 
tiis Conditor Osictus est hoiiio, Zacharia parente prae- 
rursoris Domini Spiritu sancto repleto, ita inter c;e- 
irra vaticiiiante et dicente : Jusjurandum quod juruvil 
ad Abraham patrem nostrum^ daturum se nobis ; ut sine 
timorg de manu inimicorum nostrorum liberati^ servia' 
mus t//t, in sanctitate et justitia coram ipso, omnibus 
diebus nostris (Luc, i. 73*75). Ecce testimonio tanl/ 
propbeUe idcirco etiam Deum propter tiomtnem, ho- 
luitim factum, iuio et bomiui servivissc, ut ct liumo 



dignam sihi scrvitiiiem rependeret. Indicta aofem ho« 
niiiii scrvilus, licel niuliifarie inlerpreiari, multis va- 
riisqne modis Deo creaioh exhiheri possit ; iiihil ta- 
men aliud esi qiiam debilus Deo culius , et hfc nou 
aliud quam devota ipsius laiidatio. c Summusenim^ 
Lactantio Firmjano teste^ cotendi Dcr ritus est^ ex ore 
JKSti hominis ad Deum directa taudatio. Qna^ tamen 
ipsa, inquit, ut Deo sitaccepta, et humititate, et timore, 
et devotione maxima opus est ; ne quis forte integritatis 
et innocentias fiduciam gerens^ tumoris el arrogantim 
crimen incurrat, eoque facto gratiam virtutis amittat (o). i 
Unde et sanctus Moyses postquam pr»memoraiuiii 
expressit pncccptuiii, suhjecil, Ipsi adhojrebis, ipse 
est iaus tua (Deut. x, 20 ct 21): hoc est, quem solum 
laudare debes. Iljnc est vcra religio, haic recta pielas, 
h*c debita Deo scrviliis. Iloc cst acceptabile jiigequo 
sacrificium, quo coli, placari. honoriflcari et giorifi- 
cari vull Dcus, ipso per Prophelam couteslanle, et 
dicente : Immota Deo sacrificium taudis , et redde At- 
tisnmo vota tua. Et in calce ejusdem valicinii : Sacri- 
ficium^ iiiqiiil, taudis honorificabit me^ et itlic iter quo 
ostendam illi saluture Dd (PsaL xlix, 14, 23). 

Verum quamvis ad hanc servitutem onines houN- 
nes teneantiir ; quosdain tamen Dominus ele^ii , a 
quibus prxcipue et specialius coli alque iaudari vo- 
liiil, ut in Veteri Teslameulo populuin Israeliticnin , 
ad qiiem Moyses ita locutus est : Te elegit Dominus 
Deus tuus , ut sis ei populus necuRaris de cunctis po- 
pulisqui suntsuper terram (Deut. vii, C). El iienim 
posi iiiulla : En DominuSy inquit , elegit te hodie^ vt sis 
ei popuius peculiaris , sicul locutus est tibi , et cnxtO' 
dias omnia prwcepta illius, et faciet te excetsiorem cwi- 
ctis qentibuSt quas creavit in laudem et gloriam sunm . 
ut sis populus sanctus Domini Dei tui (Id» xxvi, 18 ^i 
19). Sic et in Novo Tesumento populum ctiri.>tia- 
num ad sui laudem et gloriain singiilariter rlcgii , 
Apostolo Ephesiis hoc scribente , et oh id Donni hc- 
nedicente et laudaute : Benedictus , impiit , Deus ct 
Pater Domini noslri Jesu Christi , qui benedixit uos in 
omni benedictione spirituali in cwteslibus in Cluisio , 
sicut elegit nos in ipso ante mundi constilutionem , ut 
essemus sanctiet immaculati in eonspectu ejus in chn* 
ritate. Qui prtedettinavit nos in adoptionem filiorum 
per Jesum Chrittum in ipsum ^' secundum propositnm 
voluntatis suai , in laudem glorice gratioe suas (Ephes. i, 
5-6). Item quemadmodum iii Veteri Testaiiienio cx 
electo populo subelegit sibi Dominus (ilios Levi , qni 
specialitcr sibi in ininisteriis tabernaculi servirent , 
secundum quod ad Aaron loculusest : EgOy iiiquii, dedi 
vobis fratres vestros Levitas de medio filiorum Isincl, 
et tradidi donum Domino , ut serviant in ministeriis ta- 
bernacuti ejus(Num. xviu, 6). Quos postea rex Da- 
vid inslituit utstarent mane ad coiilitendum et ca- 
nendum Domino (IPaf. xxvi, 4), similiicrque ad 
vesperam , eic. Sic simili modo in Novo Te^tamenio 
ex populo christiano subelecti sunt clerici et saccr- 
dotes, ut illi specialiter Domino serviaiit , et viriutcs 
ejus enarrando , eum laudent et colant. Quod Pelri 
Apostolorum priiicipis aiicloritate comprobatur, ad 
eos sic scribentis : Yo$ autem genus eteclum , regaU 
sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut vir- 
tutes annuntietis ejus^ qui de tenebris vos wcavit in ad- 
mirabite lumen suum (i Petr. ii, 9). Et sicut liiii Levi 
cerlis temporibus et iioris , laudibus divinis devotius 
iiisistebiint, ita et clerici debeiit. Nam el clerici a 
sorle dicli suiil, eo qiiod sint Je sorlc Doniini ; ipsuiQ 

(a) l.actaQt. in libro vi, ilc vcro Culuu c, i^. 



65 



PRiEFATIO. 



M 



|)ro sortc et lixrcdUate siia cum filiis Levi in perpe- 
tuuin possessuri, dummodo hic debilo cultu et digna 
laodatione ei servierint. 

Illud pmDlerea consideralione dignum e^i , nec my- 
aierio caret , quod cum lota Scriplura divinitus in- 
spiraia , ad Dei laudem et gloriam ordinata et con- 
scripta sit , tota etiam liomini ad cjQs doclrtnam et 
consolationem Iradita , loia denique divinis laudibus 
plcna , universa a quibus debita Dei laudatio sunii 
potest inducens , omnemque laudandi formam at(|ue 
rationem esponens ; sancta tamen Ecclesia quibus- 
dam Scripturis specialius alque frequentius in divino 
cultu uti volnil. Nam sicut ex utriusque Testamenti 
populis Dominus quosdam specialiter eiegjt, ut su- 
perius expositum est ; ila et ex utriusque Testamenli 
8criptnris quasdam specialiler in cuKu suo voluit 
frequentari, utpoie ex Veteri Testamento librum 
Psalmorum , bac pnpsertim ratione , ut doclo Diony- 
sio placet , quia Psalnii per modum laudis compre- 
lienduiit quidquid in sacra Scriptura continetur (a). 
Undo et liic Psalmorum liber re^istrum est totius sa- 
cr.e Scriptune, et consummalio totius theologice 
p:igiiiae. Quem et subsequens divi Augustini nostri 
prologus innumeris peiie pnpconiis commendat et 
cxtollit. Hunc librum sacer canon , inter cetera qiisB 
sacerdoiibus ad sciendiim necessaria sunt, discen- 
dum commonet. Gum enim intelligenter Deo psallen- 
dum sit,qaomodo debite Deo psaliere potest,qui 

(a)Dionjt. de eocL Hierarcfaia, c. 3. 



quid psallat ignorat? Jubet namque sanclus Psalini- 
sta noster ut psallentes Deo inleliigenler psallnnt. 
Quoniam rex, iiiquil, omm$ terrce Deut, psalliie Mpien- 
ter ( Psal, xlvi, 8) , hoc est inlelligenter, ul alia lil- 
tera habet. Quia vcro hic liber tot el tam profutidis 
mysteriis plenus est , ut a nemine sine revilatione 
vel docto interprete possit inlelligi ; ea de re magnus 
ille doctor Auguslinus noster, devotissimiis Dei cul- 
tor, aniinarum*|ue salutis zeiaior ardentissimus , il- 
lius explaiiailoni vigilaiiti studio insudavil, clausa 
qiiaeque reserans» abscondiin revelans, mysteria 
pandens , obsciira diliicidans , diibia definiens , vitia 
detcsians , virlutcs extollens , siipplicia comminans, 
prxmia promitiens , pusillaniines confortans, [)nusu- 
mentes delerrcns , perseveranics coronans ; ila ut 
nemo qui diligenter legerit , absque friiclu discedat. 
Ilnic igitiir oneri stiidium impendant , illud frequen- 
ter Icganl, illius sensum teiieant omnesqiii iii sor- 
tem Doniiiii , ut illum deblia serviiute laudeiit ct 
{[loriilcent , elecli sunt : ne ne^ligenlcs et ignari , 
illam divinae comminationis ultionem experiaiiiur : 
Quia tu tciemiam repuUsti^ repetlam te, ne sacerdotio 
fungarismihi {Osea iv, 6). Et isUim adhuc lerribilem : 
Dixi , semper hi errant corde: ipsi vero non cognoverunt 
via$ meat , quibutiuravi in ira mea , si intrabunt in re- 
aiif>m tneam (P$al xciv, 10, li) : et ita partem suam 
babiiuri siiil cum hypocritis. Quin potius inlelligentes 
et tenenles raiionem qua condiii sunt , Conditorein 
pro sorie hxreditatis sux possideant , laudcnt et glo- 
rificent in sxcula sxculoruui. Amcn. 



INLIBRUM PSALMORUMPROLOGUS, 

Attgustino In editis olhn tributus, sed non in omnibos manoscripUs repertus. Ipsa est Basilii ad ejus Commcntarium hi 

Psahnos prxfisitio ex interpretatione Rufioi. 



Omnis Scriptiira divinitus inspirata , utilis est ad 
docendum (II 7mi. iii , i6). Hac ipsa de causa a Spi- 
ritu sancto conscripta est , id cst , ut veluli ex conn 
niuni quodam sanilatis fonte, omnes nobis ex hac re- 
inedia propriis passionibus assiimaiiius. Sanitat enim^ 
inquit , compe$cit peccata magna. Alia namque sunt 
qiix Prophetae tradunt , alia quae historici (a), lex 
qiioque alia, proverbiorum etiam admonitio alia : 
Psalmorum vero liber quaecumque utilia sunt ex 
omnibus continet. Futura pncdicit, veterum gesta 
commeroorat, legero viventibus tribuil, gerendorum 
statuit roodiim : et ut breviter dicam, communis qui- 
dam bonae doclrinae thesaurus est, apte singiilis iie< 
cess;)ria subministrans. Veteribus namque aniinarum 
vulncribiis novil mederi , sed et rcccnlibiis velocis- 
simum srit adhibere rcmediuin , atque iniaciis perse* 
verantiam salutis adhiberc ; sed ct univcrsis pariter 
passionibus subvenire, qu.-e dominationibus variis 
iiuinanas animas angunt. £t hoc sub modulatione 
quadam et delectabili canore , hiimanum animum (b) 
ad pudicitiam provocante. Quoniain quidem Spirilus 
sanctus tidens obluclanlem ac resistentem a virtutis 
via humani generis aninium, et ad delcclationes viue 
magis indinari» qham ad virtutis rectum ilereri|;i , 
delectabilibus roodulis cantilenae vim suae doctrinae 
permiscuit (c) ; ut dum suavilate carminis mulceiur 
audilus , divinj sermonis pariler utilitas inseraiur : 
sccundum sapientes medicos, qui si quando usus po- 
poscerit ut ansteriora niedicamenta a^ris offerant 
inortalibiis ; ne xger utilitalem pne austeritate refii- 
giat , ora ac summitates poculi quo remedium porri- 
gunt, melle circumlinunt. Proptcrea ergo Psalmorum 
iiobis per modulos apta sunt carmina, ut qui vel 
aetate puertli , vel adolescentes sunt moribus , quasi 
caniilena qiaadain psallenles delectari videantur. 
l\evera enim animas illuminant ac menlem. Plurimi 



I 

fiaJu 



Alias, Mstoria. 

Alias, $ensum, 
cS Altas, dirigi^ delectabiles modulos cantUewe cum »' 
ioctrina permiscuit. 



enim ex Iiis qui in Ecclesiam commeant , neqiie apo- 
stolica pmecepla facilc possunt , neque prophelica vel 
liqtiido discere, vel cum didicerint retinere; Psalino- 
rum vcro responsa et inlra doinos, interdum eiiam 
in publico canunt : et sicubi qiiis qiiamvis fero sc ra- 
bidissimo furore rapletiir, si forte fuerit Psalmi , iit 
ila dixerim, carininibus incantatus , conlinuo oinnis 
rabies ferocitaiis ejus abscedii. 

Psalmus tranquillitas animorum est, signifer pa- 
cis, perturbationes vel fluctus cogitationum c(vhibeiis, 
iracundiam reprimens , luxum repellcns, sobrieUilein 
suggerens , amicitiaiii congregans , addiicens in con- 
cordiam discrepantes , reconcilians iniinicos. Quis 
enim uUra iniinicum dical eum , cum quo iinani ad 
Deiim Psalini emiserit vocem? Ex quo inlelligitur, 
quia, qiiod omniuin bonorum maximnm est , chnh- 
taleni Psalmus iiistaurat , conjunctionein qiiauulam 
per consonantiam vocis efliciens , et diversuni popu- 
lum unius chori per concordiam consona niodula- 
tione consocians. Psalmus daemones fugat, Angelos 
ad adjutorium invitat. Scutum enim in noctnrnis ter- 
roribus , diurnorumque requies esl laborum , tiitela 
pueris , juvenibus omamentum , solamen senibus , ' 
mulieribus apiissimus decor. Descrtas habitare facit 
urbes , sobrietatem docet : incipientibus primuin ef- 
ficitur elementum , prolicientibus incremenium, per- 
feciis stabiie firniamentum , totius Ecclesiae vox una. 
Psalmus solemnitaies decorat : Psalmus Iristitiam 
qu% propter Deuin est, mollit : Phalinus etiatn ex 
cordc lapideo lacrymas movet. Psalinus Angelorum 
opus est , exerciluum coelestium spirilnale thyniia- 
nia. vere admirandi magistri sapicns inslitutum « 
ut sinuil et caniare videamur , et quod ad utilitatem 
aiiimse periinet , doceamur! Pcr quod magis neces- 
saria doctrina nostris menlibus informatiir : pro eo 
quod siqua per vim ct difricultatem aliqiiam aiiimis 
nostris fuerint inseria, conlinuo dilabuntur; ea veni 
qiiae cum gratia et dilcclionc suscepimus, ncscio qi\ 
|)acto inagis residcrc in mcnlibus, ac inenioriae \*( 
dcnturiniiarerc. Quid aulem est, quod nou discatur 



6S 



PRiEFATIO. 



06 



m Psalmis? Non omnis magnitudo virtutis» non 
norina jusiitiae, non pudicitiae decor, non prudentix 
coiisummatio , non patientiae reffula, non omne quid- 
qoid potest dici bonum ? Procedit ex ipsis Dei scien- 
lia perfecta, pnenuntiatio Chrisii in carne venturi, et 
communis resurrectionis spes , suppliciorum metus ^ 
glorix poUicitatio , mysteriorum revelatio : omnia 
prorsus in liis velut magno quodam et communi the- 
sauro, recondita atque conferta sunt bona. 

Queni libnim Propheta , chm multa sint organa 
maBicorum, huic tamen organo quod Psalieriuro ap- 
pellalur, aplavit; de superioribiis , ut mihi vide- 
im, iDspiratam Dei (a) gratiani per Spiritum san- 



(a}Alias,d. 



ctum doccns. Quoniam quidem hiic solum orga- 
num musicorum sonos de superioribus habere fer- 
tur. Githara namque, vei iyra , ex inferiori parte aes 
vel tympanum habens , resultat ac resonat ad ple- 
ctrum : psalierium vero harmonias de superioribus 
habere refertur aptatas , et sonorum causas desuper 
dare. Quo sciiicei etiam per hoc nos doceamur, quae 
sursuni sunl et qune superiora attendere ; et qux in- 
lima, id est, vitia camalia decliiiare. Sed illiid arbi- 
tror profundius nobis prophelica hac iiuticari ratioiie^ 
ac per formain nos organi istius edoceri, quod hi qni 
diligenies et apti . moderatique sunt moribus , facile 
perviiim ad superiora iter liabeant. Sed videamus taa- 
dem, quid etiam ipsa Psalmorum indiceiit iiiitia. 



m PRIMUM PSALMUM ANNOTATIO, 



In editls qoidem antiquioribus Augustino tributa, sed non hi omDibus Mss. reperta, neque de Psabnorum auctore conseft* 
tiens cum Auguslini opinione in iib. 17 de Civitate Dei, c. U. 



Diversa sunt genera propbeiiae : et proinde cujus 
baee voi , vel in qua persona proprie dictum sit , aut 
cur litulum non babeat , requiramus. Centum itaque 
et quinquaginu Psalmos esse, nulla dubitatio est, et 
qui Psalmus quotus sit, vel a ouo recilatus sit , titu- 
K»nim inscriotione ostenditur. Non eiiim omnes Psal- 
mi a David ^iti simt. Ipse enim David ex omni populo 
i|iiatoor principes Spiritu sanclo mundalos eleffil, 
quorum nomina sunt Asapb, £man, Ethan, et Tdi- 
thun , ttt in quemcumoue divinus Suiritus intrasset , 
hymnum Deo caneret. David ergo solus novem psal- 
nios ore proprio cecinit : reliqui autem ab illis qua- 
iQor principibus, juxta titulorum inscriptionem , sunl 
dicii. Hic autem quia titulum , sicui jam dixi , non 
habet ; requirendum nobis esl, qua ratione inter c;e- 
leros solus non babeat tituli inscriptionem, vel a quo 
fuerii reciutus. Nam si Psalmoffraphus secundum el 
lertium et quartum et omnes vcl in numero redigere, 
vel caosas singulorum ostendere poiuit ; cur non el 
buic titulum imposuit, et utrum primus esset, osten- 



dit?Sed quia hic psaimiis propriam vocem Dei lo« 

aiientis inducit, ideo titulum non habet, ne quid 
ivino eloquio prxponeretur, aut primus dlcerelur , 
qui noii primus , sed unus est appellatos : et ideo 

Erxaiiulationem habere non potuit, nec debuit, ne si 
abuisset ut primus esset , melior untum in ordine 
numeri, non auctoritate judicaretur : aut ne , ut jam- 
relatuin est, aliquid praeponeret diviiio eloquio Psal- 
mographus , praetitulaiione praeposita. Nain et pr;e 
caeteris potuisset intelligi, si primus dictus fuisset. Cl 
ideo solus titulum non habet , ut perspicuum esseC 
qiiantum inter caeteros emineret. Unde jam animad- 
vertere debet Prudentia Yestra , quanta vis, quanU 
auctoritas , quanta ratio in hoc psalmo versetur, cul 
nec titulum ausus est scriba praeponere , nec nome- 
niro indicare; ul soiom eum et unum , potius quam 
primum ostendcret. Igitur quia favente Deo, el vocis 
auctoritas jam osiensa est, et tituli ratio dcmonstra- 
U ; superest, ut de ipso psalmo tractemus. 



STLLABUS GODIGUM 

AD QDOS RECOGNITDM EST ADGUSTINI OPDS IN PSALMOS. 



MAIOJSCRIPTI OODICES. 

AbliaUae S. Aodoeni Rotomagensis, qui aonos fere 700 prae- 

fienuil. 
Beocensis Abbatiae Mss. ejusdem aetatLs. 

i codices, id est, variantes lectiones per Lovanienses 
losooUectae. 
„. BeoigiuDivioneDsis Mss. 
BeUovacensls Eodesiae antiquissimusoodex in postremos aO 

psaliDOS. 
ChristUue serenissiinse sueconim Reginae unus, septem- 

dedm ex prioribiis psalmis, id est a 34 ad 50 conlincns ; 

et alter posteriores triginia duos, a i i9 scilicet ad 150. 
Cull>ertini codices optimae notae. 
Gorbeienses per totum boc opus duo, et iDterduro plures in 

eosdem tnctatus, pleriqueante aauos 800 scripu. 
Abbatia: de ( nltura apud Ceuouianos peranliquus oodex in 

iiriores 50 |.sabnos. 
Pcrrarieusis Alit>atiae oodex vigiati sex PsaiiDOSOOinpleclcus, 

atf5;id98. 
Floriacenses Mas. annorum drciter 700. 
S. Mauri Fossatensis peraatiquus Ms. in i salmos Gradualos. 
RR. PP. Fuliensium s. Bernardi Parisiensis Mss. duo : alier 

psiiniossexdecim, a35ad50; alter octodedm conliaet, 

bi^pealOladliS. ^ . . 

eodesiae s. Gatiani Turonensis optimae nolae oodex ui pno- 

rescentumpsabnos. 
GemineticeDsis Abbatiae Mss. aanorum lere iOO. 
Ito. s. Germani a pratis in suburbio parisiensi. 
l.yrensis Abbatiae codices. 
b. Midiaelis in pericuio maris. 



Noviomeosis Eodesiae Mas. qui 600 ad minus annos refe- 
runt. 

Pratellensis Al>hatiae oodices ante annos item 600 scrfpti. 

R^ius mirae magnitudinis et in duos nunc tomos divisuft 
nber, qui in prima ^ageila vacua praefert : t iioc im- 
€ mensum o^us dooavit mihi vir egregius domlnas Joan- 
c nes Boccaai de Certaldo , poeta nostri temporis, quod 
€ de Florentia Mediolanum ad me pervenit 4355, april. 
1 10. 1 Quod Prancisd Pelrarcfaae manu inscri) tmn intel- 
liges ex data ab ipso ad Boccadum' epislola, qiiae va- 
riarum in veneta cdilione est 34, in Baslleensi autera 2L 
incipiens : « Beasli me munere magnitioo, » etc. ubi 
Augustini in Psalmos opus« immensum totum uno volu- 
« miue comprcbensum,» Boccadi benrfido silu transmi»- 
sum testatur, scrihens « Mediolani v idus niaii. • Epislo- 
lam ex integro rclaum babes supra inter pReiationes ia 
bunc tomum, col. 59-60. 

Cx Abbatia S. Remigii Remensis | lures in eosdem PsahnoSy 
qnidam ante annus 500, alii anle 800 descripii. 

S. iheoderid prope Remos iibri aiiquanto reccuiioris aeta- 
tis. 

vaticana; BlbliOthecac oodex m priores quadraginta novem 
psaliiins. 

Vindodceosis Ahhatix Mss. 

EOITI CODICCS. 

Am. id est, liber Basileaeexcususper Joannem de AmerlMidi, 

anno Uoinini 1489. 
Er. De.siderii Erasmi cura castigatus, et Froheniano preio 

editus Basileae, aano 1529. 
IjOV. Juxta Ijovaniensium Theolognrum rccognitionem im- 

pressus Antuerpiae, Planlinianis typis, au. 1576. 



Comparavimus prtgterea eas omnes ediliones imtio Relr. et Confess., ^ 1, memoratas. M. 



SbS 



SANGTI AURELn 

AUGUSTINI 

mPPONENSIS EPISCOPI 

ENARRATIONES IN PSALMOS. 



PSALMI PRIMI ENARRATIO. 



\.[ver$, i,] BealMvir qui non abiit inconsiUo impio- 
rum : de Domino nosiro Jesu Gbristo, hoc est bomi- 
iie Dominico (a), accipiendum esl. Beatus vir qm non 
abiit in consilio impiorum : sicut homo lerrenus qiii 
uxori cbnscnsit deceptae a serpenie, ut Dei praecepta 
praeleriret. Et in via peccatomm non stelit : quia ycnit 
quidcm in yia peccatorum, nasceiido sicut peccato- 
res ; sed non stetit, quia eum non tcnuit iliecebra 
sxcularis. Et in cathedra pestilentitB non sedit : noluit 
regniim terrenum cum superbia; quae ideo catbedra 
pestilentix recte inlelligitur, quia non Tere qiiisquam 
Ast qui careat amorc dominandi et bumanam non 
appetat gltiriam ; pcstilentiaest enim morbusiate per- 
v:igatus, et omnes aut pene omnes invoWens. Quan- 
qiiam accommodatius accipiatur catbedra pestilentiae, 
pernidosa doclrina, cujus scrmo ut cancer serpiC 
(II Tim. II, 17). Deiiide considerandus est ordo Tcr- 
bonim, abiit^ stetity sedit : abiit enim ille, cum recessit 
a Deo ; stelii, cum deleciaiiis est peccato > sedit, cum 
in sua superbia connrmatus, redire non potuit, nisi 
pcr eum liberatus, qui ncque abiit in consilio impio- 
rum, nec in via peccatorum slctit, nec in catbedra 
|>esiilcnlt.'e sedit. 

2. [vcr$. 2.] Sed in lege Donuni fuit voluntas eju$y et in 
lege ejus meditabilur die ac nocte. Ju$to non est lex 
posua, ut dicit Aposlolus (I Tim, i, 9) ; sed aliud est 
esse in lege, aliud sub lcge : qui esl in lege, secundum 
lc^ein agit; qui est sub lege, secundum legem agitur. 
llle ergo iiber est, iste servus. Deinde aliud est lex 
qua) scribilur, et imponitur servienti; aliud lex quae 
iiieiilc consplcitur, ab eo qui uon indigct litteris. Me- 
dltabitur die ac nocte : aut siiie.inlerinissione intelli> 
gciidum est; aul die in la^lilia, nocte in tribulatioiii- 
bus ; dicitur cnim : Abraham diem meum vidit^ et gavi- 
sus est^ (Joan, viii, 56); et de tribulatione dicitur : 
Imuper et usqne ad noctem emendaverunt *■ me renes 
Kiei (Psal, XV, 7). 

5. [ver$, 3.] Et erit tanquam lignum quod planlatnm 
e§l sAcundum decursu$ aquarum : id est, aut seciindwni 
«psam Sa[)icnliimi, qiiiK dignala est bominem susci- 
pere ud saliilein noslram ; nt ipse bomo sit lignufu 
rlantaiiKii scciindiim decursiis aquarum : potcsieniin 

» Novcm Mss., increpuerunt. Alii, quatuor, t/icre^ierunl. 
Aiiaincn iiilra iii Psalmo 15, oiuoes, pra^terunum, babent, 
emendaverunt. 

{a) iJoo iii i iictract. xix Augustious improbat, quod Chri- 
tum tiwnuiem nomimcum, post quosdaoi lic«t catbolioos 
scriptorcs, dixerit. 



et hoc iulellectu accipi, quod in alio psalmo dicitur : 
Fluvius Dei repUtus e$t aqua (P$al. lxiv, 10). Attt 
secundum Spiritum sanctum, sccundum quem dici- 
tur : lp$e vo$ baptizabit in Spiriiu sancto (Matth. iii, 
il) ; et iliud : Qui ntit^ veniat, et bibat (Jvan. vii, 37); 
et illud : Si $cire$ donum Dei, et qui$ e$t qui a te 
aquam petit; peti$$e$ ab eo, et daret tibi aquam vivam^ 
unde qui biberit non $itiet in ceUrnum ; $ed efficietur in 
eo fon$ aqwB saUentis in vitam asternam ( Id., iv, 10, 
iS, i4). Aut secundum decursus aquarum, secunduin 
populorum peccata, quia ci aquae populi interprekui* 
tur in Apocalypsi (Apoc. xvii, i5) ; et decursus non 
absiirde intelligilur lapsus, quod pertinel ad deli- 
ctum. Lignum ergo illud, id est Dominus noster, de 
aquis decurrentibus , id est populis peccatoribus , 
trabens eos in via iii radices disciplinae sux, fructum 
dabit^ boc est, constituet Ecclesias; in tempore suo. 
id est, postquam clariflcatus est resurreclione ct 
ascensione iu ccelum. Tunc enim Spiritu sanclo misso 
Apostolis, et eis in liducia sui coiiGrmatis et direclift 
in populos, rruciificavit Ecclesias^ Et folium ejus non 
decidet : id est, verbum ejus non erit irritum ; quia 
omnis caro fcenum, et clarita$ homini$ ut flo$ focni : foe- 
num aruit^ et flos decidit, verbum aute^n Domini manet 
in wternum (l$ai. xl, 6-8). Et omnia qncecumque fece» 
rit pro$perabuntur : id est, quxcumque illud liguum 
attulerit ; quse omnia videlicet accipienda sunt fructus 
et folia, id est facta et dicta. 

4. [ver$. 4.] Nonsicimpii^non $ic:sedtanquampnl' 
vis quem projicit ventus a fade terrce, Terra hic acci- 
pienda est ipsa stabilitas in Deo, secundum quam di- 
citur : Dominus pars hofreditatis mcai^ etenim lucreditas 
mea prcedara est mihi (PsaL xv, 5, 6); scciinduni 
hanc dicitur : Sustine Dominum^ et observa vias ejus^ 
et exaltabit te, ut po$sidea$ terram (PsiU. xxxvi, 54); 
sccundum hanc dicitur : Beaii mites^ quia ipsi hwrcdi" 
tate po$sidcbunt terram (Matth, v, 4). Simililudo au- 
tem hinc ducla est ; quia ut h.-ec lcrra visibilis exte- 
riorem hominein nutril el continei, ita illa lerr.i in- 
visibilis interiorein bominera. A cujus tcrr.T facie 
projicit vonlus inipiiini, id cst su|)crbia, quia * infl.-it. 
Quam cavens illc qiii inebriabalur ab ul)crt;ite doniiis 
Dei, et torrenle voluptatis cjus potabalur, dicit : iVoii 
vemat mihi pes superbice (Psal. xxxv, 9, ii). Ah h:\c, 
terra projecit superbia eum qui dixit : Ponam scdem 

. ^ Decem Mss., Fcclejiia. 
* Aiiquoi M:>s., quce. 



^ 



S. AUGUSTINI EPISCOPl ENAllRATIO IN PSALMUM U. 



•:o 



meani ad Aquilonem^ et ero timitis Altitsimo {Isai, \iv^ 
i5, 14). Ab hujus teme facie projecit etiam eiim qui, 
cuiii consensissct et gnstasset de prohibito ligno, ut 
esset sicut Deus, abscondit se a facie Dci (Gen, iii, 6, 
8). Haiic terram ad interiorem hominem pertinere, 
et inde superbia hominem projici, maxime intelligi 
poiest In eo quod scriplum est : Quid superbit terra 
, H cinis? quoniam in vita sua projecit intima sua {Eccli. 
X, 9, iO); unde enim projectus est, non absurde sc 
dicitur projccisse. 

5. [vers. .5.] Ideo non resurgunt impii in judicio : ideo 
Bcilicel, qaia lanquani pulvis projiciunlur a facie ter- 
Tvo- £t bene hoc eis dixit auferri quod superbi ain- 
biunl, id est ui judiceut, ut hoc ipsum planius dictum 
inlelligatur sequenti sentcntia : Neque peccatores in 
eonsitio justorum. Solet eniin hoc modo repcli planius 
quod superius dicilur, ut peccatores intelliganlur im- 
pii; et quod supra dictum esiinjudicio, bic dictum 
sit m consilio justorum. Aut cerle si aliud sunt impii, 
aiiud peccatores ; ut quanquam omnis impius pecca- 
tor sit, Don tamen omnis peccator sit impius. Impii 
ncn resurgunt in judicio : id est , resurgent quidem, 
sed non ut judicentur, quia jam poBnis cerlissimis 
destinati sunt; peccatores aulem non resurgunt m 
conmlio justorum, id estut judicent, sed forte ut judi- 
cenliir, ut de hi« dictum sit : Uniuscujusque oput 
quale st/, ignis probabit : si cujus opus manserii^ merce- 
dem accipiet : st cujus autem opus exustum fuerit^ detri- 
mentum palietur ; ipse autem salvus erit, sic tamen quast 
perignem{\ Cor. m, 45-15). 

6 [vers. 6.] Quoniam novit Dominus viam justorum 
(«). Quemadmoduni dicitur, Nuvit salulem medicina, 
morbos autem non novit; et tamen eliam morbi arte 
medicina; agnoscunlur ; sic dici potest, nosse Domi- 
num vbm justoruro, viam vero impiorum noii nosse; 
non qnia aliquid Dominus nescit, et lamen dicit pcc- 
catoribus : Non novi vos {Matth. vii, 23). Iter autem 
impiofum peribit, pro eo posiium est, ac si diceretur : 
Iter autem impiorum non novit Dominiis. Sed planius 
dictum esi, ut hoc sit nesciri a Domino, quod est 
lerirc, et boc sit ^iri a Domino, quod est manere : 
ut ad scienliam Dci csse pcrlinent, ad ignorantiam 
vero noii esse ; quia Dominus dicit : Ego sum qui 
sum; et : Qui esl , inisii me {Exod, iii, li). 

IN PSALMUM II 
ENARRATIO. 

i.[vers. 1,2.] Utquid fremuerunt gentes, et populi 
^editati sunt inania ? Astiterunt reges terrce^ et principcs 
convenerunt in unum, adversus Dominum, et advenus 
Christum ejus. Pro eo dictuni cst uiquid, ac si dicere- 
Uir, frustra : non enini impleveruiu quod voluerunt, 
ji Ckristtis cxstiiigucrelur ; dicitur hoc enim de pcr« 
secutoribus Domini, qut et in A^iibiis Apostolorum 
rominemoraiitur {Act. iv, 26). 

2. [ vers. 3.] Disrumpamus vincuta eorum, et abjicia- 

(a) hlem vers. 6 tractatur infrain 1 Euarr. Psal. xxxvi, 
n. 0; el cxu, n. 6 



mus a nobisjugum ipsorum. Quan(|uam et possiC aliter 
intelligi, tamen aptius ex eonim persona accipitur, 
qiios dixit iiiania ineditnlos ; ut hoc sil, Disrumpamus 
vineula eorum^ et abjiciamus a nobis jugum ipsorum^ 
dimms opcram iil non nos alligel, iie<iue imponatur 
nobis christiana rcligio. 

3. [ vers. 4.] Qiit habilat in nclis irridebit eoSy et Do- 
minus subsannabit eos. Repelita scntentia est : nnm 
pro eo quod est, Qui habitat in cxlis^ subscqiienter 
posituni est, Dominus; et pro eo quod est, irridebit^ 
subsequenter positnm cst, subsannabit. Nihil horum 

. tamen snpere oporlet carnaliter, quasi nui biiccis 
Dcus irrideat, aut uaso subsnnnet : sed ca vis acci- 
pienda cst, quam dat sanctis suis, ut ruliira ccrnentes, 
id est nomen Chrisli et dominalioiicni pervngaturani 
in posteros ct univcrsas gcnles obteiiiiiram, illi^s 
iiiania mcdilntos csse iiitel!ig:)nt; hxc enim vis qua 
isla pra^scita sunl, irrisio Dci csl et subsamiatio. Qui 
habitat in cosliSf irridcbit eos : coelos si aninins sniictns 
accipinmus, per has eos, utiquc prxscicns qiiid futu* 
rum sit, deridebit Deus el subsannabit. 

4. [ vers. 5.] Tunc loquetur ad eos in ira sua^ et in 
furore suo conturbabit eos : planius cnim ostendcns 
quomodo ad cos loquelur, dixit, conturbabit eos ; \\l 
in ira sua, hoc sit, in furore suo. Iram aiitem el fii- 
rorem Doniini Dei uon pcrturbationoin mcnlisopor- 
tet intelligi, sed vim qua justissimevindicat, subjccta 
sibi ad ministerium universa creaturn^ Prxcipne 
naroque pervidendum est ct tcnendum illud qiiod 
scriplum esl in Salomone r Ta durem, Domine lirtutis, 
cum tranquHlitate judicas^ et cum mngna reverentia 
disponis nos{Sap.\ii, 18). Ira ergo Dei esl motus qiii 
nt inanima qviae Icgem Dei novit, cum eamdein lo- 
gem videt a peccatore prnDleriri ; per hunc cnini m<:- 
tum justarum aiiimnruni niulln vindimnlur. Qiinii- 
quam possil ira Dei rccte iiitclligi ctiaiii ipsa nienli^ 
obscuratio, quo; conscqiiitur eos qui legcin Dei iraiis- 
grediuiitur. 

5. [ vers. 6.] Ego autem constitutus sum rex ab eo 
super Sion montem sanctum ejus, pradicans prceceptnm 
Domini*{a): ex persona ipsius Doinini nostri Jesu 
Christi ista mnnifesta sunt. Sion autem, si speculnlio- 
nero, ut quidam hiterprcUutur, signiiicnt, nihil ningis 
qnam Ecclesiam debemus accipere, ubi quolidie in- 
tentio erigilur speculandx clariiatis Dei, siciit .\po 
stolus dicit : Nos autem revelatu facie ijtonam Domi/d 
speculantcs (II Cor. iii, 18). Ergo isle sensus est : 
Ego auicm constitnlus sum rex nb eo super Ecclcsinm 
sanctam ejus, quam montem appellat proplcr emi- 
nentiamel firmilatem. Ego autem conslitutus sum rex 
abeo: egoscilicet, cujus vincula illi disruaipere ct 
jugiim ineditabanlur abjicere. Prcedicans prwceptum 
ipsius : quis lioc non scntiat , cum quolidie facii- 
tctur ? 

6. [vers, 7.] Doniinus dixit ad me : Fillus meus cs 

• sic Mss. At edd., subjectam iiniversfmi creatvram. 

•Sic, lioc primo loco, nielioris nolu; Mss. juxia LXX, 
[ipsius.] 

(o) De eodem vers. 6 cl seq. vidc Kiiar. iii rsal. xj.vu, 
u. i. 



71 



S AUGUSTINI EPISCUPI 



n 



tu, e§o hodii genui t» {a). Quaiiquam cliam possil ille 
dieain propbeiia diclus videri, qao Jesus Christus se-' 
Gondum bominem nalus est ; lamcn hodxf. quia pr»- 
sentiam significat, atque iii aeteniitate nec pneteritum 
qiiidi|uam est, quasi esse desierit ; nec futurum, quasi 
ii<»iidiim sit ; sed praesens tanlum, quia quidquid xter- 
num est, semper est; divinitus accipitur secundum id 
dictum, Ego hodie genui le, quo sempiternam genera- 
tinnem virtutis et sapientine Del, qui est unigenitus 
Filius, fides sinccrissima et catliolica pnedicat. 

7. [ vers. 8.] Poetula a me, et dabo tibi gentee hmre» 
diiatem tuam (b). Iloc jam temporaliter secundum 
tusceptum hominem, qui sacrificium sese obtulit pro 
omnibus sacrificiis, qui etiam interpellat pro nobis 
{Ronu VIII, 34) ; ut ad totnm ipsam dispensationem 
temporalem, quae pro genere humano facta est, refe- 
ratur quod dictum est, Pottulaame; ut scilicet gen- 
tes noinini christiano copulentur, atque ita a morte 
redimantur, et possideantur ai Deo. Dabo ^bi genUe 
hareditatem ttiam, quas possideas ad eanim sahitem, 
et qtiae tibi fructificent spiritualia. Et poste$mnem 
tuam terminos terree, Idem repetitum est : temnnos 
terras^ pro eo positmn quod dicium est, gentes ; sed 
h()C planius, ut omnes gentes inteUigamus : possesmO" 
nem autem tuam, pro eo quoddictom est, haareditaUm 
tuam, 

8. [ vers, 9, iO.] Reges eos in tirga ferrea : iu Inlleii- 
bili justitia. Et tanquam tas figuU eonteres eot {e) ; id 
est, conteres in eis terrenas cupiditates, et veterii» ho- 
minis lutulenta negotia, et quidquid de peccatore Ikmo ' 
coiitractum atque inolitum est. Et nunc^ reges^ inteUi^ 
gite : el nune^ id est jam innovati, jam contritis luteis 
tegumentis, id est camalibus vasis erroris quae ad 
prjeteritam vitam pertinent : nune tnfe/%t/e jam reges, 
id est, jam valentes regere quidquid io vobis serviie 
alque besiiale est; et jam valcntes pugnare, non 
qiiasi acrem caedentes, sed castigantes vestra corpora, 
et scrvituti subjicientes (lCor. ix, 26,27). Enidtmmt, 
omnes qtd judicaUs terram. Hoc Idem repetitum est : 
erutUmini, pro eoquod dictum est, intelligite; quiju- 
dicatis aulem terram^ pro eo quod dictum est, reges* 
Spirituales enim significat qui judicant terram : Infe* 
riiis enim nobis est, quidquid judicamus; quidquid 
aiitem infra spiriuialem hominem est, merito terra 
iiominatur, quia terrena labe sauciatum est. 

9. [ vers. 41.] Servite Domino in timore (d) : ne in 
siiperbiam vertat * quod dictum est, reges quijudiea- 
itf terram. Et exsuUate ei cum tremore : optime subje- 
ctum est exsultate, ne ad miseriam valere videretur 
qiiod dictum est, servite Domino in timore. Sed 
rursus ne idipsum pergeret in effusionem temeritatis, 
addiiuin est, cum tremore; ut ad cautiosem valeret 
circuins|>ectamque sanctificationis custodiam. Etiam 
sic potest accipi, Et nunc reges intettigite, id est, £t 

* Tret Mss., de peccati limo. 

« «dd., vertant. itedecim Mss., vertat. (Jnus, vertatur. 

Idem vers. 7 iractatur in Enar. Psal. lx, n. 8. 

Vers. 8 tracuiur item in Enar. Psai. xxi, n. 30. 

idem vers. 9 explicaiur in Loar. PsaL xuv, n. 18; et 
vnaV. Lviii,n. 1. 
(d) De eudem vers. 11 vide Enar. in Psal. lxv« n. 5. 



jam iiiine me rege constitoto, noGie tristes esse, re* 
ges terrx, quasi bonum vesirom vobis ablatum sit ; 
sed intelligite potius, et erudimini. Id enim vobis ez- 
peditut sub illo sitis, a quo intellecius et eruditio yo- 
bis datur. Et hoc vobls expedit, ut non temere domi« 
nemini ; sed Domino omnium cuni timore serviatis, et 
exsultetis in beatitudine certissima et sincerissima, 
cauii et circumspicientes ne ab ea per superbiam de- 
cidatis. 

10. [ vers. 12.] AppreheniUte disdpHnam^ nequand^ 
irascatur DommuM^ et pereatis de wa justa : boe ett 
qiiod ait, inteUigite^ et erudnmni; nam intelligere et 
enidiri, hoc est appirehendere disciplinam. Verumta- 
men ineoquoddicitor, apprehendiu^ satis significalar 
praesidium quoddam aique munimentum esse advtr* 
sus omnia qu» obette potsent, nisi tanta cura appre* 
lienderetur» Nequando autem tratcalicr Dominus, eam 
dubitatione positum est; non secundum visionem 
Prophetae, cni certum est, sed secundum eos ipsot qui 
moiientur; quia cum dubiiatione solent cogitare imm 
bei, quibot non aperte revekitur. Hoc isrgo tibl ipti 
debent dicece : Apprehcnd^mut discipluiam, ne* 
quando irascatur Dominus, et pereamus de via jotta. 
Jam vero, irascJiur Dondnus , quomodo accipien- 
dum tit tupra dictum ett (a). El pereaAs deviajusla: 
h«c magna poena est, quae ab iis formldatur qui all«. 
quid dnlcedinit juttitiae perceperunt; qui enim peril 
de via juttitiae, cum magna miseria per vias iiliquita* 
tis errabil. 

il. [ vers. 43.] Cum exarserit in brevi ira ejus^ bealt 
omnes qui confiduni in eo : id est, cum vindicta veii»* 
rit, qua impiit et peccatoribut praeparalur, non to- 
lum eot non attingel qui confidunt in Domino, ted 
etiam ad regnum illis instruendum et snblimandum 
profictet.' NoB enim dixit : Ctmi e^seril ih brevi hrei 
ejus^ securi omnes qui confidunt in eo, tanquam hoe 
solum inde habeant, qnod non puniantur; sed beati 
dixit, ubi est bonorum omnium summa et cumuius. 
Quod autem posituni est, m brevi, hoc significare ar- 
biiror, quia repentinum aliquid erit, dum boc rcmo* 
tum et longe fulurum peccator^s existimabunt. 

IN PSALMUM m 
ENARRATIO. 

Psalmus David, cum fugeret a facie Abessalon^ fiUitui. 
1. [vers. i.] Hunc psalmum ex persona Christi 
accipiendum persuadet quod diclum est : Ego 
dormivi, et somnum cepi : et exsurrexi, quoniam Domi- 
nus suscipiet me. Magis enim hoc ad passionem et re- 
surrcctionem Domini congrueiiter sonat, quam ad 11- 
lam bistoriam in qua David scribilur fugisse a facic 
beilantis adversum te filii siii (II Reg. xv, 17). EtqutH 
niam scriptum est de discipuHs Chrisli : Quamdiu cum 
eis est sponsus^ non jejunant • /i/it sponsi (Matth. ix, 

> m ante exeii8is,.i6sa(o»i. At in melir.ris noiae Mst. ubi- 
que esu ^^esiolofi. m Graeoo LXX, Abesaim. 
* edd., jejvauAma. At uss., j^MfMni. 
(a) supra, n. 4. 



73 ENARUATIO IN 

15), non mirum si filins cjns rmpiiis, signKicalur di- 
«ci|r<ilus impitis qni eum Irndidil. A cnjus facie fu- 
gis80 quauquam liislorice possit accipi, qiinudo illo 
disc«;ilenie secessil cum creleris in montem ; lamen 
siMrilualiier, quando meiitcm Ju(I:e Fiiius Doi, id ost 
lirlus et sapicntia Dei, dcseruil, cinii eum diabolus 
pcDitiis invasit, in eo qiiod scriptum est, lil intravit 
ttiatolu$ in cor (jus (Joan^ xin, 2), bcne accipitur a 
fticie ejusChrisium fiigisse; non quiaChrislus diabolo 
cessit, sed Cbristo discedenie diabolus possedit. Qiiem 
dificessum fiigam esse in boc psalmo appellatum cele- 
riiatis causa arbilror; qiiod verbo eliam Domini si« 
giiificatur dicenlis : Ouoi/ /am, cilo fac (/6id.,27). 
Loquimur etiam sic in consueiudine, ut dicamus : Fu- 
gil nie, qiiod in meniein noii veiiit; et de homine 
doctiftsimo dicimus : Nihii euui fugit. Proptcrea veri- 
las fugit mentcm Judae, cum euin illustrare deslitii. 
Abeftsaloii autcm, sicut quidam inlerprctanlur, in la- 
liiia Hiigua diciiur Patris pax : qnod inirum videri po- 
tesl, sive in bisioria ItegiKiriiiu, cmu lioliuiu adversiis 
palrem Abessalon gesserii : sive in hisloria Novi T'- 
t4amenti, cum traditor Domini Judas fucril, quemad- 
modum Patris pax possil inielligi. Sed cl ibi qui dili- 
genter it^unl, vident iii illobello David pacatum fiiisse 
(ilio, qiii etiam magtio cum dolore planxit exslinctura, 
fUeens : Abessaton fiUus meus^ quis dabit mihi mori pro 
te (II Jieg. xviii, 53)? et in hisloria Novi Teslamcnti, 
ipsa Domini nostri tania et tam miranda paiicnlia, 
qaod eum t:imdiu pertulil tanqiiam bonuin, cum ejus 
cngilaliofies non iguoraret, oiim adliibuit ad convivium 
In quo corp )ris et sanguiiiis sui figuram ' discipolis 
eomniendavit et tradidit {Jboh, xiii), quod denique in 
ipsa tradiiione osculuni accepit (Matth. xxvi, ^O), 
bene inteiligitur paceiii Chrisluiii cxhibuisse traditori 
siio; quamvis iile tain sceieralae cogilalionis interno 
bello vastaretiir. Et idco Abessalon Pairis pax dici- 
lor, quia pater lialmii (»ac<'in, quain ille iion habuii. 

2. [vers. % 3.] Domine^ quid muUiplicati sunt qni 
tribulQni me? tam scilicet muliiplicati sunt, ut etiain 
<ie nuroero discipuloriim non dcriierit qiii numcro :ic- 
resserit perseqiienlium. Multi insurgunt super me: 
multi lUcunt animw mece : Nun esi salus ilti in lieo ejns, 
llanifestiini est qiiod nisi desperarent resiirreclunuii, 

. non utique occiderenl. Ad hoc valcnt illa; voccs: A>e- 
uendal de cruce^ si Filius J)ei est ; et : Alios saltavit^ 

' sdpsum non potesl (Id. xxvii, i±). Elrgo ncc Judas p.im 
iradidisset, nisi cx eoruni essetnumeroqui Clirisuim 
cootemiierent, dicciiles : yoti est salus itli in l)eo ejus. 

3. \veTS. 4.] Tuautem^ Domine^ susceptormeuses : 
scfondum hominem diciturDeo; quia hominis sus- 
cepiio esl Verbiim caro factum. Cloria mea : gloriam 
fiiam Dcum dicit eliam ille, quem sic suscepit Dci 
Verbum, iit simui ciim eo Dcus ficret. DiNcaiit super- 
bi, qiii iion libenier aiidiuiit cum eis dicitur : Quid 
nuem habes quod non accepisti? Si autem accepisii, 
qmd §loriaris quasi non acceperis (l Cor. iv, 7)? Et 
exaUans caput meum : mentem ipsain humanam hic 

• Qtiatuor Mss., sdllcel Bonijmianus, Theoderic nisis ac 
ffcetiiioris a^latis cx Corbeieiisibub utius el alius ox licaii- 
gieoaMbus, mysteriian. 

Patrol. XXXVI. 



PSAI.MUM III. 7; 

accipienilam piilo, quod capul anim.T non absurda 
appellalur, quas ita iiih:csit et quodammodo coaluil 
excellcnli siipereminentia! Vcrbi hoiuiiiem suscipic.t- 
tis, ut taiiia passionis hiimiliiato itoii deponcrclur. 

4. [vers. 5.] Voce mea ad Dominum clamavi : id 
esl, non corporis voce, (|iia; cum sirepiui vorborati 
aeris pronillur; sed vocecordis, quie lioniinibus silel, 
Deo autcm sicul clamor soiiat. Qiia voce Siizanna 
exaudiia cst (Dan. xiii, 41) : ct de qua voce ipsc Do- 
niiifus pra^cipit, ut in cubiciilis clausis, id csi, iii se^ 
cretis cordis sine slrepilii orciur (Matih. vi, G). Ncc 
facile quisquam dixerit hac voce minus orari, si nul- 
lus verl>oruin sonus reddaiur ex corpore; qiioiiiani et 
silenles cum iii cordibus oramus, si alienaj ab alfeclu 
oranlis cogiiaiiones intcrcurrani, nondunidicipolest: 
Voce mea ad Dominum clamavi. Ncque hoc rccie dici- 
tur, nibi cum sola aniina, nihil cariiis nihilqne car- 
italium inlentioniim in oraiione * ailraheiis, loquilur 
Domino, ubi solus audit; clamor autein cliain isio 
dicitur, propler vim ipsius inlentionis. Et exaudivu 
me de monte sancto suo (a) : montein quidem ipsum 
Dominum per Prophclam dictuin liabeiiius, ut scri- 
ptuin est, lapidcm praicisumsiiie manibus crcvisse iu 
inagniludiiiein moniis (Dan. ii, 55). Sed hoc ab ipsius 
persona * non polest accipl, nisi f(uic ita dicere vo- 
Iuit:De mcmclipso, lauqiam dc moiiie sancto suo, 
me exaudivil, cum habilaret in nie, idcsl, in ipso 
monte. Planius autcin est et c^pcditius, si accipiamui 
exaudisse Deuin de justitia sua : jiistiiin enim erat ut 
innocenlem occisum, ct cui reiriinita suiit mala pro 
bonis, resuscilarct a mortuis, et digna perscqueniibiis 
retribueret; legimus enim : /i«(f(/a lua fncni montes 
Dei(PsaL xxxv, 7). 

5. \vers. 6.] Ego dormiviy etsomnnm repi (6).N(m 
incoiivenicntor animadverti potcst qiiod voj>iium csl: 
Ego, ad signiricaiidum quod sua voliinune morleiii 
sustinuit, sccunduiii illiid : Propterea me pater diligit^ 
quoniam ego pono animam meaniy US iterum sumam 
eam. Nemo eam tollit a meipso : poie$taiem habeo po^ 
nendi eam, et potestatem habeo iterum sumsndi eam 
(Joan. X, 17, 18) : lum eigo, inquil, vos me lanquam 
iiivilum cepislis el occidistis, scd ego dormivi, et som- 
num cepi; ct exsurrcxi, quoniam Dominus suscvpietme. 
Somnum auiem pro iiiorle positnm iniiumerabiliier 
Scriplura* conlinciit, sicut .\pos(olus dicit: N9I0 vos 
ignorare, fratres, de iis qui dorniitionem acccpermii 
(I Thess. IV, 12). Nec qu«renduin csi cur edditum 
sit, somnum C£p/,cumjain diclum esscl, dormivi, usi- 
talas eiiiin habent Scriplurai hujuscemodi repelitio- 
nes. sicui iii secunJo psalmomuUasostendimus.Non- 
iiulli auionicodices hahenl, dormivi, et soporatus iMm, 
ctalii alitcr; quomodo inlcrpretari polucrunt ciuod 
pr:rce posituiu csl, i/w 3i iAoi/fLY,Ori-, xal Ox^«*aa. Ni>;i 
forle dornrniomorienlis soinniis auicin luoriui accipi 
potest; ul doriiiiiio sii qua iransiiur aa soiniium, ve- 

* Alicpiot Mss. , orationem. 

» Quiiique iMss.: Sed hoc ad ipsius ptrsonam. 

ta) De eodem veis. 5 vlde F.nar. Psal. xliv, h. 33 • ri 
iLvn, n. 2. » , cc 

(b) Id^iu vers. C iraciaiur in Enar. rsal. xl. n. «n. . v. 
u. II; ci, n. 8; el cxxxvm, n. ± * ' 

{TroisJ 



75 



S. AIGCSTINI EnSCOPI 



7G 



liiti estcxpcrgcfaciio qiia transitur ad vigilaiionein. 
?ic pro iiinnibns serinonis orna:nenlis, repeliliones 
Isfas in ilivinis libris csse arbitrcr.iur. Bcne ergo acci- 
)iuir, Ego dormivi^ el somnum ccpi; Cgo me pn«;sioni 
pcrmisi, el mors conscciiia est. Et exsurr^xi, quoniam 
Dominus suscipiel me. II tc magis animadvertcndum 
«^sl, qiiemadmodum in u\\:\ scntenlin et prccterili tem- 
poris vcrbiim posuit, ct^ntiiri : clewMrrcxienim di?tif, 
quod cst de prxlcrifo; et stiscipiet^ qnod est de futu- 
ro; cnm rcsnrgcrc nlijjiic nisi ilia snsccplione non 
posscl. Scd in propbciin benc miscentur fiilnra prac-' 
leritls, quo nirumtine significetur : qnia ea quai ven- 
iiirn propbctanlnr, secnndum lempus fulura snnl ; 
sccnndnm scicniinm vero prophelantium, jam pro 
faciis Ij.nbcnda. Miscejjinr quoqne proesenlis lem- 
poris vcrba, qnic suo loco, cnm occurrerint, tracia- 
bnirtur. 

6. [vers. 7 j :Yon limcbo milliapopuli circuntdantis 
me : scriptum cst in Evangelio, quanta eum multitndo 
)>ntientem el crncifixum circnmsieteril (Matth, xxvir, 
39, etc), Exsurge^ Domine, salvum me fac^ Deus meus: 
lion dormicnli ant jnccnti dicitur Deo, exsurge;^ei\ 
inoris est divinnnim Scriplurarum personae Dei Iri- 
biicre qiiod in nobis facit; non quidem ubique, $(m1 

*ubi congriienter dici potest, yeluti cum ipse loqni 
dicitnr, quando ejns dono loquunlur Prophctx vcl 
Aposloli, vel qui(ine nuntii veritatis. Uiide illiid cst : 
An vnliis expcrimentnm accipcre ejus qui in me loqui^ 
tnr Christus (II Cor. xiii, 5)? non enim ail, ejus quo 
illuminnntc aul jnbcnte loquor ; scd prorsus ipsnm 
locntioncm illi iribiiit riijns mnn(TC loqncbntnr. 

7. \vers. 8] Qiioniani tu percmsisti omnes adver^ 
santcs milii sine cansa : non ita distingncndiim est, 
«funsi unn scnienlin sit, Exmrge^ Domine; snlvum me 
fnc^ Dcns meus^ quoniam tu percussisti onntes adver- 
snntis mllii stne causa : non cnim proplerca salvum 
facit» qhin percussit inimicos ejus ; sed potins ipso 
snlvo fncto, illos pcrcnssil. Ergo ad id qiiod scqnitnr 
pcrtiiiei;ut istc sit sensns, Q»07iiam tu pcrcussisti 
onmes adversantes niihi sine causa^ dentcs peccalorum 
contrtvisti ; id est, indc conlrivisli dentes peccntornin, 
quoniatn pcrcussisli omncs adversnntes mihi. Poenn 
(luippc advcrsaMtium est, qnn dentcs corum ccmtriti 
sunl, id csi, in irritnm qnasi in pnlvercm pcrdncta 
verba pcccnfornm d'»l3iccrnntium malediclis Filiuin 
Dei; ut sic accipinmns dtnics, verba maledica, qni- 
bus dentihns dicit Apostolus : Si autcm morde- 
tis invicem^ videte ne consumamini ab invicem (Gal. v, 
15). Possnnt ct dcnles pcccalorum accipi principes 
peccalornm, quonini nuclorilate quisqne de socielntc 
secte vivenliuin priccidilur, ct qnnsi inporporniur 
inale vivcntibns. His dentibiis contrnrii snnt dent(*s 
Ecclesia;, quorum anctorilale :ib errore gcniilinin vn- 
rioruniqne dognjalnnj pnccidnnlur crcdcnles, cl in 
cain quae Cbrisli corpns csl irnnsrcrinitnr : bis d«'n- 
libus dicium est Pelro ut nhindncnrct mnctnln nniinn- 
lia (Act, X» 15); id csi, occidcndo in Gcntibns qinul 
erant. el trnnsinnlnndo in id qnod ip^^e cs«ct. El de 
Uli dentibus Ecclcsi.r dicilnr: /><'«/r5 tui slcnt grey 



dctonsarutn ascnulctts dc tavucro, quce ontttes gcmvios 
pariunt, et sterilis non cst in ilHs {Cant \\\ 2, ct vi, 5). 
Ili snnl qui reclc prnTipinnl, cl qnonindinoduni pra*- 
cipinnt itn vivnnl ; i|ni fncinni qnod dictum est : Lu^ 
ccant opera vestra coratn hotninibus, ut benedicant Fa- 
trettivestrum qni in coslis est {Matth. v, 16): hornm 
cnim niK'l(»ri:ate commoti, Deo per illos loqncnti cl 
opcranli honiines crednnt, et sepnrnti a snoculo cui 
conformati erant, in Erclesiae mcmbrn transeunl. El 
idco recte is(i, per quos h:i'c finnt, denies dicuntnr 
detonsis ovibns similcs, qnia terrenarum curanini 
voncra dcposuerunt , et nscendcntes de lavncro , de 
sordium s:rculi ablntionc * pcr sacramentum bapii- 
sinaiis, omnes gominos parinnt. Opernntur enim diin 
prxccpia, de qnibns dicium est : /n his duobus prop.- 
ceptis tota Lex pendct et Prophetce ( Id, xxn, 40) , 
diligcntes Deiim cx loto cordc, et ex tola aniinn, ct 
ex totn mente; et proximnm tnnqunm seipsos. In 
quibus sliTilis non cst , qnoniam tales frucius retf- 
diint Deo. Socundiim crgo istum intellccium sic acci- 
picndum est, dentes peccatorum contrivisti; id est. in 
irritnm addnxisli princi|)es peccatoruin, pcrcuticndo 
omnes advcrs.'inlt»s niibi sinc cnnsn': princi|>cs niiin 
cuni sccnnduni evnni^clicnm liistoriam persccnii suat, 
ciini ninllitndo iii!crior boiiorarct. 

8. [rcrs. 9.] Dontini est snlus, et sitper popnhnn 
ttnnn bettedictio ttta (n). In nnn scntcnlin ct }irnccepil Iku 
ininibns qnid crcderent, ct pro credentibns ornvil : 
nnni, Dottiini cst stdus ciiin diritur, ad bomines sermo 
dii igilur ; ncc ila seijnitnr , Et supcr poptdum siiuni 
bencdiclio ejns, nt totum hominibus drctnm sit; scd 
ad ipsnm Dcnm or.iiio convcrtilur, pro ipso popnlo 
cui diclnm cst : Domini est salus. Qnid crgo ait, nisi 
hoc? Ncmo de se praisumnt, qnoniam Domini est 
salvos fnccrede n orfe peccati; nnm htfelixego hottto, . 
quis me libernbit de corpore inortis hnjus? Craiia Dei^ 
per Jcsttm Christum Dotvittnm nostrum {Uom. vn , 21, 
25) ; tn niitem , Domine , bcncdic populinn, tunm do 
te snlnicin s[)crantem. 

0. Potcsl vi isle psnlnins nccipi ad personnm Chri- 
sti nlio inodo , id esi , ni totiis loqnninr. Toius dico, 
cnm corporc puo cni capni esl, sccnidiini Ap#»sioInni 
qni (iicit : Vos autetn estis coryns Christi et tncmbra 
(I Cor. xn, 27) ; erjjo ilb^ cnpnt esi biijus corporis. 
Proplcr qn<»d nlio loco dicii : Verilatetn auicm facien^ 
tes in charitale , augeamtir in illo per omnia , qui e.%t 
cnpnl Chrislus, ex quo 'otum corpns connexum et com- 
pncttim est {Ephes. iv, 15, 16). Lo(jnitur crgo npud 
Prophetnm sininl Ecclesia et capul cjns , intcr pro- 
cdias persecntionnm constilula per univcrsnni nv^ 
hcm terrnrnm, qiiod jnin conligisse scimns : Domine^ 
qnid multiplicaii sunt qui tribttlnnt me? multi insnrgintt 
adversum me, chiisiiannm nomen exierminare cii- 
"picnlcs. ^ftdti dicunt animce mece : Non est salus illi 
in Deo ejns : non cniip nliter sperarent posse se per- 
dcr<{ Ecdesinm latisslmc pullulantcm , )iisi ad nei 

*(?nin'|np Mss.. de sordihus »(eculi abluti, 
(a) i»c Im • codciii vcrs. 9 vide Enar. iu Psal. lxx, n. 16»^ 
et LXLV, n. 9. 



77 RNAUKATIO !N 

ciimiii pcrlincre iion ciciieronl. Tu auiem , Domine, 
guiceplor nieus c$ : in Clirislo ulique ; iiain iii illo 
b«>uiiiic ct Egclesia susccpU esl a Vcrbo , qiiod caro 
factiiiii est , el habiUvii in nohis (Joau, i , U) ; quia 
et in calcstibus nos scdere fecil uiia cuin illo (Ephes, 
II, 6) : pr.cccdcnle enim capiie, mcnibra cxlera con- 
sequentiir; quis enim nos separabit a charilale 
Cliristi {Hom. VIII , 55) ? Rccte ergo dicii eiiam Ec- 
dcsia : Su$ceptor meu$ «, gloria mea; non enim sibi 
tribiiil quod excellil , cuiii iiitclligil ciijus gralia et 
niiscricordia la|is est. Fa exallans cOput meum, ipsura 
ftcilicct qui priniogenilus a morluis asccndit in ccr- 
liiiii. yoce mea ad Dominum clamavi^ et exaudivit me 
de monte sancio suo, llajc cst oralio omnium sancto- 
niin, odor SMaviUiiis qni ascendit in conspectu Do- 
mini : jain eniin exaudiiur Ecclcsia dc ipso monlc, 
qinid eiiain caput rjus csl ; vel de illa juslitia Dci, 
qua et liberaiiuir elecli ojus, cl perscculores eoruin 
|kuniuiitiir. Diciit populus Dei cliam illud : Ego dor- 
mm , et somnum cepi ; et exiurrexi , quoniam Domtms 
nucipiet me , ul aUjtingalur ct colia^reat capiti suo ; 
huic eiiiin populo dicluni csl : Surge qui dormis , et 
exsurge a mortuis, el continget *■ le Cliristus {Ephes. 
▼ , 14) ; qiioniani d<* pec&iloiibus assumptus est , de 
qiiibiis geiseraliler dicluni est : Qui autem dfrmiunt, 
HOile dormiunt (I Thess. v, 7). picateiiam : Non /i- 
mebo miUia popuii circumdantis me ; circiimvallamium 
iciricct gciiliuin , ad cxsiinguendutn iKMnon , si pos- 
sait, iibicunii|ue cbrislianuin. Sed quoniodo limeren- 
Inr, ciiiii tunquam olco sangniiic martyruni in Christo 
ardor charitalis inflamniaretur? Exsnrge^ Domine, 
Sf/pifm me fac , Deus mcus : potcst hoc ipsi capiti suo 
cnrpiis dicere ; illo ciiiin cxsiirgenle salviim factum 
est, qui asccnditin altuin, capiivam egitcapliviiaiem, 
dcdit dona hominibus (Psal. Livn, 1U) : hoc cnim 
iD prjDdeslinalione a Prophct:i dicilur , ifuo usque ad 
lerras Doniinnni noslnim , iila dc qua in Evangelio 
dicilur, messis maliira (Matth. \\ , 57)dcposuit, cu- 
jiis s:ilus cst in ejiis resurreclione « qnipro nobis 
dignatiis csl mori. Quoniam tu percussisti omnes ad- 
fpersanies mihi sine causa^ dentes pcccatorum contrivisti : 
jani regnante Ecclesia , inimici noniinis christiani 
conrusitme percussi i>unt , et sivc iiialedica verba 
c riiin , sive principatus , in irritiim Heducti. Crcdite 
rrgo, hninines, quo<I Dominiest sulns:et, lu, Domiiic, 
sil super populnm tuum benedictio tua. 

10. I*olest cliam nniisqnisqiie noslriim dicere, cum 
viiionim ct cupiditatum mulliiudo itsislcntem mcn- 
lein ducit in lege [leccati ': Domine , luid multiplicaU 
sunt qui tribulitnt me , mulli insurgant adversum me ? 
Lt qiinniam plcrunKiuc. coacervalione viliorumsub- 
lepit desporatio sanitttis , tanqiiain ipsis viliis iiisiil- 
tamibiis aniinx, vel eliam diaboloct angelis ejus pcr 
mixias snggestiones ut dcspercmus operantibus , vc- 
rissime dicitnr : Multi dicunt animai mea: : Non est 
salus ilii in Deo cjns. Tu autem , Domine , susceptor 
meuses; ha'Ceiiini spcs c>l, qned naluram humanam 

Pro epipiiGHsci, illumnabitf iegebai, epiiapcctui, conim- 



Jr« 



PSALMIM IV. :a 

iii Chrislo * suscipcre dignaliis esi. Clcria mea : ex 
illa rcgiila , ne qnis sihi uliquid tribuat. Et exalians 
caput meum : sivc *psuin qiii omiiiiini nostrum capiit 
est, sivc uniuscujiisquc iioslruni spirilu:ii , quod c:)- 
put est anim:v ct caritis ; caput ciiiin mulicris vir , cf 
capui viri Chrisius (I Cor, xi , 5). Exallalur antent 
mens, cnm jam dici polest, Mente serviolegi Dn (Rom. 
vu, 25); ut cxMcra hominis pacala ? siibdantur, cuni 
jnm carnis resurrcciione absorbclur mors in victo- 
riam (I Cor. xv, 5i). Voce mea ad Dominum ciamavi : 
voce illa intinia el intcnlii-sima. Et exaudivit me dc 
monte sancto suo : de ipso per qucin nobis subvcnit, 
etquo medialorc nos exaudit. Ego dormivif et somnum 
cepi ; et exsurrcxi , quoniam Dominus suscipiet me : 
quis hoc noii polest lidclium diccre , recolens mor- 
tein pcccaioruni suorum , ct d<miim rcgcneraiionis? 
Pion timcbo miHia popuii circumdantis me. Exceptis 
his qua; universaliler Ecclcsia suslinuit et sirsiinct, 
habct cliani uiuiS(iuisquc lentaiiones quibus circum- 
y:illains lixc dicat : Exsurge^ Domine^ saivum mefaCf 
Deus meus ; hoc cst, Fac me cxsurgere. Quoniam tu 
pejfcussisti omnes adversantcs milii sine causa : rccle 
in pncdeslinaiionc dicitur dc diabolo cl angclis ejiis, 
qiii non solum in tolum Christi corpus , scd eiinin iii 
singulos quosque privaiini sa;viuiil. Dcntes peccnto^ 
rum contrivisti : hahclunusquisqneinnlcdiccntessibi; 
habel ctiam vitiorum auctores coiionlcs euin aClirisii 
cor|)ore praecidere. Sed Domini est saius ; cavenda sii- 
fierbia esl , et dicendum : Adhcesit anima mea post ta 
{Psai. Lxii, 9). Et superpopuium tuum benediclio tua^ 
hoc est super iinumquemquc nostrum. 

IN PSALMUM IV 

ENARKATIO. 
In finem , Psaimus Canticum David. 
i. [vers. 1.] Finis Legis Christus ad justitiam 
omni crcdenti {Rom. x, i) : hic enim (inis pcrfeclio- 
nein significal , noii consumplioncm. Utrum autcin 
omne canlicuin psnlmus sit, an poiius omnis psalniiis 
anticum; an sint qua^dnm c<inlica qu.x' non possint 
dici psalnii , ct (piidam psalmi qiii non iH)Ssint dicl 
canlica, qiKcri pntest. Sed nniniadvcricnda! Scriptu- 
r;c sunl , nc forle Canticum lo^titiam indicel : Psalini 
aulcm dicuninr , qui cantnnlur ad psalteriura ; quo 
nsum cssc David prophelam in magno inysterio, pro- 
dil hisloria (l Par. xiii, 8, et xvi, 5). De qua re non 
est hic dissereiidi lociis ; quia diuturnam inquisilio- 
ncm ct iongnm dispntniionem dcsidcral. Nuiic iiitc- 
rim anl verba Doininici hominis post resurreciioncm 
cxspectarc dcbcmiis, aul hominis in Ecclesia crcdeii- 
tis et.speninlis in ciiin. 

2. [vers- 2.] Cum invocarem, exaudtvit me Dcus 
justitia*. mea: : ciim invocarem , cxniidivii nie Dens, 
inquil , a quo esi jusiiiia mea. In tribuiatione diiatasti 
mi/ii : nb angust'is trislili:p , in lalilndineni gniidio- 
ruin me diixisli ; tribulniio eiiim et anguslia iii onincin 

» Fdd., in rhn.Uum, M aonuulii Mss., wi (liristo. 

* it-i (:oll>eru:ius codcx. Alii vero u.ss. ei eikl. reiuat. 

pCCCiMh 



r-) 



s. AiiGLSTiNi r: piscori 



so 



ouimani lioiniiiis o\u)rA: lis nr.ihini [Rom. i\ , 9). (>ni 
aiiiciu iiicil : iMdudmvs in Inbulatiouibus , scienies 
quojiiam tribulalio paiii^iiiiam operatur, iisquc ad iiluil 
uhi ail : Quomam charitns Dei diffusa est in cordibus 
nosttis pcr Spiritum samtum, qni datus est nobis{Id, 
V, 5, o) , noii liabel cordis aiigiislias , quamvis cx- 
triusrciis a pcrscquonlibus ingcranlur. Mutalioautcin 
pcrsonx , quod a tcrlia , ubi ait , exattdivil , stalini 
iransiil ad Micundain , ubi ail , dilatasti mihi , si non 
varictnlis ac suavitatis causa lacta csl , minnn cur 
prinniin lanquam indicarc voluit liomiitibus cxaudi- 
luin see^se, el pos(e:i conipcllare cxauditorcin suuni. 
Nisi forte cum indicnssct qucmadmodum cxaudiius 
sil in ipsa dilatatione cordis , maluit cuni Deo lor|ni ; 
til eiiam hoc modo os^iuidcret quid sil cordc dila- 
iQri, id est, jam cordi habere infusum Deum, cnin 
^uo intrinsecus colloqnatur. Quod in pers^ na cjus 
qui crcdens in Chrislum iyuininatus esl , rectc acci- 
|kilur : iii ipsius aulcin Dominici hominis, quem siis- 
ropil Dei Sapicnlia , non vidco qiiemadniodum hoc 
fiossil congriiere ; non enim ab ea aliquando deser- 
lus cst. Sed queinadinodtiin ipsa cjus dcprecatio , no- 
strx poiiiis iiirirmilatis indicium cst ; sic etiam de 
ista rcpcntina dilatatione cordis potest idem Domi- 
tius pro Odilibiissuis loqui, quoriim pcrsrfnnm sibi 
iinposiiit ctiam cuni ail : Esurivi , et non cibastis me; 
siiivi , el polum non dedistis mihi {Matth. xxv, 55), ct 
cxtera. Quare hic quoqiic polest diccre, dilatasti miM, 
pro uno cx miniinis suis colloquente cum Deo , cujus 
charitalem diff«sam habct in corde pcr Spiritum 
saiictum, qui daius est nnbis. Miserere mci , et exaudi 
4 rationcm meam : cur ileriim rogat, cum jam se cxau- 
' ditum et dilaialum indicaverit? An propter nos, de 
(|uibu8 dicititr : Si autem quod non videmus spera^ 
mus , per patieniiam exspectamus (Rom. vni , ^) ; aut 
ut in ilioqui credidit perficiatur qiiod inchoatum est? 

5. [ vers. Z. ] FiTit hominum^ usquequo grnves corde ? 
saltem usque in adventum , inquil , Filii Dci vcster 
crror duraverit ; quid ergo ultra graves cordc estis ? 
Quando hahiluri finem rallaciaruui , si vcrilatc prrc- 
sente * non habetis^ Vtquid diligitis vaniiatem^ et 
qumritis mendacium ? ntquid viiliis beati esse de in- 
kimis? Sola veriias facit bcatos, cx qiia vera sunt 
oinnia. Nani vanitas esi vanitaniium*, el omnia vanitas. 
Qux abundanlia homiiii in onini laborc siio , quo 
ipse laborat sub solc ( Eccle. i , 2, 5 ) ? Ulquid crgo 
icmporalium renim amore delinemini ? ulquid lan- 
qiiam prima, extrema sectamini ; quod est vanilas et 
mendacium ? Ciipitis cnim permancrc vobiscnm, qu:e 
omiiia transeiint lanquam umbra. 

4. [ vers. 4. ] El scitote quoniam admirabilem fedt 
Dominus sanctum suum : qucin, nisi ctim qiicm siisci- 
tavit ab infcris, et iii coolo ad dcxtcram coilocavit? 
Iiicrepalur ergo gcniis humanum, nt ad eum se lan- 
(lein ab knjiis muiidi ainorc convcrtat. Sed si quein 
inovel conjnnctio superaddita, quod ait, El scitote^ 
Cacile est ut in Scripturis animadvertat hiijus locu- 

* Duodccim Mss., si veritaits prasentia. 

* sic leginos cum saiiionbus Mss. Dc b&c lcctiooe vide 

** lib. l,cap.7,a.3. M. 



lionis gcnus famiriare osse illi lingnsc qiia Piophei:!* 
iocuti snnt. Nain sxpe invcnis ita coeptum : Gl dixit 
Doniinus ad illtim , £t facluin est vcrbuin Domini ad 
illum. Qu:c jnnctura conjunctiouis , cuin senicnti.i 
non prxccsscrit cni seqiicns annectatur , mirabililcr 
forlnssis insinuat prolalionem veritatis in voce cuiii 
ea visione qu,r (it in corde (.'ssc conjunclam.. Quaii- 
qiiam hic dici possit, quod siiperior senientia, lUquid 
diligitis vanitatcm , et quwritis mendacium ? ita posit:i 
est ac si dicerctur, Nolitc dilig(?re v:mitalem, et qnas 
rcre mcndacium ; qno ita posito, rectissima loculione 
se<]uiiur : Et scitote quoniam admirabilem fecit DonU' 
nus sanctum suum. Scd interpositum diapsalma vetat 
isl.'»m cum supcriorc coniungi : sive cnim hebneum 
verbum sit, sicut qiiid:im volunt, quo siguificatur 
Fiat ; sivc grxciim, qno significatur intcrvallura psal- 
lendi , ut psalma sit qiiod psalliiur , diapsalma vcro 
inlerposilum in psallendo silentium ; ut qucmadino- 
dum sympsalma dicllur vocum copulatio in canlando, 
ita diapsalma disjunctio 'cariiui , ubi qua:dani rcqnies 
disjuncta; continiialionis ostcudilur : sivc crgo illiid, 
siTC hoc, sive alind aliqnid sit, ccrtc illnd probabilo 
est, non rectc coniinuari et conjungi sensuin, ubi 
diapsalma inlcrponiiur. 

5. Dominus exaudict mc, dum cUmavero ad eum : 
hic nos admoncri crcdo, ut inagna iutciitionc cordis, 
id est, interno et incorporco clainorc auxilium iinplo- 
remus Dei ; quoniam sicut gratiilandum esl de illu- 
minationc iii Iiac vila , iia orandum pro requic post 
hanc vitam. Quapropter aut ex pcrsona fidelis evan- 
gclizamis, ant ex ipsius Doinini, sic accipicndum est 
ac si dictiim sit : Domiiius cxaiidiet vos, dnm ciama- 
vcritis ad cum. 

6. [rm. 5. ] Irascimini, et noRte peccare (n) : occur- 
rcbal cnini : Quis cst dignus cxandiri , aut quomodo 
iioii fnislra cl tmat pcccator ad Dominum ? Ergo /rif- 
scimini, inqnit, et nolite peccare ; qiiod duobus niodis 
intclli^'i potesl : aut , Etiam si irascimini, nolite pec- 
carc ; id cst, Etiam si surgit molus auimi , qiii jatii 
propter pcsiiam peccatl non est in potcstate, salteni 
ei non conscntiat ratio et mens, qunc intus regenerata 
cstsccundum Deum , ut inente sorviamus legi Dei, 
si adhuc carne scrviintts I(*gi pcrcati {Rom. vii, 25) : 
aul, Agiie pcenilcniiani ; id cst, irascimini vobis ipsis 
de prajteritis peccaiis , et iilieriiis peccare dcsinitc. 
Qua: dieitis in cordibus vestris : siihauditur, dicile ; ut 
sit plcna sciitcntia : Qu.t dicitis , in cordibns vestris 
dicite ; id est, iiolitc csse populus dc quo dictum est : 
Labiis me honorant , cor autem eorum longe est a mt 
{Isai. XXIX, 15). Jn cubilibus vestris compungimmi : 
hoc cst qnod jaiii dictum cst , in cordibus ; hajc enim 
.suut cnbilia de qnihiis et D(Mniniis tnonct , ut intus 
oremus clausis ostiis (Jlfa/</j. vi , 6 ). Compungimini 
aniein, aut ad pn^nitcutix dolorem rcfcrtur , ut so.. 
ipsain aniina puniens compnngat, nc in Dei judicio 
damnata torqiicatnr ; aut ad excitationem, nt evigile- 
miis ad vidcndam Iiiccm Chiisti, tanquam stiinalis 
Adhibitis. KoniiuHi autcm non compuugimini , scd 

(a) Dc eodcni vcrs. 5 vidc II Fuar. in 1 sal. xxv u. 3^ 



«I E?<AKUA riO W 

aperimvii , dicuiU inelins lcgi ; quoniam in gnrco 
Fsallerio esl xawvfnrt, quod rcferlur ad iilam dila- 
laiionem cordis , ul excipialur diffiisio cliarilalis per 
Sptrilum sanctuin. 

7. [ vers. 6,7.] Sacrificate $acrificiftm ju$tUiai , e.( 
tperate in Domino. Idcm dicit h\ alio psalmo : Sacri- 
fdnm Deo spiritus contribulatus {Psal, l, 19). Qnarc 
non absurde hicaccipitur ipisnm csse sacrincium ju- 
«ilix, quod fit per poenitcntiam : quid enim juslius, 
goam ul suis ur.iisquisque peccatis, qtiam alienls po< 
lius irascalur, seque ipsum puniens maclel Dco? An 
sacrificium justiiix opora justa sunt post poenilen- 
tiam ? Nnm et interposilum diapsalma , non absurde 
Ibrtassis iiisinuat ctiam iransitiim de vita vetcri ad 
Tilam novam : ut exslincto vcl innrmato per poeni- 
lentiam Tciere bomine, sacriftcitini justitix secundum 
regenerationem novi bominis offcralur Deo, cum se 
effert ipsa anima jam abiuta, ct imponit iii allare 
fidei, divino igne, id cst , Spirilu sancio comprebcn- 
denda ; ut isie sit scnsiis , Sacrificate sacrificium ju- 
9iitiie^ et sperate in Dominq , id cst , Rccle vivitc , et 
spcrate donum Spiriius sancti , ut vos verilas , cui 
credidistis, iilustret. 

8. Sed lamen Sperate in Domino, clause adliiic 
dictum cst. Spcrantiir aulem qnx , nisi bona ? Scd 
qu'ia uiiasquisquc id bonum vnll a Deo impelrare 
quod diligit, nec facilc invcniuntur qiii diligant bona 
ioteriora, id est, ad interiorem bomincm pcrtincntia, 
i{iix sola diligepda sunt, cxteris nulem ad nccessita- 
tem utendum, non ad gaudium perfruendum ; admi- 
rabilitcr cum dixisset, SperaU in Domino, subjecit : 
Multi (Ucunl : Quis ostendit nobis bona ? Qui sermo, 
et qox interrogatio quotidinna est omniuin sliillorum 
el iuiquorum; sive pacem et tranquilliiatcm 'vil£ 
iKecuiaris desideranlium , et propter pcrversiialein 
Ceneris liumani iion invenientiuin, qui eliam ca^ci 
accusare audcnt ordinem rerum, cuin invoiuli merilis 
•uis putant lcmpora esse pejora quam prailerita fue- 
mnt ; sive de ipsa futura vila, qiiai nobis promillitur, 
dobiuntium vcl desperantium, qui sxpe dicunt : Quis 
oovit si vcra sunt , aut quis vcnil ab inferis ut isia 
muiliaret? Blagnificc igilur el breviler, scd inirin- 
secos videntibus, ostendit quo! boiia quxrcnda sint, 
lespondcns illuruin inierrogjilioni qui dicunt : Quis 
c$tendit nobis bona ? Signatnm est, jiiquit, in nobis lu- 
men vultus tui, Domine. Iloc luiuen csl lotum bomi- 
Mis et ?eruni Ixinuin, quod noii oculis, sed mcnie 
conjipicitar. Signatum autein diiit m uobis, tanquam 
deoarius signatur regis imagine : bomo eiiiiii faclus 
eat ad itiiagiueni ct t.imMitudinem Dei (Gen. i, 26 ), 
i|«ani pcccando corrupit : bonum crgo cjus esl vernin 
atqoe xtemum , si rcniscendo signctiir. Et ad boc 
credo pertinere, quod quidam prudenter inleliigunt, 
iilud quod Dominus viso Crcsaris nummo ail : Rcddue 
Cmuari quod (kesaris est, et Deo quod Dei esl (Matth. 
xm, 21) ; lanquam si dicerct : Quemadniodum Coesar 
a vobis eiigit impressionem imaginis sn:c, sic ct 
fkM \, ut quemadmodum illi reddilur nummus , sic 
Itaoouiaia liuntiie vultus ejus illustrata atquc signau. 



PSALMUM lY. 8fi 

Dedisti latitiam in aor npmm. N«mi ergo foris quacren- 
da cst laetitia, ab bis qui adbuc (iravos corde diligiiit 
vanilatem et (pitcnml incndacium , sed inlus uhi 
signalum est lumcn Yiiltus Dci : iii inleriorc eiiim 
boinine babilal Cbrisius (Epltes. iii, 47), ul ait Apo- 
siolus; ad ipsum cnim pertinci videre verilalcin, 
cum illc dlxcrit : Ego sum veritas (Joan. xiv, C). El 
cuin loipicbatur In Aposlolo diccnle : An vultis exf.e- 
rimentum cjus accipere qui in me loquitur Cbrislus 
( II Cor. xiii, 5)? non ci toris ulique ; sed in ips<i 
corde, id cst, in illo cubili ubi oran^iMm est (MatlU. 
Ti, G), loquebatiir. 

9. [vers. 8, 9.] Sed bomincs temporalia seclaniCN, 
qui certe mulli suiit , nihil aliud noverunt dicere, nisi 
Quis ostendit nobis bona ? ciitn vera et ccrta bona in- 
tra semelipsos vid^re non possint. Itaque consequen- 
ter debis rccllssime dicitur, quod adjiingil : A tem- 
pore * frumcnti, vini et olei sui multiplicati sunt. Non 
enim vacat, quod addilnm esi , sui : est enim el fru- 
mentiim Dei, siqiiidcm cst panis vivus qui dc coelo 
descendil (Joan. vj, 51); esl ct viiium Dci, nani /n- 
ebriabuntur, inquil, ab ubertate domus tuce ( Psat. 
ixxv, 9) est et oleum Dci, di» qiio dictum cst : 7 wpm- 
9tfas/t in oleo caput meum [Psal. xiii, 5). Isii aulcm 
multi qui dicunt, Qnis vstendit nobisbona ? ct regntini 
ccelorum intra se cssc non vident (Luc. xvii, 21), 
a tempore frumenti^ vini et olei sui muUiplicati suiu. 
Non eriim muUiplicatio semper ubertatem significat , 
ct non plcrumque cxiguitntero : cum dedila tetn- 
poralibus voluptatibus anima semper ciardcscit 
cupiditate, nec satiari potest, et multiplici atquo 
serumnosa cogitatione distenta , simplex bonum vi- 
dere non sinilur; qiialis est illa de qua dicilur : Cor- 
pus enim, quod corrumpitur, aggravat animam , et de- 
prinni terrena inhabitatio sensum mulla cogitantem 
(Sap. II, i5). Talis anima temporalium bonorum 
deccssione ct successione, id est, a tcmporc frii- 
menti , vini et olei sui, innumcrabllibus complcln 
pbantasmatibus sic mulliplicata est, ut non possit 
agerc quod praeceptum est : Sentite de Domino in bo- 
mtate, etinsimplicitate cordis qucerite illum (/rf.ij); 
isla enim inultiplicitas illi simplicitali vchcmenlcr 
adversa cst. Et ideo istis reliciis qii.i niuUi sunt, miil- 
tiplicali scilicet tcmporalium cupiditate et dicuiii, 
Quis oslendit nobis bona? qtiae non ociilis foris, sctf 
inliis cordis siinplicitale qiixrenda sunt, vir fidclis 
cxsullat el dicit : In pace^ in idipsum obdormiam , 
H somnum capiam. Rcctc cnim speratur a tilibiis 
omninioda menlis abalienaiio a morlalibus rebns et 
niiseriarum sa^cnli Iiiijus oblivio, quae noinine obdor- 
milioiiis et soinni deccntcr et propbelicc significaUir. 
ubi summa pax niillo tumullu intcrpellari poiest: Sed 
boc jam non tcnelur in liac vita, sed post banc vilaii/ 
spcrandiim cst. iloc eliam ipsa vcrba ostendunt, 
qiiai fiiiuri sunt tcmporis : non enini dicluni cst, aut, 
Obdormivi et somniim ccpi ; aut, Obdormio ot son^- 
num CA\\o\ sed, Obdorminm et somnum cajyiam.Tvuc 

* Pro apb karpoiiy a fntctUy legebat, apb kuiroik, a tcuk- 
pore : sic ctiam casbiodarus. 



8:> 

cofrifplibile boc indueliir inc»>rruplione , el morUile 
lioc induelur inimorlaliialc ; innc absorbebiiur mors 
in vicloriam (I Cor. xv, 64). Hoc esl unde dicilur » 
Si autem quod non videmus zperamus, per patientiam 
exspeclatnus {Rom. viii, 25). 

!0. [vers. 10.] Quaproptor congrnentcr nbimnm 
Bi neclit , et dicit : Quouiam /u, Domine , singulariler 
in spe habitare [ecisti nie. llic non dixil, Facies; scd, 
Fecisti. In quo crgo jam isla spcs esl, erit profeclo 
eiiani qiiod speralur. El bene aii, singulariter : t»o!e^l 
cnim reforri ndversns illos miillos (|ui, muUiplicati a 
tfinpore friimenli. vini el olei sui, dicniii : Quis oslcn- 
(iitnobis fro/ia.' pcrit eniin h;ec mulliplicitas, elsin- 
{;uIaiilasleMClur in sanciis, dequibiis dicilur in Ac- 
libus Apostoloruni : Muitiludinis autem credcntiiim 
erat unima una et cor unum (Act. iv, 32). Singiilares 
crgo et siinplicos, id est , sccreti a muliiiiidinc ac 
lurba nascentiuin rerum ac morientiiim , amalores 
ajlernitaiis el iinitalis csse dobemus , si uni Dco et 
Dninino nostro cujimus inbaTcre. 

IN PSALMUM V 
ENARRATIO. 

1. [vers. 1.] Tiluliis Psalini cst : Pro eaquce liwre- 
diialem accipii, Intelligilur crgo Ecclesia, qu i* accipil 
li rredilatem vitam xlernam per DDininnin nostrum 
Jcsum Cbrislum , ut possidcat ipsnm Druin, cui ad- 
b^crcns beata sil secunduai illiiJ : Bcati mites , quia 
ipsi hasreditate possidebunt tcrram (Matth. v, 4); (|u;UTi 
tiTrani ? nisi de qua dicitiir : Spes mca es tHy portio 
%nea in terra viventium ( Psal. cxu, 0); ct illiid innni- 
fcstiiis : Dominus pars hojreditatis mece et cnlicis mei 
(Psat. XV, 5). Dicilnr ct h:rroditas Dci vicissim Ec- 
clcsia scciindiim illud : Postula a me^ et dabo tibi 
ticntex hareditntem tuam (Psnt. n, 8). Ergo h.iTcditas 
iioslra Dcus dicitur, quia ipsc nos pascit ct conlim*t : 
e( b^enMJilas Dei dicimur, qiiia ipsc nos adminislrat 
ct rcgit. Qnaproplcr vox Ecclesiae est in boc psalnio 
voftata; ad liXTcdilalem, ui et ipsa fial b;crcditas Dd- 
iniiii. 

2. [vers, 2]. Verba mca exaudi , Domine : vocata 
invocal Dominum, ut eodem opiiubinte pcriranseat 
iieqiiitiam sxculi bujus, ct ad enm pcrveniat. Intelliye 
ctmiorcm meum : benc ostendit quis iste sit clamor, 
qiiatn interior de cordis cubili sinc «-trcpitu corporis 
))erveniat ad Dciiin; qna^idoquidcm vox corporalis aii-* 
ditur, spiritualis anlcm inleliigitnr. Qunnqiiam hoc 
sil etiain exaudire Dci, non aure c;irnali, scd m:ijc- 
stalis pr:i'seiitia. 

5/ [vers. 5.] Intende voci obsecrationis mcas : id cst, 
illi voci, quain iit Deus inle]Ii;:;at potit ; qu.T qiialis sit 
}am insinuavit, cum dixit : Intell>ge clamorem meum. 
Intende voci obsecrationis mem, Ri'x mcus et Deus mens. 
Qdiinivis et Filiiis Dcus, el Patc r Dens, et simiil Patcr 
ct Filius uniis Dcus; ct si inlcrrogeniiir de Spiritn 
snncto, nibil aliud rcspondenduin est, nisi qnod Dcus 

; et eum simul dicunttir Patcr el Filius et-Spiritus 
^s, nihiJ mW^.d i(;tcI!igcMduin cst quani nnus 



S. AIJGUSTINI EPISCOPI ^ » 

Driis; lainen icgcm Filium solent appfellare Scri- 
piiirp. Sccnndiini ergo illud qiiod dictuin ej^i, Per mt 
ilur ad Putrem (Joan. xiv, 6), recle priino, Rcx meus, 
ei k\(i\ndt\ Dcm meus. Nec laincn di\ii, Intendile ; 
8cd, Intende : nnn cnim duos aiit trcs dcos fidos ca- 
tbolica pniMlical, scd ipsani Trinilat(Mii unuin Deum : 
non iit cadeni Trinitas siniiil possit aliipiaiido.Pater, 
aliqiiando Filius, aliqiiaiido Splriiiis sanctns dici, sic- 
\M Sabellius credidil ; scd ut Paler noniilsi P;iter, et 
Filius nonnisi Filius, ei Spiriins s;inctns nonnisi Spi- 
ritus sancliis, et Ikcc Trinit:is nonnisl uiius Deus. 
Qiiia et cnm dixisscl Aposlolus : Ex quo omnia^ per 
qucm omniay in quo omnia (Rom, xi, 36), Trinitateiu* 
ipsani insinuasse crediiur ; ncc tamen subjecit , Ipsis 
gloria ; sed , Ipsi gloria, 

4. [ vers. 4.] Quoniam ad te orabo , Domine, mam 
exaudies vocem menm : quid sibi vnlt qnod supcrius 
dixit , exnudi , quasi in pnvscniise exaudiri cuperet , 
nnnc vcro dicit , mane exaudies, non, cxaudi ; el, ad 
te orabo , non , ad le oro ; et deinccps , mane astabo 
tibiet videbo, non, asio et vidco? Nisi forte snpcii(»r 
ejns oratio ipsnm invocationcm * ostcndit : caligans 
aulcm iiiier proccllas bujus saxuli, senlit sc non vi- 
dere quod cupit, et lariicn sporare non dcsinit : spes 
enijn qiia; vidclur, non c.st ^pcs (Uom. vm. 24). In- 
lclligit taincn quare non vidcat , qiiia ncmdutn nox 
peracta est, id est tcnobr* quas pcccala iiieruerunl. 
Dicit ergo, Quoniamad te ornbo, Domine, id csl, qiio- 
niam Lintiis es ad qucm orabo, matie exnudics toceni 
mcam. Non illc es, inquit. qni po^sis videiiabcis 
quoruin ab oculis nox jicccatoinm noiidum rccessil : 
pcracla crgo erroris mei nocie, ct ^Jisccdenlibus le- 
nebris qiias mibi pecc;ilis iiieis fecl , e\aiu!i(;s vo- 
ccin mcam. Cur ergo suprrins non ait, exaudics ; sefl, 
exaudi? An poslqnrim clnmavit, exaudi, ct n(»n exau- 
dlta est,sen8il qiiid * oporieat iransire iit possit 
exandiri ? An ct snporius cxaiidila cst , scd nondiini 
sc ititcHigit exaiiditain , qnia noii(liiiii videt a quo 
cxaiidila est : ei qnod nunc ait, mnne exaudies, \\c>c 
intcliigi voluit, n.an^' inlilliguin tne csse cx:iiiditam? 
qnalis cst ista loniiio, Exsurge, DoniiiK^ (/'««/. iis, 7), 
id cst. fac nic exsui;;ere ; se.l Iicc dc le^iirn ctioiie ' 
Cbristi ;»ccipitur. Illud ccrle niui polcsl rrcie alit.r 
arcipi, Tental vos Dominus Deus vestcr^ nl sciat si (/f* 
ligiiiseum (Deut. xiii, 5), iiisi m vos per illmii sQiatis, 
ei vobismeiipsis inaniresleiur qiianlum iii cju» amoro 
proficerilis. 

5. [vers. r>-8.] Mane aslabo tibi^ cl vidcbo (a) : nstabo 
qiiid cst, nisi non jacclio? qnid csl autcm aliud jaeere, 
ni.si in tcrra quicscere, qnod cst iii liTrcii^ volujjta- 
tibns-licaiitiidinem quonrere ? Aslaboy inqnit, et videbo: 
noii est ergo inh;iTendum -tcrrciiis, si volumus Dcuin 
vidt»re, qni niundo corde consnicilnr. Quoniam non 
Deus volens iniqmtatem tu es. Non habitnb.t jux*a te 



* Edl., rocntionem. AtCoIlxTiia-.is codt^x aliiijm- n:ili-ris 
not.-c M&>., vvocaivmcm, 

* Plnrcs Mss., quotl, 

* Fdd., sed si iocderefurrcctinnc. raninila f,i oIm*si a »w, 
(a) idcni vors. t> iractaturin II hnar. Isal. xxvi« u. ti« 



«5 ENARRATIO IN 

/uuiHgnus , neque permanefmtil injusti anle oculos luo$. 
Odiidi oinnei qui operantur miquitalem , perdei omnes 
pU loiiuuntur mendacium, Virum sanguinum ei dolo' 
sum abomnabilur Domimfs : iniqiiiias , iiiaii<;iiiias, 
iiicii(l:iciuin , homicidium, dolus, el qu:d(|uid liujus- 
.iKmII esi, ipsa n«)X csl, qua Iransouiilc filiuanc ul vi- 
4icalur Dcus. Causam crgo e\)M)suil quarc iiiaite asla- 
liil, cl Yidobil, quoniam non Deus volens iniquilatem , 
iiM|uit, tu cs. Si cniiii Dcus cssei qui vellel iuiquiia- 
lcin, posscl cliaiii ab iniquis vidcri ; ul ntm niniie vi- 
dcreiur, id csi, cumi iiiiquiuiis iiox pcrtran.sierit. 

G. Non hubitabit jujcta le malignus : id est , iioii sic 
iridebit ul haTCiit. Idco se<|uilur , neque permanebunl 
iujusti ante uculos tuos ; ({uia oculi eoriim , id est 
iiicns eoruiii rcvcrbcraiur iuce vcrilalis propler tcne- 
bras peccatoruni, quorum cuiisueludinc fulgorem 
rect» iiitelligenlia^ siistiuere non possuiit. Ergo et 
qui videnl aliquando, id esl, qui vcrdin iutelliguiit , 
tanieii adhiic injiisti suiil, iion ibi pcrmancni aniando 
c-i qux avcrtunt a vero ; geriint cnim secuni suain 
niictcin, id cst, iion solum consuoludinem, sed etiam 
aniorcm {ieccandi. Qu:e nox si transicril , id est, si 
p('ccaie destilcrint, et ipsc anior aique consuelndo 
fugata fuerit, fit mane ; ita ut non solum inl(Iiig:'.nl, 
bcd etiam iiili:ere;iiit vciitati. 

7. Odisti * omnes qui operantur iniquilatcm : odium 
Dci ex illa locutionc inteliigendum est, qua odit pec- 
cator quisqiie Tcriialem. Videtur eiiiiii quod et illa 
odii quos in se inancre non sinit : non autem nianent, 
qui cahi sustiiiere non valcnt. Perdes omnes qui lo- 
quuntur mendacium : hoc enim est verilali cotitra- 
rium. Sed ne quis putct aliquam substanliam vel iia- 
turam Ycritati esse contrariam , iutellignt ad id quod 
non est |ierlinere mcndacium , non ad id quod est. 
Si enim hoc dicitur quod est| vcrum dciiur; si 
autero hoc dicitur qtiod non est, inendacium est. 
Ideo, inquit, Perdes omncs qui loquuntur menda- 
cium ; quia rccedenies nb eo quod est , ad id 
qnod nou est declinantur * . Multa quidcm videntur 
pro saliite aut commodo alicujus , non maiitia , 
sed benigiiii:ite mendacia, quale iilarum in Exodo 
ohstetricum qusp Pharaoni faUum rcnuntiavcruiit 
(Exod. 1 , 19), iit iufantes niioiuni Israel non neca« 
rcntur. Sed eiiam i^ta noti rc, sed iiuiole ' laudnntur ; 
qiioniam qui tantuin hoc modo inenliuntur , merebuti- 
lur aliquando ab omni mendacio lil>crari. Nam in iis 
qiii perfecti siint, nec ista mcndacia invcniunttir; 
quibus dicluin cst : Sitin ore vestro , Est^ est ; nouy non: 
quidquid amplius est , a nwlo est ( Matth, v , 57 ). Nec 
immerito alio loco scriplum est : Os quod mentitur oc^ 
ciditanimam (Sap. i, 11) ; ne quis arhitrctur pcrfectuin 
ct spiritualcm homincm pro ista temporaii vita , in 
cujiis inorlc iion occidilnr aninia, sive sua , sive alter 
riiis, dchcrc mcnliri. Sed qiioniam aliudcsl inenliri, 
aliud vcruni occultarc; siquidcni aliud est falsuni di- 
cere, aliiid vcrutn t:iccre; si (}uis forte vcl ail isiam 

* m CiHlii : odisti, nomiue, M a Xks. abcsl vox, Dominey 

* &Iiii, deciimmt, Al Mss., dectinantur. 

* rdiii, «1 doio. Verisis aliquolMss., indM. Co;i<er lib. 
de M..*iMlacio, a*. 5 ct 17. 



PSALMUM V. f,ri 

visibilem morlem non vult homincin prodcre , para- 
tiis cssc debel veium occuliare, non falsum dic«»re; 
ut ncque prodai neque mcnliaiur, ne occidat animaui 
suam pro corpore altcriiis. Si aulein hoc nonduin po- 
lcst; vel soia hujus nccessiialis habeat mendacia , ut 
cliam ab islis, si sola rcmanserint , liberari mcrca- 
lur, ci Spirilus sancli robur accipere , quo ({uidquid 
pcrpeliendum est pro vcritalc conieinnat. Duo sunt 
oinnino gencra mendacioruni in qnibus i\m magna 
culpa esi, scd taincn non snntsine culpa, cnm aut 
jocamur , aut ul prosimus memimur. lliiid primuni 
in jocando , ideo non cst perniciosissinium quia iion 
fallit ; novil eiiim illc cui dicitur , joci c:iusa essc di- 
clum. Sccundom autcm id( o niiiius ot , qiiia retinet 
nonnullam bcnevidentiiim. IUud vcro quod non habet 
duplex cor, nec niendacium quidcm diccndum est : 
fcinquam , vcrbi gratia , si cui gladius commcndetur , 
ei promillat se redditurum cum il!\B qui cominendavii 
poposccrit ; si forie gladium suum repctat furens , 
inanifestum* cst lunc non csse reddendum , ne vel so 
occidat vcl alios, doiicc ei sanilas rcsiiluatur. Ilic 
ideo iion habct duplcx cor, quia illc cui commenda- 
tits cst gladius , cuni proniittebat .se rcildiluruni p>- 
sceiiti, non cogitahat furenlem posse rcpcterc. Veruni • 
aiitein occulta\it ct Dominus, cuni discipulis iion- 
duin idoneis dixit : hlulla habeo vobis dicere^ sed nunc 
non potestis portare illa (Joan. iw^ 12); ct npf:sto- 
lus Taulus cum ail : Non potui loqui vobis qu.isi spiri-» 
tnalibusy sed quasi carnaiibus (lCor. ni, i ). Unde 
nianifcstum est iion esse cnlpaiidum , aliquando ve- 
rum tacerc. Falsum autom diccrc , non invenilur 
concessum es>e pcrfeclis. 

8. Yirum sanguinum ct dolosum abominabitur Domi- 
nus. .Dolest hic recte vidcri rcpciitnm quod ait supe< 
riiis : Odisti omnes qui opernntur iniquitalem , perdes 
omnes qui loqtuntur mendacium ; iit rtruiii sanguinuni 
ad opcraiitem ini<|uit:ilem rcfer:)S , dolosum autcm ad 
mendacium : doliis cnim est , cuin aliud agitur ,' nliud 
simulatur. Et apto vcrbo usus cst quod ait, abomina- 
bitur; solent enim abominati dici, exhxTcdati : Iiio 
autcin psalniiis pro ea est quis hceredilatem accipit , 
qux subjicit cxsullntioncm spci sii:c, diccns : JCgo 
autem in multitndine miserationis tua , introibo in do- 
mum tuam. In muttitudine miserationis , fortasse iii 
miiliitiidine hominum pcrfectoruin ct bcatoriim dicit,^ 
quibiiS civiias illa conslabit, qu:iiii nuuc puriurit ct 
paulatim paiit Ccclcsia. Ifomines autcin multos re- 
gencratos atqtie pcrlcctos, rectc dici ninltiiudinem 
miseraiioiiis Dei quis negat, runi verissimo dicluni 
sit : Quid cst homo , quod mcmor cs ejus ; aut filius 
homints , quia visitas cum ( Psal. viii , 5 ) ? Introibo in 
domum tuam : lanquam lapis , crcdo . in ^edificium « 
dictuni e>t. Uuid enhn aliud doiiius lei quatn teni- 
pluiii Dei cst , de qno dicliim cst : iemplum enim Dci 
sanctum est, quod cstis vos ( i 6'or. iii , 17) ? ciijus a:di- 
ficii Inpis aiigularis cst ille ( Ephes. ii , !20) , queni 
susccpit coaslerna Palri Virlus et sapientia Dci. 

9. Adorabo ad templum sanctnm /M.\'m, in timorc 
tuo : ad fcmp/um sicul pn^pc tciupln>n inlolliyimus;. 



«7 



S. AlGUSTINl EPlSCOr» 



8R 



iioii enim ail, Adorabo in lemplo sanclo luo, scd, 
Adorubo ad lemplum * snnctuvi luum. Intcliigciuluiii 
cUain C5t non dc perfeciione , sed de progressu ad 
purfcclioneni diciuin csse ; ut illud pcrfeclionem sJ- 
gnificct , Introibo in domum tuam. Scd ul lioc prove- 
niat, prius adorabo, iiiquil, ad temptum sanclum tuum ; 
ct fortasse ob hoc addidil , in limore tuo , quod ma- 
gnum est prrcsidium procedeniilHis ad saiulem. Cuin 
aulem quis(|iie perveiieril, flet in co quod dictam est : 
ionsummata dilectio foras mittit timorem ( 1 Joan, iv , 
i8 ) , non enim timent jam amicum ' , quibos dictuin 
cst : Jam non dicam vos servos^ sed amicos {Joan, 
^v, 15), cum ad id quod promissum . est perducli 
fiicrint. 

iO. [vers. 9 , 10. ] Domine , deduc me in tuajusti- 
tia propler inimicos mcos : satis liic dcclaravit in pro- 
fcclione se esse , id est in proveclu ad pcrfectionem , 
'noniliim in ipsa porft^ctione, quando ut dediicatur ex- 
opl:U. 1h tua justitia aiitcm , non in ca quae videliir 
hiuninibus. Nam ct inalum pro inalo reddcre , justi- 
tia vidctur , sed non est cjus dc quo dicttiin est : Qui 
facit oriri solem suum super bonos et malos ( Matth, v , 
45 ) ; quia et cum punii Deiis peccaiores, non malum 
hxwtyw eis infert, scd maiis eorum cos dimitiit : Ecce^ 
inquil , parturiit hiiustitiam , coucepit laberem , et pe- 
penl initfuitatem : lacum aperuit et effodit eum , el in- 
cidil in foveam qvam operalus est : convertetur dolor 
efus in capnt ejiis , et in iertieem ejns imquitas cju: de- 
scendet ( Psat. \n , 15-17 ). Ciim ergo punit Deiis , 
ul judex puiiit eos qui lcgcin pnctercunt , non eis in- 
ferens de seipso roalum , scd iu id (|uod elegcrunt 
eos expellcns ad complendam summain iniscrianini. 
llomo autem cum malnm pro malo rcddit , mnlo 
y<»to id facit; ct ob hoc prior ip.ie mahis est, dum 
puiiirc vult malum. 

11. Dirige in conspeclu tuo iter meum. Niliil manl- 
fesiiuscst, quam in iempus eum comincndarc quo 
IN^oGcit ; hoc est enim iler quod iion lerrarum focis 
peragitur, sed afTectibus animorum. In censpectu^ 
inquit , tuo dirige iter meum : id cst , nbi nullus ho- 
minum videt, quibus eredcndum noti est laudnntibus, 
aiil viiuperanlibus ; non enim iillo modo possuntde 
aliena conscicntia judic:ire , in qua itcr dirigitur ad 
Deum. Ideo subjecit, Quoniam non est in ore eorum 
veritas , qiiibus uiique judicantibus non est creden- 
iliim , ct ideo inlro ad conscientiam et ad Dei con- 
spcctum confugiendum est. Cer corum vanum est : 
quomodo ergo potest esse in orc eorum veritas, 
quorum cor fallitnr de pcccato el poena peccati ? 
Unde revocantiir homines iila voce : Utquid ddigitis 
vanitatemy el qua^ritis mendacium ( Psal. iv , 3) ? 

12. [vers. 11.] Sepulcrum patens est guttur eo^ 
rum : ad vornciiatis signincalioiicm rcferri potest , 
propter qunm plerumque homines adiilatione men- 
tiuntiir. Et mirnbililcr dixit , palens sepulcrum ; qiio- 
niam sempcr inliiat iila voracitas , non ut sepulcra 
qiiae receplis cadaveribus muniuntur. Polest et illiid 
intclligi, quod mcndacio ct blanda adulationc tra- 

* tiatia&eusis codox, mnici. 



iMiiil iii S(* ({uos ad peccata iltectnnt, ei eos tnnquam 
devoraiit cuin in suum vilani convertunt. Quod qui- 
l>us contingit quoniam peccalo moriuntur \ recte ilii 
a (|nibiis indiicuntur, scpulcra patentia dicli saiit; 
qiiia cl ipsi quodnmmodo exanimes sunl viiam non 
habeiido vcritaiis, et inortiios in se recipiunt quos 
verbis mcndncibus et van» corde intcremptos in sc 
Gimvcrtiint. Linguis suis dolose agebanl , id cst linguis 
malis : nam hoc vidctiir sigQificare , ciim dicit sict< , ^ 
mali enim malas habcnt linguas; id est, mala loquuii- 
tur , cum loquuntur dolum. Qiiibus •Domlnus dicit : 
Qnomodo potestis biwa ioqui , eum silis nmli ( Matth. 
xn,5i) 1 

io, Judica HloSy Deus : deddant a cogitationibits 
snis. PrQphetia est, non maledicUo : iKm enim optat 
ut evenint, scd cernit quid eveniurum sii: continp;it 
namque illis, non quia videtur optasse , sed quia talcs 
suiit ul incrilo conlingat. Sicenim ct quod postea dicit, 
Lcetentur omnes qui sperant in te, pcr propheliain 
dicit; quoniam cernit essc ia*taturos. Sic per proplic- 
tiam dictum est, Excita potentiam tuam et veni {Psal. 
Lxxix , 5) ; qironiam videbat cssc venturnm. Quan- 
quam possit etiani hoc modo accipi quod diclum esi ^ 
decidant a cogiiationibus sui* , ut inagis l>ene ab eo 
optalum credatur , duin cadunt a cngititionibus suis 
ninlis, id est, ut jam non cogitcnl mala. Sed vetal sie 
inlelligi quod scquitur, expelle eos ; niillo eniin moda 
potesl in bonam pnrleni accipi , ciiin qtiisque expelli- 
tur a Deo. Quapropicr per proplietwm diciiim , non 
pcr malevolenliam intelligitur; cum hoc diciuro sit, 
quod nccessario talibus eveiiUiruiii est , qui in pecca- 
lis qujc inemorata sunt persevcmre volucrinL Deci- 
dant crgo a eogitationibus sws, «iicluin est; decidaiit 
accusaniibus se cogitalionibus siiis, tesiimonium per- 
hibeiite conscioniia siia, sicut Aposlolus dicil : Et 
eogitationum accusantium scu defendentium , m reve^ 
latione JHsii judicii Dei ( /{cuii.ii, 15, IG). 

14* Secundum multitudincm impietatum eorum ex- 
pelie cos : id est, longe cos cxpelle ; hoc est cniin se- 
cundum tnultitudinem imf^etatum eorum^ ut multuni 
expellantar. Expellunlur crgo iinpii ab ilia baircdi* 
late qu£ intelligendo et vidciido Deum possideiur; 
sicut expellunturmorbidi oculi fulgore luris, cum illis 
ea poena est quae aliis Ixlilia. Non ergo ipsi manc 
astabunt, et videbunt. Et tam niagiin pocna est ista 
expulsio, quam magntim pnemium cst ilUul quod di- 
citur : Mihi autem adluerere Deo bonvrh est ( PsaL 
Lxxii, 2$). lluic poDiiae cotitrarium est : Intra in gaU" 
dium Domini tui, Quia huic exptilsioni ^imiic est : 
Projicite illum in tenebras exteriores ( Matth. xxv, 
21, 30). 

15. Quoniam inatnaricaverunt te, Domine. Ego sum^ 
inquit, panis qui de ccelo descendi (Joan. vi, 51) : ct , 
Operanuni escam qute non corrumpitur (lbid.^21): ct, 
Custale^ et videte quoniam suavis est Dominus {Psat. 
xxxm, 9). Peccaloribus aulem panis vcritatis aina* 
rus est ; undc os vera diccntis odcrunt. Ipsi ergo 
inamaricaverunt Deum, qui peccaiido in eain xgri<« 

* (^niaiuor M>i., pcccato suo cmsummato nmrimiliir. 



gg ENARUATIO !N 

tutliiieiii il»:voncninl, nl riUuiii voritilis, quo sanae 
aiiiiuie gauUciii, (auqiiain relleuni susiincre non 
p«)8siiit. 

M). [ vers. 12.] Et Itetcntur omnes qm sperant in te : 
ulique iili quihus gtislanlibiis stiavis cst Dominus. 
/n wiemum exsuUahtnt^ et inhabitabis in eis ; ipsa crgo 
erit aetcnia exsullalio, cum tempiiim Dei fiuiit just: ; 
et erit gaudium ipsorum, ipse iticola ^ eofum. Et glo* 
riabwtturin te omnes qui diligunt nonien tuum ;tan- 
qn^m cum adesl eis ad rrucndum quod diligniit. Ct 
jbeoe m te^ taiiqiuim possidentcs iixrediiatem de qua 
litulus ps:ilmi esl, cuin et ipsi sint ejus !i3Dredilas, 
qiiod signiric;i(, inhabltabis in eis. A quo bono probi- 
benlur qiio» scciinduin mullitudinein impietatum 
eomm expellit Deus. 

il.[ vers. i3.] Quoniam tn benedices justum : lia^c 
est benediciio, gloriari in Deo, et inhabitari a Deo. 
Isia sanctifieatio concedilur jiistis; sed nl justificen- 
tiir, praecedit vocalio, qu:e non est meritorum, sed 
gratix Dei ; omnes eiiim iieccaverunt, et cgent gio- 
ria Dei [Rom. ui, 25). Quos enim vocavit, lios ct 
justincavit; quos autem justificavil, hos et glorifica- 
vit {id. VIII, 50). Quia ergo vocalio non meritorum 
iiostrorum, sed benevolenlix ct miscricordia; Dei 
est, siibjccit dicens : Domine^ ut scuio bonce voltmtatis 
ittte coronasti n€s ; bona enim voluntas Dei praecedil 
bonam voluntatem nostram, ut peccatores vocet in 
pQeiiiteiiiiam. Ei ipsa sunl arma (|uibus eipngnntiir 
iniinicus, coiilra qntin dicilur : Quis accusabit adver- 
$HS eleclos Dei ? e(, Si Deus pro nobis, quis contra nos ? 
Qm unico Filio sno non pepercit, srd pro nobis omni' 
bnsiradiditillinn (/^id., 51, 55). Sienim adhuc cum 
inimici essemns. Chrisius pro nobis mortuus est ; muUo 
magis reconeiliati^ salvi eriwus ab ira per ipsum (Id. 
▼, 9, iO). I1<k; cst inviclissimum scutum, quo repet- 
litur iuiuiicus drS|)eraiioneni salutis suggercns inut- 
liliidine iribiilatioiinm et tentationuin. 

18. Tuiiis ergo (exlus Psalmi est orado nl exandia- 
lur; ab eoquod scriptum est, Verbamca exaudi, Do- 
viine^ usque ad, Rex meus et Deus meus, Deiiidc in- 
tellectus eorum qtiPR im|)ediiint ad videndum Dentn, 
id est, ut sc exaiiditam essc cognoscat; ab co qnod 
•eri|itiiin e^t, Quonium ad te orabo, Domine, mane 
exmtdiesvocem meam, usque acl, Yirum sanguinum et 
dotQSum abominabitur Dominus. Tci tio, spcrat se do- 
mum Dei futurani, el iinnc ei appropiuqniire in ti- 
inore ante coiisuminationcm qua^ expcllit limorein ; 
ab eo quod scriptum est, Ego autem in nmUitudine 
miseradonis tuas^ Ubqiie ad, Adorabo ad templum snn- 
cium iuum in timoretito. Qnarto, proficientem sc ali}ue 
pronioirentcm inter ili i ipsn quibns inipcdiri sc sentit, 
i>nt ui adjuvelur in(Hiisecus« ul)i nemo boniinutu 
videl. ne avertatur malis linguis ; ab co quod scriptiini 
ett, Domine^ deduc me in tua juslitia propter inimi' 
cos meos^ usque ad, Linguis stus dolose agebant. 
Quinto, prophetia cst qua; pceiia inanent iinpios, 
quaiido justus vix salvus erit, el qnod praMiiium justi 
adepturi sint, qni vocati vencrunt el donoc perdiice- 

* aic iraestaDtiure;» Mss. a( ediii., incoluius. 



ISALMUM VI. 00 

rentup viriliier omnin su9tinuerunt ; ab co quod 

scriplnm est, Judtca iUos, Deus^ usque in fineiu 
Psalmi. 

IN PSALMUM VI 
ENARRATIO. 

In finem^ in hymnis de octavo, Psabnus David. 

\.[vers.i,] De oclavo, hic videtur obscurum; 
nam citera in boc titiilo manifestiora sunt. Yisum 
est autcm nonnullis diem jiidicii significarc, id est 
lem.us adventus Domini noslri, quo ventunis cst 
judicare vivos et raortuos. Qui advenuis, compntalis 
annis ab Ad:im, post septemannorum millia Tuturus 
creditur ; ut septem annorum millia lanquam sepicra 
dies transeant, deiiide iilud tenipus tanquam dies oc- 
tivus adveniat. Sed quoniain dictum est a Dcunino : 
Non est vestrum scire tempora quce Pater posuit in sua 
poiestate (Act. i, 7), et : De die vero et iUa hora nenio 
scit, neque angelus^ neque virtus, neque Filius^ nisi 
soUis Paler (Matlh. xxiv, 56), et illud quod scriptnni 
csl, tanqnam fnremvcnire diem Domini (1 Thess.\\ 
2), satis apcrte oslmdit neminem sibi oport<Tc arro- 
gare scientiam iilius lemporis, compuiatione aliqiia 
annorum. Si enim post scptcm miilia annorum ille 
dies vcniuriis est, omnis honio potest annis compu- 
tatis adviiitnin ejns addiscere : ubi crit ergo, quod 
nec Fiiius lioc novit? Quod utiqiie ideo dictiim e>t, 
quia per Filium boinines lioc non discunt, non qin d 
apud {v'^! ip-c non noverit, secundnm illani lociuin- 
ncm, Tcntat vos Dominus Deun vester^ ut sciat (Dtiil. 
XIII, 5), id est, scire faciatvos; et, Exsurge, Domine 
(Psal. III. 7), id es(, fac nos exsurgere. Cum ergo iia 
dicatur ne>cire Filius hunc diem, nou qiiod ne^ciai, 
sed quod nescire faciat cos quibtis hoc non cxpedil 
scire, id est, non cis lioc ostcndrtt ; quid sihi vuli vw- 
scio qu;e pra*snmplio, quae annis compulatis cerlissi- 
mum sperat post septeni annorum millia dieni Do* 
mini f 

2 Nos igilur, quod nescire nos Dominns voluii, li- 
benler nesciamns, ct qna^ramus qnid velil sibi islc li- 
ttilus, qiii t^ci-4biiiir De octavo. Potest quidcm, etiam 
iiiilla aiinortim lerocmria suppulationc, dies jndirii 
octivus intelligi. quod jam post fincm hiijus sxcul! 
aceepta ailirna viui, tunc non eruiit animx' justoruni 
tibiioxiie teinporibtis : et quoniam omnia tcmpora 
sopiein dienim isturnm repeiilione volvuntur, ocla- 
viis forlc ille dicius est, qui varielatem isiain non lia- 
btbit. Est aliiid qnod liic iion abstirdc accipi poiesl, 
cur nclavum dicatnr judicium, quod po t duas genc- 
rationcs fnlni-um cst, iinam qnoc ad corptis, alieiani 
qii:c ad aniinain pcrlincl. Ab Adnui enini usqnc ad 
Moy^eii gciiiis hninaniiin vixii ex cori»oie, id csi se- 
cuiidnin carneni : «pii clfam extnior el veius liomo 
dicilnr (Ephes. iv, 22), ct cui Velns Tci.l;»iuentuiu 
d:iluin csl, nt qnainvls religiosis, lanicn carnalibtiS 
adliuc opi'ialioiiibus futura spiritnalia prxsignaret. 
Hoc (oto tcnipore quo secundum cotpus vivebainr, 
regnavU mors, sicnt Aposioliis ail,d/uM»ii ivi qui 



9t S. AUCUSTINI EPISCOPI 

voh peccaverunt. Regnnvit aislcm ex shnUUudine' prce- 
Tif cuiiomt Ad(B, sicnl idein dicit; quoninm usque ad 
aioysm {liom. v, 44) arripicndnni est, quo usqne 
liC^is opcra, id es?t carnalilcr observata illa sacra- 
tncnla, etiani eos obstnctos l«'ninTiint ccrli niysterii 
pralia, qni uni Dco snbditi eruil. Ab advcnln aiitcm 
Domiiii, ex qiio ad circumcisionein cordis ,a carnis 
circnmcisionc transitnin esl, facla vocaiio est, nt se- 
cnndum animam vivcretur, id est socundnm interio- 
rcm hominem, qui etiam novus hoino {Coloss. iii, 10) 
propter rcgeneralioncm diciiur morumque spiritua» 
lium innovationem. Manifestum est autem ad corpns 
quaternarium nuinerum pertinere, propter iiotissima 
olcnienta quatnor quibus constat, et qiiatnor qunlita- 
fes, siccara, humidam, calidam, frigidam. Utidc qun- 
luoreliam teniporibus ndministratnr, vcrno, xsialc, 
MUtuinno, hieme. ILcc sniil notissimn. Nain de qna- 
lornario iiumero corporis trnctatur eliain alibi subti- 
lius, sed obscurius : quod in hoc scrmone vitandum 
ost, qnem ctiam minus cruditis- acconimodatnm esse 
volumns. Ad animnm vero tcrnarinm nuinei :im pcr- 
tincre potcst iniclligi, ex co qnod triplicilcr Dcum 
(iiligcre jnbciniir, e\ toio corde, cx lota animn, cx 
tota mente (Deul, vi, 5 ; Matih. xxii, 57) : dc quibiis 
Hngnlis noii in Psallcrio, sed in Evangelio disput;:n- 
duin cst. Nniic ad tcslimonium ternarii numcri :id 
aniimim pcrtinenlis, satis puto esse quod dicium cst. 
IVnictis igitur numeris corporis nd vctercm hominrra 
el ad Yctns Teslamentuni pertincntibns, pernctis 
ctiam nunieris animi ad novum honlineni ct nd No- 
viim Testanientum rclaiis, sicut septennrio numoro 
transacto, quia unumquodqne teinporaliter agilnr, 
qualernario in corpns, tcrnario in animum distribulo, 
vcniet octavus judicii dies, qui mcritis triliucns qnod 
debelur, jam iion ad opera temporalia, scd ad vi'^m 
n:ternam sanclos traiisferet, impios vero damiiabit in 
xternum. 

5. [ver$. 2.] Quam damnalionem raetucns, orat 
Flcclcsia in hoc psalmo, dicens * Domine, nc in ira 
tna arguns me. Dicit etiam AposloIus irain juilicii : 
Thesauriza$ libi, inqnit, tram in die irce justi judicii 
Dei {Uom. ii, 5); in qua se non vult argui, quisiinis 
tn Iiac vita snnari desidcrat. Nec in furore tuo corn- 
piai me : corripiat^ mitius videtur ; ad emendationcra 
enimvalet. Nam qui arguilur, id est accusatur, me 
tuendnm est ne * fineni liabeat damnalionem, Scd 
quoninn: fnror pliis vidctur essc qunm ira, polest 
inovcre cnr illnd qund est milius, id est corrcptio, 
cuni co posilum cstqnod est dnrius, id cst cum fii- 
rore. Sed ego puto unam rem duobus vcrhis signifl- 
catam : nain in gr.Tco Gu/a6?, quod est in primo versn, 
hoc significat qiiod hpy^, qnod cst in secundo versii ; 
scd cnm Lntini vellcnt ctiam ipsi • duo vcrba ;»onow, 
qua^silum est qnid essct vicinnm ira; , el posilnm csl 
furor. Idco varie codiccs hnbcnt : nnm in aiiis prius 
invenitur ira, deiiide fnror; iuMliis, prins fnror, dciiidc 



ira; inaliis profurorc indignaiio ponilur, aut biii»' 
Sed quidqnid illnd est, motiis csi animi provocans ad 
poenam inrcrendam : qni taincn motus, non tanqnam 
aninipp Dco triliucndus cst, dc qiio dirlnm est : Tn 
autem, Domne virtutum, cum tranqvUHtate judicas 
(Sap. XII, 18); quod aulem tranquillum esi, non est 
pcrturbatnra. Non crgocadit in Deura judicem per- 
turbatio ; sed quod in cjus mini tris Ot, quia per icges 
ejus fit, ira ejus dicilur. In qna ira , noii solura argiii 
se non vultaniraa qux nunc orat, sed nec corripi, id 
est eraendari vel erudiri : nara in graeco itatZsusrn 
posilura est, id cst , erudias. Argunntur autem in die 
judicii oinnes <|ni tion habciit fnndnmenlum qiiod cst 
Christiis :.cmcndantur aut<>m, id esi purganlur, qui 
huic fundamcnlo snpera^dincanl ligiinm, fcenum, sli- 
pnlnm; dctrimcntnm enim pniicntnr, sed s.ilvi erunt 
taiiquam perigncm(l Cor, lu, 11). Quidergoisteoral, 
qui non vult iii ira Domini vcl argui vel cmciidari? 
Quid, nisi ut sanetur? ubi enira saniias est,nec raors 
metuenda cst, necnrentis aut secanlis medici manus. 

4. [vers. 3, 4. ] Seqnitur itaqiic, etdicit : Miserere 
met, Domine , quoniam iufirmus sum : sana me^ Da* 
infnc, quoniam conturbata sunt ossa mea, id est firma- 
mcntum nnim.T mcae, vel fortitudo; hoc enim ossa 
signilicant. Dicil ergo ani.na fortitndinem suara csse 
turhatani , cura ossa nominat : ncque enim crcden- 
dum est, qnod habeat ossa qnx vidcraus in corpore. 
Qiiaproptcr ad expositioncra pertinet quod subjicitur, 
Et anima mea turbata est valde ; tie quod ossa appcl- 
lavil, corporis intcliigerentur. Et lu, Domine, usque- 
quo ? quis noii inldlignt significnri animam luctaiitem 
cum raorbis suis, diu aulem dilatam a inedico \ ut ei 
persuaderetnr in qnx raala se peccando prxcipita- 
verit? Quod cnira facile snnntnr, iion raultum cave- 
Inr; ex difficultaic autcm snnntionis , erit diligcniior 
cusiodia rcccptx sanitatis. Non ergo tanquara crudelis 
l'eus a stimandus cst, cni dicilur : Et lu^ Domine, 
nsquequo ? sed tnnquam boniis persuasor animo*, quid 
mali sibiipsape|iercrit; nondum enim lam pcrrecte«ornt 
hnoc animn, nt ci dici possit : Adhuc loquenie tedicam^ 
Ecceadsnm (Isai, lxv, 24). Simnl ut etiam illud agno* 
scal, quanta pocna iinplis pnrparatur, qiii sc nolunt 
convcrtcrc nd Dcu!n, si tinlaiii difnciillatcni con- 
vcrientcs paiiiintur; sicnl alio loco scriptnm est : 
Si justus vix snlvus erit^ peccator et impius ubi pare- 
bunt (! Peir. iv, 18)? 

5. [vers. 5.] Couvertere^ Domine^ et erue animam 
meam. Convcrtims sc, oral iit ad eam coiivcrialur et 
Deiis, sicut dictum cst : Convertimini ad m«, et con^ 
vertar ad vos^ dicit Domiuus ( Zach. i, 5 ). An cx iih 
locutioneintoI!igcn(Iuniest,Coitv^<(rr^, i[>omfiie,id est» 
fac mcconverii, cnin in ipsa sna conversione difTicnU 
taiem laboremquescntircl? Nam pcrfecta nostracon- 
versio paratnm invcnil Dcum, sicut Propbeta dicii : 
Tanquam dilucutum paratum invcniemns eum ( Osee. 
VI, 5, sec. LXX). Quoniam ut enm amitleicmus, non 
ejns absenlia qni iibique adcst, scd nostra fecit avrr- 



* l-:dd., ne in finem. l^nciosilio m abcst a melioribus 
ILss. 

* Mss , Vf^^laU eliam ipsa. 



* onin(|Ui^ Mss., din nntcm ditulam nwdicinuwa iiu. icOy 
« iMures Mss., perfccta. 



FNARUVTIO IN PSALMUM Vf. 



04 



sio: /)i hoc mundo eral, inqitil, ei muudm pcr eum 
faclus cst^ el mundu$ eum non cognwit ( Joan. i, 10 ). 
Si ergo iii lioc muiido eral, et iiiuiidifs eum noii co- 
gnovit, nosira iminundilia non fen ejus aspectnm. 
Diiin autcin iios coiiveriimus, id est, mutatione vetc- 
^ ris Yii;e resculplinus spirituin nostrum, duriiin »eii- 
limiis el la)x)riosuii! sd Sfrenitalem el tiaii(|tiillilalcm 
divinae liicis a lorrenaruin ciipiditaium caligine re- 
torqueri: Et iii tali dirficultale diciintis, Convertcre, 
Domine, id est« adjuva nos, ut pernciatur iii nobis 
coDvrrsio, qua* tc paratum invenit, et fruenduin te 
prtcbentcin diicctorihus tuis. Cl ideo postquam dixii, 
Convertere^ Domine^ addHit, et erue animam mcamy 
lanquani inharcniein pcrjdexiiutibus hujus sasculi, 
ei spinas (|uasdam diiacerantiuin desidcrioruin in 
ipsa conversione paiienicm. Salvnm me fac, inquit, 
propier misericordiam tunm» Inlciligil non suorum me- 
ritornin esse quod sanalur, quandoquidem peccanti 
ct datuni pijeeepluin pra.'tcreunli, jusUi damnalio de- 
bebaitir ; saiia ine ergo, in({uii, hon proptor meritum 
iiicuiii, scd proplcr inisericordiatn tuain. 

6. [vers. 6.] Quoniamnon esl in morte qui memor sit 
iui^ Inte igil (|..oque nunc e>se leinpiis convcrsionis, 
qiiia ciini ista vita traiisierit, non restat nisi retribulio 
tncritoriim. In infcrno aulem quis confitebitur tibi ? 
Coiifessus esl in iiireriio :lie dives, de qno Doniinus 
dicit, (|ui Lazaruin vidit in requii^ se autem in tor- 
nientisdolebal : usque adeo confessiis, ut etiam niO' 
iieri suos veflet ui se a peccatis cohiberent, propter 
IHBiias quas apnd inforos esse non creditur {Luc. xvi, 
25-31). Quamvis ergo frustra, confessus est tainen 
hibi nierito illa accidissc tormenta ; quando etiam 
suos. iie in h:rc inciderent, doceri ciipicbat. Quid 
orgo est, In inferno autem quis confitebitur tibi? Siu 
iiifernnm vult in eiligi, qito po^^i ju(Jicium pnecipita- 
buntur impii, ubi jam proptcr profundiores tenebras 
niillam Dei Iticcm videbunt, cui aliqiiid confileantnr? 
N»in istcadhuc elcvaiis oculis,quamvisiinmani pro- 
ftiiido inierposito, poiuit taineii videre Lazarum in 
re<|uie coiistitutum, ex cujus coniparalione ad con- 
ff^sioncm coaclus est meriioruin Eiioruni. Potesl 
ciiani illiid iniclligi, ut inorlein vocet peccatuni, 
qund contempta divina lege cominiltilur : utaculeum 
nioriis mortem appellemus , quod mortein coinp:iret; 
aculeus enim mortis, pcccatum ( I Cor. xv, 50 ). In 
qtm morte hoc est csse immemorein Dei, Icgem ejus 
et prxcepla conteinnere : nt inferniim dix nt (Mf - 
lalein aiiimi, quai pcccantcm, id est, inorienlem ex- 
cipit ct involvit; Sicut non probaverunt^ inquil, haberfi 
Veum in notitia^ dedii illos Deuz in reprobum sensum 
{Rom. I, 28). Ab isli inorle ct ab istn inreriio tuiam 
M prxberi aniiiia dcprecatnr , dum niolitiir conver- 
sionem ad Dcum, el sentit difficuhnlcs. 

7. [vers, 7.] Quapropter contcxit dicens : Laboravi 
in gemitu meo. Ct tanquam parum profucrit, addit et 
dicil : Lavabo per simjulas noctes lecium mcum. Li^ctus 
est boc Idco appellalus ubi requiescit animus a'ger et 
inGrinus. id cst in voluptate corporis et in onini dele- 
ciaiioue sxculari ; quamdelectationcm iacryinis lavat 



qui scse ab illa coiialur exlralicre. Videt cnim jaiu se 
dainiiarc carhales concupisccnliaft , ct tainen delecta- 
tione tenctur infirinilas ^ et in ca libeiiter jaccl, 
undc snrgcre nisi sanntus animus iion potest. Qiiod 
autem ail, per singnlas noctes, hoc fortasse accipi vo- 
liiit, qu()d ille qiii spiritu pnmiptns sentil aliqnain 
lucein veritaiis, et Inmeii in delectatiouchujussieculi 
per carnis infirmitatem aliqnnndorequiescil, taiiqiiam 
dies ct iioctes altcrno afreciu cogitur p'ai : ut cuin 
dicit, Mente servio /('^tjDei, lanquam diem senliat; 
rnrsus cum dicit, Carne autem legi peccati ( Rom. vu, 
25) , indinetur in noclem, doiuc omnisnox iraiiseat, 
el vrniat uniis dics de quo dicilur : blane astabo tibi, 
ct videbo (Psrtl. v, o). Tunceniinastnbit ; imucauteni 
jacet, quando in lecio est ipieiii lavabit pcr siugulas 
iioctcs, ul laulis lacryiuis inipclret cf(icacissiiiiaiii di; 
Dci iniscricordia niedicii.nin. Jn hcryniis strntum 
menm rigaboy tcpclitioest : cumeuiin dicitni lacrgmtf, 
ostendit qiKMiindmoduin superins /nvo^o dixerit; hoc 
nui.em accipiinns sirainm^ qnod supeiiu^ lcctum: 
qnanquam rigabo aHipliu^ sit aliqnid quaiii lavabo; 
quouiam potirst aliquid iii supcrlicie lavari ; rigatio 
vero ad inicriora pcrmeat V qiiod siguifical flcluni 
usqne nd cordis iuiiina. Teinponiin vero varietas, 
qiiod prictiTituin po>uit, cuui dicerel, Lnboravi in gn^ 
m//ii r/ifo ; cl fulurum, cuin dicerct. Lacabo per sin^ 
guiiS noctt's leclum meum ; riirsus fulurnin, In lacry- 
mis stratum meum ligabo, ilind osicndit qiiid sibi 
dicere debcal, ( uin qnis(|ne in gemiln frnstra lalutra- 
verit; tanquani diceret : Noii prufiiit cuni boc feci, 
crgo illud faciam. 

8. [veis. 8,9] Turbatus est ab iraoculusmeus[a) : 
ninim sua , an Dei , in qua pelit ne argiieretur , aut 
corripcrctur ? Sed si illa diein judicii significat , qno- 
niodo iiunc potcst intelligi ? An inclioalio ejus cst , 
qiiod hic boiniucs dolores cl tormenta patiuntur,ct 
niaximc damnuui iniclligcnlia: veritatis , sicut jam 
coiuinenioravi qiiod dictum est : Dedit illos Deus in 
reprobum sensum {nom. i , 28) ? Nam ea est cascLtas 
nientis; in cani quisquis datus fuerit, at «nleriore 
Dei luce secludilur , scd iKuidum penitus cuin in hac 
viln est. Sunt enim leiiebne exteriores (Matth, xxv, 
50) , qux magis nd dicm judicii pertinere intciligun- 
liir , nt penitus extra Dcum sit, quisquis, dum tempus 
est, corrigi noluerit ; penitus eniin ' esse extra Deum 
quid cst, nisi essc iii stiinma ca*cilaie ? siqnidem Dciis 
habitat lucein iuacccssibilcin (1 Tim. vi , IG) , (juo iii- 
grediiintur quibns diciliir : Intra iff gnudium Domint 
tui (Matth. XXV , 21 , 25). nujns igitur ir:c hichont o 
est quaiii in hnc vita |)atitiir quisqiie peccator : tir 
niens it:ique jiidicii dicm , libornl et plaiigil, iie ad 
illud perducninr, ctijus iuitiuin Lnm pcruiciosnni nunc 
cxperilur ; et ideo noii dixit , Exstinctus est , sed , 



1 Lov., infirmitctis. AlEr. et plerique Mss., infir^riinx, 

*Editi: permaiuU. Al Mss. aliqui, permeat; alii.p^ 
tinet. 

» Noiiuulli probm uoiae >!s>.: Penitus aulem esse extra 
Deimt. Alii vero cuin editis, renitus envn. [autem] 

(a) De hac partc vers. 8 consule I Kiiar. l>s:d. xxxvi, n. 
9. De altcra i^arte ejusJem vcrs. 8 vide Euar. l^.ui, n. 9. 



75 S 

liiti est cxpcrgeraciio qtia lran>i(ur ad vigilalionein. 
Nc pro iiinnilMis sermonis ornainenlis, repeliliones 
i^las in ilivinis libris cssc arbitrcf.iur. Bcnc ergo acci- 
)iliir, Ego dormivi, et somnum ccpi; Egomc pa<isioni 
pcnnisi, ct mors conscciiia csl. Et exsuri*xi^ quoniam 
Jhminus suscipiet me. 11 >c magis aniinadveriendum 
( st, qiieiiRiidmoduin in unn scntcnlta et prxierili tem- 
poris vcrbiim posnit, cl^^ninri : et cx«Mrr€Xf enim dixit, 
quod csl de pnrlcrito; el snscipiet, qiiod eslde fulu- 
ro; cnm rcsnrgcrc uli«jne nisi ilia susccplione nim 
possct. Scd in proplictia bcnc misceiitur fiilnra prsc-' 
tcrilis, quo nirum(|ne significctur : qiiia ea quoe ven- 
inra propbclantnr, st»cuiidum lempus futura sunt ; 
sccnndum scicniiam vero prophetantium, jatn pro 
faciis b.ibcnda. AIisce:;tiir quoque prxseiUis tem- 
poris vorba, qn;c suo loco, cum occurrerint, tracia- 
biiiitur. 

G. [vers. 7 j Son tiniibo millia populi circuntdantis 
me : scriptum csi in Cvaiigelio, quanta eum multittido 
pnlicntem etcrucifixum circumsicteril {Mattli. xxvii, 
59, etc). Exsurge^ Domine^ salvum me fac, Deus metis: 
iion dorinicnti ant jaccnti dicitur Deo, exsurge; sc<l 
inoris cst divinnrnm Scripturarum pcrson.ne Dei tri- 
bn(!re quod in nobis facil; non quidem ubique, s<m1 
'nbi congruen!er dici potcst, Tcluti cum ipse loqnt 
dicitnr, quando ejiis dono loquunlur ProphcLTc v(?l 
Apostoli, vel qui(}ue nunlii vcritalis. Unde illiid cst : 
An vuliis experimcntnm accipcre ejus qui in me loqui^ 
Inr Clnistus (II Cor, xin, 5)? non cnim ait, ejus quo 
illuminanlc aut jubcnlc loquor ; sod prorsus ipsam 
loculionom illi iribnit cujiis mnnorc loqncbatnr. 

7. \vers. 8] Quoniam tn percubsisti omnes adver' 
santcs milii sine cansn : non ita distingucndiitn est, 
iiuasi una scnicnlia sit, Exsurge^ Domine; salvum me 
fac, Dens meus^ qnowam tu percussisti onmes adver- 
snntis mihi sine causa : non enim proplerca salvum 
facit, quia percussit inimicos ejus ; sed potius ipso 
salvo faclo, illos pcicnssit. F.rgo ad id rinod scquilnr 
pcr(iiicl;ul iste sit sensiis, OMOMmm tu pcrcussisti 
omnes adversuntes mihi sine causa^ dentcs peccatorum 
contrivisii ; id est, indc contrivisli dentes pecoatoriim, 
quoniam pcrcussisli omnes adversnntes mihi. Poena 
nuippc advcrsaiitium est, qna dentcs corum cimiriii 
snnt, id csl, in irritum qnasi in pulverom pcrducia 
vcrba pcccatoriim ditKcrnntium maledictis Filium 
Dci; ut sic accipiamus doiiics, vcrba maledica, qui- 
bus dciitibns dicit Aposttdns : Si aulcm morde- 
l/< invicem, videte ne consumamim nb invicem (Gal. v, 
45). Possnnt cl dcntes poccalorum accipi prlnoipes 
peccalortim, OiUoniiit .luctoriiate qiiisqne de societatc 
sccte viventiutn pr;vciditur, ct qnasi inoorpornlur 
inale vivcnlibns. Uis dciitibiis coiitrarii sntit dcntos 
Ecclcsiac, quoruni auclorilalc ab errorc gcnliliiim va- 
riorumqnc dogniaturi) pnccidnntur crcdcntes, cl in 
cam qu:c Cbrisli corpus csl iraiisferitnlnr : his d«'n- 
libus diclum est Peiro ut m;indncarot nnctata aninia- 
lia {Acl, X, 13); id esl, oocidondo in Gcniibns qnod 
crant. cl transmninndo in id qnod ip<e cs«ct. El dc 
Wis dentibus Ecclcsi.c dioilnr: /)<'Mfos tui sicut grex 



AlT.tSTIM EPISCi^Pl 7G 

detonsarinu a^cpndcns de Invncro^ quir. onwes gemims 
pariunt, et slerilis nou est iii iiHs [Cant iv, 2, ct vi, h), 
Ili snnl qui rectc pi-:roipiiiiii, ot qncniadnioduni pniv 
cipiunt ila vivnni ; i|ni facinni (|notl dicium est : Lu^ 
ccant opera vestra coram hominibus, ut benedicant Fa- 
treni vestrum qni in coclis est (Matth. t, 16): horum 
cnim anclori:ale commoii, Deo per illos Inqncnli ct 
operanti honiines credunt, et separati a s.ncculo cui 
conformati erant, in Eoclesiai nicmbra transeunl. El 
idoo recte isii, per quos h:oc linnt, deiites dicuntiir 
dctonsis ovibns similcs, qiiin terrenarum curanini 
oncra dcposuerunt , et asoendcntes de lavacro , do 
sordium sa^culi abliitionc * pcr sacramentuin bapti- 
smatis, omnes gominos piiriimt. Operantur enim dtio 
prxcopia, de qnibns^dioium est : /n his duobus prfe- 
ceptis tota Lex pendct et Prophetce { Id. xxn, 40) , 
diligontes Denin cx loto cordc, et ex toia anima, ct 
ex tota mente; et proximnm tanqunm seipsos. In 
quibus storilis non est , qiioniam talcs fructus ret!- 
dunt Deo. Socundiitn crgo islum intclbictum sic acci- 
picndum est, de^ites peccatorum contrivisti ; id est. in 
irritiim addnxisli principcs peocaloruni, pcrctiticndo 
omiics advorsantos tnibi sinc cansa : principcs cniiii 
cuin socnndum evamjclioam liistoriam perscculi su:it, 
ciim ninltilndo inrorior boiioiarot. 

8. [rers. 9.] Dowini est salus^ et super populnm 
tnum bcueiVictio tua («). In nn:i senlonlia cl pr.TCcpii liii- 
ininibiis qnid crcdcrent, cl pro credentibns oravit : 
nam, Domini estsnlus ciiin dicitnr, ad bomines sennn 
dirigitur ; noc ila seqnitnr , El supor |)0pnluin siium 
benediotio ejns , nt lotum homiiiibus dictntn sil ; scd 
ad ipsnm Dcnm or.itio convortitur, pro ipso popnlo 
cui dictnm cst : Domini est salus. Qnid ergo ait, nJM' 
h(»c ? Nemo de sc praisumat , qiioniant Domini cst 
salvos facore de n.orte pccoati; n:un Infelixtgo homo, 
quis me libernbii de corpore wortis hnjvs? Graiia Dei, 
perJesum Christum Dowinvm nostrum (Hom. vii , 2i, 
25) ; tn aiitem , Domine , bcnedic popuinm. tunm dc 
tc sahiiem spcraniem. 

0. Potest ol isle psalnni« aooipi ad |>erson:\m Cbri- 
sti alio nv»do , id esi , ni toins loqnatur. Toius dico, 
ctim corporc suo cni c^pni esi, soonrdnin Aprslolnni 
qni dioit : Vos autcm estis corfyns Chrisli et membra 
(I Cor. xit, 27) ; er;?o illo oapul est bnjus corporis. 
Proptor qiiod alio loop dioil : Veritatem auicm fdcien- 
tes in chariiale , nugeamur in illo per omnia , qui est 
caput Chrisius , ex quo totum corpus connexum et com- 
pnctum est (Ephes. iv, 15 , 46). Loijnilur orgo apud 
Prophctam sintnl Ecolesia et capui cjiis , inicr pro- 
collas perseonlionum constituta por univcr^inm or- 
hcm lerrartim, qnod jain coniigisse scimus : Domine^ 
quid multiplicali sunt qui tribulant me? multi insvrgmit 
adversum me , chrisiiannm nomen exterminare cti- 
pientcs. hfulti dicunt animas mea; : Non esl salus illi 
in Deo ejus : noii cniip riliier sperarent possc se per- 
dcre Ecolesiam latissimc pulltilantcm , iiisi ad Dei 



• Qnin'ino Mss.. desorditnis fKectUi abluti. 
(«) iK* Ijo : mic.u vors. 9 vide Eiiar. iu rsal. lxx» n. I6> 
ei lxlv, II. 0. 



77 RNAURATK) !N 

ciirnfii porlincre iion crciicrcnl. 7« autem , Doimne, 
»uscet>lor meus es : in Clirislo utiquc ; iiuni in illo 
hdniiiie cl E^desia susccpU esl a Vcrbo , qiiod caro 
facliim esl , el habilavii iii nobis (Joan, i , 14); quia 
etin calcstibus nnsstidcre fecitiina cuin ino(£p/i«. 
II, C) : pnvcedcnle eniin capiie, inenibra cajlera con- 
scquentur; quis euim nos separabit a charilate 
Cbrisli {Rom. vui , 55) ? Uccle ergo dicil eliam Ec- 
clcsia : Susceptor meus es, gloria mea; non enim sibi 
Uibiiit qu»»d cxcellil , cuin inlijlligil ciijiis gralia cl 
miscricordia ta|is est. Fa exaltans cctpul meum, ipsura 
scilicct qui priniogenilus a morluis asccndit in cob- 
luiii. \oce mea ad Dominum clamavi, el exaudivit me 
de monte sancio suo, Ilac esl oralio omnium sancto- 
ruin , odor s^.avilalis qiii ascendil in conspeclu Do- 
nrmi : jnni enini exaudiiur Ecclcsia de ipso monte, 
qiiiid eiiain capul «jiis esi ; vel dc illa juslitia Dei, 
qiia ei liberaniiir elccli cjus, el perseculores eorum 
|iUHiunlur. Dical populus Dci eliam illud : Ego dor- 
Htivi , et sommm cepi ; et ex^urrexi , quouiam Domims 
nucipiel me^ ul adjungalur et cohxreat capiti suo; 
huic enim populo dictum csl : Surge qui domm , et 
exsurge a mor/tti«, et coiitinget * te Cliristus (Ephe$. 
T , 14) ; quoiiiaDi dt^ pec&iloribus assumptus cst , de 
qiiibiis gcneralilcr diciuni tst : Qui autem d^rmiunt, 
noiiedormiunt (I Thess. v, 7). Dicat eiiam : Non ti- 
mebo millia populi circumdanlis me ; circunivallaDlium 
scilicel genliuin , ad cxsiiiiguenduin noincn , si pos- 
sent, iibicuinque christianum. Sed qiiomodo limcren- 
lar, cuni Uinquam olco sangiiine niarlyrum in Christo 
anl4»r charitalis innaminarciur? Exiurge, Domine, 
i^lwnm me fac , Deus meus : potesl lioc ipsi cnpiti suo 
corpus dicerc ; illo eniin cxsnrgente s:ilvtim factum 
est, qui ascendilin altuiii, caitlivam egitcapiivitaiem, 
dedit dona hominibus (Psal, lxvh, 19) : hoc cnim 
iD praedeslinalione a Prophctn dicitur , (luo usijue ad 
lerras Dominnm nostriim , illa de qua in Evaiigelio 
dicilur, messis inatiira (Matth, ix , 57) deposuil, cu- 
jiis s:dus csl in cjiis resnrreciione ^ qiii pro nobis 
dignatiis est mori. Quoniam tu percussisti omnes ad- 
terumles mihi sine causa^ dentes pcccatorum contrivisti : 
jnni regnante Ecclesia , inimici tioniiiiis christiani 
confusione ptTCussi sunt , et sive innledica verba 
e^ riim, sive principatiis , in irriliim icdiicti. Crcdite 
crgo, hoinines, quod Dominiest sfdus:et, tii, Domiiie, 
sit su}}er populum tuum benedictio tun, 

10. Poiest ctiam nnusquisqiie noslriim dicerc, cum 
vitionim ct cupiditatum mullitudo ttsislenlem mcn- 
lcm ducit in lcge peccati ': Domine , fmd muliiplicaU 
iunt qui tribnlnnt me , multi insurgant adoersum me ? 
Lt quoiiiam plcriimque. coacrrvationG viliorumsub- 
repii dcsporatio saniuuis , tanquani ipsis viiiis insnl- 
Ufiiibiis aniinx, vel eiinm diaboloet angelis ejus per 
luixias snggestioncs ut desperemiis operantibus , ve- 
riiisinie diciliir : MuUi dicunt aninio! mew : Non est 
salus ilti in Deo cjus, Tu autem , Domine , susceptor 
meuses; hacenim spcscst, qnod naluram humanam 

» Pro epipiiouscifHtuwinabii/ic^L^bSLttephdpxtai, contin' 



PSALMUM IV. 7a 

iii Chrislo * suscij)ere dignalus esl. 6*/oria mea : ex 
illa regiila , ne qiiis sibi uliquid iribuat. Et exaituns 
caput meum : sive ipsuin iini omiiiiim noslrnm capiit 
est, sive uniuscujiisquc noslruni spirilu.ii, quod c:i- 
put est animn; ct cariiis ; caput ciiiin mUlieris vir , w 
caput viri Chrisius (1 Cor, xi , 5). Einltalur antem 
mens, cnm jam dici p(»lest, Mente serviolegi Dn (liom. 
VH, 25); ul caiiera horninis pncnla ! siibdantur, cnin 
jnm cariiis resurreciione absorbeiur mors in victo • 
riam (I Cor. xv, 5i). Voce mea ad Dominum clamavi : 
voce illa intinia el in(enlii>sima. Et exaudivit me dc 
monte sancto suo : de ipso per qiicni nobis subvenit, 
elquomedintoie nos oxaudit. Ego dormivi, etsomnum 
cepi ; et exsurroxi , quoniam Dominus suscipiet me : 
quis hoc non pot(;st iideliura diccre , recolens mor- 
tein peccatoruin suorum , ci donum rcgeneralionis? 
Non timebo miUia populi circumdantis me, Exceptis 
his qua: universnliler Ecclcsia sustinuit et siisiincl, 
hnbct etiani uniisquisqiie leniaiiones quibns circum- 
vallauis hxc dicat : Exsurge, Domine^ sutvum mefac^ 
Deus meus ; lioc esl, Fac nie cxsm-gere. Quoniam tu 
percussisti omnes adversantes mihi sinc causa : rccte 
in pra^dcstinaiionc dicilur dc diabolo cl angclis ejus, 
qni noii solum in tolum Chrihti corpus , sed etinin iii 
singnios quosque prixaiiin sa?viuiit. Dcntes peccato- 
rum contrivisti : habctunnsquisqncnialcdicentessibi; 
babet ctiam vitiorinn auctores C(niantes euin aChrisii 
corpore praecidere. Sed Domini est salus ; cavenda sii- 
jM^rbia est, et dicendum : Adhcesit anima mea post ta 
(PsaL LXii, 9). Et superpopulum tuum benedictio tua, 
hoc est super unumqueniquc noslruin. 

IN PSALMUM IV 

ENARKATIO. 

//1 /incm , Psalmus Canticum David, 

1. [vers, 1.] Finis Legis Christus ad justitiam 
omni crcdcnti (Rom, x, 4) : bic enim (inis perfcctio- 
nein signincnt , non ctmsumptioncm. (Jlrum nutem 
omne canlicum p>alinns sit, aii polius omnis psalmus 
canlicinn; an sint quadam cantica qune non possint 
dici psalnii , ct (piidam psalmi (pii non |)ossiiit dicl 
canlica, (jiKcri poiest. Sed aniinadverlcndai Scriplu- 
r:e sunt, ne rorle Canticum Ixtitiani indicct : Psnlini 
autcin dicuntur , qni cantnntiir ad psalterium ; quo 
usum essc David prophclam in magno myslerio, pro- 
dil hisloria (I Par. xm, 8, et xvi, 5). De qua re non 
esl bic dissereiidi locns ; quia diuturnam inquisilio- 
ncm ei loiignm dispulntioncm dcsidcrat. Nunc inie- 
riin aul vcrba Dominici hominis post rcsnrn^ciionem 
exspectare debeiniis, aut himiinis in Ecclcsia crcdeii- 
tis ct sporanlis in cinn. 

2 [vers. 2.] Cum invocarem, exaudivit me Detts 

justiticB wete : ciim invocarein , exandivit nie Dens, 

inqnil , a qno est jusiiiia mea. Jn tribulatione dilatasti 

mihi : nU aiigust'is trisiili:p , in lalilndinein gaiidio- 

ruin nie diixisli ; iribnl.ilio enim et angustia in onincm 

» F.dd., in rhmtum, M Qonmr.li Mss., in rhrisio. 

* li-i (X)lneriiaus codcx. Alii vero u.ss. et eikl. rciuoti 

pcCCtMl0 



n 



7:1 s. Ai](;i:sTiNi KPiscon 

onimain liomlnis opern: lis nr.ilmn {Rom. i\ , Oj. Oni 
auicm tlicil : Gnudemvs in tribulaliouibus , scinues 
quoniam tribulalio paiituliam operalnr, usquc nd iiluil 
uhi ail : Qiioniam charilns Dei diffusa esl in cordibus 
nosttis pcr Spiritum sanctum, qni datus est nobis(ld, 
V, 5, 5) , non hahcl cordis augiisiias , qunmvis cx- 
Irinscciis a perscquonlibus ingcranlur. Mutalio autcm 
|)crson:c » quod a lcrlia , ubi ait , exaudivit , slalim 
Iransiil nil socundam , ubi ail , dilutasti mihi , si non 
varicl:ilis ac suavitalis causa lacta csl , mirum cur 
4>rinnim lanqiuim hidicaro voluit hominihus cxaudi- 
nnn sec^se, et posteaconipcllare cxauditorem suum. 
Nisi forte cum indicnssct quemadmodum cxaudiius 
sit in ipsa dilatalione cordis , maluit cum Deo loqui ; 
tit eiiam hoc roodo os^endcret quid sit coidc dila- 
iQri, id est , jam cordi hahere infnsum Deum , cuin 
•4|uo intrinsecus colloqualur. Quod in persf-na cjus 
qui crcdens in Chrisluin iljuminatus esl , recic acci- 
|Mlur : in ipsius aulem Dominici hominis, quem siis- 
cepit Dci Sapientia , non vidco quemadmodum hoc 
t>ossit congrncre ; non cnim ab ea aliquando deser- 
lus cst. Sed qneinadmodum ipsa cjus dcprecatio , no- 
str.B poiius infirmilatis indicium cst ; sic eliam de 
ista rcpcntina dilaUitione cordis potest idem Domi- 
ous pro Odilibiis 8uis loqui , quoriim pcrsonam sibi 
imposuit ctiam cum ail : Esurivi , et non cibastis me; 
sitivi , et polum non dedistis mihi (Matth. xxv, 55), ct 
cxtera. Quare hic qnoqnc potesK diccre, ditatasti mihif 
pro uno ex miniinis suis colloquente cum Deo , cujus 
charitalem dififlsam habct in corde pcr Spiritum 
sanctum, qui dalus est nnhis. Miserere mci , et exaudi 
4rationem meam .'curilerum rogat, cum jamsecxau- 
' ^litum et dilalaium indicaverit? An propter nos, de 
quibus dicilur : Si autem quod non videmus spera- 
mus , per patientiam exspectamus (Rom. viii , So) ; aut 
tit in ilio qui credidit perficialur qiiod inchoatum est ? 

3. [vers. 3.] Fi/it hominum^ usquequo graves corde? 
saltem usque in adventum, inquil, Fiiii Dei vestcr 
crror duraverit ; quid ergo ultra graves corde estis ? 
Quando bahiluri fmem rallaciarum , si verilatc prx- 
senle ' non habetis^ Utquid diligitis vanitulem, et 
(tumitis mendacium ? utquid vuliis l)eaii esse de in- 
iimis? Sola vcriias facil hcalos, cx qua vera sunl 
omnia. Nam vanitasest v.miumrium*,etomniaTanitas. 
Qux abundanlia homini in omni labore sno , quo 
ipse laborat sub solc ( Eccle, i , 2, 5 ) ? Utquid crgo 
icmporalium renim amorc deiinemini ? utquid lan- 
quam prima, exlrema sectamini ; quod est vanilas et 
mendacium ? Ciipitis enim permancrc vobiscnm, qu:e 
omnia transeunt tanquam umbr:). 

A. [ vers. 4. ] El scitole quoniam admirabilem fccil 
Donunus sanctum suum : qucm, nisi enm quem susci- 
lavil ab inferis, et in coelo ad dcxtcram coilbcavit? 
Increpatur ergo gcntis humanum , nt ad eum se tan- 
<lein ab kiijus mundi amore convcrtat. Sed si qncm 
movet conjunctio su|)eraddita , quod ait, Et scitoie^ 
Cacile est ut in Scripturis animadvertat hujus locu- 



SO 



* Diiodcdffi Mss., si veriUttis prmsentia. 

* sic le^tnas cum sanioribus Mss. Dc bikc icctione vide 
Ketract. lib. 1, cap. 7, n. 3. M. 



lionis genus familinre esse illi lingnsc qua ProphiM:!! 
locuti sunt. Nam s:rpe invcnis ila coeptum : Gl d'\x\i 
Doniinus ad illum , £l faciutn est vcrbuin Domini ad 
illum. Qu:c junctura conjuiictionis , cum scniciiii.t 
non prxcesserit cui sequcns annectatur , mirahililer 
foitnssis insinual prolaiionem Tcrilatis in voce cuni 
ea visione qu.r (it in corde essc conjunciam.. Quan- 
qnam hic dici possit, quod superior sentcntia, Utquid 
diligitis vanitatem , et quwnlis mendacium ? ita posila 
est ac si dicerctur, Nolite diligere v:mitalcm, ct qiias 
rcre mcndacium ; quo ita posilo, rectissima locuiioiie 
se(|uilur : Et scitote quoniam admirabilem fccit Domi- 
nus sanctum suum. Scd interpositum diapsalma vctat 
]slr<m cum superiore conjungi : sive enim bebrxum 
trerhum sit, sicut quidam volunt, quo significatur 
Fiat ; sive graecum, qno significatur inlcrvallum psal- 
lcndi , ut psalma sit qiiod psalliiur , diapsalma vcro 
inlcrposirum in psallendo silcntium ; ut qucmndino- 
dum sympsalma dicltur vocum copulaiio in canlando, 
ila diapsnlma disjunctio ^ariini , iibi qua:dam rcqnies 
disjuncta^ continualionis ostcndilur : sive crgo illiid, 
sive hoc, sive aliud aliqnid sit, ccrtc illud probnbile 
est , non rectc coniinuari cl coiijungi sensuin , ubi 
diapsalma inierponitnr. 

5. Dominus exaudiet mc^ duni cLmavero ad eum : 
hic nos admoncri crcdo, ut m:igna iulcntionc cordis, 
id est, interno et incorporeo clamorc auxilium implo- 
remus Dei ; quoniam sicut gratiilandum est de illu- 
minationc in hac viin , ita orandum pro reqiiic post 
hanc vitam. Quapropier aut cx persona fidelis evan- 
gclizanlis, aut cx ipsius Domiiii, sic accipicndum est 
ac si dictum sit : Dominus cxaudiet vos, dum clama- 
vcritis ad cum. 

6. [t'CT*s. 5. ] Irascimini, et notiie peccare (n) : occor- 
rehat cnim : Quis est dignus cxaiidiri , aut quomodo 
tioii frustra clamat pcccator ad Doininum ? Ergo Ira^ 
sciminif inquit, et nolite peccare ; qiiod duohns modis 
intellii:;i potest : aut , Etiam si irascimini, nolite pec- 
care ; id est, Eliam si surgit motus animi , qiii jani 
propter poenam peccati non est in potestate , saltein 
ei non conscntiat ratioet mcns, qn.-c intus regeneraia 
cst sccundum Deum, ul mente serviamns iegi Dci, 
si adhuc carne scrvimns legi pcorali {Rom. vii, 25) : 
aul, Agite pcenilcntiani ; id cst, ir:iscimini vohis ipsis 
de prxteritis peccaiis , et iilierius peccare desinitc. 
Qua: dieitis in cordibus vestris : suhauditnr, dicile ; ut 
sit plena sentcntia : Qu.t dicilis , in cordibns vestris 
dicite ; id est, nolitc esse populus dc quo diclum esl : 
Labiis me honorant , cor autem eorum longe est a mt 
{Isai. XXIX, 13). Jn cubilibus vestris compungimmi : 
hoc esl qnod jam dictum cst , in cordibus ; ha?c enim 
.sunt cnhilia de qnibns et Dominiis monct , ut intus 
orenms clausis ostiis {Matlh. vi , 6 ). Compungimini 
aulem, aut ad poenitcntiue dolorem rcrcrtnr , ul Ss>. 
ipsam anima punicns compungat , ne in Dei judicio 
damnata torqiieatnr ; aut ad cxcitationem, ut evigile- 
miis ad vidcndam lucem Chiisti, lanquam stimulis 
adliibitis. ttonnulli aulcm non compuugimini , scil 

(a) Dc eodem vcrs. 5 vidc tl Fnar. in 1 sal. xxv u. S^ 



91 EIXAUUA riO L^ 

aperimwi , diciint meliiis legi ; quoninm in gr;rco 
Psallerio esl xaTayuyr^r», quoil rcferlur ad iUam dila- 
Uiionem cordis , ut excipiaiur diCTusio charilnlis ^r 
Spirilum snnclum. 

7. f vers. 6,7.] Sacrificate sacrificiftm jusiiiiai , e.t 
tpente in Domino. Idem dicit in alio psahno : Sacn- 
fdum Deo spiriius contribulaius {Psal. l, 10). Qunrc 
Bon absurde \\\c accipitur ipsum esse sacrincinm ju- 
flliliae, quod fil per poeiiitcnliani : quid enim jnstius, 
qaam ul suis ur.usquisque peccatis, qiiam alienis po < 
tkis irascntur, seque ipsum puniens maclcl Dco? An 
sacrificium justiiix opnra justa sunt post poeuiten- 

^tiam? Nnm et interpositum diapsalma, non absurde 
Ibrtassis insinuat cliam transitum de viia vetcri ad 
Tilam novam : ut exstincto vcl innrmato per poeni- 
lentiam Teierc homine, sacrincitim jiistitix secundum 
regenerationem novi hominis offcrniur Deo, cum se 
oflert ipsa aniina jam ablula, ct imponit iii allare 
fidei, divino igne, id est, Spirilu sancio comprehcn- 
dcnda ; ut isie sii sensus, Sncnficute sacrificium ju- 
«Ifliaf, cl sperate in Dominq , id csl , Recte vivitc, el 
Bpcraic d(mum Spiriius sancii , ut tos verilas , cui 
eredidislis, illuslret. 

8. Scd tamen Sperale in Domino ^ clause adhuc 
dictum cst. Spcrantiir autem qiix , nisi bona ? Sed 
quia unnsquisquc id bonum vull a Deo impelrare 
quod diligit, nec facile inveniuntur qiii diligant bona 
interiora, id est, ad interiorem hoininem pcrtincntia, 
ifoae sola dilige^da suni, cxteris nutem ad ncccssita- 
tem utcndum, non ad gnudium perfruendum ; admi- 
rabilitcr cuin dixisset, SperaU in Domino, subjecit : 
MiuUi dicunt : Quis osiendii nobis bona ? Qui sermo, 
el qnx interrogatio quotidinna est oinnium stiihorum 
et iniqiiorum; sive pacem el iranquiliiiatem viiae 
nxcularis dcsideranlium , el propter pcrvcrsilalem 
(•eneris humani iion iiiveniehtiuin, qui etiam cxci 
accusare audcni ordincm reriim, cuin invoiuti merilis 
Miis putant tcmpora esse pejora quam praitcrita fue- 
nint ; sive de ipsa fulura vita, qiiaj nobis promittilur, 
dabitantium vcl dcspernntium, qui sxpe dicunl : Quis 
Dovil si vcra sunt , aut (luis venit ab inferis ut ista 
minliarel ? Blagnifice igilur et breviler , sed inlrin- 
secus videntibus, ostcndit quae boiia quxrenda sint, 
fespoiidcns illoruin inierrog.itioiii qui dicuni : Quis 
C9iendit nobis bona ? Signaium esi, Inquit, in nobis lu- 
men vultus tui, Domine. lloc luinen est lotum homi- 
uis et veruni bonum, quod non oculis, sed mcnie 
conspicitur. Signatum autein diiit in uobis, tanqunm 
denarius signaiur regis iinngine : hoino ciiiin factiis 
eftt ad imngincui ct bim«litudinem Dei {Gen, i, 26 ), 
^oam pcccaiido oorrupit : bonum ergu ejus esi veriim 
aique aelernum , si rcniscendo signctiir. Et ad hoc 
credo pertinere, quod quidnm prudeiiter inteliigunt, 
iilud quod Dominus viso C.Tsaris nummo aii : Rcddiie 
Cmtari quod (kesaris esi^ et Deo quod Dei est {Matili. 
%xu, 21) ; tanquam si dicerct : Quemadniodum Coesar 

\ a vobis cxigit impressionem imnginis su:c, sic ei 
' DeQS;«ut quemadmodum iUi rcddilur nummus , sic 
- Ileo «iiima limiine vulius ejus illusirata atque signuu. 



I^SALMUM lY. 8fi 

Dedisii lciitiatn in aor np^nm. N;m) ergo foris quxi-eii« 
da csi laetitia, ab his qiii ndhuc {:raTos corde diligiiit 
vanitatem ei (]ii9Drunl nicndnciiim , scd inlus uhi 
signatum est lumcn vultns Dni : in interiore eiiim 
hoinine hnhitnt Chrislus (Ephes. iii, 47), ul aii Apo- 
siohis; nd ipsum cnini perliiict vidcre verilntcin, 
cum illc dixcrit : Ego sum veriias {Joan. xiv, C). El 
cuin lotiuchnlur in Aposlolo dicciite : An vultis exf.e' 
rimenium cjus accipere qui in me loquiiur Cbristiis 
( II Cor. XIII, 5)? nou ei toris utiqiie; sihI in ipsn 
cord^, id cst, in illo ciibili uhi ornn^iMin esl {Malifi. 
VI, G), loquehntiir. 

9. [vers. 8, 9.] Sed homincs tcinpornlin sectanieN, 
quicerte multi sunl, nihil aliud noveruiii dicere, nisi 
Quis osiendii nobh bona ? ciim vera et ccrta bona in- 
tRi semetipsos vid<?re non possint. llaque conseqiieii- 
ter dehis rcctlssime diciiur, quod adjnngit : A tem- 
pore * frumcnti, vini ei olei sui mutiiplicati suni. Non 
cnim vacnt, quod additiiin est , sui : est enim et fni' 
incntum Dei, siqiiidem est panis vivus qui dc coelo 
descendit {Joan. vj, 51); est ct vinum Dei, nain In- 
ebriabuniur, inquit, ab ubertate domus iu(e { l^sal. 
XXXV, 9) csl et oleum Dei, d»» qiio dicliim csl : Jmpin- 
guasii in oleo capui mcum {Psal. xxn, 5). Isli autrm 
multi qui dicuiit, Qtiis vstendii nobisbona ? ct regniim 
ccelorum intra se csse non vident {Luc. xvii, 21), 
a tempore frumenii^ vini el olei sui muliiplicaii suni. 
Non eiiim muUiplicatio scmper ubertalcm significai , 
ct non plcrumque cxiguititero : cum dedita tem- 
poralibus voliiptatibus anima semper exnrdescit 
cupidiiate, nec saiiari potest, et multiplici atqiio 
serumnosa cogilalione distenla , simplex bonum vi- 
dere non sinitur; qiialis esi illa de qua dicitur : Cor- 
pus enim, quod corrumpiiur^ aggravai animam , ei de- 
primt terrena inhabiiatio sensum mulia cogiianiem 
{Sap. IX, i5). Talis anima teinpornliuni bonoruni 
deccssione et successione, id est, a tcmporc fru- 
mcnii , vini et olei sui, innumcrabilibus complcla 
phaninsmniibus sic multiplicata est, ui non possit 
agerc quod pnecepium est : Sentite de Domino in bo- 
nitaie, et in simpliciiate cordis quoirite illum {Id. i, I); 
ista cnim inultiplicitas illi simplicilati vclicmentcr 
adversa est. Et ideo istis reliciis qiii niulti siint, niiil- 
liplicati sciiicct tcmpomlium cupiditate et dicuiit, 
Quis oslendit nobis bona? qiine non oculis foris, soi^ 
intus cordis simplicitale quxrenda suni, vir fidclis 
C\sii!tnt 01 dicii : In pace^ in idipsum obdormiam , 
ei somnum capiam. Ucctc cniin speralur a tilihits 
omninioda mcntis nbalienalio a mortalibus rehus et 
miserinrum sxculi hiijus oblivio, qux noinine obdor- 
miiionis et sonini dcccntcr et prophetice significatur, 
ubi stimma pax iiullo tumullu intcrpellari polesi. Sed 
hoc jam non tcnetur in hac vita, sed post hanc vitaiu 
spcrandiim cst. lloc eliam ipsa verba osiendunl, 
qua: fiituri sunt tcmporis : non enini dictuni est, aui, 
Ohdormivi el soniniiin copi ; aut, Obdormio ot son;- 
num ctj^io; scd, Obdormitim ct somnum catriam. txutc 

• rro apb karpod, a fructu^ lcgebat, apb kuiroA, a tcuk* 
pore : &ic etiam ca^&biod^ru:». 



8:> 



S. AIJGLSTINI KPISCOPI 



M 



corniplibile boc iiiduelur inc»)rnjplione , el morlale 
lioc induelur inimorlaliiale ; lunc al)sorbebiiur mors 
in vicloriam (I Cor. xv, 54). Hoc esl unde dicilur » 
Si autem qnod non videmm speramus, per patienliam 
eitipeclamus (Rom, viii, 25). 

10. [vers, 10.] Quapropler congrnenlcr uliimnm 
Bi ncolil , el dicit : Quouiam tu, Domine , singulariter 
in spe habitare [ecisti nie. llic non dixil, Facics; scd, 
fecisti. In quo ergo jani isla spcs esl, erit profeclo 
e;iain quoil spei-alur. El benc aii, singulariter : po:e-l 
(Miiin referri adversus illos miillos qui, niultiplicali a 
ifinpore frumenli. vini el olei sui, dicuiil : Quis ostcn- 
(hinobis fro/ia.' pcriieniin h;RC muUipIicilas, elsin- 
fjulaiilasleuclur in sanciis, dequibus dicilur in Ac- 
libus Aposluloruui : MuUitudinis autem credentinm 
erat anima una et cor unum {Acl. iv, 52). Siugulares 
rrgo el siinplicos, id esl , sccrcli a mulliludine ac 
lurba n.iscentium rcrum ac morienlium , amalores 
.•elernilaiis et unitatis esse dobemus , si uiii Deo ct 
Dtmiiiio nosiro cu|.imus inba;rere. 

IN PSALMUM V 
ENARRATIO. 

1. [vers. 1.] Tilulus Psalini csl : Pro eaquw hare- 
ditalem accipit, Inlelligilur ergo Ecclosia, qui*accipit 
li rreditatem vitam aeternam per DDininum nosirnm 
Jt^sum Cbristum , ut possidcal ipsum Dcuin, cui ad- 
hcrens beata sit secunduai illiiJ : Beati mites , quia 
ipsi hasreditale possidebunt terram (Maith. v, 4); quam 
tiTrani ? nisi de qua dicitur : Spes mca es /m, pnrtio 
wea in terra viventium ( Psat. cxm, 0); cl illiid inani- 
fostins : Dominus pars hoireditatis mecs et calicis mei 
{Psal. XV, 5). Dicilnr ct h;rrodiUis Dci vicissim Ec- 
cicsia scciindiim illud : Postuta a me, et dabo tibi 
tjcntes hareditatem tuam (Psat. ii, 8). Ergo h.rrcdilas 
iiosJra Dcus dicitur, quia ipsc nos pascii ei conlin^^t : 
e( bicndiLis Dci dicimur, qiiia ipsc nos adminislrat 
cl rcgil. Quaproplcr vox Ecclesix est in lioc psalino 
vo(.ala; ad bxTrdilatcm, ni el ipsa Qat b;crcdiias Du- 
niiui. 

2. [vers. 2]. Verba mca exaudi , Domine : vocata 
invocat Dominum, ut codem opiiulante pcrlranseal 
iicquitiam sxciili bujus, ct ad eum pcrveniat. InteUige 
ctmnorcm meum : bene oslendit fiuis isie sit clanior, 
quam intcrior de cordis cubili sine j-lrepitu corporis 
])crveiiial ad Dcuin; qnaMdoquidcm vox corporalis an-- 
<lilur, spiritualis aulcm intclligilur. Qunnqnam hoc 
sil ctiam exainlire Dci, noii aure Ciiriiali, scd majc- 
siaiis pnrsoiilia. 

5.* [vers. 5.] Intende voci obsecrationis metB : id esl, 
illi voci, quain ut Deus inlelligat pctit ; qu.T qualis sit 
Jam insiniiavit, cum dixit : IntcUige clamorem meum. 
Intende voci obsecrationis mece, Rt'x meus et Deus mens. 
Qdamvis et Filiiis Dcus, et Patcr Deus, el simul Patcr 
01 Filius iinus Deus; ct si inlcrroge.miir de Spirilii 
sancto, nibil aliud resi»oiidenduin esl, nisi qnod Dcus 
Mt; et eum simul dicuntiir Patcr et Filius et-SpiriiUH 
kiiiicuts, nibil ulifid i/;lcl!igonduin cst quani nnus 



Dcus; lauien legom Filium solent app^tlare Scri- 
piur.T. Sccundiim crgo illud quod dicinui esi, Pt*r mt 
ilur ad Patrem (Joan. xiv, 6), recle priino, Rcx meus, 
el deindo, Di'ti$ wi^s. Nec laincn di\ii, I:iicndiic ; 
8cd, Iutcnde : nnn cnim diios aiit iros doos fidos ca- 
Ibtil.ca pnodical, scd ipsam Triniraloni unuin Douin : 
non ul oadcui Trinitas simul po^sit alitjuandi) Pator, 
aliquando Filiiis, artqiiaiido Spirilus sanctus dici, sic- 
nl Sabellius crcdidil ; sod ul Paler nuniiisi Paier, et 
Filius noniiisi Fiiius, el Spiriius s.inctiis nonnisi Spi- 
riliis sanclus , et li:iic Trinilas nonnisi unus Deus. 
Qiiia ct ctim dixissot Aposlolus : Ex quo omnia, per 
qucm omnia, in quo omnia (Rom. xi, 36). Trinitalem* 
ipsani iiisinnasse crcdiiur ; ncc tamen subjecil , Ipsis 
gloria ; scd , Ipsi gloria. 

4. [ vers. 4.] Quoniam ad te orabo , Domine, mane 
ex^udies vocem meam : qiiid sibi viilt qiiod supcrius 
dixit, exandi , qiiasi in pra^soniise cxaiidiri cupcret , 
nunc voro dicit , mane exaudies^ non, cxaudi ; ei , ad 
te orabo , noii , ad lc oro ; ei deinccps , mane astabo 
tihiet videbo, non, asio ct vidco? Nisi forte supcii<»r 
ejus oralio ipsam invocalioncm * oslcndit : caligans 
autctn iiiier proccllas bujus s;i!culi, senlil so iion vi- 
dere quod cupil, et latncii sporarc noii dc iiiit : spes 
enim qua; vidclur, non c^t .•■pcs (Uom. vm. 24). In- 
tclligil lamen qiiare iion vidcat , qnia nondum n<»x 
pcracta cst, id csl tonobrar quas pcccala ineruerunl. 
Dicil ergo, Quoniam ad te orabOy Domine, id cst, qiio- 
niam tintus es ad qucm orabo, mane exaudics tocem 
meam. Non illc es, inqnil . qui po>sis vidcri ab cis 
quoruin ab oculis nox jicccatoiuin noiidum rccessil : 
|H?racla crgo crroris mci nocic, ct Jlsccdcnlibus h:- 
nebris qiias mibi peccalis mcis fccl , cxaudios vo- 
ccmmcam. Cur crgosuporius non ait, exaiidics; sed, 
exaudi? An posiqunm clamavii, exaudi, et ntui cxaii- 
dila est, scnsil qiiid ' oporicat transtrc ul pnssit 
exaudiri ? An ct suporiiis exaudlta csl , sod nonduni 
sc iniclligit exaiidiiatn , quia noti(luiii videl a quo 
cxaiidila cst : el qiiod nunc ait, mane exaudics, h(kc 
inlcl!igi voluit, inaiK' inirlligam mc ossc cxandilam? 
qiialis csl Ista loomio, Exsurgc, Donjino (Psal. ni, 7), 
id csl, fac nic cxsurj^ere ; scii ln»c do rc^urn olione • 
Christi accipitur. Iiliid ccrle non |!Olcsl roclc alit.T 
aecipi, Tentat vos Dominus Deus veslcr, nt sciat si di- 
ligitiseum (Deut. xiii, 3), nisi m vos [»er illuui sQialis, 
et vobismciipsis ntanircslclnr quantmn in ojus amoro 
proficerilis. 

f). [vers. 5-8.] Mane astabo tibi, cl videbo (a) : astabo 
quid est, nisi n<»n jacclio? qiiid osl autom aliud jaccre, 
ni.si in tcrra quicscere, quod o.st in torrcii^ voIii|)ia- 
tibiis-iieaiitudincm qn.T.rere ? Asiabo^ inquit, et videbo: 
non cst ergo inhaTcndum -tcrrcnis, si vnlninus Donm 
vidore, qiti niundo corde consnicilnr. Quoniam non 
Deus volens iniquitatem tu cs. Son habitablt juxta te 



* Edl., rocutianon. AtCelhoniaus codcx aliit}ii»* ii:«li'>ris 
noi.-e Mss., injocaiiimem. 

« Pliiros Jilss., qnoft. 

* Edfl., scd st lioc dereMtrrcctionc. rarticida w al.fsi ;« »8*, 
(a) Idom vcrs. 5 tracta'.ui ia II Knai*. Isal. xxyi, u. ti« 



W ENARRATIO IN 

^HiiHgniu , neque pernianelnaU iujusti anle vcnlos mo$, 
Odii4i omnes qui operantur iniquitatem , perdes omnes 
^id loquuntur mendaciunu Virum sanguinum ei dolo- 
sum abonunabilur />omim(s : iniquiias , inaligiiiias, 
liiciulicitiin , homicidium, dolus, cl qiiid(|uid litijus- 
.iicnIi esi, ipsa nox csl, qiia Iraiiscuiilc liiiuanc ul vi- 
«icaltir [)cus. Causain cr^o e\)M)^uil qiiarc Uiaitc asla- 
\ni, ct Yidcbil, quoniam non Deus voUns iniquiiatem , 
)ii<|ui(, tu es. Si cniin Dciis cs^el qui vcliet iniqiiiia- 
lcjii, posscl cliaiii ab iiiiqiiis vidcri ; ul non maiiC vi- 
durelur, id csi, cu:ii iuiqiiiutis iiox pcrlrauriicrit. 

0. Non habitabit juxta te nutlignus : id est , iion sic 
vidcbit ut b;crc:il. Ideo se(|iiiuir , neque permanebunt 
injusti ante vcnlos tuos ; (|iiia oculi eortim , id est 
incns eoriiiii rcverbcrattir iuce vcriiatis pro[)lcr tcne- 
bi-as pcci*at0ruin , qtiorum coiisuetudinc fulgorein 
rect.ne iii(oHigeiili:r sii8lii:ere non possiint. Ergo et 
qui vidcnt aliqtiando, id est, qui vcrdm iutclliguui , 
lamen adbiic iiijiisli suiil, iion ibi pcrmaiicnl aniando 
&! qu£ avcrtiiiil a vero ; gcriiiit e<:im scciuii siiani 
n.MClcm, id cst, iion solum coiihuctudinom, scd cliam 
aiiiorcm i-eccaiidi. Qu:i! nox si traiisicril , id cst, si 
pt^ccaie desiitcrijit, e( ipse aiiior aique coiisucliido 
riignta fucril, Ht mane ; itii ut non suluni intillig:'.nt, 
scd etiain iiili;crcaiit vcrilati. 

7. Odisti ^ omnes qui operantur iniquilatem : oiiium 
Dci cx illa loculione intelligcDduin est, qua odil pec- 
cator quisqiie veritatem. Videlur ciiim quod et illa 
<>dii quos in se inancre non sinit : non autcm nianeot, 
qui eaui sustinere non valciit. Perdes omnes qui lo- 
quunlur mendacium : boc eniin cst vcritati coiilra- 
riuin. Sed ne quis pulct aliqiiam substanliam vel na^ 
luram vcritati esse contrariam , intelligat ad id quod 
iioii est iiertinere mcndacium , non ad id quod est. 
Si enini boc dicitur quod est| vcrum dciiur; si 
autcm hoc dicitur qiiod non est, niendacium est. 
Ideo , inquit , Perdes omnvs qui bquuntur menda- 
cium ; quia recedenics ab eo qtiod est , ad id 
qiiod nou esl declinanlur * . Multa quidcm videulur 
pro salute aut commodo alicujus , non malilia , 
sed benigiiit::te meiidacia, qiiale illarum in Exodo 
obs(e(ricuin qiisp Pbaraoni f;ii^iim rcnundavcrunt 
(Exod. 1 , 19), ut infan(e$ niioium l^raei nnn ncca* 
ren(ur. Scd ctiam ista non re, sed indole ' laudantur ; 
<|iioniam qui tanluin hoc modo incntiunlur , nicrcbun- 
tur aiiqnaiido ab omni mcndacio Iil>crari. Nani in iis 
qiii perfccti sunt, ncc ista incndacia invciiiuntur; 
quilNis dictuin est : Sitin ore vestro , Est^ esl ; non, non: 
quidquid amplius esl , a malo est { Mattlu v , 57 ). Nec 
iminerito alio loco scripluin csl : Os quod mentitur OC" 
dditanimam {Sap. i, 11) ; ne quis arbitrctur pcrfcctum 
ct spiritualem bomincm pro ista (emporali vita , in 
cujiis inorlc iion occiditiir aniina , sive sua , sivc all(v 
rins, dcbcrc nicntiri. Scd qiioiiiam aliud est mcntiri, 
aliud vcruoi occuUarc; siquidcui aiiud est falsuiii di- 
ccre , aliiid Vi.Tuin tacore ; si (]tiis forte vcl ad istani 

• ln cMUs : odistit nomi*ie. Ai a Mss. abcst vox, lyomine^ 

* Editi, dcclinaiU. At Mss., dectinantur. 

' rditi, in doto. Vcri:is aliquol Ms^^., t/i((</k. Co;i^:r (ib. 
dc MoiKlaciu, a*. 5 cl 17. 



PSALMUM V. f,a 

visibileni inorleni non vull homincin prodcre , {ura- 
(us cssc debct vcruni occullare, non falsum diccre; 
ii( ncque prodai ncque nicnliatur, iie occidat animam 
suam pro corporc alicriiis. Si autein lioc nondum po- 
(cst; vcl sola hujus ncccssilatis habcat meiidacia , ut 
ciiam ab istis, si sola rcmaiiserinl , libcrari incrca- 
lur, ct Spiritus sancti robur accipere , quo qtiidi|uid 
pcrpctieiidiim est pro vcritalc coii(eiuna(. Duo suiil 
oniuiiio gcncra mcndaciorum iii quibus non magna 
cnlpa es(, scd (amen non sunt sine culpa. cuin aut 
jocaniur , aut ut prosimus mciitimur. Illud primuni 
in jocando , idco non csl pcrniciosissimuni quia tion 
fallit ; novit eiiiin iilc cui dicidir , joci cnusa essc di- 
ctnm. Sccuiidom nutcm id(0 iuiiiusc.Ni, qnia rctinct 
nonnullam bcnevolenliani. IUud vcro quod non habct 
duplcx cor, ncc mcndacium (luidein diccndum est : 
tanquam , vcrbi gratia , si cui gladius commcndctur , 
ei proinittat se rcddilurum cuni il!e qui cominendavit 
poposccrit ; si forie gladiuin suum repctat furens , 
inanifestunv est (uiic non esse reddcndum , ne vel so 
occidat vel alios, doncc ci sanitas rcsiituatur. Ilic 
idco iion habct duplcx cor, quia illc cui commonda- 
(iis cst gladius , cuin promidebat sc rc(ldiluru:ii p>- 
scciKt, iioii cogi(abat furentein posse rcpclerc. Vcrtiui • 
autciii occuitavit ct Doininus, cum discipulis noii- 
duin id(»iiei!» dixit : Mulia habeo vobis dicere, sed nunc 
non potestis portare ilta {Jvan. i.\if 12); ct apcslo- 
ius Paulus cum ait : Non potui loqui vobis qussi spiri-» 
tualibuSf sed quasi carnalibus (lCor. iii, i ). Unde 
niaiiif(.'S(um est iion csse cnlpandum , aliquando vc- 
rum taccrc. Falsum autein diccre , non invenitur 
conccssuin cs>e pcrfcctis. 

8. Yirum sanguinum cl dvlosum abominabitur Domi- 
nus, .PoK^st hic rcclc vidcri rcpetilum quod ait su|)e- 
ritis : Odisti omnes qui opcrantur iniquitatem , perdcs 
omnes qui Ivqituntur ittendacium ; tit rirunt sanguinuni 
ad opcraiitein ini(|uilalem rcfcris , dolosum autcin ad 
meiidaciuni : doltis enitn est , cuiii aliiid agitur ; aliud 
simulatur. Et apto vcrbousiis est quod ail, abomina- 
bitur; soleut eiiim aboininati dici, exhxrcdali : bio 
aulcin psaluuis pro ea est qua: han-editatem accipit , 
qux subjicil cxsultationem spci su:c, diccns : JCgo 
autcm in multitudine miserationis luof , introibo in do- 
mum tuam. In multiludine miserGlionis , forlassc iii 
multiiudinc homiiiuin perfcctorum ct bcatoriim dicit, 
quibiis civitas illa couslabit, quam iiuiiO parturit ct 
paulatim pari( Ecclcsia. Ilomities autcin inultos re- 
generalos atqtie ()crlcctos, rccte dici niultiiudinem 
iniseraiionis Dci quis iicgat, cum verissime dicluiii 
sit : Quid est homo , quod memor es ejus ; aut filius 
hominis , qniu visitas cum ( PsaL viii , ;i ) ? Introibc in 
domum tuam : laiKiiiam lapis , crcdo , iii a'dinciuiii « 
dictum e.>t. Quid cuiiii aliud domus Dci qiiain (e>ii- 
pliim Dei c.s( , dc qiio dicluin cst : Templnm enim Dci 
sanctum est, quod cstis vos ( 1 Cor. tii , 17) ? ciijus a^di- 
ficii lapis aiigiilaris csl illc ( Ephes. ii , !20) , qticni 
suscepit coa:ierna Pulri Virtus et sapieiitia Dei. 

0. Adorabo ad lemplum sanclnm tuum^ in timorc 
tuo . ad tcmplum sicut pn^pe (ciuphMi iiilcliiyiHius ; 



S. AIGUSTINI EPISCGri 



Ml 



iioii eiiim ail, Ad«»rabo in lemplo sanclo luo, scd, 
Adorabo ad tcmplum - soncttim tuum. Intciligcncluiii 
ciiam C5l noii dc perfcciione , sed de progressu ad 
|»erfeclioneni dicium esse ; ut illud pcrfectionem sJ- 
jjiiificcl , Introibo in domum tuam. Sed ul lioc prove- 
niat, prius adorabo, inquit, ad templum sanctum tuum ; 
ct fortasse ob lioc addidit , m timore tuo , quod ma- 
gnum est pncsidium procedeniibus ad saluiem. Cum 
aulcm quis(;ue perveneril, flet in co quod dictam est : 
i.onsummata dilectio foras mitlit timorem (1 Joan, iv , 
48 ) , non enim timentjam amicum * , quibns dictuin 
csi : Jam non dicam voi $enos^ sed amicos {Joan. 
XV, 15), cum ad id qiiod promissiim . esl perducii 
fucrint. 

10. [vers, 9 , 10. ] [hmine , deduc me in tuajusti- 
tia propter inimicos meos : satis hic dcclnravit in pro • 
fcciione sc esse, id est in provectii ad perfectionem , 
.nondiim in ipsa porfeclioiie, qiiando ut deducatur ex- 
optnt. Ih tua justitia attlem , non iii ca «lux videlur 
liominibus. Nam et mahim pro malo reddcre , justi- 
tia vidctur , sed non est cjus de quo dictiim est : Qui 
facU oriri solem suum super bonos et malos ( Matth, v , 
45) ; quia etcum punil Deiis peccalores, non malum 
stimn eis infort, sed malis eorum eos dimitiit : Ecce^ 
inquil , parturiil hiiustitiam , coucepil iaberem , et pe- 
perit iniipjiitatem : lacum aperuit et effodit eum , et in- 
cidit in foveam qnam operatus est : convertetur dolor 
cjus in eaput ejus , et in iertkem ejns imquitas cjut de- 
sceudet ( PsaL vii , 15-17 ). Ciim ergo punit Deiis , 
ut judex puiiil eos qui legciii pr4:iercunl , non eis in- 
ferons de scipso inalum , scd iu id (|iiod elegerunt 
eos expelieiis ad complendam summain miseriarum. 
Ilomo autem cum maliitn pro malo reddit , mnlo 
yoto id facit; ct ob hoc prior ipse mahis esl, duin 
punire vult roalum. 

11. Dirige in conspeclu tuo iter meum, Nihil manl- 
fesiius est , qiiam in tempus eum comincndarc quo 
proQcit ; hoc est enim iler quod iiod terrarum focis 
peragitur, sed afTectibiis animorum. Jn censpectu^ 
inqnit , tuo dirige iter meum : id est , ubi nullus ho- 
minum vidct, quibus eredendum noii est laudnntibus, 
atit viiupcrantibus ; non eiiim ullo modo possunt de 
alicna conscicnlia judtc:ire , in qua ilcr dirigitur ad 
Deum. Ideo subjecit, Quoniam non est in ore eorum 
veritas , qnibus uiique judicanlibus iion est creden- 
iltim , et ideo intro ad conscientiam et ad Dei con- 
spectum coiifugiendum es(. Cer eorum vanum est : 
quomodo crgo potest esse in orc eorum veritas, 
qiiorum cor fnllitiir de |)eccato et poena peccati ? 
Unde revocanttir homines illa voce : (Jtquid diligitis 
vanitatem, et qua^ritis meudacium ( Psat, iv , 5) ? 

12. [vers, II.] Sepulcrum patens est guttur eo- 
rum :ad voracitatis significationem referri potest, 
propler qunm plerumque homines adiilationc men- 
liunliir. Ei mimbiliter dixit , patens sepulcrum ; qiio- 
niam semper inliiat illa voracitas, non ut sepulcra 
qiue receptis cadaveribus muniuntur. Potest et illtid 
intelligl, quod mendacio et blanda adulaliooc Ira- 

^tiatia&eusis codox, amici. 



iMinl in so (|iios ad peccata iltectnnt, et eos tanquain 
devoraiit cuin in suam vitaui convertuiil. Quod qui- 
l»us coiHingit quoniam peccato moriunlur * , recte ilti 
a qiiibtis indticuntur, scpnlcra patenlia dicti snnt; 
qnia cl ipsi quodnmmodo exanimes sunl viiam non 
hab(Mido vcritaiis, ct inorttios in se recipiuiit quoa 
verbis meud.icibus el van» corde interemptos in sc 
Gonvcrtiint. Unguis suis dolose agebanl, id est tinguis 
malis : nam hoc vidcttir sigQificare , cum dicit suis , ^ 
mali enim malas habcnt lingiias; id est, mala loquun- 
tur, cum loquuntur dolum. Quibus 'Domlnus dicit : 
Quomodo potestis bona foqui , cum sitis maii ( Maitii, 
xn,54) r 

i^, Judica iUos^ Deus : decidani a cogitationibits 
suis. PrQphetia est, non maledicito : inm eiiim opt:it 
ut evenint, sod cernit quid eveniurum sit: continj^Mt 
namque illis, non quia videtur optasse , sed quia talcs 
suntut inerito contingat. Sic enim ct <]uod posteadicit, 
lAFtentur omnes qui sperant in te^ pcr propheliaiii 
dicit ; quoniam cernit essc Ia*taturos. Sic per proplic- 
liam dictum est , Excita potentiam tuam et veui {Psal, 
Lxxix, 3); qnoniam videbal cssc venturum. Quaii- 
quam possit etiani hoc modo accipi quod diclum esi ^ 
decidanl a cogitationibus sui* , ut magis l>ene ab eo 
optalum credatur , dum cadunt a cogititionlbus suis 
nialis, id esl, ut jam non cogiicnl mala. Sed vetat sie 
intelligi quod sequitur, expelle eos ; ntillo enim moda 
potesi in bonam parlcni acctpi , cuin qnisqiie expelli- 
tur a Deo. Quapropier per proplieti^m dicium . non 
per malevolenliain intolligitur; cum hoc diciuro sit, 
quod necessario talibus evenlurum est , qui in pecca* 
tis qua; inemorata sunt perseverare voluerinL Deci- 
dant ergo a eogitationibus suis , diciuin cst; decidaiit 
accusaniibus se cogitalionibus suis, testimonium per- 
hibeiite coiiscicniia siia , sicut Aposlolus dicit : Et 
eogitationum acffusantium seu defendmtium , in reve- 
lakione justi judidi Da ( /{<uii..n, 15, IG ). 

14. Secundum mulutudincm impietatum eorum ex- 
peile cos : id est, longe eos expelle ; hoc est enim se- 
cundum muUitudinem imfnetatum eoramf ut inultuiii 
expeUantar. Expeiiunlur ergo iinpii ab illa hasredi- 
late qu£ intelligendo et vidcndo Detiin possideiur ; 
sicut expellunturmorbidi oculi fulgore luris, cum illis 
ea poena est qiiae aliis lactitia. Non ergo ipsi m»nc 
astabunt, et videbuut. Et lam magna p(£na est ista 
expulsio, quam magniim pnemium est ilUid quod di- 
citur : Mihi autem adhasrere Deo bonym est ( PsaL 
Lxxii, 2$). Iluic p(£nx contrarium est : lutra ingaU" 
dium Domini tui. Quia huic expiilsioiii ^imilc est : 
Projicite illum in tenebras exteriores ( Mauh, xxv/ 
21, 30). 

15. Quoniam inamaricaverunt te^ Domine. Ego sum^ 
inquit, paiif^ qui de coelo descendi (Joan. vi, 51) : ct , 
Operamini escam quas non corrumpitur (Ibid.j^l): ct, 
Gustale, et videte quoniam suavis est Dominus {PsaL 
xxxni, 9). Peccatoribos autem panis vcritatis aina* 
rus est ; unde os vera diccntis odcrunt. Ipsi crgo 
inamaricaverunt Deum, qui peccaiido in eam xgn- 

» (^MUiitor Msi., peccato suo consummato morimUiir. 



S9 ENAUUATIO !N 

tiidinem ditvonmml. iil cilMiiii vpiii.iiis, quo sanai 
aijiiu.e gauiiciii, i;iiiqijaui felleuiii sustinere non 
possiiit. 

1i). [ vers. 12.] tt hvtcntur omnes qm sperant in te : 
utique illi quilms guslanilhus suavis cst Douiiiius. 
/n wlernum exsuUatmnt, el inhabitabis in eis : ipsa ergo 
erit xtcriia exsulialio, cuiu teniplum Dei riuut just: ; 
et erit gaudiuin ipsoruin, ipse iucola * eofum. Et glo- 
riabunlurin te omnes qui diligunt nonien (uum ;tan- 
^uam cum adest eis ad frucnduin quod diliguiit. Cl 
beoe in te, taiiqiiam possidenlcs Iixrediiatem de qua 
titulus f>s:ilmi esl, cum et ipsi sint ejus hanredilas, 
quod signiriciit, inhabitabis in eis. A qiio houo probi- 
beiitur quo^ scoiinduin muUiludinem impietatum 
eoram expeliit Deiis. 

il. [ vers. 13.] Quoniam tu benedices justum : liac 
esl benedictio, gloriari in Deo, et iiihabitari a Deo. 
Isla sanclificatio conceditur jiistis; sed ut justificen- 
tiir, praecedit vocalio, qu:e non esl meritorum, sed 
gratiae Dei ; omnes eiiim |)eccaverunt, et cgent glo- 
ria Dei {Rom. uu 23). Quos eiiim vocavit, hos et 
jusiificavit; quos auiem juslificavil, bos el glorifica- 
vit {Id. viii, 50). Qiiia ergo vocalio non merilorum 
no&trorum, sed beuevoleiiliae et misericordia: Dei 
est, siibjecit dicens : Domine, ul scuto bonce voluntatis 
ittce coronasli nes ; bona eiiim volunlas Dei prsecedit 
boiiam voiunlatem noslram, ul peccatores vocet in 
poeiiiteiiliam. El ipsn suiil arma quibus expngiiniur 
inimicus, coiilra (piiui dicilur : Quis accusabit adver- 
sns electos Dei ? ei, Si Deus pro nobis, quis contra nos ? 
Qtti wtieo Filio suo non pepercit, sed pro nobis omni- 
bnsiradiditiUim (Ibid., 51, 35). Sienim adhuc cuni 
inimici essemus, Chrisius pro nobis mortuus cst ; muUo 
nwgis reronciliati, salvi , enwus ab ira per ipsnm (Id. 
T. 9, iO). Il<»c cst invictissimum scutum, quo repi^l- 
litur iniuiictis dr6|>cralioneni Bniutis suggerens niul- 
liuidine iriluilatioiiumct teutationum. 

18. Totiis ergo lextus Psalmi est oralio ul exaudia- 
liir ; ab eoquod scripliim esl, Verbamca exaudi, Do- 
niine, usqiiead, Rexmeus et Ucusmeus, Deiude in- 
tetlecius corum qua^ impcdiiuit ad videndum Deuin, 
id esl, ut se exaudiUiui esse cognoscat; ab eo quod 
Mriptiim e^t, Quoniam ad te orabOy Domine^ mane 
exmidietvocem meam, usque ad, Mrum snngninum et 
dolosum abominabitur Dominus. Tcrtio, speral se do- 
inum Dei ruturani, ct iiuiic ei appropiuquiire in ti- 
inore ante c<Hisummaliouein qua.' expellii limorciii ; 
nb eo quod scriplum est, Ego autem in muUitudine 
miierationis tuce^ usqiie ad, Adorabo ad tempinm snn- 
ctum tuum in timoretno. Qiiarlo, proncieiilem se ali{ne 
promoventem inler ill i ipsn quibus inipcdiri se seiitit, 
orml ul adjiiveiur iiilniiserus, ubi nemo hoiniiiuto 
videt, ne avertatur malis liuguis ; nb eo qiiOit scriptuiii 
est, Dominet deduc me in tua justitia propter inimi- 
€os meoSf u.sque ad, Linguis suis dolose ngebant. 
Quinto, prophclia csl qu;e poeiin iiiaiieMt iiiipios, 
quaiido justiis vix salviis erit, el qu<ut pnrmium justi 
idepturi sint, qui vocati veuerunt el doivM: perduce- 

* ^ic (■neslaatiorei» Ibs. Ai ediii., mcoiului. 



ISALMUM VI. m 

renlup viriliier omnia su<:(inuerunt; ob co quoJ 
srriptiim est, Judica iUos, Deu^, usquo in fineiu 
Psalmi. 

IN PSALMUM VI 

ENARRATIO. 

In finemy in hymnis de octavo, Psatmus David. 

\.[vers.i,] De oclavo, hic videlur obscurum; 
nam c itera in hoc litulo mauifestiora simt. Yisum 
est aulem nonnullis diem jiidicii siguificarc, id est 
tem-; us adventus Domini nostri, quo vcnturus cst 
judicare vivos et mortuos. Qui advenius, compiitatis 
annis ab Adnm, post septemanuormn millia fulurus 
crediliir ; ut septem annorum millia lanquam sepicni 
dies transeant, deiiide illud tempus tanquam dies oc- 
tivus adveniat. Sed qiioniam diclum esl a D<unino : 
Non est vestrum scire tempora qucs Paier posuit in sua 
potestate (Act. i, 7), el : D« die vero et iUa horti nemo 
scit, neque angeluSy neque virlus, neciue Filius, nisi 
soUis Paler (Matih, xxiv, 36), et illiid quod scripliim 
est, tanqiiam furein venire diem Domini (I Thess. v, 
2), salis apcrte ost«^ndil neminem sibi oporlere arn»- 
garc scieuliam illius temporis, compuiatioue aiiqiia 
annorum. Si eiiim posl sepiem millia annorum illc 
dies veniuriis esl, omiiis bonio potest annis compu- 
talis advcutuiu cjiis addisccre : ubi erit crgo, quml 
ncc Filius lioc novil? Quod uliqiic ideo diclum e>t, 
quia per Filiiim liomines lioe iion discunt, uon qiu d 
apiid <xc ip^c non novcrit, secundiiin illani locuiio- 
nein, Tental vos Dominus Deun vester^ ut sciat (Dvut. 
xni, 5), id est, scire faciatvos; et, Exsurge^ Domiue 
(Psal. 111, 7), id cst, fac nos cxsurgere. Cum ergo ifa 
dicaiur ue>cire Filius hunc diein, non quod ucsciai, 
sed quod nescire faciat cos quibus hoc uon expedit 
scire, id est, nou eis lioc ostcndrii ; quid sibi vuli mv 
scio qu;e pra»sumpli(s qua; auiiis compuUlLs certissi- 
mum sperat post seplem anuorum millia dieiu Do- 
niini? 

2 Nos igitur, quod nescire nos Domiiius voluii, li- 
beuter iiesciamus, cl quaTamus quid vclil sibi istc ti- 
tuliis, qui t^cribiiur Oe octavo. Potesl quidcm, etiain 
iiiilla aiinorum temcraria suppuialione, dies juduii 
octivus iiitc ligi, quod jam post fincm hujus sxc;Ji 
acr.epia ajttTiia viin, tuuc iion erunt aiiimai jiistoruui 
obno\i:e teinporibus : et quoniam omuia lcmpora 
sepieiu dieriim islnrum repeiilione volvunlur, ocia- 
viis fiule ille dicius est, qui varielatem islam noii ba- 
bebit. Est aiiiid quod Iiicnon absurdc accipi poiesl, 
curoclaviimdicalur judiciuiu, quod po l duas geiic- 
rationcs fiilurum esl, unam «jikc ad (oipus, alieraiii 
qu:e ad aniiuaui |)erliuel. Ab Adam Chiiii usqiic ad 
Moy^eii geiiiis huinaniiui vixii cx corpoie, id esi se- 
cuikIihu cnrneui : qui elfam exlcrior ct veius liomo 
dieitur (Ephes. iv, 22), ct cui Velus Tcblnmeutuiii 
daiuui esl, iit qiiamvis religiosis, lanieu carunlibut 
adhuc oporalionibus fulura spirilualia pnesiguarcU 
Uoc toto teuipore quo secundi:m c<Mpus vivebaiiir, 
regnavU mors, sicut Aposioius 'dii , ctimn in ivs qui 



uoii pcrcaverwit. Regnavil ni-.lcMn rx simUUudine' prce' 
TtTcuiiom$ Adw, sicut idcni dicil; quoninm usque ad 
Moyscn (liom, v, 44) accipicndiiiii esl, quo usqiie 
IiC?is opcra, id esl carnaliler obscrvala illa sacra- 
incnla, eliam cos obslriclos lcniirniul cerli niyslerii 
praiia, qui uni Dco siil)dili eruil. Ab advenlii autcm 
Domiiii, ex qiio ad circumcisionem cordis ,a cartiis 
circumcisionc iraTisituin esl, facla vocai)o est, ul se- 
cnndum animam viverelur, id est secundiim inlerio- 
rcm hominem, qui ctiam novus homo (Coloss. iii, 10) 
propter rcgenerationcm diciiur morumque spiritua- 
lium innovalionem. Manifestum esl autem ad corpus 
qnatcrnarium nunierum pertinere, propter notissima 
olenienta quatuor quibus constat, et qiialiior qunlita- 
fes, siccam, humidam, calidam, frigidam. Utidc qun- 
tuor eliam teniporibus ndniinistratur, verno, xstatc, 
»utuinno, hieme. Hu^c suiit notissima. Nam de qua- 
lcrnario iiuincro corporis trnclalur eliain aiii)i subli- 
lius, sed obscurius : qnod in hoc scrmone vitandum 
€sl, quem ctiam niinus cruditis acconinrodatum esse 
voiumus. Ad animum vero ternarium numei :>m pcr- 
tiiiere potcst inielligi, ex co qnod tripliciier Deum 
«liligcre jubcinur, e\ toio cordc, ex lota animn, cx 
tota meiitc (Deut, vi, 5 ; Matth, xxii, 57) ; dc qiiibus 
Miigulis non in Psaltcrio, sed in Evangelio dispulxn- 
diim est. Nunc ad testimonium ternarii numcri :id 
aniinuin pertinenlis, satis puto esse qnod diclum cst. 
Pcraclis igitur numeris corporis nd vclcrcm homincm 
€t ad Vcliis Testamentuiu pcrtiiicntibus, pernctis 
ctiam niiineris aniini ad novum hoininem ct ad No* 
vum Testameiitum rchitis, sicut septennrio numoro 
transaclo, quia unumquodqiic teinporaliter agitiir, 
quaiernario incorpiis, ternario in animumdistriliulo, 
vcniet octavus judicii dies, qui meriiis tribuciis qiiod 
debelur, jam non ad opera temporalia, scd ad xvtnm 
n:ternam sanctos transreret, impios vero damnabit in 
actemum. 

3. [vers. 2.] Quam damnationem metuens, orat 
Ecclesia in hoc psalmo, dicens * Domine, nc in ira 
iua argum me. Dicit etiam Aposlolus iram juiiicii : 
Thesaurizas libi^ inquit, iram in die irai justi judicii 
Dei (llom, ii, S); in qua se non vult argui, quisquis 
in liac vita snnari desidcrat. Nec in furore tuo corri^ 
pias me : corripias^ milius videtur ; ad emendationcm 
enimvalet. Nam qui arguilur, id est accusatur, mc- 
tuendiim cst ne * nnem habeat damnalionem. Sed 
quoninii: riiror pliis videlur essc qunm ira, potest 
inovere ciir illud quod est mitius, id est corrcptio, 
cum eo posiium est qiiod est diirius , id est cum fii- 
rore. Sed ego puto unam rein duobus vcrhis signifi- 
catam : nam in gnrco 6u^6;, quod esl in primo versu, 
Iioc signilicat qiiod a^y>5, qiiod csi in secundo versu ; 
scd ciim Lntini vellent etiam ipsi ' duo vcrba ponen^, 
qiia^sitnm est qiiid essct viciniim irx , ct positum est 
furor. Idco varie codices hnbcnt : nnin in aliis prius 
inveiiitiir ira, deiiide fiifor; in^sliis, priiis furor, dciude 



AUCUSTINI EPISCOPI «? 

ira; inaliis profurore indignatio ponitur, aut biii^- 
Sed quidquid illud est, motus csi aniini provocans ad 
poeitam inrerendam : qiii tamcn inotiis, non tanqiiani 
aninia^ Dcr> iribucndus cst, de qiio di: tiim est : Tu 
autem, Domine virtuium, cum irawiuiUitate judicas 
(Sap, XII, 18); qiiod antcm tranquilluin esi, non est 
perlurbatum. Non crgo cadii in Deum jndicein per- 
lurbatio ; sed quod in cjus inini tris (it, quia per lcges 
ejus fit, ira ejus dicitur. In qiia ira , noii solum argiii 
se non viiltanima qiix nunc orat, sed nec corripi, id 
est emendari vel erudiri : nam in gncco naMwtn 
posifum est, id cst , erudias. Arguiintur autem in die 
judicii oiniies (|ui non habeiit fiindnmentum qiiod cst 
Christiis :.emcndan!ur autcm, id est purganlur, qui 
hnic fundamciito stipcra^dincani lignum» foeuum, sti- 
piilnm; detrimcntuin enim pntienliir, scd s:)Ivi erui:l 
lanquam per igncin(I Cor, iii, II). Quidergo iste oral, 
qui non vult in ira Domini vcl argui vel cmcndari? 
Quid, nisi ut sanetur? ubi eniro saniias est,nec mors 
nieluenda cst, nec nrentis aut secaniis medici manus. 

A. [vers. 5, 4. ] Seqiiitur itaquc, eldicit : Miserere 
mei^ Doniine , quoniam infirmus sum : sana me, Do* 
mfnc, quoniam conturbata sunt ossa mea^ id cst fi rma- 
mcntum anim.nc mcoe, vel fortitudo; hoc enim ossa 
significant. Dicit ergo ani;na fortitiidinem suam csse 
turbatam , cum ossa nominat : ncque eiiim crcdeii- 
dum est, quod habeat ossa qux vidcmus in corpore. 
Qiiapropter ad expositionem pertinet quod subjicitiir, 
Et anima mea turbata est valde ; ne quod ossa appcl- 
lavit, corporis inlclligerenlur. Et tu, Domine, Msque- 
quo? quis non inlcllignt significari animam luctantem 
cum morbis suis, diii aulem diiatam a inedico ^ ut ei 
persuaderetiir in qux mala sc peccando prxcipita- 
vcrit? Quod enim facilc snnnliir, iion multiim cave- 
tnr; ex difficultaic aulcm snnntiouis , erit diligentior 
cuslodia rcceptx saniiatis. Non ergo tanquam criidclis 
Teus a'Strmandus e^t, ciii dicitur : Fa /u, Domine, 
nsquequo ? sed tnnquam bonus persuasor anima*, quid 
mali sibi ipsa pepercril; nonduin cniin tam pcrfecte^onit 
h:cc anima, ul ci dici possit : Adhuc loquente ledicam, 
Ecceadsnm (Jsai, lxv, 21). Simul ut etiam illud agno- 
scat, quanta puBna iinplis pnrparatur, qui se nolunt 
converlere ad Dcuin, si tintain difficultatcm con- 
vcrtenies paiiiinlur; sicul alio loco scriptum esl : 
Si justus vix salvus erit, peccator ct impius ubi pare- 
bunl (I Petr. iv, 18)? 

5. [vers, 5.] Convcrtere^ Domine, et erue animam 
meam. Convcrtcns se, orai nt ud eani convertaliir et 
Deiis, sicul diclum cst : Convertimini ad me, et con^ 
vertar ad vos, dicit Dominus ( Znch. i, 3 ). An ex iH.i 
locutioneintclIigcnduinesl^Cofitierlffr^, Domine,\d esl, 
fac mcconvcrti, cum in i;?sa sna conversione difricn!* 
tatem Inboremquescntirci? Nam perfecta noslracon- 
versio paratum iiivenit Dcum,'Sicut Propbcta dirit : 
Tanquam dituculum puratum invcniemiis cuni ( Osee* 
VI, 5, sec, LXX). Quoniain ut euin amitieicmus, non 
pjiis al)seiilia qui iibique adcst, Sed noslrn fecil nvf r- 



I l-:dd., ne in finem. i'ra?i.osilio m abcst a mclioribus 
* Mss , VfiilctU etiam ipsa. 



< oiiimiui*. Mss., diu nutan ditiUum nu:dicinnm a m. ico, 
« rlurc;iMss., pcrfcita. 



55 ENARRVTIOIN 

»io : In hoe mundo erat, iiiqitil, ei mundus per eum 
factus est, et muiidus eum non cognovit ( Joan. i, 10 ). 
Si ergit iii boc inuii(io eral, el iimndiils eum noa co- 
giiovit, nosira iuiniundilia non ferl ejus aspectuni. 
Duni aulcni iios coiivcrtimus, id esi, mulatione vetc- 
ris yitae rQ§cuIpiinus spiritum nostrum, duriiin acii- 
limiis e( Ialx)riosuii! sd sorenitatem et IraiKjiiillitatcm 
divina: liicis a tcrrenaruin cnpidilaium caligine rc- 
torqueri: Et in lali dirGcuIlale dicitniis, Convertere, 
Domine^ id es^t» adjuva iios, ut porncialur iii nobis 
ct)i:vcrsio, quo.* tc paratiim iiivenit, et fruenduin le 
prxbentcm dilccioritms tuis. Cl ideo posiquam dixii, 
Convcrtere^ Domine^ addHil, et eme animam mcam^ 
liinquam inbaTCiiiein pcridcxilalibus biijus saeculi, 
et spiiias quasdam dilaceranlium desidcriorum in 
ips:i conversione palicnicm. Salvinn me fac, inqiiit, 
propter misericordinm tuam. Inlclligit non suorum me- 
ritoriitn esse qiiod sanalur, quandoquidcm peccaiiti 
ct datum pneceptuin pra.*lercunti, justa damiiatio de- 
i)ebatur; ^ana nie ergo, inquil, nun proptcr merilum 
nicuip, sed proplcr misericordiain tuaiii. 

6. {ver$. 6.] Quoniamnon est in morte qui memor sit 
lui. Iiite igit (|>.oque nunc c>sc icinpos conversionis, 
qiiia cuni ista vita traubierit, non restatnisi retributio 
nieritoritm. In inferno aulem quis confitebitur tibi ? 
Co^ifcssus esl in inrcnio ille divcs, de qiio Doniinus 
dicit, qui Lazarum vidit in requic, se autem in tor- 
niciitisdnlebat : usque adeo confessiis, ut eliam niO' 
iieri suos veflet ui se a peccatis cobiberenl, propier 
|K£iiaN quas apiid iiifcros esse non creditur (Luc. xvi, 
23-31). Quamvis ergo frustra, confessus esl tatnen 
^ibi nierito illa accidisse tormenta ; quando eiiam 
suos, ne in liac iiicidcrcnt, doccri ciipiebat. Quid 
rrgo est, In inferno autem quis confitebitur tibi? nu 
infernum vult in elligi, quo po.a jndicium pra'cipit;i- 
buntnr impii, ubi jani propler profundiores lcncbras 
niillam Dci liicem videbunt, cui aliqiiid confileanlur? 
Nam isteadbiic elcvalis ocniis,qunmvis immani pro- 
fiindo interposito, potuit lameii vidcre Lazarum in 
rtHpiie constitutum, ex cujus comparatione ad coii- 
r^sioiiem coactus est mcriioruni snoruni. Poiest 
ctiain illtid inielligi, ut iiiorlem vocet pcccatum, 
(juod conlempta divuia lege commiltitur : utaculeum 
niortis mortem appellemus , quod mortem comparet; 
aculeus enim mortis, peccatum ( I Cor. xv, 56 ). In 
qua morte boc est esse immcmorem Dei, legem ejus 
ct praeccpta conteinnere : nt inrerniim d«\ ni rw - 
lalem animi, qux' pcccantcm, id est, morientem ex- 
cipit ct involvit; Situt non probaverunt, inquit, haber^ 
Deum in notitia, dedit illos Deus in reprobum sensum 
(Rom. I, 28). Ab isl» morle ct ab isto inferno lulam 
« praebcri aniina deprccatnr , dum molitur conver- 
sionem ad Dciim, et senlit difnculiates. 

7. [vers. 7.] Quapropter contexil dicens : Laborm 
ingemitu meo. Et tanquam parum profucrit, additet 
dicit : Lavabo per simjulas noctes lecinm meum, Lcctus 
est boc Idco appcllalus ubi requiescit aniinus a*gcr ct 
infirmus, id cst in voluptale corporis ei in omni dele- 
Ctationc sxculari ; quamdclectationem lacrymis lavat 



PSALMUM Vf. 



U 



qui scse ab illa conatur extralicro. Videt cnim jaiu be 
dainnare carhales concupisci nlias , et taincn dclccu- 
lione tenctur infirinilas *, ei in ca libcnter jacet, 
undc siirgcre nisi sanatus ariimus non jwtesl. Qund 
aiiicm ait, per singulas noctes, lioc fortasse accipi vo- 
liiit, quud ille qni spiritu prompliis senlii aliqiiaiii 
lucein vcritaiis, et tamen in dclectatione bujussicculi 
por carnis innrmiialcm aliquandorequicscit, tanqiiam 
dics rt noctes alterno affcciu cxgitur pai : ut cum 
dicit, Mcnle servio /»'^iD^i, tanquam ^iem scntiat; 
rtirsus cum dicir, Carne autem tegi peccati ( liom. vii, 
25) , inclinetur in noctem, doncc omnisnox iraiiscit, 
cl vriiiat nnns dirs de quo dicilur : Mane astabotibi, 
et videbo (PsnL v, o). Tuncenimaslabil; nuncauiem 
j-.icet, qnando in Iccto est qiiein lavabit per singulas 
iiocles, ul tiiilis lacryinis iiiipctrcl cflicacissiinaiii iV\ 
Dci inisciicordia nicdicii.ani. In lacrymis strntum 
menm rigabo, rcpclilioest : cnmcnim {\.c\l in lacrgmtf, 
ostcndil (|ii('i!ia(lm.')(lnin supcriiis lavobo dixcrit ; boc 
auicm accipiintis sfruium, qiiod siipciiii^ lcctum: 
qu;)nqii:im rignbo amnliu*^ sit ali(]uid quain lavabo; 
qnoiiinm poicsl aliquid iii snpciiii ie lavnri ; rigalio 
vero ad interiora pcrmcijt •, qnod signilicat Reluni 
usqiio ad cordis inlima. T(mipnruin veio varictas, 
qiiod pnctirilum po^uil, cum diccrcl, Luboravi in ge.^ 
m/r^i mro ; ct fulunim, cinn diccrel, Lacabo per sin- 
guLs nocUs leclnmmeum; riirsus fiituniin, in iacrg- 
mis stratum meum rigabo^ il!ud oslcndit qnid sibi 
diccre debcat, (um quisquc in gcmilu fruslrn labora- 
vciit; tanqu.im dicerct : Noii prufnil cum lioc feci, 
crjjo illnd faciam. 

8. [vers. 8,9] Turbatus est ab ira oculus meus (a) : 
utnim siia , an Dei , in qiia petit ne argiieretur , aut 
corriperctiir ? Sed si illa diem judicii significat , qiio- 
inodo liunc poicst inlclligi ? An inclioatio cjns est , 
qnod bic biunincs dolorL*s el tormcnta patiuntur,ct 
niaxime dainnum intclligentix vcritatis , sicut jam 
coinmcmoravi quod dictum est : Dedit illos Deus in 
reprobum sensum (Itom, i , 28) ? Nam ea esl cxcLtas 
nientis; in cam quis(piis dalus fueril, at «nleriore 
Dci luce sccliidiliir , scd nmidum penitus cuni in bac 
vila est. Sunt cnim tenebric exleriorcs (Matth, xxv, 
30) , qux magis ad dicm judicii peitincre inlelligun- 
lur , iit penitus extra Dcum sil, quisquis, dum tempus 
cst, corrigi noluerit ; penitus enim ^ esse extra Deum 
quid esl, nisi esse in suinma ca^ciiaic ? siqiiidem Dens 
bnbitat lucem iiiacccssibilem (I Tim, vi , IG) , quo in- 
grcdiuntur quibiis dicilur : Inlra in gnudium Domint 
tui (Malth. XXV , 21 , 25). nujiis igitur inc incboal o 
est quam in bac vita patiliir qnisque pcc(*ator : li- 
mens itnqnc jiidicii diem , Itboratct plangit, iie ad 
illud perdiicaiur, ciijus initium t;im f-u^rniciosnm nunc 
experilur; ct idco iion dixit, Exsiinctiis est, sed , 



* Lov., infirmitctis, AtFr. ei plcrique Mss., infir^riins. 

* Editi : permojuU. n Mss. aliqui, permcat; abi/pe 



tmet. 



pet'- 



« Noiimilli prolise nouc Ms-i.: Penitus avtem esse extra 
Detmi. Alii vero cum edilis, Venitus enim. [avteni] 

(o) De liac parle vers. 8 oonsule I Rnar. Psal. xxxvi, ii. 
0. De altcra [«irie ejni>Jcm vers. 8 vidc £uar. l'sal. ai, d. 9. 



05 



S. AUGUSTLM EPISGOn 



% 



Turbatuf eit ab ira oculu$ meus. Si aiitem siia ira dicil 
octilum suum cssc turbaUim , nequc hoc miruni csi : 
nam biiic forsilan diclum cst, Non occidal sol super 
iracundiam vestram {Ephes, iv , 20) , quod interiorem 
golem , id esi snpientiam Dei , taiiqiiam occasum in se 
pati arbitraiur mens, quse sua perturbatione iilum 
videre non sinilur. 

9. Invelcravi in omnibus inimicis meis. De ira lan- 
tum dixerat , si tainen de siia ira dixcrat : considcra- 
tis autcm reiiquis viiiis , invenit se omnibus esse vai* 
latum. Quae vilia quoniam veterisvitie suntet veieris 
horoinis quo exuendi sumus ut induaraur novo (Co/oss. 
111 , 9, 10) , recte diclum est , Inveteravi, In ommbus 
autem inimicis meis , vel inter ipsa vitia dicit , vel 
iiiter homines qiii no)unt ad Deum converli : nam et 
lii, eiiam si nesclunt \ etiain si parcunt, etiain si 
iisdem cohviviis ei domibus et civilatibus nulla lite 
fnlerposita , el crebris collor|iiiis quasi concordilcr 
utuntur, nibilominus taiiicn iiitcntione Cf^nlraria , iiii- 
inici sunt eis qui se ad Deum coiivcrtimt. Nain cum 
alil amant ct appctiint istum niuiufum , alii se optanl 
ab isto mundo liberari , quis non vidcat illos inimi- 
cos esse istis ? nam si possint , eos secum ad poDnas 
traiiunt. Et magntini donum est , inter eorum vcrba 
versari quolidie , et iion excedcre de itinere phvce- 
plorum Dei : sa.'peemin mcnsnitenspergercinDeumy 
conciissa iii ipso ilino.re trepidat : et plerumquc pro- 
pterea iion implei bonum proposiluin , ne oflcuddt eos 
cnm quibus vivit , aiia bona peritura cl transeuntia 
diligentes atqiie scciantes. Ab bis scpnralus c>t omnis 
f>:inus , non locis, sed animo ; nam iocis corpora con- 
lineiilur, animo aulem locus est affcciiosua. 

10. Quapropier post laborem et gemitum ct imbres 
crcberrimos lacrymarum , quia inane non polest esse 
quod tam vehementer rogatiir ab eo qui fons esl om- 
nium miscricordiarum , verissimeque dictum est ^ 
Prope est Dominus attritis corde {PsaL xxxin , 19 )^ 
posi tantas diflicullatcs cxaudilam se anima pia signi- 
ficans , qtiam licct ctiam Ecclesiam inlelligere , vide 
quid adjiingit : Discedite a me , omnes qui operamini 
iniquitatem ; quoniam exaudivit Dominus vocetn fletus 
mei, Ycl in prophelia diclum est, quoniam discessuri 
8unt , id est , separabuntur a justis impii , cum judicii 
dics venerit ; vel ininc , qiiia clianisi pariier atquc 
iisdem conveiiliculiscontineiilur , lamcn in area nuda 
jam grana scparata sunt a paleis, quamvis inter pa- 
lcas lateant : siniul itaque versari possunt , sed simul 
vento auferri non possuiit. 

11. [vers. 10.] Quouiam exaudivit Dominus vocem 
fetus mei; exaudivit Dominus deprecationem meam; 
Dominus orationem meam assumpsil. Grebra ejusdcm 
senienliai repetitio , non quasi narraniis nccesslta- 
lem, sed airectum exsultnntis ostendil; sic enim loqui 
gaiidcnles solenl , nt noii eis sufliciat semcl enuntiare 
quod gaudcnt. Isle fruclus est illius gemitus in quo la- 
boratur, et illurum lacryniarum quibus lavaiur lectiis, 
et stralus rigaim ; quoniam qiii scminal in lacrymis , 

* s:c 5Ui Eiliii v«)ro, nesciiaUur. 



in gaiidio mctct {Psal, cxxv, 5), el beati lugenlcn» 
quoniam ipsi consolabuntur {Mattli, v , 5). 

12. [vers. 1 J ."1 Erubescant et conturbentur omnes ffit- 
mici mei. Discedile a me, omnes, dixit superius ; qiiod 
etiam iii hac vila , sicut exposilum est , fieri potest : 
qiiOd autem dicit , Erubescant ei conturbentur ^.mn vi- 
deo quemndmodum evenire possit , nisi illo die ciim 
manifesta fuerini justorum prsemia ct supplicia peccj • 
torum. Nam nunc iisqiie adeo non erubescunt impii , 
ut nobis insuliare non desinant : et plcrumque tanlum 
valent irrisionibus suis , ut innrmos homines de Ghri- 
sti nomine erubescere faciant,, unde dictiim esi : 
Quisquis me erubuerit coram hominibUs , erubescam eum 
corari Palre meo {Luc. ix , 26). Jam vero quisquis 
sublimia illa prxcepta implcre voltierit, ut dispergat, 
det paupcribiis , quo jiistitia ejiis maneal in xternum 
{PsqL cxi, 9), oiniiibusqiic suis rebus terrenis ven- 
diiis et iudigentibiis crogatis , Ghristum scqui volue- 
rit, dicens : Nihil intulimus in huuc mundum , verum 
nec auferre quid possumus ; victum et tequmenlum ha- 
benteSf his contenti simus (I Tim, vi , 7,8); incidit 
iti islorum sacrilcgam dicacitaiem, ei ab cis qui sa- 
nari nolunt vocainr insanus ; ct sicpc ne hoc vocetur 
a despcratis hoininibtis , trcpidai faccre et diflert 
quod omnium Gdclissimus et potentis.simiis inedicus . 
iniperavit. Non ergo nuiic isti po^sunt erubescerc , 
qiiibiis nc nos eriibcscamus opiandiim cst , et a propo- 
siio ilincie vcl revocemiir , vel impcdiamnr , vel re- 
tardeinur. Scd vcnict lcmpus ut illi criihcscant, di- 
ccntes iit scriplum .est : Ui sunl quos aliquando habui- 
mus in risum et in simililudinem improperii : nos insen- 
sali , vitam illorum cestimabamus insaniam , et finem iL 
iorum sine honore : quomodo computali sunt inter filios 
Dei , et inlcr sanctos sors illorum e&t ? Ergo erravimus a 
via veritatis , et juslitite lumen non luxil nobis , et sol 
non est ortus nobis : repleti summ iniquitatis via et pcr- 
diiioniSf et ambulavimus solitudines difficiles^ viamnu' 
tem Domini ignoravimus, Quid nobis profuit superbia , 
aut quid divitiarum jactatio contulit nobis ? Transierunt 
omnia illa tanquam umbra {Sap. v , 5-9). 

15. Quod aulem ail, Convcrtantury et confundaniur^ 
quis non judicet esse justissimam poenam , ui conver- 
sioiicm ad confusioncm hahcant , qiii ad salulom ha- 
bere noliierunl ? Deinde addidit , valde velocitcr ; cnm 
enim jain desperari C(pperil judicii dies, cum dixerinl, 
Pax , lunc eis rcpeutintis veniet inlerilus (I Thess. v, 
3). Quandocumque aulcm vcnerit , cclerrime venil 
qiiod dcsperalur essc vcnlurum : cl longitudincm vii:c 
hiijus non facit sentiri , nisi spes vivcndi ; nain nihil 
Vidcttir csse cclcrius , quam (|uiclquid in ea jam prai- 
teritiim est. Gum ergo judicii dies venerit , tunc scn- 
ticnt pcccalores quam non sil longa omnis vita qu:c 
transit ; neC omnino eis videri potcrit tarde venisse , 
quod non desiderantibus , sed potius non credenlibu» 
vencrit. Quanquam et illud hic accipi potest , ut qnia 
lanqiiam gcmcnlem et tam sxpe diuque flenlem Deiis 
exaiidivil, iniclligatur liberata a peccatis , el omms 
pervcrsos moius carnalis affcctionis domuisse , siciii 
dicit : Di;icedite a me , omncs qui operamini iniqmtU' 



97 «CNARHATIO 

um , qnoniam exaudivlt Dominus vocem fleius niei, quod 
cum ei proveneril, noii inirum est si jam ila perfccia 
csl ut orel pro inimicis suis. Potcsl ergo ad hoc perli- 
nere quod dixil, Erubescant, et conlHrbenlur omnes 
itthnici mei , ut dc peccalis siiis agaiit pcenilentiam , 
qiiod sine confusione ' et coiilurbalioiie fieri non po- 
tcst. Miliil itaque impcdil sic accipere el illud quod 
sequltur , Convertanlur et erubescanl , id cst , conver- 
laniur ad Deum , et crubcscani se in piioribus tene- 
Lris pcccaiorum aliquando gtoriaios ; sicul Apostolus 
dicit : Quam enim gloriam habuislis aliquando in hist 
in quibns nunc erubescilis (Rom. vi , 21) ? Qiiod autem 
addidit, valde velociter , aut ad opt^mlis aflectum , aut 
jd Christi potentiam referenduin est, qui gentesquae 
pro idolis suis persequebanlur Ecclesiam , ad Evan* 
gelii fidem tanta temporum celeritatc convertit. 

IN PSALMUM VII 
ENARUATIO. 

Psalmus ip^ David , qucm cantavit Domino , pro verbis 
[Chusi filii Jemini, 
i. [tm. 1.] Ilistoria quidcni unde occasionem ista 
proplietia sumpsit, in RegnoniinsecimdoIibro(ll Reg. 
xvi) cognoscere facilc est. Ibi enim Chusi , amicus re* 
gis David, Iransilum fecit in partes Abessalon filii 
rjus qui adversus patrem belliim gerebat , ad explo- 
randa consilia et renunlianda qux adversus palrem 
ille molicbatur auctore Acliitopfiel , qui dcfecerat ab 
amicitia David , ct Dlium ejus advcrsus patrem consi- 
liis quibus possct instrucbat. Sed quoniam non ipsa 
liistorla in lioc psalnio consideranda cst de qua Pro- 
plicta mysteriorum velamen assunipsit , si transitiitn 
ad Chrislum fecimus, auferaturvelameii (II Cor. in,i(>). 
Et primo ipsortim nominum signincalioncin inlerro- 
gemus quid sibi velit. Non enim dcfiierunl inlcrprctcs 
qui hxc ipsa non carnaliterad liitcram , sed spiritua- 
liier investigaiites , edicerent nobis quod Chusi intcr- 
pretctur Silcntium ; Jemini autem , Dexter ; Achito<- 
phely Fratris ruina. Quibus interprelationibus rursum 
nobis traditor ille Judas occurrit , ut Abessalon ejus 
imaginem gestet, secundiim quod Pairispax interpre- 
tator ; quia pacatus erga illiim exstitit pater , quam- 
vis ipse dolis suis bellum haberct iii corde , sicut in 
psalmo tertio tractatum cst (a). Quemadmodum aiitem 
invcnitur iii Evangclio fllios Doinini noslri Jesu Chri- 
sti dictos esse discipulos {Matih, ix, i4), sic in eo- 
dem Evangelio invenilur eliam fratres esse appella- 
los ; resurgens enim Domiiius ait : Vade , et dic fra- 
tribus meis {Joan, xx, i7), et Apostolus eum dicit 
primogenilum in mnltis fratribus (Rom, yui , 29) :* 
discipuli ergo ejus ruhia qni eum tradidit , recte intel- 
ligitur Fratris ruina , qiiod Achitophel interpretari 
diximus. Chusi autem , quod inlerproiatiir Silenlium, 
recte aceipitur advcrsus illosdolos Dominum noslnim 

iilentio diuiiaissc , id est altissimo sccrcto quo cxci» 

» 

'\.oyr,,confessicne.kl¥-r. et utstri f/rope omnes Mss., 
tonfusione. 
(fl)EDarr.inPsal. ui,n. i. 



iN rsvLMiJM vn. 



98 



tas fx parte Isracl * facta est, cuni Doniinuin persc- 
quebantur , ut plenitiido Geiuium subintrarct , el sic 
omiiis Isracl salvus ficrct. Ad hoc profundum se- 
creium aliumque silentium cum venisset Apostolus, cx- 
claniavit quasi quodam ipsius altitudinis horrore per- 
culsus : altitudo divitiarum sapientice et scientia Dei, 
quam insrrutabida sunt judicia ejus, et investigabiles WOJ 
ipsius ! Quis enim cognovit mentem Dominif autqniscon' 
siliarius illius fuit (Rom, xi, 33, 34)) ? ita magnum 
illiid silentium non expositione magis aperit, quam 
admiralione commendal. Hoc silenlio Dominus sacra- 
mentuin vcnerabiiis passionis occiiltans, volunta- 
riam ruinam fralris, id cst, ncfarium scelus traditoris 
sui, in suai misericordi^e alque providentiu; ordinem 
vertit ; ut quod illc ad perniciem unius hominis per* 
versa mcnte faciebat , isle ad salutem omnium lionii- 
num provida gubcrnatione confcrrct. Caiitat ergo 
Psalmum Domino anima pcrfccfa, qurc jam digna esC 
nosse secrelum Dei ; cantat pro verbis Chusi , quia 
incruit nosse verba illiussilcniii. Apud infideles eiiim 
et pcrseculores , silentium est illud at()iie sccrctuin : 
apud suos autem , quibus diclum est , Jam non dico 
vos servoSt quia servus nescit quid faciat Dominns 
ejus ; vos autem dixi amicos , qnia omnia qux audivi a 
Patre meo , nota feci vobis (Joan. xv , 15) : apud ami- 
cos ergo cjus non est sileiilium, sed'verba silentii, 
id est, ratio exposita ct manifcsta illius silentii. Quod 
silentium , id est Chusi, dicitnr filius Jemini, id-est 
dextri : non enim abscondenduin erat sanctis quod 
pro illis gcstum est. Et tamen Nesciat, inquit, sfni-* 
stra quid faciat dextra (Matth, vi, 3). Canit ergo anima 
perfccta in prophelia , cui secretum illiid innotuit , 
pro verbis Chusi^ id est pro cognitione ejiisdem ite- 
creli ; qiiod secretum dextcr Deus , id est favens 
atque propilius ei , operatus est : quare lioc silen- 
tium Filius dextri appellalur , quod est Chusi , fHii 
Jemini? 

2. [vers. % 3.] Domine Deus mew% in le speravl ; 
salvum me fac ex omnibus persequentibus me, et eripe 
me, Tanquam cui non restat jam jierfeclo ' nisi in- 
vidus diabolus, superato omni bcilo atque adversitate 
viliorum, dicit : Satvum me fac ex omnibus perse^uen- 
tibus me, et eripe me : nequando rapiat ut leo animam 
meam, Dicit Apostolus : Adversarius vester diabolus 
tanquam leo rugiens circuitf qucerms quem devoret ( 1 
Petr, V, 8). Itaque cum diceret per pluralem nume- 
rum : Salvum me fac ex omnibus persequenlibus me , 
siiigularem postea iiitulit dicens, nequando rapiat ul 
leo animam meam : non enim ait, nequando rapiant , 
sciens quis resliterit inimiciis, et perfcctse animae 
vehementer adversus. Dum non est qui redimat^ nequc 
qui salvum facial : id est, ne ille rapiat, dum tu noii 
redimis neque salvum facis ; si eiiim Dcus non red 
imat neque salvum faciat, ille rapit. 

3. [vers, 4, 5.] Et ut manifcstum sit jam perfectam 
aniinam hoc dicere, cui <olius diaboli fraudulentissi« 
nia: insidix eavendac suiit, vide qiiid sequatur : Di>- 

1 in edilis, coscitas in israel, Abest in ftk». 
« Tres Mss., persecutor. 



90 



im/i<; Deus meus, $i feci istud. Qiild cst quud vocat 
istud ? an quia nun dicil iiomen pcccati, uuiversaie 
peccaluui intelligonduni esl? Qui inlelleclus si displi- 
cet, illud accipiauius dici quod sequitur : tauquam si 
interrogassemus, Quid est lioc quod dicis, istud? re- 
Kpondet : Si est iniquilas in manibus mcis* Jam ergo 
luanireslum est de omni peccato dici, Si reddidi re- 
tribucntibus milii mala ; quod nfui pulesl vere dicere, 
nisi perfeclus. Ail quippe Doiiiinus : Estote perfecti^ 
sicut Pater vestcr qui est in calis, qui solem suum oriri 
facU huper bonos et malos^ et pluit super jusios et inju- 
$tos {Atatth, V, 48, -45) ; qui ergo non reddil reiri- 
bueutibus mala, perfeclus est. Ciim iiaque oret anima 
perftcia pro verbis C/m«j, filii Jemiiii, id cst pro co- 
gnitioiie iliius secreti aique sileiitij, quod pro salule 
noslra operalus cst propilius iiobis et misericors Do* 
Diinus, ut loleraret et palienlissime sustiiieret dolos 
Iraditoris sui : tanquam huic perfectae a:iimx dicut , 
exponens rationem ipsius secreti : Ego pro le impio 
et peccalorc, ut tuae iniquitates mei sanguinis effusio- 
oe lavarenlur, ningno silentio et magna palienlia 
traditorem meum pertuli, nonne imiiaberis roe, ut 
et tu iiun reddas mala pro maiis ? animadverleiis igi- 
tur ct intelligens quid pro illo fecerit Dominus, et 
ejiis exciiiplo ad perfectioiiem proficiens, dicit: Si 
reddidi retribuentibus mihi mala^ id est, si non feci 
quod tu faciendo docuisli, decidam ergo ab inimicis 
meis inanis, £l bene iion ait , Si reddidi tribuenlibiis 
milii mala, sed, retribuentibus : qui eniin retribtiit , 
jam aliquid acceperat ; majoris autem palienlix est , 
nec ei mala rcpendere qui acce|>tis beiieficiis reddit 
uiala pro boiiis, quam si nullo aule acceplo beneGcio 
nocere voluisset, Si reddidi ergo, iiiquit, retribuenti- 
bus mihi mala, id est, si le non imiiatus sum in illo 
sileiitio, boc est patieiilia tua quam pro nie operalus 
6$, decidam ab inimxcis meis inanis. Inaiiiter eniiii sc 
jaclal, qiii cum et ipse Iiomo sii, cupii se de homir.c 
vuidicare : et cum supcrare boiiiinem palam quxrit , 
occult£ a diabolo supcraiur, inaiiis eiT(;ctiis vana et 
superba la^.titia, quod qiiasi viiici non poluit. liiiclli- 
git ergo Isie ubi major (iat vicioria, et iibi Pater red- 
dat qiii videt in occulio. Ne rcddat ila()iie retribuen- 
tibus niala, iram poiiiis quam homiiiem viiicit, iliis 
etiam liltcris erudilus, iii quiiiiis scriplum est : Melior 
est qui vincit iram^ quamqui capit civitatem (Prov, xvi, 
32. sec. LXX). Si reddidi retribuentibus mihi mala , 
decidam ergo ab itdmicis mcis inanis» Jurare vidclur 
perexsecrationem, quod est gravissimuni jnrisjurandi 
genus, cuiu liomo dicit : Si illud feoi, illiid paii.ir. 
Sed aliud estjuraiio iii ore juraiilis, aiiud in signid- 
catione pi'Opbelanii.s : hic eniin dicit quid vcre con- 
tingat hominibus qui reddunt reiribuciitibus mala; 
non quod sibi, aut alicui, quasi jurejurando inipre- 
cetur. 

4. [ver$. 6.] Peruquatvr ergo inimicus animam meam, 
£l comprehendal. Iterum inimicum singulari iiiimero 
nomiiians, illum magtA magisque manifestat qiiem su- 
pcriiis velut leonem appellavit. Ipse enim aiiiinam 
perse(|uiiur ; et si deccpcrit, comprcbciidel. Nani ho- 



ALGISTINI EIMSCOPI 100 

miiies usque ad ititcrfeciionem corporis sa^viunl, ani- 
main vcro post i>tam visibilem morlem in poiesiate 
habere non possunt ; diabolus aiitem qiias aniuias 
persecutiis compreheiideril, possiJebit. Et concnlcet 
in terram * vitam meam : id est conculcando, terraiii 
faciat vitam nieam, cibum scilicct suiim ; non enim 
tantum leo, sed eiiain serpeiis appellaius esl, cui di- 
ctum csi : Terram manducabis ; et peccatori homini 
dictum est, Terra es, et in teiram ibis {Gen. iu, 14 , 
19). Et gloriam meam in pulverem dtducat, Hic esi iile 
pulvis, quera projrcit ventus a facie terrae, supeibo- 
rum scilicet vaoa et inepta jacianlia, et inflata non 
solidat;!', tanquara venlo elatus pulveris globiis. 
Uecte itaque hic posuit gloriam, quam non vuli in 
pulverem dediici. Vult cnim eam solidam liabere iii 
conscienlia coram Deo, ubi niilla jactaniia est ; Qui 
glorialur, iniiuit, inDomino glorietur (f Cor. i, 51). Isu 
solidilas in ptilverem deducitur, si per supcrbiam 
quisque conteinnens secrcta conscienli;c, ubi solus 
Deus homiiiem probat, veiit apud bomincs gloriiiri ; 
hinc est quod alibi dicil : Deu$ conteret ossa placcn' 
tium hominibus {Psal. Lii, 6). Qui autoni beiie didicit 
vel expertus est viiiorum superandoriim gradus, iu- 
telligit hoc vitiuni inanis glorixs vcl solum, vcl nia- 
xime cavenduiii esse perfeciis : quo prinio eiiiiii viiio 
lapsa est aniina, hoc ultiinum vincit. Inilium antem 
omnis peccati superbia ; et, Initium superbite hominis , 
apostatare a Deo {Eccli. x, 15, i4). 

5. [vei's. 7.] Exsur^e, Domine, in ira tua, Quid ad- 
huc iste queni perrccium dicimus, ad irani provocat 
Deuiii ? Nonne videnduni esi ne potius ilie perfeclus 
sit, qui cum lapidaretur, dixit : Domine, ne statuas 
illis hoc peccatum {Act. vii, 59) ? An et iste, iioa ad- 
versus homines Ikxc prccaiur, sed adversus diaboluin 
ct angelos ejus, quorum poss.'Ssio pcccalores aiquc 
iinpii homines sunt ?^on ergo saeviens, sed misericors 
adversus eum oral, quisquis orat ut ei auferatur isia 
possessio ab illo Domiiio qui justiHcat impium {Itom, 
IV, 5) : cum enim justificatur impius, ex inipio hl 
justus, et ex possessione diaboli migrat in templuin 
Dei ; et quoniam pcena est, ut cuique auferatur pos- 
sessio in qua dominari dcsiderat, hanc poeiiani dicit 
iram Dei adversus diaboium, ut de^inat possidere 
quos possidct. ExsurgCt Domine, in ira tua : Exsurge^ 
liic apparc dixit, humanis videlicel ei latentibus >cr- 
bis, (piasi Deiis dormiat, cum in secrelis siiis inco- 
gnitiis latet. Exaltare in finibus inimicorum meorunL 
Fincs dixit ipsani possessioiiem, ubi vull Deuin exal- 
tari poiiiis, id csl bonorari et glorilicari, (juain dia- 
bolum, dum inipii justificantur et laudaiit Deuiu. Et 
•exsurge, Domine Deus meus, in prcecepto quod mau' 
dasti : id esl, quia biimilitatem prxcepisti, humilis 
nppate ; et lu prior iniple quod pra'cepisii, ut exein- 
plo iuo vincoiiles superbiam, non possideaiilur a dia- 
bolo, qui adversus lua pneccpta superbiam persiiasit» 



> vaticanus codex, m terra. Caeteri Mss. ei edili , »?: ter» 
ram : juxta i.xx, eis qin. 
* Kdili, solida. Noveui Uss., sotidata. 



m ENARRATIO IN 

ilicens : Mmiducate, et aperientur vobi$ ocuUy et eritis 
Uinquum dii (€en, iii, 5). 

6. [vers. 8.] El congregalio poputorum circumdabit 
te. Ihiplex iiuelleclus esl. CongregaiiojCnim popiilo- 
riiiii, sive credeiuium , sive pcrcqueniium polesl ac- 
cipi, quorum utrumque eadciii Doicini iioslri hnmili- 
lale r»ctum esl : qnam conteiiinens pcrsequcnrnim 
iiiultitudo, circuiiidedit eiim, de qua dictum est, Quo- 
re fremuerunt genles, et populi meditati $unt inania 
(Psfl/, II, i)? credenliuni auiem pcr ejus humililaiem 
iiiuhitiido iia eum circumdedit , ut verissiine dicere- 
lur, Coeeitas ex parte Jsracl facta est, ut plenitudo Gen- . 
tium intraret (Rom. xi. 25) ; et illud, Postula a me, et 
dabo tibi gentes hcereditatem tuam^ et possessionem tuam 
Urmnos terrcB (PsaL ii, 8). Et propter hanc in altum 
regredere : id est , propler hanc congregnlioiiem re- 
gredeie in allura; quod resnrgendo et in coDium as- 
cendendo fccisse inielligilur. !ia enim glorificalns de- 
dil Spiritum sanclum , qui anie glorincjlioncm ejus 
dari non posset, sicut iii Evangelio positum esl : Spi" 
ritus autem nondum erat datus , quia Jesus nondum eral 
clmificatus ( Joan. vii, 39 ). Regrcssus crgo in altum 
pnipier congregationem popnlorum , misit Spirilum 
sanclum ; quo impleti praedicalores Evaiigelii orbera 
terrarum Eci lesiis imploveruiit. 

7 Poiest ct sic isie sensus inlclligi : Exsurge, Do- 
mine, in ira /«« S exaUare in finibus inimicorum meorum : 
id Cii, CNMirge in ira lua, et non te iiiielligant inimici 
iiici; ul lioc hil exaltare, id esl, alins efficcrc ne iniel- 
ligaris, quod rofertur ad ilUuI silfniium. Sic enira de 
hac cxaluitione in alio psalmo dicilur: Et ascendit 
super Cherubim, et vclavit, Et posuit tenebras latibulum 
suum (Psal. xvii, 11, 12) : qua cxalialione, id csi oc- 
ailtaiioiic, cum le nicrilo peccatorum suornm non in- 
leHexerint qui te crncingenl, congregalio credentium 
circuindabit te. Ipsa eniin huuiililate cxallalns esl, id 
cst, non est iiiiellccius ; nl ad Isoc referauir, Et ex- 
surge^ Donune Deus meus, in pra:cepto quod mandanti; 
id est, cum appareshumilis, altus esio, ul non ic inlel- 
ligant iniinici mci : justo anlem sunt peccalores ini- 
niici, el pio iiiipii. Et congregatio populorum circum^ 
dabit te : id cst, pcr hnc ipsnm qnod non le inlpirgnnt 
qiii lc crucifiguiit , crcdenl in tc Gcnles , aiqne ita 
coiigngaiio populorum circnmdabit te. Scd qnod se- 
qnilnrbi voie hoc signilical, plus doioris habcl quia 
jain incipilscnliri, quam lajliti:K quia intelligilnr. Se- 
quilur enim, Et propter hanc in altum regredere : \d 
cst, et propter hanc congregationeni gcneris huniani, 
qiia Ecclcsiu! refert.-e snnt, iii altnm rcgrcdere, id ost, 
nirsus dcsine inielligi. Qnid eslcrgo, Et propterhanc, 
nisi quia el isla teoffonsnra osl; ila nt verissime proj- 
nuiilics, diccns : Putas cum veuerit Filius hominis, in- 
veniet fidem super terram (Luc. xviii, 8) ? item dicit de 
pseudoproplielis, qui inlellignntnr Laeretici : Propter 
tormn iniquitalem refrigescet charitas multorum (Matth. 
XXIV, li). Cum ergo et in Ecclesiis, hoc est in illa 
congrcgatione populorum atque genlium, ubi nomcil 

» Sic aliquot ex ( rseciiuis Mss. ondssa posl vcrbum, tua» 
porticula, rt, qux a LK\ abest. [iru <aa, et exatlare] 



PSALMU.M vn. m 

cliri^^lianiim laiissime pcrvagalum est, tantacril abmi* 
daniia peccatornin qn;e jani cx niagna parlescnlilur, 
iioiine illa hic pni^dicitur, qu;c pcr a4iuin qnoque pro*- 
phelam denunliat;i csi, (iimcs vorbi (Amos viii, 11 ) ! 
Nonno ci propler hanc congregationeiii peccatis suit 
a sc Innicn verilatis abnlienanlem, Dcus in alium re^ 
grcdilur, id cst, ut ant iion, ant a pcipaucis, dc qui- 
bus diclnm cst. Beatns q <t perseveroverit usque in finetn, 
hic salviu erit ( MattlL x, 22), teiieatnr el percipiaiur 
sinccra rides*,ctab omniuin pravarnm opinionuni 
labc pargata? Nun ergo immerilo dicitur, Et propter 
hanc congregationcm in altum regredere; id est, secede 
rursns in altitudinem secrctorum luorum, etiam pro- 
pier hanc congrcgationem populorum qux habet no- 
men Inum el fact;i tua non facit. 

8. Sed sive superior, sive ista sit congrucntior hu- 
jus loci cxpositio , sine pncjudicio alterius alicnjus 
melioris aul paris, convenienlissime scqiiilnr, Domi" 
nus judicat populos. Sive enim in allum regresstig 
cst, cum post resurreclioiicm ascendit in coeluni, be- 
ne seqiiilur, Dominus judicat populos; quia indc ven- 
turus est judicare vivos ct mMrliios : sivc iii altum re-* 
grediaiur ciim peccatorcs chrislianos deserit intelli- 
gentia voriLitis ; quia de ipso adventu dicium est : 
Putas veniens Ftlius hominis inveniet fidem super ter* 
ram (Luc» xviii, 8)? Domiuus cr^o judicat popuios. 
Qnis Dominus, nisi Jesus Ciiristus? Pdter enim non 
judicat quemquam^ sed omnejudicium dcdit Filio (Joan, 
v, 22). yuapropter h;cc anima qu;c perfecle oral, vi- 
de qiieniadmodum noii timcat jndicii diem , et vcre 
socnro desiderio dicat in oratioiie, Yeniat regnum 
tuum (Matth. vi, 10) : JMica, inquil, mc , Domine ^ 
secundum justiiiam meam. la superiori psalmo iiiHr^ 
mus deprccabatur, miscricordiam polius implorans 
Dri, quam commemorans ulhim meritum suuni ; quo- 
niaro Filius Dei peccatores venit vocar'* in poenitcn- 
tiam (Luc.y, 52). llaque ibi dixerat,, Saivum me fac^ 
Domine , propter misericordiam tuam, id est non pro- 
pteJr meritum meuni ; iiunc aulem qnoniara vocalus 
tenuit et servavit pra^pUi qu;c accepit, audet dicMirc: 
Judicame^ Domine^ secundum justitianrmeam^ el se^ 
cundum innocentiam meam super me. Ista est vera in- 
nocentia , qux nec inimico nocct ; itaque bene se ju- 
dicari postulat secundum innocentiam suam, qui vcre 
dicere potuit : Si reddidi retribuentibus nuhi maia 
(PsaL VII, 5). Quod autem addidit, super me, non ad 
iniiocentiam lantum, scd ad jiistiliam quoque subau- 
diri polest; ut iste sil sensns : Judica me, Doniims 
sccundum justitiam nicam, ct socundum innocentiarm 
meam, qiur justitia cl inuoccntia snper me esl. Qao 
additamenlo dcmonstrat id ipsum qnod anima justa 
esl cl iiinoccns, non pcr se haberc, sed per illirstran* 
tem el illuminaniem Deuni ; de hac enim dieit in alio 
Psalmo. Tuilluminabis iucernam meam, DomneiPsai. 
XVII, 29); ct de Joanne dicilur , qnia non ernt ille /u- 
wirn, sed tcstimonium perhibebat de lumine (Joan. i, 8). 
Ille erat lucema ardcns et lucens (Joan. v, 35). LUificfi 

« Aliquoi Mss.,spifeJfl (ide. 



!C5 S, 

ergo iilud iinde animTC lanquam luccrnx acceaduntur, 
non alieno, sed pniprio spleiidore pnufuigct, quod esl 
ipsit veritas. Ila ergodicitur, secundum juslUiam meamt 
fi iceundum innocenliam meam super m^, lanqunm si 
lucerna ardeiis et iucens dicerct : Judica nie secuii- 
duni flainniain qu;^ supcr mc esl, id esi, non qua sum 
ego \ sed qua fulgeo accensa de le. 

9. [vers. 10.] Consummelur aulem nequitia peceato- 
nmt. Consummetur^ inquit, perGciatur, secuiidui^i illiid 
quod est in Apocalypsi : Juslus justior fiat^ et sordi- 
dus sordescat adhuc {Apoc, x\ii, 11). Vidclur enim 
consummala nequiiia liomiiiuin qui crucirixerunt Fi- 
lium Dei ; sed eorum major est qui noliint rccte vi- 
vcre, et oderunt prxcopta vcritatis pro quibus cruci- 
fixus est F»lius Dei. Consummetur ergo, inquit, nequi- 
tia peccatorum ; id esi , pervcniatiir ad summam ne- 
qtiiliam , ut possit jusiuin jam venire jiidicium. Scd 
quoniam noii solum dictuin est, Sordidus sordescal 
adhuc^ sed etiam diclum esl, Justus justior fiat, anne- 
ctit ei dicit : Et diriges justum , scrulans corda et renes 
Deus. Quomodo ergo justus dirigi polcst, nisi in oc- 
culto; quando ctiam per ilia* qua: iniiio temporum 
christianorum , cum adliuc pcrsccuiione ssccularium 
hoininum sancti premereiilur, miranda videbantur 
hominibuH , nunc poslqunm in lanlo ciilinine iiomen 
copit esse chrislianuni , crevit liypoci isis, id est si- 
mulaiio, eordm sciiicet qtii noniine clirisliano malun( 
lioininibus plnccre.quam Doo ? QiiQinodo crgo dirigi- 
lur juslus iii lanta confusione siinulationis, iiisi dum 
scruutur corda el rcncs Deus, vidcns oniiiiiim cogita- 
ciones, qux nominccordis signrricata'. sunt, et delccla- 
tiones, qu:c noinine rcniini inteliiguir.ur ? Recte quip- 
\\e tomporalium ct terrcnarum rcruin deiectatio reiii* 
biis tribuitur ; quin et ipsa pnrs est inferior hominis , 
ot ea regio est ubi carnalis gcnerationis volnptas lia- 
hitat, pcr quam in hanc a runinosain et fallacis iaetiti» 
vilain, per successioncm prolis naiura liumana traiis- 
fiinditur. Scrutans ergo cor iiostruin Deus, et per- 
&piciens ibi esse ubi est tbesaurus nostcr ( Matth. vi, 
21) , id csi in coelis; scriiinns ctiam renes, et perspi- 
ciens non nos acquicsccre canii et sanguini ( GaL i, 
fG), sed delcctari in DoininO) dirigit jiistum in ipsa 
conscienlia caram se, ubi nullns bominum videt, sed 
mIus illc qui |»erspicil quiil quisiue cogilel , ei qyid 
qucmque delectet. Finis rnim cur.!; deleciatio esi; 
qiiia eo quisque curis et cogiiaiionibus nititur , ut ad 
Mam delectaiionem perveniai. Videl igitur ciiras no- 
stras, qtii scruiatur cor : vidct aiitcni (ines ciirarum , 
Id est delectationes, qui poiscriitainr rencs; ut cnm 
iiiveneril, non ad conciipiscciiiiam caniis , ni*que ad 
coiicupisccntiain ociilorum. ncqueail ainbitioiieiii sx- 
culi, qune omnia transcunt tanquam iiiniira (1 Joan. 
II, 16, 17), inclinari curas iiosiras, sed ad gaudia re- 
ruin xternarum susiolli , qiiac nulla commutatione 



> Quiuque-^^ss., non qim sum ego, 

• lx)v., (uunutQ etiam illa. M Am. ct Fr., qnando etiim 
Eccteda mn, etc. Paulo(|ue i»osi. miraiidn videbutur Imu- 
nibus. Furie log., etiain in Fxcleaia ilia : sed maiuiinus 
tequi (>>Iber(iniuii C(xJiceui,qui aseciiniia niauu, sc<J anli(|ua 
pr^lcri, per illa. 



AL"GUSTINI EPISCOPl 104 

violantur. dirigal jiistiim, scrutans corda el renes 
Deus. Opera cnim nostra , quie fnctis ct diclis opcra- 
iiiiir, possunt esse nola bominibus; scd quo nnimo 
finnt, et quo per iila pervenire cupiamus , solus ille 
novit, qiii scrutatur corda et renes Deus. 

10. [vers, 11.] Justum auxilium meum a Domino , 
qui salvos facit rectos corde. Duo suiit oflicia mcdici- 
nx ; unum quo sanaiiir infirmitas , alterum quo snni- 
las cnstoditur. Juxia illud primuin , dictuiu Cht in 
superiore psalmo , Miserere mei , Domine , quoniom 
infirmus sum : juxta boc allcrum, in lioc psalnio dici- 
tur , Si est iniquitns in manibus meis , si reddidi retri^ 
buentibus mihi mala , decidam ergo ab inimicis meis 
inanis; ibi enim inrirmus iit liberctur, hic jam sanus 
ne corrumpatur , orat. Juxta illiid ibi dicitur, Salvnm 
me facpropter misericordiam /uam ; jiixia istud hic 
dici tur, Ju^/ica mc, Domine^ secundum justitiam meam; 
ibi cnim ut a morbo evadat , remcdiuni, bic autcm iie 
in morbum recidat, tuitioucm i^etit. Jnxta illud dici- 
lur, Salvum me fac^ Domine, secundum misericordiam 
tuam ; juxtn hoc dicitur, Justum auxiUum meum a Do' 
mino, qui salvos facit rectos corde. Et illa enim et ista 
salvos facit ; scd illa cx a^gritudinc ad sahitem traiis- 
fcrt, h3Bc in ipsa salute conscrvau Itaque ibi miscri- 
cors auxiliiim est, qnia nullum liabcl merituiu pecca- 
tor, qui adhuc justificari desidcrat , crcdcns in eiim 
qui justilicat impium (Rom. iv, o) ; hic antcni ju^tuui 
auxiiium esl, quia jam justo tribiiitiir. Dicat crgo ibt 
pcccator qui dixit, Infirmus sum, Saivum me fac^ Do- 
mine, propter misericordiam tuam ; el dicat liic justus , 
qui dixit , Si reddidi retribuentibus mihi mala , Jttstttm 
auxilium meum a Domino, qui satvos facit rectos corde, 
Si enim niedicinam cxhibet , (pia sanemur inliriiii , 
quanlo magis eam qun ciistodiamur sani ? Uuoniam si 
cum adhiic peccatores csscmus , Chrislus pro nobis 
niorluus cst, quanto mngis nunc justilicaii , salvi cri- 
mUs ab ira per ipsum (Rom. v, 8, 9)^ 

1 1 . Justum uuxilium meum a Domino , qui salvos 
facit rectos corde, Dirigil jusluin, scrutans corda ci 
renes Deus : justo autem auxilio salvos facit reclos 
corde. Non sicut scrutatur corda et rcncs , ila salvos 
facit recios cordc et rcnibus : quia cogitationes ct malos 
sunt in pravo corde, et bon;e in recio corde ; delecta- 
tioiics autem iion bon.ncad rencs pertincnl^ uuia in- 
feriores alcjue lorrena? SUIll, bonac vero non ad rcncs, 
sed ad ipsuin cor. Proplerea non iia dici possunt rccil 
renibus, sicut dicuntur recti corde , cuin jain ubi co- - 
gitalio , ibi et deieciaiio est : quod iiori non potest , 
nisi cum divina atque a;teriia cogitantur. Dedistiy iii- 
quit , ioitiliam in corde meo , cuni dixissei , Signatum 
est super nos lumen vuitus tui, Domine (Psai. iv, 7). 
Nam pbantasmata rerum iemporalium , quae sibi ani- 
mus fingit, cum spe vana morialique jactatur, quamvi'i 
inanibus imaginalionibus nfTerant s.rpc deliram iiisa- 
namque lar.iitiam , non lameii cordi hxc deleciaiio , 
sed renibus iribuenda est ; quia illa^ omnes imagina- 
tioncs de infc^rioribus, boc est terrenis carnnlibus(|iie 
rebus, attractx sunt. Ila (it, ut scrutnns corda ei renes 
Deus, el perspiciens in corde rectas cogituiones » ui 



fAS 



ENARRATIO IN PSALMUM VII. 



m 



miibiis nonas dclecUitioncs , justiim auxilium prac- 
beat rectis cordc, ubi mundis cogitationibus supernae 
ieleciationcs sociantor. Et idco in alio psalmo cum 
dixisset , iniuper el usque ad noctem increpaverunt me 
TtHU md , subjecit de auxilio , dicens : PraMebam 
Domumm \n con$peclu meo semper, ^niam a dexlrit 
€A imM ne ammowar {PtaL xv , 7 , 8). Ubi osteiidit 
svfgestiones tantam se a renibus passum, non etiam 
delectationes,quas sipateretur, utiquc commoveretor. 
Diiil autem , A dextrii eU ndhi Dondnui , ne commo^ 
•flir;deinde subjangit , Propter hoe delectatum e$t cor 
«miN (IM.y 9 ) : ut renes eum iiicrepare potueriiic, 
iton delectare. Non itaque in reiiibus , sed ibi facta 
cst delectatiOy obi adversus renum increpatioiiem 
provisss est Deos a dextris esse , id est, in corde. 

42. [ v€rs. 4i.] Deusjudexjuttui , fortis et longttm- 
M». Qois Deus jodex , nisi Domiiius , qui judicat po- 
polos T Ipse justos , qoi reddet unicuique joxta opera 
soa (Jfcifili. XVI, 27). Ipse fortis, qui etiam persecuto- 
res impies , com sit potentissimos , pro nostra salute 
loieraviL Ipse longanimis , qui etiam ipsos qoi perse- 
coii suBl , Don statim post resurrectionem ad suppli- 
dom rapoitysed sostinoit, ot se aliquando ad salotem 
ab illa impieute converterent : et adhoc sustinel , 
servans oltimo judicio ultimam poenam, et riunc usque 
inviiani peccatores ad pcenitentiam. Non iram addw 
cms per mnpdoi dU$. Significantius fortasse dicitor , 
wmmidacaUf qoam irascenset ita in exemplaribus 
graecis inveoimus (a) : ot non sit in ipso ira qoa po* 
oil , sed in aoimis eorom ministrorum qui prsBceptis 
veriiatis oblemperant; per quos jubetur eliam inferio- 
ribos minisleriis * qui vocantur angeli iracttedi» , ad 
ponienda peccata , quos jain non propter justitiam , 
qoa noii gaudent, sed propler malitiam poena humana 
ddeetal. Non ergo Deus iram adducit per singulos dies, 
id est, Bon per singidos dies ad vindictam congregal 
Bimistros suos: nunc enim patientia Dei ad poeniten- 
liam invitat; ultimo vero tempore, cum sihi hnmines 
propler doritiam soam et cor inipoeniiens, iliesaori- 
averint iram in die inc et revelationis justi judicii Dei 
{Rom, n, 5), gladiiim suum vibrabit. 

43. [«€rs. 45] Nisi eonvertimini^ inquit, gladium 
stmmvihrMt. Potest ipse liomo Domiiiicus (6)giadius 
Dei inldligi bis acutus, id est framea, quam non vi- 
bravit primo adventu, sed tanquam in vagina humili- 
laiis abscondit : vibrabit autem, cum in secundo ad- 
venlo veotens jtidicare vivos et mortuos, in manifesio 
s|leodore claritatis suae, justis suis lumen, et lerrores' 
Impiis comscabit. Nam in aliis exeinplaribus, pro eo 
qeod est gladium suum vibrabit, framem surnn spten-^ 
difieMi posiium est : quo verbo convenieiiiissime 
signifieari arbitror uliimum Dominicae claritatis ad« 
veBiom; qoandoquidem ex ipsiiis persona intalligitur 
qood aiitts psalmos babel :Lt^a, Domine, ab impHt 



« lov, 
lb.de %era 



[. At Er. el liss.« minisleriis, sic eliam in 
c. 40, angeli mali iofioia niinisteria 

■ BdlU., bonim ei terrore, At Mss., lumen et tcrrores, 
ia) Graec, m^#f«i^ epagdn, 
(♦) I R#tract.. cap. 10. 

- Patml. XX-\Vi. 



animam meam , frameam tuam ab iiumicis manus ime 
(PsaL xvi ,13). Arcum suum tetendit » et paravit iUum. 
Non passim verborum tempora pnctereunda sunt, quokl 
gladium de rutiiro dixit, vibrabit ; arcum de prslerito, 
tetendit : deinde praeteriti temporis con^equuntur 
verba. 

14. [vers. il.] Et in ipso paravit vasa mortis : iagittot 
tuat ardentibut operatut ett. Arcum ergo istnm , Scri- 
pturas saiictas libenter acceperim , ubi fortitudine 
Novi Testamenti , qnasi nervo qiiodam , duritia Yete- 
ris flexa et edomiia est. Rinc tanquam sagittx emit- 
iMntur Apostoli, vel divina prxcoiiia jnculantur. Qu.is 
sagitlas ardentibut operatut ett, id est, quibos percusSi 
divino amore flagrarent. Qua enim alia sngitta per* 
cussa est , quae dicit : Inducite me in domumvini^ con- 
ttituite me inter unguenta , constipate me inter mella *; 
quoniam vulnerata charitate ego tum (Cant. ii, 4. tee. 
LXX)? Qoibus aliis sagitlis accenditur , qui redire ad 
Deum cupiens et ab ista peregrinatione remearc , ad« 
versiis dolosas lingnas petit auxilium , et ei dicltur : 
Quid detur tibi^ aut quidadjiciatur tibiadversut tinguam 
dolotam f Sagittw potentit acutw^ cum carbombut vaitit- 
toribut {PtaL cxix, 3, 4) : id est, qiiibus percussus at- 
que inflammaius tanto ampre ardeas regni cmlorum » 
01 omniom resistentiom et a proposito revocara 
volentium linguas contemnas , et persecutiones eorom 
deride.is , diceiis : Q^t me teparabit a eharitate Chri'- 
ttif Tribulatio^ an anguttia , an perteeutio , an famet^^ 
oji ntidtias, an periculum, an gladiut f Certut tum enim^ 
UM|oit, ^ia ne^ice mort^ neque vtto, neque angelut, ne« 
qme prindpatut^ neque proitenda, neque futura^ nequa 
firrus, neque attiludo^ neque profundumf neque ereatmrm 
alia poterit not teparare a eharitate Dei , qum ett in 
Chritto Jetu Domino nottro {Rom. vin , 55 , 38 , 59). 
Sic ardentikus sagittas suas operatus est : nam in 
gra&cis exeteplaribus ita invenitur ^ Sagittat tuat ar» 
dentibut operatut ett ; latina autem ardentet pleraqoe 
babent. Sed , sive ipsae sagittae ardeant , sive ardere 
faciant, quod utiqne non possimt nisi et ipsae ardeant', 
integer sensus est. 

15. Sed quia non sagitlas tanlum, sed etiam vata 
mortit dixit in arco Dominom parasse , quaeri potesl 
qoae sint vasa moriis. An forte^haeretici ? Nam et ipsi | 
ex eodem arco, id est» ex eisdem Sciripturis hi animas 
noii charitate inflammaiidiis , sed venenis perimendas 
insiliunt, qood non conlingit nisipromeritis. Propler- 
ea divinae Providcniiae etiam isu disposilio tribuenda 
est , non quia ipsa peccalores fadt, sed quia ipsa or- 
dinat cum peccaverint : malo enim volo perpeccatom 
legentes , male coguntur intelljgere , ot ipsa sit pcenn 
pcccati; quorum tamen mortefiiii catholicae Ecelesiae^^ 
tanquam quibusdam spinis , a somno excitantorj e 
ad intelligentiam divinarum Scripturarum proficiont . 
Oporlet enim et hwretet e^e , iil probati , inqoil, vuuA- 
fetli fiant inter vot { 1 Cor. xi , 49), hoc est inler lio- 
mines, cum manifesti sinl Deo. Aniorte easdcm sa« 
gittas et vaTsa mortis disposuitad pcriiicicm inndeliuiii» 



^ rorte , mata. 



\QwUre.) 



107 



et ardcntes \e\ ardenUbus opcralus esl ad exerciia- 
Uohem fldelium ?Non enim faUum est quod Aposiolus 
dicit : Mis wmia odor vitainvitam^ aUi$ odor tnortii 
in mortm, eiodhotc ifuiM idoneu$ (II Cor. u, 46)? Non 
ergo mirum si iidem Apostoli et vasa roortis sunt in 
eis a quibus persecuUonem passi sunt, et igneae sagit- 
tae ad inflaamanda corda credentium. 

16. [veri* 15.] Post Uanc autem dispensationem 
JDStum yeniet judicium : de quo ita dicit, ut intelii- 
garous unicuique bomini supplicium flcri de peccato 
suo, et ejus iniquitatem in pGenam converU; ne pu- 
temus illam tranquillitatem« et inefliibile lumen Dei 
de se prorerre unde pcccaia punianinr, scd ipsa peo- 
€ata sic ordinare, ut qu» Tuerunt delectamcnta bo- 
mini peccanU, sint instrumeiiU Domino punienU. 
£ece, inquit, parturimt injustitiam. Quid enini conce- 
perat, ut in|usUUam parturiret? Coneejrit^ inquU, 
laborem (Gen. ni, 17). Hinc esl ergo illud, In labore 
mandueabit fonem tuum ; binc eUam illud, Venite ad 
m$,.omne$ qtulaborati$ et oneraU e$ti$. Jugum emm 
meum Unee$i^et onu$ meum leee [Matth. xi, S8, oO). 
Non enlm poterit labor finiri, nlsi hoc quisque dili- 
gat quod invito non possit auferri. Naro curo ea di- 
liguntur qu» possurous conira Toluntatem amittere, 
neeesse est ut pro bis miserrime laboremus ; et ut 
liaec adipiscamur» in angusUis terrenarum aerumna- 
rum, curo sibl quisque illa rapere et praevenire alte- 

^rum, aut extorquere altert cupit, injusiitias macbi- 
neniur. Recte ergo et prorsus ex ordine parturi?it 
injustitlam» qui conoepit laborem. Parit autem qnid, 
nisi quod parturivit. quamvis non hot parturierii 
quod concepit? non enim boc nascitur quod cond- 
pitor; sed concipitur seroen, nascitur quod formao 
tur ex semltie. Laborest igitur semen iniquittUs; 
peccatum autein conceptio laboris, id est, illud pri- 
moro peccatum, apostatare a Deo (Euli. x, 14): 
perUnri?it ergo injusUUam qui concepit laborem. Et 
peperit imquitatem : iniquitas, hoc est quod injusUUa ; 
bocergo peperitquod parturiVit.(luid deinde sequitur? 

17. [mts. 16.] Laeum aperuit et effodit illum. La- 
com aperire, est in terrenis rebus, id est, tan(|uam 
in terra fraudem parare, quo alius cadat quera vult 
decipere injnstus : aperitur autem hic lacus, cum 
GonsenUtur maUe suggesiioni tcrrenaruni ciipidiu- 
tum ; eflbdilur Tcro, cum post cousensionom opera- 
tionl fraudis instaiur. Sed ufide fieri polesi, ut ini- 

\ qoitas prius laedat bominem justum ia quem procedit, 
quamoor injustum unde proccdit? Iiaqiie fraude» 
tor pecunue, verbi gcatia, dum cupii alium darone 
lacerare, ipse avaritix volnere sauciatur : qois au- 
tem vel demena non videat quantuqa inter hos distet, 
cum ille patialur damnum pecunLae, ille innocentiae ? 
Inddet ergo in fooeam quam (ecit ; quod in alio psal- 
100 dicitur : Cogno$citur Dominue judida facien$^ t» 
operibfm numuum $uarum eomprehen$u$ e$t petcalor 
{P$ai. IX, 17). 

18. [ven. 17.] Convertetur labor ejue in eaput eju$^ 
et imquita$ ^u$ in verticem eju$ descendet. Noii enim 
voluit ipse pcccatum evadere; sed factiis est sub 



S. AI3GUST1NI EPiSCOPl IM 

peccato tanquam servus, dicente Domlno : Omm$ qtn 
peccaL, $ervu$ e$t (Joan^ vni, 54). Grit ergo Iniquilift 
ejus super ipsiim, cum ipse iniqultaU suae sobditor: 
quia non potuit dicere Doroino» quod Inooceoies et 
re^il dicunt : Gloria mea et exaltan$ caput meum (P$ai. 
iii/i). Ita ergo ipse inferior erit, ut e|us iniqoiHs ail 
superior, et in iUum desoendat; quia gravat iUoio, 
et onerat, et ad requiem sanctorum revolare noo sloil. 
Hpc fit, cum in bomine perverso servU ralio, el UlHdo 
dominatur. 

19. [ver$. 18.) Confitebor Dondao ^eatadMmjtteU- 
tiam eiu$. Non ista confesslo peccaloruro esl : lUe 
euim hoc dicit, qul superius verissime dicebal, St e$$ 
imquiia$ in manibu$ mets ; sed confessio jostlliae Det, 
qua ila loquimur : Yere, Domlne, jostus es, qoando 
et jusios sie protegis, ut per te Ipsum eos iUttntines« 
et peccaiores sic ordlnaa, ul noo toa^ sed soa malliia 
puniantur. Ista confessio ita Dominom laodai, oi 
uihil possint impioraro valere blaspbemiae, qul vo- 
lentes excusare facinora sua, nolunt auae oolpai lri«- 
buere quod peccaot, hoc est, noUml soai colpae trl- 
buere oulpam soabi» Itaque aul fortuoan, aut falom 
iliveniunlqood accusent; aol diaboium, eoi non coo» 
senUre in potestale nostra esse voluil qol nos fedl; 
aui aliaio naturam ipdiicont, quae non sit ex Deo, fl»- 
ctuantes miseri el erraoftes, poiius quam coofiltiitts 
Deo, ut eis ignoscat. Noo enim oportel Ignosei, oial 
dicenU : Peccavi. Qui ergo ^idet merila aninami 
sic ordinari a Deo, ut diiro soa coiqve tribooonr» 
pulchritudo universiiaUs nulla ex parte vloleUir, ia 
oinnibos laudat Deum : et isla esl non peeeatoniD^ 
sed justorum confessio. Non enim peeeatorum eon<*- 
fessio est, dom dicil Dominus : Confiteer Ii6l, Donum 
eali et terree^ qma abecondieti hme a eapientibue^ ei 
revelaeti ea parvulie {Matth, xi, 35). Ilera in Bedesbi- 
sUco dicilor : Cmtfitemim Domino in ommbue operibme 
eju$. Et hae diceti$ in eotkfeuione^ epera Domim ont- 
ver$M quoniam^ bona valde (Eedi. xxxix, 19-Sf). 
Quod in isto psalmo liitelligi potest, si qotsqiie pio 
mente, Domino adjovante, distlnguat inter jiL«toniHi 
praemia et supplicia peccatorum, qiiemadroodum los 
duobus universa creatora, quam Deus a se oondiiam 
regit, mirifica el paucis cognita palchritudine deeo- 
raliir. Ila ergo ail, Confitebor Domino eeeundum juttl* 
tiam eju$, lanquam ille qoi viderit non (actns tenebroe 
a Deo, sed ordinauis tamen. Deus enira dixit : Fia$ 
/la, et facta e$t Im (Gen. i, 3). Non dixit : Fiaiit fe- 
Rcbrae, et factae sunt tcnebra^ ; et uimen ipsas ordi* 
naviL Et idoo dicitur : ^vtttf Deu$ kUer lucem et le^ 
nebrae, et vocavit Deu$ lueem diem, et tenebrae vocavit 
noctem (Ibid., 4, 5). IsU distincUo : aliud fecit,etor- 
dinavil ; aliud autem non fecit, sed taroen etiam huc 
ordinavit. Jam vero tenebris slgnificari peccala, et 
in propbeU invenitur, qui di^^it, Et tenebret tua lan^ 
quam meridiee erunt {l$ai. lviii, 10), et in aposlohi 
dioente, Qict odit f^airem tuum^ in tenebm est ( I Jorn, 
II, 11), el illud prpecipue : Abjiciamu$ opera tentbru' 



I Particula, quoniam, ab editis aberat, et a vulgata ; 9mI 
reperitur liic ia Mss. e^que, otit aiiud LXX. 



ENARUATIO IN 

._-ji, «f Muamur arma lucis (Rom. xiii. 12). Noii 
fntNl «riqtta sit natnra tencbrarum : oniuis eiiiin nu- 
inn in qoainiam uatura cst, esse cogitur; esse auiem, 
ad loeem pertinet ; non esse, ad tcnebras. Qui ergo 
deseril eom a quo facius esl, et incliiiator iii id uiide 
bctBs est, id est in nihilum, in hoc peccaio tene- 
bmor ; et tamen noii pcnitos perit, sed in iulimis 
ordinator. Ilaque postquam dixit, ConfiUbar DominOt 
mt peccaiorum confessidnem inlelligeremns, subjicit 
Bllimam: Et pioUam nomtni Dondni a/<ifstmt. Psallere 
a«iem ad gaudiom pertinet, pcenitentia yero pecca- 
lomm, ad tristitiam. 

fO. Potest iste psalmus etiam In persona Doml- 
mci homluis intelligi ; si modo ea qnae ibi bomiliter 
dku tQnt,ad nostram iirflnnltatem referantur, quam 
Ole «esiabat. 

IN PSALHUM YIU 
KN^RAm 

/« finim fro loreuiaributy P$almu$ ipn Damd (a). 

f . [wert. i.] Nihil de torculartt)U8 in tcjLtu ejus 
psahni, cujos isie titulus est, dicere videlur. In quo 
appailret niultis ct Tariis similitudinibus unam earo- 
demqoe rem in Scri))turis sxpe insinuari. Torcularia 
ergp possonius accipere Ecclesias, eadem ratione 
qat d aream inieliigiinos Eccleaiam. Quia sive in 
area, siTe in lorcolari, nibii aHud agitur, nisi ut 
fniciQaab integoinentis porgentur, qu» necessuria 
eranl ei ot nascerentiir et ol crescerent, atque ad 
fnaivritaiem vel messis vel vindemiae pen-enirent 
liis eiigo vel intqi;umentis vel siisteniaculis, id est 
paleis in afca frumenta, et vinaciis iii torcubribiis 
vi^ «luuiitor : sicut in Ecdesiis a moliitodine sx- 
cnlariain bominom, qoae simul cum bonis congfega- 
lor, qoibos ut nascerentor et apti liereni verbo di- 
▼ino» neoessaria erat illa ino^titodo; id agiiiir, ot spi- 
rimali amore per oper.itionem ministrorom Dci sc- 
parentor. Agitor enim nunc, ot iion loco, sed affectu 
interim separentur boni a malis : quanivis s imul in 
Ecclesiis, quantom attiiiet ad corporalein prjeseii- 
liam» conversentor. Aliud auteni erit tempus, «luo 
vd frumeBla in horrea, vel vina in cellas segregen- 
tur. frumaaa^ inquit, recondet in horreis, paiea$ au- 
iem combureiigminex$tinguibili [Luc, iii, i7). Eadem 
res in alia slmilitodine sic intelligi potest : Vina re- 
coDdet in apothecis, vinacia vero pecoribus projiciet : 
01 ventres pecorum pro pcBnis gehennarum per simi- 
lilodlnem inleUigere liceat. 

i. Esi ailos intellectus de torcularibus, diim tamen 
ab Ecclesiarum significatioiie nnn rcccdalur. Nam 
d Verlmm divinuro potest uva intclligi : dictus est 
eiiim el Dominus boinis uvae, quem ligno suspen- 
mtm , de tem promissionis, qiii praemissi erant a 
popalo larael, lanqoam crocilizum attiilenint (iVimi. 
im, i4). Verbom itaque divinum, cuin enuniiatioiiis 
■eeeiiilale aaorpoi vocis sonum, qno in aurcs pcr- 

(a) oelioc 1 vers. consule Enar. in IM. lzxiui, n. I 



P.^ALMUM VIII. i!0 

vehaiur audieniium, eodem sono vocis tanauaiii \i- 
nadis, Intellectus tauqunm viimm includitur : et sic 
uva isia in aures venii, quasi in calcaioria torcula- 
riorum^ Ibi eniin discernitur, ut sonus u$(|iie ad au- 
res valeat; intellectus autem memcu^ia eorum qui 
audiont, velut quodam lacu excipiatur» iiide transeal 
in momm discipliuam et habitum mentis, tanquam 
de lacu iii cellas iii quibus,si negligenlia non acoerit, 
vetustate firmabitur. Acoil nainqoe in Jodaeis, et boc 
aceto {Joan. xix, 29) Dominom potaveroot. Nam 
illod viniim qood de gcneratione vitia Novi Testa- 
menti bibitoros esl com sanciis suis Domuius m 
regno Patris soi {Luc. xxii, i8), suavisaimom aU|ue 
firmissimum sit necesse est. 

5. Soleut accipi lorculariu etiara martyria, tanquaiQ 
afllictionc persecuUonom calcatis eis qoi Cbrigti oo- 
men confessi sunt, roorulia eorum taoqjuam viuacia 
in terra remanserint, animas autcm in requiem ocb* 
lestis babitationis emanaverint. Sed n&|ue isto uiiel- 
leciu ab Ecclesiarum fruclificaiione disceditur. Psal- 
lUur ergo pro tarcularibui, pro Eccleai» coiistiUUione, 
cum Dominus noster posiquam rcsurrexit, aacendil 
in coslos. Tune enim misit Spiritum saiictimi, <|uo 
Impleti discipuli, cum fiducia pncdicaverunl verbuui 
Dei, ut Ccclesia congregareniur. 

4. [ver$. %.] Itaque dicitur : Domine Dominui iMslir, 
quam admirabile e$t nomen tuum in univena Isna I ^ 
QuaTO uiide sit admirabile nomen ejus m universa 
terra?Re$pondetiir : Quoniafii elcvatae$t naQmfUat^ 
tia tua svjMT c(slo$ ; ul iste sit sensiis : Domine, qul 
es DomiQus nosier, quam te admlraiitur omnes qni 
incolunt terram ! quoniam toa roagnificentia de terren 
homilitate super coelos elevata est. Hinc eiiim iw*- 
ruit qois descendcris, com a quibusdam visum esi el 
a cxteris creditum quo aacenderis, 

5. [ver$. 3.] Ex ore infanlium et laetentium perfth 
diti laudem, propter tmmtcos tuo$. Non possuin acci- 
pere alios infamtes atque kcteiites, quam eos qoibtui 
dicit Aposlolus : Tai^riimii parvuli$ in CJuristo lac «o^ 
potum dedi, non dbum (I (^r. ui, i» i). Quos sigmfi- 
cahant illi qui Dominum praecedebant laodanles; lii 
quos ipse Dominns hoc testunonio usus esi, coin di- 
centihus Judxis ni eos corriperety respondit : Non 
legisti$ , Ex ore infantium el lactentium perfedtii lau' 
dem (Mattli. xxi, i6)? Bene autem non ait, Fccisti ; 
sed, perfccisti laudem. Sunt enim in Ecclesiis etiam 
hi qui non jam lacte potantur, sed vescuntur cibo, 
quos ideni Apostolus significat, diccns. Sapientiam 
hquimur inter perfectoe (I Cor. ii, 0) : sed non ex liis 
soIis^pcrficiunturEcclesiae, quiasi soli essent, non 
consulereiur generi homano. Gonsolitor autem cuin 
illi quoque nondumcapacescognitionisrerom spiri- 
tualium atqueaeternarom,notriuntur fidetemporalis 
historise, quae pro salute nostra posi Patriarcbas el 
Prophetas ab excellentissima Dei VirUite atque Sa- 
pientia etiam suscepti bominis sacramento admlnlstra- 

I in Mas. attqnol, sed paoQiorlbiis, nec anliqoiQrONif » 
toreularium. 

* pluri*sMss.: sednonex H$ perfidumurf etc., orolssa 
voce, sotis. 



\ 



Ilt 

ta est, in qiia salus est omni credculi : ut aucloritnie 
commoius » praBceplis inserviat , quibu<5 purgalos 
unnsquisque et in charitate radicatus atque fundatus 
possit currere cum sanclis, non jam parvuius in lacte, 
sed juvenis in cibo, comprehendere laliiudinem, lon- 
giludinem, altitudinem et profundum, scire eiiam su- 
pereminentem scicniiam cbaritntis Cbristi (Ephe*. 
III, 18, i9). 

6. Ex ore infantium et lactentium perfedsti laudem, 
ffropter inimicos tuos. Inimicos buic dispensationi quse 
facta est per Jesum Cbristum, ct bunc crucifixum, 
generaliter accipere debemus omnes qui velant cre- 
dere incognita, et certam scientiam poiliccntur ; sicut 
faciunt hxretici universi, et illi qui in superstitione 
gentiiium pbilosophi nominantur. Non quod scienliie 
poUicitatio reprehendenda sit ; sed quod gradum salu- 
lierrimum et necessarium fidei negligendum putant, 
per quem in aliquid certum, quod esse nisi xternom 
non potest, oportet ascendi. liinc eos apparet nec 
ipMim sdentiam habere, quam coniempta fide polii- 
centur ; quia tam ulilem ac necessarium gradum ejus 
ignorant. Ex ore ergo infantium el lactentium perfecit' 
laudem Dominus noster, mandans primo per Prophe- 
tam, Nin erediderilis, non intelligetis {Isai. vii, 9, sec. 
LXX), et ipse pnesens dicens, Beati qui non mde" 
runt et credituri sunt(Joan. xx, id).Propterinintteos: 
contra quos etiam illud dicilur : Confiteor tibi, Domi- 
ne eceli et terra^ quia abscondisti hmc a sapientibui, el 
revelasti ea parvulis (Mauh. ii, 25). A sapientibus 
enim dixit, non qui sapientes sunt, sed qui esse sc 
putant. Vt destruoi ininucum et defentorem (a). Quero, 
nisibacreticum?Nam ctipseest inimicus et defen- 
sor, qui fidem cbrislianam cum oppugnet, videtur 
dcfendere. Quanquam etiam pbilosopbi bujus mundi 
bene inlelliganlur inimici et dcfensorcs : quandoqui- 
dem Filius Dei Virtus et Sapienlia Dei est, qua 
ilhistratur omnis quisquis veriuie sapiens erficitur. 
llujus illi se amatores esse profiientur, unde etiam 
philosopbi nominantur : et propterea illam videntur 
defendere, cum inimici sint ejus ; quoniam supersti- 
tiones noxias, ut colantur et venerentur hujus mundi 
elementa, suadere non cessant. 

7. \vers. 4]. Quoniam videbo ccelos luos *, opera di- 
gitorum tuorum. Legimus digito Dei scriplam Legem, et 
datnm per Moysen sanctum servum ejus (Exod» xxxi, 
18; Deuf. ix, 40) : quem digitiim Dei multi intelligunt 
Spiritum sanctiim. Quaproptersi digitos Dci, eosdetn 
ipsos ministros Spiritu sancto repletos, propter ipsum 
SfMritum qui in eis operatur, recie accipimus, quo- 
niam per eosdeni nobis omnis divina Scriptura con- 
fecta est ; convenienter intelligimus boc loco coelos 



> An. ET. etplaresMss., commoniius. 

>6tc Am. Er. et aliquot Mss. Et paulo infira, pierique 
1188. . et ipse prcBsens dicens^ etc. \perfecisii... tpse per 
se fAcl 

* Unaedm uas. omittnnt, licoi : qus qnidem parUcula a 
LXX intepretatione aberat ; sed post ex Theodotionis edi- 
tftone fuit addiu sub asterisoo, sicoti docet Hieronymus, tn 
CpU. 135, ad suniam. 

(a) Hanc partem vers. 3 tractat item Aogustinus in Enar. 
Pill. cn, ibiqne pro, et defmsorenh ^ioi nonaullis in oodi- 
" ( verias haberi, et uUorem, 



AUGUSTIM EPISCOPI 1« 

dictos libros uiriusque TesUmenti. Dictum est aiitefli 
ciiam de ipso Moyse a magis regis Pharaonis, ciun 
ab eo superati essent, Digitus Dei e%t hic (Exod, ¥iii, 
i9) ; et quod scriptiim est, Ccelum plicabitur meui li- 
ber (Isai. xxxiv, 4), etiam si de isto aeihereo oobIo 
dictum est, congriic tamen ex hac eadem similittidine 
in allegoria libroruro coeli nominantur. QuorUam vide- 
bo^ inquil, cmlos^ opera digitorum tuorum : id est« 
cernam et inteiligam Scripturas, quas opertnle 
Spiritn sancto pcr minisiros luos conscripsisti. 

8. Possunt itaqiie etiam superius coeli nomhaiiv 
iideih libri accipi, ubi ait, Quomam elevaia e$t «o- 
gmfieentia tua super ccelos ; ut totus iste sit seniitt» 
Quoniam magnificeniia tna elevata est super ccekw : 
Excedit enim magnificentia tua omnium ScripturamiB 
eIoquia;.ex ore infantium et lactentium perfeclsli 
laudem, ut a fide Scripturarum inciperent, qui co* 
piunt ad tu% magnificentiae notitiam pervenire, quae 
super Scripturas elevata est, qula transit et superat 
omnium verborum linguarumque praeconia. Inclina^* 
vit ergo Scriptuns Deus usqucad inrantinm et lacten- 
tium capacitatem, sicut in alio psalmo canitur : Ei 
inclinavit ccelum^ eide$cendit (Psal. xvii, 19). Et hnc 
feclt propter inimicos, qui per superbiam loquaciia^ 
tis ' inimici crucis Cbristi, etiam cum aliqua vera 
dicunt, parvulis tamen et lactentibus prodesse ooq 
possnnt. Ita destruitur inimicus et defensor, qui sive 
sapientiam, sive etiam Christi nomen defendere vi- 
deatur, ab hujus tamen gradu fidei oppiignat eam 
veritatem quam promptissime poUicctur. Propterea 
etiam illam non habere convincilur ; quia oppugnaii- 
do gradum ejus, quod cst fides, quemadmodum in 
eam conscendatur, ignorat. Ilinc ergo destruitiir le- 
merarius et c^ciis pollicitator veritatis, qui est ini- 
roicus et defensor, cuni videiitur cceli opera digito- 
rum Dci, id est, intelliguntur Scriptiirac perdiiciqfi 
usque ad infantium tarditatem. el cos peic bumilila- 
tem bistoricae fidei, qu;c temporalitcr gesia cst, ad 
sublimitatem intelligeniiae rerum xternarum beue 
nutritos ct roboratos erigunl in ea qua: confirmanU 
Istiquippc cceli, id esi,isti libri, opera sunt digitorum 
Dei ; sancio eienim Spiritu in sanctis opcrante, con- 
fecti suiit : nam qui gloriam suam potius quain salu- 
tem bomiuum attenderunt, sine Spiriiu sancto locutl 
sunt, in quo sunt viscera misericordinc Dei. 

9. Quoniam videbo coslos^ opera digitorum tuorum^ 
lunam et stellas quas tu fundasli. Luna et stellae in 
ccelis sunt fuiidatsB : quia et universalis Ecclesia ia 
cujus s^epe significatione luna poniiur, et pariicula* 
lim per loca singula Ecclesix qiias nomine stcliarum 
insinuatas arbitror, in eisdem Scripturis collocatae 
sunl, quas coelorum vocabulo positas credimus. Cur 
autem luna recte significet Ecclesiam, opportunius in 
alio psalmo considerabilur, ubi dicium est : Peccato* 
re$ intenderuni arcum^ ut sagittent in obscura Imus 
rectos corde (Psal. x, 3). 

10. [vers. 5.] Quid e$i homo, quia memor e$ eju$. 



> Lov., (nrt iuperba UmacHate. At editi aUi et Mss., ^ 
per supertiam bquacUaiis. 



113 ENARRATIO IN 

Mf fUku hannnU, quoniam tu vwtas eum ? Qtiid iiitor 
iMniinein el filium liominis distel, quxri potesl; si 
miin nihil distarel, non ila poneretiir, homo, ant fi- 
fo Aoailffit, per disjanctionem. Nam si iu scripium 
naet : Qald est liomo quia memor es ejus, et filius 
bominls quoniam visilas eum : repetitum videretur 
qiMid dtctom est, homo; nunc vero cum sonat, homo^ 
«sf /Uhct /bomtnti, manifestior insinuatnr distaniia. 
Hoc sane retinendum est, quia omnls filius hominis 
honio, qtamyis non omnis homo filius bominis possit 
iiHelligi : Adam quippe homo, sed non filius homints. 
Qnapmpter lane jam ficet attendere atque discerne- 
re, qoid hoc in loco intcr hominem et filium homi* 
nii distet : ut qui portant imaginem terrcni hominis, 
qni non est filius homiiils, hominum nomine signifi- 
contnr ; qai autem portaiit imaginem coelestis bonii* 
nis (I Cor. xt, 49), filii hominum potius appellentur. 
nie enim et vetus homo dicitur, iste autem novus 
{Epke$. iT, tt, U):sed novus ex vetere nascitur, 
quoniam spirituaiisregeneraiio mutatione Titae ter- 
ftwt atqiie saecularis inchoatar ; et ideo iste filius 
bomitiis nancupatur. Homo igitor hoc loco esl terre- 
■Qs, Olios autem hominis ccelestis : et ille longe se- 
joncios a Deo, hic autem praesens Deo : et propterea 
illins memor est, tanquam in longinquo positi ; hunc 
vero visitat, quem praesens iiiustrat vultu suo : Longe 
nt enfau a peeealoribui $alui {Psai. cxviii, 155), et , 
Sifnatum est in nobls lumen vultus (tii, Domine {PsaL 
IV, 7). Sic I» alio psalmohomines jumenlis associatos, 
Mmper praesentem interiorem illuminationcm, sed 
per multlplicationein misericordiae Dei qua ejus bo- 
nilas osqoc ad infima intenditur, salvos fieri dicit 
onn ipsis jomeniis; quoniam carnaliiim hominum 
ialus camalis est, tanquam pecorum. Filios autein 
bominom sejungens ab eis quos homines pecudibus 
JBOxil, longe sublimiori modo, ipsios veritatis illu- 
Mraiioney et qoadam vilalis ronlis inundatione, bea* 
tOB lieri praedicat. Sic enim tlicit : Homines et jumenta 
sdvoe fades, Domine; sicut multiplicata est misericor* 
^ IM, DeuM, FiUi autem hominum in protectione 010" 
nm imanansperabunt, luebriabumur ab uberate domus 
lam, ei UmmU deUdarum tuarum potabis eos. Qtio- 
mam apud te esl fons oto, et in lumine tuo videbimus 
bmem. Preetende ndsericordiam tuam scienlibus te 
IPsai. XXXV, 7-H). Memor est igitur hominis per 
mnltiplicotionem roisericordiae, sicut jumeiilorum ; 
qnia mulliplicala misericordia etiam ad longe positos 
pervenit : visitat vero filium hominis, cui sub pro- 
ittiione alarom suarum posito praeteodit misericor- 
diam, el In lomine suo lumen praebet, et eum delicits 
i potal, el inebriat ubertate domus suae, ad obli- 
^ltendas aemmnas et errores pneteritae conversa- 
Honc filium homiiiis, id esl hominem novum, 
poenllenlia veleris parturifcum dofore et gemilo. 
hle qoamvis novos, tamen adhuc camalis dicitury 

coi hcte uolritor, Non potui vobis toqui quasi spiri- 
1, sed quan earnalibuSf inquit Apostoliis ; ei ul 
\ jam regeneratos, Tanquam parvuliSf ait, m 

Gftrvfo, tae vobis potum dedi^ non eibmn. fsie cum rc- 



PSALMUM YIII. Hi 

labitur, quod sa^ accidit, ad vcterem vitam, cuni 
exprobratione audit quod homo sit : Nonne homines 
estis, inqiiit, etsecundum honunem ambulatis (I Cor, 
111,1-3). 

i 1 . [vers. 6,7.] Filius igitur hominisprimo ' visitatus 
cst in ipso homine Dominico (a), nato ex Maria vir- 
gine. De quo propter ipsam infirmitatem carnis , 
quam Sapientia Dei gestare dignata est , el passionis 
humililatem recte dicitur : Miniusti eum paulo minus 
ab Angelis. Sed additur illa clarificalio qua resorgens 
ascendit in ctp.lum : Gloria , inquit , et honore coro^ 
nasti eum ; et constituisti eum super opera manuum tua- 
nim. Qnandoqiiidem ct Angeli sunt opera manuum 
Dei, etiam super Angelos constitutum accipiinus oni- 
. genilum Fitium, quem minutum paulo minus ab An- 
gelis per humilitatem , carnalis generatlonis alque 
passionis audlmus ct credimus. 

t%. [ vers. 8, 9.]^ Omttta, inquit, subjecisti sub pe- 
dibus ejus. Nihil excipit, cum dicit omnia. Et ne alitcr 
licerel intelligi, sic Apostoliis credi jubet, cum dicit, 
excepto eo qui d subjecit omnia ( /d. xv , 27 ) ; el 
hoc ipso hujus psalroi testimonio uiitur ad Ilebncos • 
( Hebr. ii, 8 )» cum ita vuU omtiia intelligi essesub- 
jecta Domino nostro Jesu Ghristo , ut nihil exccptura 
sit. Nec tamen quasi aliquid magnum videtur adjungere, 
cum dicit : Oves et boves universas^ insuper ei pecora 
campi; votucres cceli^ etpisces maris^ qui perambu- 
lant semilas maris, Videtur ciiiin relictis coelestibus 
Virtutibus et Potestalibus et omnibns exerciiibus 
Angeloruro, relictis etiam ipsis hominibus, tantum ei 
pecora subjecisse ; nisi oves et boves intdliganius 
animas sanctas , vel innocentix fruclum dantes , vel 
etiam opcrantes ut terra frnctificet, id est, nt terreni 
bomines ad spiritualem ubertatem regenerentur. llas 
ergo animas sanctas, non hominum tantum, sed ctiam 
omnium Angelorum oportet accipere, si volumus liinc 
inielligere omnia esse subjccta Domino nostro Jeso 
Chrislo ; nulla enim creatura subjccta non erit , col 
priniaies,ut ila dicam, spiritus subjiciunior. Sed 
oitdc probabimus oves posse accipi etiam sublimiter 
beatos, non homines, sed angelicae creaturae spiritiis? 
An ex eo quod Dominiis dicit reliquisse se nonaginta 
novein oves in montibus , id est in subllmioribos lo- 
cis, et dcscendisse propter unam {MaUh. xviii, iS)? 
.Si enim unam ovem lapsam humanam animam acci- . 
piamns in Adam, quia etiam Eva de illius latere facla 
ea ( Gen, ii. 22 ),'quorum omnium spiritnaliter tra- 
ctandorum et considerandorum nunc tempus non esi, 
restat ut iioiiaginta novem relictae in montibus, non 
liumani, sed angelici spiritus intelligantur. Nam de 
bobus facilis expeditio ' est hujus sententiae ; quoniam 
ip«i homines non ob aliud boves dicti sunt , nisi quod 
evangelizando verbum Dei Angelos imitantur, ubi 
dictum est : Bovi trituranti os non infrenaMs ( Deiil. 
xxv| 4 ). Qtianto igitur facilius ipsos Angelos nuntios 
veritatis, boves accipimus ; quando Evangelistae par- 

I lU in Mss. At in editis, primus. 
* Am. Er. et aliquot Mss., exposUio. 
(a) iRetract., cap. 10. 



115 



S. AUGLSTINI EPISCOM 



11« 



tictpatione nomfnis eorom, boves Tooati sunt (I Car. 
IX, 9; l Tim. ▼, 18)! Subjedsti ergo, inquil, ove$ el 
tevei «mWMMyidestyOmnem sanctam spirilualcm 
creatnram : in qua etiam sanciorum hominum * ac- 
cipimusquisunt in Ecclesia , in illis viddicet torcu- 
laribus qus sub alia similiiudine lunae ac stellarum 
insinoata sunt. 

13. insfcper, ait, et peeora campi. Nullo modo va- 
catquod additum cst, imuper, Primo, quia pecora 
campi possunt intelligi et oves et boves; ut si rupium 
ct arduorum locorum pecora caprae «unt, bene iniei- 
iigantur oves pecora campi. Iiaquo eiiamsi ita posi- 
inm esset, Oves et boves uriiversas et pecora campi, 
recte quxreretur quid sibi vcllent pecora cnmpi, cum 
ctiam oves et bovcs hoc possint intdligi ; quod vero 
additum est eliam , insuper^ cogit omnino ad nescio 
quam diflferentiam cognoscendam. Sed sub hoc verbo 
quod positum cst, insuper, non solura pecora cam|M, 
sed eliam volucrcs coeli, et pisces mari« , qui peram- 
bnlantfiemitas maris, accipiendi sunt. Quae est igiuir 
ista disumia ? Veniant in nientem torcularia, liabentia 
vinacia et vinum ; et area , continens paicas et fru- 
menlum ( Jfarc. ui, 42); et rciia, quibus inclusi 
sunt pisces boni et maii ( MaUh. xiii , 47 ) ; et arca 
Noe , in qua et iromunda et munda erant animalia 
( Gen. VII , 8 ) : et videbis Ecclesias inlerim hoc 
tcmpore usque ad ultiuium jiidicli tempus, non solum 
oves et liovcs continerc, id est sanctos iaicos et san- 
ctos retnistros , sed imuper et pecora campi^ votucres 
ca:li , et piscce mari$ , ^t perambulant tendlas maris» 
Pecora enim campi congruentissime accipiuntur ho- 
mines in camis voluptategaudentes, iibi nihil arduum, 
nihil laboriosum ascciidunt. Gampus est cnim etiam 
lata via, qusc ducit ad interitttm {Matth. vii, 13 ) ; et 
in campo Abel occidllur ( Gen, iv, 8 ). Quare meiuen- 
duin est , ne quisque descendens a moiitibus justitix 
Dei, Justiiia enim^ inqiiit, tua velut montes Dd ( Psal. 
xsxVf 7 ), haiiudines et faciiitates voluptatis careaiis 
eiigens, a diaboio trucidetur. Yide nunc eliam volii- 
cres ccBli , supcrbos , de quibus dicitur : Posuerunt in 
codum os suum ( PsaL Lxxn, 9). Yide quam in alluin 
venCo porientur, qui dicunt : Linguam nostram nia" 
giuficabimuSf tabia nostra apud nos * sunt , quis noster 
Domima ett { Psal. xi, 5 ) ? Intucre etiam pisces ma- 
ris, boc est curiosos qui perambulant semiias maris, 
id est, iiK|uirunt in profundo hujus sxculi tcmp«)ralia, 
qu;c tanqiiam semitae in mari tam cito evanescunl et 
iiilereunt« quam rursus aqua confundltur, postquain 
transciintibus locum dederit vel navibus.vel qiiibuscnm- 
i)ueaHib«iiantibus a«t natanliiiHS. Non cnimait tantiim, 
4mbiilant semikis maris; sed* perambulant clixit; 
osUnAettg pertinacissimttm studium inania et pncter- 
flueiitia requirentium.H.-ec autem triagencro viUeriun, 
id esi volvpiaa carnis, et superbia, et CHriosiias, omnia 
peecala coocludont. Qus mihi videiitur a Joanne 
apottolo enumerata, cum dicit : Nolite diligere mtin- 
ttumy quoniam omnia qm in mundo sunt^ concupisccn* 

* ?jd&i\,sancto$ honwies. nss., sanctdnan hominum. 

* Editi, noburum. \t Mss» apud nos. 



iia carnis est^ et concupiseentia ocuiorum , el ambitio 
saculi { I Jean. n , 45, i6 ). Per ocuios enim maxiine 
cutiositas prrevalet ; rcliqua vero quo pertineant» roa- 
nifestum est. Et illa Dominici liomiois (a) tenutio 
tripariita est : per cibum, id est per coficupiaoentiam 
carnis , ubi suggeritur, Dic lapidibus istis tff paues 
fiant { Maith. iv, 3 ) : per inanem jactantbro, nbi in 
mont^ constituto ostendunlnr omnia rcgna hujui 
tcrr» , el promiiluntur si adoraverit : per curiosita- 
tem , ul>i dc pinna templi admonetur ut se deorsuui 
mittat, tentaiidi gratia utruni ab Angelis suscifiuiuir. 
Itaque postea quam aullo istorum tentaiiiento T;iler6 
apud eain potuit inimicus, hoc de illo dicilur . Pe$t' 
quam compkvit omnem teatationem diabolus { Luc. iv» 
i5). Propter tarculariorum iiaque significationem » 
subjecta sunt pedibus (jus non solum vina, sed eliam 
vinacia : non solum scilicet oves el i)Oves » id eai 
sanctae animae fiddium, vel in plebe, vel in ministria; 
sed in super et pecora voluputis, et volucres supcrbts, 
et pisces curiositaiis : qiiae omiiia genera peocatonuii 
nunc bonis et sanais mixla esse in Ecclesiis videmus. 
Operetur igiiur iu Ecclesiis suis « et a vinaciis vinum 
separet : nos demus operam ut vinum^ simus ei oves 
aut boves; non vrnacia , aut pecora campi» aut yolu- 
cres ceeli , aut pisces maris qui perambulant scroitaa 
raaris. Non quia ista nomina isto solo modo inlelligi 
ct explieari possuut, sed pro locis ; namque alibi aliud 
sigiiilicant. Et haic regula in onini allegoria retinenda 
est, ut pro sciuentia pncsentis loci constdereiur qiiod 
per siiniiitudinem didlur ; ba*c est enim doroinica cl 
apostolica disciplina. Repeiamus ergo ulttnram ver- 
sum qui etiain in principio Psalmi ponitur, et laude- 
mus Deum dicenlcs : Donune Dominus noiler, quam 
admirabile est nomen tuum in universa terra ! Decenter 
quippe pust textum sermonis ad caput reditur, quo 
lotus idem sermo referendus est. 

IN PSALMDM IX 
ENAimATlO. 
i. [ vers. I. ] Psalmi hiijus iiiscriptio est : In finem 
pro occultis Filii , Psalmus ipsi Davxd. Dc occiiltis Fi- 
lii quxri potcsl : sed quia nqn addidit ciijus , ipsnm 
unigenitum Dei Filium oportet inteiligi. Ubi enim de 
filio David Psalmus inscripliis est , Cum fugeret , in- 
qiiit , a fade Abessalon filii sui { Psal. iii , i ); curo el 
nomen ejus dictum esset , et ob hoc latere non possel 
de quo diceretur , non tameu dictum est tanlum , m 
facie Abessalon filii, setl additum est, SKt. Uic vero , 
et quod iion additum esi , sui , et quod de Geniibut 
mulla dicit , non poiest recte accipi Abessalon : ne- 
que enim belliim quod cuin patre ille pcrditus gessit , 
ullo modo ad Genles pertinet , cum populus tantiun 
IsraeJ adversus se ibi divisus sit. Canitur itaque isto 
psaimus pro occultis unigeniti Filii Dei. Nam et ipse 
Dominus cum sine additamento ponit Filium , scipsuni 
unigenitum vult intelligi , ubi ait : 5t vos Filiui Mbe- 
raverit^ tunc vere liberi eriiis { Joan. viii, 30 }. NoQ 

(a) inetiict., cap.tO.. 



IIT ENARRATIOIN 

arim dhiit , Filiiis Dei ; sed Unlmn dioendo FiHta , 
dai InleHigi cniiis sh flHos. Qmta locutionem non re- 
dplt nitl exeeilentia ejt» de qoo iu loquimnr , ut 

Bon eam nominemus « posslt intelllgi : iu 
1 4liciflras , Pluit , serenat , tonat , ct si qoa snnt 
uHn » nee addlmos qnis id bciat ; quia omnium men- 
libns aponte sese uffert evcellentia facientb, nec 
▼erlMi deaiderat. Qoae sont igitur occulu Filli? In 
qao Terbo primum intelligcndnm est esse aliqua Filil 
maalfesu , a qitHnisdistlngoontur lis^c qiidc appcllan- 
t«r ocetdu. Qoamobrem , quoniam duos adYcntus 
Doniiii eredimus , unom pncteritum , quem Jod»l 
MNi ititellexeraBt , alterom futurum , quem uiriqoe * 

\ ; et qoottiam iste qoem iiidjei non intellexe- 
\ , <3entibiis profuit , non inconYeniciiter accipi- 
t«r de boc advento dici , pro oecuUis FilH , ubi c:cei* 
laaexpBrie Israel facU est, ut plenitiido Gcntiiim 
iBirairet-( Htm. xi , ^ ). Diio eliam jtidicia insiiiuan-* 
tn/|ier Scripturas , si qah adverlal ; unum occultum, 
alfervffl ntanif^tum. Occnltum nunc agitur , de qoo 
apBslolm Petros dicit : Tempus en ut jkdidum ind' 
pifif « iomo Domim ( I Petr. ir, 17 ). Occultum iUque 
|iididnia est pesna , qua nnnc unusquisque bomimim 
aal exercctor ad purgntioncm , aut admonetur ad 
eoBTfefsioaem , aot si contenipserit vocationem el 
disdpihMnn Dei , excxcatur ad damnationera. Jodi- 
timn auiem manifestum est , qoo Tcnturus Doimnos 
indifalrit Titos el mortuos , onmibus fatentibus enm, 
esse aqoo et bonis pnemia , ei malis supplicia tri- 

Sed toiic ilha confcssio , non nd remedium 

I , sed ad cumulum datnnationis valeMt. De 
liis doebns jitdiciis , uno occulto , alio manilosto , 
Tldelar mihi Doininus dixissc , ubi ait : Qiri in me 
er^ , trtmmt de morte ad vilam , uee m judidum 
9eniet ( ioan: ▼, 24 ), in judicium scilicet manlfestmn : 
nam biic qood traiisil de morte ad vium per noniiiil- 
l;im afnictionem , qoa flagellat omncm filium quem 
rccipil , jndicium occultum est ; Qui autem non rre- 
dit , itiqnit , jim jndicatus eit ( Id. iii , 18 ); id est , 
isto occulto judicio j.im jirxparatus est ad iilud ma- 
Bili»tBm. R3BC duo judicia etiani iii Sapieiilia lcgi- 
niis , nbi scriploni est : Propter hoe tanquam fmerii 
JBimBtft jmRcHuh i n deriium dedisti ; hi autem hoe 
judido mm correeti ^ di^um Dd judidum experti 
PM ( Sap. XII , 25 , 26 ). Qui ergo non corriguntiir 
isiA occnHo Dci judido , dignissime illo maiiifrato 
puBientor. Qoocirca in boe psalmo observanda snnt 
oecBiU Filii , id est , et bumllis ejus adventus qoo 
profbil Gentibus com cxciute iudxoruni , et pcena 
qu» nnnc occolte agiUir , nondum damnatione pec- 
e:iBtiiim,.sed ant exerciutione conversomm, aut 
admonitione nt convertantnr, aot can^ute ot damna- 
tiOBi prepareniur qni conTerti noluerint. 

2. [ ten. 2. ] Confilebor tibi , Domine , in toto corde 
meo. Non in toto corde confitetur Deo , qui de pro- 
tidetitia cjus in aliquo dubitat : sed qui jam cernit 
occolu sapienli» Dei , quantum sit invisibile pne- 
mium cjus , qui dicit , Gaudmu$ in tribulationibus 
( Rom. V. 5 ); ct quemadmodum omnes cruciatus , 



I>SALMUM IX. 



119 



qui corporaliter inferuntur ant exerccant coiircrsos 
ad Deum , aot ut converuntur admoneant , aut jnsUe 
damnatloni ultime prxparent obduratos , et sic otn* 
nia ad divinae proTidentiae regimen rcferantur , qote 
stolii quasi casu et temere et nulla divina admiiiistra* 
tione fleri puUnt. Narrabo omnia mirabiUa tua. Nar- 
rat omnia mirabilia Del , qol ea non soluro in eorpo- 
ribus palam , sed in animis invislbiliter qiiidem , 
sed longe sublimios et excellentios lieri videt. Nam 
terreni homines et occoltls dediti , mngis mirantor 
resorrexisse in corpore mortoum Lazarum , quam 
resorrexisse in anima pcrsecutorcm Paulum. Scd 
qnoniaro yisibile miraculnro ad iilnmlnationem ani- 
mam yocat , invisibile aotero eam qoas vocau venit 
illominai ; omnia narrat mirabilia Dei , qoi credens 
visibilibos ad intelligenda invisibilia transilom facit. 

5. [ vert. Z. ] Leetabor , et extultabo in te. Non Jam 
in boc sxcnlo ; non in voliipUte contrecutionis cor- 
poram , nec in palati et linguse saporibus , nec in 
siiaviute odomm, nec in |ucondlUte sonotom trans- 
eontiora , nec in formis corporum varie coloratis , 
nee in vaniutibus laudis humanx , nec in conjiigio 
et prole moritora , nec in superfluis temporaliom 
divittarum , nec rn conquisitionc hujus sxcnli , six^e 
qux locorom spntiis lenditnr , sive qux socccssione 
Ktmporis volvitur : sed talabor et extuUabo in te^ 
\ Klelicet in occnltis Filii , uhi signalum est in nobif 
luinen vultus tui , Domine ( Psal. iT, 7 ); etenim 
Abecandes eos , inquit , in abseondito vuttuthd ( PsaL 
XXX , 21 ). Laeubitur ergo et cxsoltabit in te , qoi 
narrat oninia mirabiKa loa. Narrabll aotem omnit 
mirabilia tna , siquidein nunc per propbeiiam dictnm 
est ', ille qni non venit voluiitatem soam (acere , 
sed vnloiiutem e]iis qoi eum misit ( Joan. vi , 38 ). 

A. [ vers. 4. ] Jam enim tncipit apparere pcrsoiia 
Domini in hoc psalmo loquens. Nam sequitur : Ptai' 
tam nomini tuo , Attittime , fn eonvertendo iidmieum 
neiem retrortum. Hojus ergo iniroicus quando retro 
conversus est? An quando ei dictum est : ReHreiro. 
Hatamu ( Maitk. iv, 10 )? tonc enim qui tenundo se 
praeponere cupiebat retro factus est , non decipiendo 
tenutum et in etmi nibil valendo. Retro enim sunt 
terrcni homines ; ccBlestls autem liomo prior factus 
CS.I , quamvis po%t venerit : primus enim homo de 
tcrra terrenus ; secondus bomo de coelo coeltstis ( I 
Cor. XV, 47 ). Scd de ipsa slirpc vcniebat , a quo 
dictum est : Qui pott me venii , anU me faelut eU 
( Joan. I , i5 ). £t Apostolus ea qux reth> sunt obli- 
viscitiir , ct in ea qux ante sunt se exlendit ( Philip. 
111 , 45 ). Coiiversus est igilur mimicus retro , post- 
quam non valuit hominem coelestcm decipere teiiU- 
tum , et se ad terrenos convertit ubi dominari potest. 
Quapropter nollus bominum enm praecedit et retro 
eum esse facit , nisi qui deponens imaginero lerreni 
homiiiis poruverit imaginem coBlestis ( I Cor. xv, 40 ). 
Jam vero si quod dictum est , inimieum meum , gene- 
raliter vel peocatorem vel gentilem hominem magis 

> Editi, (Uaus ea Ule qui, etc Iia9.« diaum esL 



119 



& AUGUSTIM EPiSGOPl 



120 



vv^timus accipere , Don erit absurdiun. Nec poena erii 
qiiod dictum est , In eornerUndo mmcum meum retror- 
$um ; sed beneHcium , et tale bcneflcium , ut huic 
conparari Dihil possit. Quid enim beatius quam de- 
|ionere superbiara , et non velie Ghrisium praecedere, 
Ttilutl sanus sit cui medicus non sit necessarius ; sed 
iiialle retro ire post Cliristum , qui discipulum vocans 
at perficiatur , dicit : Sequere me ( Matlh. xix , 21 ) ? 
Sed tamen accomnu)datius de diabolo diaum intelli- 
gilur : Itt eonvertendo immieum meum retronum. Dia- 
bolus quippe reirorsura conversus est eiiam in perse- 
cuUone jostonun , et mullo utilius persecutor est , 
quam si dux et princeps prsirct. Psallendum est igi^ 
tiir nomini Aitissimi in converiendo inimicum retror<^ 
siim ; quoniam maile debemus eum persequentem 
fiigere , quam ducentem sequi : habemus enim quo 
fiigiamus et abscondamur in occultis Filii , quia Do- 
niinus facius est refugium nobis ( PuU. lxxxix , 4 ). 

5. [ vers. 5. ] Infirmabuntur , et peribunl a faeie tua. 
Qul infirmabuntur et peribunt , nisi iiiiqul et impii 7 
Inprmatmntur « dum niliil valebunt ; et peribunt , quia 
iion erunt impii ; afacie Dci , id est a cognitione Dei , 
sicot periit ille qui dixit : Vivo autem jam non ego , vi- 
frit autem in me Christu$ ( Gal, ii , 20 ). Sed quare tii« 

' firmabuntur , et peribunt impii a faeie tua ? Qiioniam 
feciuijudieiummeum^ inquit, et cau$am meam: id 
est y judiclum illud in qno judicari visus sum , meum 
fecisti ; et causam illam in qua me jiistum ct inno- 
centem homines damnaverunt , mcam fccisti. Hxc 
cnim ei niilitaverunt ad nostram liberaiionem : sicut 
et nauts dicunt ventum suum , quo utuntur ad bene 
navigandum. 

6. Sedi$ti $uper thronum , ^t judica$ wqnitalem. 
Sive Filius Pntri dicat , qul etiam illud dixit , Non 
haberee in me pote$tatem , m$i itH datum fui$$et deeuper 
{Joan. XIX , 11 ), jdipsum ad aequitaiem Patris et ad 
occulta sua refcrens , quod judex homiiium ad utiliia- 
tem hominiim judicaius est : sive honio dicat Deo , 
Sedi$(i euper thronum , quijudica$ aa^tttmiem , animam 
80MII thronum ejiis ap|iellans , ul corpus slt forfasse 
lem , qux scabelliim pedum ejos dicia est ( I$ai. 
Lxvi » 4 ); Deus enim erat in Ghristo ninndum recon- 
cilians sibi ( II Cor. v, 10 ) : sive anima Ecclesix * 
pm perfecia et sinc macula et ruga ( Ephe$. v, 27 )» 
digna sc^cet occiiliis Filii , (|uia introduxit eam rex 
in cubiculum suuin ( Cant. i , 5 ), dicat sponso suo , 
Se<U$ti $uper thronim , qui judica$ ceqmtatem , quia re- 
surrexisti a nioriuis , cl asceudisli in ccelum , et sedes 
ad dexterani Patris : quxlibet ergo haruni seiiteiitia 
placeat , quo isie versus referatur , regulam fidei iion 
cxcedit. 

7. [ver$. 6.] lncrepa$ti gente$, et periit impiue. Gon- 
venientius hoc Domiiio Jesu Ghrisio dici,quam ipsuin 
dicere, accipimiis. Quis ciiim alius increpavit gentcs, 
et periit impius, nisi qui postea quam ascendit in coe!- 
luni, misil Spiritum sanctum, quo complcti A})0Stuli, 
cum fiducia prxdic;ireiit vcrbuiu Dci , ct pcccaia ho- 

* iic ia Uss. At apud Lov.. sicecnim Ecctem. 



minum libere arguercnt? qna inarepaUone periit Im- 
pins ; quia justificatus esi impius, et factus est pius. 
iVoiti^n eorum deleeti in $eBculum, et in $eeeulum eeeeuU. 
D6letttm est nomen implorum : non enim appoUantor 
impii , qui Deo vero credunl. Deletur autem nomen 
eoruni tn $a!culum^ id est, quamdiu temporale saecu* 
lum volvitiir. Et in $cBculum $aeuli. Quid est eacf^mm 
$mculi 9 nlsi cujus effigiem et tanquam umbram babel - 
hoe saecuium ? Vicissitudo enim temporum slbi suc- 
cedentium , dum luna minuitur et Tursus impletur » 
dum sol omni anno locum* suuiii repetii , dom ver» 
vel aestas, velautumnu8,vcl hiems sic transit ut red- 
eat, aetemitatis quaniam imiutio est. Sedhujus aaa- 
culi saeculum est quod incommntabili aetcniitateeoiH 
sistit. Sicut versus In anlmo, et versus in voce : ille 
intelligitur, iste auditur; et ille isiiim modificat : el 
ideo ille in arte operatur et manei, iste in aeresonat 
et transit. Sic hiijus mutabilis saeculi modis ab Ulo 
incommutabili sxculo definitor,quod dicilor saecoloni 
saeculi : et ideo iilnd in arte Dei , hoc esl in Sapienlia 
et Viriuie permanet; hoc auiem in creaiur» admini« 
stratione peragitiir. Si Umcn non repetitio esl, ol 
postea quam dictuin est tn Mrrit/um, ne hoc accipere- 
tur quod transil, subjiceretur in $eeculum $ceculi. Nam 
in graecis exemplaribus sic est : ct$.T^i aiAvec , x«i ^ 
ri* ai&va roG al6vo« ; quod Latini plerique inierpretall 
sunt, non iit $(eculum , et in $(eculum $(bcuU , sed » hi 
eetemumf et in ^ceculum $(jecuU : ut in eo qood didum 
est in $a!Culum'$(BcuU^ illud expoiieretur quod dicluni 
est tit eetemum. Nomen ergo tmptortftn deleeti in mUr" 
num, quia deinceps nunquani ertint impii. El si In hoc 
snculum non tendftur nomen eorom, multo miiMi& ia 
saeculum sieculi. 

8. [ver$. 7.] Immiddefecerunt frameeeinfinem.fion 
pluraliter inimici, sed singulariter hujus inimici. 
Cujus autem iiiimici, nisi diaboli frameae defecerunt? 
Hae autem intelliguniur diversse opiniones erroris, 
quibus ille animas tanquam gladiis perimit. His gh- 
diis vincendis et ad defeclum perducendis insial ille 
gladius, de quo In septimo psalmo dlcitur : iVut coit- 
vertamini, gUidium $uum vibrabit {P$ai. vn, 13). El 
rorte iste est finis in quem framea: deficiunt iniinici» 
quia usque ad ipsura aliquid valent; iiise nunc opcra- 
tur occultc» ullimo autem judicio palam vibrabilur. 
Iloc destruiintur civiiates; nain ita sefiuitur, Inimu^ 
defecerunt framete in finem ; et civitat€$ de$truii$U : ci- 
vitates aulem ^ii quibus diabolus regnat, ubt dolosa 
et frauduleiita consilia tanquain curias locuin obtinent» 
coi principatui quasi saieliiles et ministri adsunt ofn* 
cia quorumqiie membiorum, oculi ad curiusitaiem, 
auresad iasciviam, vel si quid est aliud quod in malara 
partem libenler audiiur, manus ad rapinam vel quo^l* 
libet aliud facinus aut flagitium, et membra caMer.i 
In buncmodum tyrannico priticipatiii, id est s^erversis 
consiliis militantia. Hiijiis civitalis quasi plebs est oni- 
nes delicatos ailccliones cl turbulenti moius aniiiii , 
quotidianas sediiioiies in homiiie agitaiites. Ergc» ubi 
reXy iibi curia , ubi miiiistri , iibi plebs inveniiur, ci- 
viUiS csl : nc'|Me cniin talla csscat in nialis clviiaii. 



m 



ENIRRATIO IN PSALMUM IX. 



122 



Imis, nisl prius essent Td singulls hominibus, qui snnl 
lanquain elementa et semina ciyitaiuro. Has civitates 
desiroit, cum excluso inde principe • de quo dictum 
cst, Princepi hujus upculi nussus est foras (Joan. iii, 
51)« vastanlur hsec regna verbo Terf tatis , sopiuntur 
maUgiia consiiia, turpes alfectloiies edomaniur, mem* 
broram et sensuum minisleria captivantur, et ad 
jnstlli» et bonorum operum militlam transferuntur : 
01 Jam, aicut Apostolus dicit, nonregnet peecaium m 
notAna moffad corpore {Rom. vi, 12),. et cxlera liujus 
loei. Tunc pacatur animaf et ordinator bomo ad 
qnielem et ad beatitudinem capessendam. PeriU me- 
MiorM sonnn cum strefniu : impiorum scilicei. Sed 
ooN jlr«ptlir, sive quia (itstrepitus, dictum est, cum 
Impietas erertilur ; non enim transit ad summam pa- 
eera, obi summum silentiuin est, nisi qui magno stre- 
pllit priiis ciim suis viiiis belligeraverit : sive ciiiit 
etrepitu diclum est, ut pereat memoria impiorum 
ettam ipso strepitu pereunie, in quo tumultuatur im- 
pieus. 

9. [vers. 8 , 9.] Et Dominus in tBternum permanet. 
Dtquid ergo fremucrunt genles, et populi medilati 
tuBt inania, adversus Dominum et adversus Cbristum 
ejos {Psal. n, 1)? nam Dominus in (sternum permanet. 
Paramt in judicio se4em suam , et ipse judicabit orbem 
tmmrum in tequitate. Paravit , cum judicatus est , se* 
dem suam : per illum cnim patientiam homo coeluro 
jieqoisivit»^ct Deus in homine * credentibus profuit; 
el hoc est occultum Filii judicium. Sed quia etiam 
palam manifesteqne venturus est ad vivos et mortuos 
Jiidlcandos , paravit in occulto judicio sedem suam ; 
et ipse ilem palam judicabit orbem tsrrarum in asquitate^ 
id est« meritisdigna distribuct, agnos ad deiteram 
ponens, hanios ad sinislram {Mallh. xiv, 53). Judi» 
cMt popuios cum justiiia. Hoc est quod siiperius di* 
clnm esl^Judicabii orbem terrarum in wquitate : non 
qiiciii.idmodum jiidicant homines , qui corda non vi- 
dent, a qoibus plerumque dcteriores absolvuniur 
qnam condemnantur ; sed in xquitate et cum justi- 
lia Dominos judicabit , tcstimoniura perhibenie con- 
scientia , ei cogitaiionibus accusantibus seu defen- 
•lentibus {Rom. :i, 15). 

iO. [vers. 10.] Et factus estDondnus refugium pau» 
peri{a). Quantumliliet persequatur inimicus ille, qtoi 
conversus est reiro » quid nocebit eis quoruih refu- 
gium factus est Dominus? Sed hoc fiet, si in sxculo 
hoCy ciijus ille magistraius est , pauperes esse dele- 
gerinl, nibil amaiido quod vel hic viveutem aut 
amantetn deserit, vel a morienie deseriiur; tali enim 
piuperi rcfiigium factus est Doininiis , Adjutor in op» 
portunitatibus, in tribulalione. Sic paiipcrcs facit, quo- 
nlam flagcllat oinnem liliuni iiuem recipit {Hebr. xii^ 
6). Nam quid sit adjutor in opportunitatibus , exposuit 
cnm addidit , tn tribulatione : non ehiin convertitur 
anima ad Deum , uisi dum ab hoc i^culo avcriiiiir; 
ftee opportunius ab faoc sxculo averiitur, nisi liii- 
gaioriis ejus et noxiis et pcrniciosls voluptaiibus la- 

* Sic Mss. Editi vero, et Deus hommbus. 

(a) Idem vers. 10 ez]K)aitur io Enar. Fsal. lxxzui, n. 3. 



bores doloresque misceantur. 

il. \yers. 11.] £i sperent in te ' ^tii cognoseunt no- 
men tuum : cum dcstiterint sperare in divitiis el in 
aliis hujus saeculi biaiidimeniis. Quxrcntem quippe 
animam ubi figat spein , cum ab hoc mundo avelii- 
tur, opportune excipit cognitio noiiiinis Dei * : nam 
nomen ipsum Dei nunc usqiiiH)uaque vulgatum est : 
sed cognitio nominis est, cuin ilie coguosciiur cujus 
est noinen : non enim nomen proptcr se nomen est » 
sed propter id quod significat. Dictum est autem , 
Dominus nomen est ilU (Jerem. xxxiii , 2). Quapro- 
pier qui se libenter Deo famulum subdit, cognovic 
1k)C nomen. Et sperent m te qm cognoscunt nomen 
tuum. Item Dominus dicit ad Moysen : Ego sum qui 
sum ; et diees fUiis Israel : Misit me qui est (Exod. iii, 
14). Sperent ergo tit te qui cognoscunt nomen titum: iie 
sperent in his rebus quse temporis volubilitate praeter- 
fluunl, nifail habentes nisi, erit, et fuit ; quonuim quod 
in illis futurum est, cuin veiierit, fit sutim prxteri- 
tum ; exspcciatur cum cupidilate , amittitur cum do- 
lorc. In Dei autem natura non erit aliquid, quasi non- 
dum sit; aut fuit, qiiasi jam non sit : sed est tantum 
id quod esi, et ipsa est xternitas. Desinant igiiur spe- 
rare et diligere temporalia , et se ad aiiernam s|)em 
conferant , qui cognoscunt nomen ejus qui dixit : Ego 
sum qui svm, et dc quo dictum est : Misit me qui est. 
Quoniam non dereiiquisli quuerentes te ^ Domine. Qui 
eum quxrunt, jam transeuntia et moritura noii quse- 
runt : nemo enim potest duobus dominis scrvire {Matth. 
VI. 24). 

12. [vers. 12.] Psallite Domino, qui habitat in Sion : 
his dicitur, quos non derelinquit quacrentes se Domn 
nus. Ipse habilat in Sion , quod interpretatur Spccu- 
latio , et c;estat imaginem Ecclesix qtije nunc est : 
sicut Jerusalcm gestat imaginem Ecclcsiae quae fulura 
esi, id est civilatis sanctorum jam angelica yila fruen- . 
tium; quia Jerusalcm interpretatur Yisio pacis. Prx- 
cedit auiem speculuiio visionem , sicut Ista Ecclesia 
prxcedit eam quae promittiiur, civiiatem immortalem 
et a;ternam. Sed praecedit tempore » non digniute : 
quia bonorabilius est quo pervenire nitimur, quam Id 
quod agimus, ut pervenire mereamur ; agimus aulem 
speculatioiiem, ut perveniamus ad visionem. Sed etiam 
ipsam, quae nunc esl, Ecclesiam nisi Dominus Inha- 
biiaret, iret in crrorem quamlibet studiosissima specu- 
latio : et huic Ecclesix diclum est, Templutn emm Dd 
sanctum est, quod eslis vos (I Cor. m, 17); el, /n inte^ 
riore homine iiabitare Christum per fidem in cordibus 
vestris (Ephes. iii , 16). Prxcipituf ergo nobis ut psal- 
lainus Doiniiio , qui habiiat in Sion , ut concorditcr 
Dominum Ecclesije inhabilaiorem laudeinus. Annun- 
tiate inter gentes mirabilia ejuf : et facliim est , et non 
dcsinel fieri. , * 

13. [vers. 13.] Quoniam requirens sanguinem eorum 
memoratus esl. Quasi responderetur ab his qiii iiiissi 
sunt evangelizare, iili proecepto * quod dictuni cst, 

* EdtU : Kt epereminuomnes. Abest, omitesa Nss. 

* lU in plerisquc Mss. At in edilis : Qumeme quipiK ani" 
ma : panloaue posl, excipit cogmiumem nominis Dei. 

* Editi, Ulud prfcccptum. Mss., ilU prwcepto. 



m 



S. AOGISTINI EPlSCOn 



AfmunUaU inUf genUi wMMm efiit; ei dicarftiir, 
l^^mint , ifnh ere^Hdit mMni noUro {Itd. lmi, 1)? et , 
i^ap9er te oecidlmmr Mm die (PmiI. iLni,22), lon- 
▼enkrfifer •eqoiior , dtceiif « oon tine inagno fnicto 
«•ifnHutit inoritorot in pertecotkme CbritTianot : 
Qutmiam reqtHrem tangumem eorum memoratm e$L 
Sed cor tanguinem eorum maluit dicere ? An qoati 
afiiit fmperitior et miiiorit fldei ^jiMereret dicent « 
(Jhiomodo annonttalmnt, coin fn eos infidciiiat gen- 
tnrm tseyiiora tit ; tinic retpondetor, Quoniam requi^ 
rent tanguinem eorum menwralut ^ ; id ett , venict 
' n't mum Jodlcium, obi et interfectonim gloria , el in- 
lernrifntlum poena inanifetu tit? Memoratut eti ao- 
tem, nemofta potituni puiet , qoati oblivio cadat in 
Deurn; ted qiiia pott longom lempot fotarum ett ju- 
dicinin, tecundum alTectum inflrmorum bomintun po- 
«itum ett, qui quati oblitum Deum potant, quia non 
tam cito facit quam ipti ?olont. flit dicitor etian 
qnod teqnltiir , Son e%l oblitut ciamorem ftauperum ; 
U\ ett , non nt pmatit oliliuit ett : quati dicerent 
IMittea quam audienini, Memoraiut eti, Ergo obliiot 
crat ; San ett oblitutt Inqnfi , clamorem pauperum. 

14. [ vert, 14, 15. ] Sfd quanro qoit clamor pauo 
pnrom tit qnem Deos non obriyiscitor. An itte cla- 
nior ett , ciiJim hftc verba tunt : Miterere mei , Do- 
mlne^ iride humilitatem nuam abinimicit m^'<?Quare 
ergo non dlxll , Mlscrere nottri , Domine, vide hu* 
niiliutcm nostram ab inimicit nostris, Unquam muUi 
pniiperes clament ; tcd Unqoam onot , Miterere md » 
Dominef Xn quia unut interpellat pro tanctis , qui 
prlmus paupcr pro nobls fbctot est, cum etset di- 
. vcs (IT Cor. VIII, 9) , et ipse dicit : Qat exaltat me de 
portit tiiorl/s, ul anuunliem wrivertat laude* tuat in 
portit /f/to S/oN ^ExalUtor enimhomo in illo non 
tMum qucm gcsui , quod caput Ecclesis est , sed 
ctiam qulsqiils nosirom Cftt rn cstcrit membrit ; et 
exnliatur ab omnibot pravit CQpidKattbus, quu tunt 
portOD mortlt, quta per iilat itur in mortem. Mort au- 
tem ett Jam ipsa Ixtitia in perfruendo , eum quitque 
adlplscitur quod perditc concupivit : radix ett enim 
omnlum malonim copiilitas (i Trm. vi , 10); ei pro* 
pterea porta mortlt est, qnia roortua etl vidiia qoa 
in delicilt v1v1t [Id. v, 6) : ad quas delicias per cn* 
pid|Ulea Uiiquam per porus mortit pervenitur» Soni 
autem porta Oti» Sion » oroiiia optima aludia ^ per 
qua venitur ad visionem pacit in tancu Ecdesiaw 
In hit igltur portlt bene aiinuntiantur univcrs» lau» 
det Dei , nl non dctur sanctiun cinibos , neque pn^- 
Jfdantur roargarlias ante porcos ( Mauk. vii, 6); 
qui malunt pertinaclter latrare» quaro studiose qusa« 
rere» aut qui nec iaurarenec quierere» sed in sua* 
ffuro voloputuro cosno voluUri* Curo auiem in bo- 
nia studiis laodca Dei annuntiantur, petentibos da~ 
tnr» el quasrentiboa roanifetuiur, ei puisantibua 
aperitor» An forte porlsB roortia aunt corporales aen* 
aut el ocoli» q[Qi aperti tunt horoini cum de ligno 
veiito gualMtei {GmM. m, 7) • a quibos esaiuatur, 
quibua didtor ut quxrani non quas videniur» ted 
<tux uon vitlotttttr; ^ qu» videBtnr teniporalia 



m 

tont , qutt anlem non videntnr slema rait (II Cor. 
IV, 18) : et ports tuBl filiae Sion , sacraroenu el in« 
lisa fidci , quae pnltantibnt aperinntnr, ul perveniatar 
ad occolu Filii? Non eniro oculus vidii, aut anris 
andivit , aut in cor honinlt atcendit , qus praepar»* 
vit Deut diligentibttt te (I Cor. u , 9). Huc aaqun 
ett damor paupemm , qoem non oblitot esi Do- 
minut. 

15. [mts. 16.] Deinde aeqnHor, EMtuUabo mpet 
tttlutare tuum: idett, com beatiuidine coniinebor n 
talouri tno, quod est Dominot noster Jesns Cbriatns, 
Yirtut ctSapicntia Dei (Id. i, 24). Ergo Ecclesia di- 
cil qu« faic aflligitur, et spe salva ctt : quamdiu oo- 
cultum est Filii judicium , ipsa spe "dicit , Extultako 
tuper talutare tuum ; quia nunc circumstrepenle sen 
vi , seu errore Genliliura aUeritur. Infixte tunt gentet 
in corruptione , quam fecerunt : animadverte queinad- 
modum servetur poBiia peccatori de opcribus suit ; 
el quemadmodum qui voluerunt persequi Ecdesiam , 
in ca corrupiionc siiit fixi, quam se inferre arbitraban* 
tur : nam intcrnccre corpora cupiebanl , cum ipsi in 
anima morercntur. In mutcipula itta , ^ftiom occultO' 
verunl , comprehentut ett pet eorum. Muscipula oc- 
ciilu « est dolosa cogiiatio. Pes animas rec^ intellir 
gitur amor : qui cwii pravns est, vocatur cupiditat 
aut libido ; cum auicin rcctus , dilectio vel charitat. 
Amore enim niovetur Uiiquam ad locum quo tcndit* 
Locut autem animac non iii spatio aliquo ett « qiiod 
forma occupat corporis, sed in deleciatione, quo se 
pervenisse per amorcm laeuiur : delecUtio autem 
pemiciosa scquilur cupidiuiem , fruciuosa chariu* 
tem.Unde et radix dicuest cupidius. (I Tim. vi, 10). 
Radix porro tanquam pes arboris intelligitur. Radix 
dicu esi et cliarius , ubi de seminibus Dominus lo- 
qiiiiur, qux in petrosis locis exurente sole ^ arescunt, 
quia non habcnt altam radicem (Matth. xiii, 5). 
Unde signilicat eos qui gaudent excipiendo verbum 
veriuiis, sed ceduni porsecutionibus , quibus sola 
cbariute resistitiir. £t*Aposlulus dicit : Vt inchari- 

^tate radicatiet fundati pottititcomprehendere{Ephet, iii, 
17).Pesergo iieocatorum, id cstamor, comprebendiuir 
in muscipula quam occultant ; quia cuin fraudulen- 
tam actionem consecuu fuerit delecutio , cum eot 
tradiderit Deut in concupiscentiaro cordis eorom 
(Aom. 1, 24), jam ilia delecutio alligat eos, ut inde 
abrumpere amorem et ad utilia conferre non au* 
dcant; quiacum coiiati fuerint, dolebunt animo , Un- 
fuaro pedem de compede oxuere cupieiites; ctii do- 
lori succumbentcs , a pernidosis delecUtionibus no- 
lunt abscedere. In mutcipula ergo ^iurai occultaverunt^ 
id est in fraodolento consilio , comprehentut ett pet 
oorum, amor scilicet qui per fraodem pervenit ad va- 
naro IxUiiaro, qoa comparator dolor. 

16. [vert. il.] Coguotcitur * Dominut iudida fa- 



^ M\U ejmmc, H otia venaenu i 
Mii;tile ; sed ex iis alkpii hal)ent, esetau et a toie; abi, 
exeiaift toie ; alii, exureme ttie. 

* Editi, cogmftcitur. At .Mss., c ogno o ct tu r : joxU ULX, gi- 



m ENARRATIO IN 

eitns. Haee ftunl jndicia Dei : non .ab iUa tranqniUi- 
tite beatiludinis snx, nec a secretis saiMentijoe, quibus 
recipiuntur beatae animre, profertiir ferrum, aut ignis, 
aut bestia , aut aliquid tole quo crucientur peccato- 
res. Sed qnomodo cruciantur , et quomodo Tacit Do- 
minos jndicium? In operibug^ inquit, nwnuum tuarum 
comprehensui eU peccator, 

47« [r^rs. 18-ii.] Ilic interponilur, Canticum dia' 
piolmaiis (a) : qiiasi occulta I;etitia , quantum exisU- 
mare possumus, separationis qiue nunc fit, non iocis, 
sed affectionibus animorum , inter peccatores et ju- 
stos , sicut granoriim a paleis adliuc in arca. Ei se- 
quitar 9 Converton/ur peccatores in infernum; id est, 
denliir in manus suas, cum eis parcituri et illaqueen- 
tur delcctatione mortifera. Omnee gentes qwe obU- 
fieeuntmr Deum : quia cum non probaverunl Deum 
babere iii notitia , dedit illos Deus in reprobum seii- 
som {Rom. i, 28). 

18. Qiifii non in finem oblivio erit pauperis ' : qni 
videtur iiimc in oblivione esse , cum peccalores feli- 
citale hujus saeculi florere existimanlur, et jusii la- 
borare; sed patientia, iiiquit, pauperum non periet ' 
tn memum. Quapropter nunc patientia opus est ad 
perfereiidos malos, qui jam voluntatibus separati 
suiit, diMiec etiam ultimo judicio separentur. 

19. Exutrgef bonnne^ non prasnateat homo, Implo- 
ratur ruturum judicliim : sed anteqiiam veniat, Ju^ 
dkentur , inquit , gentes in compectu luo : hoc est in 
occulto, f|ood dicitnr coram Deo , pnucis sanctis et 
justis inteIUg( ntibus. Conslitue^ Domine^ iegislatorm 
supcreos. Yidetur mihi Anticiiristum significare , de 
quo Apostolus dicit : Cum rcv^Jabitur homo peccati ( II 
Thes. II , 3). Sciant gentes * quoniam homines sunl : ut 
qoi noluiit liberari a Filio Dei , et perlinere ad filium 
bomiiiis, el esse filii hominum , id est novi hoinines , 
serviaiit bomiui , iJ est vctcri liomiiii peccatori , ^ftio- 
ntom Aomiiiei sunt. 

m PSAUniM iLTERtM IX. 

20. {ters. 4-3.] Et quia ille nd tantum ciilmen ina- 
Bis gloriaa ventunis crcdilur , tanta ei licebil facere , 
et in orones honiines, et in sancios Dei , ut tunc vero 
nonnulli iiifirmi arbitrentur Deuin res huinanas ne- 
gligere; interposito dinpsalmate, subjicit tanquam yo- 
cpm ganeiitium ; et qu;iTeiilium cur judiciiim diffe- 
raiur : Vtquid^ Domine , iiiqoity recessisti longe? De- 
inde qui sic qoxsivit, tanquam repente intellexerit , 
ant quasi sciens inierrogaverit ut docerel , suhjicit 
dicens ; Despicis in opportunitatibus , in tribulationi^ 
but; id est, opportune despicis , et facis tribulaiiones 
ad inflammandos animos desiderio advcntus tui : 
bis enim jucundior est fons ille vitx , qiii nmltum 
sitierint; itaque insiuuat consilium dilationis , di- 

* Pietfqne Vss.» in finem §n obHvlmie erit paaper. 

* QuiDqiie Mss.* peribit. Alii oum editis, periel : vitieiet 
sed oorrigi forte probibebat •oosuetudo cantnnlium populo- 
nnH utiBe verbo /loriel dfcit Attgustbinsin lU». Sde Ooctr. 
Cfari8tiaaa,c 13. 

* in edids, u$ sdant. Abest partionla til a Mss. et a GraH» 
LXX. 

(o) Graec LXX, M diaptalnuUos. 



PSALMUM VL. m 

cens : i^iim superbit impius^ ineenditwr pauper, Mirimi 
est et verum, quanto studio bonn spci parvuli acceii- 
dantur ad recie vivendum, comporationo peccantium. 
Quo mysterio agitur, ut eiiam kereses esse permittan- 
tor : non quia ipsi baeretici boc volunt; sed quia boc d« 
peccatis eoruni diviiia 0)^>eratur Provideniia , qux lu* 
cem et facit et ordinat, tenebrns aulem tantum or- 
duiat (GeM. i , 3, 4) , ut sit earum comparatione lux 
gratior, sicut lixreticorum comparatione jucondior est 
inventio* verilatis : ea quippe comparaiione probaii 
manifesti fiunt iiilcr homiaes qui Deo itoti sunt. 

^i. Comprehenduntur in cogitaliombus suis^quibus 
cogitant : id est, malae cogiiationes eorum vinciila iilis 
fitint. Sed quare finni vincula? Quomam laudatur 
peccator^ inquit, in ttesideriis animasuw. Adulaiitium 
linguai alligant animas in peccatis : deleciat enim ca 
fncere, in quibus non solum non metuitur rcprelien- 
sor, sed etiam Inudaior auditur. Et qui iniqua gerit , 
benedicitur : binc oomprebenduntur in cogitationibus 
suis, qiiibiis cogiiant. 

22. [vers. 4.] Irritavit Dondnum peecator. Nemo 
gr.)tulclur homini qui prosperatur iii via sua , ciijus 
peccatis deest ultor, el adest budator : major bxc 
ira Domini est. Irriiavit enim Dominum peccator, ut 
ista patiatur, id est, ut correptionis flagella non pa- 
tialur. Irritavit Dominum peccator : secundum muUiht* 
dinem irm sua non exqwret. MuUtim irascitur, dum 
non exquirit, dum quasi obliviscitur et noii attendit 
peccata, et per fraudes et scelera ad diviiias liono- 
resque pervenitur : quod maxime in illo Anticbristo 
eventurum est, qui usque adeo beatus videbitur ho- 
minibus, ut eliain Deus putetur. Sed quanta isu iia 
sit Dei, docent seqnentia. 

25. [vers. 5.] Non est Deus in conspectu ^'us, conta* 
nunantur vim ^us in omni tempore. Qui novit vel quid 
gaudeat, vel quid ketetur in anima, novit qiiantum 
malum sit loce deseri veritatis ' ; cum magnum ma- 
lum homiiies puteiit oculonim corporaliiim cascita- 
tem, qua lux ista retrahitur. QuanUm ergo pcenam 
patiltir qui secundis rebus peccntorom siionim eo 
perducitur, ut non sit Dcus in conspcciu cjus, et con- 
tamiiientur vi» ejiis in omni tempore, id est, cogita« 
tiones et consilia ejus immunda sint! Att/eruii(iir/tt« 
d^ tua a facke eiu«. Animus enim male sihi consciiis. 
dum sibi videtur nuUam pcenam pnti, crcdit quod non 
judicet Deusy et sic aufcruntur judicia Doi a facie 
ejus, cum h.'ec ipsa sit magna daninntio. Et omnium 
inimicorum suorum ftonunabitur. Ita enim iraditur, 
quod regeo omnes soperaturus sit, et solus regnum 
obtenturus; quandoeiiani sccundum Aposioluin, qui 
do ilio praedicat, In temph Dd sedebit , extollens se 
super omne quod colitur et quod dicitur Deus (II Theu. 
n.4). 

24. [vers. 6.] Ct quoniam traditus in concupiscen- 
tiam cordis sui et dnmnationi ultimx destinatus, per 
nefarias artes ad illudvanamet inaneculmendomina- 
tionemque ventums est, propterea sequitur, Dijat emm 

> Duo M88., lucem deserere veritatis. AlU tres, lueem dc- 
seri. 



127 



S. AUGUSTINI EPISGOPI 



f28 



in eorde suo : Son movebor de generatione in generatio^ 
nem mne tHalo;id est, faina mea et norocii meumdeh.ic 
(feneratione in generationem posterorum non transict, 
nisl ariibus malis adipiscar lam excelsum principa- 
tom, de quo postcri taccre non possint. AniirKus enim 
perdiius ct .expers bonarum arlium aique a jusiitise 
lumine alieniis, malis anibus sibi adiium moliiur ad 
famam lam diuturnam, ut apiid posicros eliam cele- 
bretiir» Etqui non possunl beiie innotescere, cupiunt 
vel male de se homiiies loqui, dummodo noroen latis- 
simc peryageiur. Quod hic arbitror dictum esse : Sbn 
movebor de generatione in generationem sine malo. Est 
et alius iiiteHectus. Si de generatione mortali ad 
«ternitatis generaiionem se vcnire non posse vanns 
et erroris pleiius animu3 arbitralur, nisi artibiis ma- 
li^ ; quod qiiidcm eiiam de Simoiie diffamatum est 
(Aet. Tiii, 9-25), ciim sceleraiis artibus coelum se pti- 
tassct ndepturum , et de humana generatione in di- 
vinam generalioncm rebus magicis transiturum : quid 
ergo mirum. si cliam ille homo peccati, qui toiam 
nef|uiliam et iinpietatcin, qiiain omncs psciidopro- 
phete inclioaverunl , implctiirus est, et tanta signa 
factiiriis, utdecipiat, si ficri pblest, etiam eleclos, 
diclurus est in corde suo : Non movebor de genefU' 
lione in generationem sine mato f' 

25. [vers, 7.] Cujus maledictione os ejus ^ plenum 
est, et amaritudine et dolo. Magiium enim malediclum 
ost, tam nefandis^artibus coelum appeiere, et ad ca- 
piendam xtemam sedero talia merita comparare. Sed 
liae ejus maledictione os plenum est : non cnim ha- 
bcltit effectum ista cupiditas, sed intra os ejus lantum 
valebit ad eum perdenduro , qui haH^ sihi ausus est 
polliceri cum aiharitudine et dolo, id est, ira et insicliis- 
qtoibus in suas partes conversurus est muliitudinem. 
Sub lingua ejus labor et dolor. Nibil est laboriosiiis ' 
iniqutiatc et impietate : quero laborera seqoitur dolor; 
qaia non solum sine fructu, sed etiain ad perniciem 
laboratiir. Qui labor et dolor ad illod refertur quod 
dlxit in corde suo, iVojt movebor de generatione in ge^ 
mrationetn »ne malo : et propierea, gub lingua ejus ; 
noD, in lingua ; quoniam tacite ista cogitatunis est , 
liomiiiibus autem alia locuturus, ot bonus ct jusius 
ct Dei filius videalur. 

26. [vers» 8.] Sedet in imidiis cum divilibus, Quibus 
divitibus, nisi eis quos hujus saecull muneribos ciimo- 
labit? Et ideo in insidiis curo his sedere diaus est , 
qiioniam falsam fclicitatein ipsorum ad decipiendos 
bomines ostentabit. Qui prava voluntate dum tales 
csseTcupiunt, et bona xterna non qoserunt, In Inqoeos ' 
fjus incident. In occuUis ut interfidat innocentem. in 
oceultis pulo dicturo esse , ubi non facile intelligitur 
qnid appctendum, quidvc fugiendum sit : innoceiitcro 
aulem intcrlicerc , csl ex innocenle facerc iiocentem. 

27. [vers. 9.] Oculi ejus in pauperem respiciunt. Ju- 
sios eirun roaxime pcrsecniunis est de quibus dictuin 
est : BeaU pauperes spiriiu, quia iptorum est regnum 
ccelorum {Matth. v, 5). insidiatur in occullo, velut leo 

* s|c aHqua probae notx Mss., ju>ta LXX. \os pUnum 



fn cubili suo. Lconcm in cublli dicit eum iii quo et vis 
et dolus operabiiiir. Prima enim persccutio Ecclcsiae 
violenta fuit, cum proscriptionibus , tormentis, cx- 
dibus, Christiani ad sacriOcandum cogerentur : alteni 
pcrseciitio fraodulenta est, qux nunc per cujusce- 
roodi » hasreticos et falsos fraires agitur : tertia su- 
perest per Aiitichristum veniura , qua nlhil est perl- 
culoshjs, quoniam et violenta et fraudulenta erit. Vim 
babebit iu iniperio, dolum in miraculis : ad vim rcla- 
tum est, quod dicturo est, leo; ad dolos, quod dictuin 
est, m cubiii suo. £t nirstim ipsa repetiu sunt con- 
vcrso ordine. Insidiatur, inquit, ut rapiat pauperem : 
boc ad doluin pertinet : quod autero sequitur , Aa- 
pere pauperem dum atlraliit eum^ violentiae depotatur ; 
attrahit eniin significal, quibos potest cruciatibos af- 
fllgendo ad se addocit. 

28. [vers. 10.] Ilem duo quae sequuntur, ipsa sunt. 
In muscipuia sua humiliabit eum, dolus cst. InclinO' 
bitur, et cadet^ dum dominabitur pauperum, vis esi : 
muscipiila enim beiie signiflcat insidias ; dominaiio 
vero terrorem apertissinie insinuat. Et bene ait, 
numiliabit eum in muscipuia sua ; curo eiiim signa 
illa racere coeperit , quanto niirabiliora videbontur 
hominibus, tanto illi sanai , qoi lonc eruni, conte- 
mnentur,et qiiasi pro nibilobabebuntur; qoosillecui 
per jiistitiaro et innocentiam resisient, miriOcis factis 
siiperare vidcbitur. Sedtn^imi^tltfr, et cadet^ dum do^ 
minabitur pauperum, id est, dum quaelibct supplicia 
irrogabit resistentibus sibi servis Dei. 

29. [vers. 11, 12.] (Jnde auieni inclinabiiur, et ca- 
det ? Dimt enim in corde suo : Oblitus est Deus, averlii 
fadem suam, ne videat usque in finem. Hxc esi incli- 
natto et casus miserrimus, duro anirous bumanus In- 
sois iiiiquiiatibus quasi prospcRitur, et parci sibi 
putat ; cum cxcxcctur, et servetur ad ultiroaro oppor- 
tunamquc vindictnm, de qua nunc jam loquiiur , £x- 
surge, Domine Deus^ exaiietur manus tua ; id est, ma- 
nifesta sit potenlia tua. Superius aotein dixerat , 
Exsurge, Domine^ non pravaleat homo , judieentur 
genles in conspectu tuo ; id est in occullo , uhi solos 
Dcos videt. IIoc factoro est , com impii ad magnam 
quae videtur hominibus felicilatem pervenerunt ; so* 
per quos constiiuiiur legislator , qualcm habere me- 
rucrunt, de quo dicitur : Constitue^ Domine, legisiato^ 
rem super eos, sciant gentes quoniam homines stuif. 
Nuiic autem posi ilkini occultam pcenam aique vindl- 
ctam dicilur, Exsurge, Domine Deus^ exaltetur manms 
tua : non utiqiie iii occulto, sed jam iii manifestissima 
gloria. Ne obliviscaris pauperum in finem; id est, sicut 
im|iii puLMOt , qiii dicuiit : Oblitus est Deus, avertit fa- 
dem suam ne mdeat usque in finem. Usquc in finem 
aotem negant Deom videre , qui dicunt eum res hu- 
roanas et terrenas non curare ; quoniam terra quasi 
flnis est rerum, quia ultimum eleroentum est In quo 
bomines ordinatissime hborant, sed labonim suorom 
ordinero videre non possont, qui maxiroe peninet ad 

> Editt, hujweemodi. Sed roelius aliquot Hss., eujuue" 
modi : qua voce ulitur passim Augustmus, pro qualibur' 
cumque. 



129 ENARRATIO IN 

occaTU Filji. Laborans ergo Ecclcsia iliis temporiiius, 
tanqitam navis in magnis fluciibus el procellis, quasi 
liormientem excilat Dominum , ul impercl \entis » 
el tranquillitas redeat : dicit ergo , Exsurge, Donune 
Deust exaUitur numus tua, ne obliptseam pauperum 

50. [vers. 13, 14.] Jam iUque mnnifeslurt) judicium 
ialelligentes, el exsultanles dicuiil , Propier quid tr- 
ritant impius Deum? id esi , quid profuit tanta mala 
faeere?.Z)uR( enim in corde suo : iVafiregiitref.Deinde 
sequitur : Vides quoniam tu laborem el iram ' connde- 
nu, til tradat eos in manus tuas, Sensus iste pronun- 
tiationem quxrit, in qua si erratum fiierit , obscura- 
tiif . Sic enim dixit in corde suo impius : Non requiret 
Deos, quasi Dens laborem et iram consideret, ut tra- 
dat eofi in manus snas ; id est, quasi laborare et irasci 
tlmeat, et propterea illis parcat , . ne onerosa illi sit 
poena eorum, aut ne iracundi» * tempcstate turbetiir, 
quomodo plerumque homines faciunt, dissimulanles 
vindictam, ne laborent, aut irascantiir *. 

51. Tibi derelictus e$t pauper, Idco enim panper 
est, id est, omnia bujus mundi temporalia bona con- 
lempsit , ut tu sis tantum spes ejiis. Pupillo lu eris 
adjutor; td est, ei cui morilur pater hic mundus, per 
qaem cariialiter genitus est , et jani poicst dicere : 
Mundus mihi crudfixus est, et ego mundo ^GaL yi, 14). 
Talibos enim pnpillis paier flt Deus. Docet quippe 
Dominus pupillos fieri discipulos suos , qiiibus dicit : 
Ne vobis dicatis patrem in terris (Matth. xxiii, 9). Co- 
jiia rei exempliim pncbuit prior ipse dicendo : QmB 
miAf matiTf aut qw fratres (Id, xii , 48)? Unde volunt 
qoidam perniciosissimi bxrelict (a) asserere, non 
eam habuisse matrem : nec \ident esse consequens 
si hTC Terba nttendant, ut nec discipuli ejus paires 
haboerint ; quia sicut ipsc dixil, Quas mihi mater est , 
sic illos docuit , cum ait : Nolite vobis dicere patrem 
in lerris, 

Z%. [vers, 15, 16.] Contere brachium peccatoris et 
maligni ; lllius scilicet de quo supra dicebntur : Om* 
mum inimicorum suorum dominabitur, Brachium ergo 
ejus , dixit potentiam ejiis : cui contraria est Gbristi 
poteiitia, de qua dicitur : Exsurge, Domine Deus, exal' 
tetutmanus tua, Requiretur delictum ejus, nec invC' 
nietur. Propter illud , id est *, judicabitur de peccato 
iiio , et ipse periet propier peccatum suum. Deinde 
quid mirum si seqiiitur, Dominus regnabit in cBtemum 
et tn scsculum ubcuU, peribitis gentes de terra illius? 
Gentes posuit, peccatorcs el impios% 

33L [vers, 17.] Desiderium pauperum exaudivit Do^ 
minus : desiderium illud quo xstuabant, ciim in an- 
gustiis et tribulationibus bujus saK^uli Domini dicm 
concupiscerent. Prmparationem cordis eorum exaudivit 
auris lua : hxc est cordis prsparatio , de qua in alio 

* Lof. addit, et dotorem; quod a Ubris aliis et a gr£- 
coal>e8t. 

* EdHi, ne iracundia et tempestate : dissentientihifs Mss. 

* sic probae notae Mss. Editi vero, qui dissimulata vindicta 
gtcAortBUne irascaniur, 

« Editi : Prt^r Ulud idem. llss. aliquot : Pr(H)ter iUudf 
Ideet, 
(a) Maniduei. 



PSALMUM IX. m 

psnlino canitur, Paralum cor meum , Deus , paratum 
cor meum (Pm/. lvi , 8) ; de qua dicit Apostolus : Si 
autem quod non videmus speramus , per palientiam ex- 
spectamus {Rom, viii, 25). Jain vero aurem Dei , non 
membrum corporeuiii, sed potentiam esse qiia exau* 
dit, regulariter (lebemus accipere; atque ila quibiis- 
que iiominatis membris ejus , qu:e in nobis visibilia 
et corporea sunt, polentias operationum oportetin« 
telligf, ne sxpe Isui repctantur : non enim corporeum 
fas est putare, quod Dominus Deus non sonantem vo« 
cem, sed prxparationcm cordis exaudit. 

34. [vers, iS.]Judicare pupillo et humili : id cst, 
non ei qtii conformntiir liuic snpculo , neque supcrbo. 
Aliud est enim judicare pupillum, aliud judicare pa- 
pillo : jutlicat pnpillum cliam qui condemiiat ; judicnt 
aulem pupilio qui pro illo profert sententiam. Vt non 
apponat ultra magnificare se homo super terram. Ho- 
mines enim sunt , dc quibus dictum est : Pone , Z>o- 
titiiitf, legislatorem super eos, sciant gentes quoniam ho- 
ndnes sunt. S^hI etiam ille qui codem loco intelligitor 
poni super eos, homo erit , de quo nunc dicitur, Vt 
non apponat ultra magnificare se homo super terram : 
cum venerit scilicet Filius hominis judicare piipillo, 
qui se cxuil vcterem homiiiem, atqne hoc modo tan- 
qiiam cxtulit Pairein. 

55. Post occiilia ergo Filii, de quibus in hoc psalmo 
multa dicta sunt , erunt manifesta Filii , de quibns 
pauca in fine ejusdcm psalmi nunc dicta sunt : ex bis 
autem titulus faclus csl , qu» majorem hic parteni 
teneiit. Potest et ipse dics adventus Domini recte nu« 
merari inter occulta Filii, quamvis ipsa Domini prae« 
sentia manifesta fulura sit ; de illo enim die dictum 
cst quod nemo eum sciret ,'neque Angcli, iiec Virtu- 
tes, neque Filius hominis (Matth, xxiv, 56) : qiiid 
ergo tain oceultum , quam id quod eliam ipsi judici 
occultum esse dictum est , non ad cognoscendum , 
seil ad prodendum? De occultis autcin Filii, etiam si 
quisquam non Dei Filium subaudire voluerit, sed 
ipsius David, cnjus nomini totum Psalteriuin tribiii* 
tur, nam Davidici utique Psalmi appellantiir, voccs 
illas audial quibus Domino dicilur, Miserere nostri , 
fili David (Id. xx , 30) ; atque ita etiam hoc modo 
eumdem Dominum Ghristum intelligal , de ciijiis oc- 
coltis ipse psalmus inscriptus est. Sic enim etinm ab 
angelo dicitur : Dabit Uli Deus sedem David patris sui 
(Luc. 1 , 52). Nec illa sentenlia huic intellectui cori* 
traria est, qua idem Dominus quxrit a Judxis, Si 
ptius David Christus est, quomodo in spiritu vocat eum 
Dominum^ dicens : Dixit Dominus DonUno meo , Scde 
ad dextetam meam, donec ponam mtnucos tuos sub pe^ 
dibus tuis (Matih. xxii, 44). Dictum est enim imperi* 
tis, qiii quamvis venlurum Ghristum sperarent, so- 
cundiim hominem tamcn eum exspectarent, non so> 
cundiim quod Virtus et Snpientia Dei est. Docet ergo 
ibi fldem verissimain et sincerissimam , ut et Do- 
minus sit rcgis David , secundum quod est Verbom 
in priiicipio , Dcus a^^ml Doum , por quod facta sunt 
omiiia (Joan. i, 1); ct filiiis, scciindnm qiiod factiis 
cstei cx scmine DaviJ scciindum carneiu (Hom. i, 3). 



131 



S. AUGUSTINI EPISCOPl 



132 



Non enim dicii , Non esi filius; Davld Christus ; sed , 
Si jam lenetis quod fiilus sit ejos , discite quomodo 
sit I>ominas ejus ; iiec leneatis in Cliristo quod filius 
liominis est , ita cniin filius David est ; et relinquatls 
qnod Filius Dci est, ita ciiim Domiiius ejus est. 

IN PSALMDM X 

ENABRATIO. 

/n finem » Psabnut ipsi David. 

i. \yen, 1, 2.] Nuva tractaiione lituliisisle non iii- 
dif et t |am enim satis tractaium est quid sit, in finem, 
Ipsam ergo Psalmi lexlum videamus, qni mihi vide- 
lur adversus haereticos (a) canendiis , qui commemo- 
rando et eiaggerando muliortim in Ecclcsia peccala , 
quasi apud ipsos jusii aut oinnes aut plures sint, ab 
imius Ecdesiae verse mairis uberibus nos avertere 
atque abripere moiiunlur, affirmantes quod apud 
ipsos sil Chrislus, et quasi pie siuJioseque admoncn- 
les , ui ad eos Uranseundo transmigremus ad Ciuri- 
stiim, qiiem se habere mcnliuntiur. Notum eU aiitem 
Christuro in proplietia, cuin muiUs noininibus allcgo- 
rice insinimrctur, eliam moniem appcllaium. Respoii- 
dcndum est iiaque istis , et diceudum : In Dondno 
eonfido , quomodo dicilis ammcB mea : Transmigra in 
montes sicut pasmJ unum nionlem (eiieo in quo con- 
fidn , quomodo dicitis ut nd vos transeam , tanquam 
raiilti sinl Christi? Aut si vos montes esse diciiis per 
snperbiam , oportet quidem esse passerem peiinaium 
Yirtutibus et prxceptis Dci ; sed ca ipsa prohibent 
Tolare in istos montes, el in superbis hominibus spem 
Gollocare. llabeo domum ubi requiescam, quia in 
Domino confido : nam ct passcr invcnit sibi domiim 
(Pia/. LXYiiu , i) , et faclus est Doniinus rcriigium 
paupcri (PsaL ix, 10). Dicamus ergo tota fiducia, ne 
dum Chrislum apud haereticos quanriinus, amittamus : 
/n Domino confido; quomodo di^tis animas mea : 
Transmigra in monles »cut patser? 

2. [vers, 3.] Qiiomaiii ecce peccatores inUnderuni ar- 
cumt paraverunt sa^tas suas in plmrttra , ut sagittetit 
XH obscura luna rectos eorde. Terrores isli suot com- 
minaniium nobis de peccaioribus , ut ad se tanquam 
ad justos transeamus. Ecce^ inquiunt , peccatores in- 
lenderunt arcutn : credo, Scripturas , quas illi carua- 
liter interpretaiido, veneuatas indc sententias emit- 
tuiil. Paraverunt sagittas suas in phareira : eadom 
vcrba scilicct , qux Scripturarum aucioriiatc jacula- 
turi sunt, in cordis occullo paraverunt. Ut sagittent in 
obscwra tuna reclos eorde : ut cum senserint, Ecclesis 
lumine propter muliiiudiocm imperilorum et carna- 
lium obsfiurato, non se posse couvinci , corrumpant 
bouos mores colloquiis malis ( I Cor. xv, 35). Sed 
conlra omnes istos icrrores diccndmn csi : In Domino 



5. Luna vero quam congruentcr significet Eccle- 
tiMi , niemini me promisbse in lioc psalmo conside- 
rttanHD (b). Dux sunt de luna opiniones probabiles : 
Jiaram autem quae vcra sit, aut non omnino, aul uif- 

la) AdTersus Dooatistas. 

{0} Supra in Enar. Psuhn. vm, n. 9. 



fldllime arbitror possc homlncm scire. Cum eiiiin 
qoaerilur unde lomeii habeal, alii dicunl suum ha- 
bere, sed globum ejus dimidium lucere, dimidhim au« 
tcm obscurum esse ; dum autem movetur in circulo 
suo, eamdcm pariem qna lucet, pnuhilim ad terras 
converti, ut videri a nobis possit, et idco priusquasi 
corniculaiam apparere. Nam ct si facias pilam ex di- 
roidia parte candidam , et ex dimidia obscuram ; si 
eam parieni qu.v obscura est aiile oculos habeas, ni- 
hil caodoris vidcs , et cum co;peris illam candidam 
parlem ad oculos convertere, sl paulatim fiicias, 
primo cornua candoris ▼idcbls, deindc paulatim 
crescit , doncc tota pars candens opponaiur ocutis , 
et nihil obscune alierius partis yideatur : quod si 
perseveres adbuc paulatim coiivertere, incipit ob- 
scuritas appurcre, cl caiiilur minui, donec ite- 
rum ad comua redcal , el postremo totus ab oculb 
avertatur, ac rursus obscura llla pars sola possil vi- 
<ierl : quod fieri dlcnnt , cum lumen lunae videtar 
crescerc usquc ad quinlamdccimam Innam, et rursus 
usque ad Iricesimam minui, et redire ad cornua, do- 
nec penitus nihil in ea lucis appareat. Secundum hanc 
opiiiionem liina iii allegoria significat Ecclesiam, quod 
ex parte spirituali lucet Ecclesia, ex parte autem car- 
nali obscura est : et aliquando spiritualis pars in bo- 
nis operibus apparet homindius ; aliquando amem in 
conscientia latet, ac Deo taniummodo nota est, cum 
solo corpore apparel hominibus ; slcut contingil, cuiii 
oramus hi corde, et quasi nihil agere videmur, duin 
tm ad lcrram, sed sursum corda habere jubemur ad 
Dominum. Alii autem dicunl uon habere lunam lu- 
men proprium, sed a sole illusirari ; sed quando cum 
illo est, eam partem ad nos habere qua non illusira- 
tur, el ideo nihil in ea lucis videri ; cum autem iiid- 
pit ab illo recedere, illuslrari ab ea etiam parte quain 
habel ad terram, et necessario incipere a cornibus, 
donec fiai quiniadccima conira solem; tunc enim solc 
occidente oritur , ut quisquis occidentem solem ob- 
sorvaverit, cum eum cceperit non videre, conversus 
ad Orieniem, lunam surgere vidcat; atque inde ex 
alia parte cum ei coeperit propinquare, illam partem 
ad iios converiere, qua non illustratur, donec ad cor- 
iiua rcdeal alque inde omoino non appareai ; quia 
liinc p;u^ illa qux illustratur, sursum est ad coelum, 
ad lerram autem illa quam radiare sol non potest. 
Ergo el secundum hanc opinionem , luna intelligiiur 
Ecclcbia, quod suum lumen non habeat, sed ab uni- 
geiiito Dei Fiiio, qui inuliis locis in sanciis Scripiuris 
allegorice sol appellaius esl , illusiratur. Queiii ne- 
scientes el cernere non valentes haerelici (a) quidam» 
ad isturo solem corporeum et visibilem, quod com- 
mune lumen esl carnis hominum atque muscarumy 
scnsus simpliciuro conantur averlere , el nonnullo* 
ruro avertunt, qui quamdiu non possiml interiorem 
luoem veriutis mente contueri , simplici fide catho- 

(a) Manichaei nimirom, qui \n llb. I de Geneai oontra 
Hanich., c 3, el in lib. u, c. 56, solem adorare, elque ge- 
nuflederem lib. denoribus Mauicb.,c. 8, n. iS, tradun- 
tur. Cl orationesdemuro ad soleui, quaquaversum, drcum- 
il» per dieni fuQdcre Darrauuu' in lib. dc ilaercsibus 



iSS ENARRATIO IN 

liea conieoti csse ndunc, qiue una psrvulis salus est, 
et qno uno lacte id rinnitatcm solidiorU cibi certo 
robore penreoitur. Quslibet ergo dusnim laurum 
opinioomn Tem sit, congroeoter accipitur allegorice 
lona, Eoclesia. Aut si in Istis oUcuritata>u8 , magis 
jiegotiosis quam fmctuosis exercere animnm aul non 
libel« aut non vacat, aut animus ipse noo Talei, satis 
est lunam popularibus oculis intueri, et non qusrere 
obscuras causas, sed cum omnlbus et inerenienta ejus 
et complementa et detrimenla sentire. Quae si pr»- 
pierea deflcit utTenevetur» eiiam ipsi imperit» mul- 
titodim demonstrat Ecclesise flguram, in qua credilur 
resurrectio mortuoruro. 

4. Deinde qusrendiun est quid in boc psalmo ac- 
cipiatur c^tcura luHa, in qua peceatores sagiiure pa- 
raveruni rectos corde. Non enim uno modo dici 
obscura luna potest : nam et cum flnitur mensUruis 
corsibiis» et cum ejus fulgor nubilo inierpolfiitur, 
iet cum plena deficit, dici polest obscura kina.^ 
Potesi ergo et de perseciitoribus manynmi iniel- 
ligl , quod sagUlare voluciiijl iii obscora liina reciAS 
corde : sive adbuc in Ecdcsiae novitate, qnia iion 
duin tcrris major effulscrat, ctgontilium sup(*iMiiit>- 
nura teaebras vtceral : sive lingiiis blaspliem(>ru;ti et 
cfanstianum iiomen male diilanianiiuni, qiuisi nebulis 
cow lcrra obiegeretur, videri pcrspicua luiia nou po- 
teral, id cst Ecclesia : sive ipsorum martyrum cxdi- 
bus ci tanu eflnsione sanguinis, tan<|uam illo defecHi 
el obscnratione qua eruenum faciem luna videiur 
oslendere • a nomiue chrisiiano dcterrebantor inOr- 
mi; in quo terrore verba doloiia ei sacrilega jacula- 
l>aniur peccalores, ui eiium recios corde pervcrterent. 
Poiesl et de kis peccaioribus inielligi, quos Ecclesia 
contjuelt quod tunc invcnU occasione liujus lun« 
obscur», nuilu commiserint (a), qu» nobis opprobrin 
nunc objiciuntor ab banrelicis, cinn eorum auclores 
ea fecisse dicantur. Sed quoquo modo se habeat quod 
in obficiira luna facium esl , nunc catholico noiniiie 
loio orbe difluso atque celebralo, quid mihi est in- 
cogniiis perturbari? In Doniino enim confido; nec 
andio.dioenles animx mc» : Tranmigra in manle$ 
^eul pauer, Qamdam ecce peceatores intenderura or- 
oim, «1 mi^Utnt tn obseura luna rectos eorde. Aut si et 
iUis ounc hmo videlur obsciira, quio incerlum volunt 
elDcere quae sit catholica, et eom poccaiis carnalium 
homiBuro, quos multos continel , conantur arguere ; 
quid ad eum pertinet qui vcrc dicit : /n Domino con" 
fido? Qua voce se quisque et frunienlum esse osieti- 
dit, el usque ad veniilaiionts tempus paleas tolerabi- 
liier Sttstinci. 

. . 5. in Domino ergo eonfido. Illi timeant qui confi- 
duut 10 homlne, et de pnne hominis se esse negare 

(a) Tangii illud qQod versante inter persecuUonum prcH 
ceUa» Eoclesia comoiissum esl tiraditioais crimen : «piod qui- 
dem catbolids cahimniose otjectabanl Donatist», quando 
poUus majores ipsonun quidam Gestis munidpalibus pro- 
liabantur sacros oodices et Eoclesie instrumenta persecn- 
loribus tradidisse, uti scribit Augustinus fai Eplslola LXXVt, 
n. S. El Ui cv, n. 3, c utique 06teQderemus« «1» vobis, 
quia potiOB iltt tradiiores fuerunt, qui Caedlianum {cartka- 
§i»fn t em epiiMpram) et sodo8 egtis quasi tradltioois crimi- 
mdamoavenmt » 



PSAUiUM X. !3i 

non possunt , per ciijus canos Joranl («) : el cum w 
sermonc ab eis quserilur, cu]iis commumonis snil, 
nisi de parte illius se esse dicant, non possmit agno- 
sci. Dic quid isii faciunt , cum illis commemoiniitur 
Uro bmumerabilia el quotidiana peccau et scelera 
eoruBit quibus plena esl iUa socieus? Mumquid pos- 
sunl dicere. In Dondno confido; quomododmlkammeg 
mem : Trammi^ain monta sicut paeeerf Nen enhn 
conAdunt in Doroino, qoi tunc esse dicunt sancu sa- 
cramenta, si pcr sanclos bomines dentur. luque cum 
ab eis quaeritur, qui sint sancU ,. erubescuni dicere , 
Nos sumus; quin eliaro si illi non erubeseant hoc di- 
cere, hi qui audiunt pro ipsis erubescunt. Itaque tsii 
eognnt eos qui accipiont sacramenU, spem suom iii 
homine ponere, cujus cor videre Bon possnnt. Et roa* 
ledietos oronis qui apero suara ponii in horoUie {Jerem. 
XVII, 5). Qnid est eniro dicere, Ego qtiod do saneimn 
esl; nisi , Spem luam in me pone? Qoid si iion es 
sanctus? Aot ostende cor tuuro. Quod si doii p<iles, 
ubi videbo qiiod sanclus es? An forte diccs qumi scri' 
ptum est, Ex operibus eorum eognasceiis eoe {Maiih» 
VII, 16) ? Yidco plane mtra 0{)era| qootidianas vioicu* 
tias Circumcellionum sub cpiscopis ct prcjUiyterts dii- 
ctbus circiunqiiaque volitare, etterribiles fustes Israe- 
lcs vocare S qunt homines qui nuuc vrrnnt, quolidie 
vident et sentinnt. Macariana {b) vero tompora , de 
quitius invidiam faciunt, et plurinii iioiv viderunt, el 
neroo nuiic videt : et quisquis ea vidit catholicos, po- 
tuil dicere, si Dei sen^us esse vellet, in Domino e4m- 
fido; quodet nunc dieit, cum niulta qnm mm ynU^ 
in Ecclesia videl, qui se inlra ilia reiia plciui piscibus 
boois et malis {Id. xm, 47) naUre adhuc senlil, du- 
nec ad finero maris venialur, ubi mali scgrcgcntur a 
bonis. Isti autem qiiid respondent, si alicui illoruni 
dicat iUe quem bapiizant : Quomodo me jiiliesr pne* 
siunere? Nnm si et danlis et accipientis esl meritum, 
sit daniis Dei , ei accipientis conscienUx meai : liaHS 
enim duo non mibi inceru sunt, boniUs iHius, ei fl- 
des mea. Quid te mterponis , de quo certum sdre 
nitiil possum ? Sine me diccre , In Domino confido. 
Nnin si in te coiifido, iiudc confido sl nihH mali Ish * 
noctc fecisti? Postremo si vis iit credam tibi, numqttld 
possum amplius qiiam dc te credere? Unde ergo confido 
lii eis qiiibus heri communicasli, et bodie comnnini- 
cas, et rrns communicabis, utrum vel Isto triduo niliil 
mali comniiscrint? Quod si nec te ncc me polluil 
qnod nesciinus, quie causa esl ut rehnplizes eos qni 
lempora traditionis et Macnriana: invidi» non novo- 
runt^Qu.T causa e^t ut cbristianos de Nesopoiamia 
venicnles, qiii Ca ciliani et Donati iicc nonirn aiidie- 
runt^ rebapliznre audcas , et neges esse cJiristianflet 
Si autcm illos polluunt aiieiia peccata qu» iiesciunl, 

> sic aliquoi probs nolae Mss. At edd., fusUs israelii ua- 
eari, 

(a) OoBalistae per canos Donati Jurant. 

{b) lUcariana tempora, quibus se a caUiolids diram per- 
secuaoneuj |;as:»08 esse Donatistie quorebaaiur, |iertioent 
ad annum circHer 548, qtio Uacarius et FaiUus venenmt U 
Afk^icam, eo a Constante uiissi, ut egenoruin ioopiaM larg^ 
tiooibus levareut, utque schitiniaticos revocareot ad unka- 
tem caibolicam. l)e bis optalus in lib. lU, AugUitinBi m 
epist. xuv, n. 4, 3, cto. 



155 8. AUGOSTINI EPISGOPI 

leMl ta rrair. quiikiutd per singalot dief in parte 
vettri le neiiciefite coniniiititury iroperatonim eontti- 
tutionet (a) fnif tra objicienteni * Catbolids» cnm in 
Tetiris cattrii privati futtet ignetqne tic taeviant. Eeee 
quo lapci tunt, qui cum ▼iderent in Catbolica peeca- 
loret, non potuerunt dicere, /n Damino confido^ H 
tpem tuam in bomine potuerunt. Quod omnino diee» 
rent, ti non aut ipti , aut et ipti talet etsent, qaalet 
illot puubant, a quibut tacrilega tuperbia tepararl 
te velle finxerunt. 

6. [ vers. 4.] Dicat ergo anima catbolica : In Dmim 
eonfidc ; qnomodo didtii animw mem : Transnugra in 
monle$ sieut passerf Quoniam ecci peecaiores tnlm- 
dermnt areum, paraeerunt sagitloi snas in pharetra , ut 
oagiiient in obseura luna rectos corde : et termonem 
ab ipfit conYertat ad Domii^um , et dicat , Otconiam 
qum perfedsli destruxeruHt. Et boc dicat, non contra 
ittot tolot, ted contra omnet baereticot. Omnet enim 
quaiilum in iptit ett, dettnixerunt laudem, qtoam ex 
ore iiifaniium et bctentlum perfecit Deus (Psal. tui, 
5) , dum quuittionibut vanit ct tcropulotit exagitant 
panrulot, et eot nutriri fidei lacie non sinunt. Quati 
ergo dictum tit buic animx , Quare isti libi dicunt, 
Transmigra in montes sieut passer ? quare te de peoca- 
loribut terrent, qui inteiiderunt arcum ad sagiitandot 
in obtcura luna rectot corde? Retpondet : Ideo utique 
nie lerrenti guoniam quee perfedsti destruxeruni. Ubi, 
niti in conyeiiticiilis siiit , ubi panrulot et interiorit 
lucis iguaros, non lacie nulriunt, sed venenis necantt 
Justus autem quid fecit f Si yos Macarius , si yos Cae- 
cilianus offeudil ; Cbristus quid fecit vobis, qui dixil» 
Paeem meam do vobis^ pacem meam relinguo vobis 
{Joan. XIV , 27)*: quain vos nefanda dissensione vio- 
lasils? Cbristiis quid vobis fccit, qui traditorem suum 
lanta paticntia pcrlulil, ut ei primam Eucbarisiiam 
coiifectam nianibus suis et ore suo commendatnm, 
sicut cffiteris Apostolis traderet {Lue. xxii, i9, 21)? 
Quid vobis fecit Chrisius, qut eumdem traditorem 
suum, quem diabolum nominavil {Joan, vi, 7t), qui 
aiite traditioticm Domini ncc loculis dombiicis fidem 
poiuit exbiberc {Id. xii, 0), cuin cx*teris discipulis ad 
pncdicandum regnum coelorum misit {Mauh. x, 5) ; 
ut demonstrarei doiiu Dei perveniro ad eos qui cum 
ttde accipiunt , etiamsi talis sit per quem accipiunt, 
qiialis Jiidat fiiit ? 

7. [ven. 5.] Dominus in temph sancio suo. Ita yero, 
sicut Apostolus dictt, Templum enim Dei sanctum est^ 
guod esHs vos. Quistims autem templum^Dei vioiaverit. 
dkpssrdet itlum Deus (I Cor. iii, i7). Templum Dei 
Yiokit, qui violat unitatem : non enim tenet capul 
{Coioss. u, 19), ex quo totum corpus connexum ei 
compaclum per omnem tacium {b) subministrationis, 
(oenndum operaUonem in mensuram uniuscujusque 
parlit Incrementum corporis facit , in «dificationem 
lui In cbariute {Epkes. iv, 16). In hoc templo sancio 

* Ste Mit» At ediU ferebani : Tem reum fiuH, gMgmd 
t^ ^'^Satf^J^^ ^.1^^ antni Se nescienee oomneUiitur f 
smporwtewm t 



1M 

tuo Uominut etl ; quod oontiai multit membris •nk, 
tua quxqne officia gerentibot, in unam aedillealSoiiMii 
chariuie* conttniciu; quod vioiat, quisqnit etmak 
principatnt tni a catbolica tocieUie ditjnngitnr. ih^ 
minmsintemplosanetomo^ Dondnms in ceelo eedee efsm. 
Si ccelum acceperit justum, sicul terram accipis piB^ 
calorem, eni dictum est, Terra es^et in ierram ikk 
{Gen. lu, 19); quod dietum est, Dommiit m temph 
sanetotuo^ repetitum intelliges dum dictum est, Ho- 
miiiifs fit calo sedes ejus. 

8. Oculi ejus tn pauperem respiHuni. Quippe all 
derelictus est pauper, ei qui factus esi refiigium pmi- 
peri {Psal. ix, 10). Et ideo sediUones omnes ec Uh 
muluis liitra Isla reUa , donec perducantur ad litlnt, 
de quibus nobis in pemiciem suam et ad nottrain en#* 
rectionem insulunt hxretici , per eos hominea finhi 
qiii pauperes ClirisU esse liolunt.Sed numquid ab elt 
qui hoc esse volunt, avertunt oculos Dei? OcuU eni^ 
ejttt in pauperem respieiunl. Numquid metuenduiti ett 
ne in lurba divitum paucos pauperes videre non imju 
sit, quos in Ecclesi» caibolicae gremlo cusioditoo emi* 
trial? Patpebres ejus interrogant filios hominuM. Hife 
/i/fof Aoiiiinttm, illa regula libcnter acceperim, de ye«- 
teribus regeiieratos per fldem. Hi quippe qnibuadaMi 
Scriptnrarum locis obscunSy Unquam clantit oenlli 
Dei, exerceiitur ut qua^rant : et rursus quibusdam ki- 
cis maiiifesUs, Unquam apertis oculis Dei, illuminaii- 
tur ut gaudeant. Ei isu in sanctis libris crebra opc^ 
tio atque adapertio Unqiiam palpebr^ sunl Dei, gmb 
interrogant, id est, qu« probant filios bomimim» qUl 
neque latigantur rerum obscuriute , sed exeroentni^, 
neque inflantur cognitione, sed confirmantur. 

9. [vers. 6.] Dominus interrogat justum et impium. 
Quid ergo metuimus ne aliquid nobis obsint impil, ti 
forie nobiscum sacramenu non sincero corde commu- 
nicant, quando ille inlerrogat justum et impium? Qui 
outem diligit iniquitatem, odit animam suam (a) : id esl« 
non ei qiii credit Deo et spem suam non ponit In bo* 
mine , sed tanium anim» sux nocei ditector iniqiii* 
uUs. 

10. [vers. 7, 8.] Pluet super peceatores laqueos. Si 
nubes generaliter Propliets intelliguntur, atre bmii, 
sive mali, qui eUam pseudopropbetae appelfaminr; tic 
ordinantur pseudopropbetie a Domino Deo, ut de hkt 
Inqiiebs supcr peccatores pluat : non enim qnisqnatn 
in eos secundos iiicidit nisi peccator; sive ad pra*- 
parationem extremi supplicii, si perseverare in pec- 
cando maluerit ; sive ad detuadendam ' snperbiam, 
si aliquando Deum cura sinceriore qnxsiveriu Si an • 
tem nubes noiiiiisi boni ei veri Propbelx iiileHigiin* 
tur ; et de bis nianifcslum est super peccatores laqneos 
pluere Deiim , quamvb de liis etiam pios ad fmcCii- 
candum irrigct : Quibusdam^ inquit Apostoliis, fwniif 
odor vita in vitam , quibusdam odor marlis in morUm 
(II Cor. II, 16). Non enim Proplielae Untum, ted oin- 



rtnifiliiiiimfi frustra obiicitU, t\c. 

jjkioei ' * " 

Gneo>i apMs. 



(•) OOMlftlntiooet bic UngU edilas an. m. 



I EdiU, dmritatis. At M» , cAoriaile. 
* Plures Mss., desMdandam : ahqoi, dissuadendam. 
(a) livc para vers. 6 tradaiur niam in Kuar. ml. xoiq. 
D. I ; el c, u. 4* 



n? EiNARRATK) IN 

nes Terho Dfii jnimas irrigaiitcs, niibes dici possunt : 
qut cum malc inteHigiintur, pluit Deiis super pecca- 
tores laqueos ; cum autcm beiie inlelligiinliir, foecim- 
tlat pcrtora pioruin atque (idertum. Siciit cxcmpli 
gratia, qm»d scriptum est, El eruitl dno in carne una 
{Gfn. u , ^) , si ad libidinem qiiisquc interprctctur, 
laqoeum pluit super peccatorem ; sin autem inteili- 
gas, skul ille qui nit, Ego autem dico in Christo et in 
Ecclena {Ephes, v, 52), imbrein pluit super fertilcm 
lemiin : eadcm auiem nube, id est diviiia Scriplura, 
atramqiie factum est. Itcm Dominus dicit : Non quod 
iitlraf fii 0$ veiirum, vos cointfuinat^ ted quod emt 
{Mmtk. XV, 11). Audit hoc pcccator, et gulam parat 
toracitati : audit lioc justus, et a ciborum discernen- 
donim superstitione muniiar. Et liic igitur eadem 
Seriptiirarum nube, pro suo cujusque merito, et pec- 
catori pluvia laqneorum, et justo pluvia ubertatis in- 
fteaest. 

ii. Igm$ ettulphur et spiritui procellcB purs calids 
eomm, ILec poena eorum est atqiie exitus, per quos' 
bSasphematur noinen Dei , ut primo cupiditatum sua- 
mm igne vastentur, deiiide malorum operum putore 
a CQSto beatorum abjicianlur, postremo abrepti atque 
inUiiersi, ineffabiles poenas luant. Hxc enim pars est 
calicls eorum ; sicut juslorum calix tuus inebrians 
qam praeclarus {Ptal. xxn , 5) ! Inebriabuntur enira 
abobertatedomu8tuae(PM/. xxxv, 9). Calicem autcm 
propterea piuo appellatum , ne quid praeter modum 
alque roensurani , vel in ipsis peccatorum suppliciis, 
per divinam proyidentiam fieri arbitremnr. Et ideo 
tanquam rationem reddens quare id fiat, siibjeeU: 
Quamam juUus Dominui , et juslilias diiesdt. Non fru* 
stra pluraiiter, nisi quia bomines dicii , ut pro justis, 
jiislitiae Intclligantur posikc; in multis enim jiistis 
qoasi multac jiistitiae videntiir esse, cum sit una Dei, ^ 
cujus omnes panicipant : tanquam si una facies in- 
tueatur plura specula , quod iii illa singulare cbt, de 
lllis pluribiis pluraliler rcdditur. Propterea rursus ad 
singiilaritatem sc refert, dicendo, jEquitatem vidit fa* 
des ejus : fortasse pro eo sit positum, JEquitatem vidil 
fddes ejus , ac si diceretur , iEqnitas visa est in facio 
ejus, id esl in ejus notitia ; facies enim Dei est poten« 
tia qua dignis iiinotescit : aut certe, ^qtidtatem vidil 
fades ejus , quia noii se pnebel cognoscendura malis, 
•ed bonis; et ipsa est aequiias. 

12. Si qiiis autem luiiam synagogam vult iiitelii- 
gere , ad passionem Domini refcrat Psalmum , ei de 
Judxis dicat, Quoniam quce perfedsli destruxerunt ; ac 
de ipso Domino, Justus autem quid fecit? quem tan- 
qiiam destruciorem Legis arguebant : cujiis praecepta, 
perverse vivendo, et ca contemnendo, ac siia stalucii- 
d>i, deslruxerani, ut ipsc Doininus seciindum liomi- 
nem loquatur , ut solet , dicens , In Dombio confido ; 
ipiomodo didtis animce mece : Transmigra in monles 
drut passer ? propier terrorcs scilicct eorum , qui il- 
liim apprelieiidcre ct crucifigcre cupiebant : cum 
peccatores sagittare vulentes rectos corde , id est qui 
thristo crediderant , in obscura iuna , id est replcta 
peccatoribus synagoga , non absiirdc inlelligilur. Cui 
congriiit et qiiod dicitur, Dominus vi tempio sancto im, 
Patrol. XXXVl. 



PSALMUM XI. m 

Dominus in calo sedet ejus ? id est , Vcrhom in ho- 
mine, vcl ipse Filius hominisqui in ccrIIs est. Ocuii 
ejus in pauperetn retpicinnt : aut quem siisccpil scciiii- 
diim Dtfiim » .lul proptrr qncm passiis est secundnm 
honiincm. Palpebr(B eius interrogant pliot Iwmiwim. 
Opcrtioncm aique ndnpcrtionem oculorum, qiioil ii<>- 
miiic palpcbrnriim prohabile est |>ositum, moricni 
rcsurrcdioncmqwe cjus accipcre possiimus, uhi pn»- 
bavit filios honiinum discipulos siios, et lerriios siui 
passionc , et rosiirrcctione laetificntos. Dominut inter- 
rogat jutlUm et impium : jam dc coelo gubcrnans Ec- 
clesiam. Qm antem diligit iniquitatem^ odit animam 
tuam : qunre hoc ita sit, consequentia docent; Pluet 
enim tuper peccotoret iaqueot , secundum superiorem 
cxpositioncm accipiendum, et omuia caetera usque ad 
fmem Psalmi. 

IN PSALMUM XI 
ENARRATIO. 

In pnem^ pro octavo, Ptalmut David. 

i. [vert. 1] Octavum diem judicii posse intelligi, 
in sexio psalmo dictiim est : potcst et pro octa»o , in- 
trlligi pro aetemo sxciilo ; quia post hoc tempns quod 
scptem diebus volvitur, dabftur sanctis. 

2. ]vert. 2.] Salvum me fac^ Domine^ quoniam d^ 
fedt tanctut : id est non invenitur ; biciit loquimur 
eum dicimus, Defecit frumentum, aui, Defecit pecu- 
nia. Quoniam diminutm sunt veritates a /UHs hondnum. 
Veritas una est, qua illustrantur aitimae sanctas : sed 
quoniam multae sunt animae, in ipsis mulue verilates 
dici possunt ; sicut ab una facie multae in speculis 
iinngiiies apparent. 

3. [vers. 3] Vana bcutus est unusquisque ad pro» 
amwn smm. Prosimum omncm hominem oportct 
intelligi : quia nemo est cum quo sit operandum 
malum ; et dilectio proximi inaluin non openiiur 
{Rom. xiii, tO). Labia dolosa , in corde et eorde iontti 
sunt mala ^ Quod bis ait, in cordo et corde, diiplex 
cor significat. 

4. [vers. A.] Ditperdat Dominut umverta iabia do'* 
lota. Univerta, dixit, ne quis se exceptiim putet, sicut 
Apostolus dicil : In omnem animam homiuit operantit 
maium , Judan primum et Gra:d (Id. u, 9). Linguam 
magniioqttam : lingiiam superbam. 

5. [vert. 5.] Qtf i dixerunt : Linguam nottram ma- 
gnificabimutf iabia notira apud not tunt , quit notler 
Dominut ett ? Siiperbi hypocritas significantur , in 
sermone suo spcm ponentes ad homincs decipiendos, 
et Deo non subdili. 

6. [vert. 6.] Propter miseriam mopum et gemitutn 
pouperuin, nune exturgam^ dicit Dominus (a) : ita 
enim populiim suum ipse Dominus in Evangelio ml- 
seratus esi, quod reclorem non haberet , cum bene 
posset obtemperare. Unde etiam dictum cst in Evan- 
gelio : Messis muita, operarH autem pauci {Matth. ix, 
37). Hoc autem ex persona Dei Patris accipicndum 

> Edd., vana. At Mss., mala. 

{a) idem vers. 6 explicalur in Enar. Psal. xcm, il I. 

rCinQ.) 



«9 



wt, qui propter inopes ' el pauperes, id est inopia 
et pauperlate bonorum spirilualium egentes, Filium 
suum dignatus est mittere ; inde autem incipit sermo 
ejus apud MaUliximi in monte, cum dicit : Beali 
paupercs spiritu, quoniam ipsorum e$t regnum ecelorum 
{l(L V, 3). Ponam in talulari, Non dixil quid ponat ; 
j;ed in salutnri^ in Cliristo accipiendum est, secundum 
illud, Quomnm viderunl oculi mei salulare taum {Luc, 
II, 50 ) : etideo intelligilur in ilio posuisse quod ad 
miscriani inopum aufercndam et consoiandum gemi- 
tuni paupcrum pertinet. Fiducialiter agam in eo ; se- 
cundum iilud in Evangelio : Erat enim docens eos 
lanquam poleslatem habens^ non tanquam Scribce eorum 
{Matth. vii, 29). 

7. [vers. 7.] Eloquia Domini , eloquia casta, Haec 
persona ipsius Propliet» esl. Eloquia Domini, eloquia 
casta : casta dicit , sine corruptione simulatiorus. 
Multi cnim pnrdicant vcritatem non castc, quia 
vendunt illam pretio commodikitum hujus saeculi : 
de talibus dicit Apostolus, quod Christum anountia- 
rent non castc (PhHipp. i, 17). Argentum igneexami- 
natum terras. Ipsa eloqula Domini per tribulationes 
probata peccatoribus. Purgatum septuplum : per timo- 
rem Dei, per pietatem, per scieoliam, per fortitudi- 
nem, per consilium, per intellectum , per sapientiam 
{Isai. XI, 2 ). Nam septcm sunt etiam beatitudinis 
gradus, quos in eodem scrmone quem hahuit in 
uionte Dominus exsequitur xar« Matthseum : Beali 
pauperes spiritu , beati mites , beati lugentes , beati qui 
esuriunl et sitiunt justitiam , beati misericordes , beati 
mnndo corde^ beati pacifici {Matth. v, 5-9) : de qui- 
bus sententiis septem totum illum sermonem proli- 
xum diclum esse animadverli potcst ; nam octava, 
ubi dictum est, Beati qui persecutionem patiuntur pro- 
pter justitiam , ipsum ignem significat , quo scplem- 
pllciter probatur argentum. Qoi sermo cum termi- 
patus esset, dictum est, Erat enim docens eos tanquam 
potestatem habens^ non tanquam Scriba eorum ( Id. 
▼11,29): quod pertinet ad id quod in hoc psalmo 
dictum esl, Fiducialiter agam in eo, 

i. [vers. 8.] 7u, DominCy servabis nos^ et custodies 
nos a generatione hac et * m a^lemnm : hic tanquam 
inopes et paupcres, ibi tanipiam opulcntos et di- 
vites. 

9. [vers. 9.] /n circuitu impii ambulant (a) : id est, 
tn temporaiium rerum cupiditale, quse septem die- 
rum repclito circuitu , tanquain rota volvitur ; et 
ideo non perveniunt in octavum, id est in xtenium, 
pro quo isle psalmus tilulalus est. Ita et per Salo- 
monein dicilur : Ventilator enim est impiorum rex 
s'jyiens, et immittit iUis rotam malorum (Prov, xx, 26, 
sec. LXX). Secuudum altitudinem tuam multiplicasti 
fittos hominum. Quia est et in temporalibus multi- 
plicaiio, quse avertit ab unitate Dei ; unde corpuS 
quod cornunpitur , aggravat animam, et deprimit 

* ocio M86., propterea ad inopes. 
« sic potiores Mss. juxia LXX. [a generaHone hac tn CBter- 
num.] 
(a) Idom vers. 9 tnctatop io Eoar. Psal. €xxxix, n. 13. 



S. AUGUSTINI EPISCOPI {40 

terrena inhabitatio sensnm multa cogitanlem (Sap. 
IX, 15) : mulliplicantur autem jiisti secundum aitjiu* 
dinem Dei, quando ibunt de virtute in virtutem (Pm/. 

LXXXllI, 8), 



IN PSALMUM XII 

ENARRATIO. 
In finem, Psalmus David, 

1. [ven. {.] Finis enim Legis Christus ad justi- 
tiam omni credenti ( Ilom. x , 4 ). Usquequo, Ddmifi^, 
oblivisceris me in finem ? id est, diffcrs me ad intelH- 
gendum Christum spiritualiter, qui est Dei Sapientia, 
et recius (inis omnis intentioiiis animae. Quo usque 
avertis fadem tuam a me ? Sicut non obliviscitur Deus, 
sic nec faciem avertit; sed more nostro Scriptura 
loquitur : avertere autem Deus faciem dicitur , dum^ 
non dat anim» notitiam sui, qux adhuc purum meotis 
oculum non habet. 

2. [ver<. 2.] Quamdiu ponam eonnlium in anima 
mca ? Consilio non opus est, nisi in adversis. Ergo, 
Quamdiu ponam consilium in anima mea , ita dictum 
est , Quamdiu ero in adversis ? Aut certe responsio 
est, ui iste sit sensus, Tamdiu, Doinine, obliviscerit 
me in finem, et tamdiu avertis* faciem tuam a me» 
quamdiu ponam consilium in anima mea : ut nisi 
quisque posiierit consilium iii anima sua ut pcrfecte 
opereiur misericordiam, non .^um dirigat Deus in 
finein, iieqne notitiam sui plenam quod est facie ad 
iaciem, praebcat illi. Dolorem in corde meo per diem T 
subauditur, quamdiu ponam ? Per diem autem , con- 
tinuationein significat, ut dies pro temporc intelliga* 
tur ; a quo se quisque desiderans exui , dolorero 
ponit in corde , dcprccans ad aeterna coiisceiidere, 
et liumaniim diein qon pati. 

3. [vers. 5.] Usquequo exaltabitur inimicus meuM 
super me ? vel diabolus, vcl consuetudo carnalis. 

4-. [ vers, 4. ] Respice et exaudi mr, Domine Deu$ 
nieus. Respice^ refertur ad id quod diclum est, Usque- 
quo averUs faciem tuam a mc? Exaudi, rcfcriur ad id 
quod dictum est , Usquequo oblivisceris me in finetn ? 
Illumina ocuios meoSy ne unquam obdormiam in^morle^, 
Oculos cordis oportet inlelllgi, nc delectaliili defectu 
pcccati claudantur. 

' 5. [vers\ 5.] Neqnando dicat inimicus meus : Prce^ 
valui adversns eum. Diaboli insiillatio metuenda est. 
Qict tribulant me exsultabunt^ si motus fuero. Diabolus 
cl angeli ejus : qui non exsiiilaverunt de justo viro 
Job, cum cum tribularent ; quia non est motiis (Job 
I, 22), id est, de stabilitate fidei non recessii. 

6. [ vers. C.] Ego autem in tua misericordia speravi. 
Quia idipsum qtiod non movetur liomo et fixus in 
Doniino permanet, non sibi dcbel tribuere, ne cuin 
se gloriatur non csse inotum, ipsa supcrbia moveatiir. 
Exsuliabit cor meum in saUttari tuo : iii Christo, in 
Sapientia Dei. Cantubo Domino qui bona tribuit iitihi : 
bona spiritualia, iion ad humaiium diein pertitieiitia. 

* Gorb. vetus codex, juxta IXX : ne unquam obdoimvm 
jfi moriem^ 



Ul 

§Li }^Uam n§imitt Dormm aUi$$imi : id est, cuin gaii- 
•iio graiias ago, ci ordiiialissiine ulor corpore, qui esl 
cantus aiiiinse spirilualis. Si aulein aliqua hic difle* 
renlia considufanda esl. Canlabo corde, Psatlam ope- 
ribus [>oinino, quod ' solus \idet : Nomini auiem 
Domini, quod apud homines iiinotescii : quod non illi, 
sed Dobis ulile est. 



IN PSALMDM Xin 
ENARRATIO. 
/n /iiim, Psalmm ipu David, 

i,[ver$. 1.] Quid sit m /inem^ non est sxpios 
repetf udum. Finis enim Legis Chritlus , ad juttiHam 
ommcredeHti (Aom. x, 4), sicut Aposlolus dicit. IlH 
crediinus, quando incipimus viam bonam ingredi; 
ipsttm vidcbimus, cum pervenerimus : et ideo ipse 
finis. 

2. Dtxil imfBrudens in eorde suo : Non est Deus. Nee 
ipsi enim sacrilegi ei detestandi quidam pliilosophi, 
qoi pcrversa ct falsa de Deo scntiunl, ausi soDt 
dicere , Non est Deos : ideo ergo , Dixit in corde suo ; 
quia boc nemo audet dicere« etiam si ausus fuerit 
cogitare. Corrupti sunt et abominabiles faeti sunt in 
a/fectionibus suis : id est, dum ainant hoc sxculum, 
et non amanl Dcum : ipsa". sant afleciiones qux cor« 
nimpiint aniraam, et sic exciBcant, ut possit etiam 
dicere impnidens in corde siio : Non est Deus ; sicut 
enim noii probaverunt Dcum habere in notiiia*, dedit 
ilios Dcus in reprobum sensum (Id. i, 2S]. Non 
esl qtd faciat bonilalem, non est usque ad unum. Usque 
ad umm : vel cum ipso uno potcst iiitcUigi, ut nullus 
bominum inleHigalur : vel prxter unum , ul accipia- 
tur Doininus Chrislus ; siciit dicimus, Istc ager usque 
ad inarc est ; iion utique simul computamus et mare. 
Et iste csi melior intelle<!tus ut ncmo intelligatur 
fecisse bonitaicm usqiic ad Christum ; quia noii potcst 
quisquam hominiim faccre bonitatem, nisi ipsc mon- 
slraverit : cl illud verum esl ; quia usquequo quis- 
que cognoscat unum Deuro , non potest facere bo- 
nitatem. 

5. [vers. 2.] Dominus de coelo prospejat super fiUos 
/loifiimim, ut videat si est intelligens aul requirens 
Uenm. Super Judacos potest intelligi , ul honoralius 
cos appellaverii filios hominum , propter unius Dei 
cultum, in coinparatione Genlilium de quibus arbitror 
Kuperius dictum : Didl imprudens in eorde suo , Non 
est Deus , el caeiera. Prospicit autem Dominus, ui vi- 
ilout per aiiiinas sancUs suas : qiiod significat id quod 
di<:lniii est , de coslo ; nam pcr scipsum nihil cuin 
laiet. 

4. [vers. 3.] Omnes declinavemnt , simul inutiles 
facti sunt : id est, Jud.ci talcs facli sunt, quales et 
Cenies, dc quibus supra diclum est. Nou est qui fa- 
ciat bonum , non est usque ad unum : similitcr ut su- 
pra intclligendum esi. Sepulcrum pntens est gutiur 
eorum, Aut voracitas signiricaliir inhiantis gulic ; aut 

« lx)v., mii. Al Er. cl Mss., quod. 

* Pterique M». bic ct alibi coustanter habenl, m noti- 



E.NAURATIO IN PSALMUM XIII. !4t 

in allegoria, qui occidunt et quasi devorant intcrfe- 
ctos cos, qinbus^iiiorum morum pcnrersltalem persua- 
dcnt. Cui similc est e contrario quod Pctro diclum 
est, ilucta et manduca {Act. x, 13); ut in suain fidem 
et bouos roores Geiues converteret. Linguis suis do- 
iose agebant : coaies est voracihus adiilatio et omiiibiis 
malis. Venenum aspidum sub labiis earum : Venenum, 
dolum dicit ; aspidum autem, quia noiunt audfre pnc- 
cepta lcgis, sicut aspides noluiit audire verba inc&n- 
Lintis (Psai. lvii , 5), quod in alio psalmo evidenlius 
dicitur. Quorum os maledictione el amaritudine plenum 
esS : hoc est , v^^niim aspidum. Veloces pedes eorum 
ad effundendum sanguinem : consueludine * malefa- 
ciendi. Contritio et mfelicitas in viis eorum : omnes 
onim malorum hominum viac plenae sunt laboribus ct 
miseria ; ideo Dominus clamat : Venite ad me, omnesqui 
laboratis etonerati estis^ et ego reficinm vcs. Tolliie ju^ 
gum meum^ el discite a me , quoniam mitis sum et hu- 
milis corde. Jugum emm meum lene est, et sarcina mea 
levis est (Malth. xi, 28-30). Et viam pacis non cogno- 
verunt : lianc ulique quam Dominus, ut dixi, comme- 
morat, in jugo leni et sarcina levi. Non est timor Dei 
ante oculos eorum : isti non dicunt, Non est Deus ; scd 
tamcn non timcnt Deum. 

5. [vers. i.] Nonne eognoscent omnes qui operantwr 
iniquitatem ? judicium minatiir. Qtet devorant populum 
meum »cut cibum * panis : id est quotidie ; cibus enim 
panis quotidianus cst. Devorant auiem populuro, qui 
siia commoda ex illo capiunt, non referenlcs ministe- 
riiim suum ad gloriam Dei , ct ad corum quibus |urx- 
sunt salutem. 

6. \vers. o.] Donunum non invocaeerunt : non euim 
verc hunc invocat, qui ea desiderat qu^ illi dis* 
plicenl. Ulic trepidaverunt timore^ ubi non erat timor : 
id est, in damnorerum temporalium. Dixerunt enim : 
Si rclinquamus eum sic , credent in eum omnes , et ve* 
nient Romani, et tollent nobis el locum efgentem (Juon. 
XI, 48). Timuerunl regnnm terrenuin amiltere, ubi 
non erat timor ; et aroiscrunl regiiuro coeloruro, quod 
timcre dchuerant : et hoc de oniiiibus tctnporalibllS 
commodis inielligendnm cst, quorum amissionem cum 
tiinenl lioinines, ad xterna non vcniunt. 

7. [vcrs. G.] Qttoniam Deus in generntione justa e$t : 
Id esl, non est iii eis qui diligunt s:cculum. Iiijustuin 
est eiiiin relinqucrc sxculorum condilorem, etdiligere 
sxculum , et scrvire crcatunB potius quam Creatort 
{Rom. I, ^. Con&t7fum inopis coufudistis , quoitiam 
Dominns spes ejus est : id est, conlempsistis humilein 
advciituni Filii Dci , qui:i in eo non vidislis potnpam 
s.TCtiII : ut hi (|UOS vocahnl , In Dco solo s|w*in |)Oiie- 
rent, non in rcbiis traiisruntibus. 

8. [vers. 7.] Quis dabit ex Sion salutare Israei? 
sulKiuditur, nisi ipse cujus humilitatcm contempsisits? 
Ipse ciiini in claritate vcnturus est ad judicium vlvur 
rum ct mortuorum, rcgnumque justoruia; ut qoo- 
liiam isto humili advenlu facta est cxcitas e\ parie 



> sic |iixu Aro. et Maa. [Hic ostendU cmsuetudiiwm.'^ 
* vattc. aidex, et Gtllic. septem.Mss., popuUmi mum in 
cibo p<mis. Kavet Graec. LXX. 



liS S. AUGUSTINI EPISCOri 

Ism;!, m pletiilHilo {^cnlinm iiitrnrct { liom, ii, 25), IPiai. cx,JO; Eccli, i 



U4 



iii illo nlio (ial qiiod scquiiiir, ei sic omnis Isracl sal- 
vy$ rifrct : pro Jiidu;is cuiin Aposloliis ctiam illud 
Isaix lcstimoniiifii nccipit , quod dictiim cst, Veniei 
ex Sion qui avertat iwpietalem ab Jacob (Isai, ux, 20); 
siciit liic (kositum est, Quis dabit ex Sion zalntare h- 
rael ? Cnm averlerit Dominus captivitatem plebis sua: , 
exsultabit Jacob, et Ifetabitur Israet : repetilio cst, sictit 
tolet ; nani idem piilo esse latabitur Isracl , qiiod est 
tsiultabit Jacob, 



IN PSALMDM XIV 

ENARRATIO (a). 
Psalmus ipst David. 
I. [vers. l.j De hoc tiiuio niilla quxstio est. Do- 
mine , quis peregrinabitur in tabernaculo luo ? Quan'^ 
quam aliquando ponaiur tabernaculum eliam pro lia* 
bitationc sempiterna, (amcn cum proprie accipitur 
tabeinaciilum , belli res est : unde et coiitubernalcs 
roilites dicunlur, tanquam simul liabentes Uiberna- 
cula. Hic sensiis adjuvattir cx eo qiiod diclum esl, 
qws peregrinabitur : ad tempus eniin cum diabolo di* 
miramus, et tuiic opus est tabernaculo, qtio nos reli* 
ciaiiius; quod sigiiificat maxiine .fidem temporalis 
dispensationis , quae pro nobis acta est tcmporaliicr 
per incarnationem Domini. Et quis requicscet in nionte 
sancto tuo ? hic fortasse jam ipsam acternam liabila- 
tionem significal, ut montcm intelligamus supcremi- 
nentiarn charitatis Ghristi in vita xterna ^ 

2. [ vers. 2.] Qui infireditur sine macula , el ope- 
ratur justitiam : hic ' proposuit , deinceps id exse* 
i|uitur. 

3. [ven, 5.] Qui loquitur veritatem in corde suo : 
nonnuili euim in labiis habent vcritatem, et in corde 
non habenL: tanquam si aliquis dolose ostendat viam, 
sieiens in ea esse latrones, et dicat, Si hac ierls, a la- 
tronibus tutus eris ; et contingat ut vere non ibi I.u 
trones invenianiur, verum ille locutus e^t , scd iion 
in corde soo ; aliud enira puiabat, et nesciens verum 
dixit : ergo parum est verum loqui, nisi eliam iii 
corde ita siU Qui non egit dolum in lingua sua : liiigiia 
agitur dolus, cum aliud ore profertur, aliud pectorc 
tegiiur. Ntc fecit proximo suo malum : proximum 
omiiera hominero accipi oportere nolum est. Et op^ 
probrium non accepit adversus proximum suum : id est, 
non libenter aut tcmcre credidit criminatori. 

4. [vers. 4.] Ad nihilum deductus est in conspectu 
eyM malignus. Isia perfectio est, ut nihil ia hominem 
Tftleat maltgnus ; et ut hoc sit in conspectu ejus , id 
csl, cerlissime noverit malignum non esse, hisi cnm 
anirous a specie sui Creatoris «tema et incominnia- 
bili, ad creaturas spcciein avertiiur, quse de nibilo 
CMta est. Ttmentes autem Dominum gbrifical : uliqiie 
ipit Dominos. Initium auiem s:ipientix limor Domiiii 

> Sex w., in ritam oetemam. 
* Ui Hss., /itc propowU. Forie melius. 
(a) Altcra huuc ia Psal. Enar. adjicitur ad votumiQis 
calccm. 



10 : sicut ergo illa supcriorn 
pcriinenl ad perfecios, iia ea qux nunc dicturus est 
periincnl ad incipienlcs. 

5. [vers, 5.] Quijurat proximosuo, et non decipit : 
qui pectihiam sunm non dedit ad usuram , et munera 
super innocentes • non accepit (a), Isla non suiil ina- 
gna : scd qiii noc isia polost, inulto iniiius potest lo- 
qni vcritatem in conlc siio , ct non dolum agcre in 
lingua sua, sed iil csi im corde verum ita proferre, et 
liaberc in orc, Est est, Non non (UattlK v, 57) ;,ot 
non facere proximo suo maluni, id est nulli homini ; 
et opprobrium non accipcre adversus proxinium 
suum : quaj sunt pcifcclonini, in quorum conspeciii 
ad niliilum dcduchis esl nialignus. Tamcn ctiam isia 
minora ita concliidil : Qui facit hwc , nomommove^ 
bitur in wternum : id csi, perveniet ad illa m.ijora, in 
quibiis est inagna ct inconciissa slabilitas. Nain ct 
ipsa tempora non siiic raiisa foriasse sic variala sunt, 
ut in superiore conclusionc pra^icitum temptis pone- 
retur, in Iiac aulem fulurum : nam ibi dictum est, Ad 
nihilum deductus est in conspcctu ejus malignus ; liic 
autcm, Mon commovebitur in wternum. 



IN PSALMUM XV 
ENARRATIO. 
Tituli inscriptio, ipsi David. 
i. Rex noster in Iioc psalmo loquitur ex pcrsona 
sosceptionis hutnana?, dc quo liiulus regalis tempore 
p;issionis inscripius cminuit *. 

2. [vers. 1 , 2.] Dicit autem lia;c . Ccnserva me, Do^ 
mine, quoniam in te speravi : dixi Domino , Deus meus 
es tu , quoniam bonorum meorum non eges (b) : quo- 
niam bonis mcis non exspecuis tti ficri lieatiis. 

3. [vers, 5.] Sanctis qui sunt in terra ejus : sanctis 
qui in lcrra vivenlium spcm suam posueruiil , civibtis 
Jerusalem coelcstis, quorum conversatio spirilualis 
per anchoram spci iii illa patria figitur , quaj n^clc 
Dci terra nominalur; quamvis adhuc et in his tcrris 
carne versentiir. 3lirificavit • onwes voluntates meas 
in illis. His ergo sanctis miras fecil omnes volunlales 
meas in proveclu corum, qiio scnscruiit quid cis pro- 
fuerit et humanitas ine;e diviuiiaiis ut niorerer, ct 
divinilas bumanitatis ul rcsurgcrcm. 

4. [vers. 4.] MultipUcata; sunt infirmilates eorum (c) : 
n(\n ad periiiciein, scd ut medicum dcsidcrarent. Po^ 
stea acceleraverunt : ilaque post miiliiplicaias infirini- 
tates acceleraveriint , ut sauareiiltir. Non congregabo 
conventicula eorum de sanguinlbus : erunt enirn con- 
veiiticula eorum non carnalia, nec de sanguinibus 

« QuinqueMss. cum Vulgala, super mnocenlem. At cateri 
llss. ei edd., su^^r ifmocentes, juxta Graec. l.xx. 

• Edd., emciiit. At Mss., eminnit. 

• Edd., mirific(a% ei constHiueuter, miras feci. Sed alie- 
ram, quam hic Wss. auctoriiate resiiiuimns, leclionein se- 
quiiur Augustinus in Epi^. 149, ad rauliuum, ubi Psilini 
hujus vers. 3 et 4 expODit. 

(«) Idem vers. 5traciatur io Enar. l»sal. xxxvi ' serm. 3, 

(b) De eodcm vers. 2 vide Enar. Psal. lxix, n. 7. 

{c) 1)0 eoderavers. 4 vide Enar. Psal. lviu, sorm. 2, n. a. 



^^•» EN ARUATIO IN 

iHNiir:iiii propiliaius coi:j»r<'gaJio eo<. iVcc mniwr ero 
twtniiiuiH illorum pir litbia hwi : s«'«l S|Mriliiali mula- 
linne obliviscciilur (juiJ fucriiil; mui a mc jam ve! 
peccalorcs, vel inimici, vcl liomiues, sed jiisii cl fra- 
Ircs inei el (ilii Dci vocahuiUiir per paccni meam. 

5. \vcrs, 5.] Oomhws pnrs hwrednaiis mea:, el cali- 
ds mti (a). Possitlelninl ciiiin mcciiui Iixrcditalcin , 
tpMiiii Doiuiiium. Eligaut sibi aiii partes quibusfruaii- 
iur,ierreuascllcmporalcs : porlio sanctorum Doini- 
nos .^lcmiis csi Bibant alii morlireras voliiptates : 
porlio ralicis mei Domiiiiis cst. Quod dico , mei , ad- 
iiingo Ecclcsiam ; r|uia ubi capul, ibi el corpus : nani 
in b.Treditilcm congregalK) convcniicula eorum, et 
pcr calicis ebriflaiem oMiviscar uomina vetcra eo- 
riim. Tu es qui restilues niihi hwreditatem meam : ut 
neia &it cl bis qiios libero , claritas qua eram apiid 
ic, priiis qiiam niundus (ierct {Joan. xvii, 5) : non 
eniin rcsiiliies niihi quod nrui amisi, siul rcsruiies 
his qiii amiscrunl cjiis < larilalis iioliliaiu ; in quibus 
quia ego sum , mihi restilncs. 

6. [vers. (>.] Funes cecidmnit mihi in prwclaris : 
limitcs possessionis mc:e iii tua clarilaie , lauquain 
sorle cecidcruut , vcliit possessio sacerdotuiu et Levi- 
larnin Deus est. Etenim harcditas mea praclara est 
mihi : elenim iKcredilas mea pra^clara est, non omni- 
biis, se<l videulihus : iii quihiisquiaegosum, mihi esi, 

7. [vers. 7.] Dencdicam Dominum, qni mihi tribuit 
mte{l*eium : quo ista hxrcditas vidcii el possidcri po- 
lesl. Insuper autem ct usque ad noclem emendaverunt 
me reties mei : super iniellcctum autem usqiie ad 
nioriein me crudivit iiiTorior pars moa , cariiis as- 
suinpUo; ut expcrircr lenehras niurlarnatis , quas ille 
intelleclus non habet. 

8. [vers. 8.] Providebam Dominum in eonspectu 
meo semper (b) : sed veuiens iii ea iiune transeuiit , 
non abstiili oculum ab eo <iui scmper iiianct, hoc pro- 
Tideus ut in cnm post lcmporalia pcnicta rccurrercm. 
Quoninm a dexiris esl mihi , tie commovear : quoniam 
favet milii , ut stabilitcr iii eo permaneam. 

9. [rers. 9.] Proptcr hoc jucundatum est cor meum^ 
H exsuitavit lingna mca : proplcr hoc ci iii cngiiatio- 
nibus meis jucuiidilas , ot in vcrhis exsultatio. />««• 
per el caro mea requicscct in spe : insuper et caro mea 
iion dencict in intcriium , scd iii spe resurrcctionis 
obdormiet. 

10. [vers. iO.] Qnoniam non derelinques animam 
meam in inferno * : (|uoniain neqiie animam ine:im !n- 
iferis possidendam dahis. Neque dabis sanctum tunm 
videre corrnptionem : ncque sanciidcalum corpiis, per 
ipiod et alii saiictincaudi sunt, corrunipi patieris. No- 
ias mihi fecisti vias vHas : notas fecisti pcr me humi- 
litatis vias , ul ad vitam redircnt homines, undc per 
supcrbiam cccidcraiit ; in quibus qiiia cgo sum , mihi 
fecisti. Adiinplcbis me laHitia cum vullu tuo : adimple- 
l>is eos f£(il]a , ul non ultra quiurant aliquid , ciim fa- 
de ad faciein le vidcriiit; in quibus quia ego suin , me 
mUmplebis. Delcctatio in dextera tua usqite in finem : 



rSALUUM XVI. 



!i; 



deleclaiio est in favore ei in propilialione tiia in liujiis 
viix» itiiiere, penJuccns iisque ad nnein glorijc con- 
spectus tui. 



« Trf« Mss., tfi infcrmmu Gra»c. LXX, css aden. 

M Id. vers. 5 traclaitir in Knar. rs. xxxiv,surm. i, n. i3. 

{b) D^ codeui vcTS. Bsupra, col. i(K), u. 11, circa Uueui. 



IN PSALMUM XVI 

ENARRATIO. 
Oratio ipsi David. 

i. [vers. i , 2.] Ilicc es» persona* Domiiii trihucnJa^ 
adjuiicla Ecclcsia, qiiic corpus ejus csl. 

2. Exaudi , Deus , justitiam'meam , intende depreca- 
tioni mea. Auribus perclpe orationem mcnm , iioii in 
labiis dolosis : non ad te in lahiis dolosis pn>ccdcii- 
lcm. A vultu tuo judicium mcum prodcat : «x illiimi- 
nalioue notiiix» iu:e verum jndicem ; aut ccrto , luui 
in bbiis dolosis a vullo tuo jiidicium nieum prodcat , 
ul scilicel noii profcram jiidicans aliud qiiaiii iii le 
inlclligo. Ocuti mei videant (tquitatem : cordis lUiqiic 
oculi. 

5. [vers. 3.] Probasti cor meum et visitasti nocte : 
quia ipsum cor meiim visitatiouc iribulalioiiis proba- 
luin esl. Igne me cxamiimsti , ei non esi inventa in me 
iniquiUis ; noii aiitcm nox tantum, quia perturbare as- 
solol , sed eli.im ignis qiiia urit, vocanda est ipsa tri- 
buialio, qua examiuatus , justus inveiitus sum. 

4. [vers. 4.] Vl non loquatuf os meum opera Ihonn' 
nuin : ut aliud non procedat cx ore ineo, qnini id 
quod perlinet ad gloriam et laudem tuam ; iion ad 
opcra hominum, qu:efaciuiit pnctcr voluntalem luani. 
Propter verba labiornm tuoriun : proptcr verba pacis 
tua; , vel Prophclariim tuoruin. Ego custodivi vias du* 
ras ;cgo cusiodivi vias lahoriosas morlalitaiis hu- 
inanji» atque passioiiis. 

5. [vers. 5.] Ad pcrjiciendos gressus meos in scmitis 
tuis : ut perflcereiur cliarilas Ecclesiic in ilineribiis 
aiigustis , quibus venilur ad requiem tuain. Ut non 
moveantur vestigia mea : ut non moveantur signa itinc- 
ris luei , qu:e laiiquam vestigia s:icramentis et Scri. 
ptiiris apo.stolicis impressa sunt , qux intueantur ei 
observenl qui me sequi volunt ; aut certe , ut eliam 
sial iliicr in a^tornitate permaneam, postea quam pcr- 
cgi vias duras , ci in angustiis scmitarum taaruiii 
gressiis pcrfoci. 

6. [vcrs. 6.] Ego clamavi , quoniam exaudisti me , 
Deus : cgo libera ct valida iiiteutionc prcces ad to 
dircxi; qiiouiain ut hanc habere possem, cxaudisli nin 
inflrmius orantem. IncUna aurem tuam mihi , ei • 
exaudi verba mea : iion dcscrat exauditio lua liiimiH- 
tiitem meam. 

7. [vers. 7.] Mirifica misericordias tuas : non vi- 
lcscant miscricordio! luac , ne minus amentur. 

8. [vers. 8.] Qui salvos facis sperantes in te^ a re- 
sistentibus dexterm ium : a resisteiilihus ftivori quo 
inihi faves. Custodi me, Domine, utpupillam oculi : 
qu» apparet perparva ct cxigua; per eain taincn di- 
rigilur acies luminis quo lux ct tenebraj dijudicantiir, 
sicut per Christi hiimanitatera diTinitas jiidicil dis- 
cerncns iiiter justos et peccatores. In tegmine alarnm 
tuarum protege * me : iii inuuiineiito chnrltatis et ini- 
sericordiae tuaj protcge me A facie impiamm ^t me 

< Edd., proieges, At Mss., proC^^e. 



it7 



8. AUGUSTIM EPISCOPI 



iVS 



ff/fftjrrrttnr. 

9. [veri. 9 , 10.1 Inimd mei ammam meam circum- 
dederunl , adipem iuum conclmerunl : lclilia stia piii- 
giii cooperli suiil , posiea quain cupiditas eorum de 
scelere sati:iia esi. Os eorum locutum e$t superbiam : 
ct proplcrca os eorurn loculuin est superbiam , di- 
ccndo : Ave, rex J udceorum (31atth, xxvii , 29). ct cx- 
tera lalia. 

10. [vers. 11.] Projident€9 me nunc circumdede- 
runt me : projicicntes me exlra civiialem , nunc cir- 
cuiiidederiint uie in cruce. Oculos suos statuerunt de^ 
ctinare in terram : intenlionem cordis sui statuerutit 
declinare in ista terrena ; putantes magnum maliim 
perpeti eum qui occidebatur, et se nullum qui occide- 
bant. 

11. [vers. 12.] Stiseeperunt me ucut leo paratus ad 
prcedam : susceperunt ine sicut ilie adversarius cir- 
cumieiis , qunercns quem devoret (l Petr. v, 8). Et 
sicui catulus leonis hnbitans m oceultis» Et sicut calu- 
\m <'jiis , populus cui diclum est : Vos ex patre dia^ 
Mo estis (Joan. viii , 4i), cogitaiis de insidlis qufbus 
justum circumveniret et perderet. 

12. [vers. 13.] Exsurge, Domine . prieveni eos, et 
subverte eos : exsurge , Domine , qiiem dormire arbi- 
tranlur et iiiiquitaics bominum non curare ; anle ex- 
cecentur malitia siia , ut racium eorum vindicta pnc- 
veiiiat , et ita subverte cos. 

13. [vers. 14.] Erue animam meam ab impiis : criie 
aniniam nieani rcsuscilando me a morie , qii:c inii.i 
ab impiis irrogala cst. Frameam tuam (a) ab inimicis 
manus tuce : anima cnim mea rrainea tiia est , 'qiiaui 
assumpsit manus tua , id esi , »!tcrna virtus tiia , iit 
|icr ipsam rcgna debcllet iniqnilatis ct dividnt justos 
ab iinpiis; haiic ergo erue ab iuimicis manus tuos , boc 
esl virtiilis tux , boc esl ab iiiimicis mcis. Domine , 
perdens de terra, dispertire eox in vita ecfrum : HoiniiK', 
perdens cos de terra quain inliabitanl , dispcrtiro cos 
per orbem lerRiruni in ista vita , quam solaiii sunm 
vitam piitaiit qui «tcriiam dcsperani. Et de abscondi- 
lig tuis adimpletus est venter eorum : non soluin autciii 
isia poena ens conscquetur visibilis; sed etiani de pcc- 
i*atis , qiiic tanquain tenebnc aliscondnntiir a luniiiic 
veritatis tii:c, adiinpleta est niciiioria eoriim , ul obii- 
vkcanlur Deum. Saturatt sunt porcina : salurati sunt 
Immunditia, conculcantes margariias sermonum Dei. 
Et reliquerunt reliquias parvulis suis : clainantes, Pec- 
eatum hoc super nos el super filios nostros (Matth, 
xxvu,2o). 

14. [ vers. 15.] E§o autem in tua justitia apparcbo 
iu conspectu tuo : cgo autcm qui non apparui eis qui 
rorde sordido ei tcnebroso luccin sapienli.i: vidcre 
i»on possunt, in tua jusiitia appurebo in conspcctu tiio. 
Satiabor dum tnamfeslabitur gloria tua : et cum illi 
lalurali sunt immuiidilia su.i , ut me intHligcre non 
Mssint, c;;o satial)or diini matiifestubitur gloria tiia, 
ji||iis qni me ^ intellignnt. Sane in ilio versu ubi 
dk-liiin cst Saturati sunt porcina, nonnulla exemplaria 

* ^pud Umt., te. A|'ijd Fjr. ct Silss., me, 
(a) if-«c itai-si veib. 15 traolatur etiam m Koai . rsal. xxxnr. 
lerm. 1» u. i. 



Saturati sunt fiUis habent. Ex ambigiio oniiii g- :eco (a) 
iiiterpretatio duplex evenit. Filios autem, opcra iulel- 
iigimus; et sicui boiia opcra bonos (ilios, ita nialos 
mala. 

IN PSALMUM XVII 
ENARaATIO. 

1. [vers, 1.] /n finem , puero Domim , ipsi David^ 
hoc est, manii forti Ghrisio secundum homineTn. Quag 
loeutus est Domino verba cantici hujus, in die qta eri- 
puU eum Dondnus de manu omnium inimicorurn ejus , 
et de manu Saul^ et dixit (W Reg. xxii , i). in diequa 
eripuit eum Dominus de manu omninm inimicorwn 
ejus, et de manu Sov/, boc est, regis Juih^orum, quem 
sibi ipsi petiveranl. Nam sicut David, Manu rortis, ita 
Sadl, Petitio inierprctari dicitur : notum est autem , 
qnomodo ille populus regem sibi pctiverit (IReg. 
VH! , 5) ct accepcrit , non secundum Dei , sed secun« 
dum luam voluntatem. 

2. [vers. 2.] Dicit ergo hic Ghristus et Ccclesia, id 
csf, lotus Ghristiis, capnt et corpus : DiligHm te^Do- 
ndne.virtus mea : diiigam te, Domine,p«r quom fortis 
sum. 

3. [ t^s. 3.] Domine^ firmamentum wieum , et refu- 
gium meum, et liberator meus : DoinUie, qui me nrniasti, 
quia refiigi ad te ; refugi auiem qnia liberasli iiic. 
Deus meus adjutor meus, et sperabo in eum : Dciis 
nieus, qni milii adjiilorinm prius vocalionis luac pra*- 
stitisti, ul sperare in te possim, Protector meus et 
comu saluiis mece, et redempior meus : protcctor incus, 
qiiia non de me pra*siiinp.si , quasi crigeiis advcrsiini 
le coniu supcrbi» ; sed te * ipsum cornu, boc cst 
firmam celsiiiidinem salutis inveni ; quod nt iuveoi- 
rein, redemisti me. 

X. [ vers, 4.] Laudans invocabo Dominum, et ab iui- 
micis meis salvus ero : non meani gloriain, scd Domiiii 
qiNcrens . invocabo eum , et non erit unde mifii no- 
ceant impieiatis errores. 

5. [vers. 5.] Circumdederunt me dolores mortis : id 
cst etrnis. Et torrentes imquitatis conturbaverunt me : 
turtKe iniqnae ad tempus coinnioto;, veluti fluniiiia 
pliivialia cito desitura , egerunt nt conturbarent mc. 

6. [vers. 6.] Dolores inferni circumdcderunt me : in 
his qui me circumdederunt ut perdcrent inev erant 
dolores invidentiae, qui mortein openiiitnr pcrdu- 
ciintque ad infernum peccati. Prasvenerunt me laquei 
morlis : pnevcnerunt me , ut priores noccrc vcUentY 
qiiod eis postea redderetur. Tales auiem bomii^ ca- 
piiint iii pcrditionem quibus male * pt rsuascrunt jacla- 
lioiie jiisiilijc ; cujus non re, scd iiomine, advcrsus 
Gentos gloriantur. 

7. [ vers. 7.] Et in pressura mea invocavi Dominum, 
€t ad Dcum meum clamavi. Et exaudivit dc templo , 

* Plcriqiie Mss., s^d ipsum comu : nec babent, te. 

* Phires »iss., miiffi. 

(a) sciliccl iii ooiiicibusquibusilam cst uidn, filiis; in aliiv 
tidif, ptncis; aut ueidn^ norciniSy sive porcinti. i>e «MKletn 
vers. 14 traciat Aiigustiuiis iii cfiistnla liO ad Paiiljtutii, 
data circiter an. 41 i, iliiquc, n. 5, srribil : « ncceiisui brc* 
c vissimamquamdam ejiisdeiu i saimi cx|:osiiioneni , quain 
« jaiu olim dicuveram. » Uxc i^ilur ex|H)sitio dicuu luit 
luuge ante ao lum 414. 



!49 



ENAKRVTIU IN ISALMUM XVII. 



150 



Mnncio $uo vocem meani : exauJivit de corde mco , in 
c|uo habitnt, voccin mcam. El clamor meui in con- 
9pectu ejus : et clamor meus, qneni iioii in ajiribus 
hominum , sed coram ipso inlus habco , inttoibU ' in 
€ures ejus, 

8. [ vers. 8.] C/ commota esl et contremuit terra : ila 
clarificato (ilio homiiiis, commoii suiit et coniremue- 
nint peccatores. Et fundamenia moniium conturbata 
smni : et spes superbonim , qu?e • in hoc sncciilo fue- 
ruiit, conturbatie sunt. Et commota sunt, quoniam 
ireiKS est eis Deus : \\i scilicrt jam firmamentum 
non habcret iii cordibus bominiim spcs icniporaliuin 
bonorum. 

9. [p^rs. 9] Ascendit fumus in ira ejus : ascondit 
lacrymosa deprecalio poenilentiiim , ciim cognovissent 
qiiid minetur Dcus impiis. Et ignis a facie ejns exar^ 
descit : et fl.igrantia charitatis post poeiiitentiam de 
notitia ejus inardescit. Carbones succcnsi sunt ab eo: 
qui jam niortui erant ieserti al> i.ne boiii dcsidcrii ac 
luce justitix, et frigidi tenebnsiiiue remaiiscrant, 
nirsiis accensi et illuminali revixerunt. 

10. [vers. 10.] Et inclinavit ccslum^ et descendit :el 
hiimiliavit justum , ut descenderet ad hominum infiiw 
mitatem. Et caligo sub pedibus ^us. E( impii qiii 
tcrrena.sapiunt, caligine malitioe su:e non eum co 
gnovemnt; tcrra enim sub pedibas ejus, lanquaoi 
scaliellum pediim ejiis. 

11. [vers. il.] Et ascendit super Clierubim , et »o- 
iatit. Et exaltatus esi super pleiiitudiiiem scieiitise, ut 
neino ad eum perveniret, nisi per cliaritatein : pleni- 
tudo enim legis charilas [Rom, xiii, 10). Et citose 
iiicomprehensibilem esse demonstravit dilecloribus 
suis, ne illum corporeis imaginationibus ' coinpre- 
bendi arbilrarentur. Volavit super pennas ventorum. 
Illa auiem celeritas , qua se iiicomprehensibilem esse 
monstravit, super virtutes aniiiiaruro est, quibus se 
velut peniiis a tcrrenis timoribus in auras libertatis 
attollunt. 

12. [vers» 12.] Et posuit tenebras latibulum sunm : 
ct posuit obscuritatem sacramentorum, et occultam 
8|)eni in corde credcntiuiii , ubi lateret ipse , iion cos 
drserens; in bis etiam tenebris (II Cor, v, 7) ubi per 
fidc^m adliuc ambulnmus , iion per speciem , qiiamdiu 
qiiod non videmus spcramus et per palieiitiam cxspe- 
ctamus {Rom, vui, 25). Jn circuituejus tabernaculum 
ejus : coiivcrsi tamcn ad ipsum ambiuiit qui credunt 
ei ; quia in medio eorum est, cum oninibiis ;cqualiter 
favct, in quibus taiiquain in taberiiaculo hubitat hoc 
tem|(Ore. Tenebrosa aqua in nubibwt aeris : iiec pro- 
pltTca quisqnam in illa luce, quje fuiura est cum ex 
fide ad spcciero vcnerimus, jam se csse arbitrettir, si 
Scrip.uras recle inlelligit ; in Prophelis eiiim ali^ue in 
oiuiiibiis diviui verbi pncdicaioribus obscura doctriiia 
esi. 

1 3. [vers, 1 3] . Pree fulgore in eontpeciu eju$ : in coiii- 
par.aioue fulgoris, qui est in coiispectu manirestatioiiis 

» sic nonnulli proba nolse Mss. juxta LXX. [inlromt,] 

* Ita in seiiteni Bfss. At in edd., (^ r. 

^Lov., imagiidbtis. Ca^teri edd., iinagmaHonibus, 



ejus. Subes ipsius transierunt : pr.xdicatorcs verbi ejui 
ntm jam in Juda;:e nnibiis coritinentiir, sed Iransicruni 
ad Genles. Grando et carbones ignis. Objiirgaliones 
figuratse *, quibus velut grandinc corda dura tundun- 
tur: sl autcm lerra culla et mitis, idcst, piiis ani- 
nius exccperit, duritia grnudinis in aquam, id est 
tcrror fulguratx ei quasi congelata^ objurgationis ' iu 
docirinam sntiantem resolvitur : igiic aiiiein cliaritntis 
accensa corda reviviscunt. Ilxc oninia in nnbibus 
ipsiiis ad Gentes transicrunt. 

14. [vers. 14.] Et intonuit de cceto Donr.nns: oC 
Evangclica fiducia dc corde justi sotniit Dcmiiius. Et 
AUissimus dedit vocem suam : ut iwiitcrciinis caiii, et in 
profiindo rerum humaiiarum audircinus coelcstia. 

15. [vers, 15.] Et emisit sagitlas suns, et dispersii 
eos : et einisit Evangrlistis pennis virtutum recta 
iiincra ' transvolanlcs, iioii siiis, sed ejiis a quo missl 
snnt viribus : et dispersit cos ad qiios missi sunt, ut 
aliis eoriiin cssent odor vitx in vitam, aliis odor 
mortis in mortem (II Cor, ii , 16). El coruscationes 
muUipUcavit , et conturbavit eos : et miracula miiltipli- 
cavit, et conturbavit eos. 

16. [vers, 16.] Et apparuerunt fontes aquarum : ct 
apparuiTunt qiii fncti ernnt in prxdicantibns foiites 
aquarum salieutium in vitam a^ieriiam {Joan, iv, 14). 
Et revelata sunt fundamenta orbis terrurum : ct revelati 
sunt Prophelx, qui non intelligcbnntur, snper quos 
aedificaretur orbis terrarum credrns Domiiio *. Ab 
increpatione tua, Domine : claiiiantis , AppropinquavU 
super vos regnum Dei {Luc, x, 9). Ab inspiratione spi* * 
ritus irce tua : dicentis , Nisi pceniteniiam egerUis^ 
omnes similiter moriemini {Id. xiii , 5). 

17. [vers, 17.] Misit de summo, et accepit me : vo- 
cando ex Gentibus iii hxreditatcin, gloriosaiii Ec- 
clesiam iion habentem maculain neque rugam {Ephet. 
V , 27). Assumpsit me de muUUudine aquarum : as- 
^umpsit mc de miiltitiidine populorum. 

1 8. [ vers, 1 8.] Eruit me de inimicis mas fortisnmlt : 
eruit mede inimicis meis,qui prxvaluerunt adaflligen- 
dam et pervcrtendam 'tcmporaleni istam vitam incam. 
Et ab liis qui oderunt me, quoniam confortati suni super 
me: qiiamdiu siib ipsis suni ignoraiis Deiiiii '. 

19. [vers. 19.] Prcevenerunl meindie ajllictioms • 
mea^: priorcs milii nociierunt, in tempore qiio inor- 
talc el laltoriosuiii corpus gero. Et faclus est Dominus 
firmamenlum meum : et qtioniam amaritiidine mise- 
riartiin firmaiiieiitum tcrrenre voluptatis coiiturba« 
tuin atque convulsuin est, factus est Doininus fir- 
inamentum mcum. 

20. [veis, 20. ] Et eduxit me in lalitudinem : et quia 



1 AliquotXss., /Sf^ymtf. 

• Edd., exceperu durUiam grantlinis^ in aqnam endem 
terra fnlguraia; ei quasi conqciatce objnrgntiofds, id est ki 
docliinam, etc Locuui emeiKuimus ad Uss. e ()uU>us laiiiea 
aiiqui 4)ro fnlgwrntce^ Ual)eut, figurulce; et quidaiii canligtt^ 
kr, ^TocongelntcB. i 

» Quaiuoi- Mss., recto Uinere, • 

^ Am. Er. et ttlerique uss., Dominum, Golb. Ib.y tn D0^ 
mino. 
» sic Mss. At edd., ad perdendam. 

• beineni Mn».^ qui iqnaraia Deum, 



151 



S. AUGISTIM EPiSCOPI 



152 



«!arnales paiicbar angustias, eduxil me in spiritualem 
laliludiiieiu fidei. EruU me, quoniam voluH me : aiiU'- 
quani illuni ego vellcm , eruil nie ab ininiicis iiieis 
p6tentissiiius , qui mihi invidebant jani volculi einn, 
el ab liisqui oderunt nie, quia volo eum. 

21. [vers. %{.] Ei retribuei mihi Dominus secuudnm 
jusiitiam meam : et retribuet uiilii Doniinus secundiiin 
Justitiam boii» voluniatis, qui prior pncbuit niiseri- 
cordiam, anteqiiam baberem bonani voluntatem. Ei 
seeundum puriiaiem manuum tnearum reiribuei mihi : 
ct secundum puritatcin factorum meorum retribiiet 
mibi, qui iribuit mibi ut bcne facerem, educendo me 
\n Intitudine fidoi. 

22. [vers. 22.] Qiita cuslodlvi vias Domini : iit lati- 
tiido ' bonorum operum, qu.e pcr ndein sunt, et loii- 
gaiiimitas perscverandi consequalur. 

25. [vers, 23.] Nec impie gessi a Deo meo. Qno- 
niam * omnia jndicia ejus in conspectu meo suni, 
Quotuam omnia judtcia ejus : id esl, et pramiia 
juslorum, ct poBnns iinpiorum, ct flngella corrigeiido- 
rum, et tentationes probandorum, perscvcranti con- 
templationc considero. Ei jusliiias ejus non repuU a 
nie: qiiod faciunt deficieiitcs sub sarcina earuin, et 
revertiiniur ad vomitum suum. 

24. Et ero immacu^atus cum eo , ei observabo me ah 
httquilaie mea, 

25. [vers. 25.] Et reiribuei mihi Dominus secundum 
justitiammeam rilaque non solum propter latiludinein 
fidei, qux pcr dileciionero operatur (CaL v, 6) , sed 
etiam propter longiludinem pcrscverantiic , relribiiet 
mibi Dominus secundum jusiiliam meam. Ei secun- 
dum purilatem manuum mearum in conspeciu oculo- 
rumejus: non quod * bomines vidcnt, sed in conspeciu 
oculonim ejus. Quoniam quo; vidcntur, tcniporalia 
aunt; quae autcm non videnlur, xicriia (II Cor. iv, 
18) : quo pertinet allitudo spei. 

26. [vers. 26.] Cum sancto sanctus eris : est etiam 
occulta profundilas, qua intelligcris cuni sar.cto 
sanctus, quia iii sanctificas. Et cum viro innocente 
\nnocens eris : quia tu nulli noces, sed criniculis pec- 
catorum suorum unusquisque constringitur (Prov. 
v,22). 

27. [vers. 27.] Et cum eleclo electus eris : ct ab co 
queni eligls, Ciigcris. Et cum perverso perversus 
eris (a) ^ : et cum perverso videris |>en'ersus : quoniam 
dicunt, Aon est recta via Domini (Ezech. xviii, 25) : 
etipsorum via non est recta. 

28. [vers. 28.] Quofdam iu populum humilem salvum 
(ades, Uoc autem perversum vtdeiur perversis, quod 
confitentes percnta sua salvos facies. Et ocuios siiper- 
borum humiliabis : ignorantes autem Dei jiistitiam, 
et suain volentes constituere ( l^oin. x, 3) , huinilia- 
bis. 

29. \vers. 29.] Quoniam iu illununabis lucernam meam^ 

A> Tredeciro Mss., n Uttiiudinem. 

* in edd., Qmmam,... sunl semper : quae vox» semper, a 
metioHs notae Mss. et a Graxx» abest 

* Lov., Son quo, Caeteri liln'!, .Voii quod. 

^ rruecii.ui ms*., « atm perverso subverteris. 

(a) idem vei^. 27 explicatur in Enar. r&d. xur, q. 17, ct 

FStl. LXZU, Q. 7. 



Dominc : quoniani non est luinen nostruni ex nobis ; 
sed tu illuminabis luccrnam meam, Domine. Dsu$ 
meus^itluminabis ienebras mcas : nos enim peccatis 
nosiris tencbrae sunius ; sed, Deus nicus, illuininabts 
tenebras nieas. 

50. [vers. 50.] Quoniam a ie eruar a ieniaiione : 
qiioniaiii non a ine, sed a tc eruar a lenlatioiie. Ei in 
Deo meo iransgrediar murum : et noii in* me, sed in 
Deo nieo transgrcdiar muruin , qucin inter bomines 
ct coBlesteni Jerusalem peccata erexerunt. , 

31. [vcrs, 31.] Deui meus^ immaculaia est viaejus : 
Deiis ineus noii venit in bomines, nisi mundaverini 
viam fidci qua veniat ad eos ; quia iinmacubtta est 
via ejus. Eloquia Domini igne examinata : cloquia Do* 
inini igne tribulationis probantur. Protecior esi om- 
nium sperantium iri se : et omnes qui non in seipsis, 
sed iii illo spcrant, eadem tribulatione non consu- 
inunlur; spcseniin sequilur lidem. 

32. [»«r«.52.] Quoniam quisDeus, praHer Dominum? 
cui scrvimiis. Et qws Deus prceter Deum noslrum f ct 
quis Deus prxler Dominum, quem posl bonam ser- 
vituiem, taiiquam liaereditatcm speratam fllii possi* 
debimus? 

53. [vers. 55.] Deus qui pracinxii me viriute : Deus 
qui me prxcinxit ut fortis sim, ne diflluentes sinus 
cupiditalis impediant opera et gressus meos. Et po^ 
suii immaculaiam viam meam : ct posuit iinmaculatam 
viam cbarilalis, qua ad illum veiiiam , sicut immacu- 
lala est fidei, qua venit ad me. 

34. [ vers, 5i. ] Qtu perfecii pedes meos tanquam 
cervi : qui perfccit amorem ineum, ad transceiidenda 
spinosaet uinbrosa implicamciita buju.s saxuli. Ei 
super excelsa statuet me : et siiper coclestem liabita* 
tionem figct intentionem meam , ut implcar in om- 
iiem pleniludinem Dei ( Ephe^. iii, 19 ). 

35. [vers. 33.] Qpd docet manus meas ad prmlium ' : 
qui docet nic operari ad superandos inimicos, qui 
nobis intercludere coelcstia regiia conantur. Et po- 
tuisti ui arcum cereum brachia mea : ei posuisti iiifati* 
gabilem inlentionem bonorum operuin meorum. 

36. [vers. 36.] Ei dedisti mihi protectionem saluHs 
mem * , et dextera iua suscepil me : et favor gratia^ tu;i: 
suscepit nie. El discipUna tua me direxit in finem : 
et correptio lua iiie dcviare non sincns dircxit, nt 
qiiidquid ngo, in eum fincm rcfcram, quo cob:cretiir 
tibi. Ei discifilina ina ipsa me docebii : et endem cor- 
reptio tua mc docebil porveniie qiio dircxit. 

57. [rerj. 57.] Dilatastigressusmeossubter me:nec 
impedieiit carualcs angustirc ; quoniaiu lalain fttcisti 
cbaritatein meam operanlem bilaritcr, etiain de ipsis 
qux subter nie sunt mortalibus rebtis et menibris. 
Ei non sunt infirmata vestigia mea : ct non siint iiifir- 
mata, sive ilinera mea , sive signa qiia: iinprcssi ad 
imitandum seqiientibus. 

38. [vers. 38.] Persequar itdmicos meos, et cotu- 

^ Mss. duo, in prtelium. Alii plcrique, in pnelio, \\*ml 
LXX esi eis polemon, 

• Sic ediiio lox. ei uieliorisnoue Mss. Al Er. cl mu Ms^.. 
salulis luas : qiiam leciiouem llel>rd;o resi>onJa*c ic;iUiur 
Hieroiiymus, iii E|>i&t. 5o3, td suuiam. 



\r.Z ENARRATIO IN 

prehendam illot : perseqiiar aiTcctus carnales mieos, 
iiec ab eis coniprelieiidar ; compreheiidam illos, ut 
al)6amantur. Et nan convertar donec deficiant : et ab 
isia intentione noii convertar ad quietem , donec 
deficiant qni obstrepunt milii. 

59. fvert . 59.] Confringam illot, nec poterunt ttare : 
ncG duiabunt adversum me.Cadent iubtut pedes meo$ : 
flejectis illis , pra^ponam amorcs quibus ambulo in 
a^ttfrnum. 

40. [veri. 40. ] Et prcecinsisti me virtute ad bcl- 
han : et constrinxisii fluentia desideria carnis meae 
virtute, ne in tnli pugna praepedirer. Supptantatti 
tnvtrgentes in me tubter me : decipi fecisli eos qui me 
iiisef]uebantur» ui subler me Gerent qui super me 
esse cupiebant. 

41. [vert, 41. ] E< inimicos meot deditti mtVit dor^ 
smn : et inimicos meos converiisti , et dorsum mihi 
tns esse fecisti, id psi, ut sequerenlur me. Et odio 
habentet me ditperdidisti : alios autem eorum qui iu 
odio pcrduraverunt, dispcrdidisti. 

42. [vert. 42.] Ctamaverunty nec erat qui salvot facC' 
rel : qnis enim salvos faceret , quos tu non faceres ? 
Ad DonitRtfm, nec exaudivit eot : ncc ad quemlibet, sed 
ad Dcmiinum clamaverunt; nec exauditioue dignos 
judicavit iion recedentes a maliiia sua. 

45. [vert, 45.] Et comminuam illot ut puherem 
ante * fadem venti : et comininuam illos ; aridi enim 
sant, non recipientcs imbrem misericordiae Dei : ut 
clati atque inflati superbia, a spe firma ei i.iconcussa , 
ei lanqnam a terni!^ soliditale et stabilitate rapiantur. 
Lt lutum ptatearum detebo eos : per lalas quas niulli 
ainbiitaiit |)erdilionisvias, luxuriantes et lubricos de- 
lcbom. 

44. [vert. 44.] Ernes me de contradictionibus poputi : 
ernes me de conlrndictionibus eorum qui dixcrunt : 
Si dhmserimus eum * , omne sa^culum post iltum ibit 
{Joan, XI, 48 ). 

45. [vert,i$.]Constilues me in caput Gentium, PopU' 
bu quem non cognovi servivit mihi : populus Gentiiim 
qaem corporali prxscntia non visitavi, scmvit mihi. 
inobaudiiu auris obedivit mihi : neque oculis me vidit ; 
sed recipiens pncdicatores meos, in obaudilu auris 
obedivitmihi. 

46. [versM.] Filii atieni mentiti sunt milii : fllii noii 
mei dicendi, sed potius alieni, quibus rectedicitur, Vot 
ex paire diabolo esiis (Id, vtii, 44), mentiti sunt inihi. 
FilHatieniinveteraverunt : fllii alieni, quibus ut reno- 
▼arenlur Novum Testamciitum altuli, in vetere bo- 
Miine remanserunt. Et ctaudicaverunt a semitis snis : 
t*t tanquam uno pede debiles, quia Vetus tenentes, 
NoTum Testamcntum respuerunt, claudi eflecti sunt, 
etiam in ipsa yetere Lege potius iraditiones suas se- 
qaentes, quam Dei ; calumniabantur enim de mani- 
bus non lotis (lf/i((^. xv, 2), quia tales erani se- 
mitac quas ipsi fecerant et consuetudine triveiant, 
aberraudo ab itineribus proeceptoruin Dei. 

* tmdecira Uss,Juxta faciem venU. 

* la plerisqu« Mss., si dinmerinm eum vivum, saat- 
Cifliiyeic. 



PSALMUM XVIII. ini 

47. [vert.- 47.] Vivit Dominus , ei benedictus Dent 
meus: secundum carnem aulem 'sapcrc, inors est 
( /?oiM. viii, 6); viviienim Domimis, et benedicU:» 
Deus meus. Et exaUetur Deus satutis nuce : et noii 
terrena consuetudine de Deo salutis niftc sentiam ; 
nec terrenam ipsam salutcm, sed in excelso de illo 

• spcrem. 

48. [vers. 48. ] Deus qui das vindiclas mihi, et sub^ 
dis poputos sub me : Deus qui vindlcas me, sulideiido 
pnpulos siib me. Liberator meut de inimicis * iVaciin- 
dis : clamanlibus, Crucifige, crucifige (Joan. xix, 6 ), 
Jud:ris. 

49. [vers. 49.] Ab insurgentibus in me exaitabis me : 
a Jiidaeis insurgentibus in me patientein, exaltabis me 
resurgeniem. A viro iniquo erues me : a regiio eorum 
liiiquo erues me. 

60. [vers, 50 ] Propterea confitebor tibi in Centibu^, 
Domine : propterea libi per ine confitebuntiir Gentcs, 
Domiiie. Et nomini tuo psallam : ^i latius iiinotesces 
bonis operibus ineis. 

5i. [vefs. 51 .] Magnificans tatutes regit ipsius : Deus 
qiii magnificat, ut admirabiles faciat salutes qiias ejiis 
Filius dal credentibus. Et faciens misericordiam Chri- 
tio suo : Deus qiii facil miserlcordiam Christo suo. 
David et semini ejus usque in sceculum : jpsi liberaiori 
iVianu pnienti qiii vicii hunc mundum, et eis quos cre- 
dentes Evangelio gciiuil in aeiernum. QiuTCumque in 
hoc psalmo dicia sunt, qiire ipsi Domino propric, Id 
estcapili Ecclesi» congriicre non possunt, ad Ecclc- * 
slam referciida siint. Totus enim Chrislus hic loqui- 
tur, in qtio sunt omnia niembra ejus. 



IN PSALMDM XVIII 

ENARRATIO I. 

/n finem, Psatmus ipsl David, 

i . ivert. i .] Titulus notiis est : nec Dominus Jesus 
Christus hoRc dicif, sed de illo haec dicuntur. 

2. [vers, 2.] Cceti enarrant gtoriam Dei : jusU Evan- 
gelistx, in quibiis Deus tanquam in coelis liabitat, cx- 
ponunt gloriam Domini nostri Jesu Cliristi, sive glo- 
^iam qua glorificavil Palrem Filius super lerram. Et 
opera manuum ejus annunlial firmamentum : et facta 
virtuiiim Domiiii annuntiat firmamentum» fiducia Spl- 
ritiis sancii et coelum factum, quod antca timore term 
erat. 

5. [vers. 5.] Dies dici eruclat verbum : Spiritur spl- 
ritualibus proferl plenitudinem incommntabilis Sa- 
pienti» Dei, quod Verbuni in principio Deas apud 
Deum est ( Joan, i, 1 ). Et nox noeti annuntiat seien* 
ftVim : et mortalitas carnis tanquam longe positis car^ 
nalibus, fidem insinuando, annuntiat futuram «eien'> 
tiam. 

4. [vers. 4.] Non sunt toqueia, neque temwnet, quo- 
rum non audiantur voces eorum : per quos non audit% 
sint voces Evangeiistamm, cum omnibus Unguis £vai»< 
geiium prjedicaretur. 

> Sic aliqaol melioris nots Mss. oinissa voce» ififti, qua 
nec est apud IX\. [inimici» mcis. etc.] 



155 

5. In omnm ierram exiit tonus eorum^ et in finez or- 
hu lerrcB verba eorum. v 

6. [vers. 6.] In sole posuit tabernaculum suum (a) : 
Dominus jiiitein ul ndversus regna tcmporalium erro- 
rum biliigeraret, non pacem, scd giadium missurus 
in tcrram ( Maith. x,3i), in tempore vel in manire- 
stalione posuit tanquam mililare iiabilaculum suum , . 
hf>c cst dispcnsationem incarnalionis suae. Et ipse 
tanquam sponsus procedcns de ihalamo suo : et ipse 
procedens de uiero virginali, ubi Deus naturx buma- 
nae tanquam spdnsus sponsx copulatus est. ExsuUavit 
sicut gigas ad currendam viam : exsuliavit sicut fortis- 
simus, el cxteros bomines incomparabili virtute pra^- 
cedens, nou ad liabitandam, sed ad curreiidam viam. 
Non enim in via peccatorum stelil (PsaL i« 1). 

7. [vers. 7.] A summo cxlo egressio ejus (6) : a Patre 
egressio ejus , non lemporalis , sed aelerna , qua de 
Patre natus^est. Et occursus ejus usque ad summum 
€celi *■ Et occurrit plcnitudine divinilalis usque ad 
acqiialitatem Patris. Et non est qui se abscondat a ca- 
lore ejus : cum auiem Verbum etiam caro factum est 
ethabitaviiin nohis (Joan. i, \i) mortaiitalem nostram 
suscipiens, non permisit ullum mortalium excusare 
se de umbra mortis; et ipsam enim penetravit Yerbi 
calor. 

8. [vers. 8.] Lex Domim immaculata convertens ont- 
nnas. Lex crgo Domini ipse est, qui venit legem im- 
plcre, non solvere {Matth. t, 17) : et immaculala 
lcx, qui peccaiuin Don fecit, nec inventus est dolus 
in ore ejus (II Petr. ii, 22) ; non premeas animas ser- 
viiutis jugo , sed ad se imitandum liberlate coiiver- 
tens. Testimomum Domini fidele^ sapientiam prmstam 

* parvulis ; Testimonium Domitd fidele^ quia nemo novit 
Patrem nisi Filius, et ciii voluerit Filius revelare 
(Matth. XI, 27) : qu.-e abscondiUi suiit a sapientibus , 
ct revelata parvulis ; quoniam Deus siiperl^is resistit, 
bumilibus aiitem dat graliam (iacobi iv, 6). 

9. [vers. 9.] Justitiw Domini redoe^ lcetificantes cor * : 
oinnes justitiae Domini iu illo rectse, qui non docuit 
quod ipse non fecit; ut qui imitarentur, corde gaude- 
rent , in eis qua: libere ciim chariiate facerent, non 
serviliier cum tiniore. Praceptum Domini lucidum, 
Uluminans oculos : praeceptum Domini lucidum, sine 
velaniento carnalium observalionum, illuminans ho- 
Diinis interioris aspcctum. 

10. [vers. iO.] Timor Domini castus permanens in 
Mmculum soeculi : tifflor D<miini, non ille sub lege poe- 
ualis , temporalia bona sibi subtralii perhorrescens, 
^rum dilectione anima fornicatiir ; sed castus, qiio 
Ecclesia sponsum suam quanto ardentius diligit, taiito 
diligentius cavet oflendere : el ideo noti foras mitiit 
consummau dilectio timorem hunc ( l Joan. iv, 18 ), 
scd permanet in sxculum sxculi. 

il. [vers. 11.] Judicia Domini verajustificata in id- 

ft 

*■ 9ic nss. Juxta Lxx. At editi, ad wmmHm eius. 
* Edd., corda, At Mss., cor , singulari numero, juxU 
Crwc. Lxx. 
la\ De eodem vers. 6 vlde Enar. Psal. xliv. n. 3. 
{bS idem vers. 7 expoaitur Iq Eoar. Psal. lvui , scrm. t , 



S. AUCfLSTINI EPISCOPI 



ipsum : judicia ejus qiii non judicat qucmquaiii , scnl 
omne judicium dedit Fiiio {Joan. v, 22), vere ju.sli(i- 
caia incommutabililer; neque enim vel ininatus vel 
pollicilus Deus quemquam rallit, aut quisquam vel iiTi'- 
piis supplicium, vel piis priRmiuin ejus poiest eripcrc. 
Desiderabilia super aurum et lapidem pretiqsum mul» 
tum : sive mulium ipsum aurum et lapidem , sive 
multum pretiosum, sive mullum desiderabilia ; tainen 
desiderabilia judicia Dei super pompas hiijun sxculi, 
qiiarum desiderio fit ut non desidereniur, scd ti- 
meantur, aut conlemnanlur, aut non credantur judi- 
cia Dci. Quod si quisque ipse sit aurum lapisqiie pre* 
tiosus, ut igne non consumatur , sed assumaiur in 
Ihesaiirum Dei , plus quam seipsum desiderat judicia 
Dei , cujus volunUtem prxponit suae. Et dulciora sii« 
per mel et favum : el sivc quisque jam sit mel , qui 
jam solutus vitx hujus viiiculis exs))ecut diem quo ve- 
niat in epulas Dei ; sive adhuc sil faviis, ut quasi cera 
circiimplicetur hnc vita, non huic concretus, scd im- 
plens eam , cui opus sit aiiqua pressura non oppri- 
menlis , sed expriinentis manus Dei , qua de tcmpo- 
rali viu in asternam eliquetur ; dulciora illi sunt ju- 
dicia Dei, quam sibi ipseest, quia supcr mei et favum 
illi dulciora sunt. 

12. [vers. 12.] Etenim tervus tuus custodit ea : nam 
non cuslodieiiti amara dies Domini. In custodiendo 
illa retributio multa : non in aliquo extra posito gori' 
roodo, sed iii eo ipso quo Judicia Dci custodiuiitur, 
luiilu retributio : multa esl, quia gaudctur in eis. 

13. [vers, 13.] Delictaquis inteUigit? In dciictis at> 
tem qualis sunvitas polest esse , ubi non est intelle- 
ctiis? quoniaro delicta quis intelligit, quae ipsuro ocu- 
lum claudunt, cui suavis est veritas, ciii desiderabilia 
et dulcia sunt judicia Dei ; et sicut tenebne oculos, 
iu delicU mentem claudunt, nec lucero sinunt videre, 
necse? 

14. [vers. 14.] Ab occuUis meis munda m«, Domine : 
a cupiditatibus in me latenlibus munda nie, Doinine. 
Et ab aUenit parce servo tuo {a) : ne seducar ab aliis , 
neque enim alienis capitur qui est niundus a suis. 
Parce iuqiie ab alienis cupidiutibus, non superbo et 
in sua potesute esse cupienti, sed servo tuo. Si mei 
non fuerint dominata^ tune immaculfUus ero : si mei 
non fuerint dominata occulu mea , tt aliena peccau , 
tnnc immaculatus ero; non enim est tertia * origo 
peccati, prxter occultum suum quo cecidit diabolus, 
et alienum quo seducius est homo, ut conseniiendo 
suum faceret. Et mundabor a deUcto magno : quo alio^ 
liisi superbi»? Non enim est majus delictum, quam 
aposUUre a Deo, quod est initium superbiae horoinis 
{EccU. X, 14) : et vere ille imroaculaius est, qui etiam 
boc delicto caret ; quia hoc est ultimum redeuntibus 
fd Deum, quod recedentibus primuro fuit. 

15. [vers. 15.] Et erunt ut complaceant eloqma orie 
meii et meditatio cordis md tit conspectu tuo semper : 
meditatio cordis mei non ad jaciantiam placendi bo- 
miDibus, quia jam nulla superbia est; sed iii conspe- 

< Fdd., certior onqo. sed veriiis Mss., lertia origo. 

(a) idcm veni. 14 explicatur in Enarw Psal. xxxa, n. 9i. 



Ibl ENARRATIO LN 

ctu tuo semper, qui conscieniiani puram inspicis. Do- 
wane adjutor meut , et redemptar meus : Domine adju- 
tor roeus, tendentis ad te ; quoniam redemptor meus 
es lu, ut tenderem ad to*: ne quisquam vel sapicnlicne 
sux tribuens quod ad te converliiur, vel viribus quod 
ad te pervenit . magis repellatur abs te qui superbis 
resistis ; quia mundatus non est a delicto magno, nec 
c«>iiiplacuit in conspeciu luo , qui redimis ut conver- 
taaiur, et adjuvas ut perveniamus ad te. 
ENARRATIO II. 

SERMO AD PLEBEM. 

i. Dcprecati Dominum, ut ab occultis nostris mun* 
det iios, et ab alienis parcat servis suis , quid hoc sit 
iittelligere deliemiis , ut humana raiione, nnn quasi 
aviufn voce caniemus. Nam et meruli et, psitlaci et 
conri ei pics et hujusroodi volucres , sxpc ab bomi- 
iiil>u.s docentur sonnre quod nesciunt. Scienter autem 
caf.tare , nntiirae honiinis divina voluntate concessum 
esl. £t quam multi mali et luxuriosi sic cantant digna 
auribus suiset cordibus* novimus et dolemos. Eo enim 
pej<iffes sunt, quo non possunt ignorare quod cantant. 
Scittot enim se cantare flagitia, et lamcn cantanl 
taoto libentius, quanto immundins : quoniam lanto 
se pulant Ixtiores, quanlo fuerint lurpiorcs. Nos au- 
tem qui in Ecciesia divina cloquia cantare didiciinus» 
siroul etiam insiare dcbemus esse quod scriptum est, 
Beatus popuius qui inUlUgit jubilalionem ( PsaL 
Lisxviii, 16). Proindc, carissinii, quod coiisona vocc 
caiitavimus « sercno ctiam corde nossc ac vidcre dc- 
hemus. Rngavil enim Dominum unusquisqne noslniin 
in boc cantico, et dixil Dco : Ab occuUis meis munda 
Mf , Domne , ei ab alienis parce servo tuo. Si mei non 
fkerittt donmata^ tutte mmaculatus erOj ct mnndabor a 
delicto magno, Quod bt bcne scianiiis quid sit, ct qiiale 
boc sit, ipsius psalmi lcxtum» quantum donat Domi- 
ons, brcviter pcrairraniiis. 

2. Canlatur ciiim dc Chrislo; qtiod cvidcntcr ibi 
apparct, quia illic scriptum cst : ipse tanquam sponsnt 
proeedens de thalamo suo. Qnis est cnim sponsus, nisi 
ciii desponsata cst illa virgo ab Aposlolo, cui ttmct 
easie castus sponsi amicus, ne siciit scrpens Evam 
ficfeliit astutia sua, sic et hujus virginis sponssc Cfiri- 
sii sensos corrumpantur a castitite qiin est ui Chri^ 
Slo (II Cor. XI, 5)? In hoc ergo Domino et Salvaiore 
Dosiro lesu Christo posita est magna et plena gratia« 
de qua dicit apostolus Joanncs : Et vidimus gtoriam 
ejus^ gtoriam tanquam VnigenUi a Patre, plenum gratia 
0, 9erUale {Joan. i, 14). Hanc gloriam cosU enarrant : 
cieli, sanctisunt; elevatia terra, portaniesDoniinum. 
Qiianqttam glortam Christi coeliim etiam quodammodo 
narravit : qoaiido narravit ? quando nato eodeni Domino 
slella nova qiiae nunquam videbatur apparttit. Scd U- 
men sanl veriores et sublimiores ^ coeli, de quibus 
consequcnter ibi dicitnr : Nan sunt loquela neque ser^ 
mones^ quorum nun audiantur voees eorum» In omnem 
terram exiit sonus eorum, et in fines orbis terrte verb'i 
mrum. Junrum, nisi ccelorum? quorum ergo, nisi 
Apostolorum? Ipsi enarrant nobis gloriam Dei, posi- 

• M». cveai his vert)is, swU v^riores ef subUndores. 



PSALMUM Will. 158 

tam in Chriitlo Jesu, per graiiam in remissionent * 
peccalorum. Omnes enim peccaveruiil, et egent glo- 
ria Dei, justificati graiis per sangiiincm i|)$ius {Rom. 
ui, 23). Quia gratts, ideo gratia ; iion cst enim graiia, 
si non graiuita. Quia nihil boni anle recoramus, unde 
talia dona mereremur; magis quia * non gratis inrer- 
retur supplicium, ideo gratis pr.xstitiim est benefi- 
ciuin : nihil praecesseral in meritis nostris, nisi unde 
damnari deberemus. IIIc aulem non propier nostram 
jiistitlam, sed propter suam misericordiam salvos nos 
fccit per lavacrum regenerationis {Tit. ni, 5). Hxc est, 
iiiquam, gloria Dei : hanc coeli enarraverunt. Uxc 
est, inquam, gloria Dei, non tiia : niiiil enim boni fe- 
cisti, et taroen tanlum bonum accepisti. Si ergo perii- 
nes ad gloriam quam coeli enarraverunt, dic Domino 
Deo tuo : Deus mettf , nusericordia ejus prmeniet m$ 
{Psal. Lvifi, 11) : prxvenit enim le; utique pr.we- 
nit, quia nihil in te boni invenit. Praeveiiisti suppli- 
cium ' ejus superbiendo : ille prjcvenil supplicium 
tuum pcccata delendo. Tanquam enim ex peccatore 
justificatus, cx impio pias factus, ex damnato in re- 
gnum ^ assumpttts, dic Domino Deo luo : JVofi noins, 
Domine, non nobis^ sed nomini tuo da gloriam {Psal* 
cxni secund, 1). Dicamus, iVoit nobis: quibus eoim 
si quasi nobis ? Dicamus, inquam, Non nobis , quia si 
ita facerct sicut nobis, nonnisi poenas infligeret nobis. 
Non nobis, sed nomini suo del gloriam : quia non se- 
cundum iniquitates nosuras fecit nobis {Psal. cii, 10). 
Non crgo nobis, Domine^ non nobis : repetitio conflr- 
nititio cst. Non nobis, Dominfr sed nomini tuo da glo^ 
riam : hoc illi noverant coeli, qui enarraverunt glo- 
riam Dci. 

3. Iv^. 2.] Et opera manuum ejus annuntial fhrmeh 
mentum : qnod dictum est, gloriam Dei^ hoc repetimm 
est, opera tnanuum ejus. Quae opera manuiim ejus? 
Non sicut qnidam sentiunt, Deus verbo fedt omnia, 
cl tanquam praistantiorem caeteris bominem siiis ma- 
nibils fccit. Non ita sentiendum est : infirma esL isla, 
cl non satis dimata senteiiila ; omnia enim verbo fe- 
cit. Nam licct opcra Dci diversa narrentur, in quilMS 
hominem ad imagincm suam fccit {iien. i); tamen 
omnia pcr ipsum facla suni, et sine ipso faclum ctt 
nihil {Joan. i, 5). Quod aatem ad inanus Dei attinel, 
et de ccelisdiclnmest, Et opera manman tuarum euni 
cceli {Psat. ci, i6) ; et ne putes eiiam ibi coelos san- 
cios dictos subjccU : /p« peribunt, tu autem permanes 
{Ibid.^ 27). Ergo non solum homines, sed etiam cmlos 
qui peribunt, Deus manibus sab fecit, cui diclttm 
est, Opera manuum tuarum sMut eeeli; el de lerra hoc 
idem dictum est : QiioffiaOT f|j«i«f est mare, etipsefecii 
illud, el aridam manus ejus funda»erunt{PsaL xciv, 5) ? 
Ergo si et coelos manibvs el terram manibus, noii 
solum hominem fecil manibus : et si coelos verbo, el 
lerram verbo, ergo et hominem verbo. Quod verbo, 

* Galian. codcx : graewm rendsekmis peccatorum. AUt 
Quidam Mss., gratumi et remissionempecciitorum. 

* Lov., quia ne non gratis. Abest, ne, abEr. el a M3«. 
« Gatian. codex, benefidum. 

* Er. et plerique Uas.» e» damnato regno auumpius. 



i M. 



159 



hoc manu ; el qiiod manii, lioc verbo 
manis membris staliira Dci iJislincla cst, (iiii iihique 
totiis est, etnullo continetiir ioco ; qiuHl ergo verbo 
fecit, sapientia fecit, el quod manu fecit, viriule fe- 
cil. Chrislus esl aulem Dei Virtus el Dei Sapientia 
( I Cor. I, 2i) : Omnia aiitem pcr ipsum facla suiil, el 
sine ipso factiiin esl nihil. Enarrarunf, enurranl, 
enarrabunt cocli gloriani Dci : enarrabunl, inquam, 
i(Kli, hoc est sancli, gloriam Dei, a terra suspensi. 
Deuin portantes, prxceptis tonanles, sapieiitia corii- 
scantes; illam, ul dixl, gloriam Dei, qua salvi facli 
suroiis indigni. Hanc iiidignilatem, id est, qua digiii 
non fuimus, agnoscil fllius minor egestale conslri- 
cius : agfnoscit, inquam, hanc indignitatem (llius mi- 
iior a patre longe peregrinus, daemonum cultor, tan- 
qiiam porcorum pastor; agnoscit gloriam Dei, sed 
egestate constrictus. Et quia illa gloria Dei Tacti su- 
miis qiiod digni uon fuimiis, dicit ad Patrem suum : 
Non sum dignus vocari fiUui tuus {Luc. xv, 2t) : iii- 
felix, per humililatem iinpetrat felicitatem ; et co se 
osieudit dignum, quo conGletur indignum. Hanc glo- 
rlam Dei cctli enarrant, et opera manuum eju$ annun" 
Itol firmamentum : ccelum flrmamentum, flrmiiin cor; 
non tiroiduro cor. Annnntiata enim sunt isui intrr 
iinpios, inter adversos Deo, inter amatores mundi 
persecutoresque justorum : intersaevicniem inundiim 
annuntiata sunt ista. Sed 8:eviens mundus quid pote- 
rat (acerc, quando flrmamenlum isia annuntiabat ? 
Annuntial prmamentum : quid ? Opera manuum ejus, 
Qiiae sunt opera manuum ejns? Gloria Dci illa, qua 
•alvifacti snmus, qiia creati in bonis opcribus su- 
mus: ipsius enim suiniis flgmentum, crcaiiin Christo 
iesu in operibus boiiis {Ephes. n, iO) ; non solum 
qiiippe homincs, sed eliam justos, si lamen sumiis, ipse 
fecit nos, et non ipsi nos {Psal. xcix, 3). 

4. [vers. 5.] Dies diei eructat verbum^ et nox nocti 
tmnuntiat sdeniiam : quid est? Forte planum et aper- 
lam est, Dies diei eructal verbum; apertum et pla- 
iium, tanquam per diem : quod aiKem nox nocti an* 
nuntiat scientiam^ obscurum est, tanquam per noctem. 
Dia dieif sancti sanctis, Apostoii fldelibus, ipse Chri- 
•Ui8 Apostolis, quibus dixit : Vos ettis lumen mundi 
(Matth. y. 14). Apertum lioc videtiir et cognitu facile. 
Qliomodo autem nox nocti annuntiat scientiam? Non- 
fiulli baec verba simpliciter intellexeruni, et fnrte hoc 
6it verum ; xstimantes bac senientia signiflcaium esse, 
qaod tempore Domini nostri Jesu Cbrisli, cum in 
ferra versaretur, Apostoli audicrnnt, hoc in posieros 
esic Irajectum, tanquam de teinpore in tempus : dies 
diei^ nox nocti^ prior dies posteriori diei, et prior nox 
posleriori nocti ; quia hxc doctrina diebiis et noctibus 
pncdlcatur. Iste siinplex intellectus cui sufflcit sulTi- 
cial. Sed nonnuila verba Scripturarum obscuritite 
Ma hoc proruerunt, quod multas intelligentias pepe- 
rcrunt : itaque boc si planum esset, unum aliquid au- 
diretis ; quia vero obscure dictum est, roulta audituri 
estis. Est etalius intellectus : d&es diei, nox noclt, hoc 
est, spiritus spiritui , carp cami. Est alius : dies diei^ 
spirituales spiritualibus ; ef nox nocti, carnales cariia- 



S. AUGUSTIM EPISCOPI m 

non enim hu- libus. Ulriqiie enim aiidiunt, clsi non ulriquc siinili- 



ter snpiuiit : illi («nim audiunt lanquain vcrbuiii eru- 
cinliim ; illi tanquam scieiitiam annuulinlain : quoil 
eiiini rucbitur, prxsentibiis* ruclatur ; qiiod auiciii 
annuntiatur, longe positis annuntiaiur. Possunt cceli 
sensus plures inveniri, sed adbibendus est modiis 
propter angustins pracsentis temporis. Dicainiis au- 
tem et unuin aliqnid, qiiod quidnm veliit coiijit icu- 
tes » aperuerunt : qiiando Dominus, inquiuni, Chri- 
stiis loquebaiur Apostolis, dies diei cructabat vcr- 
bum;qiiando Judas Dominum Christum prodidit Ju* 
da'is, nox nocti annuntiabat scientiam. 

5. [ vers. 5, 4.] Non sunt loquelw neque sermones ^ 
quorum non audianlur voces eorum : quorum, nisi COB- 
iorum illorum qui enarrant gloriam Dei ? Non sunt 
loquelo! neque sermones, quorum non audiantur vaces 
eorum. Lcgite Actiis Apostolorum, quomodo vcniente 
super eos Spiritu sancto, omnes impleti sunt illo ; et 
loquebantur linguis omiiium gentiuro, sicut Spirilus 
dabat eis pronuntiare {Act. ii, 4). Ecce non sunt lo- 
queliB neque sermones, quorum non audiamur voces 
eorum : sed non ibi tantum ubi impleti sunt soniic- 
niiit ; /n omnem terram exiit sonus eorum, et in fines 
orbis terrce verba eorum. Ideo et nos hic loquiniur : 
sonus ciiim ille ad nos usqiie pervenii, sonus qui in 
omnein tcrram exiit, et Baerelicus Ecclesiain non in- 
Irat. Idco sonus in omnem tcrram exiil, ut lu in coe- 
lum intrcs. pesiilentiose, liligiose, pessime, ci 
adbuc errare volens ; o superbe fili, audi tesUmen- 
tiim palris tui. Ecce, quid planius, quid apertius? In 
omnem terram exiit sonus corum, et in fines orbis terra: 
verba eorunu Numquid expositore opusesi? Quidcon- 
tra le conaris? Partem vis in lite relinere, qui potes 
totum in concordia reiinere? 

6. [ vers, 6.] In sole posuit tabemaculum suum : 
in maniresiatione Ecclesiam suain , non inocciillo, 
non quaf» lalcat, non velut opertam « ; ne forle flat 
sicut opcria super greges baereticorum. Dictum est et 
cuidam iii Scriptiira saiicta, Quoniam tu in occulio 
fecisti, patieris in sole (II Reg. xii, 12) : boc est, oc- 
culte malum fecisti, pcenas patieris in oniniiim in.nni- 
fcstaiione. Jn sole ergo posuit tabemaculum suum. 
Quid tii, hacretice. fiigis iii lenebras? Chrisiianiises? 
audi Christum. Servus es? aiidi dominnm. FUiiis es? 
aiidi patrem : emendare, revivisce. Dicainiis et de le : 
Mortuus erat^ et revixil ; perierat, et inventus est (Lue. 
XV, 52).* No» mihi dicas, Utqiiid me quu>ri$, si perii ? 
Ideo eniin te quairo, quia periisti. Noli, inquit. me 
quxrerc : hoc sane vult iniquiias, qua divisi sumus; 
sed non vuU cbaritas, qua fratres suinus. Improbus 
non essem, si quiererem servum meum ; ct iniprobus 
dicor, quia qiixro fratrem meum^ Sic sapiat in quo 
fraurna charitas non est, ego tamen quairo fratrem 
roeum. Irascatur, dum lamen qua^ratur, qui inventus 
piacatur. Quaro, inquam, fraireni mcum, ct inler- 
peilo non contra illum,sed pro illo Doiniiiuin lucum : 
ncc dicam iDter|)eilans, Domine, dic frnlri mco ut dt- 

* Aliquot liss., concinens, 

* 51C Uss. At Lov. omissa Degaitooe, veUUoperta. 



..^ 



«6! ENARRATIO IN 

Yklat meciim Iiscreditalem (Luc. \ii, 15); sed, dic fra- 
Ui weu iii teneni iiiecum liat^redilalein. Quid ergo 
erras, rr.iitn ? qiiid per aiigulos fugis? quid lalilare 
conaris? />• anle posuil tabernaculum suum, Et ipse 
tanquam siwnxus procedens de tHalamo suo. Pulo quod 
agnoscas eum. Ille lanquam sponsiis procedens de 
llialamo suo, exsultavil ut gigas ad currendam vlam ; 
ipse in sole posuit tabernaculum suum : hoc esi, illc 
ianqaam sponsiis, cum Verbum caro faclum esl, in 
utero vtrginali ihalamum inycfnit; alque indenalurc 
conjuncius Iiumana^, lanqiiam de cnsiissimo proce* 
dens cubili, bumilis misericordia infra oinnes, fortis 
majesiate super omiies. Hoc est cnim, gigas exsulta- 
vfl ad currendam viam : natus est, crevil, docuit, p.is- 
sus cst,.resurrexil, ascendit; cucurrit viam, non 
iia!sit in vin. Idein ipse ergo sponsus qui hacc fecit, 
ipse posiiit itt sole, boc est in manifestatione, taber- 
nacnlum snum, boc est sanctam Rcclesiam suam. 

7. [ vers. 7.] Qiiain autem viam ciio cucurrit vis 
audire? A summo coelo egreuio ejus, et occursus ejus 
usque ad sumnium ejus, Postea vero qiiam excurrit 
inde, et recurreiido remeavit, misit Spiritum snum. 
Visx sunt iliis super qiios venil, lingu» divisae velut 
tgnis {Aet. ii, 3). Siciit ignis vcnit Spiritu^ sanctiis, 
faeiuiin cariiis consumpturus, aurum cocturus et pur- 
gatnrus ; sicut ignis venit, et ideo sequitur, Et non 
esi qui se abscondat a calore ejus. 

8. [ vers. 8.] Lex Domini immaculata convertens 
aiiimas. Iloc est Spiritus sanctus. Teslinioninm Do- 
ndni fidele, sapientiam prcestans parvulis : non super- 
bis. Huc est Spiritus sanctus. 

9. [ vers. 9.] JusiiliiB Domini rectw : noii terren- 
les, sed latificanles corda. Hoc est Spiritus sanctus. 
Praceptum Domini lucidum^ illuminans oculos, noa 
bebetaiis : non cariiis oculos, sed cordis ; uon cxte- 
rioris bomiiiis , sed iiiterioris. Hoc est Spiritus san- 
dus. 

10. [vers. 10.] Timor Domini : mn servilis, scd 
castus ; gratis amaiis, nou puniri timens ab eo qucm 
tremit, sed separari ab eo quem diligit. Iste est tiiuor 
castiiSy Don quem consummatn chariias foras miltit 
(I Joak. IV, i8); sed permanens in scsculum sceculi. 
Hic esi Spirilus sanctus ; id est, bunc douat, bunc 
confert, bunc iiiscrit Spirilus sancius. Judicia Domini 
tera, justificata in idipsum : non ad rixas divisionis, 
sed ad congregatiouem unitatis ; hoc est eiiim, m 
iilipsum. iloc est Spiritus sanctus. Ideo linguis 
tMiiuium loqui fecil, in quos primo veiiit ; quia lin- 
^ias omniunl geiilium in unitatem se congregaturum 
esse iiuntiavit. Quod tunc faciebat unus homo ac- 
cepto Spiriiu sancto, ut unus homo iinguis omnium 
loqueretur; boc modo ipsa unitas facit, liiiguis omni- 
tKis loquitur. Et modo unus bomo in omnibus geiiti- 
bus iinguis omnibus loquiiur, unus bomo caput et 
cor|)us, unns homo Cbrislus et Ecclesia, vir perfe- 
rius, ille spoiisus, illa sponsa : sed erunt, inquit, duo 
n carne una (Gen. ii, 24). Judicia Dei vera justificata 
in idipsum : propter uiiitaiem. 

11. [ vers. 11] Desiderabilia super aurum ei tapi- 



PSALMUM xvm. m 

dem pretiosum multum : aut multum aurum , aut 
mulluin preiiosiim, aut multum desidcrabilia ; tamen 
multum, b.Trelico parum. Noii nobiscum aiiiani 
idipsiim, et nobiscum confilentur Cbristum. Ipspm 
qiicm meciim coiifiteris Cbristum, ipsumama mecum. 
Et qui idipstim non vult, recnsat, rccalcilrat, re- 
spuit : non illi est desiderabilc hoc super aurum ,et 
lapidem pretiosiim miiltum. Audi nliiid : Et dulciora^ 
inqiiil , super mel ct favum. Scd boc adversum est 
errniiti : mei nm:irum est febrienti, dulcc tameii et 
acccptabile sanato, quia carum est saniiali. Dmde- 
rabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et 
dulciora super mel et favum, 

1:2. [ vers. 12.] Nam et servus tuus custodit ea : 
qunm dulcia isia sunt, custodiendo probat servus 
luus, non loquendo. Custodit ea servus tuus, quia et 
nunc dulcia sunt, et in posterum salubria sunt ; nnm 
in custodiendo ea retributio muita : scd nmans animo- » 
sitatem sunm, nec videt bunc spleiidorem baerciicus, 
ncc scntit dulcedincm. 

15. [vers. 13, U.] Delictaenm quis intelligilfPA'' 
ter, ignosce IUis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. 
xxiii, 34). Ideo, inquit. iste est servus qiii cusiodit 
hanc dulcediiiem, suaviiatcm cbaritaiis, amorem * 
uniiaiis. Ego, inquit, ipse qui custodio, rogo te, qiio- 
niam delicla quis inteHiglt ? ne milii ut bomini quxdam 
subrepanl, et quibusdam ut bomo prxoccu|)er, Ab 
occultis meis munda me, Domiiie. Hoc ergo cantavi- 
miis, ccce ad boc ioqucndo pcrveiiimus. Dicamus, ei 
tum intellectu cantemiis, cl cant:indo oreiuus, ct 
oraiido impctremus : dicamus, Ab occuitis meis munda 
me, Domine. Qiiis enim delicta iiitelligit? Si videnlur 
tenebrje, iiitclligiiiitur delicta. Denique quando nos 
delicti poenitet, in luce sumus. Nam quando quisque 
ipso delicto involutiis est, quasi oblenebratis oper- 
tisque oculis non videt delictum : quia si tibi legatiir 
ct carnis oculus, nec aliud vides, nec hoc unde tegi- 
tiir vides. Ergo Deo dicamtis, qui novit videre quod 
pui-gel, novit inspiccre quod saiiet ; illi dicamus : Ab 
occuttis meis munda me, Domine ; el ab alienis paret 
servo tuo. Delicta, inquit, mea iiiquinant mc, delida 
aliena affligiint me : ab bis munda me, ab illis parci*. 
Toile mibi ex corde malam cogitationem, repelle a 
me mnlum suasorem : boc est, Ab occultis meis mun^ 
da me, et ab alienis parce servo tuo. Nam ista duo ge- 
nera delictorum, propria siroul et aliena, etiam pri- 
miius in exordio claruenmt : diabolus suo delicto 
cecidit, Adam alieno dejecit. Ilic ipse Dei scrvua 
custodiens judicia Dei, in quibus retribulio multa, et 
in alio psalmo sic oral : iVoit veuiat mihi pes super» 
bi(Bf et manus peccalorum non moveant me (PtaL 
XXXV, 12). Non veniat, inquit, mibi pes superbi», 
lioc est, Ab occultis mds munda m«, Domine ; et ma- 
nus peccatorum non moveant me, boc est, Ab alienis 
parceservo tuo. 

1 4. Si mei non fuerint dominala : occiilta mea el 
delicta aliena. Tuitc immaculatus ero : boc non suift 
viribus audet, sed Dominiim deprccatur ut impleal, 

' \n plerlsquc Uss., amare. 



I6S S. 

cni dicitiir in psalmo : liiiiera ma diri^e ucwidum 
wrbum tuum, et von dominetwr mihi omni» iniquitas 
{PsnL cxviii, 133). Noli limere, si chrislianus es, do- 
iniiHim foris homiaem : Dominum lyeum luum 8em- 
per lime. Malum in le lime, hoc est cupidiuiem tuam,- 
iioii qnod in le Deus fecil, sed quod tibi ipse fecisli : 
le^ominus bonum servura fecii; lu libi in cordeluo 
maliim dominum creasii. Merilo subderis iniquiUli, 
merilo subderis domino quem lu libi ipsi fecisli ; quia 
ei qui le fecit subditus esse noluisii. 

15. Sed « mei, inquil, non fuerint dominata, tunc 
immaculatui ero ; et mundabor a delicto magno : quo 
pulamiis delicio? qund illud esi delictum magnum ? 



ALGUSTINI EPISCOPI 1«4 

rta noitra, inquit, h(cc eit, tesHmonium consdenliof na-- 
Ura (II Cor. i, 12). Ideoqiie dtcamiis eliain <|nod se« 
quilur,X>omtn«,ad;Mfor meui et redemptor meus : adji»- 
lor in bonis, redeniplor a malis ; ndjntor ul hahii«-iii 
in charitate lua , redempCor ut liberes me ab iniqtii- 
tate mea. 



IN PSALMUM XIX 

ENARUATIO. 
Itt finem, Pialmui Damd. 



1. [veri. I.] Notns est iste titulus, nec Chrislus 
dicit , sed Christo dicit Propbeta, figura optandi quo: 
Forte aliud sit quam dioiunis suiti, non taroen celabo - ventura sunt canens 
qood seniio. Delictum magnum arbitror essc super 
biam. Hoc foriasse el aiiter significalum est in^eo 



quod aii, Et mundabor adelicto magno. Quxritis qnam 
magnum sii hoc deliclum, quod dcjecit Angelum, 
quod ex Angelo fecit diabolum, eiquc in aetemum ii>- 
tcrclusil regnum coelorum ? Mignum hocdelictumest, 
et caput atque caiisa omnium delidorum ; scriptum 
est enim : Initium peccati omnii iuperbia. El ne quasi 
leve aliquid contemnas, Initiumt inquit, Buperbtis bo- 
minii apoitaSare a Deo {Ecdi. s, 15, U>. Non leve 
malum est hoc vilium, fratres mei : baic vitio in his 
personis, qoas videtis amplas, displicet humilitas 
christiana. Propter hoc viiium dedignantur colla sub- 
dere jugo Christi, obligati arctius jugo peccati. Non 
enim servire non eiscontinget : nam nolunt servire, 
sed eis expedit servire. Noiendo servire nihil aliud 
agunt, quam ut bono Domino non serviant ; non ut 
omnino non serviant : quia qui noluerit servlre cha- 
rttnti, necesse est ut serviat iniquitati. Ab hoe vitio, 
qiiod est capot omnium yitionim, quia inde cxiera 
vitia naia sunt, facta est apostasia a Deo,eunteanima 
in lenebras, ei malH utenie libero arbitrio, peccatis 
etiam cxieris consecutis : ut et substanltam suam 
dissiparet cum meretricibus vivens prodige, etper 
egeslatem fieret pastor porcorum {Luc. xv, 13), qiii 
erat socius Angelorum. Propier hoc vitiuni, propter 
hoc magnum superbi» peecatum, Deus humiiis venit : 
hxccausa, hoo peccatum magtium, iste ingens mor- 
bus animarum, omnipotcntem medicum de ccelo de- 
duxit, usque ad formam servi bumiliavit, contumellis 
egit, ligno suspendit ; ut per salutem tantae medicin» 
cureiur hic lumor. Jam tandem enibescat homo esse 
superbus, proptcr qnem factos est bumilis Deus. lla, 
inqoit, mtindfl^ fl delicto magno, qnia Deiis super- 
his resistit, bumilibus autem dat gratiam {Jacobi 
IV, 6. IP«/r. v,5). 

IG. [veri. 15] Et per koe ut complaceant eloqma 
orii mei, et meditatio cordii mei in eompectu tuo <em* 
oer : nam si ab boc roagno delicto non mundabor, in 
eonspectu hominum placcbunt eloquia mea , non in 
coiispeclu luo. Superba anima in conspectn hominum 
vnlt placere : humilis animn in occulio, ubi Deus vi- 
Uet, vutl placere ; ut si placuerit lioininibus dc bono 
opcre, liiis graluletur quibu» placet bonum opus, non 
sibi cui siifilcere debct quia fecit bonum opus : Qio- ' 



2. [veri. 2.] Exaudiat ie Dominui in die tribulatio- 
m : exaudiat te Dominus in die qna dixisti, Pater , 
eiarifica Filium tuum (Joan. xvri , 1). Protegat te no- 
men Dei Jacob : ad le enim pertinet populus pusic- 
rior natu , quia roajor serviet roinori {Gen. xxv, 23) 

3. [veri. 3.] Mittal tibi awalium de ianclo , et de 
Sion tueatur U^ faciens tibi sanctificatnm corpus , 
Ecdesiam , de speculatione totam , qux exspeckit 
qoando venias a noptiis ^ 

i. \yen. i.\ Memor sit omnii iacrifieii tm : memo- 
ret nos faciat omnium injuriarum tuarum et contu- 
roeliarom, qoas pro nobis pertolisli. Et holocauitum 
tuum pingue fiat : et crocem , qoa loUis oblatos es 
Deo, in laetitiam resorrcctionis converlat. 

5. [veri. 5.] (a) Tribuat tibi Dominui iecundum cor 
tuum : triboai tibi Dominos, non secondom eor eorum 
qui putaverunt persequendo delere te posse ; sed se- 
condum cor toum , quo scisti quid utilitatis haberet 
passio tua. Et omne comUium tuum compleat : et 
compleat omne consilium luum, non soliim quo ani- 
mam tuam posuisti pro amicis tuis (Joan. xv, 13), ut 
mortificatum granum copiosius resurgeret ( Id. xii, 
25) ; sed etiam quo cxcitas ex parie israel facta esi , 
ut plenitudo Gentiuro intraret, et sic omnis Israel sal- 
vus fieret (Rom. xi , 25). 

6. [veri, 6.] Exiultabimui in ialutari tuo : exsulla- 
^imus qnod tibi mors nihil nocebit ; ita enim iiuc no- 
bis eam nocere posse monstrabis. Et in nomine * Dd 
noitri magnificabimur : et confessio tui noroinis iiou 
solum non perdet ,,sed eiiam magnificabit nos. 

7. [veri, 7.] Impleat Dominm omna petitionei tuoi : 
impleat Dominus non solum petitiones quas habuisti 
in terra, sed etiam quibus in coelo interpell.is pro iio- 
bis. Nunc cognovi quoniam icUvum fecit Dominui Ctiri- 
ilum iuum : nuoc mihi per prophetiam demonstra- 
lum est, quoniam resuscitabit Domuius Chrisium 
suum. Exaudiet iUum de ccelo ioncto iuo : exaudiet il- 
luro , non de terra tantum , ubi se petiit clarificari 
(Joan. XVII , 1) ; vcrum etiam de ccelo , ubi jam ad 
dexteram Patris interpellans pro nobis (Rom. viii, 
3i), difTudit inde Spirilum sancinm super credentes 



* Edd., ad mtptias. At Biss., a nitptiin. 

* sic ex melioribus Mss. juxu LXX. 
Dei, eic.) 

(tf) Diapsalua. 



[iwtnine Domiid 



1(^3 ENARRATIO IN 

in sc. In poientatihus salus dextera ejus : poienUMus 
iKMtri «unl salus favoris ejus , cum eiiam de Iribula- 
lione dal auxilium, ul quaiido infirmamur, tunc po- 
lentes simus (II Cor. xii, 10). Nam vaiia salus homi- 
nom (Pm/. lix, 13), quae non dexlera, sed siniunB 
ejus esl : liac enim extoUunlur in niagnam super- 
biam , quicumque pe<^iiles tcmporaliter salvi facli 
ftunt. 

8. [vert, 8.] Hi in curribus et hi in eqni$ (a) : lii 
volubili successione temporalium bonorum traliun- 
tur, et bi superbis praeferimtur ^ boiioribiis, atque iii 
kis exsultaut. Noi autem in nomine Domini Dei nostri 
exiultatnmu* : nos autem spem figentes in xiernis , 
neqne gloriam nostram quaerenles, in nomiue Doniini 
Dei nostri exsuliabimus. 

9. [vert. 9.] Ipsi obligati sunt , et ceciderunt : et 
ideo ipsi temporalium rerum cupiditate obligati sunt, 
timenles parcere Domino , ne a Romaois pcrdercnl 
locum {Joan. xi, 48) ; et irruentes in lapidcm offen- 
sionis {Rom, ix, 3i) et petrain scaiidali, de spe coe- 
lesti ceciderunt : quibus cxcitas ex parte Israel facU 
est, ignoraDiibus Dei justiliam , etsuam volentibus 
coostitoere [Id. x, 3). Nos vero surremmus •, et erecti 
sumus : nos vero ut popuius Gentium iiitraret, de la« 
pidibus cxcitaii filii Abraham {Matth, iii, 9) qui non 
sectabamur justitiam , apprehendimus eam {Rom. ix, 
30) , et surreximus ; nec viribus nosiris , sed per fi- 
dem justlficati erecti sumus. 

10. [vers. 10.] Domine^ sabum fnc regem : ul ipsc 
qui nobis pneliandi exemplum passione moiislravil , 
offeral etiam sacrificia nostra , sacerdos excltatiis a 
morluis , ct in coelo conslilulus. Et exaudi nos in die 
qua mvocaverhnus te : quo jam pro nobis offerente ' , 
eiaadi dos in die qua invocaveriraus le. 

IN PSALMUM XX 
ENARUATIO. 
In finem, Psalmus ipsi David. * 

1. [wn. l.}Tilulas notns est; de Christo ca- 
nitnr. 

2. [vefs. 2.J Domine, in virtute tua Iwtabitur rex : 
Domine , in virtute tua , qua ^ Verbum caro factum 
est, laclabitur boroo Christus Jesus. Et super salutari 
M exsuttabit vehementer : et super hoc, quo vivincus 
omnia, exsultabit vehemenier. 

3. [vers. 3.] Deaderium anim<e ejus dedisti ei : de- 
sideravit roanducare Pasclia (Luc. xxii , 15) , et po- 
nere cnro vellet, ntqoe iternm cum vellet suniere ani- 
man snam {Joan. x, 18) ; et dodisti ei. Et votuniate 
tr,Horum ^us non privasti ' eum. Pacem meam^ iiiquit, 
relintfuo vobis {Id. xiv , 27) : et factiim esl. 

4 [^ers, 4.] Qiioniafii preevenisti eum in benedictio- 

*<r/)D). Xs., fenmtur. 
« PoUores Mss., resurrenmns. 
* sie Mss. At edd., Quonium pro nobis offtrs te. 
^ Eild.. quod : et paulo post, quod rinftcas. M aliquot 
M». hic habent, oua, et infra, qiio riiifum. 
■ Edd ., fraudiisn. Biss. vero, prwasti. lu Gi*£C0 esl, esterisa*. 
(a) Idem vers. 8 traouiur in Rnar. rsol. cxlvi. n. 10. 



PSALMUM XX, |6f; 

nf6tis dulcedinis : quoniam prius hanserat benedictiA- 
nem dulcedinis Iu:jp , fel percatorum nostronim non 
nocuit ei (a). Posuisti in capite ejus coronam de lapide 
pretioso : in principio scnnonis cjns accedentes ani- 
bierunt eiim lapides prciiosi , discipuli sui , a quibus 
exordium annuntiationis ejus ficret. 

5. [veri* 5.] Vitam petiit , et dedisti ei : resurr^- 
ctionem petilt , dicens , Pater , clarifica Filium tuum 
{Joan. XVII, I); et dedisti ei. Longitudinem dierumin 
sceculum sasculi : longa tempora sxciili iiiijus , qux 
haberel Ecclesia, et deinccps aclernitatem in saK^ulum 
sx*cnli. 

6. fi;cr«. 6.] Magua est gloria ejus in salute tua : 
niagna est quidem gioria ejns in saluie , qua eum re- 
fOSeiUsti. Gloriam et magnum decorem impones super 
esan : sed adhuc gloriain et magiium decorem addes 
el, com in coelo collocahis ad dexteram tuam. ^ 

7. [vers. 7.] Quoniam dabis ei benediclionem in sm- 
cutum soeculi : hxc est beiiedictio , qiiam ei dabis in 
sxculum s.TCuIi : Lmtificabis eum in gmidio eum vuUu 
tuo : secundum hominem iaeiificabis eum cum vultu 
tuo, quem levavit ad te. 

8k [vers. 8.] Quoniam rex sperat in Domino : quo- 
niam rex non superbit , sed humiiis conJc sperat in 
Domino. Et in Allissimi misericordia nen commovebi^ 
tur : et in Altis^nii misericordia non conturltabit 
hamiliiatem ejus obedientia ' iisque ad moitem 
crucis. 

9. [vers. 9] Inveniatur manus tua omnibus inimicis 
tuis : inveiiiatur, o rex, potestas tua, cum ad judican- 
dum vencris , omnibus inimicis tuis , qui eara inp liu- 
militatc lua non inlellcxerunt. Dextera tua inveniat 
omnes qui te oderunt : clarilas qiia regnas ad dcxte- 
ram Patris,. iiiveiiiat In die judicii punieiidos 
omnes qui le oderuiil ; quia ixunc ipsi non inveneruiit 
cam. 

10. [vers. 10.] Poiies eos ut ctibanum ignis : con- 
stitues eos ardcntes iiitrinsecus, coiisciemia impieta- « 
tis sux. In tempore vuttus lui : in tempore manifesia- 
tionis tux. Dominus in ira sua conturbabit eos , et de^ 
vorabit cos ignis : deinde coiiturbati vindictu DcHniiii , 
pusl accusaiionem conscientiae, dabnntur igni xtemo 
dcvorandi. 

11. [vers. 11.] Fructum itlorum de terra perdes : 
fructum illoruin, quia terrcnus esl, perdes de terra. 
Et semen eorum a fitiis hominum : ct opcra illorum , 
vel qiioscumquc seduxerunt, non depulahis inier (i- 
lios hoiiiinum, quos in hdBredilalem sempiiernani vo- 
cnsli. 

12. [vers. 12.] Quoniam deciimverunt in te mala : 
liGDC autem poena retribuetur cis, quoniam raala qu.ti^ 
sibi iiiimineretc rcgiiante arbitrabantur, in tencctdcn- 
dum dotorserunt. Cogita»er$iU coruiUum^ qiod non pO". 
tuerunt stabitire ;cogiiaveruiH consirmm, dicciite»^, Ex» 
pcdit unumpro omnibns mori ( Id. xi.50); cpiod uon 
|:Olucrunt sUibilire, nescienlcs quid dixci iiit.. 



> sic (♦ptirr.np nola» Mss. Ai cdd., aiqtte obaHentiam* 
{(i) t)>a, saima. 



w s. 

i^. [veri. 13.] QuofHam ponet eo$ dorstftit : qiio- 
niam ordinabis eos in his, a quibus postposiiis et 
eonicniptis averteris. In reUquns tuis praparabis vtf/- 
Itffii eorum : el in his qu« relinquis, id est in cnpidi- 
talibus regni terreni, praeparabis tibi ad passioiiem 
impndenliam eorum. 

14. [vers. 14.] Exaltare, Domine^ in mtute tua : 
qncm humilem non cognoTerunt, exaltare» Domine, 
in virliite tua, quam infirmitatem putaverunt. Can/o- 
bimus et psallemus virlutes tua$ : corde el opere cele- 
brabimus ei noia raciemns mirabilia tua. 



IN PSALMUM XXI (a) 
ENARRATIO 1. 
In finem, pro iusceptione matuUna, Psalmus DmM» 
1. [vers. 1.] In finem, pro resurrectionesua ipte Do- 
minus Jesus Christusloquitur. Matalina enim ruitprfm 
sabbati resurrectio ejus, qiia siisceptus est in aeiernam 
vii^Mnf c"'t •wo'^ "J^ra non dominabitur {Rom, vi, 9). 
Dicnntnr aiitem ista ex pcrsona cnicifixi : nam de ca- 
piie psalmi hujiis siint vcrba quae ipse clamavit cnm 
iii cruce |»enderci, pcrsonam eiiam servans veteris 
hoininis, cujus moriarititem poriavit. Nam vetatho- 
mo nosterconfixus est cruci ciim illo (/Hi/., 6). 

S. [vers. 2.] Deus^ Deusmeus.resjHce me^ quareme 
dereliqmstx longe a sahtte mea (6)? longe facttis a sa- 
liite mea ; quoniam longe est a peccatoribus salus 
{Psal, cxviii, 155). Verba delictorum meorum : nam 
haec vcrba Funt non justitioe, sed delictorum meoniin. 
Vetus enim homo oonfixiiscruci loqiiitur ; etiam cao- 
sain "ignorans quare eum dereliquerit Deus : aut 
certe , Longe a salute mea sunt verba delietorum meo- 
rum. 

3. [vert. 5.] Deus meus^ elamako adteper diem^ 
nec exaudies {c) : Deus roeus, clamabo ad te in rebas 
prosperis hujusvitae, utnon mutentur; necexaudies, 
quia verbis delictorum meorum ad te clamabo. Et 
nocte, et non ad innpientiam ndhi : et in adversis uli- 
qne hujus vit» damabo ut prospereniur, et similiter 
non exaudiea. Neqiie hoc facis ad insipientiam mihi, 
8od potina ut sapinm quid ciamare me velis ; non ver- 
bis delictornm ex desidcrio temporalis viiae, sed Ver- 
bis conversioiiis ad te in vitam xternam. 

4. [vers. 4.] Tu autem in sancto habitas, laus Israel: 
tu autem in sancio habitas, et ideo iromuiida delicto- 
rum verba non cxaudies. Lans videntis le, non ejiis 
qui laudem suaro quaesivit in gustando velito cibo, ut 
apertis corporeis oculis abscondere se conaretor a 
coiispeciu tuo (Cen. ui). 

5. [vers, 5.] Inte tperaveruntpatretnostri:omnes 
iosii scilicet, non quaerente« suam laudem, sed tuam; 
jperooertinl, et ermsti eot. 

6. [vers. 6.] Ad te clamavemnt^ et talvi faeU sunt : 
. ad te clamaveruiit, non verliis delictorum a quibus 



(a) lliii^c i|«uro Psalmum xxi exponit Augusiinus in Rpi* 
stola 140 aJ Honuratum. 

{b) De eodem vers. 2agitur in Enar. Psal. xxxvii, n. 6; 
xuii, n. 2; lviu, sernii. 1, n. 2; Lxxxvn, n. 14. 

(c) idero vers. 5 traoatiir in Enar. Psai. Lm, n. SS. 



AUGUSTINI EriSCOTI 1CS 

longe est salos, 9C ideo salvi faeti simt. In te spera>r'*' 
mni, et non sunt confusi : in te speraveninl, nec eos 
ferellit spes; non enim in se illam posuerunt. 

7. [vers. 7.] Ego autetn sum vermiSf et non homo : 
ego aulem jam non cx persona Adam loquens, sed 
ego proprie Jesus Christus sine semine in carne n:H 
lus sum^ ut essem in homine ultra homines; ut vel 
sic dignaretur imiiari humana ^uperbia humilitatem 
meam. Opprobrium hominum et abjectio plebis : in qua 
factus sum opprobrium hominum, ila ut pro couvi- 
cioso maledicio diceretur ; Tti sls discipulus ejus {Joan. 
IX, 28), et plebs me contcmneret. 

8. [vers. 8.] Omnes qui conspiciebant me, m^iait- 
nabant me : omnes qui conspiciebant me, irridebant 
me, Et bcuti sunt labiis, et moverunt caput : et loculi 
sunt non in corde, sed in labiis. 

9. [vers. 9.] Nam irridenter moverunt caput, di- 
centes : Speravit in Domtniim, eruat eum; salvum fa- 
ciat eum^ quoniam vult eum. Haec verba erant, sed in 
iabiis dicebantur. ' 

10. [vert. 10.] Quoniam tu es qui extraxitti me da 
ventre ;quoniam tu es qui extraxisti me, non solurode 
illo ventre virginali, nam omnibus homiiiibus lex Isia 
nascendi est ut de ventre extrahantur, sed etiam de 
ventre Jiidaicae geniis; cujus tenehris oblegitur, et 
nondum in lucem Chrisli natus est, quiaqais in car- 
nali observationesabbati et circumcisionis caeteroruin- 
que lalium salutem ponit. Spa mea ab uberibus mairis 
mem: spea mea Deus, non ex quo uberibus virginis 
lactari coepi, nam et anle uiiquc ; sed ab uberibus Sy- 
nagogse, sicut de ventre dixi, extraxisti nie, ne car- 
nalem consuetudinem sugerem. 

1 1 . [vers. 11 .] /#} /6 confirmaius gum ex utero : ipse 
est uterus Synagog-^, (|ui me non pertulit, sed {acta- 
vit me : non autem cecidi, quia continnisti roe. De 
ventre matris mem Deus meus es tu. De ventre mairie 
mete : non efiecit venter roairis roes ut tanquaro par - 
vuliis oblitus essero tiii. 

12. [vers. 12.] Deus meus es (u, ne diseedas ame: 
quoniam tribulatio proxima est. Deus roeus ergo es ta, . 
ne discedas a me : quoniam iribulatio jiixta me est ; 
iiam est in corpore meo. Qtiontam non est qui adju»et: 
quis enim adjuvat, si tu noii adjuvas? 

13. [vers. 15.] Circumdederunt nu vituU mulU : 
circumdedit me roullitudo Iiixuriantis plebis. Tatui 
pmgues obsederunt me : et priiicipes ejus de opprea» 
sione mea laeti, obsederunt ine. 

14. [vers. 14.] Aperuerunt in me os mum : ape- 
ruerunt in me os, non de Scripturis tuis» sed de cii- 
piditatibus suis. Stctil leo rapiens et rugiens : sicni ie<i 
cujus rapina est, quod apprehensas adductus * smn ,* 
et rugitus, Crucifige^ Crueifige { Id. xix, 6) l. 

15. [vers, 15.] Sicul aqua effusus sum, et dupefm 
eunt onma osMa mea : sicat aqua elTusus sum, ubi lapsi 
sunt persecutores mei; et timore dispersa suni a me 
flrmamenla corperis, hoc est Ecclesi», discipuli mei. 
Factum est cor meum ncut cera tiquescens, in medio 



< Aliqnot Mss., »ne semine incamatus sunu 
* sicllss. At Edd., nMuclttt. ' 



m ENARRATIO IN 

ventris mei : sapieolia mca, qnxt iii sanciis libris de 
ine Goiiscripla est, taiiquaiii diira el clau.sa noii inlel- 
ligehatur; sed poslqunm igiiis luex passioiiis acces- 
siL, innquaiii liqiieracut, nianifestata csi, et excepta esi 
io meinoria Ecciesise mese. 

16. [ver9, 16.] Exaruit velut tcsla virtus niea^ex" 
nniit passione virlus iiiea ; non velut fenuin, setl velut 
toftta, qjua: fit igiie firmior. Et iingua mea adlucnt (au- 
cibiu meis : et servaverunt apud sc prxcepia mca illi^ 
per quos ioculiirus eram. Et in pulvcrem morlii de- 
dujasli me: et in impios morti dcstinatos, quos (an- 
quaiii piilverem projicit veiitus a facie lerrx, deduxi- 
sti me. 

47. [ver$.^ i7.] Quoniam circumdedcrunt me canes 
mtdti : qtionlam circumdedci«mt me, non pro vcritate, 
S4*d pro coiisucludine, latratites iiiulti. CojiciUum ma" 
(ifnanttum circumdedit me. Foderunt manus meas et 
pedes (a) : foderunt clavis maniis ineas el pedes. 

.18. [pers. 18.] Dinumeraverunt omnia ossa mea : 
ilifiiiiiicTaveruut iii ligiio criicis extenla omnia ossa 
men. Ipsi vero consideracerunt et conspexerunt me : ipsi 
vero, id cst iion mutati,consideraveruntetconspese- 
runt mc. , 

19. [vers, 19. ] Diviserunt sibi vestimenta mca^ et 
guper vcstem meam miserunt softcm* 

20. \jsers. 20.] Tti. auteih^ Domine, ne longe feceris 
mudlium tuum a me : tu autein, Doiiiinc, non in Hiie 
ftcculi, sicut caetcros; scd statim resiiscita mc. In de- 
(ennonem meam aspice : aspicc , iic qnid luibi iiQ- 
ccant. 

21. [vers. 21.] Erue a (ramea animam meam t crwi 
auiniain mcam a lingua dissensionis. Ei de manu ea* 
nis unicam meam : et de poiestaie populi ex consuctu- 
dinc lalranlis Ecclcsinm mcam. 

22. [vers, 22.] Salvum me (ac de ore leonis : sal- 
vum me fac de ore regni sa^culnris, Et a cornibus uni- 
comnorum humlitalein meam : ct a sublimilaiibiis sii 
{icrliorum se singularilcr erigeiitium, consorlesque 
Don fercntium, salvain fac bnmilitatem menin. 

23. vers, 25.] Narrabo nomen tuum (ratribus meis: 
Barralio noroeii tuum huniilibus, ot sc invicem diii^ 
fcntibns sicni a me dilecii sunl fralribus meis. Jn mo- 
iio Ecclesioi cantabo te : in medio Ecclesix gaudens 
praedicabo le. 

24. [vcrs. 24.] Qni timelis Dominum, laudateeum: 
qpii tlmelis Doininuin, nolite quxrerc Inudcm vcslram, 
sed ipsnni Iniidale. Universum semen Jacob^ mngnifi' 
cate eum : univcrsuin scmcn cjus cui inajor scrvioi, 
magiiificntc cum. 

23. [vers. 25.] Timeat eiim omne semen Israel: 
fiineant eiiin omnes ad novam vitam naii, et nd vi- 
sionein Dei rcnamti. Quoniam non sprevit neque de- 
spexit precein paupens : (luoiiinin non sprcvit precem, 
noa ilfiiis qui verbis dclicionim ciamansad Dciim vi- 
lam vanam irniisire nolcbal, scJ precem pauperis 
oon tumcntis in pompis traiif.ounlibus. Neque avertit 
fadem sttam a me . siciit nb ilip qyi dicebat, Clnmabo 

(a) Oc vers. 17, 18, rtc, vidc Enar. Psal. lxxxfv, r. 3. 
Patiuil. XXXVI, 



PSALMD.H XXf. 170 

ad te, nec exaudtcs. Ei cum clmnarem ad eum, exau- 
divit me. 

26. [vers, 26.J Apud te laus mea : no» enim laudam 
meam qiiajro, quia tu mibi es laus, qm in sando 
hahiias, ct jam sanctum le deprecantem exaudis« 
laus Isracl. In Ecclesia magna confitebor tibi : in Er- 
clesia orbis lcrmruni ionfitebor tibi. Vota mea ^ed 
dam cormn timentihus eum : sncrnraenta corporis ei 
snngiiiiiis mei reddam coram timcntibus eum. 

27. [vers. 27.] Edent pauperes, et saturabuntur («) ; 
edenl humilcs et conlemptores s.Tc«li, et iiniiabuti- 
tur; ita enim nec copiam biijus soMSuli concupiscent , 
ncc timebiint iiiopiam. Et laudabunt Domimm qui 
requirunt cum : nam laus Domini est eructaiio saturi- 
tatis illius. Yivent oorda eorum tn stBculum seBcuU: 
nam cibiis illc cordis cst. 

• 28. [vers. 28.] Commemorabuntur , et c^tmerteMur 
ad Dominum universi fines /«t« ; commemorabunliif , 
excidcral enim Deus Gctilibiis morlaliler nniis ei in 
exteriora lendentibus; ct tunc coiivertentar ad I>o- 
niinHin universi fines lerne. Etadorabunt mcoimpeetu 
ejus universcs patries gentium: ei adorabuii in cun- 
scicntiis suis universx patriaigentium. 

29. [vers. 29.] QuotMm Domini esl regnum, ei ip$e 
dominabitur gentium :qtioninm Domini est regnum 
iion supcrboiuin bominum; ei ipse dominabitur gen- * 
tium. 

50. [vers. 30.] Manducaverunt et adoraeerunl omnes 
divites terrw : manducaverunt corpus liumilitatis Do- 
iiMiii sui etiain diviics terr», nec sicut paupercs 
s^turati siint usque ad imiiationcm, sed tamen ad- 
oraveriint. In conspectu ejus procident univeru qui 
aescendunt in terram : solus enim videt qaomodo 
procidnnt uiiiversi, qui coelestem converUlionem 
descienles , in terrn cliguni beati apparerc liomini- 
bus non videiilibiis ruinam eonim. 

51. [vers. 31.] Et enhna mea ipsi vhot : el aiiima 
mea quai in conlCHiplu saiculi bujus qiiasi mori vide- 
lur bomiiiibus, non sibi , sed ipsi vivel. Et senien 
meum serviet ilti : et opcra mea, vel per me eri^enles 
Mi cuin, servienl illi. 

52. [vers. 32.] Annuntiabitur Domino generatio 
ventura : aiinunliabitnr in Iinnorem Domini gcncrailo 
Novi Teslnmcnli. Et dimuniiabunt coeli^ justitiam ejns: 
ct anniintiabiint Evangelistx jusjitiam ejtis. Populo 
qui nascetur quem fecit Dominus : popiilo qui nascetiif 
cx fide Domino. 

ENARRATIO II. 
Concio habita in solemnitate Passionis Domini, 
\. Quod laccri Deiis noluil per Scripuiras suas, 
ncc a nobis tacenduiii esl , et a vobis nudiettdiflm. 
Pnssio Doraini, siciit sciimis, scincl facta («t; seitiel 
enim Clirislus mortuiis est, justiis pro injiislis (I Petr 
iii, 18). Et scimiis, ct ccrlum bobcmus, cl fide iin- 
mobili reliiicmus , quia Christus resurgens a mortuis , 
jam uon morilur , et mors-ei ultra non dominabitur 

» Nonnulli Mss*, Ft amtuniiabunt justiliam ejus : ooiisso» 
C(eU, quod a LXX abest. 

ia) Exi.Iicaiur ideiu vers. 27 in 1 Enar. Psal. xlvib, serm. 
l,n.o. ' 



17» 



S. AUGUSTINl EPIsrOPl 



m 



iHoit.. VI, 9); verba isti Aposioli sunt:iainen ne 
obliviscamar quod faclum csl scmel , in mcmoria 
iioslra omni anno fil. Quolios P.ischa cclebralur , 
numquid foties Chrislus moritur? Sed tamen anni- 
versaria recordalio quasi rcpracsenlal qiiod oliin fa- 
cium cst , el sic nos fac-it nioveri tnnquam videamus 
in cruce pendenlem Dominum : non taroen irridcntcs, 
sed credentes. Pcndens cnim in ligno irrlsus esi , 
sedcns in c(clo adoralur. An forte adhuc irridctur, 
et jam non est irascendum Judnnis, qui vel morien- 
teni deriserunt, non regnantnm? Et quis est qui 
Cbristum adbuc irrideat? Ulinam unus esset, ulinam 
duo, utinam nuiuerari posscnt! Tota palea arce 
Ipsius irridet eum , et gemil triticum irrideri Doini- 
num : hoc volo gemere vobiscbm ; tempus cst enim 
liigendi. Passio Domini celebralur : tempus gemendi 
cst , tenipus fiendi, tempus confitcndi et deprecanA. 
Et quis nostruin est idoiteus fid elfundendas lacrymas 
pro dignitate doloris tanti ? Sed quid modo * ait pro- 
phela? Qui» dabU capHi meo aquanij et oculis meis 
foniem iacrymarum {Jerem, ix, i) ? si vere fons lacry- 
mamm esset in cculis nostris, nec ipse sufnccrei. 
Irrideri Christnm in re aperta, In ea re ubi nemo 
potcst diccre, Non intellexi ! Possidenti enim univer- 
8um orbcm terr.inim, pars oflertur; et dicitur sedenii 
ad dextcram Patris, Ccce qnid liic habcs : ct pro tota 
lerra ostcnditur illi sola Africa (a) ! 

2. Verba qura modo audivinnis, fr.ntres, iibi poni- 
iniis? Si possent de Incrymis dcscribi'! Qnx fuit 
inulier qnx inlravit cum unguenlo (Mauh, xxvk 7)? 
Cujiis lypiim portabal? nonne Ecclesix? Cujns figun 
erat illud unguenlum? nonne odoris boni, de quo 
dicil Apostolus : Chrisii bonus odor sumus in omni 
loco (II Cor. II, 44, 15)? Ipsius enim Ecclcsix insi- 
nuabat personam et Apostolus : et quod dixit, «timtif, 
fidelibus dixit. £t quid dixit? Christi bonus odor 
sumus in omni loco. in omni loco dixit Paulus Christi 
lionum odorem cssc omnes fideles , ct contradicitur , 
cl dicitiir : Africa sola bcne olet, totus mundus putct. 
Clirisli bonus odor sumus in omni loco , quis dicil ? 
Ecclcsia. ilnnc bonuin odorem significabat illud vas 
ungucnli, quo perfiisus est Dominus. Videamus si non 
roatteslntur ip^e Dominus. Dum quidam sua qnx- 
rciites, avari, Tiircs, id est Judas ille dicerot de illo 
iingucnto : Ulquid ista perdiiio? potcrat res pretiosa 
renumdari, et proficere* pauperibus^ odorcin enim bo- 
iHim Chrisli vendere volcbnt, qitidrespoiidil Dominus? 
dtquid molesA estis muUeri ? Bonum opus operata esi 
in me, Et qnid nmplius diram , qiiando ipse dixit : 
Vbicumque autem profdicabitur hoc Evangetium in toto 
vnmdOj dicetur etquod fecit mutier ula (Matth, xxvi, 
8-iO, 13? Est qiiod adderc? cst qiiod detrahcre? 
osl qiiare aiircm calumniatoribus accommodare? Aul 
nientilus est Dominiis, aut fcfellit illum? Eligant qnid 
dicartt : aiit mcntitain dicant vcrilatem, aut dcceptam 

* TVPgius Ms. et vatic, si quomodo ait, Forlc mclius. 

* lii Edd. addiinr, deberent^ quod a BLss. abcst. 

* ijoy , venundmi nutgnOf et proficeret pavperibus. Nofi 
ciiiii Am. ct Msft., venmidari et profUerc. 

(a) lu iXMUUistas. 



dicant veriUitcm. Ubieumque prcedicabitur hoc Evange* 
lium. Et qnasi quaTcrcs ab co : Ubi enim pra^dicibi- 
tur? In toto mundo^ inquit. Psalmum audianiiis, 
videamus si hoc dicit. Audinmus quod plangendo 
cantatiir, ct vere digna rcs plaiiclu qiiando cantatur* 
siirdis. Miror, frntrcs , si hodic psalmus iste legitiir 
et in parte Donati. Rogo vos, fraires mei, confitebr 
vohis, novitChrisii misericordia, qnia sic miror qiiasi 
lapidei ibi sint, et non audiant. Quid apertius surdis * 
dicitiir? Passio Christi tani evideiiter quasi Evange- 
llum recitatur , et diclum esl anle nescio quot annos 
quam Dominus de Maria virgine nasceretur : pnnco 
erat nunlians judicem futurum. Legamus illum quan- 
tum angiislia temporispatitur, non pro aflectu doloris 
noslri , sed , ut dixi , quantum angustia temporis^- 
titur. 

3. [vers, 2.] Oetis, Deus meus^ respice me : quare me 
dereliquisti ? Istum versnm primum in cruce audivi- 
miis, uhi Domimis dixit: Eliy Eli; qtiod est, Deus^ 
mcus^ Deus meus : Lama sabachthani ? quod est, quare 
me dereliquisti {Matth, xxvii, 46) ? Interpretalus est 
illiid Evaiif elisia, et dixit eum hebraice dixisse : Deut 
meus^ Deus meus, quare me dereliquisti? Qxiid voluit 
diccrc Dominiis? Non enim dcreliquerat illum i>eus, 
cum ipse esscl Dcus ;%tiqiic Filins Dei Deus, uiique 
Verbum Dei Deus. Andi n cnpitc illiim cvangelistam , 

' qni rnctabal qiiod bihcrat de pectorc Domini {Joan, 
xiii, 23), videamus si Deus est Chrislus : /n principio 
erat Verbum^ et Yerlmm erat apud Denm, et Deus erat. 
Verbum. Ipsum ergo Vcrbuni quod Deus cmt, caro 
factum est, et habitavit in nobis (Id. i, \). Et cum 
Veroiim Dcus faclum rssct caro, pcndcbat in cruce, 
et diccbat : Deus mcus, Deus meus, respice me :quare 
me dereliquisti ? Qiiarc diciliir , nisi quia nos Ibi era- 
mus, nisi qnia corpus Chrisli Ecclesia {Ephes, i, 23)? 
Ul(|uid dixit, Deus menSy Deus meus, respice me: 
quare me dereliquisti? nisi qnodamroodo intentos nos 
facicns et dicens , Ps;ilmiis iste de me scriplus est? 
Longe a salute mea, verba delictorum meorum, Qiiorum 
dcliclorum , dc quo dictum cst : Qui peccalum non 
fecit, nec inventus est dolus in ore ejus{\ Pet. n,"W)? 
Qiiomodo ergo dici? delictorum meorum ; nisi quia pro 
ddiclis nostris ipse prccatur , et dclicla nostra sua 
dclicLi rocit, ni jnstitiam suam nostram justitiam 
faccrot? • 

4. [vcrs. 3.] Dcus mcus , clamabo ad te per diem^ et 
non exnudics ; et nocte^ et non ad insipientiam mihi : 
dixit uiiqiic dc mc, do te, de illo ; corpus enim suum 
gcrebal, id esl Ecclosinin. Msi forte putntis, fratrcs, 
qnia quando dixit Dominns, Pnter^ si fieri potesi^ 
transeat a me calix iste {Matth. xxvi , 39), mori limc- 
bnt. Non csl fortior milos , qunin iinperator. Sufficit 
scrvo ul sit sicnl dominus cjiis {Id. x, 25). Paulus 
dicii, miles rcgis Chrisli : Compellor e duobus^ concU" 
pisct^ntinm habens dissolvi, et esse ciim Christo {Philipp. 
1, 23). ille opUit moi tcm , ut sii cnm Christo, et ipsc 
Chrislus limct mcrioin? Sctl qnid nisi infirmititem 
nostram portabal , et pro his qni adhuc limciit moi- 

t PlureB Mss. ioco, surdis^ babcot, Fratres. 



I7S ENARUATIO IN 

lem i»i corpore suo conslilutis*, isla dicebal? Indc 
erai illa vox, membroriim ipsius vox cral, nou ca- 
|)ilis ; sic cl hic, Per diem et nortem claniavi, et non 
fxaudies. Mulli enim climaiil iii (ribnlatione « cl noii 
cxiiudiunlur : sed ad salulem, nou nd iiisipieiiliaiu. 
Climavit Paulus ut aiirerreiur abeo siiiuuliiscariiis , 
el uonestexauditus ut aufcrrelur; et diclum cst ei : 
Shficil libi gratia niea , nam virtus in infirmitate per- 
ficitur{\\ Cor. xii,9). Krgo non esi cxaudilns; scd 
iion ad insipicnliam, scd ad sapicntiain : ut iulelli|^nt 
hoiiio mcdicum csse Dcum, et iribnlalioiicm mcdica- 
lueutiim esse adsalutcm, noii (oenam ad damna- 
lianeiii. Sub medicamento positiis urHris, secaris, 
rhiiiias : noo audii medicus ad voluntalem , scd audit 
ad sanitalem. 

5. [vcrs. 4.] Tu autem in sancto habstag, laus if- 
rael. Iii illis luibltas , quos sanclincasli • et qiios facis 
intcliig<*re qnia ad utilitaiem quosdam non exaiidis , 
el ad damDatioiiem quosdam exaudis. Ad uiilita:cm 
noii est exauditus Pnuliis, ad dnmnationcm cxaudiius 
cst diabolus. Petiil Job ad tentandiim , et conccssum 
est {Job I, il). Daemones petierunt se ire in porcos, 
et exauditi sunt (if at/Zi. vui, 51). Daemones exaudiun- 
lur. Apostolus non exauditur : sed ilii exaudiuntur 
ad damii^tionem, Apostolus non exauditiir ad salutem : 
quia non ad insijnenliam mtVit . Tu autcm in sancto ha' 
biias , laus IsraeL Quare non exaudis et tuos ? Qiiare 
dico isLi ? Memcnloie scmper dici, Dco gralias. Et 
roagna cst bic muUilndo , el qni non solent venire , 
venenint : omnibiis dico, quia in tribulntione posilus 
christianus probaiur, si iion deroli(|nil Denm suuin. 
Nam quando bcne est homini , descrius csl sibi chri- 
ilianiis. Ignis inlrat iu rornacem , et fornax aurilicis 
iiiagui sacramenti rcs est. Ibi est aurum , ibi est pa- 
lea,ibi ignis in angusto operaliir. Ignis ille non esldi- 
versus,et diversa agit; palcam in cinercm verlit, auro 
fionics tollil. In quibus autem habilat Dcus, utique in 
iribulatione meliores fiunt, tanquam aurum probaii. 
Et si forte (o) pelieril inimicus diabolus , et conces- 
9um illi fueril : sive aliquo dolorc corporis , sivc ali- 
qiio damno, sive amissione suorum, fixum cor habcat 
in illoquisc non subtrahil;etsiquasi siibtrahilaurcm 
ploranti, sed appouit misericordiam dcprecanti. Novit 
qnid ag:U qui nos fecil, uovit el rcficerc nos. Bonuscst 
sirucior qui aedificavitdomum;ctsi aliquid ibicecide- 
rit , novit resarcirc. 

6. [vers. 5.] Et vide quid dicat : In te speraverunt 
' fttires nostri : speraverunt , et cruisti eos. Et novimus , 
el hgimus quam roulu>s patrcs noslros sperantes in 
sr ciuil Dcus. Eruil ipsum populum Israel de terra 
^gypli {Exod. xii , ol) ; eruit tres pucros de camiiio 
ignis {Dan. iii) ; eriiil Daniclem dc iacu leonniu (Id. 
XIV ) ; eruii Susannam de falso criminc ( Id. xiii )*. 
Oiimes iuvociivcrunl , et cruli sunt. Numqnid de- 
fecil ad Filium suum , ut iii cruce pendcnlcm nnn 
cxaudircl! Quare autein ipse iion erAruiir modo , 
qui tliiil i In te speraverunt patres nostri , et eruisti 

eos ? 
« sic ¥t. ei Mss. Al l/)v., constitutus. 
{h) suiiauil. qneinviam probandimi. 



P5ALMUM XXI. 174 

7. [vers. 7.] Ego aiitem sum vmn», el non hipm^. 
Veruiis , et non homo : nam est ct homo vermis ; wsA 
ille, Vernm^et non homo. Uiide nonhomo?QuiaDettS. 
Qiiare ergo sic sc abjecit ut diccret, Vermis? Aiiquia 
vermis de carne sine concubitii iiascitiir, sicut Chri- 
sius dcM.-iria virgine?Etvcriuis, el tnmcn iioii honio. 
Qiiarc vcrniis? Quia inorlnlis, quia de cariic iiahis, 
quia sine concubitu natus. Qnare nou homo? Quia iu 
printipio crnt Verbum, el Yerbum erat apud Deiiin, cl 
Deiis ernt Verbum. . 

8. Opprobrium hominum et abjectio plebis : vidcle 
qunnla passus cst! Jnm ut dicamus passioiiem, et ud 
illam majori gcmitu * veniamiis, vid(>tc qiinutn inodti 
paiitnr , et dcinde videte quare ! Quis eniin friiclus ? 
ECtc spcravcruiil pntrcs nostri , ct eruii siint de lcrra 
^•jiypti. Et sicnl dixi.tam muUi invocaverunt, et sta- 
tim ad icmpiis, non in fntura vita, sed continiio libe- 
rati snnt. Ipsc Job diabolo petciiti conccssus est, pu- 
trescciis vermibus : lamcn in hac viia recupcravit n- 
liucm , diiplo acccpit qu:c pcrdiderMt {Job xlii , iO) : 
Dominiis autem flngf.IIabalur , ct nenio subveuiebiit ; 
spulis deliirpnbalur , et ncmo subveniebat; colapliis 
c^edcbatur, ei nfivno stibvcnicbat; spinis coronabatiir, 
nemo siibveiiicbnt ; levabatur in ligno , nemo cniit ; 
claniat, Deus meus, Deus mens^ utquid me dereliqwsii t 
non snbvcnitiir (Matth, xxvii). Quare , fratres mei ? 
quare? qiia mercede tanta passus cst?Omnia ista q\m 
passus cst, prelium cst. Cujiis rei pretio tanta passiis 
est, recilcmiis, videamus qiia; dicat; Primiim qu.Tra- 
nius qiUT passus sit, deinde qiinrc : et videamusquam 
sint hosles Ghrisii , qui coiifiiciitur quia lanla passim 
cst , et lollnnt qnnre. Hiiic niidiaiiiiis totum iii islo 
psnlino , ct qii:c pnssns sit , et qnare. Teiicte isla 
duo , qnid ct ()iiare. Modo ipsuin quid expliccm. 
N(in ibi immoreiuur , cl meliiis ad vos perveniunt 
ipsa vorba Psnlmi. Videte qu.-e patitur Domiiius , at- 
teiiditc Ghrisliaui : Opprobriuin hominum el abjeclso 
pbbis. 

9. [vers. 8, 9.] Omnes qui videbant me, SHbsannabant 
mCf locuti snnt labiist et moveruni capui. Speravii in Do^ 
minnm^ ernat eum;salvum [aciatcum, quoniam vult eum ; 
scd qnarc dicebant istn?Quia homo factus erat,dice- 
bant tanqiiam in hominem. 

10. [vers. iO.] Quoniam tu es qtu extraxisti me de 
ventre : niimqnid dicercnt taiia in illiid quod in prin- 
cipio crat Verbum, el Vcrbum erat apud Deum? Ver- 
biim enim illiid per quod facta sunt omuia , non ex- 
tractum cst dc vcnirc , nisi qnia Vcrbiim caro factuin 
est , ct habitavit in iiobis. Quoniam tu extraxisti me de 
ventre: Deus meus *, ab uberibus matris meas: namaute 
s.TCiila Paier inciis , ab iibcribus inatris incas Deus 
nieiis. 

11. [vcrs. 11]. In te jactatus sum ex utcro : \i\ est « 
ut milii tii soliis csscs spcs, jam tanquam lionn, jaui 
tiiiiqunni iiilirmus, jam Verbum caro factum. Ue ven- 
tre matris memDeus meus es tu : non de te Detis meus ,' 



^ llss. Regius ei valic, f(( ad iltum majorem qetniiimL 
* Non sic in superiorc Enarr., sed inxia vulfraUim inicr- 
preiationein iegolKii : Spcs mea ab uoeribus^ etc. 



S. A13C11STINI EPISCOPI 
sed de venlre mairis mex 



•I7B 

naiii de le Pater rocus 
Ueus mcus. 

12. [ver$, 13.] Ne diuedai a me:quoniam tribulatio 
proxima eil^ quoniam non esl qui adjuvel : videie deser- 
Uim ; el vss nobis, si ipse nos deserat, quoniam non'e$t 
qui adjuvet. 

13. [ver$. 15.] Circumdederunt me vituli multi, tauri 
fmiguei ob$ederunt me: populus et prlncipes ; populus, 
vUuli niultt ; princi|)es, lauri pingues. 

14. [ver$, liTj Aperuerunt $uper me o$ stijcm, $icut leo 
T4ifrien$ et rugien$ : audiamus rugilum ipsorum in liLvan- 
gelio, Crucifige, Crucifige(Joan. xix, 6)! 

15. [ven. 15.] Sicut aqua effu$u$ $um^ et di$per$a 
tunt omnia o$$a mea : ossa sua, lirmos suos dicil ; ossa 
eiiiin firma suiil incorporc.Quandodispersiiossasua? 
Qiiando dixit illis.: Ecce ego mitio vo$ velut agno$ in 
medio luporum (Matih, x, 16; Luc. x, 5). Fimios suos 
disitersit, et sicut aqua efTusiis est : aqua eniin quando 
elTuiiditur, aut abluit, aul irrigat ; effusus esl Ctirisius 
sicut aqua, abluti sunt sordcntes, rigake suiit mentcs *. 
Factum e$t cor meum tanquam cera lique$cen$^ m medio 
untrii md : ventrem suum dicit infirinos in Ec- 
dosia fcua. Quomodo cor ipsiiis fiictum est siciit ce- 
ra ? Cor ipsius Scriplura ipsius , id est , sapieniia 
ilisius quse ciat iii Scripiuris. Clausa eiiim erat 
Scriplura ; ncmo illam inielligcbai : crucirixiis est 
Dnminiis, cl liquefacla est sicut cera , ut omnes 
iiiliriiii iiileliigcrcnl Scripliiram ; nam iiide el ve- 
Ittin tempU scissum est , quia quod velabatur reve- 
katiim est« 

16. [ver$. 16.] Exaridt velut te$ta virtu$ mea : ma- 
giiifice quod dixit , Firmius facium est nomen ineum 
(ie tribulatione. Quomodo eiiim testa ante ignem luol* 
lis est, post ignein foriis; sic Domini noinen antopas- 
sionem conlemnebalur, post passionem honorificatur. 
El lingua mea adhas^t faucibu$ mei$ : quomodo inem- 
lirum illiid in nobis iioii valct nisi ad loquendiim ; 
sic pncdicatores suos , liiiguam suam , dixit ad- 
tiiesisse faucibus suis* ut de inlerioribus ejus ca- 
perent sapientiam. Et in pulverem morli$ deduxi$ti 
nie. 

17. [oers. 17.] Quoniam circumdederunt me cane$ 
multi , concilium malignanlium circumdedit me : ctiara 
videte Cvangelium. Foderunt manu$ mea$ et pedes 
meo$. Tuiic facta sunt viiluera , quorum vuliieium 
cicatrices dubiians discipuius contrecUvit , ille qui 
dixit : iVtsi mi$ero di^to$ meo$ in cicatrice$ vulne^ 
rum eju$ , non credam. Qiiando ei dixit , Yeni , mitte 
manum tuam, incredule ; et misifiiianuni .suain , cl 
claniavit : Dominu$ meu$ et Deu$ meu$! El ille : Qwa 
vidisli me , credidisti ; beati q^i non vident et cre- 
ttunt (Jonn. xx, 25, 27, 28). Foderunt manus mea$ et 
pedes uieos. 

18. [vers. 18.] Dinumeraverunt omnia ossa mea: qiian- 
do pcndens extenlus eral iii ligno. Non poiuit melius de- 
seribi extcosio corporis in ligno, quam ut diccrct : Di- 
•lumeravcrunt omnia ossa mea. 

IQ. [vers. 19.] Ipsi vcro consideraverunt, et conspe- 



ITS 



xerunt me : consideravcrunl , ci non iiitellcxcniiit ; 
conspcxcrunt, et non videruiit. Usquc ad caniein ocu- 
los , non usque ad Vcrbum cor habucruiit. Diviserunl 
$ibi ve$timenta mea : ve^timcnta sua , satramenta ip- 
siiis. Atiendite, fratres. Vestimetita ipsius, sacrainen- 
la ipsjus potueruiit dividi per lixrescs : sed erat ibi 
vesiimentum quod nemo divisit. Et $uper ve$timentum 
meum nu$erunt $ortem, Erat ibi tunica^ dicit evangeli- 
sia, desuper texta(Joan. xix, 23). Ergodecoelo, ergoa 
Patre , crgo a Spirilu sancto. Qu:e est isia tunica , 
nisi chariias , quam iiemo potest diyidcre ? Quae est 
isia lunica , nisi unilas ? In ipsam sors mittilur , ne- 
mo illam dividit. Sacramcnta sibi hxrelici dividere 
potuerunt , charitatem non divisenmt. El quia di- 
viderc iion poluerunt , recesscruiit : illa aulem ma- 
net integra. Sorle obvciiit qiiibusdain : qui b:ib<;t 
hanc, securus est; ncmo illum movet de Eccle- 
sia caiholica ,,er si foris illam incipiat habere « in- 
tromiltitur, quomodo ramus olivge a columba (Gen. 
vni,H). 

20. [ver$. 20.] Tu autem^ Domine, ne longe feceri$ aii- 
ttilium tuum. Ei faclum est : post triduum resurrexit. In 
defetmonem meam aspice. 

21. [vcr$. 21] Erue a framea ammam meam: id est 
a mortc; framca enim gladius esl, ct pcr gladium mor- 
teni intclligi voluit. Et' de manu canis unicam meam. 
Animam meam , unicam meam , caput et corpus r 
Vnicam dixit , Ecclcsiam : de manu , id cst dc po- 
testale c:inis. Qui sunt canes ? Qui canino morc ' 
latrant , ncc intcHigtint contra qiios. Niliil iilis lit , 
et latr.uit. Quid fecii cani transiens viam su:uii ? 
Tanieii iiie lalnit. ^in hitrant cccis octilis , non 
discerncnlcs coiilra qiios nut pro qtiibus , caiics 
sunt. 

22. [ vers. 2i. ] Salvum me fae de ore ieonii : lco 
riigiciis iiostis qiiis sii, circumiens et quxrens squem 
dcvorct (I Petr. v, ^). Et a cornibu$ unicormum humi^ 
litalem meam : uiiicornes non diccret, nisi superhos ; 
ideo subjccil, humilitatem mtam. 

23. [ver$. 23.] Audistis quos passus est, et quid 
oravit, ut eruatur ab isiis : attendamus modo qiiare 
passus est. Modo jam videte, fratrcs , qui noii est iii 
ea sorte , propter quam passus est Christus , quare 
cliristianus cst? Ecce, intelligiinus quse passus est : 
dinumcrata sunt ossa ejnis , irrisus es( , divisa sunt 
vestimenta ejus, insupcr missa esi sors super vestem 
Ipsiiis , circumdcdcrunl illum lurcntcs et saevientes , 
et dispersa sunt omnia ossa ejus , et liic audimus ei 
iu Evangclio legimus. Vidcamtis quare. Chrisie 
Fili Dei, si nolles , non patcreris , ostende nobis fru- 
ctum passionis tuoR. Audi , inquil , fruclum : ego non 
taceo, scd surdi suiil lioinincs. Audi, inquit, frtictum 
qiiare passus sum ista omnia.. iVarrafra ndmen tuum 
fratribm mei$. Vidcanius si in parle narrai nomen 
Dci fratribus siiis. Narrabo nomen tuum fratribus mei$ : 
in medio Eccle$ia! cantabo te, Ftl Iioc inodo. Sed vi- 
deaiiius ipsa Kcclcsia quic cst. Nam dixit : In medio 



* i'.egius Ms. cl vatic, rijati siticntcs. 



* lii Mss. qut cwco morc. 



177 ENARRATIO !N 

EccUsicB cantabo te. Gcclcsiam videamus, proplcr 
i|ii:im passus est. 

24. [vm. 2i.] Qiii timelit Dominum^ laudate eum : 
iibicain{|ue limelur Deiis et laudatur, ibi est Ecclesla 
Clirisii. Yidele , fralres mei, si his dicbus per lotum 
orbem lerrarum sine causa dicilur, Amen et Allcliiia. 
Non ibi timetur Deus?Non ibi laudatur Deus?Exivit 
Donalus , ct ait : Prorsus non timetur, lolus mundus 
periil. Sine causa dicis : Totus mundus periit. Ergo 
modica pars remansit in Afiica ? Ergo non dicit ali- 
quid Christus , unde obluret isla ora ? non dicit ali- 
quid« undeeradicet lingiias ista dicentium? Videamus, 
ne forie inveniamus. Adhuc nobis dicilur, In medio 
EccletioB : de Ecclesia noslra dicit.. Qui timetit Domi' 
num, /ati(/a{^eiim:vidcamus si illi laudaiit Dominimiy 
et intelligamus si de ipsis dicit, et si in medio Eccle- 
siop! ipsorum laudatur. Quomodo laudant Christum , 
qui dicunt : Perdidit lotum orbem lerrarum, diabo- 
lus illi toUiin abstulit, et in parle ipse remansit? Sed 
adhuc videamus , apertius dicat , aperlius loquatur : 
iion sit quod iiiterpreiari , non sii quod suspicari. 
Vniversnm $emen Jacob^ magnificaie eum. Furle ailhiic 
dicuut ; Nos sumus semeii Jacob. Si sinl ipsi , vidca- 
mus. 

25. [vers. 25 ] Timeat eum omne semcn hraeL Ad- 
bac dicant, Nos sumus seracn Israel ; permittaniuSy 
dicanl. Quoniam non sprevit neque despexit precem pau- 
perum : quorum pauperum ? Nondc so prasiinieiitiiim. 
Videamus si pnupercs suiit, qui diciiril : Nos snmus 
justi. Chrisius clamal , Louge a snluie mea verba de- 
lictorum meorum. Sed adhuc dicaiit quod volunt. iV^- 
que ttverlit faciem suam a me, et cum clamnrem ad 
tfimi, exaudivit me. Utquid cxaudivll? ad quam rem? 

26. [ vers, 26. ] Apud te est laus mea : apiid Deum 
posait laudem suam ; docoil non prscsumi iii houiine. 
Adbuc dicant quod volunt. Jani qiiidem ca?peruiit 

, ari« OBpTt propinquare ignis ; non est qui se abscon- 
dat a calore ejus ( Psal, xviii, 7 ). Sed adhuc dicant, 
Et nos apud illum laudem nostram posuimus , el nos 
in nobis non praisumimus ; dicaiit adhuc. /n Ecclena 
magna confitebor tibi : jam liic puto , quia coepit Inte- 
riora tangere. Ecclesia magna quid e^t« Tratrcs? Num- 
quid exigua pars orbis terraruin Ecclesia magna est ? 
Ecclesia magna totus orbisest. Modo siquis velilChri- 
slo contradicere : Dic nobis, tu dixisti, In Ecclesia ma- 
gna eonfiiebar tibi : qux Eccicsia magna? Ad riuslum 
Africx remansisd \ tolum mundum perdidisti : efTudi- 
sti sanguinem pro toto, sed invasorem passiis cs. Isla. 
nos diximus Domino (anquam quiereiitcs , scicntcs 
tamev quid dicturi. Ponamiis nos nescirc quid dicat : 
nonne nobis respondet? Quiescite , adhuc dico uiidc 
nemo dubitet. Esspectemus ergo quid diciiirus est. 
Jaui ego volebam pronuntiare , et non admiitere ho* 
mincs aliud aliquid interpretari, rum dicat Christus : 
In Ecclesia magna, Et la dicis quia in extrema parle 
remansit. Et adhuc audent diccrc, Et nostra Ecclesia 
niagna csl, quid tibi videtnr Bitgai et Tainugade ? Si 

1 Edd., M partem Africm remansisse^ est Ecckna mayia. 
Uitumnamdumt etc Ijocum ad uas. casUgarimus. 



PSALMUM XXI. Yl% 

non dicit aliquid » undc obmulcscant , adliiic dicant 
quia mngiia esi Ecclcsia sola Numidia. 

27. [vers. 27, 28.] Videamus , audiamus adhiic Do- 
minum : Vola mea reddam coram timentibus eum. Qua 
sunt vota sua? Sacrificium quod obtulit Deo. Noslis 
quale sacrificium ? Norunt fidclcs vola qu» reddidit 
coram timentibus eum : nam sequitur, Edent paupe» 
res, et saiurabuntur. Beati pauperes, quia ideo eduiil 
at saturentur : edunt enim pauperes; qui autem ^t^ 
vites sunt , non saliantur, quia non esuriunt. Com- 
cdeiit paiiperes : inde erat piscator ille Petrus, inde 
eral alius piscator Joanncs et Jacobus fratcr ipsius , 
indc cmt etiam publicanus Matihaeus. De pauperibiis 
ipsi eranl, qui comederunt et saturali sunt, lalia passl 
qualia manducnverunt. Coenam suam dedil» passio- 
nein suam dedit : ille satiiratur, quiimitatur. Iiniiali 
sunt pauperes : ipsi enim sic passi sunt, ut CIiris'i 
vestigia sequerentur. Edent pauperes. Sed quare pau- 
peres? E/ laudabunt Dominum qtu requirunt eum. Di- 
vites se laudanl, paupores Dominum laudam. Quaie 
sunt paupercs? Quia Dominuni laudaiit, et Dominitm 
quxrunt. Dominus est divitinc pauperum : ideo inanis 
est domus, ut cor plenum divitiis sit. Divites qusraiu 
unde arcam implcant , pauperes quxrunt unde cor 
impleant : et cum impleverint, laudant Dominum qni 
requirunt eum. Et videle, fratres, qui vere pnupercs 
sunt, cujus rei diviles sint : quia non in arca, non in 
liorreo, non in apoiheca, Vivent corda eorum in stecu" 
lum saiculi. 

28. Ergo attendite. Passiis est Dominns; omiiia 
quse audistis passus est Dominus. Qurerinios quarc 
passusest, et coepit narrare: ^arrabo nomen tuum 
fratribus meis, in medio Ecclesice cantabo te. Sed adhttc 
dicunt, Ista est Ecclesia. Timeat eum omne semen 
Israel. Dicunt, Nos sumus semen Israel. Quoniam non 
sprevit yueque despexit precem pauperis. Adhuc di- 
cunt, Nos sumus. Neqne avertit faciem suam a me :< 
ipse Chrislus Domiiius a se, id est ab Ecclcsia sua, 
qune est corpus i(>sius. Apud te laus mea. Vos ipsos 
vultis laudare. Sed respondenl, Prorsus et nos ipsuin 
laudamus. Vota mea Domino reddam coram timentibus 
eum. Socrificium pacis , sacrihcium charitati^ , sacri- 
ficium corporis sui nonmt fideles : dispclari inde 
niodo non potest. Vota mea reddam coram timenlibus 
eum. Edaiit publicani , edant piscatorcs , mnnducent , 
iiniientur Dominum, pati:iiitur, saturentur. Mortuus 
est ipse Domiuus, moriuntur et pauperes : additur ei 
mors discipulorum morti magistri. Quare?Da inihi 
frucium. Commenwrabuntur^ et eonvertentur ad Domi- 
num universi fines terrce. Eia fratrcs , quid qua:riiis a 
nobis quid respondeanliis parti Donati ? Ecce Psalmus, 
et hic lcgilur hodie, et ibi iegitur hodic. Scribamus iiUuu 
in frontibus nostris, cum illo procedamus, non quiescat 
rmgna iiostra, isca dicat: Eccc Christus passusesueccc 
mercator ostcndit mcrcedcm , ecce pretium quod de- 

* Er., Quid tibi videtur ? Jani etiam audio. Si non d2d- 
tur, eic. ix)v., Qttid tibi videturet nagtdteet ramugadce* Uift. 
vcro, (juid tUn lidetur nagai et Tamugadeo., Forte leg., LO' 
gai ei ramu^ade, vcl, TfMmugnde. inec nitikicnffiaL \^«Qi^ 
iucruni oiivivJi^ ^ V)Qu-aV\«x\s ocsnLY^^. 



l^ & AUGUSTINi 

liaKfiie iniquilas mciidacio suo dclectala cst. Nain mc 
iinn muvit, cui ex hoc proinissa csi inerces major in 

CCBliS. 

13. [ven. 13.] Credo videre bona Domini^ tii terra 
viveniium : et quoniam h.-ec prior passus esi Domiiius 
incus; si ego quoquc linguas morientium * conte- 
innam (Os cnim quocJ menlilur occidil animam [Sap, 
1, 1i]), credo videre bona Domini in terra viventium , 
iihi iiiillus est falbilati locus. 

14. [vers, U] Susline Dominum, viriliter age : et 
conforleiur corluum, et sustine Dominum, Scd quando 
istud eril? Arduum esl morlali, lardum est amanti : 
sed audi iion rallacem vocem diccnlis : Sustine Domi" 
num, Tolcra usiionem renum viriliier, ct ustionem 
rordis foriiUT : non tibi negatum piilcs, quod non- 
diini accipis. Ne «lespcnilione deflcias, vide quia di- 
ciuin cst : Sustine Dominum, 

ENARRATIO II. 

SEnMO AD PLEBEM. 

1 . Dominns Deus nosler alloqiiens el consolans nos, 
profeclo quos respicit ex jiisto judicio suo insudore 
\tillus nostri panem manducare {Gen, in, 19), ex iio- 
liis nobis loqui (lignatur, ut ostend^U quia non solum 
cst condilor noster, sed et habilator. Voces isue 
Psalmi, quas audivimus, et ex parte cantavimus, si 
dicamus quod nostrsc sint^ verendum est qucmad- 
modiiin vcnim dicamus : suiil enim voces magis 
S)Mrilus Dei quam noslr;e. Rursum si dic;imiis nosiras 
iion csse, profecto mentim:ir. Non enim est gemilus 
jiisi laboranlium : aut omnis ista vox, qu% hic sonuit, 
piena doloris et lacryniarum, potest esse ejus qiii 
iiunquam potest esse niiser. Dominus ergo miseri'- 
cors, nos miseri : misericors loqui dignalus miseris, 
tlignalur etiam nti in ipsis voce miserorum. lla utrum- 
que vcrum est, et nostraqi essc vocem, ct nostram 
iion esse ; et Spiritus Dei esse vocem, ct ipsius noii 
esse. Spiritus Dei vox est, quia ista nisi illo inspi- 
lante non diccremus : ipstus autcm non est, quia ille 
iicc iniscr est. nec laborat. Istc aul^m voces misero- 
riiin et laborantium sunt. Hursus nosine sunt, quia 
voccs sunl indicantes miseriam nosirain : item non 
Mint nostnc , quUi ex dono ejus vcl gemere mere- 
luiir. 

% [vers, i.] Psalmus Dnvid priusquam iiniretur, 
Moc habet litulus Psalmi * : Psalmus Duvid priusquam 
liniretur, hoc est, priiisquain ungerctur. Unctus e^t 
eiiim ille ul rex,(I Reg. xvi, 13). Et solus » tunc un- 
gcbaiur rcx, et saccrdos : duae ist^e illo tempore 
uiiclx pcrsonx. In duabus pcrsonis prxflgurabatur 



» Edilio Lov., sic eqo quoque : dissentienlibus cajteris li- 
I rb. Et mox cum cdltione Fx. habebat, linguas mentien'' 
tiim. sed verius Msi;., morientiumn qua vocc per aiililhe- 
niin ad viventium^ usus fiiisse Augusiinus intelligilur ex 
itlis vcrbis : os inim qnod menlUur occidit anitnam. 

* in Edd. deerant ha»c verha, vet gemere meremnr, 
PsaUnus Darid priusquam limretur. Hoc Imbet titulus 
Fudmi : quae uuueciin Mss. auctoritate restiluuntur. 

* sic vatic. codex , et cfiiinque GaUtc. Mss. Edd. vcro fo- 
rehant : Unctus est enim itle itf rex et sacerdos. Tunc im- 
gebatwr, eic 



EPISCOPI 200 

riiturii^ uiiiis rex et saccrdus, atro<ioe muncre unus 
Cbristus, et ideo Christiis a chrismate. Non solum 
autem caput nostrum unctuin est, sed et corpiis ejiis 
nos ip i. Rex aiitem est, quia nos regit et ducit ; sa- 
cerdos.quia pro nobis interpellat ( Rom, viii, 34). E 
quidem solus ille sacordos U\\h extitil, ut IpM 
esset etiam sacriGcium. Sacrinciuin obtulit Deo non 
aliud quaro seipsum. Non cnim invciiirct pra^ler se 
mundissimam rationalem viclimam, tanqunm agniM 
immaculaius Tuso sangiiine siio red'meiis nos, coa- 
corporans nos sibi, Taciens nos inembrj sua, ut in illo 
et nos Chri.>tus essemus. Ideo ad omnes ChriHtiaiiot 
perlinet unctio : prioribus autein Veteris TcstaineiiU 
temporibus ad duas solas pcrsonas pcrtinebat. Ihde 
autem apparet Cbrisli corpus nos esse, qiiia oinnes 
ungimur : et omnes in illo et Christi et CbrisUis sii- 
miis, quia qumlammodo totiis Christus caput ei cor- 
pus est. Unctio ista perflciet nos spirilualiler in illa 
viia, qiix nobis promittitur. Est autem haec vox desi- 
doraniis illam vitain ; est vox quaedam desideraitlis 
graiiain Dci, qu:p in nobis in fine perncietur ; idco 
dictiim cst, Priusquam liniretur. Ungimiir cnim niodo 
iii sacramcn:o, et s icramcnto ipso prxllgiiraliir quid- 
dam quod futuri suraus. El illud noscio quid Cutunim 
i.ieflabile desiderare dcbcnius, ct iii sacramento g(y- 
mcre , ut in ca re gaudcamus qux sacramenlo pro:'- 
monstraiur. 

3. Ecce quid dicit : DominUs illuminado mea^ et sa- 
lutaris meus, quem timebo? ille nie illiimmat, recedant 
teiiebne ; ille me salvat, reccdat inHriniias ; ambulans 
iu Iiimine Grmus, quem timebo? Noii enim talein sa- 
luicm dat Dcus, qux ab alitiuo possit extorqueri ; aui 
tale lumen est, quod ab aliquo possil obtenebrari. Do- 
minus illuminans, nos illuininali ; Dominus salvaiis , 
nos salvati : si ergo ille illumiiians, nos illuminati ; ct 
ille salvans, nos salvaii ; pro^tcr ipsum nos tenebroB 
et innnnitas. Ilabentes autem in ipso spcm certnm ct 
flxam ei vcram, quem timebimus ? Dominus illiiini- 
natio tua, Doiniuus salutaris tuus. Inveni potentin- 
rcrti, et time. Ad potcntissimiim omnium, ad omnipo- 
tcnlem, sic pertineo, ot ct illuminct me, el salvct 
me, nec timeo aliquem praetcr ipsum. Dominus pro- 
tector vitce meas^ a quo trepidabo ? 

4. [vers. 2.] Dum appropinquant super me nocenles. 
ut edant cames meas : qui tribulant me inimici md^ ipsi 
infirmati sunt, et ceciderunt. (taqiie ego qtiid timebo, 
aut qucin timebo? ego qiicm irepidabo, aut qiiid ire- 
pidabo?Qui me pcrscqiMiniur, ipsi infirmantur, ipsi 
cadunt. Quare aulcm persequundip? Dt edant carnes 
meas. Qua5 suiit cariies mei; ? Camales alTecius i«i'i. 
S:cviant pcrsequendo, nihil in me moritur ntsi inor- 
tale. Erit in mcaliqoid, qno perseculor pcrvenirenou 
possit, ubi habitat * Dcus nieus. Maiiducent carnes 
meas : flnitis carnibus spiritus ero, et spiritaaJis. Et 
qiiidcm tantam saluiem mihi promittit Dumiims iiieos, 
ut etiam modo ista caro mortalis, qa» videtur {fern 

* Rcgius n vaiic. Mas., ibi^iabuaU 



mitii ' manibu$ perscquenliuin, non pereat in ?eler- 
niini; sed quod demoiislrnturo cst in capite meo re- 
«urgente, hoc omnia mcmbra sperent. Quem timcat 
aniroa roca, quam inbabilat Deus ? Qucm timeat caro 
iiiea, cum corruplibile hoc iiidu6rit incorruptionem ? 
Vultts nosse quia cnrnes illj manducant, qiii nos per- 
sequantiir, nec ipsi autem carni nostnc meluendum 
est ? Sminatur corpus ammale^ turgel corpus Bpiri" 
tuaU (I Cor. xv, ii). Qiianla autem fiducia debet esse 
in eo qui novit dicere : Domlnui iUuminatio mea, et 
iaUUarts meus^ quem limebo? Dominus protector vitm 
fmem, a quo trepidabo ? Protegilur imperator scutalis , 
el non timel; protegitur a mortalibus mortalis, el 
•ecums est : protegitur mortalis ab immortali, et ti- 
mebit et trepidabit ? 

5. [vers. 5.] Quanta autem Gdiicia debeat essc in 
eo^ qiii ista dicit, audtte : Si consistant adversum me 
eaitra^ non timebit eor meum. Gastra muniia sunt, sed 
quid muniiius Dco ? Si exsurgat in me bellum, Quid 
mibi facit belluin ? Potest mibi aurerre spcm meam ? 
polesi roibi auferre quod dat Omnipotens ? Siciit iioii 
\liicitur qui d:it, sic non auftTtur quod dat. Si auferri 
potesi datum, viiicilur dalor. Ergo nec ipsa quae tein- 
poraliter accipimus, aurerre nobis quisquam polest , 
fratres mei, nisi solus ille qui dedit. Spirilualia quoe 
donal, non nuferet, nisi tu dimlseris * : carnalia vero 
el temporalia ipse aufert ; quia el quisquis alius au- 
fen, ipso donante potesiatem, aufert. Novjmus hoc, 
etlcgiinus in libro Job, quia nec ille qui videtur quaii 
maximam babere potestaiein ad icinpus diabolus, po^* 
tesl aliquid nisi perinissus {Job i). Acccpit potcsta* 
lcm in inlima, et amisit maxiina et sumina. Et noii 
estista potestas irati, sed pcena damnaii. Nec ipse 
ergo potesi babere aliquam potesiatcm, nisi permis- 
sus. Eriii Hlo libro babes qiiem commcmoravi, et in 
Evaiigelio Dominus dicit : Uac nocte postulavil Sata- 
tiM^ ut vos cribraret • sicut triticumj et ego rogavi' pro 
U^ Petre, ne deficiat fides tua (Luc. xxii, 31). Perinil- 
titur autem aut ad poenam nostram, aut ad probatio- 
neui. Ergo quia nobis nemo potcst auferre quod dai 
Dcus, nbn tinieamus nisi Deum : quidquid aliud fre- 
nuicrit, quidquid aliud superbierit adversus nos, non 
limeal cor nostrum. 

6. [vers, 4.] Si exsurgat in me bellum^ in hac ego 
spettbo, In qua ? Unam, inquit, petii a Domim. Femi- 
nino gencre nppellavit quoddam benellcium, tanquam 
dicerel, Uniim peiitionem. Et quomodo solemiis lo- 
qoentcsdicere, verbi gratia, Diias habes ; iion diciiiius 
Duchocmoreloqucndi usa esiScriptura : l]nam, mquit, 
pelki a DominOj hanc reqmram. Videamus quid petil 
qui nibil timet. Magna securitas cordis. Vultis nihil 
limere? Hancunam petite, quam unain petitqui nihil 
timet, anl quam petit ut nibil timcal ? Unam^ inqiiii, 
pelH a Domino^ hanc requiram. Iloc hic agitur ab eis 
qui bene ambulant. Quid cst hoc ? quie cst illa una ? 
ilt inkabitem in domo Domini omncs dies viue mc(B. 



, * Quinque Mss., perim. 

* Tres Bdss., nisi tu deserueris. aIU duo, nisi tu desmes 
misereri. 

* Qoatuor ftis9., ui vos vexaret. Alii deceoi, vexaie vas. 

Patrol. XXXVI. 



ENARRATIO IN PSALMUM XXVI. m 

Haec esl una : domus enim ea dicitur ubi sempcr ma- 
nebimus. In ista .percgrinatione'dicitur domus, simI 
proprie taberiiaculum appcllatur : Uibcrnaculuni pcM • 
egrinantiiim, ct quodammodo militantium, el advcrstis 
hostem pugnantiiim est. Quaudo crgo tabornnculuiu 
est in hac vita, manifcstuin est quin est et hostis : 
nam sirnul habere tabernaculn, Iioc est esse coiiiU' 
bernales ; et nostis hoc nomen esse militaiitium. Ergo 
liic tabernaculum, ibi domus. Sed et hoc tabeniacu* 
lum interdum per abusiouem vicinilalisdiciturdomus, 
et domus aliquando secundum eumdem roodum dici- 
tur tabernaculum : proprie tamcn illa domus, hoc 
tabemaculiiin. 

7. Quid autem acturi simus in illa domo, habes 
cvidenler expressissc alium psalmuro : Beati qui /ia6i- 
tant in domo tua, in scecula sceculorum taudahunt te 
{Psal. Lxxxiii, 5). Hac iste, si dicenduro est, cupiditate 
ardens, et amore isto aestuans, desiderat omnes dies 
vitx sux in domo Domini habitare : in domo Domini 
onines dies vitne siix, non quasi finiendos, scd aiter- 
ncs. Sic enim dicuntur dies, quomodo anni, de quibuf 
dictum est, et anni tui non deficient {Psal. ci , 28). 
Nam dies vitac xtcrnae unus dies est sine occasu. Hoc 
crgo dixit ad Dominum, Concupivi * hanc, Unam pc- 
tii, Haiic requiram. Et quasi diceremus ei, Et quid 
ibi facturus es ? quae ibi delectatio tua ? quod avoca- 
menturo cordis? quae illae deliciae, unde gaiidia sup- ' 
pelent? Non enim ibi perdurabis, nisi fclix eris. 
Felicitas autcm illa undc succedet ? Habemus enim 
bic felicitates divcrsas generis humani, et miscr quis- 
qiie dicitur quando illi subtrahilur quod amat. Amaiil 
ergo horoines diversas res ; et quando quisque quod 
amat habere vidctur, felix vocatur. Vere autcm felix 
est, non si id habeat quod aroat ; sed si id amet quod 
amanduro est. Multi enim hiiseri magis habendo quod 
amant, quam carendo : amando enim rcs noxias mi- 
seri, habendo sunt miseriores. Et propiiiiis Deus , 
cum male amainus, negat quod amamus : iratus 
autem dat amanti quod inale aroat. Ilabcs evidcnler 
diceiitero Apostolum : Tradidit illos Deus in concu» 
piscentiam cordis eorum {Rom. i, 2i). Deditergo quo'l 
ainnbant, sed dniniiaiido. Habcs rursuni negnntein 
pelituin : Propter quod ter Dominum rogavi, inqiiit, ut 
auferret eum a me (stimulum videlicet carnis), et di.xit^ 
mihi : Sufficit tibi gratia m$a ; nam virtus in infirmi- 
tate perficiiur (II Cor. xii, 8 et 9). Ecce illosdedit in 
concupi.sceiiiiaiii cordis corum ; Paulo apostolo nega- 
vit quod oravit : illis dedit ad damnationem , huie 
ncgavit ad sanitiitem. Cum aulcm id amamus quod 
viilt Deiis ul amemus, procul diibio daturus est nobis. 
Hcc cst illa una, qnx debel amari, ut babitcmus in 
doiuo Doroini per omnes dies vilse nosirx. 

8. Et quia in istis terrenis habitalionibus, diver&it 
deliciis et volnptalibus horoines oblectantur, et unus* 
quisque in ea vult doroo habiure , ubi non habe»t 
quod oflendal animuro, ct habeat mulu qwe dele- 
ctcnt; si autcm subtralinntur ca quae deleciabant, 
vull homo uudecumque migrare : intcrrogemus quasi 
1 Duo siss. YtUc. et Reg., a Dornxno conciipiou 



179 S 

dit, sanguis ejiis fusiis cst. In sacco fcrebat prciiuiii 
iiosiriiiii : perciissus esl lancea , fusus est saccus , et 
niannvii preli^iiii orliis lerrarum. Quid mibi dicis , o 
li.Tre;ice? Non esl prelium orbis lcrraruin? Africa sola 
mleuipia e^t? Non audcs dicere : Tolus orbis redeiii- 
plus est, sed periit. Quem invasorein passusest Chri- 
•tus, iil perderel rein siiam ? Ecce eommeniorabtmtur^ 
U eonvertentttr ad I>omwum unmrii fines terrce. Adiiiic 
Raiicl le, el dicai. Si dicererlines terrae, et noii di- 
4Beret universi fines teme ; dicere habcbant , Eccc lia- 
beinus Aiies terru^ iii Maiiritania. Univeni fines lerras 
dixit : hxrcticc , univerii dixit ; qtia exiturus cs , iit 
evadas quxslionem? Non habes qua cxeas, sed babes 
qiio intres. 

%9. [ver$, 29.] Rogo vos, nolo inde disputare, ne 
dicitiir, quia seriiio meus nliquid valet : Psalmum 
atlendile, Psahnum legite. Ecce Cbrislus passus esi , 
sniiguis ejus fusus esl : ecce redeinplor noster, ccce 
prctiiiin nostrum. Qiiid emit, dicaiurmibi. Quid in- 
tern>gamus?Quid si inihi aliquis dicat : slullc, qnid 
iiiterrogas?Codic(Mn portas, ibi liabes iinde einit, ibi 
qtinf!re quid cmit. Eccc ibi habes, Cotnmemorubwttitr^ 
et eonverleniur ad Dominum univertii fines terras. Fincs 
enini tcrrx Goinmemorabuntur. Sed b.Treiici obliii 
tfUnt, ct idco audiunt omni aniio. Putas ibi poiiiiiii nu- 
ros, quando Icctor ipsorum dicit : Cotnmcniornbtttttnr, 
et iifttvertentur ad Dotninum untversi fiiies terrce? Eia , 
forto iinus versus est : aliundc cogitabas , ciiui fralru 
tuo (abulabaris, quando illud dixit : allcndc, quia re- 
petil, ct surdos pulsat : Et adorabunt in cotispeclu ejns 
uuiverseg patricR gentium, Adbiic surdus est, non andit, 
piilselur ileriiin : Quoniam Domini est regtium, et ipsc 
dendnabitur gcntium. Trcs istos versus teiiele, fialres. 
Hodie cant^tti siinl el ibi , aut forte delevernnt eos. 
Creditc inibi , fratres mei , ita ;estuo , ita viin patior, 
iit mirer ncscio qiiain surditaicin et duritiam cordis 
ipsoruin , ut ati<|uan4lo diibitcni iitrum babcant illud 
iii codicibns. Hodie curriint omnes ad ecclesiain , ho 
die oniiies iiiienii audiunt Psalinum, oniiies suspeiiso 
corde audiunt. Sed fuc quia tion sunt inlenti : uuni- 
quid untis versus cst , Comtnemorabutittirf et convcr^ 
teniur ad Donunutn universi fines ferr<F.^Evigilas, sed 
adhiie fricas oculos : El adorabunt in conspectu ejns 
universce patri(e gentium. Excuie somnum, adhuc gra- 
varis, audi : Qttoniam Domini est regnum, et ip$e domi^ 
nttbitur gentium. 

30. Si est adhuc quod dicant, nescio : litigent cuni 
Scripturis, iioii nobiscuni. Eccc codex ipse, contra 
HUitii certent. Ubi ost lingua, Nos servavimus Scri- 
piuras, ne arderent (a)? Servatx sunt, unde tu ar- 
deas. Quid servasti ? Aperi , lcge : tu servasli , ct lu 
oppiignas. Quid servasti a flainma, quod delere vis 
lingua? Non crcdo, iion credo quia servasti : prorsus 
iion credo, noii servasti. Verissiroe dicunt iios^ri, 
quia lu tradidisti. Ille probatur traditor, qui lccto 
lestaincnlo non scquitur. Ecce legitur, ct seqtior ; 
ijcgitur, cl recusas. Cujus inanus misit in flammam ? 

(ci) Donatistaeaacroscodices a se scrvatos, u oostris vcro 
irMdiios diccimt. 



AUr.USTIM EPI6C0P! !86 

Qui credit, cl sci{iiilur; an qui dolet quia ast qiio<l 
legatur? Nolo scire quis scrvaverit : undecuinqiie 
iiiventtis cst codex , testainemuin palris nostri cxiit 
de qualibel caveriia : nescio qui fnrcs lollcre volctiaiit, 
iicscio qui per^ecntores iiicciidcre volebanl : unde- 
cumque prolalnm est« legatur. Qiiare litigas? Fmires 
suiiius , qiiare liligamus?Non intcstatus morinus est 
pater. Fecit tesUiineiilnm , et sic mortuus est : mor- 
ttiiis csi, et resurrexit. Tanidin contendiiur de iL-cre- 
dilatc inorluorum , quamdiu tcstamcntum pi-nfrratnr 
in pitblicum ; el cum leslamciiiuin prolatuin fuerit in 
publicum, taccnt omnes , ut tabul.-e aperiaiiluc ct re- 
cilenlur : jtidex inlenlus audit, advocaii silcnt , prx- 
cones silenliuin faciunt, universns populus snspeiisus 
csl , ut leganlur verba niortui , iion sciitientis in nio- 
numento. Ille sine sensu jacet in monumento, cl va- 
Icnt verba ipsius : scdet Christus in conlo , ct coiitra- 
dicilnr tesCamcnto ejus? Aperi, Icgaintis. Fralres 
sumtis. quare conlendiiuus? Placelur animiis noster, 
noii siiie teslaroento nos dimisit pater. Qui fccil 
t< siauientum, vivit in cciernum : audit voccs nostras, 
agiioscit stiam. Lcpaiuus, quid liligamns? Ubi inven- 
la fucrit i])sa Ii:credilas, ipsnin lcneamus. Aperi testa- 
inontnm, lege in priuio c^ipilc ipsius Psalicrii, Postulm 
a ttic (Psal. n, $). Sed quis dicit? FortenonCbristus. 
Ibi liabes, Doinittus dixit ad me, Filius meus es /«, 
ego liodie genui te (Ibid., 7). Ergo Filius Dei dicit, vel 
ad Filiuni suumPaterdicit. Ergoquiddicit adFiliuni? 
Po6tula a ttte , et dabo libi gentes hccreditatetti tuatn , et 
possessionetn tuam fines terrce, Solct fleri , fratres , ut 
quando quxrilur de possessione, qu;eraiitur afGncs. 
InttT afrmcs illiim et illum , quxTilur hxres , aut cui 
dtmalur, aut qui emil. Inler quos affines quxritur? 
Inlcr illura el illum possideiiles *. Qui dimisit onuics 
riiics, iiullos dimisit affincs. Quocumque te verlcris, 
Cbristus cst. Fincs terra? Iialies hxreditalcm, huc vc- 
ni, toiam inecum posside. Qtiare liligahdo vocis ad 
partem? lluc veni : bono luo vinceris, lotuin babebis. 
An adhiic cdumniaris? Ego jam testamculum lcgi, et 
tu calumniaris. An adbuc calnmniaris, quia fiiics 
ternc dixit , non dixit oinnes fines terrx* ? Leganius 
ergo. Quomodo leclum est? Coittmemorubutittir, et 
convertentur ad Dominutn universi fines terrm. Et ud- 
orabunt in conspectu ejus universce patria: gentium. 
Quoniam Domini est regtium , et ipse dominabitur 
gentiwn. Ipsius est, non veslrum. Agiioscile Dotni- 
Duin : agiioscitc possessionem Domiiii. 

51. Sed ot ■ vos, quia privata vcslra vuliis possi- 
derc, et non cotnmuni com Cbrislo unitate; dominaii 
eniin viiltis in lerra, noii cum illo in coelo regiiare , 
possidelis domos vcstras. Et aUi|iiaiido venimus ad 
illos dicenles, Qu:rramus verum, invcniamus vertim. 
El illi, Vos lenetc quod lenetis : ovcs luas habes, 
ovcs incas babco ; noli molestus essc ovibus mcis , 
qiiia et ego non siim molestus ovibus luis. Deo gralias: 
mex suiil ovcs , illius sunt ovcs : Cbristtis qiiid 



» lii pleiis(inc Mss., possidentis. 

» 1'lures proba; noUc Mss. loco, Sed etvos, bubent, S^dat 
tw, quia privata ves^ra, elc. El quidani, sedete roi. 



> 



m : ENAUR\IIO l.V 

einti? Imo nec mea^sliil* nec Uix : sed illius sini f|ni 

iltus emit, illius slnt qui illns signavit. Nrquc qui 

planlai estaliquid, neque qui rigal, sed qui increuien- 

tiim dat Dcus (I Cor, ni, 7). Quarc liabeo meas,habes 

lu tuus ? Si ibi est Ghrisius, illo eaiit mex , quia non 

siinl mcae : si bic est Christus, luic eaiit tu:e, quia 

non sunt tu:c. Propter posscssiones osculentur nobis 

capul et manus, et pcreant ' filii alieiii. Non est mea 

possessiOy iuquit. Quidesthoc? Videamus si non est 

lua possessio, videamus si non illani libi viiidicas. 

Egonomini Gbristi iaboro, tu nomini Donati. Nain si 

Chrislum attendas, ubique est Chrislus. Tu dicis, 

Ecce bic est Cbrislus {Malth. xxiv, 25) : egodica, 

Per lotum esi. Laudate, pueri, Dominuin, laudale 

nomen Domini. Unde laudant? Usquequo laudant? 

A solis ortu usijue ad occasum laudate nomen Domi- 

ni {Psal. cxii, 1). Ecce quam Ecclesiam oslendo, ecce 

quid eroit Christus, ecce quid redemit, ecce pro quo 

sanguinem dedit. Sed tu quid dicis? Et ego illi colli- 

go. Qui mecum, inquit, non colUgit, spargii {MuHh, xn, 

50). Dividis unitatem, possessiones luas quaeris. Et 

quare habent nomen Cbristi ? Quia ad derensioiiem 

possessionis tux litiilos Chrisii posuisti. Noniie hoc 

faciunt nonnulli in doino sua ? Ne domiim ipsius in- 

vadat aliquis potens, ponil ibi tilulus potenlis, titulos 

meiidaces.lpse vult esse possessor, et fruiitem domus 

su2e vult de tilulo alieno muniri ; ut cum titulus lectus 

fuerit, conterritus quis potenlia nominis, abslineat se 

ab iiivasione. Fecerunt illud, quando Blaximianistas 

damnaverunt. Eg^runt apud judices, et 6onciliuin (a) 

suum recitaverunt : tanquam tilulos ostendeiites , ut 

episcopi viderentur. Tunc judex interrog:iYit : Quis 

bic alter episcopus est de parte Doiiati? Respondit 

Ofliciimi : Nos non novimus nisi Aureliuiii catholicum. 

Timentes illi leges , non respondcrunt nisi de uno 

cpiscopo. Ilii autem ut audirenliir a jiidicc, nomen 

Clmsti imponebant : in possessione sua titiiios illius 

imposuerunt. Bonus cst Dominus, qui iliis paic:a, et 

ubi invenerit titulos suos, vindicet lllud possessiont 

snx. Potens est misericordia ipsius, qui illis illud fa- 

ciat, quoscumque invenerir nomen Cbristi porlare, 

congregel illos. Et vidfeie, fratres, quando pntens 

aliquts invcnerit titulos suos, noniif' jure rem sibi via* 

dicat, et dicit, Non poneret tilulos ;neos, nisi resmea 

esset? Titulos meos posuit, mea res est : ubi nomen 

ipeum invenio, meuin est. Numquid titulos mutat? 

Tilulus qui erat, ipse est : possessor mutatur , titulus 

non routatiir. Sic et qui baptismum babent Cbristi , si 

▼eniiuil ad unitatem, noii mulamus tiiulos, aut dele- 

mus titulos ; sed agnoscimus titulos regis nosiri, titu- 

los imperatoris nostri. Sed quid dicimus ? domus 

fliiseVa, ille te possideat cujus titulos babes ; Christi 

litulos babes, noli esse Donati possessio. 

32. Multa diximus, fratros ; sed illud de memoria 
veslra iion recedat, quod hodie legitur. Ecce iterum 
dico , et sappe dicendum est : per ipsum diem , id est 
per sacramenta hujus diei conslringo vos, ut non vo- 
llis exeal de cordibus. Commemorabuntur ^ et comer- 
* .sex &iss., pergant. 
(a) Bagaiiaiiuiii, auoi 504. 



PSALMU.M XXII. ,^ 

lenlur ad Dominum umversi /ines tcrra:. Et adorabunt 
in conspectu ejus universae patrias genlium. Quoniam 
Domini cst regnum, et ipse donunabitur gentiuw. Coiitra 
t:»in aperuimet manifcsiedeinoiistraiani possessionem 
Cbristi, non audiatis verba calumniatoris. Quidquid 
coniradicunt, homines dicunt : hoc autcm Dcus 
dicit. 



IN PSALMUM XXII 

ENARRATIO. 

• Psalmus ipsi David, 

i. [vers. i.J.Ecclcsia loquilur Cbristo : Dominus 
pascit me, et nihil mihi deerit, Dominus Jesus Chri^tus 
piislor nieus est, ct nihil mihi decril. 

2. [vers. 2.] 7n hco pascuce ibi me coUocavit : in 
loco pascuae incipientis ad fidem * me pcrduceiis , ibi 
me nutriendum collocavit. Super aquam refectionis 
educavii me : siiper aquam baptismi , quo reficiuii- 
inr qui integriiatem viresque amiserant , educavii 
me. 

3. [vers. 3] Animam meam eonvertit. Deduxit 
me in semitis justitia, propter nomen suum, Deduxit mc 
in aiigusiis itineribus. quae pauci ambulant , justiiia; 
suae; non propler meri;um nieum, sed propternomea 
suum. 

4. [vers. 4.] Nam el si ambulem in medio umbrm 
moriis : iiam et si ambulem in medio viiai hiijus, qu:e 
unibra mortis esl. Non timebo mala, quoniam tu me- 
cum es : nun timebo mala, quoniaintu habiias in corde 
nieo f»cr fidem ; et iiunc meciim es, ut posl unibrjm 
niorlis cliam ego siin tecum. Virga tua et baculus tuus^ 
ipsa me consolata sunt : disciplina lua tanquam virga 
ad grcgein oviuin , et tanquam baculiis jam ad gran- 
diores filios et ab aiiiinali vitaad spirilualem crcscen- 
tes, ipsa ine non aHflixerunt, magls consolata sunt ; 
quia nicmor es mei. 

5. [vers. 5.] Parasti in conspectu meo mensam. , 
adversus eos qui tribulant me : post virgam autem , 
qua parvulus et animalis in grege pascuis erudiebar! 
post illamvirgamcumessecoepisubbaculo, parasli 
in conspectu mco mensam^ut non jam lacie alar par- 
vulus (i Cor. in, 2), sed major cibum » sumam, fir- 
inatus adversus eos qui tribulant roe. Impinguasti in 
oieocaput meum: lajlificasti laDtitia spiriiuali mentem 
meam. Et poculum tuum inebrians quain urceclarum 
est {a) ! et poculum (uum oblivionem praestans prio- 
rum vanarum deleckitionum , quain praecltrum est ! 

6. [vers, 6.] Et misericordia tua iubsequetur me 
omnibus diebus »i/(p mefiP : id est, quamdiu vivo in 
bac morlali vita, non tua, sed mea. Utinhabitem in 
domo Domini in longitudinem dierum : subsequelur 
autem me non bic tantum, sed etiam ut iohabitem in 
domo Domini in xterniim. 

* Edd., /n/lwm, Psalmus, etc. Abest, infinem, a Hss. et 
a sacris Bibhis. 

* veius oodex Corb., a pde, 

' f:<J(J., sed nmforem cibum sumam. Aliquot Mss., nuuo- 
res cibos. Alii plures : nu^or cibum. 
{n) nu hac paru vtirs. & nV\<^ Y\v>tt . v^-xV yw^\iAV 



iS.l 



IN PSALMUM XXIII 
ENARRATIO. 

PialmM ipsi David, prima sabbati. 

1. [vers, {,] rsalmiis ipsi David, de cl|riricatioiie 
ct resiirrectioiic Doiuiiii, qiix mntutino prim:e sab- 
bati facla est, qiii jain dics dominicus dicitur. 

2. [vers, 2.] Domini est terra et plenitudo ejus, or- • 
bi$ lerrarum et universi qui habitant in ea ^ : cum cla- 
rincatiis Dominus annuntiatur iii fideni omnium gcn- 
tium , el univcrsus orbis Lerrariim fil Ecclesia ojns. 
Jpse super maria fundavit eam : ipse flrmissime sia- 
bilivii eam super omnes (liictus stcuU hujus, ut ab 
ea superarentur , nec nocercnt ei. Et super flumina 
praparavit eam : flumina in inare fluunt, et cupidi 
liomines libiinliir in sspculum ; cliani istos siipcnU 
Ecclesia qnx devietis per Dei gratiam cu))iditatibus 
S3Dcularibus ad recipiendam immorUilitalem cbari- 
talc parata est *. 

5. [vers. 5.] Quis ascendet in montrm Domini? <{ins 
nsorndet in aHissimam justitiain Domini ? Aut quis 
siabit in loco sancto ejus ? aiit quis permanebit in eo, 
quo ascendet ,super maria fundato et super flumina 
pneparato loco ? 

4. [lyfs. 4.} Innocens manibus et mundus corde : 
quis crgo illuc asccndet, ct permaiiebit ibi , nisi in- 
nocons \n operibiis, et miindus in co};iinlionibus? 
Qui non accepit in vano animam suam : qiii non in 
rrbus non pcrmaitentibus depulavit animain suain , 
Kcd cam immorlalcm sentlens, a^tcrnitalcm slabilein 
aiqiie ineommulobilem desideravit. Et non juravit 
proximo suo in dolo :et ideo siiie dolo, sicut sim- 
j»licta ct non fallentia suiit aeterna , ita se prxbuit 
proximo suo. 

5. [vers* 5.] Hicaccipiet benedictionem a Domino, 
et misericordiam a Deo satutari suo. 

6. [vers. G.] Hiec est generatio quasrentium Domi- 
iium : sic enim nascuntur qui qiuerunt eum. Qua^ 
rrntinm faciem Dei Jacob (a) : qua^riintautem facicm 
Dci , qui posteriiis nato priinatum dedil. 

7. [vers. 7.] ToUite portas principes vestri • : qiii- 
oumque principatum iu beminibus quopritis, aiifcrte, 
iic impediant, aditus quos vos statulstis cupiditatis ct 
iimoris. Et eievamini porta oiternales : et elcvamini 
adiius actemae vita>, reniinliationis socculo ct conver- 
ftionls ad Dcuro. Et introibit rex gloriw : et introibit 
rex, in qiio sine superbia glorieniur ; qui superatis 
portis mortalitatis, et patefactis sibi coelestibus, im- 
filevit quod ait : Caudete, quoniam ego vici sacutum 
(Joan. XVI, 53). 

8. [vers. 8.] QuisestisU rex glorias? pavel admi* 
rans natura roortalis , ci qua^rit , Quis est iste rex 
^lorim ? Dominus fortis et potens : quem lu inflrmum 
ei oppressuin putasti. Dominus potens in beUo : con- 

* Edd., in eo. At Mss. coosunter feruot, ra ea. 

* sic Mss. Edd.vero, immortaiimis claritatem parata esL 

* Edd., vestras. Uss. vero constaater , vesln : eii^^MQ 
eliaiii Augustinos in epist. 237, n. 8. 

(a) DiapBalma. 



S. AUGUSTLM LPISCOPI i^ ,. v i^i 

ir< cla cicatriccs , et sCntie|t|)Biiaifttas, cl iinmoruli- 

tati ro^ditatn infirinitatcin humnnam. Pcrsoluta cj»i 
qiix deboUitur terris, ubi cum morle bcIiigcraLi csl, 
clarilicatio Domiiii. 

9. [vers. d-] ToUite portas principcs vestri : biiic 
jam pergatiir in coeluin. Exchnnot itcram prophetK-a 
luba : Toliiie portas, eiiam coclcsies priucipcs, quas 
babeiis in aiiimis lioniinum qui adorant inilili:im 
coeii (IV Reg. xvii, iC). Et elevammi porias aiten-nales : 
et elcvamini port» ?cicriia! inslltiae, cliaritatis et c;i- 
^titatis, pcr quas aninwi diligil uuum veriim Deiiin, ei 
non fornicnlur sub iniilli]» qui appellanlur dii. Et ut" 
troibit rex gloriee : el introibit rex glori£, ut ad dexte- 
ruiu P.ilris intcrpeilcl pro nobis (Rom. viii, 34). 

iO [vers. iO.] Qais est iste rex gloria:? quid cl tu 
priucops potestalis aeris bujns miraris, cX qii:pri$,, 
Quis cst isie rex gloriai ? Oominus virtutum ipS'^ est rcx 
gloriw : et jain vivificato corporc, sitpra le pergit iilc 
teiiialus; snpra omiies Angclos leiKlii, ab angolo pniv 
varicatore ille tcntatus. Nemo vestruin se objici;;! 
atque iMlercludat iler nostrum, ut lanquam Dcus co- 
bitur a nobis : neque principaius,^ ncqiie angelus, ne- 
que virlus nosscporat a cliuriuite Cliristi (IbH-j 59). 
nonuui cst spcrare iii Doinino, quam sperarc in priii- 
cipe (Psal. cxvii, 9) : ut qui gloriatur, iu Domino 
glorietur (1 Cor. i, 31). Snnt quidcni ista; in buju& 
iiiundi ordiiiatione virlules, scd Dominus virtutum 
ipsfi est rex glorioa. 

— ■11 ■ 

IN PSALMUM XXIV 

ENARUATIO. 
/n finemy Psulmus ipsi David. 

i. \vcrs. i.] Cbrisius, scd in Ecclesi;f pcrsona^ 
loqnitur : nam inagis a<i populum chrisliaiium coq- 
versum ad Deum pertincnt qiise dicuutnr. 

2. [vers. 2.] Ad te^ Domine^ levavi animam meam : 
desidcrio spiritunli, qtuc carn:ilibus dcsitieriis coo-^ 
ciilcabatur in tcrra. Deus meus, in te confido^ ito» 
ernbescam : Dcus meiis, cx eo quod in nie confide- 
bam, perductus sum usqiie ad isiaiu inflrinititeiu 
carnis ; et qiii dcscrto Deo sicul Deus esse volui, » 
niitiutissima l^esliola morteni liincnf;, de su|)erbia mca. 
irrisus erubui ; jam ergo in le confido, non eriibe- 
scam. 

5. [vers. 5.] Nejue irrideant me inimici mei : neque 
irridcant me, qiii scrpentinis atqiie occnltis suggo- 
stionibus insidiantes, et snggerentcs Eu^e, Euge, ad 
haec dejecerunt. Elenim wuvera qui te exspcetanl nom 
confundentur. 

4. [vers. 4.] Confundantur inique facientes vana : 
confundantur inique facientes, ad acqairenda quae 
transeiint. Vias ftioi, Domine^ notas fac mt/ii, et semi* 
tas luas edoce me : quae non latae sunt, nec roultitu-' 
diiiem ad inierilum ducuni (Mattb. vii» i3); sed an- 
giisuis ct paiicis n<itas semitas tuas edoce me. 

5. [vers. 5.] Dirige me in veritate tua : crrpres fu- 
gientcm. Et doce me : niiu per nicipsum non nof > 
nisi mendaciuin. Quoniam tu es Deus salutans mewtM 



IS3 



ENAUIiATIO IN PSALMUM XXIV. 



186 



ei u tu^lMui lota ikt itfquc enim dimlssus a tc de 
IKiradiso (Oeii. iii, 23), ct in longinquam regionein 
^Tegrinalus (Luc, xv, 15). pcr iuei|isiim redire p<»s- 
sum, nisi occiirr.is erraiiii ; nain redilus rociis lolo 
iraclu teiiiporis sa'cularis misericordiaui liiain sus- 
linail. 

6. [ver$ 6,]' Rettuniicere mUeraiiomm tuarum, Do- 
mine : reminihcere operum roisericordiac tu:e, Do- 
inine, quia lanquain oblilum te honiines pulaiit. Et 
quia mitericordim lum a imculo lunl : et hoc rcinini- 
scere, quia misericordiae tux j3l sxcuIo sunU Nun- 
qiiain enim sine illis fuLsti, qui etiam peccaniein 
liDinineni vanitati quidem, sed in spe subjecisti, ct 
lot L'inllsquc crcalurx tu£ consolationibus non dese- 
ruisti. 

7. [ver$. 7.] Delicla juvenluli$ meoR et ignorantia: 
mem ne memineri$ : delicia confidentis audacia; mcae 
d ignorantix mex ne ad vindiclam rcscrvcs, sed 
lauquara excidant tibi. Secundum msericordiam tuam 
wtemor e$io niei^ Deu$ : memor eslo qiiideiii niei, n'»n 
secuiidum irom qua cgo dignus suin, sed secunduin 
niisericurdiam titain quu: te digna est. Propter bonita" 
tam tuam, Domine : non propler merilum ineum, scd 
propier bonitatcm tuani, Domine. 

8. [rers. 8.] Dulci$ et reclu$ Dominu$ : dtilcis e^t 
Doininus, qiiandoquidcm ei peccantes et im|iios ila 
miseraius est, ut oiniiia priora donarit; sed eti.uii 
fecUis est Dominus, qui post misericordiaiu voca- 
lioiiis 01 vcnix, qiia; habel gratiam sine iiieritis, di- 
gna ultimo judicio mcriLi requiret. Propter hoc le- 
qem $tatuet delinquaHibu$ in via : quia miscricordiam 
pncrogavit ut perduceret in viam. 

9. [ver$, 9.] Din^t^f mifes tn;u(/ino ;diriget miics, 
ncc perlurbabit in judicio eos qui sequuutur volun- 
taiein ejus,' ncc ei rcsistcndo prjeponunl suain. Do- 
cebit mansueto$ via$ $ua$ : docchil vias suas, non cos 
qoi pnecurrere voliinl, quasi scipsos melius regcre 
pussint; ^ed eos qiii noii erigunt* cervicem, neqiie 
recalciirant, cuin eis jiigiim lene iuiponitur et sar- 
cina \es\s (Matth. ii, 30). 

10. [ver$, 10.] Universwviai Domini mi$ericordia et 
teriUu (a), Quas autcm vins docebit eos, nisi mise- 
ricordiain qua placabilis, et vcritatem qua inctirru • 
pliis eu T Quorum unum praebuit donando peccata, 
Mlierum mcrita judicando. Et ideo universae vix Do* 
mini, duo adventus Filii Dei, uiius miserantis, altcr 
jiidicanlis. Pcrvenit ergo ad eum lenens vias ejiis, 
f|iii nullis meritis suis se liberatum vidcns, deponit 
superbiam, et deinccps cavet examinaiitis scverita- 
UHHy qai clcmeniiam subvenientis experlus est. Re- 
qmrentiku$ te$tamentum eju$ et te$timonia eju$ : iiitel- 
Isgunt eiiim Domlnum misericordem priino adventu, 
ei secundo judicera, qui mites et roansueti rcquiriini 
icslamentum ejus, cum sanguine suo nos in novam 
viiam redemit; et in Prophetis atque Evangelisiis 
icsiimonia ejos. 

■ IQ (Nnnibas nostris Hss., rapiuni, 
ia) Idem vers. 10 tractatur tu Enar. Psal lx, n. 9 ; cxviii, 
Serai. » n.8. 



11. [ver$. U.l Propter nomen Iiuiin, Domine^ pro- 
piiiaberi$ peccato meo ; mnttum eit enim : non soluin 
peceata inea donasli, qu;c ante(]u:uu crederem ad- 
niisi ; scd et peccato meo, quod niuUum esl, quia ct 
in via non deest oflensio, sacriricio contribulati spi- 
ritus propitiaberis. 

12. [ ver$. 12. ] Qui$ e$t homo , ^tit timeat Domi^ 
num? uiide iiicipit venire ad sapieuliam. I^gem <ia- 
tuel ' ei in via quam elegit :*legeni slatiiet ci*in via 
quam liber apprcliendit, ne inipntie jam peccct. 

13. [ver$. 13. ] Anima ejus in bonis demorubitur , et 
$em€n cju$ htBrediiate possidcbil terrnm : el opns ejiis 
hjc^reditatcin solidain inslauraii corporis possidebii. 

14. [vers. 14.] Firmamentum esl Dominus limc»' 
tium eum : inrirniorum videtur cssc timor, scd (irir.a- 
mcntum est Doniinus timenlium eum. Et nomen Do* 
niiniquod glorilicatum est per orbem terrarum, firmat 
Uineiites eum. Et te$tamentum ipsius ut mnnifesletur 
illi$ : et facit ut testameiuum ipsius manifestetur 
illis , quia ha^reditas Chrisii genles suiit , ct ienniiii 
lcrr.E. 

15. [vers. 15.] Oculi mei temper ad Dominum ; 
qnia ip$e evellet de laqueo pedes meos (a) : nec liiiic.;iiii 
pericula terrona , dum tcrram non iiitueor ; quoiiiaiii 
ille qiiein iniiieor , eveliet de laqiieo \\cdes nicos. 

16. [ver$. 10.] Respice in wte , et miserere mei; 
quonitim unicus et pauper $um ego : quoniain iiniciis 
poptiliis , iinica^ Ecclesisc tuac .servans humilititem , 
quain iiuila schisniata vel hxreses tenent. 

17. [vcr$. 17.] Tribulationes cordi$meimultiplical$e 
$unt : tribulationes cordis mei abundante iiiiquitaie et 
rerrigescente charitate multiplicatx suni. De necet^i^ 
tatibu$ mei$ educ me : quoniam h.TC tolerare mihi iie- 
ccsse est , ui persevcrans usque in Oncin salvus sini 
( Matth. X, 22 ), de necessit.it:bus meis cduc me. 

iS.[ver$. 18.] Vide humilitatem meamct laborem meuni : 
vide huniilitatein ineam , qiia iiunf|uam me jactanlia 
jiistiti.-e ab unitate abrnmpo ; et laborem tneuni, qiio 
indisciplinatos mihi corimih[tos suflero. Et remitte 
omnia peccala mea : et his sacrificiis propiliatus re- 
mitle peccata mea, non illa tantuin jiiveiitulis et igiio- 
rantix mex antequam crederem , sed cliain ista quac 
jam ex fide vivens per in!irinitatcm vcl vitx hiijiis ca- 
liginem adniiito. 

19. [ver$. 19.] Respice inimico$ meo$, quoniam 
muUiplicati $unt : non solum enim foris , sed ctiam 
in ipsa iiilus Ecclesix communione iion desunt. 
El odio iniquo oderunt me : et oderunt me diligen- 
tem se. 

20. [ vers. 20. ] Cu$lodi animam meam^ ei ememe : 
castodi aniniain meam , ne decliner * ad imilatio- 
nem eorum ; ct erue me a perplciitnte, qaa mihi mi- 
scenlur. Non confundar , quoniam $peram in le : non 
coiiriindar si forte insurgunt adversum roe ; quoniani 
non in me , sed in te speravi. 

21 . [ ver$. 21 . ] Innocente$ el recti adhee$erwiU mihit 

^ Edd., slutvit. At Mss., iiuiuet : juxu LXX, namoihctlseu 

• Fiid., declinem. Mss., declmer. 

(a) De Itoc vcrs. 15 vidc Enar. 2 Psal. xxxi, a. 21* 



187 



S. 



ttuflniam susiinui U , Domine : iniiocenlcs et reeii non 
pr:es(?ntia corporali miscenlur lantuin , sicut niali ^ 
sed conscnsione cordis in ipsa iunocentia et reclitu- 
dinc adb.Trent milii ; qiioniam non defeci, ut iniilarer 
nialos ; scd sustinui te , eispeclans ventilalionem uK- 
tiiUie messis tux. 

Ha. [ vers. 22. ] Redime, Deus, hrael ex omnibus Iri^ 
hulaliombus ejus : redime , Deus , populum luum , 
f|iieni prirparasti ad visionem luam , ex iribuialioni- 
bus ejus, non tantuin quas foris, sed eliam quas inius 
lolerat. 

IN PSALMUM XXV 
ENARRATIO I. 
ipsi David. 

1. [vers, i.] Ipsi David , non medialori bomini 
f :iiristo Jesu , sed omni Ecclesiae jam perfecle in 
Cbrislo stabilitae *, atlribui potest. 

2. Judica me , Domine , quoniam ego in innocentia 
mea ambulavi ; judica me, Dominc, quoniam posl mi- 
sericordiani quam tu mibi prrerogasti, innocenti;e 
meae babeo aliquod incrilum , cujus viam custodivi. 
Et in Domino sperans non movebor • : nec lamen 
etiam sic iu me , sed in Domino sperans, permancbo 
iii eo. 

3. [ vers. 2, 3. ] Proba me , Domine , et lenta me : 
ne (|uid tanien occultorum meorum mc laieat , proba 
iiic , Doniine , et leiila me; notum me faciens , non 
tibi quem nibil lalel , sed mibi atque hominibus. Ure 
rcnes meos et cor meum : adbibc medicinale purgato- 
riiim , quasi ignem , delectalionibus et cogilationibus 
meis, Quoniam misericordia tua ante oculos meos est : 
quoniuin ne illo igne constimar, non merita mea , sed 
misericordia tua , qua me ad talem vitam perduxisti , 
ante oculos ineos est. Et complacui in veritate tua : 
ct quia displicuit mibi incum inenducium , coinpla- 
cuit aulein veritas tua , placui etiam ipse cum illa el 
in illa. 

* 4. [ vers, 4. ] Non sedi cum concilio vanitatis : non 
elogi appoiiQrc cor meuni bis qiii providere conanlur, 
i]iieiiiadiiiodum, qiiod fieri noii poiest , reruin trans- 
eiintiuni, perfruitione ' beuti siiit. Et cum iniqua ge- 
reniibus .non introibo : et quia ipsa causa est omiiium 
iniquiU'Uuni, ideo cuiii iniqua gcrciilibus absconditam 
consc^entiain noii babebo. 

5. [vers. 5] Oilio habui congregationem maligno^ 
rtim : ut auiem veniatiir ad ipsuiu conciliuiii vanilutis, 
coiigregationcs nialignorum fiuiit, quas odio babui. 
Et cum impiis non sedebo : et ideo cum tali concilio , 
cuni inipiis non sedebo , id est , placitum non collo- 
cabo. Et cum impiis non sedebo. 

G. [vers. 6.] Lavabo in innocentibus ^ manus meas: 
niunda faciam inter innoceules opera mea ; lavubo 



> Mss. prope onines feruiit, sed liomini... stabUilo. 

* sic editio Lov. Al Er. et se|Jteiii Mss., non tnfirrmibor. 

* EdU., perfunctionc. Sed nielius aliquol Mss., perfiU' 
cUone. 

* FJd., btUr vmocentes. Blss., m itmocenlibus. orxc. LXX, 
tnoihdois. 



AUCUSTIM EPISCOPI 18S 

inter innoceiitcs manus meas, quibus amplcxaborsuU- 
limia tiia. Et circnmdabo altare tuum, Domine. 

7. [vers. 7. | Ut audiam voeem laudis tuce : iil di- 
scnm queinadmoduin te laudem. Et enarrem universa 
mirabilia tua : et cum didiccro , espoiiam oninia nii- 
rabilia tua. 

8. [ vers. 8. ] Domine , ditexi decorem domus tute : 
Ecclesiu! tu:e. Et locum habitationis glorias tuee . 
ubi babitaiis glorificaris. 

• 9. [ vers. 9. ] Ne perdas cum impiis animam meam . 
nc ergo sitnul perdas cum his qui te odcrunt, animam 
mcam , qiia: dileiil decorem domus luas. Ei cum viris 
sanguinum vitam mcam :et cfim his qui proximum ode- 
runt. Nam duobus prxcepiis decoraliir domus lua. 

iO. [vers. iO.] In quorum nmnibus iniquitates sunt : 
ne itaque me perdas cum impiis et cuin viris s:iiigui- 
nuni , qiiorum opera iniqua siint. Dextera eorum re- 
pleta est muneribus : et qiiod eis ad oblincnilam salu- 
tem aMeriiain datuin est , ad accipienda bujus &vculi 
muiiera converierunl, existiinantes quu^stum esse pie- 
latem ( I Tim. vi, 5 ). 

i\.[vers. 11.] Ego autem in innocentia mea ambu- 
lavi : redime me, et miserere mei : vulcat mibi ad per- 
feclionem libcTalionis « tantum preliuin saiiguiiiis 
Domini mei ; ct in periculis bujus viup, miscricordia 
tua non descrat me. 

i2. [vers. ii. ] Pes meus stelit in rectitudine : dile- 
ctio mea non recessil a juslilia lu:i. In Ecciesiis bene- 
dicam te , Domine : non occuitabo eis quos vt>c:islt 
bcnedictionem tuam , Domiiie ; quoniam dilectioiii 
tujc subinfcro proximi dilcclionem. 

ENAURATIO II. 

SERMO AD PLEB£U. 

i. Paulus apostolus cum legcrctur, audivit nobis- 
cum Sanclitas Vestra : Sicut est, ini)uit, veritas in Jens, 
deponere * vos secundum priorem conversaiionem vete- 
rem hominem , eum qui corrumpitur secundum conatpfk- 
scentias deceptionis ; renovamini autem spiritu menlis 
vestrce , et induite novum hominem qui secundum Deum 
creatus est irtjustilia et sanctitate veritatis (Ephes. iv, 21- 
2i) . £t ne aiiquis arbitraretur deponendam esse ali(|uam 
substantiam , quemadmodum sc exspoliat tunica; aut 
aliqiiid forinsecus accipieiidum , quomodo accipit ali- 
quod veslimentum , quasi ponens unam tunicam et 
sumens alteram ; et carnaiis isle intellectus non per- 
milteret bomines agere in se [ntus spiritualiter quod 
praecipiebat Apostolus : seculus est, et exposuit quid 
cssct exui vetcrem bominem, et indui novum. Cxten 
enim leclionis ipsius ad cumdeni inlellectum perti- 
ncnt. Ait quippe quasi diccnii : Et quomodo me exu- 
turus sum veterein « aut qiiomodo induturus novum ? 
An ipse teriius bouio siim deposiiurus veterem ho- 
niinem , quem babui , et accepturus novum , quciii 
DOii babui; ut tres homines intelligantur , et sit in 
inedio qui deponil vetcrem homincm , et accipit no* 
vum? ne ergo quisqiiam lali carnali cogitatione imp<s 
diius , iniiius faceret quod * jubetur , et non facieos 



' #.r. et Ijov., diponite. M \m. et ilss., deponerc. 
* luld , quam u BJss., quod. 



f SS ENARRATIO IN 

eiciisarcl sc dc obscurilale icclioiiis , dicit in consc- 
tfueiilibus : Qunpropter deponenles mendadum , lot]ui' 
•fni veritatem, Et ecce lioc esl deponere velerem 
iHiiiiiiiem, cl iiiduere novuni : Quopropler, deponentes 
ntcudacium , loquimim veritatem , uuusquisque cufn 
wroximo $uo : quia sumus invicem membra ( Ephet. iv, 25) . 
^. Ne autem quisqunm vestruin itn cogitot, fratres, 
ruin dirisiiano loquenilam veritalem el ciim pagaiio 
mendacium. Cum proximo tuo loqncre. Proximus 
Ums ille est , qni tccuiu natus est ex Adam et Eva. 
Onines proximi sumus condilioiie torrcti.T. nativilatis : 
sed aliier fratres illa spe coeleslis ha^rediiatis. Proxi- 
iiiiim liiuin dt^bcs putarc omnem homiiiem, et antequam 
tit chrislianus. Nou cnim nosti quid sit apud Deum, 
quomodo ilhmi prasciverii Deus iguoras. Aliqunndo 
quem irridcs adorantem lapides, converiitur, et ad- 
oral Deiiro, fortiss ' idigiosius qiiam lu, qui eum paulo 
aiile irrldebas. Suiit ergo proxiuii nostri latentes in 
his boniihibus , qui nonduin sunt in Ecclesia ; et sunt 
longe a nobis latcii:es in Ecclesia. Ideoque qui non 
srinius futura , unumqiiem(]ue proximum habeamus , 
nun soluin conditione morlalitaiis humanx' , qiia in 
banc terram eadem sorte devenimus ; sed eliaiii spc 
iHiiis h:rredilatis , quia uoii scimus quid futurus sil 
qiii modo nihil esl. 

3. Erga aitcndiie cxtera in induendo ncvum ho- 
Biiiiein elexuendo vclerein. Deponentes, inqiiit, men- 
iiuiHm^ toquimini veritatem unusquisque cum proximo 
mo : quia sumus invicem membra, Irascimini ; et no- 
Uit peceare, Si propterea irasceris servo tiio quia pcc- 
cavii : ne et tu ipse pecces, irascere tibi. Sol non oc^ 
adat super iracundiam vestram (Ibid.^ 26) : intcl- ' 
ligtHir quidein seciindum tempus, fraires; quiaetsi ex 
ipsa buniana condilione et innrniiiate niortalitatis, 
qaain |K>rtanius, subrcpit ira cliristiano, non debet 
diu lencri Ct fieri pridiana. Ejice illani de corde an- 
leqaam occidat lux isla visibilis, iie te deserat lux 
ilb invisibilis. Sed et allter bene inlelligilur, quia est 
Msler sol justitiae veritas Chrlstus ; non isle sol gui 
adiiratiir a Paganis et Manicha;is, et videtur etiani a 
pcccatoribus ; sed ille alius ciijus verilate humana 
nalura illustratur, ad qiiem gaudcnt Angeli, hoininuni 
antem iiillrmatje ' acics cordis cisi Irepidant sub 
ndiis ejus, ad eum tamen contetiiplaiidum per niati- 
dala pui^aiitur. Gum coeperit iste sol in homine ha- 
bilare per fidem, noii tanturo iii te valeat iracundia 
qiiae in te nascitur, ut occidat super iracundiam luain, 
id esl, deserat Christus mcntem tiiam ; quia noii vult 
liabilare Chrislus cuin iracundia tua. Yidetur enim 
qaasi i|ise a te occidore, cuin tu ab ipso occidas : 
qu'ia ira ciim invcteravei it, odium fit ; cum factum 
fuerit odiutn, jain homicida es. Omnis enim qui odit 
fralremsuum, homicida est (\Joan. iii, 15), sicutdicit 
inanties aposlolus. Iiein ipse dicit, quia omnis qui 
mili fra(rem suum^ in tenebris manet (Id, ii, 9) : et iion 
miruni si ille in leiiebris maiiet, a quo occidit sol. 

4. Ad hoc forte ciiaiii perlinct quod audistls in 

* Sic vetus ood. Corb. At M.^hominvm emm infirmitaie 



PS.\LMUM XXY. 



190 



Evangclio : Pericliiahntnr navigium in stagno^ et dor- 
miebat Jesus (Luc. viii, i5). Naviganius eiiira per 
quoddam stagnuni, et vcntus ci prOcellx iion desunt : 
tenlationibus quotidianis bujiis srvciili prope oppletur 
nostnim navigium. Unde autem fit, nisi quia dormil 
Jesus? Si non dorinirct in le Jesus, tempestates islas 
non patereris ; sed tranqMiliitaiem haberes intcrius, 
convigilante tecum Jesu. Quid est aiilem, dorinit 
Jesus? Fides tua qu:c est de Jesu, oiidormivit. Siir- 
gnnt procella! siagni htijus, vides nialos florcre, bo- 
iios iaborare; tenlaiio esi, fruclus esi. El dicit* 
anima tua : Deus, ipsa esljiistilia tua, ut niali 
floreant, boni laborenl? Dicis Deo : Ipsa esi jiistitia 
tua? Et Deus libi : Ipsa osl fides tiia ? H.cc eniin tibi 
promisi ? ad hoc chrisiiaiius factus es, ut in sa:culo 
isto floreres? torqueris', qiiia hic niali florcnt, qui 
cum diabolo postea torquebunliir? Sed unde lioc 
dicis ? unde fluctibus stagni et lempestate turbarts ? 
Quia dormit Jcsus, id est, quia fides tiia qu;e est de 
Jesu, sopiu esi in corde tuo. Quid facis ut libereris? 
Excila Jcsum, et dic, Magister.pcrimns (Ibid., ^i), 
Moveiit enim incerta siagni : perimiis. Evigilabit ille, 
id esl, redict ad le fides tua ; et adjuvante illo, con- 
sideiabis iii aniina tiia, quia qux daiilur niodo nialis, 
noii cum illis perseverabunt : aut cnim vivenli^s cos 
deserunt, nut a niorienlibus deseruniiir; tibi aulcm 
quod proinitlilur, nianebit in xternuin. lllis qiiod 
tcmporaliler conceditur, cito tolUtur. Floruit cnim iit 
flos feiir. Omnis enim caro fenuin : aruit fcnum, et 
fios decidit : verbum auteni Doniini maiiet in xter- 
ntiin (Isai. xl, G, 8). Pone ergo dorsum ad id qiu)d 
cidit, et faciein ad illud quod niaiiet. Evigilante 
Cbristo jam lempesias illa non quatiet cor tuuin, non 
opplebunt fluctus navim tuam : quia fides tua impe- 
rat ventis et fluctibus, et transiet periculum. Ad hoc 
eniin pertincl, fratres, totum id quod dicit Aposto- 
lus, de exuendo veterem homincni. Irascimini^ et no- 
lile peccare : sol non occidat super iracundiam ve- 
stram : neque locum detis diabolo : vctus ergo dabal 
locum, iiovus non det. Qui [urabatur^ jam non furetur 
(Ephes. IV, 26-28) : vetus ei^o furabatur, novus non 
furetur. Ipse boino est, unus boino est : Adani erai, 
Chrisius sit : vetus eral, novus sit; ct cxtera qusr 
ibi sequunliir. 

5. Sed Psalrnuni videamus paulo diligenlius, quia 
cum quisqiie prorcccrit iii Ecclesia, necesse est pa- 
liatur inalos iii Ecclesia. Sed non eos cognoscit qiii 
lalisest; quanqiiam niiilli inali murmurent adversiis 
nialos, qiioniodo facilius unus sanus fert diios a^gro- 
los, (|iiaiii duo xgroli sc inviceni siiigulos. Itaque hoc 
pfaicipiinus, fratres, Area est Ecclesia hujiis tcm- 
poris : saepc dixiinus, sa^pe diciinus, Et paleam habct 
et frumcnium. Neino quxral exire totam paleam, nisi 
tempore veiililationis. Neino ante tempus ventilatio-^ 
nis dcseral aream, qiiasi dum non vult pati peccato- 

* Tredecim Mss., Et dubiiat, 

' sic Fx. et Mss. At Luv., til tn soeculo isto floreres, et in 
futuro pof.tea iti mferno tniserrime iorquereris ? t^uia hic 
mdi fturaiif cic. 



1V1 S. AUGUSTLNI 

rcs : nc prailer arcam iuvcnlus, prius ab avibus 
colUgatur, quam ingrediatur in horreum. Quomodo 
aulem hoc, fraires, dicanius attenditc. Grana cnm 
cncperint Irilurari, inter paleas jam sc non tangunt ; 
ita quasi se non novernnt, quia intcrccdit palco. Et 
quicunu]ue longius attendit arcam, paleam solam 
putat : nlsi diligentius intncntur, nisi manum porri- 
gat, nisi spiritii oris, id est, flatu pnrganle discernat, 
dinicile pcrveuit ad discrclioncm granorum. Ergo 
aliqnando et ipsa grana ila sunt, quasi sejuncta ab 
invicem, ct non se tangentia, ut pntet U!msquisque 
cum proreccrit, quod solus sit. Uxc cogitatio^ fratres, 
Eliam tentavit, tantum virnm (111 Reg. xix, 10) ; et 
(iixit ad Deum, sicut etiam Apostolus commemorat : 
Prophelas luos occidcruntf allaria tua $uffoderunty et 
ego remansi sotus, el (pusrunt animam meam. Sed quid 
dicit illi rcsponsum divinum ? Reliqui mihi septem millia 
virorum, qiti non curvaverunt genua anteRaal {Rom. xi, 
Zet^), Non dixit ci:Habes alios duos aut tres simiies 
libi. Noli, inquit, putnre te solum. Alia, inquit, se- 
ptem niiilia suiit, et solum te putas ! Itaque hoc bre- 
vitcr prxcipiniuSy ut diccre coeperam. Intendat nic- 
cum fralcrna Sanctitas Vcsira, et adsit misericordia 
Dei in cordibus nostris, ut sic a vobis intelligatur, ut 
fnictificet, ct in vobis opcrclur. Audite breviler : Quis- 
qnis adhuc malns cst, non pulel ncminem bonum 
cssc : qnisquis bonus csl, non putet se solum bonum 
csse. Tcnelis hoc ? Ec( e repcto, videte quia dico : 
Quis(iuis malus est, inlcrrogans conscientiam suam^ 
et male sibi renunlians, non arbitretur neminem bo- 
num esse : quisqnis bonus est, non arbitretur sc so- 
lum bonnm esse; et non limeat bonus in com- 
mixtionc maloruin, qnia vcniel tempus ut inde se- 
gregelur. Ad boc enim hodie canlavimus, Ne perdas 
cum impiis animam meam, ct cum viris sanguinum vt- 
lam mcam, Quid enim est, Ne cum impiis perdas ? Ne 
simul perdas. Quare timet ne simul perdat? Yideo 
cnim dictum Deo, quia modo simul iios pateris, quos 
pntcris simnl, noli perdcre simul. Et hoc halict lotiis 
psalmus, quem volo breviter cum Sanciitate Vestra 
considerare, quia brevis est. 

6. [vers: i .] Judica ifie, Domine : molesla vota et 
qiiasi periculosa oplat* sibi, ut judicctur. Qnid est 
jndicari qnod oplat ? Discerni sc optat a malis. Alio 
loco cvidcntcr dicit de ipso judicio discretionis : Ju- 
dica mCj Domine, el discerne causam meam de gcnlc 
non sancta {PsaL XLii, 1). Ostendit quid dixcrit, /«- 
dica : ne tanquam sine jndicio ((|uia inodo et boni et 
niali intrant in Ecclesiam) ct boni ei inali cant in 
ignem a*temum. Judica me, Domine. Quare? Qifo- 
niam ego in innocentia mea ambulaviy et in Domno 
sperans non movebor. Quid est, m Domino sperans? 
lUe cnim litubat inter malos, qui iion in Doniino 
sperat ; hinc factum est ut schismala fierent (a). 
Trepidaverunt inter malos, cum ipsi pejorcs essent, 
(;i quasi nollent essc boni inter malos. si frumcnta 
csscnt, usque ad tempus ventilationis paleam in area 

* Plenquc Mss., ora£. 
(a) Vjuum DonaiisUs'. 



t 

;1 



Enscopi m 

tolerarent. Scd quia paiea erant, Havit ventiu ami 
ipsam ventilalioncm, ei rapuit de area paleam, et 
projecit in spinas. Et palea qnidem inde projecUiest 
sed numquid quod rcinansit frumentum solum est 
Non volat ante ventilationem nisi palea, reinanet 
tem et frumentum et palea ; ventilabitur vero palea 
cum venerit tcmpns venlilntionis. tioc dixit isle : 
In innocentia mea ambulavi, et in Dommo sperans mic 
movebor, Si eniin speravero in hoinine, visurus sam 
forlasse ipsiim hominem aliqiiando male vivenlem, 
nec cas vios lcnentem, quas vel didicit vel dooet iu 
Ecclesia bonas, scd quas diabolo docente sectatm 
est ; et qnia spes inca in homine erit, titubante bo- 
mine titubabit spes mea, et cadente homiiie cadet 
spes mea : quia vero in Domino spero , non mo- 
vebor. 

7. [vers. 2.] Scquilnr, Proba me, Domine^ ei tenta 
me; ure renes meos et cor meum, Quid est, ure rena 
meos et cor meum? Ure delectationcs meas, ure cogi- 
tationes meas ( cor pro cogitntionibus, rencs pro de- 
lectationihus posuit) ne aliqnid mali cogtlem, ne 
nliquid mali me delcclet. Unde autcm ures rcnes 
meos? Igne vcrhi tui. Unde ures cor menm ? Calore 
spiritus tui. De quo calore alibi dicitur : El non est 
qui se abscondal a calore ejus {PsaL xviii, 7) : et de 
qno igne Dominus dicil : Ignem veni mittere in ter- 
ram {Luc. xii, 49). 

8. [vers. 3.] Ergo sequiiur, Quoniam misericonUa 
tua ante oculos meos est , et complacui in veritate tua : 
hoc est, non in bomine complacui, sed intus coinpla- 
cui tibi, ubi tu vides ; et non timeo si displiccam ul>i 
homines vident, sicut ait Apostolus, Opus ttuim 
suum probcl unusquisffue, et tunc in semetipso tantwn 
habebit gloriamj et non in altero {Gal. vi, 4). 

9. [vers, 4, 5.] Non sedi , inquit , cum condlio va- 
nitatis, Hoc quid cst , Non sedi , intcndal Sanctitas 
Vcstra. Quomodo vidct Deus, dicit non sedi, Aliquando 
non es in concilio, et ibi scdes. Vcrbi gratia, in thea- 
tro non sedes , sed cogilas theatrica , conlra qnx 
dictnm est , Ure renes meos : ibi sedes corde , quam- 
vis non sis ibi corpore. Coniingat autem ul tencaris 
ab aliquo, et ibi coUigeris, aut aliquod oflicium piuin 
faciat te ibi sederc. Quomodo potcst hoc eveiiirc ? 
Coniingit ex ofTicio piclatis ut servo Dei si; ncccssitas 
in amphitheatro esse ; liberare volebnt nescio qiiein 
gladiatorem, licri possct ut sederet, ct cxspectarct 
donec ille exiret qiiem libcrare cupiebat. Ecce noii 
sedit in concilio vanitatis , qnamvis illic corpore se- 

,dere videretur. Quid cst scdere ? Consenlire cum ki» 
qui ibi sedent : quod si praesens non feceris , non ihi 
sedisti : si absens feceris, sedisti ibi. Et cum initpia 
gerentibus non inlroibo (a). Odio habui congregalionem 

(a) Noo oommeniorat id quod forte nonnisi |)08t oontigit 
io Cartbag. collatioae , ubi Donalist» sedere cum Calholiqit 
ooluerunt , diceotes consessum aun impiis prohiberi boc 
psalmo. (juibus respoosum fuit , i|«os er^o , quia siimil in- 
gressi erant, peccasse in iilud, Etcum imquagerenlibusnm 
tnlroibo. Psahnumque de iogressu ct consessu siiirituali « 
non de corporali agere moostratiun csl. vide lib. ad Do- 
uatistas post Collat., c. 5. 



193 ENAURATIO IN 

wutSgnorum. Videtis quia inlus est. Et cum impiia non 
mMo. 

10. [vert, 6.] Lavabo in innocentibw manus meoi : 
wm a<iua isia visibili. Lavas manus, quando pie co- 
gtlis de operibus tuis , et innocenter ' coram oculis 
M : quia est et altare coram oculis Dei, quo ingres- 
m est Kicerdos, qui pro nobis se primus oblulit. 
Cst ecBlestc altare, el non ampleclilur illud altare, 
nisi qni lavat manus in innocenlibus. Nam multi 
alttre lioc tangunt indigni, et tolerat Deus pati inju- 
riam ad tempus sacramcnta sua. Scd numquid , frn- 
tres mel, quomodo sunt paricles isti , sic erit Jerusn- 
lem coelestis? Non quomodo recipcri.s cuin malis 
intn parietes istos ecclesiae, ita recipieris cuni malis 
in siouiD Abrabx : non ergo timeas, lava mauus. Ei 
cireumdmbo allare Domini : ubi offcrs voia Domino, 
ubi preces fuodis, ubi conscienlia lua purn est, ubi 
dicis Deo qui sis ; et si aliquid est in lc rorle quod 
i!isplice»t Deo , cural ille cuicouGleris. Lava ergo in 
i iDncentilius manus tuas, et circunida altare Domini, 
ut audias vocem laudis. 

11. [vers. 7.] Iloc eniin sequllur, Ut audiam vocem 
Ituiit^ et enarrem universa mirabilia tua, Quid est, 
Ut amdiann vocem laudis ? Ul iiilelligam , inquil. lloc 
est eniiii audire conim Deo, non quomodo sonos 
iMos, quns mulli audiunt, ct multi non audiunt. 
l^iiam multi ad nos audicnles sunt, et ad Deum surdi 
suDt ! Quam~multi habcnles aiires , non habeiit illas 
aures de quibns dicit Jesus : Qui habet aures audiendi^ 
Mudiai {Math. xiu, 9) ! Ergo quid est audire voccm 
laudis? Dicam si potero, adjuvaute miscricordia Do- 
luini, et orationibus vestris. Audirc vocein laudis, 
cst inteJligere intus , quia quidquid in le mali esl de 
peccatis, tuum est; quidquid boni in jusiificatiouibus, 
Dei esL Ita audi vocem laudis, ut non te laudes et 
quando bonus es : nnm laudaudo te botium , Os ma- 
los; boDum enim te fecerat humilitas, malum te f.icit 
snperbta. Conversus eras ut illuminareris, et couver- 
sione tua (actiis es luminosus , factus illustralus con- 
Teffsiooe. Sed quo*? numquid ad le? Si ad tecon- 
versQS posses iliuminari , imnqunm posscs tcnebrari, 
qnia lecum snmper esses. Quare illuininaius es? Qula 
coDTertisli te ad aliud quod tu noii eras. Qiiid est 
aliad quod tu non eras ? Deus luinrn cst. Non enim 
10 lamen eras, quia pcccalor eras. Dicit enim Apo- 
stolos eis quos vull audire vocem laudis : Fuistis enim 
eH^aando lenebrtc^ nune autem lux (Ephes. v, 8). Quid 
e>t, Fmistis aliquando tenebrce , nisi vcicres homifies ? 
yunc autem lux : non sine caiisa lux estis, qui fuistis 
j.t«iHiudum tenebrae, nisi ' quia illuminati estis. Noli 
ptttare teipsum esse Incem : illa esl lux, qux illumi- 
trnt omnem hominem vcnientcm in hunc mundum 
{/om. 1, 9); tu aulem per teipsum, per niaiam volun- 
^itera, per aversionem tuam tcnebratus crns, mi>do 

KS. Sed subjecit statim , ne superbirent illi quibus 
toufli est y A*tfnc autem /tix, ct addidit, in Domino. 

* 'Br. et quinque Hss., irmocens es. 

* sic Itts. At edd., sed a qiw ? numquid a te ? 5t a te, etc. 
' liW.. q^ii^^f ntsi quia^ ev' A<»>est, qwtrc^ a Mss. 



PSALMUM XXV. m 

Sic eiiim ait , Fuistis aliquando tenebm , nunc uutem 
lux in Domino. Ergo si pra^tcr Doiuiuum , nec hix : 
si autem ideo lux, quin in Domiiio ; quid habes quod 
non accepisli? Si aulein accepisli, quid gloiiaris 
quasi non accepcris ? Hocenim ipse Apostolus dixit 
alio loco hominibus su|>erbientibus, et volentibus sibi 
tribuere quod Dei est, et de bono sic gloriari qiiasi 
de suo, boc eis dicit : Quid enim habes quod non acce- 
pisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acce- 
peris (I Cor. iv, 7) ? Qui dedit humili, aiifert superbo : 
quia qui dedil, potest aurerre. Ad boc eiiini perliiiet, 
fraires , si lamen cxposui quod volui , cxposui auiem 
qiiantum potui, ctsi nnn quautum volui , ad lioc per- 
tinet qiind ait, Lavabo in innocentibus mamts meas , el 
circumdabo altare luum, Domine^ ut audiatn vocem 
laudis tua* : id esi, ex ipso bono mco non de me 
prxsumnm , sed de te qui dcdisii, ne laudarl velim 
de me in me, sed de le in le. Ideo seqoiiur, l],t an* 
dtam vocem laudis tuce , et enarrem univcrsa mirabilia 
4ua : non mea, sed Itia. 

12. [vers. 8, 9. ] El jam videle, fralres, vidctcama* 
torein illum Dei de Deo prxsumcniem, posiium iiiier 
malos, rogantem Deum ul iion compcrdntur cum 
iiialis , quia non crrat Dciis in jtidicaudo. Tu eiiiin 
cum vidcris hournics in unum locuin inlrasse , putas 
ejusdoin mcnli csse : Detis autem iion fallilur, noli 
timcre. Tu judicaiite venlo dis( crnis paleniu a fru- 
niciiio : vcnlum vis ftnre tibi , et tu iion es venluSy 
sed 0]>tns libi flare vcntum : ci cuui veniilabro utriim- 
que cxciisseris, vcntus lcve tollit, gravc inanet. Qiix* 
ris * ergo venlum ad jndicandain arcain. Numquid 
Deus qu:crit allerum qui seciim judicet , ne perdat 
cuin mulis bonos ? Non itnquc timcas ; securus eslo 
bouus, eliam in medio inalorum ; et dic qux audis, 
Domine , ditcxi decorem domus tuw. Domus Dei, 
Ecclcsia est; adhuc hubet malos, sed decor domus 
Dci in bonis est , iu sanciis cst : ipsum decorem do-. 
mus tuai (lilcxi. Et locum habitationis giorioi tuce. 
Quid est hoc ? Et hoc dicam, ad illum sensum per- 
tinet subobscurum aliquaniuin : adjuvct me Doininus, 
et intentio cordis vesiri ab eodem Domiuo inspirata, > 
Quid ait, locum habitalionis glorice tum? Dixit prius, 
decorem domus tu<B : et exponit quid sit decor doriius 
Dei, Locus^ inqiiit, hubitationis glorice ttuc. Non suffl- 
cit diccre, Locus hnbilalionis Dci , sed , Locus halii- 
tationis glorix Dei. Qox est gloria Dei ? De qua 
paulo anle dicebam, ut et qui fit honiis, iion in se, 
sed in Domiiio glorirtur {Id. i, 51). Oinncs enim pcc- 
cnvcrunt, ct egent gloria Dei {Rom. iii, 25). In qui- 
bus crgo sic liabitai Dominus, ut ct de boiiis siiis ipse 
glorificelur, ut non sibi velint tribucrc, et quasi pro- 
prium vindicarc ({uod nb illo acccp^runt, ipsi perii- 
iiciit ad docoreiu domus Dei. Nec discerni illosvcllei 
Scripiura, nisi quia suiil quidam qiii douum Dci ha- 
beiit qwidcm , el noluni in Deo gloriuri , scd in se : 
habcnl quidem donum Dei, sed non pcrtinenl ad de- 

» F.'!Uio Am. Qtumdo ergo venitur ad jtulicandmii aream; 
mmiquid neus^ elc. Kr. Qitando crgo reml. AiMss. auu l4jv.. 
oi aru: crgo v ntvmy clc. 



; 



m S. AUGLSTINI EPISCOPI m 

corcin domus Dci. Qiii enim perlincnl ad decorcm qiiem prolaia fncrit, cl si jam efTringi non |u>ies|, 

doinus Dci , in (|uibiis habilal gloria Dci, ipsi sunl qiiia tenclur jurc forie non ccclesiaslico , scil prin- 

lociis liabitalionis glorise Dei. In quibus autem babitat cipiim sxculi, qut tanlum (a) dctulcrunt Ecclcsia*, iil * 

gloria Dei , nisi qui sic gloriantur , ut non in se, sed quidquid in ea judieatum fuerit, dissolvi non possil; 

in Domino glorientur? Crgo quia dilexi decorem^ si ergo efTringi non polcst,jam non vult iiitncri se, 

domus tux, id est, omnes qui ibi sunt et gloriam et ' cecos oculos dirigit in judicem , delraliit quan- 



trram quairuut ; sed ct non prxsumpsi in homine , et 
non consensi impiis, et non introibo, et non sedcbo 
iu congregaiionc eoruin ; quia ita fui in Ccclesia Dei, 
quid milii relribucs ? Scquilur quid rcspondcamus : 
iV« comperdas cum mpiis animam meam , el cum vim 
satigninum vilam meam. 

13. [»cTS. i0-i2.] in quorum manibus iniquitales 
mnt , dextera eorum repleta esl muneribus : munera 
non solum pecunia est , non soliim aurum et argen- 
tmn , non soliim exenia * suiil ; neque omnes qui 
accipiunti^a, accipiunt munera. Aliquando enim ac- 
cipiiinlur ab Ccciesia. Quod dico, Petrus acccpil, 
Duminus acxicpil, loculos habuil, ea quae mittebaniur 
Jiulns aufercbat. Sed quid cst accipere munera? 
Propler muncra laudare • homincm , adulari homini, 
palpare blaiidiendo, judicare conlra veritalem propler 
inunera. Proptcr qu.-e munera ? Non solum propCer 
auriim ct argcnium ct hujiismodi aliquid , sed ctiam 
proptcr lau(!em qui judicat malc, munus accipit, et 
inuniis qiio niliil iiianius. Patuit cnim illi mnniis ad 
accipiendum judiciuin lingu:c alicnsR , ct pcrdidit ju- 
ilicium conscicuti;c su.t. Crgo in quornm manibus 
iuiquitates sunl , dextera eorum repleta est muneribus. 
Videtis, fraire?, quia coram Deo suni, et in qiiorum 
inanibus non sunt iuiquitatcs, ncc dexlcra eorum 
lefdeta cst mnncrihus, ntique coram Dco, et non 
possuni nisi Deo diccre , Tu scis : non possunt nisi 
illi diccre : Ne comperdas cum impiis animam meam^ 
et cum viris sanguinum vitam meam ; qui solus potest 
xidcre, quia non accipilunt muncra. Ycrbi causa, 
contiugit ut duo homines habeanl causam apud ser^ 
vuni Dei: neino nisi suam justam dicit cansam ; nam 
si iuiqnnm putarct causam suam , judicem non qua;- 
rcrct. Ct iilc se putat jiistaro caiisam habere, et illc. 
Vcniiint ad judiccm. Aiiiequam profcratur scnientia, 
nmbo dicuiit : Ampleciimur judiciuin tiium ; qiiidquid 
judicaveris, absit ut respuamus. Quid et tu dicis ? 
Jiidica (luidvis, lantiim judica : prorsus si in aliquo 
rcpiigiiavero , anathema sim. Ambo amant judicem 
antequam jqdicet. Cuin aiitem dicta fuerit sententia, 
contra unum crit : et neuter corum scit contra quem 
luiiira est. llle crgo si utrisque placere voluerit, acci- 
pit munus laiidem hominum. Sed accepto muncre 
Uio, videte quod mnnus amittat. Accipit quod sonat, 
eflransit : pcrdit qiiod dicitur, et nunquam transit. 
Vrrhum Dci sempcr dicitur , niinquam Iransit : ver- 
huin hominis inox ut dictiim fuerit , transit. Tenet 
iiiania, dimiltit solida. Si autem Deum intueatur, 
prulaiuriis est senlentiam contra unum, considcrato' 
Deo, sub quo judicc illam profert. Ille aulcm contra 

t Fxld., xenia. M omncs Mss., exenia. 

« in M:«., oitnlare, 

> iVoimiilli cdd., cansideranU, 



tum poiest. Placere illi , inquit, voluit ,. diviti favit, 
aut aliquid ab illo nccepit, aut timuit illum ofrcnder<». 
Aociisal qtiasi accepta sint munera. Si auieni paiifier 
habuerit contra divitem, et pro paiipcre fueril jiidi- 
catum ; dicit item dives, Accepit munera. Qiia^ mn- 
nera a paupere ? Yidit , inquit , paiiperem « ei ne 
rcprchcndcrclur quod contra pauperem fecerit, op- 
prcssit jusiiliam, et protulit contra veritaiem sentcn- 
tiam. Ciiin ergo necesse sit ut lioc dicatiir. videie 
noii posse dici ab his qni munera rion accipinnt, nisl 
cornm oculis Dei. qui solus videt quis .iccipiat, H 
quis non accipiat : Ego autcm in innocentia mea amlnt' 
lavi, redime me , et nnserere mei : pes meus stelii m 
rectiiudine. Concussus sum qiiidem undiqtie scand.ills 
et tenlntionibiis rcpreh<*ndcnlium judicium biim.ina 
tcmeritale * : sed pes meus stelit in rectitudine. Qiinre 
autem m reclitudine? Quia supcrius dixerat : El in 
Domino sperans non movebor. 

ii. QuKI ergo concludit? In Ecrlesiis benedicam U^ 
Domine. Id est, in Ccclesiis non me bencdicam, qnnsi 
certus de hoininibus , sed tc bcnedicnm in npcrilNiS 
meis. Iloc est enim bencdicere Deuin in Ccclcsiis , . 
fralres, sic vivere ut per mores ciijiisqnc licnedicatiir 
Deus. Nnm qni benedicit Dominuin lingiia , et factis 
mnledicit, noii in Ccclcsiis bencdicit Domiiinm. Lin- 
gua prope omnes hencdicunl, scd non omnes faclis. 
Qnidnm voce bcnedicunt , quidam moribiis. In qiio- 
rum autein moribus non invcnitur quod aiunt, faciunl 
blasphemari D.eum, ul illi qiii nondum intrant Cccle- 
sintn , qiinmvis amcnt poccaUi sua , ct ideo notint 
esse christiani , tnmen excuscnt se per malos, nt 
blandiantiir sihi, seducentcs seipsos, et dicant : Qukl 
mihi pcrsundes ut Christiaiius sim ? Cgo fraudcm a 
chrisliano passus sum, et iiunquam feci ; faLsum mihi 
juravit chrislianus, ct ego nunquam. Ct cum ista di- 
ciini, impediuntiir a salute : ut nihil eis prosit, noii 
quidem quod jam boni sunt, sed qnod mediocriter 
mali. Quomodo cnim nibil prodest aperire ocnlos, sl 
sit quisqiie in tenebris ; ila nihil prodest esse in luce, 
si clausi sunt oculi. lia ct pagnnus quidetn ( ut de 
illis potius loquamur velut bcne viventjbus ) patcnii- 
bus ociilis est in tenebris ; qiiia non agnoscit Iflcem 
suam Dominum : christianus aulem male vivens, in 



' Aliquot Blss., sed. 

* Lov. , judicio humanw temeritatis. Am. Rr. et Msa., 
judicitm Iwnumas temenlatis. sed liaud dubie legeQdum, 
humana temeritale. 

(a) Exstat ea de re Constantini le\ inllieodosianocodice, 
lih. i6, tit. de episcopali judido , dala ad Ablaviiiin |ira^fe- 
ctum Prxtorio , qua sancit impcrator, ui « senteniije E( i* 
« scoporum qaolil)et geuere prolaia*, in\iolat£ sciniier 
4 incorrupiaKiue serventur , tttque onines causx qus vel 
« prxiorio jure vcl civili tractaiiiur, Rpiscoponini scntm> 
t tiis lenninatx, perpctuo stabilitaiis jiire ftrnieuiur. > 



m 



ENARRATIO IN 1>SA!.MUM XWI. 



m 



fuee quidcin est nonnisi Dci, scd claiisis ociilis. Malc 
meiido enim videre non vull eum, in cujus nomiiie 
lanqnam cxcus esl in luroiiie consiiliilus, nulla visione 
veri luminis animaius. 



IN PSALMUM XXVI 

ENARRATIO I. 
Ipti David, priutqnam limretur, 

1. [vcr$. 1.] Tiro ChrisU loquiltir, ciim nccodit ad 
lldem. Dominiu illuminalio mea et salutaris meus^ quem 
Hmeko ? Dominiis milii ct noiitiam sui ct saliilem da> 
bil, quis roe aufcret ei ? Dominus protector vitce mcce^ 
a 9110 trepidabo ? Dominus repcllct omnes impctus ct 
insidins bosiis mei, a niillo trepidnbo. 

2. [ven. 2.] Dum appropinquant super me nocenles^ 
ul edant carnes meas : dum occcdiini ad cognoscon- 
dom ine nocentes, et insultandnm, ut se mibi prxrc- 
rant mutanli ' me in melius ; ul nmledico denie non 
me consumant , sed poiius carnalia desideria mea. 
Qui Iribulant me inimici mei : non solum qiii me lri« 
Iiulant amico animo reprebcndenles, et a proposito 
levocare volentcs, sed eliam inimici mci. Jpsi infir^ 
mali sunl, et ceciderunt : dum ergo id ngimt siudio de- 
fendendi senlcnliam suam , iiilirmi facli sunl ad rre- 
iloida meliora; et verbum salulis, per quod Tacio 
ipiod eis displicel, odisse coepenint. 

3. [vers. 3.] Si consistant udversum me castra , non 
limebit eor meum : adversus me aulem si contrulioen- 
liuin conspirans muUitudo consislnt, uon limcbil cor 
mearo, ut iti eorum partes iransriigiam. Si insurgat 
tji me bellum, in hac ego sperabo : si exsurgnt in me 
penecutio bajus sxculi, in bac, quam cogilo pctiiio- 
iiein« figam spcm meam. 

A. [vers. 4.] Vnam petii a Domino^ hanc reqniram : 
«iiam enim petilionem pciii a Domino, b-mc requi- 
nin. Ut inhabitem in domo Domini omnes dies vitce 
mett: ut qiiamdiu in liac vita sum, nuUse advcrsiiales 
me exctudant de numcro eorum qui unilatem et ve- 
ritatem domiiiicx fidei per orbem lcrrarum tencnt, 
Vi contempler delectationem Domini : eo fine scilicet, 
ut hi fide perscveranti nppareat mihi species delccta- 
Mis, quam facie ad fpciem contempler. Et proiegar 
lemplHm ejus : et absorpta morte iii victoriam, im- 
mortalitate induar, eflectus lemplumejus. 

5. [vers, 5.] Quoniam abscondit me in tabcmaculo 
mo tn die malorum meorum : quoniam abscondit me 
in dispensalione incamali Verbi sui in teropore len- 
lationum, quibus morlnlis vita mea subjacet. Protexit 
me m abscondito tabemaculi tui : protexit me, corde 
eredenlem ad jiistiiiam {Rom. x, iO). 

6. [vers. 6.] In petra exaltavit nie : et iit manifcstum 
emm fleret ad salutem , quod credidi , iii stia (irmi- 
laie ' feclt eminere confessionem menm, Et nunc ecce 



* iia Mss. At edd., mutasti me. 

* sic Er. ct Mss. At tx)v., infimdtate. 



exaliavit capnt meum supcr inimicos meos : quid mihi 
scrvnt iii fincm , qunndo ct nunc ciim oorpus mor. 
tiiumcstproplerpeccatum (Ilom. vin, tO), seniioecce 
meiitem meam servire legi Dei , nec duci captivam 
sub rcbellantelege pcccali (/(/. vii, 22, etc.)*t Circut' 
01, et immolavi in tabemacub ejus hostiam jubilatwrJs : 
considomvi orbem credentcm in Ghrisium'; et in eo 
quod pro nobis tcmporaliter Dctis Iiumiliatus est, 
gniidens laudavi eum,: lali enim bostia dcleclniur. 
Cantabo et psallam Domino : corde atqiie opere \xv\* 
bor in Doniino. 

7. [vers. 7.] Exandi^ Domine^ vocem nieam ^ qna 
ctamavi ad /£:exandi, Domine, vocem interioroin, 
qiinm in aures tuns forli iiilontione diroxi. Misereri 
mei^ et exaudi me : miscrere mei , ct exaiidi mc 
in en. 

8. [vcrs. 8.] Tibi dixit cor menm : Quccsivi vultum 
tnum. Non enim bominibus me osieninvi ; sed in se- 
crelo ubi solus audis, tibi dixil cor mouin : QuTsivi 
non a te aliquod extra te prnmium, scd vultum tuiiin. 
Vuitum tuum, Domine^ requiram : buic iiiquisitioiO 
persevcrantcr instabo; non enim vile nli(|uid, sod 
viiltum tuiim, Domine, requirnm, utgraiisie dili- 
gam, quia pretiosius aliquid noii invenio. 

9. [vers. 9.] Ne avertas vulinm tnum a mc : iit iir- 
vcninni quod qu;iTO. Ne decUnes in ira a servo tno : 
ne te quxrcns , iii aliud incnrram. Qiiid cnini bnc 
pcena gravius amnnii ct qiinTcnli vcritatem vullus 
lui? Adjutor meus esto : qiinndo Iianc inveniam, nisi 
lii adjuvcs? Ne dereiinquas me^ neqne despicias me^ 
Dens salutaris mens : neqiie conteinnas qiiod mortnlis 
a^lernuin nudct iiiquirere; tu eiiim Deus sanas pla* 
gam pcccali mei. 

10. [vers. 10.] Qnoniam pater mens et mater mea 
dereiiquerunt me : quoiiinm rcgnuni sa^culi bujus et 
civiias ScTCuIi biijiis, cx quibus temporaliter et mor- 
taliter naius sum, dereliquerunt ine qu.Trentem te, 
et despicientem qure promiitebant , ciim id qiiod 
quucro dare non possent. Dominns autem assumpnt 
me : Bominus auteni, qui potest ipse dare niihi se, 
assumpsit me. 

11. [vers. i\.] Legem mihi consiitue^ Dgmine, in 
via tua: ad te igilur tcndcnti, et tantam professio- 
ncin perveniendi ad s:ipientiam a tiniore inchoanti ^ 
legem mihi constilue, Dominc, in via tnn , ne aber- 
rnntem disciplina tiia dcserat. Et dirige me in semita 
recta propter inimicos meos : ct dirige me in rcclilu- 
dine angustiarum ejiis ; non cnim incboare sulTicit » 
cum iniinici , donec perveniatur, non quiescant. 

12. [vers. 12.] Ne tradideris me in animas tribuian" 
tium me : ne sinns tribulantes me salinri de roalis 
meis. Quoniam insurrcxerunt mihi testes iniqui ; quo- 
ninm insurrexerunt in me f^ilsa de nie dicentes, ad 
amovendum et revocandiim nie abs tc, quasi gloriam 
ab bominibus qua^rain. Et mentita est iniquitas sibi* 



• Edd. et pleriquc Mss., el ad taniam professionem perve- 
menit, ad sapientiatn a timore inchoantu ^os juxta colberu 
Ms.f ei uvuam professionem perviTtiendif elc. 



19» S. AUGUSTINi 

liaKfiie iniquilas mciulacio siio dclectata est. Naiii mc 
ii(M] muvit, cui ex hoc promissa cst merces major in 

ccBlis. 

13. [veri. 13.] Credo videre bona Domint, in terra 
riveniium : el quoniam h.-ec prior passus esi Domiiius 
incus ; si ego quoquc linguas morientium ^ conle- 
nmam (Os cniin quod nientilur occidit animam [Sap. 
I, 11]), credo videre bona Domini in lerra viventium, 
lihi nullus est falbilnti locus. 

14. [reri. 14] Susline Dominum, viriliter age : et 
confortiHur cortuum, et susiine Dominum, Scd quando 
islud erit? Arduuni est inortali, tardum est amanti : 
sed audi iHin rallacem vocem diccntis : Sustine Domi- 
num. T(»lcra ustionem renum viriliter, et uslionein 
cordis forliter : non libi negatum piites, quod non- 
diiin accipis. Ne dcsperatione deficias, vide quia di- 
cuiin est : Sustine Dominum. 

ENARRATIO II. 

SEnMO AD PLEBEM. 

1 . Doininns Deus noster alloqiiens el consolans nos, 
prureclo quos respicit ex justo judicio suo in sudore 
vultusnostri pancm manducare {Geu, in, 19), ex iio- 
liis nobis loqui Signatur, ut ostendat quia non solum 
csl condilor noster, sed et habilator. Voces isl» 
Psalmi, quas audivimus, et ex parte cantavimus, si 
dicamus quod nostras sint, verendum est quemad- 
modiiin vcriim dicamus : suiil enim voces magis 
Spirilus Dei quam nostne. Rursum si dicamtis nostrns 
lion csse, proteclo mentim:ir. Non enim est gcmitiis 
. nisi laborantium : aut oirinis ista vox, qnx hic sonuil, 
piena doloris et lacryniarum, polest esse ejus qui 
nunquam potesl esse miser. Dominus ergo miseri' 
cors, nos miseri : misericors loqui dignalus miseris, 
dignatur etiam uti in ipsis voce miserorum. Ila ulrum- 
(]ire verum est, et nostraqi essc vocem, ct nostram 
iion esse ; ct Spiritus Dei esse vocem, et ipsius noii 
(^se. Spiritus Dei vox est, quia ista nisi illo inspi- 
rante noii diccremus : ipsius autcm non est, quia ille 
ncc iniscr est. nec laborat. Ist:c aut^m voces misero- 
ruin et laboraniium sunt. Rursus nostre suni, quia 
voccs sunl indicantes miscriam nosiram : item non 
Muit nostnc , quia ex dono ejus vcl gemere mere- 
iMur. 

% [vcrs. 1.] Psalmus Dnvid priusquam liniretur. 
Hoc habet litulus Psalini * : Psalmus David priusquam 
liniretury hoc est, priusquain ungeretiir. Unctus e^l 
euim illc ut rex (1 Reg. xvi, 13). Et soliis ' tunc un- 
gobaiur rex, et saccrdos : duas ist^e illo tempore 
uiiciac pcrson^e. In duabus pcrsonis prxligurabatiir 



« Edilio Lov., sic eqo quoque : dissentienlibus cajteris H- 
I ris. Et mox cum cdltione Er. habeliat, Imguas mentien" 
tium. sed vcrius Msi;., morierUiumn qua vocc per autiihe- 
uiin ad viventiumj usus fuisse Augu.siinus intelligilur ex 
itlis verbis : os enim qmd meMUur ocddit ammani. 

* In Edd. deerant h.TC verha, vet gemere meremnr. 
Psalmus Datid priusquam limretur. noc lutbet titulus 
Psidmi : qus undecini Mss. auctoritate resiiluuntur. 

» siic vatic. codex , et cfuinque Gallic. Mss. Edd. vcro fe- 
rehant : C/nctus est enim iUe itf rex et sacerdos. Tuw un- 
gebatwr, eic 



EPISCOPI 200 

fiitiiriH^ uiiiis rcx et saccrdos, atro<]oe muncrc unus 
Cbristus, et ideo Christus a chrismate. Non solum 
autem ciput nostrum iinctuin est, sed et corpiis cjiis 
nos ip i. Rex aiitem est, quia nos regit et ducit ; sa- 
cerdos,quia pro nobis interpellat ( Rom. viii, 34). E 
quidem soius ille sacordos tdis extitil, ul ipM 
esset etiam sacriGcium. Sacrificiiiin obtulit Deo non 
aiiud quam seipsum. Non cnim invcnirct pmeter se 
mundissimam rationalem victiinatn, tanqunm agniM 
innnaculalus fuso sanguine suo redjnens nos, coa- 
corporans nos sibi, faciens nos inembra sua, ut in illo 
et nos Chri.^tus essemus. Ideo ad omnes ChriKtiaiiot 
perlinet uiictio : prioribus autem Vetcris Tcstainenti 
temporibus ad duas solas pcrsonas pcrtinebat. Ihde 
autcm apparet Chrisli corpus nos esse, qiiia omnes 
ungimur : et omnes in ilio et Christi et Christns sii- 
inus, quia quodammodo tolus Christtis caput et cor- 
piis cst. Unciio ista pcrficiet nos spirilualiler in illa 
viia, qiix nobis promittitur. Est autcm hxc vox desi- 
dcraniis illam vitam ; est vox qusedam dcsiderantis 
graiiam Dci, qii.-p in nobis in fine perncietur ; idco 
dlctiim cst, Priusquam liniretur. Ungimur cnim inmlo 
iii sacramcnio, et s icramcnlo ipso pra^figuratiir qnid- 
dam qiiod futuri suraus. El illud noscio quid futurtim 
i.ieflabile desiderarc dcbcinus, et in sacraniento g&- 
mcre, ut in ca rc gaudcanius qux sacramcnto ^rx" 
monstralur. 

3. Ecce quid dicit : DominHs illuminatio mea^ et sa- 
iutaris meus, quem timebo? ille nic illummat, recedant 
teiiebne ; ille mc salvat, reccdal infinniias ; ambuLins 
in iumine (irmus, quem tiinebo? Noiienim talem sa- 
Iiiicm dat Deus, qux ab alifiuo possil extorqueri ; aut 
talc luinen est, quod ab :diquo possil obtenebrari. Do- 
miniis illuminans, nos illuminali ; Dominus salvaiis , 
nos salvati : si ergo ille illuntiiians, nos illuminati ; ct 
ille salvans, nos salvaii ; pr^etcr ipsum nos tenebroR 
cl inlirmitas. Ilabentes autem in ipso spcm cert:ini et 
fixam et vcram, quem timcbimus ? Dominus illiiini- 
natio tua, Domiuus salutaris tuus. Inveni potentio- • 
n>m, et time. Ad potenlissimum omnium, ad oinnipo- 
tcnlem, sic pertineo, ut ct illuminct ine, et salvct 
ine, nec timeo aliquem praetcr ipsum. Dominus pro- 
tector vitce mecSy a quo trepidabo ? 

4. [vers. 2.] Dum appropinquant super me nocenles^ 
ut edant carnes meas : qui tribulcnt me inimici md^ ip$i 
infirmati suntj et ceciderunt» (taque ego qiiid timebo, 
aut quein tiniebo? eg'> qiicm trcpidabo, aul qiiid tre- 
pidabo?Qui me perscqiiuniur, ipsi infirmantur, ip&i 
cadunt. Quare autcm persequunhip? IJt edant carnes 
meas. Qua; siint canies me.e ? Carnales alTectus mei. 
S-.cviant pcrscquendo, nihil in me moritur nisi inor- 
lalc. Erit in mcaliqoid, qun pcrscculor pervenirenou 
possit, ubi habitat * Dcus nieus. Manducent carncs 
meas : rinitis carnibus spiritus ero, et spiritaaJis. Et 
quidem tantain salutem mihi promiltil Dumimis ineos, 
ut etiam modo ista caro mortalis, qoae videtur per^ 



* Regiu» ei vaiic. M^is., ih^MbUaU 



initii * manibus persequentiiim, non pereai In fleter- 
niim; sed quod demonstrnium est in capile meo rc- 
«urgenie, hoc omnia membra spercnl. Quem timent 
anima meisi, quam inhabilat Ocus ? Qnem timeat caro 
mea, cum corruptibile hoc indu6rit incorruptionem ? 
Vaitis Dosse quia cnmes illi manducant, qui nos per- 
tequantur, nec ipsi autem carni noslr» nKJlucndum 
est ? Sminatttr corpus ammale^ surget corpus sjriri^ 
tuaU (I Cor. xv, ii). Qnanla autem fiducia debet esse 
in eo qui novit dicere : Dominu$ itluminatio mea, et 
9atutari$ meus, quem timebo? Dominu$ protector vitrn 
wum, a quo trepidabo ? Proiegitur imperator sciitalis , 
el non timet; protegitur a mortalibus mortalis, et 
secQras est : protegitur mortalis ab immortali, ei ti- 
neblt et trepidabit ? 

5. [ver$. 5.] Qiianta autem Gdiicia debeat essc in 
eo' qui ista dicit, audite : Si consi$lant adversum me 
ea$tra^ non timebit eor meum, Gaslra munila sunt, scd 
qnid muniiius Dco ? Si exsurgat in me bellum. Quid 
mibl facit belluin? Potcst mibi aurerre spcm meam ? 
potest mihi auferre quod dat Omnipotens ? Siciit noti 
Tlncitur qui d:it, sic non aufcrtur quod dat. Si auferri 
polest datum, vincilur dator. Ergo nec ipsa quse tcin- 
ponliter accipimus, aurerre nobis quisquam potest , 
fralres mei, nisi solus ille qui dedit. Spirilualia qu£ 
donat, noii aureret, nisi tu dimiseris * : carnnlia vero 
el lemporalia ipse aurert ; quia et quisquis alius au- 
krU ipso donanie potesiatem, aofert. Noyimus hoc, 
etlegiinus in libro Job, quia nec ille qui videtur quaii 
maxiroam babere potestaiein ad tcmpus diabolus, po^* 
tesi aliquid nisi pennissus {Job i). Acccpit potcsta* 
lem in inlima, et amisit maxima et sumina. Et non 
csi tsia potesUs irati, sed pcena damnati. Nec ipse 
ergo poiesi habere aliquam potestatem, nisi permis- 
sio. El*iii Hlo libro habes qiiero comroemoravi, et in 
Evaiigelio Dominus dicit : Hac nocle poslulavit Sata- 
■ot, ttf 901 cribraret * sicut triticumy et ego rogavi' pro 
le, Petre^ ne deficiat fides tua (Luc, xxii, 31). Perinit- 
tilur ameiu aut ad poenam iiustram, aut ad probaiio- 
neni. Ergo quia nobis nemo potcst auferre quod dat 
Deiis, nbn tiineamus nisi Deuin : quidquid aliud fre- 



ENARRATIO IN PSALMUM XXVI. 902 

Hxc est ona : domus enim ea dicitur ubi semper ma- 
nebimus. In ista .percgrinatione'dicitur domus, S4'tt 
proprie tabernaculum appcllatur : tal)ernacn1uni por • 
egrinantium, et quodammodo militantiuni, ei adverstis 
hostem pognanlium est. Quaudo crgo tahcmaculum 
est in hac vita, manifestum est quia est et hostis : 
nam simul habere tabernacula, hoc est esse coiiiU' 
bernales ; et uostis hoc nomen esse milltantium. Ergo 
hic tabemaculum, ibi domus. Sed et hoc tabernacu* 
lum Interdum per abusioiiero vicinilaiisdiciturdomus, 
et domus aliquando secundum eumdem modum dici- 
tur tabemaculum : propric tamen illa domus, hoc 
tabernaculiim. 

7. Quid autem acturi simus in illa domo, habes 
cvideiiler expressissc alium psalmum : Beati qui habi' 
tant in domo tua, in scecula scecuhrum laudabunt te 
(PsaL Lxxxiii, 5). Hac isle, si dicendum est, cupiditate 
ardcns, et amore islo aestuans, desiderat omnes dies 
vito) su£ in domo Domini habitare : in domo Domini 
omnes dies viUe snae, non quasi finiendos, sed a:ter- 
nos. Sic eniin dicuntur dies, quomodo anni, de quibuf 
dictum est, et anni tui non deficient {P$al. ci , 28). 
Nam dies vitac scternx unus dies est sine occasu. Hoc 
ergo dixit ad Dominiim, Concnpivi * hanc, Unam pc- 
til, Haiic requiram. Et quasi diceremus ei, Et quid 
ibi facturus es ? quae ibi delectatio tua ? quod avoca- 
menlum cordis? quae illae delicise, unde gaiidia sup- 
peient? Non cnim ibi perdurabis, nisi fdix eris. 
Felicitas autcm illa undc succedet ? Habemus eiiim 
hic felicilates divcrsas generis humani, et miser quis- 
qiie dicitur quando illi subtrabitur quod amat. Amant 
ergo homines diversas res ; et quando quisque quod 
amat habcre vidctur, felix vocatur. Vere autcm felix 
est, non si id hnbeat quod amat ; sed si id amel quod 
amandum est. Multi cnim niiseri magis habendo quod 
amant, quam carcndo : amando cnim rcs noxias mi- 
seri, habendo sunt miseriorcs. Et propiiiiis Deus , 
cum male aniamus, negat quod amamus : iratns 
autem dat amanti qnod male amat. liabes evidcnler 
diceiitcro Apostolum : Tradidit iUo$ Deus in concu^ 
piscentiam cordis eorum (/?orn. i, 2i). Deditergo qiiol 



miierit, quidquid aliud superbierit adversus nos, non . ainnhanl, sed dainnando. Hahcs rursuin negnntem 



iimeal cor noslrum. 

6. [vers, 4.] Si exsurgat in me bellum^ in hac ego 
spatbo. In qua ? Unam, inquit, petii a Donutw, Fcmi- 
iHno gencre nppellavit quoddam benelicium, tanquam 
dioeret, Unnm petitionein. Et quomodo solemiis lo- 
4|Qeiilc8dicere, verbi gratia, Duas habes ; iion dicimus 
Duo,hocmoreloquendi usa eslScriptura : Unam, inquit, 
pcfii a Domino, hanc requiram. Videamus quid pctit 
qui nibii timet. Magna securitas cprdls. Vultis nihil 
timere? Hancanam petite, quam unaiU petitqui nihil 
tfmet, anl quam petit ut nibil limcat? Unam, inqnii, 
petH a Domino, hanc requiram. IIoc hic agitur ab eis 
qni bene ambulant. Quid est hoc ? quie est illa una ? 
ilt inkabitem in domo Domini omncs dies vitte mc(B. 

* Qulnqne Mss., perhni. 

'Tircs Mss., nisi tu deserueris. Alii duo, nisi tu desines 
mitereri. 

* Qnaiuor us9., ut vos vexaret. Alit decem, vexaie vas. 

Patrol. XXXVI. 



peliluin : Propler quod ter Dominum rogavi, inqiiit, ut 
auferret eum a me (stimulum videlicet carnis), et dixit^ 
mihi : Sufficit tibi gralia m$a ; nam virlus in infirmi- 
tateperficilur (II Cor, xii, 8 et 9). Ecce illosdedit iu 
conciipi5ceniiain cordis corum ; Paulo apostolo nega- 
vil quod oravit : illis dcdil ad damnationem , huio 
negavit ad saniliilem. Cuin aulcm id ainanius quod 
viilt Deiis ut ameinus, procul diibio daturus est nobis. 
Ilcc cst illa una, qiias debet amari, ut habitcmus iu 
donio Domini per omiies dies vitse nostro!. 

8. Et ({uia in istis terrenis habitationibus, diversis 
deliciis el voliiptalibus homines oblectantur, et unus- 
quisque in ea vult domo habitare , ubi non babciit 
quod oiTendat animum, ct habeat mulu qwe dele- 
ctont ; si autem subtrahantur ca quae deleclabaiit , 
vult homo undecumque migrare : intcrrogemus quasi 

» Duo Mss. vtUc. et neg., a Doinino concnpiuu 



/ 



503 

curiosius, cl Jlcal islc, quid nos ipsi, quid aclunis csl 
In illa domo, uIm cupil cl oplal, dcsideral cl hoc unum 
pelil a Domino, liabiiarc iii ca onincs dics viijc suaj. 
Qnid ibi agis, (|u:rso tc? quid esl quod dcsideras? 
Audi quid : Vi couiempler delectationem Domnu Ecce 
quod amo. ccro .;ii:irc volo liabiiarc in domo Domini 
pcr omncs dics vii:c mc;x;. llabcl ibi magnuin spccU- 
culnm, delcclalionrm ipsins Doniini contLMiipIari. VuU 
liniia noclc sua ba^rcic in lucc ipsius. Tunc enim crit 
?nane nosirum noclc ii-ansac!a : unde alio loco psal- 
mus dicil : Mane astabo tibi, el contemplabor ( Psal, 
Y, 5). Modo idco non contcmplor. qnia crcidi : lunc 
asiabo, ^l conlemplabor. IKtc vox hnmnni csl. Cccidil 
enim homo, cl non mit^crclur qui erigcrel, nisi ccci- 
dis^cmus. Nos cucidimus, illc descciidit. Ille ascendil, 
nos levamur : quia nemo ascendil , nisi qui desccndil 
{Joan, ni, 15). Qui ruil, levalur ; qui descendit, ascon- 
dil*. El non idco dcspcrcmus, quia ille solus ascoiidit. ' 
Leval enim nos, ad qnos cadenies descencru : el sla- 
bimus, el conlemplabimur, et magna delectatione 
perrruemnr. Eccc dixi hoc , et exclamaslis desiderio 
cujusdam spcciri noiidum visw. Excedal cor veslrum 
omnia usilaia, et exccdat inientio universas cogila- 
liones veslras soiemnes ex carne, educlas a sensibus 
carnis, el imaginanles nescio qu» pbanlasmala •. To 
lum ab animo rejiciie, quidquid occurrerit negale : 
cognoscile infirmitaiem cordis vcslri, el qnia vel oc- 
currit ' quod cogilare possetis, dicile : Non cst illud ; 
non enim si iltud esset, mibi jam occurrissei. Ila 
desiderabilis quoddam bonum. Quale bonnm? Omnis 
boni l)onum, unde omne bonum, boniim cni non ad- 
dilur qnid sit ipsum bonum. Dicitur enim bonus hoino, 
ct bonus ager, ei bona domus, et bonum aninial, et 
bona arbor, et bonum corpus, et bona anima : ad- 
junxisli, qiioties dixisti, Bonum. Est boimm simplcx, 
ipsum bomim qiio cnncla sunt bon:i, ipsum bonum ex 
quo cuncla sunt bona : ipsa est dclccLitio Dumini ; 
hanc contcmplabimur. Jam videie, fi*aires, si nos de- 
lectant bona isla qiix ap|)ellantur bona, si nos dclc- 
ciant bona qux non sunt per se bona (omnia enim 
mutabilia non sunt per se boiia), qnalis crit conlcm- 
platio incommutabilis boni, x*lerni, semper codem 
modo mancnlis? Quandoquidcm isla qua^ dicunlur 
bona, nullo paclo nos dcleciarent, nisi csscnl bon:i , 
nec alio pacto essent bona, nisi ub illo esscnt qni 
simplicilcr bonus esl. 

9. Ecce quare hnbilarc volo, inquit, in domo Do- 
mini per omncs dies viuc mex. Dixi vobis quare : Ut 
eontempler delectationem Domini, Ul aiilem scmpcr 
contempler, et nuUa molcstia me contingat contcm- 
plantem, nulla suggestio averlai, nulla aurcrat alicu- 
jus polenlia, nullum inimicum patiar in conlemplan- 
do, et perrruar dcliciis seciirus, ipso Doniino Dco 



* nasc verba, Qiti niit » levatur ; md descendit , ascendit , 
oroissa fueruDt a Lov. Kxhibcntur m uosuris Mss. et ar ud 
Er. 

* sic omnesprope Mss. Ai Edd. , onmia visa : qui ct pau- 
lo post babcbaut, et imaifvyitai nescio quo p/umlasmate, 

* EiW., ei qiddqind occnrrerit, Mss., et qnia vel occHrrit^ 
eic. 



S. AUCIJSTIM EMSCOPI m 

mco, quid fict milii ? Proicgct me. Non solum ergo 
conlcmplari volo deleclationem Domini, ait, sed etiam 
protegi templum ejus. Ut templum suum me protcf;at, 
ero leniplum ejus, ct protcgar ab eo. Niimquid lalc est 
lemplum Dci, qiialia lcmpla sunl simulacrorum ? Si- 
mulacra gcnliiim lemplis suis prolcgunlur : Dominiis 
Deus iioslcr lemplum suuin proicgel, et seCurus cro. 
Coniomplabor ad delcctationem, el protcgar ad salu- 
tem. Qiiam eril illa contcmplalio pcrfcctn, tim isla 
pcrfccla protcctio ; cl qnnm illnd porfcclum gaudiura 
contcmplandi, lam perfccta eiiam incorrnptio sanila- 
liS. Ad isla duo verba qusE dixil, contempler deleclatio- 
nem Domini, et protegar templum ejus^ pcrlinent illa 
duo unde Psalmus coepit, Dominns iiluminatio mea^ et 
salutaris meus, quem timebo? Quia conlemplabor de- 
lectationero Domini, illuminalio inea cst : quia prole- 
get me tcmplum sunm, salutaris mcus est. 

iO. [vers, 5.] Quare aulcm nobis hoc prxstat in 
fincm ? Quoniam abscondit me in tabernaculo «uo, m 
die maloiuni meorum. Eril ergo mihi in domo hal^iia- 
tio per omnes dics vitc mcx, ad hoc ut contcmplcr 
delectationcm Domini, et proiegar tcmplum ejus. Ut 
autem illuc perveniam, unde mihi promitio? Qttontant 
abscondit me in tabernaculo suo, in die mabrum meo^ 
rum, Tunc non cruiil dies malorum meoriim, sed vi- 
dit me in diebus * malorum meoriim. Qui ergo me 
longe posilum miscricorditer respcxil, sccum posi- 
lum quomodo beabil ■? Propierca ergo non impndeu- 
ter qnam illam pelivi; ncc mihi dixil cor mcum : 
Qiiid pclis ', aut a quc pelis? Audes enim a Dco ali- 
quid pelere, peccator inique ? audes spcrnre aliquam 
conlemplalionem Dei te habiturum, infirme, immiin- 
do corde? Audeo, inquit, noii de me, sed dc ipsius de- 
leciatione ; non dc mca prxsumptionc, sed de illius 
pignore. Qui tantum pignus dcdit peregrinanti, dcse- 
rcl pcrvcnientem ? Quoniam abscondit me in tabema- 
ciUo suo, in die malorum meorum, Ecce dies malorum 
nostrorum, vita isla est. Dies malorum aliter habcnt 
impii, aliler lideles. Nam eiiam credenles, sed adhuc 
percgrinantes a Domino {Quamdiu erum sumus in hoe 
corpore^ peregrinamur a Domino [ II Cor. v, G ], hoc 
Apostolus dixil), si dies malorum non agunl, unde vox 
Dominica^ orationiar, Libera nosamalo {Mattii, vi, !3), 
si non sumus in diebus malorum ? sed longe discre- 
lius dies malorum agunt qui adhuc non credidernnt : 
nec ipsos ille despexit. Eleniin Christus pro iinpiis 
mortnus est (Rom. v, 6). Audeat ergo pniesumere 
anima huroaiia, el unam illam pelcre ; secura habebil« 
sccura possidcbit. Tanluin dilecta c^t foeda , pulcbra 
qiiomodo fulgcbit! Quomani alscondit me in tabema' 
culo suo, in die malorum meorum : protexit me in abuoth' 
diio tabernacuii sui. Quid est abscondituin labernaculi 
ipsius?quid csthoc?Molta cnim qnasi membra ta- 
bernaculi forinsecus videnlur. Et est (fuasi adylum« 
quod dicitur penctrale secrctum {Ilebr. ix, 3), inie- 

Mss. At edd., sed viJct me nunc 



> sic melioris notx 
in diebus, elc. 

• KdU., quomodo non Uluminabit ? Quidam auicm* aiss., 
qtwmodo bccMt ? 

* Noiio. Ms., (juid peUs, qtds pctis^ a qno petis? 



V0% ENARRATIO IN 

rnis toinpli *. El quid cst hoc? quod solus sacerdos 
)iiir;:b.tl. Ei rorle ipse .«^acerdos est absconditum ta- 
Licrnaculi Dci. Accepit enini de islo tibcrnaculo car- 
noin , et fecit nobis abscondituin tabernaculi ' : ul ti- 
bernaculum cjus alia membra ipsius crodenies in cum 
siiit, abscoiidilum autcm tabemnculi iibC sit. Moriui 
emin €$tiSf ait Apostolus, et vUa ve$tra abscondiia e$l 
cum Christo in Deo (Coloss. iii, 3). 

11. [ver$, 6.] An vis nossc quia iiide dicit? Pctra 
nempe csl Chrislus (l Cor. x, A). Aiidite qiiid sequiuir : 
Qttoniam abscondit me in tabernaculo, suo, in die malo- 
Twn meorum : protexit me in abscondito tabernacuU sui» 
Quxrcbas quid sit absconditum tnbcrnnculi, aiidi qiiod 
sequitur : In petra exaltavit me. Ergo in Christo exnl- 
lavit roe. Quia in pulvere humiliasti te, in petra exal* 
lavit te. Sed Christus sursura est, tu autem adhac 
deorsum. Audi scquentia : Et nunc exaltavit caput 
meuin super inimicos meos, Et nunc, antequam veiiinm 
ad illaro domum, ubi volo habitare per omnes dies 
vitse mex, antcqunm veniam ad illam contcmplatio- 
iiem Domini, Et nunc exallavit caput meumsuper ini- 
nucoi meos. Adhuc patior inimicos corp6ris Christi, 
adhuc non sum exaltatus siiper inimicos ; sed caput 
meum exaltavit super inimicos mcos. Jnm cnput no- 
struro Christus in coelo esl, adhuc iniroici noslri pos- 
siint ui no9 sxvire : nondum surous exaltati super il«* 
los ; scd cnput nostrum jain ibi est. Undc hoc dixit : 
Sauie^ Saule, quid me persequeris (Acl. ix, 4)? Se dixit 
hi nobis essc hic deorsiim : ergo et nos in illo sumus 
ibi sursum, quia et nunc exallavit caput meumsuper im- 
wdcos meos. Ecce quale pignus habemus, unde et nos 
flde el spe et charitate cum cnpite nosiro sumus in 
cttlo in xternum : quia ct ipsum divinitnte, bonitale, 
unitate nobiscum est in terra usque in consummatio- 
nem sxculi (Matth. xxviii, 20). 

12. Circumivi, ei immotavi in tabernacuio ejus ho- 
stiam jubilationis : immolamus hostiam jubilalionis, 
immolamus hosliam Ixliliae, hostiam gratulatioiiis, 
hostiam gratianim actiohis, qux verbis explicari non 
poiest. Immolamus aulem, nbi? In ipso labcmaculo 
ejns, in sai^cta Ecclesia. Quid ergo immolamus? 
Abundantissimum et inenarrabilc gnudium, nullis ver- 
bis, voce ineffahili*. Hxc est bostia jubilntionis. 
Unile qunesita, unde invcntn est? C.ircumeuiido, Cir" 
cnmivi, inquit, et immolavi in tabernacuio ejus hostiam 
iubiiationis. Circumcat animus tmis pcr iiniversam 
crealurnm : undique tibi clamabit crcatura : Dciis me 
lecit. Quidquid te dclcclarit in arte^, artificem com- 
ineiidat; magisqnc si circumeas univcrsa, considera- 
lio concipit artidcis Inudem. Yides coelos, mngna 
opera Dei siinl. Vides terram, Deus fecit seminum 
•iipierns, divcrsitntcs germinum, multitudinoro ani« 



* Fild., inteyions templi. Plerique autem Mss., interius 
icmpli. 

* tta noonuUi Mss. At Rr., et fecU nos abscondkm tnber- 
nacuiwn. Lov., et fecit mbis abscondUum tabemacuktm 

* Sic Rr. et Mss. aI Ijov., nuUa voce effabHe. 

^ Pierk]ue Mss., tn pwrte ; et paulo | ost : tnagisque si cir' 
1 umverM consideratiOf etc. 



PSALMUJI XXYI. ti)6 

mnlium. Circumi adhuc coilos usqiie ad tcrrain, nihil 
relinquas: nndiquo tibi omnia resonanl conditorcm ; 
et ips;e species crcntumrum, voces suni qua^dam 
crentorcm laudnntium. Qnis nulcm explicct untvetsnni 

• creaturam? quis illam cxplicpt laudibus? quis diguc 
laudi t coelum et tcrram, mare, et omnia qiinc in eis 
sunt? Et istn quidem visibilia. Quisdigne laudct An- 
gclos, Sedes, Dominntiones, Principatus, et Potcsta- 
tes? Quis dignc Inudet hoc ipsum qiiod in nohis vi- 
gcl, vcgetans corpiis, moveiis mcmbrn, soiisus cxsc- 
rens*, cl inemoria lain miilta compleclens, intiillcctn 
tam multa discernens, qiiis digne iaiidet? At si in 
islis creaturis Dei sic Inborat humnnus sermo, in 
creatore quid agil. nisi sola resiel sermone dcficienlc 
jubilalio? Circumivi, et immolavi in tabernaculo ejus 
liostiam jubiiationis, 

, 15. Esl et alius sensus, qui niihi videtur nd ron« 
textionem Psalmi magis pcrlincre. Qnln enim dixerat 
iri petra se exaltatum, quod cii Cliristiis ; el caput 
suum exaltatum super inimico^ suos, quod est Chri- 
stus : etiam se, qui in petra exaltntus esi, in eodem 
capitc suo exallalum inteiligi voluit siiper inimicos 
suos, rcferens hoc ad honorem EcclesiiC, cni ccssit 
inimicoruin pcrseculio : et qaia hoc per Hdem orbis 
tcrrarum racliim esl, Circumivi, inquit, et immotavi in 
tabemaculo ejus hosiiam jubitationis : id esl, conside- 
ravi fidcm orbis lerrnrum, in qua exalLitnm est ca- 
put meum, .super eos qui me persequebantur ; et in 
ipso labernaculo cjus, id est in Ecclesia tolo orbe dif- 
fusa, ineffabiliter laudavi Dominum. 

\l. [vers. 7.] Cantubo et psallam Donuno : securt 
erimus, et securi cnntabimus, et sccuri psallemns, 
cuincontcmplabiniurdeleclaliouem Doinini, et proie- 
gemur icmplum ejus, in illa incorruplirtne, qiiando 
absorbebitiir mors in vicloriam (I Cor. xv, 54). Mo<fd 
quid? Quia jam dicla suntgaudia illa, qu:ciinbcbimns, 
cum nccepcrimus illnmunam pclitionem. Modo qiild? 
Exaudi, Domine, vocem meam : gcmnmus modo, orft- 
mus modo. Gemitus non cst nibi miseroruin, oralio 
non est nisi indigentium. Transiet oralio, succcdet 
laiidatio ; Iransiet flclus, succcdel gandium. Interim 
modo, quando in diebus malorum nosironim sumiis, 
non cesset oratio nostra ad Deum. a quo iinam illain 
petamus; et ab ipsa petilione non desinamns, donec 
ad enm illo donante ac pcrducente perveniamus. 
Exaudi, Domine^ vocem meam, qua ciamavi ad te; mi* 
serere mei^ et exaudi me : unam illam petil, tam diu 
rogaiis, flens, gemens, non petit nisi unam. Finivit 
omnes cupidilates, remansit ilh una quam peiiu 

46. [vers. 8.] Audi quia hnnc pelit : Tibi dixil cor 
meutn, Qucesivi vultum tuum. Uoc cst ergo quod paulo 
ante dixit : Vl conteihpler deiectationeni Domini. Tibi 
dint cor mewn^ Qucesivi vuitum tuum. Si gauiiium no- 
stnim in isto gole csset, non cor noslrum diccrety 
Quwsivi vuitum tuum; sed oculi corporis nosiri. Cor 
nostmm cuidicit: Qumsivi vultum tuum, nisi ei qui 
pertinet ad ociilam cordis? Lucem islam qujeniut 
ocuii caruis, lucero illam qnxrant ocoii cordis. Sed 
• sic in uas. uincdd.^ lemmTteM* 



507 5, 

vis illani liioeni, qwcc videlur oculis cordis, videre : 
qiiia ipsa lux Dcus cst. Deu$ cnim lux est^ ail Juannes, 
H tenebra; in eo non sunt ull(e(\ Joan. i, 5). \is ergo vi- 
derc illam liicem? Muiida oculum, unde vidclur : Deali 
eiiim rnundo corde^ quia ipsi Deumvidebunt{Malth, v,8). 

10. [r/TS. 9.] Tibi dixit cor meum, Qucesivi vulluni 
tuum, vultum tuum^ Domine, rcquiram: unam pelii a !>«>- 
iiiino, lianc roiuiram, vuUum luum, Non avertas fnciem 
luam a me. Quomodo se fixil in islauna peruione ! Yis 
impclrarc? Aliud noli pclerc : uni surfice, qnia iiiia 
lilii sufliciel. Tibi dixit ci>r meum , Qucesivi vullum tuum ; 
vultnm tuum, Domine, requiram Ne avertas facicm 
tuam a mc . ne declines in ira a servo tuo. Magni- 
fice, nihil dici divinius potest. Scnliunt hoc qui vere 
ninanl. Alius vellet bcalus et immorlalis esse in his, 
qiins diligit, lerrenarum concupiscenliarum volupta- 
(ibtis : ei forte proptercaDeum colcrel, et oraret^ut 
diu hic vivcrct in dcliciis suis, et non ab co aliquid 
pcrirct qiiod leriena p^ssidet ciipidiias, nec aurum, 
iiec argcniam, nec si quid pra^diorum oblcctDrel ocu- 
IdS cjus, ncc amici morerenlur, nec filii, nec conjiix, 
nec clienles ; in liis deliciis vellet sempcr vivcre. Scd 
qtiTa noii potest scmper, novit enim sc morlalem ; 
forie ad hoc colit Deum, et ad hoc oral Deum, el ad 
hoc gemit Deo, ul ista illi oiniiia usque in sencciu- 
lem * siippelant. El si diccrct ei Dcus, Eccfe facio le 
iii his immortalcm ; pro magno bono acciperet, et 
cxsultaiione gaudiorum gratulatus non se caperet. 
NoD vult hoc isle, qiii unam peliit a Doinino. Scd quid 
vull ? Conlemplari delectationem Doinini pcr omnes 
dies vilx suao. Rursusque aiius qui hoc modo et hac 
causa coleret Deum, si illa sibi temporalia adessent, 
iratum Deum non timcret, nisi ne illud auferret. Iste 
non propter hoc limet iralum ; quandoquidem et de 
iuimicis suis dixit, Ut cdant carnes meas. Unde limet 
iratum ? Nc auferat quod amavit. Quid amavit ? Vul- 
lum luum. Ideo hanc putat iram Doinini, si avcriat 
ab illo vullum suum. Doniinc, ne declines in ira a 
iervo tuo, Posset illi forle responderi hoc inodo : 
Quid limcs, nc declinct a tc in ira ? Magis si a le de- 
clinaverit iii ira, non in lc viiidicabit : si incurras in 
illum iratiini . vindicabil in te. Opta ergo polius ut 
declinot a le in ira Non, inquit. Novit enim quid de- 
•iderat *. Ira cjus non cst iiisi aversio vullus ejus. 
Quid si te facicl hi deliciis isiis et volnpiate gaudio- 
rum lerrenorum immortalcm ? Respondet ainator ta- 
lis Noio ; quidquid mihi prx*ler illum cst, dulce non 
est : quidqutd mihi vult dnre Dominus meus, auferat 
lotum, et se mihi det. Ne declines in ira a servo luo. 
Fortc ab aliquibus declinat, non in ira ; quomodo a 
quibusdam qui illi dicunt : Aterte faciem tuam a pec- 
eatis meis ( Psai. l, 1 1 ) . Quando a peccatis tuis avertil fa- 
eiem suaro, non in ira a le declinal. Avertaiergo fadem 
iuam a peccatistuis: sed non avertat faciem suam a te. 

17. Adjutor meus esto^ ne derelinquas me. Ecce 

* EAd.tUsque in pnenu At Mss., in senectutem. 

* Lov., ul decUnet a te in tra. non accedat. (^d vovit 
mim ? quid deaderai y Vx , ut decUnet a teinira, in ira 
mon accedat. Quid novit eidm ? Mss. vero quidam : ut decli^ 
nHate iniruj non in ira. Quid novit emmJ Alii demum 
eaiu lecUoneni cxUibeiit, quam in texUi daiuus. 



AUGUSTINI EPISCOn 20S 

ciiini in via sum ; petivi a te unain, habitare in domo 
tiia per omnes dies vita; mcc, conlemplari dclectalio- 
nem tuam, proiegi templum luum * ; haiic pctivl 
uiiam : scd ut ad illam pervciiiam, in via sum. Forte 
diccs roihi : Nilerc *, anibula ; liberum arbitriiim 
tibi dedi, vuluntatis tuae cs ; prosequcre viain, qu:rre 
paccrn et sequere eam (Psal. xxxiii, 15) ; noli a via 
declinnrc, noli ibi remancrc, iioli retro respicere ; per- 
severa iii ambulando, qnoniam qui pcrscvcravcrit 
usqiie in nncm, hic salvus crit (Matth. x, 22, et xxiv, 
i5). Jani tii ncceplo libero arbilrio, quasi pra*«umis 
nnde ambtiles (d) : noli de (e prxsumere ; si tc dcre^ 
liqiierit, in ipsa via deficies, eades, aberrabis, rcmanc- 
bis. Dic ergo illi : Volunlalem quidcm lilteram mifii 
dedisii, scd sine te nihil est mihi conatus meus : 
Adjutor meus esto, ne derelinquas me; neque despicias 
me, Deus salutaris meus, Tu enim adjuvas qui condi- 
disli, tu non deseris qiii creasti. 

18. [vers, 10.] Quoniam pater meus et mater mea 
dkreliqueruntme. Fecit se parvuliim Deo : ipsum fecit 
palrem, ipsum fecil mnirem. Patcrcst, quia condidit, 
quia vocat, qiiia jubet, quia regil : mater, quia fovct, 
quia nutrit, quia lactat, quia continct. Pater meus et 
mater mea dereliquerunt me; Dominus autem assumpsit 
me, et regendum ct nutriendum. Morlnlesparentcs ge- 
nucrunt, lilii successerunt, mortales mortalibus, ct ad' 
hoc nati sunt qtii succederedt, ut qui genuerunt dc- 
cedereiit : non decedet qui me creavit, ego ab illo 
non reccduni. Pater meus et mater mea dereliquentnt 
me : Dominus autem assumpsit me. Exccpiis eliam ih 
lis diiobus pareniibus, dc quoruin came naii sumus, 
patre masculo, ct matre femina, taiiquam Adani et 
Eva ; exceptis illis duobus parentibus, habemus hic 
alium palrem, ct ajiam matrem, vcl potius habuimus. 
Pater secundiim s;cculum diabolus cst, et fuit nobis 
pater cum esscmus infldcles ; nam inndclibus dicit 
Dominus : Vos a patre diabolo etlis (Joan, vni, 44). Si 
ille palcr oinnium impiorum, qui operatur in liliis 
difOdenliac (Ephes. ii,2), mater qux est? Estquaedam 
civitas, qu.T Babylonia dicitur : civitas ista, societas 
cst omiiium perdilorum ab orieute usque in occiden- 
tem ; ipsa habet regnuin terrenuin. Secundutn hanc 
civiutem respublica (b) quaedam dicitur, quam modo 
vidctis senescere et niinui : hxc prima fuit niaier 
nostra, iii hac nati sumus. Cognovimus aliuin {latrem, 
Dcum ; reliquimus dinbolum. Quando eniro audet ac- 
cedere ad eos, quos ille suscepit qui superat omnia? 
Cognovimus aliam inatrem, Jerusalem coelestem, qii» 
est sancta Ecclesia, cujus poriio percgrinaiur in terra : 
reliquimus Babyloniam. Pater meus et mater mea de- 
retiquerunt me:non habent jam quodmihi pra^tent; 
quia et quando niihi prasiare videbantur, tu pncsta • 
bas, ei illis imputabam. 



* Edd., prote^ a templo tuo. At Mss., protegi tempttmi 
tamm : concinuius ad superiora. 

* sic tre^iiss. Alii qumque, utere. Bdd., vero, ut irem. 

(a) Respidt forte ad Pelagii erroi*em, iavecium ia Airi- 
caman. 411. 

(b) !\omanam rcmrublicam nolat, sciiesceotem veluli 
ac deflcienteni a tempore vaslaix Italiae aa. 406 et cauu« 
Urbisaii. 4ia 



209 ENARRATIO IN 

19. A (|uo eiiim eliam sccinidum mundum isium 
pn slalur liomini , nisi a Deo ? Aul quid aufertur ho- 
miai , nisi ille jusserii , aul periniserit , qui donavit? 
Sed putant vani bomines, quodhocd:emonesprxstent| 
quos adorant; et aliquando dicunt sibi : Deus ad vilam 
xlernam nccessarius esi , ad lllam vitam spiritualcm; 
potestates autem istac debent a nobis coli , propier 
istn temporalia. inanilas gencris humani ! PIus anias 
eiis res propter quns islos vis colcre : profecto plus 
habcs isios colere , ut non dicain piiis,certe vel 
taiilum. Non vnlt autem Dcus culi cuin iliis , nec 
si ipse colaiur miiUo ainplius, et illi multo roinus. 
Quid ergo, inquies, et isti non sunl necessarii ad lixc? 
Non. Sedlimendum esl ne irati noceant. Non nocebunt 
nisi ille permillat. Isti semper habent volunuitem no- 
eeodi, nec si placentur, nec sl rogentur, desinunt no- 
cere velle : hoc enini malevolentiae illurutn propriiiiti 
est. Ergo quid facies eos colendo, nisi u( illum ofTeii- 
das , quo olTenso in istorum potestatem dab^is * : ut 
qui tibi nihii posscnt facere illo placato, facianl qi^id- 
quid voluiit illo iraio. Et ut iioveris quam frustra istos 
eolas, quasi propter lemporalki qiiisfiuis lia*c cogitas : 
cmines qui colunt Neplunum , iion iiaiifragaverunt ; 
lui omnes qui blasphemant Neptunum , ad porium 
non pervenerunt? omncs mnlieres colentes Junoncm, 
bene pepererunt; aut omnes blaspbeinantes Jtinoncm, 
male pepererunt? Hinc inielligat Gliariias Yestra, 
inanes esse bomines, qni istos voliint colcre vcl pro- 
pter ista terrena. Nam si propter isla terreiia colendt 
essent , soli cultorcs illorum lerrenis omi^ibiis abun- 
darent. Quod quidem si esset, fiigere nos talia d(5na et 
onain petcreaDomino debereinns. Ilucacccdit, quiu 
et ista ille dat, qui offcndilur cum isli colunttir. Ergo 
relinquat nos pater noster, et inatcr uoslra : relinqiiat 
diabolus, rcliiuiuat Babylon civitas : Dotninus nos sus- 
cipiat eonsolandos tcmporaIibus,beatiric:indosxternis. 
Quoniam pater meus et mater mea deretiquerunt me : 
Dominus aulem assumpiitme. 

iO. [vers. 41. J Jam ergo assumptus 6st a Do- 
inino,desert.i illa civitaie et rcctore cjiis di:ibolo, 
quia rector impiorura diabolus cst, rector mtiiidi lene- 
branim harum. Quarum lenebrarum? Peccaiorum, 
infidelium. Unde jam credcntibus dicit Apostolus : 
Fuistis aliquaudo tenebrce , nunc autem lux in Domino 
{Ephes. V. 8). Ergo jam suscopli ab illo, qnid dicaraus?- 
Legem mihi conslitue , Domine , in via tua, Ausus cs 
petere legem? Quid si tibidical : Implcbis lcgcm? si 
dedero lcgem, implebis eam. Non auderet pctcre, nisi 
primodiceret : Dominus autemsuscepit me, Non audcret 
petere, nisi primo dicerel : Adjutor meus esto. Ergo si tii 
adjuvas, si tu suscipis, da legem : Legem mihi consti- 
tue^ Domine, in via tua. Ergo legem mihi conslilue iii 
Cliriito tuo. Ipsa enim via locuia est nobis , ct dixit : 
Ego sum via , veritas et vita (Joan. xiv , 6). Lcx in 
Cbrlsto, lex cum misericordia csi. Ipsa est sapicntia, 
de qua scriptuni cst : Legcm autem el misericordiam 



• Iteoderic. codcx, in istonan potesUitem laberis. Plurcs 
aBillss., m istorumpotestate hat>eris. 



PSALMUM XWI. M 

in lingua portat {Prov. xxxi, 26). Etsi offenderis ali- 
qiiid iu lege , ille qui pro te fudit sanguinem sunin, 
confitenti ignoscit tibi : tu tantuni viam noli desere- 
re;dic illi , Siisceptor meiis csio ^ Et dirige me in 
semita recta propter inimicos meos. Legem da , sed ne 
auferas misericordiam; qui dtxit in alio psalmo: Nam 
et misericordiam dalnt , qui legem dedit (Psal. lxxxiii , 
8). Ergo, Legem mihi constitaeyt Domine , in via lua . 
hoc ad prxceptum perlinet : ad inisericonliam quid 
peninet? Et dirige me, inqnil, in semitti rpcia^ propter 
inimicos meos. t 

21. [vers. 12.] Ne tradideris mc in animas tribultm-^ 
tium me : id esi , ne consentiam tribulanlibus me. Si 
eiiim consenseris tribulnnti te in aniinam ipsius, qiio- 
dainmodo non dcvorabit carncm , sed voluiitale per- 
versa animam luam nianducabit. Ne tradideris mc in 
animas tribulantium me. Tradc, si hoc placcl, in maiitis 
tribulantium. Dixcruiit cnim lioc illi maiiyros, et tni- 
didit suos in inanns triluilanlium. Scd qnid tradidit? 
Carnero. Qiiod dicitur iii libro Job, Terra tradita est 
in manus impii (Job ix, ^) : caro tradiia e.^t in nia- 
nus persecutoris. Netradiderir. me, non earnem meam, 
sed mc. Anima libi loquor , mens tibi loquor ; noii 
dieo , Noli tradere cameni incam iii manus tribulan- 
tium me ; sed , Noti me tradere in animas tribulantium 
me. Et quomodo traduntur homines in animas iribu- 
lanlium se? Queniam insurrexerunt in me testesiniqui. 
Jam qiiia tcstes iniqui siint, et multa mala in ine di- 
cunt, et in mnltis inihi dctrahunt; si tradittis fiicro iti 
aniinas eorum, mcntiar ei ego , ct cro socins corum , 
non particeps vcritaiis Itix, scd coniparticcps tnciida- 
cii adversus te : Exsurrcxerunt mihi testcs iniqui; ct 
mentita est iniquitas sibi. Sibi , non mihi : sibi scmper 
mentialur, mihi autem non mentiatur. Si tradideris inc 
in aniinas tribulantiuin me , id est , si conscnscro 
voluntatibus corum ; jam non sibi mentita crii 
ini<iuiias , scd et niihi : si autem sxviant quantuin 
voluerint, ct conentnr impedire cursus nieos , iiom 
taincn lu ine dcs in animas corum; non conseiiliend<i 
voIunlaiilMis eorum, rcmancbo cgo, et pcrmancbo in 
vcrit:ite lun, ct mcnlictur iniqnitas, non mihi, scd sibi. 

2i. [vers. 13.] Rcdit ad illam unam post isia pe- 
rictila , post laborcs , post diflidultales , intcr manus 
persequcntiuin ct Iribulanlinm a^slnans, anlielans, 
laborans , et firmus et ccrlus illo suscipienle , ilio 
jnvante, illo diicentc, illo regcnte. Tamen post illuni 
cin nitum ct jubilaiionem, exsultans gaudio, et gemeiM 
in laboribus , suspiravit ad extremum, et ait : Credo 
videre bona Domini in terra viventium. bona DoiuiNi 
dulcia , imtnorialia , incomparabilia , sempiterna , i»- 
comniutabilia ! Et qtiando vos videbo , bona Doinini ? 
Credo vidcre , sed non in terra morientium. £redo 
videre bona Domini in terra viventium. Eruet me Do- 
minus a terra morientium , qui propter me dignatus 
est suscipere terram morieutium , et mori inter manus 
inorientium; eniet me Doininus de terra moricRtiuin : 
Credo videre bona Domini in terra viventium. Suspi- 
rans dixil, laborans dixil , periclitans dixit inter ma- 
gnam turbam tentaiionum : sed tamen sperans toiuMi 



%M 



S. AUGUSTINI kp:iscopi 



tu 



de rottoricordia ^os, C|ii disil : Legm miVit consiitue^ 
Domne. 

23. [ver$. 44. ] Et quid ille dicil, qui legcm illi 
coiisUluii? Audiaiiius etvocem Domiui desu|icr exlior- 
taiitis nos, consolaniis nos; iilius vocem,quem lial)e- 
miis pro |)aire et matre qui nos dorcliqueruut , illius 
vocem audiamus» Audivit cuim gemitus noslros, vidit 
Kuspiria noslra , intuiius cst dcsideriuro nostrum , el 
unam petiUoncm nostram , uiiam postulalionem per 
advocatuin Clirisium libenter accepit ; et doiiec pcr» 
ngamus istam percgrinationemiqua dilaturus est , iion 
abhituriis quod proinisit , dijtjt npbis : Susline Domi- 
num. Non susUnebis mondaccm, npn f um qui poiorit 
falli, Don eum qui tipn est invenlurus quod del. Qmni- 
^tens promisii , ccrtus prumisit , verax promisit , 
Sutiine Dominum , viriliter age. Noli dissolvi : ne sis 
inter eps quibus dicitur, V(b his qm perdiderwu 
sustinenliam{Ecdi, ii, 16) ! Sustine Donunum, omiiibiis 
nobis diciiur , et uni homini dicilur. Unus sumus in 
Chrisio, corpus Clirisli sumus , qui unam illam desi- 
deramus, qui unaro illam pelimus, qui in illis diebu$ 
malfkrjum noslrpruni ingemiscimus , qui credimiis no^ 
videre bona Doipini in terra viveiitium ; nobis proni- 
bu8,qui unus in uno sumus, dicitur, Sustine Dpminum^ 
miUter age; el confortetur cor tuum^ et su$line Donn* 
mcm. Quid aliud Ubi dicat, quaro ut hpc repetat quod 
audisti? Sus/me Donunum, virililer age. Ergo qui per- 
didit ^usUnentiam, effeminatus est, perdidit vigorcm. 
Uoc viri, Iioc femin» audiant, quia in uno viro vir et 
femina.. Talis in Chrisio nec masculus nec femina 
est (Galat. m , 28). Suitine Dominum^ viriliter age ; et 
eonfortetur cor tuum , et sustine Dominunu Suslineudo 
Dominum habebis eum , babebis qiiem susUnebis. 
Aliiid desidera , si majus, si n^elius, si suavius iuve- 
neris. 
■i II ■ ■ ' ■ ■ I ■ ' _ * 

IN PSALMUM XXVII 
ENARRATIO. 

Ipsius * David. 

1. \ven. i, 2.] Ipsius mcdiatorls vox est, mami 
forlis in conniclu passionis. Qiix autem vidctur o))- 
tare inimicis, non malevolentix votum cst , sed enuii- 
liatio poena! illorum : sicut in Evangolio civitaUbus in 
quibus miracula cum fecissel, neqiie credidissent ei, 
non malevolentia oplat qu» dicit, scd quid cis immi- 
iieat prxdicit (Matth. xi, 20). 

2. Ad te , Domine , clamam , Deus mcus ne mleas a 
me : ad te , Domiiie , clamavi , Deus meus ne separes 
unitatem Verbi tui ab eo qiiod homo sum. yequando 
vUas a me : et ero simHis descendentibus in lacum : 
ex co enim quod aeterniuis Yerbi tui non iniermitiit 
uiiire se mihi • iii ut non sun talis bomo quales sunl 
csteri i qui naacuntur in profundam miseriam sseculi 
Imjus, ubi tanquam slleas, non cognoscitur Verbum 
luum* Esaudi ' vocem deprecationis meas, dum oro»ad 

< Sic Mss. ]uxia LXX. At Lov., Psalnws ipsi Daiid. 
t sic poUores Mss. omisso post Exaudt verbo Donmet 
ffM abeit a lxx. [miidi« Domme}. 



te ; dum extoUo manuc meas ad templum sanctum tuum : 
duiu cruciligor,' ad eorum saluleni, qui oredcuto.s fluiil 
lcinplum saiiciiim tuum. 

3. \vers. 3.] Ne simul trahas ' cum peccatoribus ani» 
mani meam, et cum operantibus iniquitatem ne perdas 
me : cum his qui loquunt}ir paceni cum proximo suo. 
Cum his qui luibi dicunt : Scimus quiaa Deo vetdsii 
magisler ( Joan. iii, 3 ). Hala autem in cordibus suis : 
mala autem loquuntur ifi cordibus suis. 

4. [vers. 4.] Da illis seeundum pperfi ipsorum : ila 
illis sccundum opera ipsorum, qiiia hoc justuui e^t. 
Et secundum malignitatem affec^tiomm * ipsorum : 
mala enim alTeetanles , bqua invenire non pos^uni. 
Secundum opera manuum eorum da eis : quamvis alii$ 
ad saluiem valeat quod rcccruiit, seciiiidnm dpeni ta- 
men volunlalum illorum da eis. Redde retributionea^ 
eorum ipsis : quia pro veritate quam audiebant , vo|ur 
cruiit rallaciam retribuere ; faliacia ipsorum ipsos ral- 
lat. 

5. [vers, 5.] Quoniam pon inteHexe)runt iu opera Do^ 
fnini : et unde manifestum est hoc eis accidisse! Hinc 
scilicet, quoniamnon intellexerunl in opera Domim : lucc 
ipsa nimirum J2|m retribuUo fuit , ut quein malevolQ 
animo hominem tentaverunt, non cogiioscerent Deum 
quo * consilio incarnatuni Pater roisiu Et in opera mtt* 
nnuni ejus : nec moverentur ipsis visibilibiis operibuis, 
quae porrecta suni usque ad ocplos eorum. Destrues 
iilos , et non cedificabis eos : nihil mihi noceant , sed 
nec conantes rursus adversus Ecclesiam meam eri- 
gero machinas aljquid valeant. 

6. Benedictus Dominus , quoniam exaudivit vocein de- 
precafionis mece. 

7. [vers. 7.] Dominus odjuior meus et protector meus : 
Dominus adjuvans tanta paiicntem , et immorialitaie 
protegens resurgenlem. In ipso speravit eor meum , 
et adjutus sum. Et refloruit caro m^a :id cst, et rcsurr 
re&it caro inea. Et ex voluntale niea confitebor iUi : un* 
de jam consuinpto mortis metu, non Umoris nccessi- 
tate sub Lege , scd libera voluntate cum Lege coiifi- 
tcbuniur illi , qui crcdunt in me ; in quibus quia ego 
sum, ego coufitebor. 

8. [vers. 8.] Dominus forliludo plebis suce : non illa 
plebs ignorans jusUUain Dei , et suam volens consti- 
tuere (Rom. x, 3). Non eniin per se rortem se puUvit; 
quia Dominus fortittido plebis sux^ i" Ii"jus vitac dif- 
flcttltatibus cuni diabolo diiuicanlis* El protector salur 
tarium Christi sui est : ut eam salvam fact;im pCr Chri- 
stum sutiro, post IbrUtudinem bellicaro, Immortalitate 
pacis ad ultimum protegat. 

9. [vers. 9.] Salvum fac populum tuum \ ei benedU 
hmreditatem tuam. Intcrpello igitur , postquam reflo- 
ruit caro roea', quia dixisti, Postula a me, et dabo tibi 
gentes hairediialem tuam (Psal. ii, 8) ; Salvum fac pop^ 
ium tuum , et benedie luiereditatem luam : quia omui^ 
mea tua suiit (Joan. xvii, 10). Et rege iUos , ^i extQiii 

* Edd., tradas. Blelius aliquot Mss., trahas. 

* Sic melioris notx Mss. [alfectionum.] 

* Er. et IjOv., quem. Nos ex &lss., quo. 

^ Edd., tmmh Domine. voz, Lomine. abest a Mst. et a 
UX. 



213 ENAimATIO LN 

UU» usque in saculum : el rcgc illos ia iiac lci»porali 
vila, el iii xieruain fiiiic lolle ilios. 

IN PSALMUM XXVIII 

ENARRATIO. 

PsalmuM ip$i Datid , consumimationis 
tabernaculi, 

1. [vers, i, 2.] Psalmus ipsi medialori manu forli, 
perfeciionis Ecclesix in hoc sxculo , ubi adversus 
diabolum lemporaliter militalur. 

2. Propbeta loquilur : A/ferte Donuno, fHii Dei, af- 
ferU Dondno filio$ arielum : affcrte Domino vosmetip- 
sos, quos per Evangelium duces -gregum Apostoli ge- 
nueciinl. Afferte Domino gloriam et honOrem : per open 
Testra Dominus glorificetur et bonoretur. Afferte Do- 
wdno gloriam nonuni ejui : gloriose per orbem iiinole- 
scat. Adorate Dominum in aula sancta ejus : adoraie 
Dominum in dilatato ct sanctificalo corde vestro ; vos 
eoim esiis regium sanctum habilacuium ejus. 

3 [wers. 3.] Vox Domini super aquas : vox Cbristi 
Mper populos. Deus majeslatis intonuit : Deus maje- 
slalis de nube cariiis lerribiliter poenilentiam pnrdi- 
cavit. Dominus super aquas muUas : ipse Dominus Je- 
.stts postea quam vocem emisit super populos, ct 
perterruit eos, convertit in se, et habitavit in eis. 

4. [vers, 4.] Vox Domini in virtute : vox Domini jam 
IB ip8is> polentcs facicns eos. Vox Domini in magnb- 
fceniia : tox Domini roagna faciens iii eis. 

3. [vers. 5.] Vox Domini conterens cedros : vox Do* 
mini contritione cordis humilians superbos. Couteret 
Dondnus cedros Libaui : conteret pcr poenilenliam Do- 
minus elatos nitore terrenae nobilitatis , cuin ad eos 
confundendos ignobilia hujus mundi elcgcrit (I Cor, i, 
28) , in quibusjostendat divinitatein suani. 

6. [vers. 6.] Et comminuet eas tanquam vituluw Liba- 
uL Et amputat') superba celsitiidine illorum, dcponet 
eos ad iniitationem humilitatis sux , qui tanqunm vi- 
iuius per ipsani hujus s.TCuIi nobilitatcm ad victimam 
ductus est : Astiterunt enim reges terrce , et priucipcs 
eonvenenml in unum adversus Dominum et advcrsus 
Ckrislttm ejus (PsaL ii, 2). Et dilectus sicut filius uni- 
comium : nam et ipse dilectus aique unicus Pairi 
eiinanivit se nobilitaie sua ; ct factus est homo, siciit 

. filius Judxorum ignorantium juslitiam Dei {Rom. x, 3) 
ct superbe jaciaiitium taiiquam singuhrem jubtiiiam 
SMim* 

7. [vers. 7.] Vox Domini prwcidenth fiammam ignis, 
Vox Domini per ardorem concitatissiinum pcrscquen- 
tiuro se sine ulia siia Ixsione transeuntis, vcl divi- 
flentis furentem iracundiam pcrsecuionini suonim , 
ttt alii dicerent, Numquid fortc ipse cst Christus ; alii , 
Moo^ sed seducit populuni {Joan, vii , 12) : aique il:) 
prxcidentis insanum tumultum corum , ut nlios iii 
cfasritatem suam trajiccrct , alios iii malilia eoruiii 
relinqueret. 

8. [vers. 8.] Vox Domini commoventis solitudinem : 
TOi Domini commovcntis ad (idem Gcntes quond.im 
iim spc ct sine Deo iu hoc niundo {Ejfhcs: ii, ii) \ 



PSALMUM XXIX. 2i; 

ubinulluspropheta, niillus verbi Dci prxdicalor, vcl- 
uti nullus homo habitavcrat. Et commovcbit Dominus 
aesertum Cades : et tunc cclcbrari faciot Dominus s:ui- 
ctum verbum Scripturarum sunrum, quod a Judxis 
non inlclligcnlibus desercbaliir. 

9. [vers. 9.] Vox Domini perficientis cervos : vox 
enim Domini prirao perfvcit superatorcs et rcpiilsores 
vcnenosarum linguarum. Et revelabit silvas ; ei tune 
eis revelabit opacilates divinorum libroruiii ct uiur 
bracula mystcriorum, ubi cum libcrtalc pascaiuur, 
Et in templo ejus unusquisque dicit gloriam : ct in Ec- 
clesia ejus omnis in spem ajtcrnam rogeneratus Inudat 
Dcum pro suo quisque dono , quod a sancto Spirilu 
accepit. 

10. \vers. 10.] Dotninus diluvium inhabitat : Do- 
minus ergo primum inhabitat diluviiim hujus saeculi 
in sanctis suis , tanquam in nrca , iia in Ecclesia cu- 
stoditis. Et sedcbit Dominus rex in astcrnum : el deindc 
sedebit regnans in eis in ajtcrnura. 

11. [veri. 11.] Domtnus virlutem popuio suo dabit : 
quia Dominus viriulem populo suo contra hujus mundi 
procellas et lurbines diniicanti dabit, quia pacem illls 
iii hoc mundo non promisit. Dominus bcnedicet popu- 
lum suutn in pace : et idem Dominus beiiedicct popii- 
lum siium, in scipso illi pacem praesuiiis ; quouiam, in- 
quit, Pacetnmeam dovobis, pacem tneamrelittquo vobis 
{Jwm. XIV, 27). 



IN PSALMUM XXIX 
ENAUPiATIO I. 
Jn fitiem Psalmus Cantici dedicatiotus doitius ipsi David. 
1. [vers. {.] In fincm Psalmus la'liiia> rcsiirrcclio- 
nis atque in iramottalcm statum muintiotiis atque in- 
novalionis corporis , non taniiim Doiiiini , sod etiaiii 
toiius tlcclesia;. Nain in stiperiori psalnio tabcrnacu- 
luni consummalum est, ubi habilanius bclli lcmpore : 
nimc aiiieiii domus dedicalur, qu:c in soinpiicrna pa-, 
ce permaiicbit. 

2. [vers. 2.] Christus ilaque loliis loquitur : Exal- 
tabo te, Dominey quoniam susceptsti me : stibliniiiatetn 
lunm lauilabo, Domiiie , quoniam stiscepisti me. Nee 
jucuudosii inimicos meos super me : nec eos qiiilolics 
variis per orbcin perseculionibus nic opprimcrc co- 
nati sutit , jucundasti supcr mc. 

3. [vers. 5.] Domine Deus meus, clamavi od te^ci 
sattasii tue : Doinine Deus ineus , claniavi ad lc , «t 
corpus mortnlitnte saucium ct :rgruiH j mi ii<«n gcro. 

i. [ vers. 4. ] Domine , reduxisii ab iuferis a:wuam 
meam , salvum fecisti tne a descendcudbus iu Incntn S 
snlvum fecisti mc a condiiionc profuiKhe c;i-ciiai'is 
at(|iie iiifimi limi rorrupiibilis caniis. 

5. [ vers, 5. ] PsaUite Domino sancti ejus : exsul- 
tat Prophcla lutura isla cemens, ct dicil», Pw/- 
tite Domino sancti ejus. Et confxtemini memoriw san-» 
ctitatis ejus : ct coiifiictnini ei quod sanctitatis, qaa 
vos sanciidcnvit. non esi obliliis, cum lotum hocme- 
dium tcmpus desidcrio vcstro longum csset. 

t Mss. uiaguo conscusu, ExsuUct.., et dicau 



915 



S AUGUSTINI E^ISCOPI 



M 



6. [ ver$. 6. ] Quonimn hra in indtgnatione eju$ : quo- 
niam vindicaTit in vos primum peccatum, quod niorle 
solvistis. Et vita in voluntate ejui : el vitam a^iernam, 
ad qunm redire nullis vestris viribus posseiis , qiiia 
voluit dedil. Vespere demorabitur fletus {a) : vespere 
^/Bpii , ubi sapicutio! lunicn recesstt a peccante lio- 
niine, quando morle damnatus cst ; nb ipso vespere 
nioras habebit fletus , quamdiu in lahoribus et iciita- 
tionibus populus Dei cxspcciat diem Domiiii. Et in ma- 
tutinum exsultalio : iisf|ue in maluiinum, quo exsiilta- 
tio resurrcctioiiis rulitra est, qme in matulina Domini 
resurreciione pra^floruit. 

7. [ vers, 7. ] Ego autem dixi in abundantia mea, 
Non movcbor in wternum : cgo autem ille populus , 
qui ab iniiio loqucbar, <Jixi in mea abundantia, jam 
iiullam patiens egestalem : Non movebor in aster- 
num, 

8. [ vers. 8.] Domine, in voiuntate tua prosstitisti de- 
eori meo virtutem : sed banc abundantiam, Domine , 
non ex me milii esse, scd in voluntale tua prxsliiisse 
te decori meo virtutem ex eo didici , Avertisti autem ^ 
faciem tuam a me^ et [actus sum couturbatus ; quod 
averfisti aliquando a peccante faciem tuam, et factiis 
8um conturbatus , reccdcntc a me illumiiiatione uo- 
titise tux. 

9. [ vers. 9. ]Ad te^ Domtne^ clamabo , et ad Deum 
meum deprecabor : quod tempus conlurbaiionis et mi- 
seriir nie:e rccolens , ei tanquam in eo consliluius , 
audio vocem primogeniti tui, capilis mei pro me mo- 
riluri, et dicentis : Adte, Domine, clamabo, et ad Deum 
meum deprecabor, 

iO. [ vers, f 0. ] Quce utilitas in sanguine meo , dum 
descendo in corruptionem ? quse utilitis in elTusinne 
iMinguinis mci, diiin descendo in corruptionem ? Nuni' 
qwd confitebitur tibi pulvis ? Si enim non statim resiir- 
rexcro, corrnptumque riierit corpus meum , numquid 
confitebitur tibi pulvis , id est liirba impiorum , quaiii 
mea resiin^ectionc jiisiificnbo? Aul annnntiabil veriA 
tntem tuam ? aut annuntinbit ad salutem caeterorum 
veritatcin tuam? 

M, [vers, W,] Audivit Dominus , et misertus est 
mihi ; Dominus (actus est adjutor meus : nec dedit 
sanctum suum videre corriipiionein ( Psat, xv, iO ). 

12. [ vers, 12. ] Convertisti planctum meum in gau^ 
dium mild : quem primogenitum a mortuis consecuta 
Ecclesia, nunc in dedicatione domus tuae dico , Coit- 
vertisti planctum meum in gaudium miiii, Conscidisii 
saccum meum , et prosdnxisti me lostitia : conscidisti 
Yclamcntum peccatonim meorum , tristitiam mortali- 
latis iiic:c;et clnxisti me stola prima, immortali 
Ixnitin. 

13. [ vers, 13.] Vt cantet tibi gloria mea, ct non 
eompungar : iit jam non plangat, sed caiitet tibi < non 
huniiritas, sed gloria mca» quia jam ex humilitnte 
rxnliasti nie ; ct non compungar conscientia peccati , 
limorc mttrtis, liinore judicii. Domine Deus meuSf in 
mternum confitcbor tibi : et haxest gloria mea, Domine 

* sic Mj»s. ^lcrifiue jaxta I.\X. [Jrvr/w/i faciem], 
ia) Dii haci.aiic vcib. 6 vidc Uuu . 2li»al. lvui« n. 10 



Deus meus, ut in actorniim confitear tibi , quod nihii 
mihi ex me, sed omnia bona ex te, qui es Dcus omnia 
iii omnibus ( I Cor. xv, 28. ) 

EN.4RRATI0 II. 

SERMO AD POPULDll. 

1 . Hoc certe rantaTimus : Exaltabo te , Domine , 
qnoniain suscepisti me , nec jvcundasti immicos nwoi 
super me. Si noverimus de Scripturis sanais qui iint 
inimici nostri, cognoscimus hujus cantici veritatem : 
si autem nos fallat carnis prudentia, ut non cofnnosci' 
mus adversus quos nobis8itcolluctafio,in ipsopsalmi 
hiijus exordio invenimus quxstionem , quam solvero 
noii possumus. Gujus enim putnmus vocem esse lan- 
dantis Degm et gratias agentiset exsulianlis atque di- 
centis : Exaliabo /e, Domine, quoniam suscepitti m€, 
nee jucundasti inimicos meos super me f Primo ipsum 
Dominiim consideremus, qui secundum id quod homo 
csse digiiatus esi, potuit sibi per prxcedentem prophe- 
tiam non incongrue verba ista conptare : ex quo enim 
liomo , ex hoc et infirmus ; ex quo infirmiis , ex hoc 
et orans. Nam quod modo audiviuius , cum Evange- 
lium legerctur, quemadmodum eiiam in deserlum 
secesserit a discipulis suis , quo eum sunt consecoti , 
et iiivenerunt eum : secedens autem ibi orabat , et 
dictum est a discipulis qni eum inveiierunt , Qumnmt 
te homines; at ille respondit : Eamus et in aliahea of- 
que castella prwdicare ; ad hoc enim veni ( Marci i, 35» 
37, 38 ). Si divinitatem Domini nostri Jesu Christi 
consideres , quis orat ? ad quem orat ? quare orat ? 
Orat Deus? orat ad aeqiialem ? Causam autem orandi 
quamhabct, sempcr beatus, semper omnipotens « 
scmpcr incommuiabiiis, xternus, et Patri cosBtemus? 
Intuentes er(;o quod per Joanncm,qua.<i per quamdam 
nubem suam, ipse intonuit, diccns : Jn principio erat 
Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Ver^ 
bum , hoc erat in principio apud Deum : omma ptr 
ipsum facta sunt, et sineipso factum est nilul : qaadfa* 
ctum est in ilto vita est *, et vitaerat luxhominum, et Imx 
in tenebris lucet , et tenebroe eam non comprehenderunt 
(Joan, 1,1-5): huc usque dicentes, non invcnimiu 
orationem , nec causam orandi , nec locuro oraiidi » 
nec alTectum orandi. Scd quoniam paulo |)OSt dicil » 
Et Verbum caro factum est^ et habitavit in nobis {Jbid*^ 
14 ) ; liabes majestatem ad quam ores , habes huma- 
niia^m quas pro te oret. Nam hoc dictum est ab 
Apostolo, eliam post resurrectionem Domini nostri 
Jcsu Christi : Qui sedet , inquit , ad dexteram Dei, qm 
etiam interpellat pro nobis ( Rom, viii, 3^1 ). Quare in - 
tcrpellat pro nobis? Qiiia mediator esse dignatus est. 
Quid cst mediatorem esse iiiter Deum et honrmea 
( 1 Tim, II , 5 )? Non inicr Patrem ei homines , sed 
inter Deum et homiiies. Quid cst Deus ? Patcr et Filius 
et Spiritus sanctiis. Quid sunt homines? Pccc: t>res, 
impii , morlalcs. Intcr illam Trinitatcm et homiiiun* 
infirmiiaicm et iiiiiiuitatem, mediator facius est homo, 
non iniquiis, sed tamen infirnius ; ut ex eo quod Don 
iniquus , jungeret te Deo ; ex eo quod infirmus, pro* 
pinquarel tibi : atque ita , ut inter horoinem et 
* Edd., m iUo vita erat. Anliquiorcs Blss., vita esL 



SI7 ENARaATlO IN PSALMUM XXIX. 

lleiiin mediator exlsterct , VerbHm caro factum ett, 
kl esl, Verbum liomo factiim est. Nomine enim camis 
«ppelbti sunt homines. Inde est : Et fndebil omms cwro 
taiuUtre Dd ( I^tu. iii , 6). Omnis caro dictiim est , 
ompes bomines. Et Aposlolus : Non eii nobls coUuct4i' 
Ho udversus camem et san^nem (id est adversus lio- 
mines) , sed adversus prtndpes et potestates et rectores 
msmdi tenebrarum harum ( Ephes. ti , 12 ) : dequibns 
in cons^eutibns, si Dominus adjuverit , loquemur, 
Pertinet enim isia distinctio ad expositionem Psalmi» 
qven in nomine Domini suscepimus enodare Sancti- 
lali ?estne. Taroen ad hoc dixi hxc exempla, ut no- 
verills camem appeliatos esse homines ; ut quod 
dictnm est, Et Verbum earo factum est, iiitelligatis 
dielnm, el Verbum homo factum est. 

t. Neque sine causa hocdixi. Noverit Sanctitas 
Testrt fuisse quamdam lia*resim , vei adhuc fortassis 
baberi reliquias quorumdam qui dicti sunt Apollin.i- 
ristae. Aliqui eiiim ipsorum dixerunt hominem, quem 
SBScepit Sapientia Dei ( et in quo expressit perso- 
■am snam, non sicut in caeteris * bominibus, scd sicut 
dktom est in psalmo , Unxit te Deus, Deus tuus oleo 
eaamiUdUnus pree participibus tuis [ PsaL xliv, 8 ] , 
id est amplius quam participes tuos : ne putetur 
sic «nelns Cbristus quomodo cxteri homines , 
qmiiiodo cseteri justi , quomodo Palriarcbx , Pro> 
pbeue, Apostoli, et Marlyres , ct qufdquid ma- 
fnnm est in genere biimano. Quando quidem nibil 
majiis exstitit in genere humano quam Joannes Ik* 
plisu ; nec in natis mulierum exsurrexit [ Matth. 
XI, i i ). Si quaeris exccllciitiaro honiinis, Joannes Ba- 
est. Gui autcm Joannes se dicit non es^ di- 
I eorrigiam calceamenti solvcre [ Marci i, 7 ] , 
qttid erat ille nisi ampliiis quam cxteri homines ? 
Etbm in ipso homine amplius qiiani cxteri boroines. 
Nam secundum Deum, et sccuiidum divinitatem , et 
feoindnm id quod in principio erat Verbum, et Yer- 
bvm erat apud Deum , et Deus erat Yerbum , super 
omnem creaturam aequalis est Patri : sed agimns de 
bomuie. Forte putet quispiara vestrum, fratres , quia 
iMNno ille susceptus a Snpientia Dei, apqualis erat 
csleris bomiiiibiis. Si in tuis membris muituin disut 
inter capnt et captera membra : certe omnia membra 
fKiunt corpus unum , roultum tamen interest iiiter 
eapet et cstera membra. Etenim in cxteris membris 
noo sentis nisl tactu ; tangendo sentis in cstcris 
membris : in capiie autem et vides, et audis, et 
olfiMns, et gusus, et tangis. Si tanta excellentia est 
eapitb ad membra cxtera , quanta excellentia est 
capitis universie Ecclesis, id est illius horoinis, quem 
tolnit Deus mediatorem esse inter Deiim et homi- 
nes? ), ergo illi h:cretici dixerunt , homincin illum , 
qnem snscepit Yerbum , cum Yerbum caro factum 
est , non habuisse mentem buroanam , sed Untum 
•nimam sine intelligentia biimana fuisse. Homo enim 
Yidetis unde coiistat : ex anima et corpore. Sed ipsa 
anbna humnna habet afiquid quod non habent anunae 

* Ba Gatian. codex. Alu vero Mas., non skut ceeteris ho- 
~dA.,tiionucuiagUr€shoimes. 



m 

pecorum. Nam et pecora animam babenl , et anim.i- 
lia vocantur : non enim vocarentur animalia nisi ab 
anima ; et videmus quia el ipsa vivunt. Sed quid lia^ 
bet amplitts homo, uiide factus est ad imaginem Dei ? 
Quia intelligit et sapit, quia discernit bonura a malo : 
in boc factus est ad imaginem et similitudinem Dei. 
Ilabet ergo aliquid quod non habent pecora. £t quia 
contemnit in se quo melior est pecoribus; perimit in 
se vel delerit^ et quodammodo obsolefacii iinagineni 
Dei, nt dicatur -ulibus : Nolite e$$e ncut eqnus et mn« 
ius , quibus non est intellectus ( Psal. xxxi , 9 ). lili 
igitur haerelici dixerunt Dominum nostrum Jesum 
Christuni non habuisse mentcin humanam , el illud 
quod \er/udj Grxci dicunt , nos dicimus .ralipnale , 
unde homo ratiocinatur, quod non habeni coetera 
animalia. Sed quid dicunl? Ipsura Ycrbum Dci , hoc 
erat in illo homine pro inente. Exclusi sunt isii , re- 
spuit illos catbolica fldes, et hxresim fecerunt. Gon- 
flrmatum cst in calbolica flde , hominenp illum quem 
suscepit Sapientia Dei , nihil niiiius habuissc quam 
cuctcri homincs , quanlum pertinet ad integrilatem 
naturae : qiiantiim autem ad excelleiiiiam pcrsonae, 
aliud qiiam cxteri bomines. Nam caeteri homines 
possunt dici participes Yerbi Dei, babcntcs Yerbum 
Dci, nulliis autem eoruro potest dici Verbum Dei, quod 
dictusestille, cum dictumest, Verbum carofactum est, 

5. Non dcfuerunl etiam alii quidara ex ipso errore 
renientes, qui non solnni mentcra dicereiit non h:i- 
buisse illum bomiiiein , mediatorem Christum iiitcr 
Deum ct homincs , scd nec animam : scd taniiiin di- 
xerunt, Yerbum et cnro erat, et anima ibi non crat 
bumana , mens ibi non erat humana. IIoc dixerunt. 
Sed quid erat? Verbum et caro. £t Istos respuii Ec- 
clesia catbolica , et expcllit eos ab ovibus , ct a sini- 
plici et vera flde : et connrmatum esl, qucmadmoduiu 
dixi, bominem illum mcdiatorem babui&se oinnia bo- 
minis, prxter peccatum. Si enim mulu gcssit sc- 
cundiim corpus, ex quo intelligamus quia babuil 
corpus non in mendacio , sed in veriute : ut 
puu, quomodo iiitelligimus quia habuit corpiis ? Am» 
bulavit, sedit, dormivit, comprehensus est, flngcila- 
tus est, colaphizatus est, cruciflxiis cst, mortuiis cst. 
Tollc corpus, nihil honim fleri potuit. Quoniodo ergo 
ex his indiciis cognoscimus in Evangelio quia veruni 
corpus bnbuit, sicut et ipsc etiam post rcsurrcciio- 
nem dixit : Palpale , el videte , qma spiriius carnem et 
ossa non habet^ mut me videtis habere {Luc. xxiv, 39) : 
qiiomodo ex his rebus, ex his operibus credimus el 
intelligimus et novimus quia corpus babuit Dominus 
Jesus, sic et ex quibusdam aliis officiis naturalibus 
quia habuit animam. Esurire, siiire, animx sunt isia : 
tolle aiiimam , corpus baec exanime non poterit. Sod 
si falsa dicunt ista fuisse, falsa erunt et illa qu£ de 
corpore creduntur : si autem ex co verum coipus 
quia vcra offlcia corporis; cx eo vera aiiima, quis^ 
vera officia animx. 

4. Quid ergo? Quoniam Dominus factus est infir- 

« sic Mss. At edd., quod meHus eu pecoiibus , perimnin 
uveidesera. 



2id S. AUGl^STINI EPISCOPI 

nius propier te, o homo qui nudis ; non libi comparos quando nobis desuper porroitiit 



Deura. Elenini creaiura es , ille crealor tuus. Nec iU 
lum hominem tibi Cimferas, quia proptcr te bomo Deiis 
tuus, et Verbum Filius Dei : sed illum hominem libi 
praferas, tanquam mediatorem, Deum auiem supra 
omnem creaturam : et sic intelligas, quia qui bomo fa- 
ctus est propter te, non incoiigrue orat pro te. Si ergo 
non incongrue orat pro le, non incongrue potuit ei isla 
verlta dicere propter te : Exaltabo te, Domne, quo^ 
niam $u$cepisli me, nec jucundasii inimicos meos super 
me, Scd, ista verba, si non intelligamos iiiimicos, 
fals;) erunt, ipsiim Dominum Jesum Christum cogi» 
laiites. Qiiomodo enim verum est, si Chrislus Domi- 
II us ioquitiir, Exallabo le^ Domine^ quoniam suscepisli 
mc? E\ persona liominis, ex persona infirmitatis, ex 
persona carnis , quomodo verum est : quandoquideni 
jiiciindnli sunt inimici ejus siiper eum, quando illum 
cnicilixerunl, tenuerunt eum, et flagellaverunt, el co- 
lapbizaverunt , dicentes , Propheliza nobis , Christe 
{Mutih, XXVI, C6, e:c.) ? IsU jucunditas eorum quasi 
cogil nos putare falsum esse quod dictum est, Nee 
jueundasti inimicos meos super me. Dcinde cum in 
cruce penderet, et transibant vel stabant, et altende- 
bant, et caput movebant, et diccbanl, Ecee FUiusDei^ 
alios salvos fecit, seipsumnonpotest, descendat deemce^ 
el credimus in eum {Id. xxvii, 42); dicentes isla 
iionne jucuiidabantur super eum? Ubi est ergo ista 
vox, Exaltabo te^ Domin^, quoniam suscejnsti me^ nec 
jucundasti inimicos meos super mef 

5. Fortasse non est ista vox Domini nostri Jesu 
Chrisii, sed ' ipsiiis hominis, sed universx Ecclesise 
popiili chrisiiani : quia omnis homo In Chrislo uniis 
honio cst, et unitas Christianorum unus homo. For- 
tisse ipse Iiomo, id est, unilas Christianorum ipsa di- 
cit : Exaltabo (e, Domine , quoniam snscepisti me, nec 
jucundasti inimicos meos iuper me. Quomodo cl hoc 
vernm est de illis? Non sunl comprehensi Aposioli, 
non siini casi» non simt flagellali, non sont occisi, 
non suni cruciflxi , non sunt incensi vivi, non ad be- 
slias pugnaverunt, quortim memorias celebrainus? 
Quando autem isia iilis faciebani liomines, nonne ju- 
cundabnniur super eos? Quomodo ergo poiest el po« 
pulus clirislianus dicere : Exaltabole^ Donme, quomam 
suscepisii me, nec jucundasti inimicos meos super me t 

6. [vers, I.] Inlclligemus hoc, si videamiis primo 
lilulum Psalini. Ilabei enim : In finem Fsalmus C^an- 
tici dedicationis domus ipsi David. lii hoc titulo esi 
4)miiis spes , et universum sacramcntuni dissol- 
vcndsft liiijus quxslionis. Dedicabitur domiisaliqiiando, 
qnas modo fabricatur. Modo enim fabricatur domns, 
id esi Ecclesia, postea dcdicabiiur. In dedicatioiie 
apparebil gloria popnli chrisiiani, qux modo laiet. 
Sccviani modo inimtci, huinilieni, faciani non quid- 
quid volunt, scd quidquid desupcr permiiluniur. Non 
4L'nim quidqnid pnssi ab iiiiinicis fuerimiis, inimicis 
depuiandnm esi, et non Domino Dco nostro. Quando 
quideiD in ipso suo exemplo mediator demoiisiravii. 



?50' 
* hkmines ii04*«*fe, 
non voluntalem noccndi desiiiH*r dari, sed potcstaietii. 
Unusqiiisque enim' malus a)itid se babet votunlaioiii 
noccndi : ui auicm poi^it iiocere, non habet in |io- 
tesiate. Ut vciit, jam reus est : ui pos>it,occulia di<i- 
pensatione providentiae Dei in alium permiitilur ad 
poenam, in alium permitiitnr ad proliaiionem , in 
alium permillitur ad coronam. Ad ponnam , quomodo 
permissi suni aXX6fv>.ot^ id est alienigcnx, capere pA- 
pulum Israel, quia peceaveruiit in Deuin {Judic. x, 7, 
et xili, i, etc). Ad probationem aulem permissus esl 
diaboliis in Job ( Job i, 12) : probatus esi Job, coii- 
fusus esi diai)oIus. Ad coronam vero permissi svnt 
persecutores in martyres : occisi suai mariyres , 
quasi vicisse se arbitrati sunt persecutores ; ilii in ma- 
nifesto falso triumpbaruni, illi in occulto vere coronali 
sunt. Ergo in quem permitiitur, occulue dispensalio- 
nis est provideniiae Dei : ut auiem velit nocere, ipsiut 
hominis e^t ; non enim coniinuo quem vult occidit. 

7. Itaque ipse Dominus judex vivorum et mortuo* 
rum, sians ante hominem judicem, prxbens nobis 
humilitatis ei paiientix documentum, non viclus, sed 
miliii pugnandi exemplum dcmonsirans, minanti jo* 
dici , tumenti superbia , et dicenti , Nesds quia poie- 
statem habeo dinnttendi et occidendi te ? abstiilit lyplium 
Inflantis, et tanqunm reddens exsurOationem qiia dt* 
tumesceret', Non haberes, inquil, in me potestaiem, 
nisi dafa tibi esset desnper (Joan. xix, 10, 1 1). Et Job 
(nempe dlabolus occidit fllios ipsins, dinbolus tiiiit 
omnem substantiam ipsius), et ille quid? Dominusde* 
dit , Dominus abstulit ; sicut Domino placuit itn factum 
est^ §it nomen Domini benedictum ( Job i, 21). Non 
triiimpliet iiiimicus, quia ipse fecit : Novi cgo, inquit» 
a quo sit permissus ; diabolo tribuattir noccndi vo- 
luntas , Domino meo probandi polestas. In ipso vul- 
nere corporis acccdit uxor relicla , sicui Eva , ndjn- 
trix diaboli, nori consolalrix marili; tentat, etdicii in- 
ter multas increpaiiones : Dic aliquod verbum in Deum, 
et morere (Id, ii, 9). Et ille Adam in stercore cantior, 
quam Adam iii paradiso ; nam Adam in paradiso conseii- 
sii mulicri, ut dc pnradisoemitlcretiir; Adnmin sicr- 
cnre respuit mulicrcm, uiad paradisum adinittcreiur. 
Quid ergo ille Adam in stcrcore, parturicns immorlali-. 
tatem intrinsecus, vermibus fluesccns cxtrinseeiis, qiiiit 
aii mulieri? Tanquam una ex insipientibus muUeribtu fo» 
cii(a es. Si bona percepimus de manu Domini^ mala non 
sustinebimus ( i6td., 10)? Itenim et ille nianum Do« 
mini dixit in sc, quod eum diabolus perciisscrat: 
qtiia non attendebat qiiis percuterct, scd quis per*^ 
mitteret. Namque et ipse diabolns enmdcm pote* 
statem, quam sibi volebat dari,mnnuin Doinini nppel- 
lavit : nam objiciens crimen juslo viro, cui Dominiis 
perbibebat testimonium, aii Deo : Numquid gratis Job 
coUt Dominum ? nonne tu vallasti eum ac dontum cju$^ 
universamque substantiam ejus pcr circuitum ? Operibus 
manuum ejus benedixisti, et possessio ejus crevit in 
terra : ianta bona iUi dedistf; propterea te colit ; sid 



• !t!i Uss. At cdd., id est ipsius honunis. 



* Aliquoi Mss., demonstravU nobis, dcsupcr penmtti' 



n\ 



ENARRATIO IN PSALMIM XXIX. 



m 



milie manum tuam, et tange omnia qute suta ejut , nfit 
n laeiem tuam benedixerit tibi {Job. i,9-ll). Quid csi, 
mtte mattum luam, cum ipsc vellel miltcre? Sed quia 
ipse nnn posset iiiilicre manum suam, ipsam polesta- 
lom quam accepit a Deo, iiianum Dei appellavii. 

3. Quid crgo, fratres, quia tanta inimici in Cbri- 
stiaiM» fecerunt ; ct exsuUaverunt , ct jucundnti sunt 
super cos? Sed quando npparebil quia non suiil ju- 
candati ? Quando il)i conrundentur, illi exsuhabunt in 
advenlu Domini Dei nostri« ciim vencrit fcrens iu 
manu reiributiones, damnalionem impiis, regnum ju- 
Slis ; societatcm cum diabolo iniquis, societatcm cuni 
Cbrislo fidclibus. Qtiando ergo boc ostcndcrit, qunndo 
stabunl justi in magna coiistantia (dc Scripturis dico, 
recordamini leclioncni (|e iibro Sapicniiu; : Tunc sta- 
kunt ju^i in magna constantia adversus eo$ qui $e an- 
§u9laverunt : illi autem diccnt inter $e pmitente$t et prte 
vgueiia spiritu$ gemcntes : Quid nobi$ profuit superbia, 
et dintiamm jactaniia quid contuUt nobis ? tran$ierunt 
fliim otimta illa tanquam umbra ; ct qiiid dicent de ju- 
Slis? Quomodo computali $unt inter filio$ ITei, et inter 
smetos sors illorum e$t [Srrp.v, 1, etc.]l), tunc erit de- 
dicalio domus , qusc modo in tribulaliohibus fabrica- 
lor; lonc recle dicei populus ille : Exaltabo te, Do- 
mne, qtumiam $u$cepi$ii me, nec jucunda$li iuimicos 
meoi euper me. Vera ergo erit vox ista in |)opuIo Dei, 
qui popiilus modo nngtistatiir, modo tribiilalur, tanlis 
ientalionibus, tanti;» scaiidali6, tantis insecutiouibus, 
tatita pressura. Hxc tormeiita animi non senlit in Ec- 
defia qui non proGcit, putat enim quia pax esl : sed 
indpbt probccrc, ct luiic vidcbii in qua pressura sii; 
quia cum crevissel bcrba , et fructum fccisset , tunc 
appmerant et zizania (Matih, xni, 26) ; el qni appo- 
Bil scienliaro, apponit dolorem {Eccle. i, 18). Profi- 
dal, el videbil ubi sit : existat rrnctus, et app;irebunt 
nzania. Vox veridica est per Apostolum , dolori non 
poleftl ab inilio usque ad finem : Sed et omnes qui vo- 
luniy iiiquit, pie vivere in Cliri$to^ persecutionem paliun- 
tur. MaUgni aulem homines et $eductore$ proficiunt in 
pejutf ip$i errante$ et alio$ in errorem nttttente$ (II Tim. 
ni, 12« 13). El unde sunt verba ilia psalmi , Sustine 
Dotmmm^viriliier age, el confortetur cbr tuum, et su$' 
Hise Dominum {P$aL xxvi, 14)? Parum cral senicl, 
Sustine Domintt)» , nisi repclcrct : ne forie sustincret 
biduoy Iriduo, quatriduo, el manerel pressura ei iri- 
bnlalio; ideo addidil, viriliter age; addidil, et confor^ 
tetuT cor tuum. Et quia ab inilio usquc in fincm sic 
^il, quod babcl scnleniia in capiie, boc babct in (iiie, 
eieuMtme Dominum, Transeunt ista qua} te premunt, 
etveoiel qucm susiines, el extcrget sudorem : sicca- 
Ul lacrymani, ultra nou flebis. Modo autcm gcmamus 
in Iribulalionibus, sicul dicit Job, Nonne tentatio esi 
rifa humani super lerrani {Job vii, 1)? 

9. Tamcii, fraires, anteqnain veliiat dies dedicalio- 
nis domus, vidc;iinus quia jam dedicatum ebt caput 
nostrom : jam facla esl dedicalio domus in capiie , 
tanquam dedicatio fundamenti. Caput sursum est, 
fundamentiim dcorsum : ne forte propterca male dixe- 
limus fundamentum csse Gliristum ; cubncn est po- 



tius^ asccndit in calum , scdel ad doxicrani Pairis. 
Sed ptito nos non errasse. Apostolus enini dixii : Fun* 
damentum enim aliud nemo pote$t ponere, praHcr id quod 
po$itum esl^ quod est Jesu$ Chrislus : si quis autein su- 
percedificaverit $upra fundametUum hoc, aurum^ argen- 
tum^ tapide$ pretiosos. Qui bcne vivuiit, qui Doum 
bonorant el laudant, qiii patientes sunt in tiibulaiio- 
nibus, qui dosiderant patriam, ipsi andiHcant auruin, 
argcntum, lapides preiiosos : qui autcm aniaiii adbuo 
soecularia, et negoliis lerrenis implicati sunt, etdediti 
siiiit vinculis quibusdani cl aflbaibus carnis, domibiis 
suis, conjugibus, possessionibus, et tamcn c^iristiani 
sunt, iu ut cor corum non recedat a Cbristo, et nibii 
pra^ponantCbristo, quomodo in aedificando nibil prjR- 
ponitur fiindamenlo; n^dificanl qiiidem ipsi li;;iia, fe- 
num , slipulam : sed qiiid scculus esl? Lniuscujusque 
opus quale $it ignis probabit : ignis tribiilationis et ten- 
lationis. Iste ignis mulios martyres bic |)rol)avii, oinne 
autcm genus bumanum probat in linc. Inveiiti siint 
marlyres qui babercnt ista sxciilaria. Qiiain mu!ti 
divilcs et senatores passi sunt ! iEdiflcabunl tamcn 
quidam eorum ligna, fcnum, slipulam in aflcctibus 
carnalium el sxcularium cunrum : scd tamen quia 
Cbristum fundamentum habebant super quod a^diflca- 
bant, arsit fcnum, ei ipsi lenianseriml in fundamento. 
Sic dicit Aposlolus : Si cujus opus manserit^ mercedem 
accipiet : et nibil perdet; quia quod amavii, boc in- 
venicl. Quid crgo illis fecil ignis tribulaiinnis? Pro- 
bavit eos. Si cujus opu$ permanserit , mercedem acci- 
piet : si cujus opu$ ar$erit, danmum patielur ; ipse aulem 
salvu$erit,$ic tamenquasi per ignem (1 Cor. iii, 11-15). 
Sed aliud cst igne non Ixdi, aliud per igncm salvari. 
Et unde? Propicr ftindamentum. Non recedat crgode 
corde fiindamenlumb Noii snper fenuin poiiere fun- 
damcnlum , boc csl, iioli aiae|>onere fciium fuiida- 
menlo, ut fcnum babeat prinium lucum iii cordc tuo, 
et sccundum Cbrisius : scd si Jam non potesl nisi esse 
ibi fonum , vel primum locum ibi babeat Cbristus, ei 
fcnum secundum, 

10. Crgo fundamcnlum est Christus. Quomodo dixi, 
dcdicatum est c:iptit nostrum, ipsum caput est funda- 
mentum. Sed fundamentiini deorsum solct esse, caput 
autem sursum. Inieliigal Sanclilas vestra quid dicain, 
Xorlassis explicabo in noniine Christi. Pondcra gemi- 
na sunt. Pondiis enim esl impetus quidain cujus«|ue 
rei , velul coiianlis ad locum suum : boc cst pondus. 
Fcrs lapidem manu , patcris pondus ; prcmii maniiin 
tuam , quia locum suum quarrit. Et vis videre qnid 
quaTal? Sulitrabe manum , venit ad terram , quiescrt 
in terra : pervcnit quo lendebal, invenit locum suum. 
Pondus ergo illud motus crat quasi sponlaneus , sine 
anima^ sine sensu. Sunt aiia qux sursum versus pe- 
tunt locum. Namque si aquam miltas super oleum , 
pondere suo in ima tendit. Locum enim suiini qii;i>« 
rit , ordinari quxrit : quia prxlcr ordinem est aqua 
superolcum. Donec ergo vpniat ad ordinem stiiim, 
inquielus moius est, donec leneiit locum suiim. Con«- 
tra, oleum fundc sub aqua, verbi gralia, qiiemadino- 
dum si vas oiei cadat in aquain, in abyssuin, In ii]ure« 



m 



S. AUG13ST1NI EPISCOPI 



M* 



ei frangaiur, non se pattiur oleum subter. Qiiomodo 
aqua super oleum misaa, ponderc ad ima locum suum 
(lunerit : sic oleum subter aquam fusum , pondcre ad 
summa locum suum quxrit. Si ergo ita est , fratres , 
quo lendit ignis et aqua? Ignis sursum fertur, locnm 
suum qun^rit ; et aqua locum suum qunerit pondere 
suo. Lapls ima peiil, e( lignum, et columme, el terra, 
unde xdificantur istsc domus : de illo ergo sunt genere 
rerum , quac pondere suo deorsum fcrunlur. Manife- 
stum est ergo ideo deorsum accipere fundamentum , 
quia pondere suo deorsum versus feninlur; ct nisi sit 
quod susiineat , tolum cadil , quia toium ad ternm 
vergit. Rcbus ergo ad ima lendentibus in imo ponitnr 
fundamentum : Ecclesia vcro Dei in imo posita len- 
dit in coelum. Fundamentum ergo nostrum ibi posi« 
tum est , Dominus noster Jesus Cliristus sedens ad 
dexteram Patris. Si ergo inlellexit Sanctitas vestra , 
quia jnm dcdicaium est fundamentum nostrum , au- 
diamus brcviler Psalmum, et dccurrainus. 

41. [vers, 2.] Exaltabo (e, Donme, quoniam susce* 
pisli »1«, nee jucundasti inimicos meos super me. Quor 
inimicos? Jud.ros? In dedicationc fundamcnli ipsam 
dedicaiionem intelligamus domus futiine. Quod enim 
dicitur modo ex persona fundanienli, tunc dicelur cx 
persona universae domiis. Quos ergo inimicos? Ju- 
dxos, aii potius diabolum et angelos ejos, qui confusi 
discesserunt , poslquam Dominus resurrexit? Prrpo- 
sitiis mortis doluit viclain mortem. Et non jucundasti 
ininncoi meos super me : quia teneri apud inferos non 
potui. 

42. [ver$. 3.] Donune Deus meus, clamavi ad fe, et 
sanasti me : oravit in monte Dominiis ante passionem 
{Maith. xxvi, 39); sanavit eum. Quem saaavit, qiii. 
nunqiiam xgrotavil, Verbum Dcum, Verbum divini- 
uiiem? Mon, sed morlem camis porlabat, vulnus 
tuum poriabat, sanaturus te do vulnere tuo. Sanata 
est autem caro. Quando? Cum resurrexit. Audi Apo* 
•tolum, vide veram sanitaiem : Absorpta est^ ait, morf 
tn victoriam. (Jbi esl, mari , aculeus tuus ? ubi est^ mors^ 
contentio lua ( 1 Cor. xv, 34) ? Ergo exaltatio illa no- 
stre lunc erit vocis, Gbrisli modo est exaltatio. 

15. [yers. 4.] Domine, reduxisti ab inferis animam 
meam, Non opus est ut exponatur. Salvum fecisli me 
a descendentibus in lacum. Qui sunt qui descendunt in 
lacum ? Omnes peccatores mergentes in profundum : 
lacus est enim profundilas saiculi. Qiiae e&t ista pro- 
fuiiditas sxculi ? Abundantia luxurix et nequili:e : qui 
ergo libidinibus sese immergunt el terrenis desideriis, 
desceiidunt in lacum. T^les Gbristum perseculi sunt. 
Sed quid dicit? Sabmm fecisti me a descendentibus in 
lacum. 

ii. [vers. 5.] Psaltite Domino^ sancH ejus : quia re- 
•urrexit caput veslrum, hoc sperale membra csetern, 
quod videtis in capile ; hoc sper^te membra , qiiod 
credidistis in capile. Proverbium est antiquum et ve- 
rum : Ubi caput , et cxlera membra. Chrisius in cce- 
ium ascendil, quo nos secuturi sumus : non remansit 
4pud inferos, resurrexit, jani non moriiur; cum re- 
Mirfexeriinus et nos , jam non moriemur. Uas ergo 



promissionrs halicntes , Psailite Donnne, sancd eius 
et confitemini memoriw sanciitatis ejus. Quid est, con/Ik 
temini memorke? Obliti eiiim eratis euin, scd ipse vos 
non est oblitus. 

45. [vers. 6.] Quoniam ira in indignatione eju9j ei 
vita in voluntate ejus. Ira iii indignalione peocatorl : 
Qua die ederitiSf morte morieniini (Gen. n, 17). Teicge- 
runt, mortui sunt, dimissi de p;iradiso, qiiiafra rn m 
dignatione ejus : sed non sine spe, qnia vita in vo/iw- 
Inte ejus. Quid est, in voluntale ejus ? Noii iii ▼iriiNii 
nostris, non iu meritis nostris : sed quia vothit, sal- 
vos nos fecit; non qiiia dip^iii eramos. Quo rsl eniin 
peccalor dignus, nisi snpplicio? Vitam dt^lit. Et si 
impiis vitam donavit, quid servat fidelibus ? 

16. Vespere dmorabitur fletus. Nolile tiiiiere, 
quia dixerat nobis, Psallite; el hic gemiius est : in 
psallendo exsuliatio, in orando gemitus. Geine de 
prxseiitibus, psalle de futiiris : ora de re, psalle de 
spe. Vespere demorabitur ftetus. Quid est, Vespere de^ 
Morabitur fletus ? Vespcra fit qiiaiido sol occidit; Occi- 
dit sol ab homine, id est lux illa jusiiliae, prxsentia 
Dei. Ideo quando expulsus est Adam, quid dictnm 
est in Genesi ? Cum deambularet Deus in paradiso ; 
ad vesperam deambulabat Deus : jam ille peccator 
texerat sc intra lignnm, nolebat videre laciem Dei (Id. 
111,8), ad (fuam gaudere consueverat : occiderat illi Sol 
josliti», non gaudebat ad praeseniiam Dei. Iiide In- 
clioata est omnis vita ista mortalis. Vespere demora" 
bitur flelus. Diu cris in fletu, o genus humannm : 
nasceris enim de Adam, et sic est faclum ; ct nos cx 
Adam sumus, et qnotquot crearuni filios, etcreatiiri 
suiil, ex Adam snnt, ex qno el ipsi creatl sunt. 
Vespere demorabitur fletus : et in matutinum exsuttatio : 
quando c(eperit oriri fidelibus lux, quae orcidcrat 
peccatoribus. Nain idco et Domiiius Jesus Ghristus ^ 
matutino resiirrexit de sepulcro (lla//A. xxvm, 4), 
iit quod dedicavit in fundamento, hoc promitierel 
domui. In Domino noslro vespera fuit, qua sepullbs 
est; et nialuttnum, quo resurrexli, tertio die : sepnl- 
tus cs et tu vcspcre in paradiso, et resurrexisii ter- 
tio dic. Quomodo tcrtio die ? Si soccuium cogites, 
unus dics est aiitc Legein, secundus sub Lege, ler- 
tius sub Gratia. Quod Iriduo illo ostendit capul tunm, 
lioc triduo sxculi osienditur in te. Quando? In mata-. 
tino sperandum est, la^iandum esl; scd perferendiim 
est modo, et gemendum. 

17. [vers. 7.J Ego autem dixi in mea abmdantia : 
Non movebor in CBUrnum. In qna abundantia dixit ho- 
mo : Nott movebor in cetemum? Intelligimus, fratres, 
personam humilis hominis. Quis hic liabet abuiidan- 
tiam? Nemo. Abundantia hominis qtiae est? iErumna, 
calamius. Sed diviies habenl abundantiamf Pliis 
cgent quanto plus habent : desideriis vastantur, copi- 
ditatibus dissipantur, timoribus cruciantur, tristitia 
contabescunt : qu» illis abundantia ? Abnndantia erai, 
quando constitulus est homoin paradiso, qiiando tiihit 
deerat illi, quando Deo fruebatur : sed dixil, Non mote- 
bor in teternum. Quomodo dixit, Non movebor m atcr» 
nttm ? Quando libcnler audi vil, Gustatc^ et eritis tangumm 



225 



iii : cum Deus dicerel, Qua dieederitis, mortemorie' 
luiiit ; el diabolus, Non morte moriemim (Gefu iii, 4 el 
5). Credcns ergo illi Uilia suadenli dixil : Non movc- 
b9r in tetenium. 

18. [vers. 8, 9.] Spj quia venira dixcral Dominus, 
qood ablalurus esset superbo quod dederat bumill 
qiando cum crcavit ; sequilur, et dicit : Domine^ in 
voUmUite lua prmlitisti decori meo virtutem : id est, 
quia non ex me bonus eram ct fortis, sed cx ic eram 
et pulcbcr ct forlis , dccori mco virlutem pracslileras, 
ex voiitfiuitc lua, qna me feceras. El ul ostenderes 
iiiiiii. qiiia cx voluiilalc tua hoc eram, Avertisti fa- 
eiem tuam a me^ et factus sum conturbatus. Averlit 
ergo faciem ab illo qiicm einisit foras de paradiso 
(IM.,25). Jain hic posilus, clamcl, et dicat : Ad te 
Donune^ clamabo, et ad Deum meum deprecabor. lii pa- 
ndi&onon clamabas, sed landabas; non gemcbas, 
sed fruebaris : foris positus geme, ct ciama. Propin- 
qmt tribulanti, qui descruil siipcrbicntcm. Deus enim 
superbis resi^tit, humitibus autem dat gratiam {J acobi 
IT, 6). Ad w, Domine, clamabo, et ad Deum meum d«- 
precabor. 

19. [vers, 10.] Jam ex pcrsona Domini boc scqui- 
lor, ipsius fondamcnti noslri : Quce utilitas in sangui- 
fumeot dum deseendo in corruptionem? Quid crgo 
orat? Ut resurgat. Si enim desccndero, inquit, in 
eomiptionem, si sic fueril corrupla caro mea, quo- 
modo caeterorum homiiium ut in fine resurgat, 
QtftDid fiidLsanguinem?Si enimnon modo resurgam, 
nemim annuntiabo, neininem lucrabor : ut autem 
aliciii annuntiem mirabilia lua, laudes tuas, vlLim 
xlernam, exsurgat caro mea, non eat in cormptio- 
nero. Nam si ierit quomodo ciBtcrorum bominum, 
qiue utilitas in sanguine meo ? Numquid confitebitur 
tiH pubris^ aut annuntiabit veritatem tuam ? Gonfessio 
genina est, ayt peccati, aut laudis. Quando nobis 
male est, in tribulaiionibiis confiteamur peccata no- 
stra ; quando nobis bene est, in exsultatione justitiae 
eonOteamar laadem Deo : sine confessione taihen non 
simus. 

20. [vers, ii]. Audivit Dominus^ et misertus est mei. 
Qiioroodo? Attendite' ad dedicationem doiniis. Au- 
divit, et misertus esi. Dominus factus est adjutor 



ENARRATIO IN PSALMUM XXX. m 

cum mihi molesti esscnt, induebam me dticio {Psat, 
XXXIV, 15). Quid esi lioc, induebam me cilicio? IIoc 
opponebam perscqucnlibus, quod habco de cilicio. 
Ut hominem illum putareiit , abscondit se ab oculis 
persequentium ; quia iiidigni eranl pcrsecutores qui 
vidercnt indutum {a) cilicio. Ergo, conscidisti saecum 
meum, et cinxisti me la^titia. 

22. [vers. i3.] (// cantet tibi gloria mea^ et non 
compungar, Qiiod in capile est , hoc in corpore. Qiiid 
est, non compuhgar .^«Jam non moriar. Compiinctas 
est cnim cum in cruce penderct , lancea pcrcussus 
esl {ioan, \\\ , 54). Gnput crgo noslrum dicit, Non 
compungar^ jam non moriar. Nos aulem quid dicimus 
propler dedicationem domus ? Non nos compungal 
conscicntia stimulis peccaiorum. Dimittenlur enim 
omnia, et tunc liberi eriinus. Vt cantet tibi^ Inquit, 
gloria mea^ non humilitas. Si noslra, et Ghristi : quia 
corpus Ghristi nos. Quare ? Quia quamvis Christns 
sedcat in coelo, dicturus est quibusdam : Eiurivt, et 
dedislis nuhi manducare {Maith, xxv, 55). Et ibi cst, 
ct hic : ibi in se , hic in^nobis. Quid ergo ait? Ut 
cantet tibi gloria mea , et non compungar, Gemit libi 
hiimilitas mea, cantabii tibi gloria mea. Jam in fine : 
Domine Deus meus, in ceternum eonfitebor tibi. Quid 
est, in oeternum confitebor tibi ? In xternum laadabo te, 
quia diximus esse confcssionem et in laudibus , non 
tantum in pcccatis. Gonliiere ergo modo quod tu fe- 
cisti in Deum , et connieberis quid tibi .'ecerit Deiis. 
Quid fecisti? Peccata. Quid Deus? Gqnfitenti iniqui- 
taiem tuam dimittit tibi pecciiia tua, ut ci postea 
laudes ipsius confitens in seternum , non compunga- 
ris peccato. 



21. [vers. 12]. Audi jam ipsam resurrectionem : 
Consertisti planctum meum in gaudium mi/it, conscidisli 
saecrnn meum, et accinxisli me teetitia, Qaise^ saccus? 
Uortalitas. Saccus de capris conficitur et dc hcedis, 
et eapras et boedi inier peccatores ponunlur {Maith. 
ixY, 52). Dominus de numcro nostro saccum solum 
accepit, oon assumpsil nieritum sacci. Merilum sacci, 
peccatam est : saccus ille*, mortaliias esi. Assumpsit 
propter te moruliutem, qui meritum roortis non ha- 
bebat. lierituro enim mortis ille habet qui peccat : 
itle autem qai non peccavit, non habuit merituro 
sacci. Alio )oco ipsius est vox dicentis : Ego autem 



« Edd. Quomodo? atlendit ad dedica^ionem, eic. Al Mss. 
mteniiu, 
«Aliquotlls., i7/t 



IN PSALMUM XXX 
ENARRATIO 1. 

In finemy Psalmus ipsi David ecstasis, 

1 . [vers. 1 .] In finem Psalmus ipsi David , roedia- 
lori manu forti in persecuiionibus. Nam et ecstasis , 
quae addita est titulo , excessum mentis significat , 
quse fit vel pavorc, vel aliqua revelalione. Sed inlioc 
psalmo pavor maxime apparet perturbati populi Dei 
persecuiione omnium genliuAi, ei defectu ' pcr or- 
bem fidei. Sed prior loquitur ipse mediator : deinde 
redeniptus sanguine ipsius populus gratias agit : ad 
extremum perturbatus diu loquilur, quod ad ecsta- 
sim periinei : Prophetae vero ipsius pcrsoua bis in- 
terponitur, prope finem, et in fine. 

2. [vers. 2.] In te, Domine, speravi^ non eonfmdar iti 
wlemum :in te Domine speravi, nunquam confundar, 
dum lanquam homini simili caetens insuliabitur. In 
justitia tua erue me , et exime mg : et in tiia jnslitia 
erue me de fove^ mortls , et exime me de numero 
eorum. 

5. [vers. 5.] Inclina ad me aurem tuam : humiiem 
me exaudi, proximus mihi. Accetera ut eximas me : ne 
differas in finem sxculi , Sicut omnium credeotiuin 



t SicllsB. At edd., et def^ctus. 
{a) l^orie, tiut indtitian. ' 



«27 S. AUGUSTIISI EPISCOPl 

milii, segregalioncm mcam a pcccnloribus. Esto mild os$a mea conturbala iunt 

in Deum proteclorein : prolcclor Dais milii esto. Et 

in domvm refugii . ut salvum me (adas : et tauquani 

lonius, qiio rerugicns snlvtis fiam. 

4. [ vers. 4.] Quia fortitudo mea et refugium meum 
is tu : quia fortittido mea ad tolernndos persccutorcs 
meos, et refugiuin meum ad relinquendos tu milii es. 
Et propter nomen tuum dux mihi eris^ et enutries me : 
et ut per nie innolescas omnibus gentibus, per oinnia 
sequnfT voluntatcm tuam, el paulatim mihi aggrcgatis 
saiiclis adimplebis corpus meum, et pcrfectam stata- 
ram meam. 

5. [ vers. 5. ] Educes me de musciputa ista^ quam 
accuUaverunt mihi : educes me de insidiis istis, quas 
occuliaverunt miJH. Quoniam t^ e$ protectJr meus. 

6. [ vers. 6. ] /n manus tuas commendo spiritum 
meum : potesiaii tuui commendo spiritum meum, cito 
rccepturns. Redemisti me, Domine Deus verilatis. Di- 
cat et populus redemptiis passione Domini sui, et l;e- 
lus clanncaiione capitis sui : Redemisti me, Domihe 
Deus veritatis. • 

7. [ vers. 7. ] Odisti observantes vanitatem superva- 
cue : odisti observantes ' falsam beaiitudinem sxculi. 
Ego autem in Domino speravi. 

8. [vers. 8]. Exsultabo, etjucundabor in tua misert- 
eordia : quae rae non fallU. Quia respexisti Aumi/i/a- 
tem meam : qua me vanitati in spe subjecisli. Salvam 
fecisti de necessitatibus animam meam : salvam fecistl 
dc necessitatibus timoris animam mcam, ut tibi chai- 
ritate iibera serviat. 

9. [ vers. 9. ] Nec concludsti me in manus immici: 
ncc conclusisti me, ut non haberem adilum respiran- 
di in liberialem, et darer in sempiternam potestatem 
diaboli, cupidiiate hiijus yiXxB illaqueantis, et morte 
terrentis. Staiuisti in loco spatioso pedes meos : resur- 
reclionc cognita Domini mei et mea promissa mihi, 
spaiiatur permancns in latiliidincm libertatis ab an- 
gustiis timoris cducta charitasmca. 

10. [ vers, iO.] Miserere mei, Domine^ quoniam (ri- 
bulor, Sed quae est ista insperata perseqiicntium cru- 
delilas, magnum mihi pavorem incuiiens? Miserere 
mef, Domine. Non cnim de morte jam lerreor, sed de 
criiciaiibus alqne tormeniis. Conturbatus est in ira 
oculus mcus : habebam oculum in te, quo non me 
descrcres ; iralus es,et conturbasti eum. Antma mea 
et venter meus : in eadem ira conturbata est anlma 
mea, et memoria qua tcncbam quid pro me pertu- 
lerit, ct quid mihi promiserit Dcus meus. 

i 1 . [ vers. li . ] Quoniam defecit in dolore vita mea : 
quoniam viia mea est confiteri tc, sed defecit in do- 
lore, cum dixisset inimicus : Torqueantur donec ne- 
gent.Ec anni mei in gemiiibus : tempora quae ago in 
faoc sa:culo, non mihi morte auferiinlor, sed mancntt 
aiqiic in gemilibussiint. Infirmalus est in egestatevigor 
tneus : egeo sanitate hujus corporls, nec parcUur cm- 
ciaiibus ; egco resolutione corporis, ct parcitur mor- 
ti : et in hac egesute inGrmala est fidncia mea. Et 



' tu } luribiis Uss., speranies. 



22A 

et firmitas mea conturlia- 
la est. 

iS. [vers. i2. j Super omnes inimtcos meos factu$ 
sum opprobrium. Inimici mei sunt omnes iniqui ; et 
tamen pro sccleribus suis usqne ad confessioncm lor- 
quentur : superavi ergo opprobrium eorum , ciijus 
confessionem non mors scquilur, scd cruciatus inse- 
quilur. Et vicinis meis nimium : nimium hoc visum 
est eis qiii jam propinquabnnt cognoscerele et tencre 
fidem quam lenca. Et tin^or notis meis : ct ip|is uotis 
meis exemplo Iiorribilis tribulalionis menc timorein 
incussi. Qw videbant me, foras fugiebant a me : quo- 
niam non intelligcbant interiorem et invisibilem 
spem mcam, in exlcriora et visibilia fugeruni a 
me. 

i3. [vers. i5. ] Oblitus sumftanquam morluui a 
corde : et obliti sunt mc, tnnquam mortuus sim a 
corde ipsorum. Factus sum tanquam vas peiditum : 
visussum mihi pcriissc usibus Domini, viveiis in hoc 
sxculo, et neminemlucrifaciens, cum omnes timcreul 
aggregari mihi. 

i4. [ vers. i4. ] Quoniam auditivituperationem mul» 
torum accolentium in circuitu : quoniam audivi vito- 
perantes me mulios in peregrinaiione hujiis lerrse 
juxla me, sequentes circuilum temporum, et mecum 
in pairiam aeternam redire recusantes. Dum congre" 
garentur ipsi simul adversum me, ut acciperent aninums 
meani consiliati sunt : ut consentlret eis anima mea, 
qu£ morie posset de poiesiaie illorum facile exire, 
excogitaverunt consilium, quo necroori me sine- 
rent. 

f 5. [ vers. i5. ] Ego autetn in te speravi^ Domine ; 
dixi : Tu es Deus meus : non enim mutatus es, ut 
non salvum facias qui emcndas. 

i6. [ vers. i6. ] Inmanibus tuis sortes meos : in po- 
testate tua sunt sorics mc;e. Non enim ulluro video 
merituro, quo de universa impieiate gcneris hum.nni 
me poiissimum elcgisti ad salutem : et si est apud te 
justus et occultus ordo electionis mese, ego tamen 
quem hoc latet, ad tunicam Domini mei sorte perve- 
ni ( Joan. xix, 24 ). Erue me de manibus inimicorum 
meorum^ et a persequentibus me. 

i7.[ vers. i7. ] lllustra faciem tuam super servum 
tuum : notum fac hominilms qui non putant me ad 
tc perlinere, supcrmeesse intendentem faciemtuam, 
mcquc tibi servirc. Salvum me fac in tua nuse-' 
ricordia. * 

i8. [ vers. i8. ] Domine, non confundar, quoniam 
tnvorovi /6 : Domine , non erubescam insuluintibus 
mihi, ex eo quod te invocavi.. Eru^escanl impii^ et de* 
ducantur in infernum : erubescant potius qui lapides 
invocant, et umbris socientur. 

i9. [vers. i9. ] Muta efficiantur labia dolosa : nota 
fadens populis sacramenta in me tua, fac ebstupesce* 
re labia fingentium de me falsa. Quas loquuntur adver* 
sus justum iniquilatem^ in superbia et contemplu : '\vae 
loquuntur adversusGhrislum iniquitatem, supcrhien- 
tet, et contemiientes tanqiiam hominem erucifi- 
xuni. 



m ENARRATIO IN 

^O [ vers, 20, 2!. ] Quam magna muUUudo dulce- 
dhn$ fiifl?, Domine : exclamat liic ProplieU isia ccr- 
nuns, el mirnns quam mullis modiscopiosa est dulce- 
clo ton, Oomine. Quam abscondisti timeniibus te : eliam 
cos 1)00$ emendas, ronlium amas; scd ne dissoluia 
SGCuritale negligenlius aganl, abscoudis ab eis dul- 
ccdinem amoris ,lui, quibus uiile est timere tc. Per- 
feiisti sperantibus in te : pcrfecisii aulcm hanc dulcc- 
iltnem speraniibus in te ; non enim subti*ahis eis quod * 
nsqiie in finem perscvernntcr exspeclant. In conspe- 
ciu fillbrum hominum : non cnim Inlct filios bominum, 
jam non secundum Adnm, sed secimdum filium bo« 
minis vivenies, Abscondes eos in abscondito vultus tui, 
quaim sedem perpelunm serves in abscondito*notilix 
lii;e speraiiiibus in tc. A coniurbatione hominum : ut 
jam nullaro bumanam conturbaiionem palianiur. 

Sl. Proteges eos in tabernaculo tuo^ a contradictibne 
UHguttmm : sed bic intcriro dum cis maledicx linguoe 
obstrepunt dicentes, Quis boc novit, nutquisiudc 
▼enit ? proieges eos in tabemaculo fidei earum rerum, 
qnas Dominus pro nobis teroporalitcr gcssit ct pcr-' 
lulit. 

22. [ vers. 22. ] Benedictus Dominus, quoniam mi- 
ripamt misericordiam suam m civitale circumstantvje : 
bcnedictiis Dominus, qtioniam post emcndntionem 
Merrimanim persecuiionum, omnibus mirabilem fe- 
cit misericordiam suam pcr orbcm lcrrarum, in cir- 
Cttita socictaiis bumanae. 

25. [ vers. 25. ] Ego dixi in ecstasi mea : unde ille 
popolus iterum loquens, ait : Ego dlxi in pavorc meo^ 
cum horribiliter gcnles iii me sjcvircnt. Projectus 
sum a facie oculorum tuorum : non enim si mc respi- 
eeres» paii me ista sincrcs. Ideo exaudisti, Domine^ 
vocem oraiionis meas, cum clamarem ad le : idco mo- 
dimi ponens emendaiioni, el osiendcns me pcrtincre 
ad ciiraro tuaro, exaudisti, Doininc, voccm orationis 
• me», cum eam ex tribulntionc nimis intenderem.^ 

21. [ ners. 24: ] DHigite Dominum omnes sancti ejus : 
borlaiur itcruro Propbcla ista cernen.s , et dicit : Di- 
fiffle Dominum, onmes sancli ejus : quouiam veritatem 
requsret Donmius. Quando si justus vix salvus crit, 
peccator et impius iibi pnrebunt (I Petr. iv, i8 ) ? 
Et retribuet his qui abundanter faciimt superbiam : ct 
relrlbiiet bis qui ncc vicli convertunlur, quia inulium 
superbiunr. 

25. [ vers. 25. ] Viriliter agite , et confortetur cor 

vestrum : bonum sine defeclione opernntcs, ut tem- 

pore proprio metatis. Omnes qui speratis in Domino : 

id cst, qui eum recte timctis vel colitis, spcrate in 

Domiuo. 

ENAKRATIO II. 

SBBMO I, HABITUS PAULO POST NATALEM APOSTOLOKUll 

DiEii^ex n. 5. 

De prmcipio Psalmi. 

{. [ vgrs.\.\ Psalmi linjus quem modo cantavimu*, 

quantum pos^umus sccrctn rimemur, et indc scnno- 

nero exsculpium reddnmus auribus etmenlibus vcsiris. 

Tilulus cjus est : In finem, Psalmus ipu David ecsta- 

* Aliquot Mss., cis qui. 



PSALMUM XXX. Vili 

sis. In /fnCTiiquidsit, novimus, si Gtirisium novimiis ; 
dicit enim Aposioliis : tlms enim legik Christus adju' 
slitiam omni credenti ( Rom x, 4 ). Finis non consu- 
roens, sed perficiens : duobus enim modis dicimus 
finem ; vel quo fil ul non sil quod erat, vel quo fit ut 
perfcclum sil quod inchoalum crat.^^Ei^o in finem » 
in Cbrisium. 

2. Psalmus David ecstasis. Verbum ectasis grjpcum, 
Inline, qunnluin dalur inlcliigi, verbo unoexponi pt»- 
tcsi, si dicaiur cxcessus : excessus aulein mentis 
propric solet ecstasis dici. In excessu vcro incnlis 
duo inlcilignntur ; nut pavor, nutintenlio adsnperna, 
iln iii quodnm inodo de memoria labnniiir inferna : 
in bnc ecstnsi fucrunt omnes sancii, qiiibus arcana 
Dei mundum islum exccdculia revelat;i sunt. De hoc 
mcnlis cxcessii, idest ecsiasi, Pnulus cum loqucrclur, 
seipsum insinuans, ait : Sive enim mente exccssimus 
Deo, sive temperantes sumus vobis, charitas enim Chri- 
sticompellH nos(\\Cor. v, 13 ). lloc cst, si ea tan- 
lum ngcrcveilcmus, ciea Innlum contenjplari quxmen- 
tis exccssu iniuemur, vobiscnm non csscmus, sed es- 
sciniis in supernis, tanquam contemptis vobis : ct 
qunndo nos ad iila snperioni ct interiora innrmo ' 
pnssii scqneremini, nisi rursus conipclleiite nos cba- 
rilnte Ciiri>ti (qui cum in forina Dei cssct, non rnpi- 
nnin nrbiirnius cst esse :cqnalis Deo, scd seinetipsum 
exinnnivii formairi servi accip cns [Philipp. ii, 6] ), 
iios considcrnremns esse servos, ct noii ingrati ei a 
qno ncccpinms nliiorn, propicr eos qui inlirmi sunt 
non conicmncremus inrcriora, cl lempcmremusnos 
eis qui non possunt nobiscum videre sublimia ? IIoc 
ergo nit, Sive mente exccssimus Deo : iile cnim vidct 
quod nosvidemusinmcntiscxcessu *, ille solusreve- 
Int sccreta sua. Quippe ille boc loquitur, qui sc dicit 
abreplnm esse et nblalum in lcrlium coelum, ct audi- 
visse iiiefiabilia vcrba, qucc non licel bomini loqui : 
tanlus aulem fiiit ille niciitis excessus, ut diccret : 
Sive in corpore^ sive extra corpus^ nescio, Deus scit 
( II Cor. XII, 2 ). Ergo si bunc cxcessum mcntis, id 
cst banc ccstnsim , significal lilulus psnlmi biijus, 
mngna profecto ct nltn qiKcdnm spcrnrc dcbemus di- 
clnrnm ciim qni coiididitPsalmum, id cst Propbetam, 
iino vero pcr Propbelam Sp.ritum sanrtum. 

5. Si vero ba'C ecstasis pavor intclligendns csl, ne- 
qiie liiiic significalioni verbi dceril bujus psnlmi con- 
textns ; videiur cnim de passione locnturus essc , in 
qna pnvor esi. Sed cnjus pavor est, utrum Cbristi, 
qnin dixil, In finem, ct inteliigimus finem Cbristum? 
an forte noster pavor ? Numquid enim possurous pa- 
voreiR bene intclligcre in Clirislo ppopinquante pas- 
sione, qni propter earo vcnerat? curo venissetad 
qu(Ki venerai, numquid pavebat moriturus ? Si pror- 
sus ila lionio essei, utDcus non esset, roagis gnu- 
dcrct resurrectiirus , quam paveret moriturus ? Ye- 
rumtamcn quia dignntus est assumere formam scrvi, 
ct in ca nos vcstire %e ; qui non cst dedignulns assn" 

> Tres Mss., firmo. 

* ita Er. ciii Mss sufliaganiur. At i^v. : ille eithn videi 
qiiid nos Wrfcrw'/.^, qui fieri hominem in iwiUis cxcessms 
cow.ch^f ■ Hk solitSf etc. 



251 



S. AUGUSTINI EPISCOPl 



wa 



inere no8 in se, non est dcdigpalus tninsfigOrare nos 

in se , et loqiii verbis nostris , ut et nos loqueremur 

verhis ipsiiis. Ha?c enim mira commutado facta est, 

et diviiia suiit peracia commercia, mutatio reruro 

cclcbrata in lioc mundo a negotiatore coelesii ; venit 

accipcre contumelias , dare honorcs ; venit haurire 

dolorem , dare salutem ; veiiit subire moriem , dare 

viiam. Morilurus ergo ex eo quod nostrum habebat, 

non in se, sed in nobis pavebat ; quia et hoc dixit, 

tristem ^sse animam suam usque ad moriem {Malth» 

xxYi , 38) , et utique nos ipsi omnes cum illo. Nam 

sine illo , nos nihil ; in illo autem , ipse Christus et 

nos. Quare? Quia totus Clirislus pput et corpus. 

Cnpul ille salvator corporis , qui jam asCicndit in coc- 

luni ; corpus autcm Ecclesia , qii» laborat in terra 

(/?p/ie«. V, 23). Hoc autem corpus nisi comiexioue 

charitalis adhxreret capili suo , ut unus fieret ex ca- 

pite ei corpore, non de coelo quemdam persecutorein 

corripiensdiceret, Saule, Saule , quid me penequeris 

{Aci. IX, 4)? quando eum jam in coelo sedentem nul- 

lus homo tangebat, quomodo eum Saulus in lerra 

sxvieiis adversus Christianos aliquo modo injuria 

perccllebat? Non ail, Quid sanctos meos, quid servos 

meos? sed, quid me perteauerii, hoc est, quid membra 

me:i ? capiit pro membris clamabat, et membra in se 

£aput transligurabat. Vocero namque pedis suscipit 

lingua. Quando forte in turba contriius pes dolet, 

ciainat lingua , Calcas me ; non enim ait , Calcas pe- 

dem meum , sed se dixit calcari, quam nemo letigit : 

sed pcs qui calcatus est, a lingua non separatus est. 

Ergo etiam sic non incongrue intclligitur ecsusis» 

pavor. Qiiid enimdicam , fratres? Si nullus omnino 

pavor esset passuris , dicerctur ipsi Petro qiiod audi- 

vimiis iiatili Apostolorum die , quando ei Dominos 

pnedixit futuraro suam passionem : Cum esses junior^ 

eingebas te^ et ibas quo volebas ; cum autem senior factus 

fueris, aller te cinget, et ducet quo tu non vis ? Hoc au- 

tem, inquit, discit significansqua morte moreretur {Joan. 

XXI, 18)? Ergo si Petrus apostolus tanta perfecliono 

quo nollct iit nolens ( nolens morluus est; sed volens 

coronatus cst *) , qnid mirum si esl aliquis pavor in 

passione etiam jnstornm , etiam sanctorum ? Pavor 

est ex humana iiifirmiiaie , spes ex divina promis- 

sioiie. Quod paves tuiiin est, qtiod speras donum 

Dci est in te. Et meliiis in pavore tiio agnoscis te, 

ut in liberationc tua glorifices qui fecit te. Paveat 

huinana infirmitas , non in eo pavore deficit divina 

misericordia. Dcnique pavcns iste iiide coepit : In te^ 

Domine , speravi , non confundar in teternum. Videtis 

quia et pavel , ei sperat : videtis quia |iavor iste non 

est sine spe. Etiam si est aliqua in huroano corde 

rontiirbatio, non rdcedit divina consolatio. 

A. Loqnilur hic ergo Cliristns in Propheta ; aodeo 

dicere , Chrisius loquilur. Dicturus est quxdam in 

hoc psaiino , qu^e quasi Cliristo videantur non posse 

t AD1. ct Er. : Ergo st Pelrus apostolus, tanta persecutione 
quo noUet ductus est, et votens nolens morttms est, Lov., 
tmUa perfectione quo noUet ductus est et volens, eic Pieri- 
oue Mss., tanta perfectio quo noilet ut votens. Gallan. codex, 
quo noiUt Ht notens. sed emeodaiidum slc, qua noUetm; 
votens nolens mortuus est, sed^ eic. 



congriiere , illi exccllcntix capitis noslri , maximeqne 
iili Verbo quod in principio erat Deus apud Deuai : 
nec ei in forma servi forlasse videbuntur qiiaHiani 
hic vcrba congruere , quam formam servi suscepit 
ex virgine ; et tamen Christus loquitur, quia in meiii- 
hris Christi Christus. Et ut noveriiis , quia unus di- 
citur Christus caput et corpus suuin ; ipse dicit cum 
de conjugio loqueretur : Erunt duo in came una : ig^ 
turjam non duo, sed una caro {Matlli. xix , 5, 6). Sed 
forie hoc dicat de quocumque conjugio ? Audi aposto> 
liim Paulum : Et erunt duo , iiiquit , in came una : 
sacramentum tioc magnum esty ego auiem dico in Chrislo 
et in Eccleda {Ephes. v, 31 , 32) ? Fil ergo tanqiinro 
ex duobus una quaedam pcrsona , ex capite et cor- 
pore , ex sponso et sponsa. Nam unitatem personaR 
hujus miram et excellentem commendat etiain Isabs 
propheta : nain loquens etiam in eo Clirislus in prc- 
phctia ait : Sicut sponso alligavit niihi mitram , et sicut 
spottsam omavit me omamenlo {Isai. lxi, iO). Se dixit 
sponsum , se sponsam : quare se sponsuin , se spon- 
sam , nisi quia erunt duo in carne una ? Si duo in 
carne una, cur non duo in vocc iina ? Loqiiatur ergo 
Christus , quia In Christo loquitur Ecclesia , et in 
Ecclesia loqultur Christus ; et corpus in capite, et ca» 
put in corpore. Audi Apostolum hoc ipsum eviden- 
tius exprimenlero : Sicut enim corpus unum est es 
membra habet multa, omniaautem membra eorporiicum 
sint multa, unum est corpus, sic et Christus (I Cor. xu» 
12). Loquens de membris Christi , hoc est de fideli- 
bus, non ait , sic et membra Christi ; sed loium hoc 
qooddixit, Christum appellavit. Sicut enim corpus 
unum, et membra hahet multa, omnia auicm ineiiibni 
corporis cum sint miilta , unum est corpus ; sic et 
Chrislus membra jmulta , unum corpus. Ergo sinitil 
omncs nos cum capite nostro Chri^o , sine capite 
nostro nihil valentes. Quare ? Quia nos ciim capiie 
nostro vitis : sine capite noslro, qiiod absit, sarmenta 
prxcisa, non alicui operi agricolanim , sod igni tan* 
tummodo dcsiinata. Idco et ipse in Evangelio : Ego 
tum vi/if , vosestis palmites, Pater meus agricola eU; 
et : Sineme, inquit, nihil poteslis facere (Joan. xv, 
5). Domine , si sine te nihil , tolum iii te. Elenini 
quidqnid ille operatur per nos , nos videYnur operari. 
Potest ille inulium et lolum .sine nobis , nos nlhil 
sine ipso. 

5. [vers. 2.] Ergo in qnacumquc ecstasi Joquatur, 
sive pavore, sive excessu meiitis, congruunt qii» 
dicuntur. Dicamus in Christi corpore, dicamus omiies 
quasi unus , quia omnes unitas, dicamus : In /e, Do^ 
mine , speravi , non confundar in mtemum. illam , in- 
qiiit, confusionem perhorresco, quae esl in xiernum. 
Nam estquaedam confusiotemporarts utilis, perturbaiio 
ammi respicientis peccata sua, respectione horrentis. 
borrore enibescentis, erubescentia corrigontis ; niide 
dicit et Apostoius : Quam enim gloriam habuistis tunc 
in his^ in quibus nune erubesdtis {Rom. vi , 21) ? Ergo 
erubescere illos dicit jam fidelcs, non de pr.rsciiii- 
bus donis, sed de praeteritis peccatis. Hanc confiisio- 
nem non formidct chrisUanus : imo si hanc non lia* 



253 ENARRATIO IN 

luieril , .Tlcrnani hnhchit. Qu:v rsl .Tiornn ronfnsio? 
Qiinndo (iet illud quod diclum est, Et iraduceni eos 
exadverso imquiiates corum {Sap. iv, 20). El fiel tra- 
diicentibus cx advcrso iniquitntibits omnis grex ma- 
liis ad sinigtram, tnnqnam hccdis ab ovibus srparatis; 
et audient , Ite in ignem irternum^ qni paralus est dia^ 
Mo etangcUs ejus. Qn:rrui»t quare? Esurivi enim^ et 
non dedislis mihi mnnducare (ifatih.xw, 41). Con- 
lcinnebanl lunc ^uando esuricnii Christo non dabant 
cibum , qu.vido sitienti non dabant potum , quando 
nodum non vcstiebant , peregrinum non suscipiebant, 
. .Tgrotintem non visitabant, tunc coniemnebant :cuai 
CQRperint iliis ista cniimcrari , confundentur , et hxc 
confusio in xtemuin erit. Ilanc timens istc qui pavet, 
vel cujus ad Deum est menlis excessus , lioc rogal, 
In (e, Domine^ speravi , non confundar in cetemum. 

6. Et in tua juslitia erue me , ct exime me : nam si 
allendas ad juslitiam meam ,* dnmnas me. Inluaju- 
stiHa erue me. Est enim jiistitia Dei, qnx et nostra 
fit, cnm donatur nobis. Idco autcm Dei justitin dici- 
tur, nehomo se pulcl a seipso liaberc jnstitiam. Sic 
eniro dicit aposlolus Pauliis : Credenti in eum qui 
justificat impium ( qiiid est , qui jusiincat impium ? 
f|ui cx impio facit ]4isluni ) deputatur fidcs ejus ad ju- 
stitiam (Hom. iv , 5). Jiidnei vcro quia suis viribos se 
pacabant implerc possc jiislitiam , oflendcrunt in la- 
pidem ofTonsionis ( llom. ix, 5i ) et petram scandali, 
et gratiam Christi non agnoveriint. Accepcrunt enioi 
Legem qua fierent rei, non qua libcrarentur a reata. 
Deniqiie qnid de illis Aposiolus dicit? res/imomifm 
emm perhibeo illis quod zelum Dd habent , sed non se- 
cundum seientiam. Quid est quod dixit, Zelum Dd ha- 
bent Judaei, sed non secundum scientiam? Audi quid 
sit, non secundum scicntiam : Ignorantes enim Dei 
jusHdam ei snam volentes constituere, justitias Dei non 
^ smU subjecti (Id. x, 2, 5). Si ergo idco non scciindum 
sdentiam zeliim Dei Iiabenl, quia ignorant Dei justi- 
liam et volunl siiam constiluere, quasi ex seipsis ju- 
sli fiant ; ideo grntiam Dcl non cognoverunt, quia 
graiis salvari iioluerunt. Quis esl qui salvalur gratis? 
In quo non invenit Salvator quod coronet, sed qiio^l 
daninet ; non invcnit merita bonornm, sed invenit 
roerita suppliciorum. Si agat lanqiiani veracilcr ex 
regula Legis proposila, damnandus est peccator. Hnc 
regnla si agcret, qucm liberarel ? Omiies pcccalores 
inveuit : solus sinc peccato venil, qui nos peccatorcs 
iovenil. Hoc ait Apostolus : Omnes enim peccaverunt , 
d egent gloria Dd (Id. iii, 33). Quid cst, egenl gloria 
Dei? Ul ipsc libcret, non tu : quia tu te libernrc non 
potes, indigcs liberatore. Qiiid est quod te jacias? 
Quid est quod de Legc et jiisiitia prxsumis? Non 
vidcs quid iiitiis confligat in te, dc lc, adversus te ? 
Non aadis pugnantcm, el confitentem, et adjiiloriiim 
in pagna desidernnlcm ? Non audis athletam Domini 
ab agonolheta petcnlem adjuloriuin piignx sux ? Non 
eniro sic le exspectat Deus ceriantem , quomodo te 
exspeclat ediior, si forlc pugnes in amphilheatro : 
ille libi praemium dnre potcst si viccris, adjuvare te 
periclitanlem non poiest. Non sic exspcctat Dcus. 
Patrol. XXXVI. 



PSALMUM XXX. ^i 

Vidc crgo, allonde eum qiii dicil : Condekctor enim 
legi Dei secundum interiorem hominem, video autent 
aliam tegem in mfmbris meis repugnantem tegi mentU 
meas, et captivum me ducentepx in lege pcccati^ quee est 
tn membris meis. Miser ego homo^ quis me Hberabii de 
eorpore mortis hujus? Gratia Dei perJesum Christnni 
Dominum nostrum (Rom. vn, 22-25 ). Quare gratia? 
Qula gratis daiur. Qiiare gratis datur?Quia merila 
tua non praDcesserunt, sed bencficia Del le prajvene- 
runt. Illi ergo gloria qui nos liberat. Omnes enim pec- 
caverunt, el egent gloria Dei, In te ergo, DonUne, spe- 
ravi^ non in me : non confundar m celemum, qiiia in 
eo spero qui non coiifiindit ». In tua justilia erue me, 
et exime me :qiiia non invenisti in me juslitiam ineani, 
erue me in tua ; hoc esl, illud me erual quod me jii- 
snricai, qiiodex Implo plum faclt, quod ex iniquo 
justum, qood ex ca»co videnlem, quod ex cadente 
sui^jeniem, quod ex flente gaudeniem. Hoc me li- 
berai, non ego. In justitia tua erue me, et eanme me. 

7. [vers. 5.] Inciina admeaurem tuam: fecithoc Deus, 
qiinndo ipsum Christumad nos misit. lllumad nos misit 
qui inclinatocapite digito scribebal in tcrra (Joan. viii, 
6), quando ei adullera mulier oflcrebatur punienda.llle 
autcm inclinaverat se ad terram, id est, Deus ad ho- 
roincm, cui dictiim esl, Terra es, et in terram ibis 
(Gen. in, 19). Non enim quasi corporalibus locis 
Deus ad nos inclinat aurem suam, aut membris islis 
corporeis determinalis finilus est. Omiiino nihil bo- 
nim cogilent huniana phantasraala. Yeritas esl Deus. 
Verilas nec quadra esl, nec roiunda, nec longa. 
Ubique prxsens est, si cordis oculus ad earo pateat. 
Inclinat tamcii aurein suam ad nos Deiis misericor^ 
diam deponens supcr nos. Quae major misericordia, 
qiiam utUnicum' suum darei nobi8,non vivere nobis- 
cuin, sed mori pro nobis? Inclina ad me aurem 
tuam, 

8. Accelera ut eximas me : exauditur eniro in hoc, 
cum dicit, Accelera. Ad hoc cnim positiim est ver- 
bum , ut hoc lotum quod nobis diu videtur qiiamdiii 
volviiur s.TCuliim, iiitelligas punctum esse. Non est 
diu qiiod habct extrcmuin. Ab Adain us(|ue ad ho- 
diernam dicm peractum est, et multo utique plus 
pcractum est quam rcsiat perjgendum. Si adhuc 
viverel Adam , ot hodic moreretur ; quid ei prod- 
esset tamdiu csse, lamdiu vixisse? Ergo celerilas 
haec qitare ? Quia Iransvolanl lcinpora : el quod tibi 
Kyxlum est, in oculis Dei brcve est. Jam hanc celeri- 
tatcm islc intellcxcrat in ecstasi. Accelera ut eaamas 
me. Esto mihi in Deum protectorem et in domum refugii, 
ui salvum me facias. nomus rcrngii tu mihi esto, Deiis 
protcctor, domus refugii. Aliquando enim periclitor , 
et volo fugere : qno fiigio ? ad qiiem locum tutiis 
fiigio?ad quem moniem? ad quam speluncam 7 ad 
qu.T tecta munita? Qu.im arcein teneam? quibu^ 
miiris ambiar? Qaocuinque iero, seqaorme.Quidqiiid 
eniin vis poies fugere, homo, prxler conscientiain 
tuaro. Intra in domuo^ tuam, requiesce in lecto tuo, 
inlra in interiora : inlerius habere nihil potes, qiio ' 

> Plcriqne 11»., qma qniineo sperat, noncmfmtiiur, 

(HuitJ 



r»5 



fwcias a conscieniia lua, si rodunt tc peccau lua. 
QiiFa vcro dixil : Accelera ul eximas me , el iu lua 
}usiitia erae me, ut dimiltas peccaia niea, et sedilices 
iii n»e justitiam iuam : tu mihi eris domus rcfugii,ad 
te confugio. Nam a te quo fugiam ? Irasciuir tibi 
Deus, quo fugies? Audi quid dicat in alio psalmo, 
timens iram Dei : Qtto iboaspiritutuo^ et quo a facietua 
fugiamf Si a$cendero in mlum, tuibies : iidescendero 
in.infernum, ade$ (Pial. cxxxviii, 7, 8). Qiiocumque 
iero, ibi te iBvenio. Eisiirasceris,uUorem le invenio; 
si placatus es, adjutorem. Nihil mihi ergo resiat, nisi 
ad te fugerc, non a le. Ut evadas homincm domiiium 
quicimiquc servus es, fugis in ea loca ubi non csi do- 
inimis tuus : ul evadas Deum, fuge ad Dominuin. Nam 
non est quo fugias Dciim. Pra^sto sunt onmia ct iiuda 
Onmipolontis oculis.Tu ergo mihi, inquit, esio domus 
refiigii. N.iin si salvus non fuero, quomodo fuglo? 
Sana me, et fiigio ad le. Nam si me non'sanas, ain- 
hulare non possum, fugcre quomodo poiero? Quo 
iret, quo fugerct, si ainbulare non posset, semivivus 
in via, sauciatusvulneribuslalronum?Quem iransiens 
sacerdos praiteriit, transiens Levita prajlcriit, trans- 
iens Samaritanus miseraius est {Luc. x, 30) , id est 
ipse Dominus, qui miseratus est genus humanum. 
Samarites enim cuslos interpretaiur. Et quis nos 
cusiodil, 81 ille deseril? Merito, cum Judxi convi- 
ciantes dicerent, Nanne terum dicimus, quia Samari' 
tanu$ et, ef ditmonium habes ( Joan. viii, 48 ) ? uniim 
respuit, alterum amplexus esl : Ego, inquil , damO' 
nittm non habeo : non dixit, Non snm Samarilanus : 
sic intelligi volens nostrum seesse cusiodem. Misera- 
tus ergo aecessit, curavit, ad stabulum perduxit, im- 
plevit circa enm miserieordiam : ille jam potest am- 
bulare, potest el fugere. Quo fugeret nisi ad Disum, 
uhi fecit sibi domum refugii? 

9. [ver$. 4.] Qwa fortitudo mea et refugiunr meum e$ 
lu, et propter nomen tuum dux mihi eris^ et enutrie$ 
me : non propter meritum meum , sed propter nomen 
iMwm, ut tu glorificeris, non quia ego dignus sura ; 
dux mihi eri$^ ne aberrem a le; et enutries me, ut 
validussim ad manducandum escam, qua pascis An- 
gelos. Ilicenim lacte nosnutrivit, qui nobis coelestem 
cibum promisit; et usus est materna misericordia. 
Sicutenim materlactans eamdem escam, cuisumend» 
idoneus infans non est , per carncm trajicit, et lac in- 
Aindit ( hoe enim accipit parvulus quod nccepturus 
erat ad mensam, sed quod per carnein trajicitur, 
congruit parvulo) ; sic Dominus snpientiani suam ut 
tac nobis fiaceret, carne indulus venit ad nos. Ergo 
corpus Ghristi loquiiiir, Fa enutries me. 

iO. \per$. 5.] Educes me de muscipula ista , quam 
oecultawrunt nuhi. Jam passio significalur , Educe$ 
me de mueeipula ista, quam occultaterunt mihi. Nec 
sola illa passio est, qna passus est Dominus noster 
Jesus Ghristus : muscipulam suam diaboliis tetendit 
usque in> finem. Et vse illi , qui in illam muscipulum 
cadit : cadit autem omnls qui Bon sperat in Denm ; 
qui non dicit : in le, DomMe^ eperam^ non confundar 
t» tetemum : et in tua justitia eni$. me, et exime nie. 



AUGUSTINI EPISCOPI • 256 

Extenta csi et paraia muscipula iiiimici. Posuil in 
muscipula crrorem et terrorem : errorem quo illiciat, 
lerrorem quo frangai, ot rapiat. Tu claude jiviuam 
cupiditalis conlra errorem ; tu claude januam timoris 
conira lerrorem, ct educeris de muscipiila. liujusmodi 
pugnae exempluin ipselibi linperator luus, qui propter 
le eliain lenU\ri dignalus esl, in se demonstravit. Et 
primo tentalus cst illecebris; quia tcntata cst in illo 
janua cupidilaiis , qiiando euin tcntavit diabolus di- 
cens : Dic lapidibus islis ut panes fiant. Adora me , ef 
dabo tibi regna iita. Mitte te deorsum, quia scripium 
est : Quia Angclis suis mandavil de le, et tit manibue 
tollent le, ne quando offendas ad lapidem pedem tuum 
{Matth. IV, 4, 9, G). Oninis hacc illccebra cupiditatein 
tenlat K At ubi clausam januam invenit cupiditatis 
in eo qui tentabaiur pro nobis, convcrtii se ad ten- 
landam januam tiinoris, ct prxparavil illi passionem. 
Denique hoc dicii Evangclista : Et consummata tenla- 
tione, diabolus rccessit ab eo ad tempns {Lue. iv, 13 ). 
Quid est, ad li?mptt<?Tanquamredituruset tentaturus 
januam timoris, qiiia clausam invenit jnnuam cupidi- 
taiis. Totum crgo corpus Chrisli tentatur usquc in 
fincin. Fratrcs iiici, quando jussum est nescio qiiiJ 
contra Christianos mali,siinul impingebatur * hoccor- 
pus, totum impingebatur : iinde diclum erat in psal- 
mo : Tanquam cumulus areneeimpuUus sum ut caderem^ 
et Dominus suscepit me {Psal. cxvii, 13). At ubi linita 
sunt illa qu£ lotum corpus impingel)ant ut caderct , 
ccepit tenlatio essc per paries. Tentatur corpns 
Ghristi, una Ecclesia non palitur pcrsecutionem, alia 
patitur. Non patitur furorein imperaioris, sed patilur 
furorem mali populi. Quant:c vaslationes a plebibusT 
Quanta mala ingesta sunt Ecclesi.nc a malis cliristianis, 
ab eis qui capli in illo rcliaculo , tam multiplicati 
sunt, ut premerent naves {Luc. v, 7) in piscatione illa 
Domini ante passionem ? Non ergo desunt pressurae 
0lntalionis. Nemo sibi dicat : Non est tempus tenta- 
tionis. Qui sibi hoc dicit, paccm sibi promitlit : qni 
sibi paccin promittit, securus invaditur. Totiim ergo 
corpus Christi dicat : Ednces me de muscipula ista , 
quam occultaverunt nnhi : qiiia eductum est et caput 
nostrum de muscipula, quam abscondennl illi, quibiis 
modo dicebaiur in Evangelio, quia dicturi erant : Ilie 
est h(ere$y venite occidamus eum, et nostra erit hmredi- 
ta$. Et in se senlentiam dixerunl inlerrogati : Quid 
faciet ille paterfamilias colonis malis? Malos male 
perdel, el vineam suam locabit aliis agricolis. Quid, et 
illud non legistis : Lapidem quem reprobavervnt adifi* 
cantes^ hic factus est in caput. anguli ? Quod est enim, 
reprobaverunt eedificantes ; hoc ait, Ejecerunt extra m- 
iieam, et occiderunt (Matth. xxi, 38-42). Ergo enitiis 
est et ille. Caput nostrum sursum est, liberum est. 
Ha^reamus illi per dilcctionem. ul mclius postea con« 
glutinemur ei pcr immortalilatem ; et dicanius omiies : 



> sic plures Mss. At Gr. omnia htec per Hlecebram cupids- 
tatem tentant. hox. omnia hnec per Ulecebras cnpiditatum 
tentat. ... , 

* Edd., impingcbatur tn iwc corpus. Prxposiuo oi abesi 
a plerisque Ms^. 



S37 ENARKATIO IN 

Educe$ mi tU musciputa i$ta, quain occultaverunt milii; 
pu>niam tu e$ protector meu$, 

11. [ver$, 6.] Audinnuis vocem Domini, quam di- 
xil in cruce : /n manu$ tua$ commendo $piritum meum, 
Cerie cam verba ejus in Evangelio de islo psalmo co- 
gnoscimus» ipsum hic locuium fuisse nou dubilemus. 
Ibbes hoc In Evangclio , dixit , In manu$ iua$ com- 
ftmdo $fnritum meum (Luc, xxiii, 46) : et inclinato ca- 
fite li^dii $piritum {Joan, xix , 50). Non sine causa 
vduit verba hujiis psalmi sua esse, nisi ui tc admo- 
neret se locuium esse in hoc psalmo. Ipsum liic 
qoxre; cogita quomodo in illo psalmo se quxri voluit 
pro susceptione matutiiia : Foderunt manu$ mea$ el 
pede$ meo$, dinumeraverunt omnia o$$a mea ; ip$i vero 
am»deraverunt et con$pexerunt me^ d\vi$erunt $ibi ve- 
$fimenla mea , et »uper vestem meam miserunt soriem 
(P$al, XXI, i7-i9) : ut te admonerct in se hoc esse 
Cdropletuni, in voce sua posuit ciput ipsius p^salini , 
Deu$, Deu$ meus, utquid me dereUquinti (Ibid.^ 2) ? Et 
tamen vocem corporis in se trans0guravit ; non enim 
Unicnm suuni Palcr aliquando dercliquit. Redemisli 
me, Domme, Deus veritatis : fuciens quod promisisti , 
noii fallens in pollicitatione lua, Deus veriiatis. 

i2. [ver$. 7.] Odisti ob$ervante$ vanilatem super^ 
vaeue, Quis observat vnnitatcm ? Qui timendo mori 
moritur : timendo enim mori mentitur, et moritur 
anlequam moriatiir, qni ideo nientiebatur ut viveret. 
Ifeiiiir] vis, ne moriaris : et mentiris , et moreris ; et 
cum Vitas unam mortem quam differre poteris, au- 
ferre non poteris, incidis in duas, ut prius in auinia, 
potiea In corpore moriaris. linde hoc , nisi observan- 
do?auiitatem?Quiadulcisest tibi trnnsiens dies,quia 
dalda sont tibi transvolantia tempora, unde nihil te^ 
Ms, et insuper tu teneris. OdisU observantes vanitatem 
PKpenaau, Ego autem , qui non observo vanitatem , 
tii Dommo $peravi. Speras in pecunia, observas vani- 
latein : speras in honore et subliinitate aliqua putesta- 
lishunianx, observas vanitatem : speras in aliquo 
arotco potenie, observas vanitatem. In his omnibus 
cum speras, aut tu exspiras, et ea hic dimittis ; aut 
ciun vivis, omnia pereunt, et in spe tua dcficis. Ilanc 
vaniiatem commemomt Isaias djcens : Omni$ caro fe* 
miM, el omni$ gloria ejus qua$i po$ feni : aruit fenum^ 
«f /lo« cju$ deddit; verbum autem Domini manet in 
eiterwum {l$ai. xl, G8). Ego autcm , non quomodo 
illi qoi sperant in vaniiate, ct qui observant vanita- 
leni ; sed in Domioo speravi, qui non est vauilas. 

iS. [ver$. 8.] Ex$ultabo^ et jucundabor in tua mise- 
rkonHa : non in mea justitia. Quia re$pexi$ti humili' 
tutau iNeam, $alvAm fecisti de neceuitatibu$ animam l 
wnmu : me conclusi$li me tn mantti inimici. Qux sunt 
necessitates, unde volumus salvam Heri animam no- 
stram? Quis eas enumeret?quis digne exaggeret? quis 
cnngrue vitandas fugiendasque conimendet? Primo in 
genere humano dura necessitas, ncscire cor alterius, 
■iile sentire plerumque de ainico fideli, bene sentire 
plerumque de amico infideli. dura necessitas l Et 
quid facis nt corda inspicias ? qucm oculum affers , 
infinna et pbingeiidi morulius? quid fiiris ut videas 



PSALMUM XXX. m 

hodie cor fratris tui? Non habcs qaid facias. Alia ma« 
jor necessilas, nec tuum vides quale erit cras. Quid 
jam dicam de iiecessiiaiibus ipsius mortalitatis ? Mori 
neccsse est, et nemo vult. Nemo vult quod necesse 
est. Nenio vult, quod erit velit nolit. Dura necessitas, 
nolle quod iiou po^test eviiari. Nam si fieri possel, 
nollenius uiiquc niori ; et effici quod Angeli veile- 
mus, sed comroutaiione quadam, non morte, sicut 
dicit Apostolus : JSdificationem habemu$ ex Deo, do- 
mum non manufactam^ aternam in coeU$. Eternm in hoc 
ingemiscimus, habitaciUum nostrum quod de coelo eil, 
$uperindui cupiente$; $i tamen induti, et non nudi inve^ 
niamur, Etenim qui $umu$ in hac habitalione, ingemi^ 
$cimus grarati, in quo nolumu$ ex$poliari^ $ed ^uperve- 
stiri, ut absorbeatur mortale a vila (II Cor. v, i-4). 
Yoluinus pervenire ad regnum Dtii, sed per raortem 
nolumus : et Umen dicit tibi necessitas, Uac venies. 
Hac venire dubitast homo, cuiii hac ad te veneHl 
Deus ? Quse sunt etiam necessitates vinceiidarum ve- 
tusiissiinarum cupiditatum , et annosarum inalarum 
consueludinum ? Vincere consuetudinem, dura pu- 
gna, nosti. Vides quain male facias, quam detesubi- 
liter, quam infeliciter ; el faci^ tamen : fecisti lieri, 
facturus es hodie. Si sic tibi displicet cuin disputo, 
quomodo displicet libi cum cogitas ? Et tamen factii- 
ruft es hoc. Uiide raperis? quis te captivum trahii? 
An illa lex iii membris tuis repugiians legi mentis 
tu%? Chima ergo : Infelix ego homo, qui$ me liberabil 
de corpore mortis huju$? Gratia Dei per Je$um Chri$ium 
Dominum nostrum ( Rom, vii, i3 ) ; et inipletur in le 
quod modo diximus , Ego autem in Domino eperavi : 
ex$uUabo^ etjucundabor in tua mi$ericordia ; quia re<- 
spexisti humilitatem meam^ salvam fecl$ti de neceMtlali* 
bu$ animam meam, Unde enim facU est salva de ne- 
cessiutibus anima tua, nisi quia respecu est humilius 
tua? Nisi prius huiniliareris, non te exaudiret, qui te a 
necessiutibus liberaret. Ilumiiiatiis est qui dixit : /n- 
feiix ego homo^ qui$ me liberabit de corpore morti$ hu" 
ju$ ? Non sunt humiliati, qui ignorante$ Dei ju$titiam^ 
et $uam volente$ con$tituere, jmtittee Dei non $unt e»6- 
jecli (Id. X, 3)? 

i4. [ver$. 9.] Nee conclu$i$ti me in manu$ immici : 
non vicini tui, non compossessoris lui, non ejus cum 
quo miliiasti et euin laesisti , aut forle in tua civiute 
injuriain ei fecisti ; isti enim Ules sunt pro quibus 
orare debemus. Alium habemus inimicum, diaboIum« 
serpentem antiqui^m. Omnes morientes, si bene mo- 
riamur, ab ejus manibus liberamur. Quicumque enlra 
male moriuntur in suis iniquiuiibus , in ejus manus 
cnncluduntur, ut cum illo in fine damnentur. Liberal 
ergo iios Dominus Deus noster de mano inimici no- 
stri : ille enim nos per cupidiutes nostras vult capere* 
Cupiditates autem nostrx quando valid£ sunt, et 
qiiando eis senimus, necessiuies vocantur. Libe- 
rante autem Deo animam noslram de necessiuiibus 
no tris , quid erit qood in nobis teiieat inimicus , itt 
concludamor In maw ejns? 

io.'StatHi$ti in $palio$o pede$ meo$, Cerie aiiv'usta 
via est (Matth, vii, 14) : laboranti angttsia esi, amai.tl 



039 S. ALGUSTINI 

laia csl. Eatliiii) qux angusU esl, lata fil. In spatioso, 
(iici% posuUti pedes meos^ ne anguslali pedes niei 
irer.i in se, el iiicurrendo in se dejicerenl nie. Ergo 
<;uid ail, Poiuisti in spalioso pedes mm? Plane fecisli 
luihi facilein justitiam, quae mihi eral aliquando dif- 
icilis : hoc esi, Posuisti in spatioso pedes meos. 

16. \vers, 10, 11.] Miserere m«, Domne, quf^iam 
■ ribulor^ conturbatus est in ira oculus meus, anima mea, 
jt venler meus. Quoniam defecit in dolore vita mea, et 
anni m« in gemUihus. Sufficial Charilali Vestraj , ad- 
juvante Domino fortassis implebimus debilum, ul et 
Psalroo peracto proficiscamur (a). 

8ERII0 II. 

De medio ejusdem Psalmi, 
1. Ad reliqua Psalmi nostra reverUlur inientio, ei 
1108 ipsos agnoscanuis in verbis ProphetaR. Quoniam si 
nos iHspexcrimiis in tempore iribulaiionis, gaude- 
bimus iii tempore reiribulionis. Commendaveram 
Charitaii Vesirae, cnm primas partes hujiis psalmi- 
oxponerem (b), qiiod Chrisliis loquatur; et qiio- 
int)do sit accipiendus Chrisius lotus <!um capite 
n corpore, non lacueram : lcstimoniis etiam Scriptu- 
rarum , quantum mihi videtur, salis idoneis luculen- 
tisque firmaveram ; iia ul omnino dubitari non possel 
Christum esse capui et corpus, sponsum el sponsam, 
Filium Dei el Ecclesiam , Filium Dei facium filium 
liominis propter nos, ut filios hominum facerel filios 
Del ; atque ita esseui duo in carne una in sacramento 
magno, qui agnoscuntur in Prophetis duo in voce 
una. Gratulatio superius expressa est ipsius dicentis : 
Respexisli humilitaUtn meam, salvam fecisti de neces- 
iitatibus animam meam , nec conclumti me in manus 
immici, statuisti in loco ipafioso pedes meos : gratula- 
lio cst liberati hominis a tribulatione , liberatoriiin 
iiicmbrorum Chrisli ab affliclione et insidiis. Et rur- 
sus dicit : Misereremei, Domine, quoniam tribulor, \n 
tribulatione utique angustia esl : quomodo ergo, Po- 
suisti in spatioso pedes meqs ? Si adhuc tribulatur, quo- 
inodo sunt in spatioso' pedes ? An forte una quidem 
vox esl , quia unum quidem corpiis ; sed in aliquibus 
membris spatium sentitur, in aliquibus angusiia , id 
<'St, alii seiiliunl facilitatem justitiac, alii laborant in 
iribulatione? Nain si non alia inembra illud, alia illud 
palerentur, non dicerel Apostolus : Si patitur unum 
membrum, compatiuntur omnia membra ; et si gbrifica' 
tur unum mentbrum, congaudent omma membra (I Cor. 
XII, 26). Aliquae Ecclesiae, verbi gratia, pacem ha- 
bciii; aliqiiae in tribulatione sunt : in istis quae pacem 
habeni, in spatioso sunt pedcs; illx quau in tribula- 
liotie sunt, angustias paliiintur : sed et istos coniri- 
siai ilir/niin tribulatio^et illos pax istorum consolalur* 
Sic cst cnim ifnum corpus, ut non sit discissio ; non 
aiitem facii discissionem nisi dissensio. Charitas au- 
iiiin conipagem facit, compagcs coraplcciitur uniia- 
lem, unitas servat charitatem, chariias pencnit ad 

(a) irtiic Iniclligere est prlmum limm, duosque subse- 
qiuMit''s ia xxt i*sai. iracutus haMtos in percgriao loco 
InisKi' exlia Hiii^oaensem f^cchviaili. 

{bi m bU|»orioie seruiouc, u. 5 ei sei|q. 



EPlSCOPi M 

claritatem. Dicat ergo cx quibusdnm mcmbris : llt- 
serere mei , Domine, quoniam tribulor; conturbaiiu 
est in ira oculus mcus, anima mea ei venter meus. 

2. Quacrimus unde sit isU tribulatio , quoniaai 11« 
beratus paulo ante gaudere videbatur , justitia qua - 
dam infusa sibi largiter dono Dei , et inde facto spa« 
iio pedibus suis in latitudine chariutis. Unde ergo 
et fsu existii iribulatio, nisi forte ex illo quod 
Dominns dicit : Quoniam abundabit iniquitas , refrig^ 
scet charitas multorum (Matth, xxiv , 12) ? Primo 
enim conimendau pauciute sanctorum, tanqoam 
roissis retibus , multiplicata est Ecclesia , et capii 
sunt innumerabiles , de quibus praDdictum erat. An- 
nuntiavi et locutus sum , multiplicati sunt super fiume- 
rum (Psal. xxxix, 6) ; qui etiam navigia premercni, 
et retia rumperent , sicut est positum in illa prinia 
piscatione (Luc. v, 6) ante pnssionem Domini. Ex bis 
igitur multitudinibus exaggeraii sunt, quibus per 
Pascha sic referciuntur ecciesiae , ut lurbas ipsorom 
parielum recuset angustia. Quomodo autem non iri- 
buletiir iste de bac multiiudine , quando videt ipsot 
iinplere theatra ei amphitheatra , qui paulo ante ec* 
clcsias iropleverunt? ipsos in nequitiis, qui paulo 
ante in laudibus Dei ? ipsos blasphemare Deum , qui 
respondebant , Amen Dco ? Permaneat , durei, noo 
deficiat etiam in mullitudiiie copiosa iniquorum, quia 
nec granum deficit in multitudine palearum, qoo 
usque post ventilationem mittatur in horreum , ei itM 
sit iu socicUte sanctorum , ne turbulenti aliquid pul« 
veris patiatur. Perduret ergo , quia et Domiiius cum 
dixisset, Qttoniam abundabit iniquitas, refrigescet cho' 
ritas multorum ; ne praenuntiata isU nbundaniia ini- 
quitatis labarent nuUrentque pedes nostri , coniinoo 
subjecit, quod fideles erigeret, quod consolaretur 
nique firmaret, dicens : Qui perseveraverit usque in fi- 
nem, hic salvus erit (Matth, xxiv, 13). 

3. Attende iuque istum, quantum mihi videiur, in 
hac iribulatione constitutum. Quando quidem po&itus 
in iribulatione quasi dolere deberet (trlbulatio enim 
dolorein habet congruum), iraium se dicit in tribula- 
tione , et nit : Miserere mei , Domine , quoniam 
tribulor , conturbatus est in ira oculus meus, Si tri« 
bularis, quare irasceris? Irascitur iste alienis pee- 
catis. Quis non irascatur, videns homines confiieniet 
ore Deum, negantes moribus? Quis non irascaior, 
videns hoinines sacculo verbis , et non factis renan* 
tinntes? Quis est qui non irascatur , vidcns fraires in- 
^idianlcs fratribus , fidem non servantcs osculo qiiod 
kufigunt in ^ sacramentis Dei ? Et quis enumeret om« 
nia, quibus irascitur corpus Christi , quod intus vivil 
de* spiritu Cbristi,quod gemit Unquam granum inter 
paleas ? Vix enim apparent isti qul sic gemunt, qiii 
sic irascuntur : quomodo vix apparent grana, quando 
area trituratur. Qui nescit quantae spicx missae suni, 
putat totum paleam csse : ei cx hoc quod lotum palea 
puutur , inde magna massa purgabilur. In his ergo 

i Sic Er. et quaiuordccim Mss. At in I^v. cod. omissa pai^ 
ticula, in. 
• £r. el lx>v., m. Aliqiiot Mss., de. 



241 ENARRATIO IN 

non appareiuibas et gementibus irascilur , qui dicit 
atio loco : Zelus domus lucs comcdil me {PsaL. lxtiii, 
10). Dicit et alibi quando quidem videt mullos mala 
focientes, Ttedium detinuit me a peccatoribu$ felin" 
queniibus legem tumn {PsaL cxviii , 55). Dicit et alio 
loco, Vidi insensatoSf et tabescebam (Ibid,^ 158). 

4. IIxc autem ira, metuendum est, ne tanta sil , ut 
in odium vertatur. Ira enim nondum est odium : 
nam irasceris Glio, non odisii niium ; ci servas hxre- 
ditatem, qni te sentit iratum ; et ad hoc irasccris , ne 
perdat quod servaveris, male vivens * moribns pravis. 
Ergo ira nondum est odium : notidum odimus eos 
qiiibus irascimur; sed ista ira si manscrit, et non 
ctto evulsa fuerit , crescit et fit odium. Ideo ut recens 
ira evellatur, et in odium non convertatur, lioc iios do- 
cet Scriptura, dicens : Nonoccidatsolsuper iracundiam 
Hstram (Ephes. iv , 26). Inveiiis aulem aliquando 
fratrem odium li:ibentem, et reprehendit irascentem : 
in illo est odium , et in alio culpat iram ; ipse hnbet 
trabem in oculo suo, et repreheodit fesiucam in oculo 
fralris sui (Matth, vii, 3). Sed fesiuca ista et surcu- 
Iu8, nisi cito evellalur , trabes futura est. Non ergo 
ait, Exstinctus est oculus meus prso ira ; sed turba- 
tu$ : nam si exstinguilur, jam odium cs(, non ira. Et 
vide quia exslinctus est. Hinc ait Joannes : Qui odit 
frairem suum , in tenebris est usque adhuc (I Joan. ii, 
II). Anu^qiiam ergo ealur in tenebras, conliirbatiir 
oculos in ira : sed cavendum est , ne ira verlatur in 
odium , et oculiis exstiiiguatur *. Iste ergo dicit : 
TMrbatus est prce ira oculus meus , anima mea et venter 
wseuM ; hoc est, turbaUi sunt interiora mca. Vcntrem 
pro interioribus posuit. Aliquando enim iiiiquis et 
per\'ersis et a lege dcviantibus el male vivmtibus 
Irasci licet, clamare non iicet. Gum irascimur ct cia- 
mare non possomus, interiora nostra turbantur. Tanta 
est enim aliquando perversilas, ut nec corripi possit. 

5. [vers. il.] Quomam defecitin dolore vita mea^ et 
«md mei in gemitibus. Defecit , inquit , in dolore vitm 
mea. Dicit Apostolus : Nunc vivimus, si vos statisin 
Ihmino(\ Thess. iii, 8). Quicumque perfecti sunt ex 
Evangelio et gratia Dei , non liic vivunt nisi propter 
alios ; nam vita eorum in hoc sxculo , eis jam non 
est necessaria. Sed quia dispensatio eorum aliis ne- 
eessaria cst , fit in eis quod ait idem Apostolns : 
Concupiscentiam habens dissolvi , et esse cum Christo ; 
wnlio enim magis optimum : manere autem in carne 
necessarium propter vos (Philipp. i , 25, 24). Qiinndo 
anicm videt homo ex dispensatione sua, e\ lahoribus 
iuis , ex prrcdicaiione sua , non prolicei e homiiies, 
mfirmatur in cgesiate vita hominis. Yere niiserabilis 
egestas et fames : quandoquidcni eos qiios Domino 
locramur, quodammodo manducat Ecclesin. Quid est 

• ID omnibus Mss., evadens. 

• Kdd. Er. et Lov. post ea;s/r»«3rfW/»xr,haecinlcrponunt: 
Moe autem ammadvertat unusquisque qui in pacc, hoc est, 
qm in christo, qm pacem Dei commendavity vocalus est. et in 
cmuf nativitate summa pax per Angclum nuniiala est homi- 
nwus : n pro atiqua parva vet magna causa in odium pro- 
ruperit, tudlam socictatem cum pace, lioc est christo^ ha- 
bere poterit, msi per dignam emendationem pctnitentuv. 
Sequmr ergo iste, et d'u:it, i^urbatus, etc. iiinc nos cm 
veiOa exjaingiimis, quod absint a nostris ouuiil)us Msa. 



PSALMUM XXX. m 

manducat ? Iii corpus suum trajicit : quidquid eiiiin 
mandiicamus, in corpus nostrum trajicimus. Iloc 
agit Ecclesia per sanctos : esurit quos lucrari vuU, ct 
quos lucraia fuerit aliqiio modo, manducai quodam* 
modo. Gojus personam gerebat Petrus , quando ei de 
coelo suhmissiis est discus plenus omnlbos anintali- 
bus quadrupedibus , serpentibus , et volatilibus : qui- 
bus generibus omnes gcntessignificantur. Prxiigura- 
bat Dominus Ecclesiam, quod omnes gentes erat 
transvoratura , et in corpus suum conversura ; et nlt 
Petro , Macta , et manduca (Act. x , 15). Ecclesia , 
(hoc estPetre, quia super hanc petram xdiOcabo Ec- 
clesiam meam [Matth. xvi, 18]), macta, et manduca : 
prius macla, et sic manduca; occide quod sunt, et 
fac quod es. Cum ergo prsedicatur Evangelium , el 
videl qui proedicat non proOcere homines, quare non 
clamet : Quoniam defecit in dolorc vita mca , et anni 
mei in gemitibus. In/irmatus est in egestate vigor meus, ' 
et ossa mea conturbata sunt? Anni nostri isii , quos 
hic ducimus, in gemitibus sunt. Unde?Quia abuiida- 
vil iniquiias, rcfrigescit (haritas multorum. lii gcml- 
tibus , non in ciaris vocibus : quando videl Eccleaia 
multos in perversum ire, gcmitus suos dovorat apud 
se, utdicatDeo, Cemitus meus non est absconditusa 
te (Psal. xxxvn, 10) : in alio psalmo dicitur, sed 
congruit buic ; et hoc est ' diccrc , Gemilus meus 
etsi absconditus est ab hoininiI)us,a le non est a!)S 
condilus. Inprmatus est in egestate vigor meus, et 
0ssa ntea conturbata sunt : de liac cgestate supra dixi- 
mus : ossa vcro fortes inlclliguntur Ecclcsi» , qui 
etiam si non conturbanturpcrsecutionibus alienorum, 
conturbantur tamen iniquitatibus fratrum. 

6. [vers. 12.] Super omncs inimicos meos factus 
sum opprobrium, et vicinis meis nimium, et timor notis 
meis. Super omnes inimicos meos factus sum oppro- 
brium : qui sunt inimici Ecclesise ? Pagani, Juda^i ? 
Omnibus pejus vivunt mali christiani. Vis videre 
quam omnibus pejus vivant mali christiani ? De tali- 
bus dicit prophela Ezcchiel, quia comparanlur snr- . 
menlis inutilibus (Ezech. xv, 2 ) Pone Paganos lignn 
esse silvatica extra Ecclcsiam, adliiic potcst indo 
fleri aliquid ; quomodo de lignis fabrilibus.est lignniii / 
fabro aptum, et si adhuc nodosum ct curvuin et cor- 
ticosum, tamen quod dolelur, ascietur, deplanetur, 
et possit venire ad aliquani fabricam usus humani : 
de sarmentis autem prxcisis fabri nihil facere pos- 
sunt; ignis ea solus exspectat. Altenditc, fralres. 
Cum silvatico ligno uhique prxponatiir sarmentum 
manens in vite, quia sarmentum dat fructum , illud 
lignum non dat fructtim : prseciso tamen sarmcnio 
de viie si comparetur lignum silvalicum , intelligitur 
esse melius ; quia de illo faber aliquid facere potcst ; 
hoc autem non qusrit, nisi qui foco ministrat. Atteu' 
dcris itaque mulUtndinem niale viventium in Ecclesin, 
Super omnei, Inquit, inindcos meos factus sum oppro- 
brium. P^us, inquit, vivunt mali in sacrainentis 
meis, quam qtii a0,|ila nunqunm accesscrunt. Latin^ 

* F.r. et ix)v., sed cmgruU hic et iioc dicere. castigaviuus 
ad .vss. 



21^3 S. AUGUSTINI 

aperie cur non dicamus , vel qoando psalmum expo- 
nimus ? Et si aliis forie lemporibus dicere non aude- 
mus , saltem neccssitas exponendi habeat liberiatem 
eorripicndi. Super omneSj inqiiit, ininiicos meo$ factui 
ium opprobrium. De talibus dicit apostolus Pelrus: 
' Facia sunt ilUi posteriora deteriora prioribui : meliui 
enim eral illii non cognotcere viam justitia, quam 
cognoicentibut retrorsum reflecti a tradito sibi sancto 
mandato, Gum dicit, Meliui erat illis non cognoscere 
viam juititice ; nonne judicavit meliorcs csse inimicos 
foris posiios, quam intus male viventes, quihus pre- 
mitur et gravatur Ecclesia? Melius, iiiquit, iUi$ luerat 
non cogitoicere viam juititiw , quam cognosceniibui 
retrorsum reflecti a tradito nbi sancto mandato. neiii- 
que vide quam horribili rei eos compnravit : Contin- 
git illis res veri proverbii , Canis reversus ad suum 
nomitum (II Petr. n, 20-22). Istis itaque lalibus cuin 
sint plen» Ecclesix, nonne veraciter illic dicunt 
pauci , imo ex paucorum voce ipsa Ecclesia : Super 
omnes inimkos meos factus sum opprobrium , et vicinis 
meis nviiitiiR, et timor noti$ meis? Vicinis ineis niinium 
opprobrium facius sum, id est , qui mihi jam appro- 
plnquabant ut crederent : jioc est, vicini mei ni- 
miuffi deterriti sunt, mala vila maloruin et falsorum 
cbrisiianorum. Quam multos enim puiaiis, fratres 
mei, velle esse cbristianost sed oiTendi malis mo- 
ribus cbristianonim ? Ipsi sunt vicini qui jam ap- 
propinquabant , et nimium opprobriuin illis visi 
aumus. 

7. [itmvers.ii.] Timor faclus sum nolis meis, Quid 
tam limendum ? Timor, inquit, factus sum notis meis. 
Quid tam limendum, quam cum videt bomo mulios 
male viventes, et de quibus bene sperabatur in 
muliis malefactis invenios? Timet ne tales sint omnes 
quos putabat bonos , et yeniunt in suspicionem ma- 
lam prope omnesboni. Qiialis vir? quomodo cecidii ? 
quoroodo invcnlus esl in illa turpiiudine, in illo sce- 
lere, m iilo faclo malo? putas non lales sunt onuies? 
Hoc est itiiior notis meis^ ui et ipsis quibus noti su- 
inus, pleruroque in dubium veniamus. Et nisi tecon- 
bolciur quod es, si aliquid es, non credis esse alterum 
lalcm. Consolaiur hoinincm qualiscuroque conscien- 
lia, ut dicat sibi lioino qui bene vivii : lu qui moJo 
vercris ne iales siiii omnes, lu ialis es? Rcspondet 
conscienlia : Non sum. Ergo si talis non es, solus es? 
Vide ne pejor sit isia supcrbia , quam illa nequiiia. 
Noli 3dlum te dicere. Naiii el Elias allquando tscdio 
nmltiiudinis impiorum ai( : Prophetas tuos occiderunt^ 
altaria tua suffodcrunt, et ego relictus $um $olu$, et 
tjuwrunt aniinam meam, Sed quid dicit illi re$ponsum 
divinum ? Reliqui mihi $eptem millia virorum , qni non 
curvaverunt gcnua ante Baal (III Reg. \ix, 10 ; Rom. 
M, 3, 4). Ergo. fraires, inler haec scandala unum est 
reinedium , ne male scntias dc fralre iuo. Hiiiniliicr * 
esto qnod vis cum csse , et non puiabis ciim esse 
(|tiod non cs. Sed tamen sit eiiam tiroor notis, etiam 
ei pertis. 

8. [ver$. 15.] Qui videbantme, tiras fugerunt a me. 
* sjc cr. ei Msa. ii toT.t kumUU 



EPISCOPI tU 

Ignoscendum essetsi foras fugissent a me qiii non ▼{- 
dcbani me : etiam qui videbani me, foras fugerunt a 
ine. Sed si qui me non videbant, foras fugcmnt a nt 
(nec dicenduro esi, foras fugeruni ; quia inius non fue- 
runi : si intiig enim fuissent, vidisscnt me , id est , 
cognovissent corpus Chrisii, cognovissent merobra 
Ghristi, cognovisseni uiiitatero Ghristi) : illud est ma- 
gis gemendum , illud oronino iniolerabile, quia moUi 
qui viderunt nie, foras fugernnt a roe, id est » qul 
cognovcrimt quid esset Ecclesia , exierunt foras, et 
bxresesei schismata conira Ecclesiam fccerunt. Hodic 
hominem invenis, vcrbi graiia, naiuro in parie Donati. 
nescit quid sil Ecclesia, ubi naiiis est lencl : non iili 
evellis consuetudincm quaro suxit curo lacte nuiricis. 
Illum , i!lum da qui volvitur quotidie iii Scripluris , 
qiii Icgit, qui praidicat : iiane landcm non ibi videt , 
Postula a me, et dabo tibi Genles hasreditatem tuam, et 
pos$€$$ionem tuam termino$ terrce (P$al. ii, 8) ? non ibi 
videt, Commemorabuntur, et convertentur ad Dominum 
universi fine$ tcrrce, et adorabunt in con$pectu eju$ tini- 
versa patrice geniiimi {PsaL xxi, 28) ? Si vides ibi io- 
tius orbis uniialcm, quid foras fugis, ui non soluro 
ipse patiaris, verum ei aliis Tacias cxciiaiem ? Qui vt- 
debant me, id est, qui noveranl quid sit Ecclesia, qui 
eam in Scripturis intuebantur, foras fugerunt a me. 
Putatis enim, fratres niei, quia illi onines qui fecenmt 
haereses per loca et paries, non noverani in Scriptu- 
ris Dei, quia Ecclesia non esi pnedicia \ nisi toio 
lerrarum orbe dilfusa ? Vere dico Gharitaii Vcstne : 
Gerte omncs chrisiiani sunius, vel christiani omnes 
dicirour, ei omnes Glirisii signo signaraur : obscnriiis 
dixerunt Propheifle de Ghrislo, quam dc Ecclesia ; 
puio propierea quia videbani in Spiritu , contra Ec- 
clesiam homines facturos esse particulas, el de Ghri- 
sio non tantam litem habituros, de Ecclesia magnas 
contcntiones excitaturos. Idco illud unde majores 
liies fiiiurae erant, planius pr;rdiclum et apertiu^i pro- 
phetalum esi, ui ad jiidicium illis valeai qui viderunt» 
et foras fugcruni. 

9. Exempli gratia unum commcmoralK). Abraham 
pater nostor fuii, non propter propagincm caruis, sed 
propter imilaiionem tidei : justus et placcns Deo, per 
fidem suscepii filiuro sibi promissum Isaac de Sara 
stcrili uxorc stia in sencclute sua {Gen. xii, 2) : 
jussus csi iinmolare Deo eumdcm filiuro, nec dubiia- 
vit, nec disccpiavit, iicc de jussu Dei disputavit, nec 
roalum piiinvit quoJ jubcre optimus poiuit; duxit fl- 
lium suuin ad immolandum, imposuil ei ligna sacrifi- 
cii, pervenitad lacum, crcxit dexicram ut percuteret, 
eo prohibcnte deposuii, quo jubenie levaverat (/d, 
XXII, 3); qui obtemperavcrai ut ferirci, obteinperavit 
nt parcerct ; uhique obediens , niisqiiam iimidus : ul 
tamen iniplcrciur sacrificium , el sine sanguine non 
disccderctur, iuvenlus est arics hxrens in vcpre cor- 
nihus, ipse immolalus esi, peraciiim csl sacrificium. 
Quxre quid sit : Ogura esi Chrisli involuia sacramea- 
lis. Deiiique ui videaiur discutiiur , ui videatur per- 
Uraclaiur, ui quod invpluium csi evolvatur. Isatc 

< Edd., prwdicata. Mss. nonnulli, prwdicta. 



2V5 ENAURATIO IN 

lanquam filius unicus dilectus figurani habcns Filit 
Dei , portans ligna sibi, quomodo Christus crucem 
portavit {Joan. xix,i7). Ille postremo ipse aries Chri- 
stnm significavit. Quid est enim harere coniibus, 
nisi quodam modo cruciUgi? Figura est ista die 
Cbrislo. Continuo prsedicanda eral Ecclesia, praenun* 
liato capite praenuntiandum erat et corpus : coepit 
Spirlius Dei, coepit DeusadAbraham pncdicare velle 
Ecclesiam, et tulit (iguram. Christum figurate pra;- 
dicabat, Ecclesiam aperle praedicayit; ait enim ad 
Abraham : Quoniam obaudisU vocem mttmi, et non pe^ 
perdsti fUio tuo dilecto propter me, benedicens benedi* 
eam te, et implendo implebo semen tuum sicut stellat 
eali^ et ucut arenam maris^ et benedicentur in semine 
tuo omne$ gentes terrce (Gen, xxn, 16). Etpeneubique 
Cbristus aliquo involucro sacrnmenti prxdicatus est 
a Prophelis, Ecclesia aperle : ut viderent illaro et qui 
fatori erant conlra illam, et impleretur in eis ista 
nequiiia qnam prsedixit Psalmus, Qui videbanl me , 
foras fugerunt a me, Ex nubis exieruni, sed non erant 
ex nobis (I Joan, ii, 19) : hoc npostolus Joannes de 
illis dixit. 

10. [vers. 15.] Oblhus $um, tanquam mortuu$ a 
corde, Oblilus suin , in oblivionem veni, oblili sunt 
me illi qui viderunt me : obliti sunt me, et sic me 

. oblili sunl, lanquam niortuus fuerim a corde ipsorum. 
Obiitus $um , tanquam morluus a corde : factu$ sum 
tanquam vas perditum, Quid est hoc , factus sum tan' 
quam va$ perditum ? Laborabal isle, ct nulli proderat.: 
vidit se vas esse, el nulli prodesse, et se tanquam 
▼as perditum dicit. 

11. [vers, 14.] Quoniam audivi vituperationem mul- 
torum tfi accolentium circuitu : muUi accolunt in cir- 
cuitu meo, et reprehendunt me quotidie. Quanta 
mala dicunt in malos chrislianos, qus maledicia per- 
veniunt ad omnes Chrisiianos ! Numquid enim dicit , 
qoi maledicili aul qui reprchendit Christianos, Eccc 
quae faciunt non boni cbrisliani ? Sed , Ecce qux fa- 
ciont Christiani : non separat , non discernit. Illi ta- 
men ista dicunt, qui accolunt iii circuilu, id est, cir- 
eomeunt, et non intrant. Quare circumeunt , et non 

. intrant? Quia rotam lemporis amant : non intranl ad 
▼eritntem, quia nonaroant aeternilalem ; temporalibus 
dediti tanquam rotae constricti, de quibus alibi dici- 
tnr« Poite principes eorum ut rotam (Psal. lxxxii, 14); 
ei aKbi, /n circuilu impii ambulanl (Psal, xi, 9). Dum 
congregarentur ipsi simul adversum me, ul acciperent 
meam consiliati sunt. Quid est, ut acciperent 
I meam consitiati suut? Ut consenlircm pravita- 
libuseorum.IIIis enim qtii roaledicunt, etnon intrant, 
paruro est quia non inirant ; et ejicere hinc vohint 
vituperando. Si ejeccrunl le de Ecclesia, acccperiint 
animam tuaro, id cst, lenuerunt consciisioncm tuam; 
et eris in circuitu , non in roansione. 

12. [vers, 15.] Ego autem , inter h?ec opprobria , 
inter haec scandala , iiiter ha:c mala , inter istns sc- 
dnctiones, foris iniquitates , et pervcrsitates iutus, 
cum attenderem homines jiistos et quaererem , et 
deessent quos imiurer , quid feci ? quod consilium 



PSALMUM XXX. 246 

inveni? E^oafcl^m , in te speran^ Domine. Nihil salu- 
brius , nihil securius. Yolebas imitari nescio quem . 
invenisti illum non bonum : lolle imitationem banc. 
Alinm quaesisti , nescio quid displicuit : tertfum quae^ 
sisti , et ipse non placuit : numquid quia et ille et ille 
displicuit, ct tu peribis? Tolle ab homine spem, quia 
maledictus omnis qui spem suam ponit in homine 
(Jerem, xtii, 5). Si aitendis adhuc hominem, et 
eum qureris imiiari , et ex illo pendere , adbuc lacte 
vis nutriri ; et fies mammothreptus , quales dieuntur 
pueri qui diu sugunt , quod non d^t. Etenim lacle 
uti , tanquam per carnem velle sibi cibum trajicl , 
hoc idcm est per honiifiem vivere. Idoncus esto ad 
mensnm , inde cape unde ille cepit , aut fortasse non 
cepit. Forte uiiliter et in malum inddisli » quem bo- 
num putasti , ut in ubere quasi matemo amaritudi- 
nem invenires, et ea offensione repellereris, et ad 
cibuin validiorem invitareris. Faciunt enim hoc mi- 
trices mammolhreptis , ut aliqua amara ponant in pa- 
pillis suis , quibus oflTcnsi parvuli ab nbcre resiliant , 
et ad mcnsam inhient. Ergo dicat : Ego autem in te 
speravi , Domine; dixi : Tu es Deus meus Tu cs Dciis 
meus : recedai Donatus, recedat Citcilianus ; iiec 
ille , nec iste Dciis meus esl. Non ad hominls Domen 
ambulo , Christi iiomen teneo. Ipsum Paiilum audi 
diccntem : Numquid Paulus pro vobis crudlixus est , 
aut in nomine Pauli baptizati eslis (I Cor. i, 13)? Per- 
ireni si essem de parte Pauli ; quomodo non pereo 
si fuero de parte Donati ?• Prorsus recedant humana 
nomiiia, humana crimina , humana figmenta. /n te , 
Domine , speravi : dixi , Tu e$ Deus meus, Non homo 
quisquam , sed tu es Deus meus. Unus deficit , uhus 
proficit : Deus meus non dcficit, neque proficil; nec 
habet quo proficiat perfectus, ncc habet unde deficiat 
aeiernus. Dixi Domino : Deus nteuses tu, 

13. [vers, 16.] In manibus tuis sortes mece : non in 
roanibushominuro,sed inmaiiibus tuis. Qu:c sunt ista^ 
sortes? quare sorlcs? Audito nomine sortium, non debe- 
mussortilegosquxrerc. Sors enim non aliquid mali est: 
sed res est in dubitatione humana divinam indicans 
voluntaiem. Nam etsories miserunt Aposioli, quando 
Judas tradilo Domino periit, et, sicut de illo scriptum 
est , Abiit in locum suum : coepit quoeri quis in locum 
ejus ordinaretur, electi sunt duo judicio liumano, et 
electus de duobus unus jiidicio divino : de duobus 
consnltus cst Deus , quemnam ipsorum esse vellel , 
et cecidit$or$ super Mathiam (Act. i» 26). Quid igitur 
est , /n manibus tuis sortes mece f Sortc^ dixit , quan- 
tum ego exisiimo , gratiain qua salvi facti sumus. 
Quarc sortis nomine appellal gratiam Dei?Quia in 
sorte non est eleciio , sed voluntas Dei. Nam ubi di- 
cilur,Iste fucit, iste non facit, merita considerantur; 
et ubi merita»considerantur , electio est , non sors : 
quando auiem Dcus nulla merita noslra invenil, sorte 
Yoluntatis suae nos salvos fecit , qiiia voluit , non quia 
digni fuimus. Haec M sors. Ileriio lunica illa Domini 
desuper textal (Joan. xix , 25) , qux significat chari- 
tatis sctcrnitatem^cum dividi a persecutoribus non 
possoi , sors super eam missa es( : ad quos perTenit >. 



iV/ 



S. AUGUSTIM 



oos signiGcavil qui vidciUur ad sortcin pcrvcnire 
saucioruin. Gratia $alvi facii eslis per fidem , ail apo- 
slolus Puulus , Gratia salvi facti estis per fidem , et hoc 
*nonexvobis{\'\de sortem), «( hoc non exvobis; sed 
Dei donum est. Non ex operibus (quasi yos bcncfeceri- 
tis , ut ad hoc acccdere digni esselis), non ex operibus , 
ne forte quis extoUatur, Ipsius enim sumus figmentum , 
creati in Christo Jesu in operibus bonis (Ephes. w , 8- 
40). Ilaec quodam modo sors occulta est voluntas Dei; 
in humano gencre sors est , sors veniens dc Dei oc- 
culta Yoluntatc , apud quem non esl iniquitas {Rom. 
tx , ii) : non enim ille personas accipit , scd occulia 
illius justitia libi sors cst. 

i4. Attendat itaque Charilas Yestra , videie boc 
ipsum quemadroodum firmetur ab apostolo Petro. 
Cum Siroon ille roagiis baptizatus a Pbilippo adhxre- 
rct ei , credeus miraculis divinisjactis in conspectu 
suo ; vencrunt Apostoli ad Samariam , ubi crediderat 
etiam et ipse magus , et ubi fuitbaptizatus, et iropo- 
suerunt Apostoli manus honiinibus baptizaiis , et ac- 
ceperunt Spiritum sancturo , et coeperunt linguis lo- 
qui. Admiratiis est ille, et obstupefactiis lanto divino 
mlraculo, quodad iropositionem bumanarum manuuro 
venit Spiritus sanctus, ct implevit homines ; et desi- 
deravit isiaro , non gratiam , sed poteiiiiaro ; non 
unde liberaretur , sed uiide extolleretur : at ubi de- 
sideravit hoc, et implcvit superbia cor cjus, et diabo- 
lica impietas et ce situdo dejicienda , ait Apostolis : 
Quantam vultis pecuiiiam a me accipere, ut et ad 
meanim imposiiionem manuum accipiant homines 
Spiritum sanctum ? Qui quaerebat sxcularia , qui in 
circuitu accolebat , pecnnia piitavit posse se emcre 
donum Dei. Qui se putavil pccunia coinparare Spiri- 
tum sanctum , etiam Apostolos avaros arbitralus est, 
sicut erat ipse impius et supcrbiis. Continuo Pelrus : 
Pecunia tna, inquit, tecum sit in perditionem^ quia 
existimasti donum Dei pecunia comparari. Non est tibi 
sors neque pars in fide hac (Act, tiii , i3-21) ; id est , 
non pertines ad istaro gratiam , quam gratis omnes 
:<ccipimus , quia peciinia te pulas emere quod gfatis 
(latur. Ex eo auiein quod gratis daturj sors vocatur : 
Non est tibi sors neque pars in fide hac, Ista dixi , ne 
cxpavescererous quod ait , In manibus luis sortes mece. 
Qiiac snnt eniro sorles ? Ha?rcditas Ecclesia». Quousque 
rst Iiaereditas Ecclesiae? inler quos tines *? Usquc ad 
cjiiines fines : dabo tibi gcntes haeredilatcm tuam, et 
possessionein tuaro fincs tcrrae (PsaL ii , 8). Non 
liiihi ergo promittat homo nescio quam pariicularo : 
Deus meus , 7n manibus tuis sortes mece. Jaro siifliciat 
Gharitaii Veslrae : qiiod rcstat , in noniine Doiniiit 
crastina die ipso adjuvante reddemus. 

SERIIO III, 
UABITUS PROXIIIA DIE POST SUPERIOREM SERMONEM. 

De fine ejusdem Psalmi, 

i. Quod de Psalmo resut, undc duos jam sermo- 
iioshabuimus, aliquanto estamplius quamierlia pars, 
<t videinus nobis hodie debitum esse coinplendum. 
t'iide peto Charitatein Vestram , lA libenter liabe^tis 

} iis&. Reg. et vatic, affiiits. 



EPI5C0PI 2lft 

nos in verbis cjus planioribus non immorari , tit ea 
nos tencant, quorumest necessitasexponendi. Miilta 
enim sunt aniinis fidelium sponte occurrentia, mulla 
qux brevi admonitione opus habent: quxdam vero^ 
ct ea rariora , quibus insudanduro cst, ut possint ui- 
telligi. Ut ergo tempus sufficiat viribus et nostris el 
vesiris, videte quam aperta sunt hxc; et nobiscuni 
potius agnoscite , et in his nobiscum Deum laudate ; 
e2 si orat Psalmus, orate ; et si gemit , gemite ; et si 
gratulatur, gaudctc ; et si sperat, sperate; et si ti- 
met , timeii^,€mnia cnim quae hic conscripta sunt » 
spcculum nostrum sunt. 

2. [vers, i6.] Erti^ me de manibus inimicorum me^ 
rum , e/ a persvquentibus me : dicamus hoc , et unus- 
quisque de inimicis suisdicat hoc ; bonum est enim, 
et orare debemus ut iios Deus eruai de manibus ini- 
micorum nosirorum. Sed inielligendi sunt inimici, 
pro quibus orandum sit , et contra quos orandum sk. 
Inimici homines, qualescumquc fuerint, non suiil 
odio habendi ; ne cum odit mnlus quem patitur ma- 
lum , sint duo mali. Diligat bonus et qiiem patitur 
malum , ut vel unus sit malus. llli inimici sunt contra 
quos orandum est , dinbolus et angeli ejus : ipsi no- 
bis invideiit regnurn coeloruin , ipsi noluntut a<cen- 
damns unde illi dejecti sunt : ab his oremus enii 
animam nostram. Nam et quando adversom nos bo- 
mines inciUintur, vasa ipsorum fiunt. Proinde Paulus 
apostolus admonens nos quam cauti esse contra ini* 
micos debeamus, ait servis Dei qui tribulationes 
paiiebantur , utique seditiouibus , improbiiatibus , 
inimicitiis hominum : Non e$t vobis coUuctatio adver- 
sus carnem et sanguinem , id est , non adversus homi* 
ncs , sed advertus principes et potestates et rectores 
mundi (Ephcs. vi , 12). Cujus muiidi? coeli el lerrae ? 
Absit. Hujus muiidi rector non est iiisi Creator. Sih! 
quem dicit mundum ? Amatores inundi. Deniqiie 
addit , et exponit , Quod dico mundi , tencbrarum ha- 
rum, Qunrum utique tencbrarum , nisi infideliuro el 
impioruro ? Naro ex impiis et infidelibus cum essenl 
facti pii et fideles, sic eos alloquitur idero apostolus , 
Fuistis enim aliquando tenebrce , nunc autem lux in Do- 
mino (Id, v, 8). Adversus spiritualia, inqiiil, nequi- 
tiae iii coelcstibus , adversus diabolum et ejus angelos 
diinicatis (Id, vi , i2) : hosles vestros non videtis , el 
viiicitis. Erue me de manibus inimicorum meorum ; et 
a persequentibus me. 

3. [vers. i7.] lUustra faciem tuam super servum 
tuum , salvum me fac in tua misericordia. Superius di- 
ccbamus (a) , si meminit hesternx disputationis Clia- 
ritas Veslra , quicumque affuistis , quoiiiam illi ma- 
xime persequuntur Ecclesiam qui chrisliani nolunl 
bcne vivcre. Per hos enim opprobrium habet Ecde- 
sia , et ab his inimicitias susiinet : quando corripiun- 
tur, quandomalc vivere non pcrmittuntur, quando 
cum cis vcl verbo agitur , ipsi mala in suis cordibiis 
medilantur , et erumpendi OvCasioiiem requirunt. In* 
ter hos est gemens iste , et si voliimus nos sumus ; 
quoniam plurcs sunt ipsi , et intcr inuliiludiiiem eo- 

(a) lii supcnoriscimonc, n 2 el seqc|. 



2;o ENARRATIO IN 

riini VI X appnrciit boni , tmquam grana in area , de 
quihns tansen purgatis borrea replcnda sunt Domini 
{Matth. III , 42; Luc. ni, i7). Ergo intcr iios gcmcns 
iste ait : lUustra faciem tuam $uper servum tuum. Con- 
fiisio enim qusedam putatur , cam omnes Christiani 
dicnntur, et qui bene vivunt, et qui malc vivunt , 
omnes uno cbaraclere signanlur,omnesad unum al- 
lare accedunt, omnes eodembaptismoabluuniur,om- 
oes eamdem orationcm dominicain prorerunl , om>ics 
iisdem mysteriis celebrandis intcrsunt. Quando dis- 
cemuntiir qui gemant , et pro * quibus §Miatur, nisi 
illustret ille faciem suam supcr servum suum ? Quid 
esi ergo , lUustra faciem tuam $uper $ervum tuum ? 
Appareat quia pertineo ad te , nec sic dicat et cbri- 
stianiut implusquia pertinet ad te, ne sine (iausa tibi 
inalio psMmo dixerim : Judicame, Deus, et disceme 
eau$am meam de gente non $ancta (P$al. xlh , i). 
Quod Ibl dixit , Discerne cau$am meam ; boc dicil bic, 
lltusira faciem tuam super $ervum tuum, Et tamcn ne 
et ipse superbiat , et quasi se jusiiHcare videaiur , 
adjungit , et ait , Salvum me fac in tua mi$ericordia : 
boc est , non in mea justitia , non in meis meriiis , 
sed in tua msericordia ; non quia ego sum dignus, sed 
quia to misericors es. Noli me audire secundum judi- 
eiariam severitatem , sed secundum misericordissi- 
mam bonitatem. Salvum me fac in tua mi$ericordia. 

4. [vers. 18.] Domine^nonconfundar, quoniam t/i»o- 
aan te : magnam causam dixit, Non confundar, quo- 
mam moocavi te. Vis ut conrundatur qui invocavit te? 
Yis Ql dicatur : llbi estde quo praesumpsit? Quis au- 
tem etiam ipsorum impiorura non invocat Deum? 
Nisl ergo proprio modo quodam dicerct, Invocavi te , 
qui Don possit communis esse cum multis, oullo mo- 
do de bac invocalione tantam mercedem auderet cxi- 
gere. Responderet enim illi Deus quo(]ammodo in co- 
gMatione, et diceret : Quid a me petis ut non confun* 
daris? Quare? Quia invocasti me? Nonne quotidie 
homines , ut impleant forte aduUeria qux concupi- 
scunt, invocant me? noniie quotidie bomines, ut roo- 
riantuf iHi a quibus exspectant bxredilateni , invo- 
eanl me? nonne quoiidie bomines qui fraudem cogi- 
tant, uieam prospero exiiu compleant, invocantme? 
Quid crgo est quod pro magna mercede exigis, utdi- 
cas : Non confundar , quoniam invocavi te? Invocanl 
qiiidem illi , sed non invocant te. Invocas Deuin , 
quaiido in te vocas Deum. Hoc est enim illum invoca- 
rc, illum in tc vocare, quodam modo eura in domum 
coitlis lui invitare. Non aulem audercs tantum palrem 
familias inviiare , nisi nosses ei babitaculum prapa- 
r:ire. Si eniin tibi dicat Deus : Ecce invocasli me, ve- 
nio ad te, quo intrabo ? Tantas sordes conscientiffi tuaj 
sustinebo ? Si servum meum in dOmum tuam invita- 
res, nonne prius eam mundare curarcs ? Invocas nie 
in ror Uium , et plenum cst rapinis. Quo iirvocatur 
Dcus plenum est blaspbemiis, plenum est aduUeriis , 
|ilcnum est fraudibus, plenum est malis concupiscen- 
liis, et invocas me! De talibus denique quid ait alio 
loco fisalmus ? Domi/mm non itivocaverunt (P$al. xiii , 

> Mtf ., a quibus. 



rSAIlILM XXX. «50 

5, e(Lii,6). Etulique invocavonmt, nec tamen Invoca- 
verunt. Breviler dico, qiioniam nata est qua^stio, ut 
tantam mcrcedcm exigat homo allegans unuin mcri- 
tum , diccndo , quia invocavi te ; ciim vidcamus a lam 
miiltis malis invocari Dcnm , nala est qua\«itio : unde 
non transeundum est. Dico crgo brcviier homiiii ava- 
ro : Invocas Deum ? Qiiarc invocas Deum ? Ul dn ml- 
bi lucruin. Lucrum crgoinvocas, non Deum. Qiiia b(>c 
lucriim quod concupiscis, non poies habcre pcr ser- 
vum tuum, non potes habore pcr colonum tiium, per 
clienlem tiium , per amicum lutim , pcr salellitcin 
luum ; invocas Deum, ministrum lucri tiii facis Dcum: 
viluit libi Deiis. Vis invocare Deum? Gratis invoca. 
Avare, an parum e^t tibi , si te implcat ipse Deus? 
Deus si ad te veniat sine auro et ai*gcnlo, non vis il- 
lum ? Quid ergo libi de his quse fecit Deus sufTicit, cul 
Deus ipse non sufficit? Mcrilo ergo rogal iste, Non 
confundar, quoniam invocavi te- Invocate Domiiiiim , 
fratres , si non vultis confundi. Goiifusioncm enim 
quamdam' timet istc, dc qua in superioribus Psalmi 
loculus est : In te, Domine, $peravi, non confundar tn 
wtemum. Nain ut sciatis quia istam confusionem li- 
met, quid addidit , cum dixissct , Non confundarin 
wtemum, quoniam invocavi te ? Erube$cant tmpit, et de- 
(/ucmKur tn m/i?nitim : confiisione utiqiie illa in aeternum. 
5. \ver$. 19.] Muta efjiciantur labia dolo$a, qua io- 
quuntur adver$u$ ju$tum iniquitatem, in $uperbia et con- 
temptu. Juslus iste Gbristus est : mulia labia loquun- 
lur adversus eum iniquitalera in superbia et contcm- 
ptu. Qiiare in superbia et contemptu? Qiiia contem- 
ptibilis supcrbis apparuit, qui tam bumilis venit. Non 
vis ut conicmnatur ab eis qui bonores amant, iUc qui 
lantas conlumelias accepit? Non vis ut coniemnatur 
ab his qui pro magno habent islam vilam, ille qui 
morluus est? Non vis ut contemnatur ab eis qiii qiiasi 
damnalionis mortem crucis ^ turpem putant, illc qui 
criicifixus est ? Non vis ut contemnatur a divilibus, 
ilie qui pauperem vitam gessit in mundo , cum esset 
creator mundi? Omnia ista qu% amant liomines, quia 
noluit illa habere Cbrislus , ut non babendo oslende- 
ret contenmenda, non quia in potcstate non habuit 
possidenda ; omncs qui ainant bxc , conlcmnuiit il- 
lum. Et qiiiciimque voluerit scrvorum ejiis scqiii vcsti- 
gia ipsius, ul ambulet et ipse in ea huijiilitate, in qiia 
"didicit aiiibulasse Dominum suuin, contcmnilur in 
Chrislo quasi meiVibrum Christl : el cum capul et 
niembra coniemnuntur, tolus ipse Cbristus contcnini- 
tur, quia totus ipse justusiest caput et corpus. Et ne- 
cesse est ut conlemnalur totus ipse Chrislus a siiper- 
bis et impiis, ut fiat illis qiiod dicitur : Muta egician- 
tur labia dolo$a , quce loquuntur adver$u$ ju$tum ini- 
quitatem, in $uperbia'et contemptu. Quando efficicnliir 
muta labia ista? In boc sxculo? Nunqnnm*. Quoii- 
die claniant conlra Chrislianos, maxiine buniilcs; 
quotidie blasphemant, quotidic latrant : augenl linguis 
suis pcenas, quibus apud infcros siiiant, et aqua' siil- 



* vox, crtictSi non rcpentur in Mss. 

* Corb. Mb. a sccuuda u^anu liubcl, in hoc stcculo ne- 
quam. 



251 S. AUGUSTINI 

laro sine causa dcsiderent. Non ergo ntmc maia cfB- 
ciwnlur labia islorum. Scd quandot QuaiUlo iraduccnt 
cos ex adverso iniquilalcs eorum ; sicul dicilur in H- 
bro Sapieniiae : Tunc ttabunt iusti in magna coMtantia 
adtmm eo$ qtd se atigustaverunt. Tunc dicent ilU : Hi 
$unt quos aliquando habuimus in risum et in similitudi* 
nem improperii, Quomodo computati sunt inter fiUos Deit 
et intersanctos sors illorum est? Nos insensati, vitam 
illorum astimabamus insaniam (Sap, v, t-5). Tunc ef- 
iicientur labia eorum mula , qui loquuniur adversus 
justum iniquitalem, in superbia el in contcmplu. Mo- 
doenim dicuntnobis : UbiestDeusvcsiertQuidcoli* 
tis? Quid videlis? Crcditis, et laboratis : certum est 
quod laboratis , inccrtum cst qu^d speralis. Quando 
vcnerit certum quod spcraoius, muta efOcieniur iabia 
dolosa. 

6. [vers. 20.] Proinde vide quid sequitur. quia muu 
emcientur labia dolosa, qux loquuntur adversus ju- 
stum ifiiquitalem, in supcrbia et contemptu. Attendil 
isie qui sic gemit, vidit bona Dci inius in spirittt, vi- 
dit lixc bona quac in occulto videntur, sed ab impiis 
non vidcnlur. Vidit eos propicrea loqui adversus ju- 
stum iniquit.ttein in supcrbia et coiitemptu, quia bona 
Imjus s;rculi videre noruiit, bona aiitem futuri snncull 
ncc cogitare sciunt. Scd ut commcndaret ipsa bona 
fiiiuri sneculi bomiuibus, quos jubct tolerare, nOQ 
ainare praesenlia, e^clamavit ct addidit : Quam m?«//fl 
multitudo duicedinis tum^ Domine! Ilic hoino impius 
61 dicat : Ubi est isia mulliludo dulcedinis? rcspon- 
debo : Qiiomodo (ibi ostendam multiludincm hujus 
dulccdinis, qiii pnlalum dc febre iniquitatis perdidi- 
sti ? Mcl si non iiosses, quam bene saperet non cla- 
inarcs, nisi gusiasscs. Palatum cordis non habes ad 
hxc bona gusUmda ; qiiid tibi faciam? Quomodo 
ostendam? Nbii est cui (a) dicere : Gustatc^ et vidcte 
quoniam suavis esl Dominus ( P$nl. xxxni, 9). Quam 
niHUa muUitudo dulcedinis tum, Donune^ qnam abscon- 
disti timentibus telQnid cst abscondisti illis? Serva- 
sti illis, non negasli, ut suli ad eani perveniant (bo- 
iium est enim quod jusiis ct iinpiis non potest esse 
communc) ; ut timeiido pcrveiiiant. Quamdiu enim 
adliuc tiineiit, nondum et ipsi pcrvencrunt : scd cre- 
dunt se pervenluros, eta timorc incipiunt. Nibil cnim 
diilcius est immortalilatc sapicntiic , scd initium sa- 
picntijc timor Domini {Prov. i, 7; Psal, cx, 40). 
Quam abscondisti timentibus te. 

7. Perfecisti autem sperantibus in te in conspectu fi' 
liurum honnnum. Noii, Perrccisli in conspcctu filiorum 
lioininum ; seil , sperantibus in te in conspectu filiorum 
(lomiuum : id est, eis perrecisti dulccdinem tuam, qui 
si^ernnt in te in conspectu niiorum hominum. Quo- 
niodo dicit Dominus : Qui me negaveril coram /lomi- 
nibuSf negabo et ego iUum coram Patre meo {Matlh. x, 
55). Ergo si speras in Domiuo , coram hominibus 
spcra : ne fortc abscondas ipsam spem tuain in eorde 
tuo, et timeas confitcri, cuin tibi pro crimine objicia- 
tur quia cbristianus es. Cui auiem modo objicitur quia 
christianus est? Tam pauci non christiani remanse- 

(a)Sttbaud.,poMtm. 



EPiscopi sr? 

runt, ut cis magis objiciatur quia christiani non sutu, 
quam ipsi audcant aliquibus objicere quia christiaDi 
sunt. Tamen dico vobis , fratrcs mei, incipe, quicoiii. 
que me audis, vivere quomodo christianus, et vide si 
iion tibi objiciatur et a cliristianis, sed nomine, nou 
vita, non moribus. Nemo sentit nisi qui expertus esc 
Ei^o iiitcnde, intuere quod audis. Vls vivere ut chri- 
stianus? vis sequi vestigia Domini tui? Objiciatar 
libi, crubcscis, et erubescendo diinittis. Viam perdi- 
disti. Videris tibi cordc credidisse ad justitiaro , sed 
perdidisti ; «re confessio fit ad salutem {Rom. x, 10). 
Si ergo vis ambulare viam Domini , etiam in coiispe. 
ctu hominum spcra 1n Deum, id esl, noli erubescere 
de spe lua. Quomodo vivit in corde tuo, sic habitet in 
ore tuo : quia non sine causa signum suum Oiristua 
in fronlc nobis figi voluit, (anquam in scde pudoris, 
ne Ghrisii opprobria christianus erubescat. Hoc ergo 
in conspectu bominum si feceris , si inde coram ho- 
minibus non erubiieris, si in conspectu filiorum bomi- 
num ncc ore nec factis Christum negaveris ; spera tibi 
perfici dulcedinem Dei. 

8. [vers. 21.] Quid sequitur? Abscondes eo$ in 
abscondito vuUus tui. Qualis est locus iste? Non dixit, 
Abscondes eos in coelo tuo : non dixit, Abscoiides 
eos in paradiso : non dixit, Abscondes eos in sina 
Abrahx. Multis enim fidelibus (a) loca futura sancto* 
rum in Scripturis sanciis posiu sunt. Vilcscat totuin 
quidquid praeter Deum est. Qui nos tuetur inloco 
vita; liujiis, ipse post islam vitam sit locus noster: 
quia et iste psalmus hoc ei ait superius : Esto nuhi 
in Deum protectorem, et in domum refugii. Ergo eri- 
mus in vullu Dei absconditi. Quis sinus est in facie 
, Dci, a nie exspcctatis audirc? Purgate cor, ut ipse 
illuminet, ct quem invocatis intrct. Estodomus ejus, 
et crit donius tua : babitct in te, et tu habitaUs in 
eo. Si eum in hoc sxculo excepcris corde tuo, ille 
post hoc saeculum excipiet te vultu suo. Abscondet^ 
inqiiit, eos. Ubi ? /n abscondito vuUus tui. A conliir- 
balione hominum : ibi enim non conturbantur, cum 
absconduntur ; in abscondito vullus lui non contiir<r 
banlur. Putas cst quisquam iia felix iu boc mundo, 
ut cnm coBperit audire opprobria hominum, propterea 
quod Christo servit, fugiat ad Deum corde, et incipiai 
spem haberc in dulcediiie ipsius, et a conliirbatione 
hominum, a quibus audit opprobria, intret in vullom 
Dei cum conscientia sua ? Iiitrat plane, sed si habeal 
cum quo intrel, id cst, si non sit onerosa ipsa coii- 
scietitia, si non illi faciat sarcinam graiidem, ad an* 
gustam januam. Abscondes crgo eo$ in abscondiio vuituM 
liii, a conturbalione hominum, Pioteges eos in taberna- 
culo tuOf a contradiclione linguarum. Aliquando abscon- 
dcs eos in abscondito vultr.s tui, a conlurbatione ho- 
minum ; ut prorsus in eis conturbalio humana deiiiceps 
esse iion possit : sed inlerim ciim peregrinantur in 
hoc sxculo, quia multas patiuntiir linguas contradt- 
centes qui tibi serviunt, quid eis facis? Protegcs eo% 
in labernaculo tuo. Quod cst tabernaculum ? Ecclesia 
hujus temporis ; taberna<:ulum ideo dicitur, quia 
(a) Forte, nommbui. 



i5S ENARRATIO IN 

adlmc in bae terra peregruutur. Tabernaculam enim 
liabiuculum est militum in expeditione positorum. 
Ipaa dieuutur tabernacula. Domus non est tabemacu- 
Ittm. Pugna in expeditione peregrinus; ut salvus 
Cictiis in tabemaculo, gloriosus recipiaris in domum. 
Erit enim in coelo domus tua xterna, si modo bene 
10 boc tabemaculo yixeris. £rgo in hoc tabernaculo 
proteges eos a contradiclionc linguarum. Contradi' 
cwit iinguae muitae ; diversae haerescs, diversa schi- 
sroata personant; lingu» mallae conU*adicunl veraci 
doctrinae : tu curre ad tabernaculum Dei» Ecclcsiam 
catholicam tene, a regula Tcriiatis noli discedere, et 
protegeris in tabernaculo a coniradictione lingua- 
ram. 

9. [ver$. 22.] Benedictu$ Donunns, quoniam mirilica' 
mi ndiericordiam suam in civitate circumstantite, Quse 
esi civitas circumstantix? In una Judxa populus Dei 
erat positus, quasi in niedio mundo, ubi dicebanurr 
hiides Deo, eique sacriGcia ofTerebantur, ubi prophe- 
tia non cessabat cancndo futura, quse modo yidemus 
impleri : iste populus quasi in medio gentium erat. 
Attendit propheta isle, et vidit futuram Ecclesiara 
Dei io omoibus gentibus : et quia omnes gentes cir- 
com undique erant, quae in medio ponebant unam 
gentem Judaeoram; has undique circumstantes gentes 
appellavit civitatem circumstantiae. Mirificasli quidem, 
Domine, misericordiam tuam in civitate Jerusalem ; 
ilK passus est Christus, ibi resurrexii, ibi ascendit 
in adom, ibi mulia mirabilia fecit : scd major laus 
tua est, quia mirificasti misericordiam tuam in civi* 
late ctrcumstantise^ id est,' in omnibus gentibus dif- 
fiidisii misericordiam tuam. Nec unguentum tuum in 
illa Jerusalem, quasi in vase tenuisti ; sed tauquam 
eoofracto vase, unguentum per mundum diffusum est» 
m impleretur quod dicitur in Scripluris sanctis : 
Vvptentum effusum est nomen tuum (Cant, i, 2). Et ita 
inirilicasti misericordiaro luam in civilate circunislan- 
tiae. Ascendit enim in coelum, scdet ad dexteram 
Patris, postdecem diesmisiiSpirilumsanclum {Act. i): 
hopleti sunt Spiritu sancto discipuli, copperunt prsedi- 
care magnalia Christi ; Inpidali, occisi, fugati suut 
(/d. viii). Et cum inde lanquam ex uno loco fugaren-* 
tor, quasi ligna ardentia igne divino» totam silvam 
mondi accensam fervore Spirilus ct lumine veritalis 
implevenmt : et mirificavit Dominus misericordiam 
soam in civitate circurostanlix. 

iO. [pers. 23.] Ego dixi in ecstasi mea : recorda- 
roini tituluro Psalmi, ecce est illa ecsiasis. Yideie 
quid dicat : Ego dixi , inquit, in ecstasi mea : Proje- 
ttus sum a facie oculorum tuorum, In pavore meo dixi, 
faoc est, dixt m ecstasi mea, Vidit se paventem inlus 
nescio qna tribnlaiione magna, sicut non desunl: 
attendit cor suum pavidum ei trepiduro, et ait : Pro- 
jdetus sum a facie oculorum tuorum, Si in facie tua es- 
aem, non sic timerem ; si me aitcnderes, non sic tre- 
pidarem. Sed quoniani dicit in alio psalmo, Si dice- 
lom, moius est pes meus, msericordta tua^ JDomfn^, 
adjwabat me (Pm/. xciii, 18); continuo et hic ait: 
Ueo ezaudisi vocem orationis meai. Quia confessus 



PSALMUM XXX. «4 

sum, quiadixi, Projeciusswnafaeie oeuiorum tuorum; 
qiiia non superbus exstiti, sed cor mcum accusnvi, 
et in tribulatione mea titubans ad te exclamavi : 
exaudisti orationem roeam. Impleium est ergo qiiod 
commendavi de illo psalmo. Quod enim est, Ego 
dvd in ecsiasi mea : Projectus sum a facie oculorum 
luorum : hoc est in illo psalmo, Si dicebam, Uotus eu 
pes meus. Et quod est in illo, Misericordia tua, Do- 
mine, adjuvabat me ; hoc cst in isto, Ideo exaudisti, Do^ 
iwine, vocem orationis mcw, Attende illud in Petro : 
videt Dominum ambiilantem in aquis, putat phanta- 
sma. Exclamat Dominus, Ego sum, noli timere. Con- 
fidit Petrus, et dicit, Si in es, jube me venire ad te 
super aquas : hinc probo si tu es, si in verbo tuo po- 
tuero quod tu potes. Ait ille, Veni. Et * verbum jii- 
. bentis fucta est potestas audientis. Yeni, inquit. Et 
descendit : caepit ire, ibat intrepidus , Unquain iii 
illo spcrans : videns autem ventum validum, linuiil. 
Ego dixi in eestasi mea : Projectus sum a facie oculo^ 
rum tuorum. Et cum coepisset mergi, damavit, D<>- 
niine, pereo. El Jesus porrigens ei manum, levavii 
cuin dicens, Modica; fidei, ijuare dubitasti (Matth. 
XIV, 26 52)? Dixi ergo iii pavore meo, Projectus sum 
a fade ocutorum tnorum : et taiiqiiam jam perire inci- 
picntis iii mari, exaudisti, Domine, vocem orationis 
mea, Exaudisti aiilem, cum clamarem ad te, Clamor 
ad Deuni non est vocc, sed corde. MoUi silcntes la- 
biiSy corde clamaverunt : multi ore strepentes, corde 
averso nihil impelrare potuerunt. Si ergo clamas, 
dama intus, ubi audit Deus. Ciiin clamarem, inquit, 
ad te, exaudisli vocem orationis meae. 

ii. [vers, 24.] Jam ergo expertus quid rios horta- 
tur ? Diligite Dominumt omnes sancti ejus. Tanquam 
dicerel, Credite milii, ego sumexpertus; habui tri- 
bulationcs ; invocavi, et non sum dcceptus; speravi 
in Deum, et non sum coiifusus : cogitationes meas 
iUuminavit, trepidationem meam firmavit. Diligite 
Dominum^ omna sancii ejus : id est, vos * dillgite Do- 
roinum, qui non diligilis mundum, hoc est, omnes 
sancii ejus, Nam cui dico ut diligat Doininum, qui 
adhuc diligit amphiliieatruro ? Cui dico ut diligat Do- 
minum« qui adhuc diligit iiiinium, qiii adhuc diligit 
paiitomimum (a), qui adhue diligit vinolentiam, qiii 
adhuc diligit pompas sseculi, et vanitates omnes, et 
insanias mendaces? Cui dico : Disce non diligere, ut 
discas diligerc ; avertere, ut convertaris; funde, ut 
implearis. Diligite Dominum^ omnes sancti ejus. 

12. Quoniam veritatem requiret Dominus, Nostis 
quia modo multi malefici ' videntur ; nostis quia modo 
in suis vaniUllbus extoUuutur : veritatero requiret 
Domiitiis. Et retribuet his qui abundanter faciunt super» 
biam, Ferte donec efferalis, lolerate donec carealis : 
necesse est enim ut Dominus veritatem requirens. 



ad, 



1 Lov., Et ad tcrbum, Ai Er. et Nss. carent particula, 



* Mss., id est, ilti diHgitf, etc. 

* Momiulli ex antlquurihus Mss., nrnUi malifices riden' 

(fl) pamomfmos, saltator, qul mon»s«'taflreciasqtt<»Ubei 
gestu exprimebat. vide lib. i de Docuina cbrist., c Sk 



iur. 



m S. AUGUSTINI 

ri^iribuat iiis qui abundaiiter faciuiit su(>erbiam. Jam 
(iiciarus cs : Quaiido relribuct ? Quando vuli. Quia 
retribuet ccrtus sis ; de retributione non dubites, dc 
tompore noii audeas Deo dare coiisilium. Prorsus Te- 
riiatern rcquiret, et retribuct \m qui abundanter fa- 
ciuiil superbiain. Aliquibus et liic retribuet, ct v*)di- 
iiius et didicimus quia retribuit. Elenim quancH 
liumiliantur qui Deuin timcnt, si forteiii aliqua digni- 
tale biijiis saiculi rcfulseVant, humiliati non cecide- 
runl, quia Deum de corde nou excluserunt : aUitudo 
ipsorum Deus est. Humilialus videbatur Job pcrdita 
substanlia sua, perditts niiissuis, pcrditisqUcX serva- 
bat, perditisquibusservabat; remansitsine hacrcditate, 
et,quodest trislius, $inebxrede(/o6 1) ;remansitadso- 
lam uxorem, non suam consolalricem, sed diaboli po- 
tius adjutriccm {Id. ii, 9) : humiliatus videbalur; vide 
si roiser factus est, vide si non erat in aliscondito vultus 
Dei. Nudus, ait, exii deutero tnatris mece, nudus reverlar 
in lerram : Dominus dedit , Dominus abstulit ; sicut 
Domino placuit^ ita factum est : sit nomen Domini 6e- 
nedictum (Id, i, 21). Islx gemmae landis Dei unde 
simt? Videle foris pauperem, intus divitcm. Istac 
genimaK iaudis Dei cxireiit dc cjif^ ore, nisi tbesaurum 
haberetin corde? Qui divites esse vultis, Inles divi- 
tias concupiscite, quas nec in naufragio potestis amit- 
lere. £1^0 tales quando humiliantur, nolite eos pii- 
lare miseros. lilrratis, non scilis quid intus habcant. 
Ex vobis conjicilis, qui mundum diligitis, quia vos 
<:ufn lalia pcrditis, miscri remanetis. Prorsus nolite 
lioc puiare ; babent intus quo gaudeant. Intcrior est 
dominator eorum, intcrior est pastor et consolator 
ipsorum. fpsi sunt qui male caduiit, qui spem siiam 
in hoc sxculo ponunt. Aufcrlur quod nitebat foris» 
niliil remanet intus nisi fiimus inalae conscientiae. 
. Unde se consolcntur non habent, non habent qtio fo- 
ras exeant, non habent quo intro redeant, deserti 
])ompa sxculari, inanes gratia spirituali, vere humi- 
lianlur. El multis (acit Deus ista in isto tempore, sed 
iion omnibus. Si enim nemiiii faceret, quasi non yi- 
deretur vigilare divina providentia : si omnibus face- 
ret, non scrvarelur divina patientia. Tu tamen, chri* 
slianc, tolorarc didicisti, non vindiciam retribuere. 
Vindicari vis, christiane? Nondum vindicatus est 
Christus. An tu passusesimprobum, ct ille non pas- 
sus est ? Nonne prior pro te passus est, qui non lia- 
bebat quare pateretur? Nam in te tribulatio fornax 
anrificis est (si tamen aurura sis, et non palen), ut sor- 
dibus careas, non in cinerem convcrtaris. 

13. [vers, 25.] Diligite Dominum, omnes sanctiejus: 
qnoniam veritatem requiret Donnnus, ei retribuet his 
qui abundanter fadunl superbilmi. Sed quando retri- 
buct ? 81 modo retribueret ! modo eos volcbam vi- 
dere humiliatos atque proslratos. Audite quid sequi- 
lur : Vhriliter agile. Nolite lassas manus ih tribnlatio- 
nibus dimittere , non iiutent genua vestra. Virititer 
ayite , et confortetur cor vestrum : ad perpetienda et 
loleranda omnia maia hujus saeculi confortetur cor 
vesirum. Sed qui sunt quibns hsec dicit Propheta : 
Virititeraglte , et cmfwtetwr cor vestrum ? numquid his 



EPISCOPI 



^ 



qui diligunt mundum ? Non. Sed quibus dicit » au- 
dite : Omnes qm spcratis in Domino, 

IN PSALMUM XXXI 

ENARRATIO I. 
]psi David intetligentiw, 

i. [vers. i.] Ipsi David iiiielligentis , quainteDigi- 
tur non meritis operum , sed gratia Dei hominem lib^ 
rari , conGteutem peccata sua. 

2. [vers. 2.] Beati quorum remissa sunt imquitale$ » 
el quorum tecta sunt peccata : et quorum peccata In 
oblivionem ducta suiit. Beatus vir cm non imputant 
Donunus peccatum , nec est in ore ejus dolus : nec in 
ore suo habet osteniationem justitix , cum conscienlia 
ejus peccatis plena est. 

5. [vers, 3.] Quoniam tacw, inveteraverunt ossamea: 
quoiiiam non protuli ore confessionem ad saiutem 
(Rom, X, 10), omnis firmitas mca in iiifirmitatecon- 
senuit. A ctamando me tota die : cum essem impius 
atquc blasphemus , clamando contra Deum , quasi 
defendcns ct cxcusans peccata mea. 

4. [vers. 4.] Quoniam die ac nocte gravata est super 
me manus tua : quoniam continua afRictiono flagello- , 
rum tiiorum , Conversus sum in arumna mea * , dum 
configeretur spina. Miscr factus sum cognoscendo mi- 
seriam mcam , compuiictus mala conscientia. 

5. [vers, 5 ] (a) Peccalum meum cognovi , ct injuHi' 
tiam meam non operui : id est , injustiliam mearo non 
occultavi. Dixi : Pronuntiabo adversum me injustitiam 
meam Domino. Dixi : Pronuntiabo, non adversom 
Deum , sicut in clamorc impieiaiis quando tacui, sed 
adversum me injustitiam meam Domino. Et tu retniu» 
sti impietatem cordis mei : audicns vocem confessionis 
in corde , antequam voce profcrrctur. 

6. [vers. 6.] Pro hac orabit ad te omnis sanctus in 
tempore opportuno : pro iiac impietate cordis ad te 
orabit omnis sanctus. Non enim mcritis suis sancti 
eruiil, sed opporiunitatc temporis, hoc est in adveniu 
ejus qui nos a peccatis rcdemit. Verumtamen in dt/tirio 
aquarum muttarum , ad eum non appropinquabunt : vo- 
rumtamen nemo arbilretur , cum repente finis vene* 
rit, sicul in diebus Noe, remanere confessionis lo- 
cum , per quam propinquetur ad Deum. 

7. [vers. 7.] Tu mifii es refugium a pressura qnm 
circumdedit me : tu mihi es refugium a prcssura pec- 
catorum , quae circumdedit cor meum. Exsultatio mea^ 
redime me a circumdantibus me : in te mibi est gau- 
dium , redime me ab ea tristitia , quam miiii peccau 
mea faciunt. 

8. [vers. 8.] (b) Responsio Dei : Intetlectum dabo 
tibi , ei statuam te in via hac qua gradieris *. Intelie- 
ctum dabo tibi post confessionem , iit noii recedas a 
via qua ingredieris, ne tuae poiestaiis esse velis. 06- 

^ Plerique Mss. omisso meo, constaDter habenl in asrum» 
nom, sec. LXX. 
* Mss. in hac et in Rnarr. seq., ingredieris. 
(a) Diapsalma. 
{b) DiapsaUua. 



i89 S. AUGUSTINI 

tia ScripiUir» ad boe ruU inlenlionem nostram diri- 
gere. Qaia enim fatemur, et ipsa est fidcs nostra de 
s.incto Patriarcha , qui placuit Deo , ut dicamus eum 
ei noverimus ad Deuui habere gloriain , ait Aposto- 
liis : Cerie noluni et»l nobisetmauifestum, quia Abra- 
ham ad Deum habet gloriam : at si ex operibus jusll- 
licatus est Abraham, habet gloriam, sed non ad Deum : 
ad Deum autem habet gloriam ; non ergoex operibns 
.JMStificaius est. Si ergo non ex operibus justiflcatus 
est Abraham, unde justificatus esl ? Sequitur, et dicit 
unde : Qutd enim Scriptura dicil ? id est, Unde dicit 
Scriptura juslificatum Abraham? CredidH aulemAbra" 
ham Deo, el refmtatum est illi ad justiliam {Rom, it, 5; 
Gen. xv, 6). Ergo ex fide justificaius est Abrabam. 

3. Jam qui audil , non ex operibus, sed ex (Ide; 
observet illam Toraginem, de qua locutus sum : Vides 
ergo , quia e% fide , non ex operibus jnstificatus est 
Abrahain ; faciam ergo quidi|uid volo, quia elsi bona 
opera iion habuero, et tanlum credidero in Deum, 
deputaiur mihi ad justitiam. Si dixit et decrevit, la- 
psus demersus est ; si adhoccogitat etfluctuat, peri- 
clitatur. Scripiura aulem Dci vcrusque inlellectuSy 
iion Solum pericliiantem a periculo liberat, sed ct de- 
mersiim a profundo elevat. Respondeo ergo lanquam 
eoiitra Apost4>]um, et dico de ipso Abrah.im , quod 
hivenimus etiam iii Epistola allcrius aposloli, qui vo- 
lebat corrigere homines, qui male intellexerant istnm 
apostolum. Jacobus enini in Epistolasua, contraeos 
qui nolebant bene opcrari de solu flde praesumentes, 
i))sius Abmh^B opera commendavit, cujus Paulos 
fldem : et non sunt sibi adversi Aposioli. Dicitaulem 
opus omnibus nolum , Abraham fllium suum immo- 
landum Deo obtulit (Jacobi u, 21). Magnum opus, 
sed ex lide. Laudo superaedificationem operis, 
sed video fldei fundamentum : laudo frucium bonl 
operis , sed in flde agnosco radicem. Si aciem hoc 
praeter fidem rectam faceret Abraham, nihil illi prod- 
esset qualecumqiie illud opus esset. Rursum si sic 
teneret fidem Abraham, ut cum ei Deus imperaret 
ofTerre sibi immolanduin fllium suum , diceret apud 
semetipsiun , Non facio , et tamen eredo qaia me 
eliam conteronentem jussa sua liberat Deiis;flde8 
siiie operibus mortua csset, et Uinquam radix sine 
fructu sterilis atqiie arida remancrct. 

4. Quid ergo ? Debemus nulla opera prseponere 
fldei, id est ut ante fldem , quisquam dicatur bene 
operatus ? Ea enim ipsa opera quae dicuniur ante 
fldem, quamvis videantur hominilMis laudabilia, ina- 
nia sunt. Ita mihi videntor esse, ot magnae vires et 
corsus celerrimos praeter viam. Nemo ergo computet 
bona opera sua aute fldem : obi fldes non erat , bd- 
num optts non erat. Bonum enim opus inieniio facit, 
intentionem fides dirigiu Non valde atiendas quid 
homo faciat, sedquid cum facit aspiciat, qoo bcertos 
opiimse gobemationis dirigat. Fac enim hominem 
oplime gubemare navim , etperdidisse quotendit; 
quid valei quia artemonem optime tenet , optime roo- 
vet, dat proram fluctibus, cavet ne latera * infllgan- 

* Plerique Mss., UOeru 



Epjscopi ^m 

tor ; tantls est viribus , ut detorqoeat navim qoo ve- 
lit , atque unde velit : et dicatur ei, Usqoeqiio is ; ec 
dicat, Nescio : aut non dicnt , Nescio ; sed dicat, Ad 
illuni portum eo, nec in porium, sed in saxa festinet? 
Nonne iste quanlo sibi videtur in navi gubemanda 
agilror et efflcacior, taiiio periculosiu^ eam sic gii- 
bcrnai, ut ad naufragium properando perducat? Talis 
est el qui optime currit prsnier viam. Nonne ergo einl 
melius el lolerabilius , ut essct gnberiiator illc ali- 
quaiito invalidior, ut cum labore et aliqna difficullale 
gubernacnla rcgeret, et tamen rectum debitumqM 
cursum teneret ; rursumqne ille pigrius cthim et Im- 
beeillias, famen in via ambularet, qunm prxter vtani 
fortiter currercl? Opt^pusergo ille qui et viam tenet, 
et bene ibi ambulat : sequentis autem spei, qui eCsi 
aliquaiitum claudicat , non omnino ut erret, aut re- 
maneat S sed progredilur etsi paulatim. Fortasse 
enim sperandom esl, eum quo tendit etiam tardioi 
perventurum. 

5. Ergo, fratres, ex flde justiflcatus est Abraham : 
sed si fldem opera non prxccsscrunt , tamen secott 
sunt. Numquid enim fides tua sterilis eril? Si sterilis 
non es, sterilis non est ipsa. Aliquid niali credidistl, 
et igne malitix tua: radicem tuae fldei concrcmasti. 
Tene ergo fldem operaturus. Sed dicis , Non hoc all 
apostolus Paulus. Iino hoc ait Pauhis aposlolus : Fide$, 
inquit , qwB per dilectionem operatur {GaL v, 6); el 
alio loco : Plenttudo ergo legii, charitas (Hom, xiii, 
10); et alio loco : Omnis enim lex in uno semwne tm- 
pletur, in eo quod scriptnmest : Ditiges proximum luum 
tanquam tdpsum {Gai v, W), Vide si iion vultteope- 
rari qui dicit : Non adulterabis, Non homiddium fa- 
cies, Non concupisces,et si quod est aliud mandatum^ m 
hoc sermonerecapitulatur : Diliges proadmumtumn Ioih 
quam teipmm : dilectio proximi malum non operalwr : 
Plenitudo autem legis, charitas {Rom. xiii, 0, 10). 
Numquid charitas permittit aliquid mali le facere ei 
quem diligis? Sed forte tantummodo mali nihil facls, 
non ctiam aliquid boni. Ergone ' chariias permittli 
te non prxslare qtiidquid potes ci quein diligis f 
Nonne illa est charitas qnae orat etiam pro iniinicis f 
Ergo deserit amicum , qui bcne optat iiiimico ? Iiaqoe 
si fldes sine dilcctione sit , sine opere eril. Nc autem 
mulia cogiies de opere fldei , adde illl spem et dile- 
ctionem, et noli cogitare quid opereris. Ipsa dilcciio 
vacare non potest. Quid enim de quoquam homine 
etiam male operator, nisi amor ? Da mihi vacantero 
amorem et nihil operaiitem. Ftagitia , adulleria , fa- 
clnora, bomicidia, luxurias omnes, nonne amor ope- 
ratur? Purga ergo antorem tuum : aquam fluentein in 
cloacam, converte ad hortum : qoales impetos habe- 
bat ad mondum, taleshabeatad artiflcem mundi. Num 
vobis dicitur : Nihil ametis? Absit. Pigri, mortui, de- 
lesiandi, miseri erilis , si nihil ametis. Amate, sed 
qoid amelis videte. Amor Dei, amor proximi , cliari- 
tas dicitur : amor mundi, amor hujus SGeculi , cupidl- 
tas dicitur. Cupiditas refrenetur, charius excitetur. 

« sicaliquot Mss. Alii vero, omnino ul hmeal, Gdd , ^« 
ntito emA, aut remanet, 
*lu Ms8. At edd., Erffonec, 



m 



S. AIJGUSTIM EPISCOP! 



26i 



d;iiur libi rcmissio peccatorum . Aiteiiiluniur o^K^ra 
uia, el invcniunlur omnia mala. Si quod dcbelurillis 
operibus, Deus reddcrel, utique daninarel : Slipen- 
diuin enim peccali mors (Rom. vi, 23). Malis operi- 
])us quid dcbetur,nisi damnatio? Bonisquid del)etur? 
Regfium coelorum. Tu aulem in malis operibus in- 
ventus es : si reddatur tibi quod debetur, puniendus 
es. Quid ergo fit? Non tibi Deus reddit debiiam 
poenani, sed donat indcbilam gratiam. Debebat 
vindictam, dat indulgcntiam. Incipis ergo esse in 
fide per indulgentiam ; jam ndes ilta assumpla spe et 
dileciione incipit bene operari : sed nec tunc glo* 
riei-is, et extollas te : memento a quo in via positus 
sls ; memenio quia et sanis pedibus et velocibus er- 
rabas ; meniento qiiia etsi languebas, et in via senii- 
vivus jocebas, levalus cs in jumentiim, et perductus 
in stabulum {Luc. x, 30). Ei autem^ inquit, qui opera- 
fur, merces non imputatur secundum gratiam^ sed se- 
cundum debitum. Si vis esse alienus a gralia, jncta 
inerila tua. IUe aulem videt quid sit in te, et novit 
qiiid cui ^deheat. Ei vero qni non operatur, quid?Ecce 
pone aliquem impium peccatorem, non operatur. 
Uuid autem?Credit autem* in eum qui justiGcat im- 
pium. Cx co enim quia non operatur bene, impius 
cst : eisi bona videftlur racere, tamen, quia sine fide, 
nec 1)0113 vocanda sunl. Credemi autem in cum qui ju^ 
stificat impium^ depulatur fides ejus ad juslitiam ; sicut 
€t David dicit, bealiludinem hominiSf cui Deus accepto 
fert justitiam sine operibus (Rom. iv, 5, 6). Jusliliam 
auleni quaiii? Fidci, quam bona opera non pr^ces- 
seriint, scd qiiam bona opera consequuntur. 

8. liitciidite ergo vos : alioquiu male inleHigendo 
projicilis vos in iUam voragincm impune pcccandi : 
et ego iiber sum, sicut ipse Apostolus ab onmibus 
male inlelligentibus liber fuit. Libenter eniin male 
inlellexerunt, ne bonaopera sequerentur. Nolile essc 
de numero talium, fraires. Dicilur in quodam psalmo, 
de quodam homiiie tali, id cst dc tali genere, quasi 
de iino : Noluit, iiiquit, intclligere ut bene ageret (Psal, 
XXXV, 4). Non dictum est, Non potuit inteliigere. Vos 
ergo oporict ut vclitis intelligere, ut beneagatis. Inlel- 
lecius enini vobis non dcerit manifestus. Quis est ma- 
nirestus inlclleclus? Neino jaclet bona opera sua ante 
fidein, nemo sit piger iii boiiis operibus accepta fide. 
Dat Deus ergo indulgenliam omnibys inipiis, ei eos 
jiistificat ex fide. 

9. [vers, 4, S. ] Beati ' quorum remiuce sunt iniqui' 
tates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir cui non 
impHtavit Dominus peccatum, nec est in ore ejus dolus. 
Jain Psulums incipit, et incipit intellectus. lntclleclus. 
ergo vcl intelUgentia ipsa est, ut noveris nec jaciare 
lc debere de roerilis tuis, nec pnesumere de impuiii- 
late pcccati. Psalmi eiiiiu titulus iu cst : lluic David 
intcUectus. Intelligentias^ vocatur psaknus iste. Prima 

< Forte, et cui^ vel, cuique. H. 

* Forie pro, autcm, le^eudum, tamen. M. 

* Gic in Mss. superion praefalioni proxime conjungiiur 
aliera istha>c Hsaluii 31 ex|)Ositio. At in prius editis ab Er. et 
Lov. fuerai boc loco iuterijosita Eoarr. 1, quam habes su- 
pra, v(\. 25(5. 

^ Hxc verita, Huic David inteUectus, edd. omaes ha- 



ergo intcliigentia, ul tc noveris pcccatorcm. Coiise* 
quens intelligentia est, ut cum ex fide per dilcctinnetn 
bene coeperis opcrari, ne boc viribus luis, sed grai iae 
Dei deputavcris. Ita non erit dolus iii corde tiio, bnc 
cst in ore inieriore tuo ; nec aliud iii labiis habebis, 
aliud in cogitatione. Non eris de illis Pharis:eis, de 
quibus dicium csl : Similes estis monumeniis dealbutis ; n 
foris quidem apparetis hominibus justi^intus autetn plem 
estis dolo et iniquitate (Matth. xxni, 27). Qui ergo ciini 
sit iniquiis jiistum se pra^tendit, noniie dolosus esif 
Non illc Nathanacl cst , de quo Dominus dicit : Eeee 
vere Israelita in quo dolus non est? Unde autem in illo 
Nalhan.iele dolus non erat? Cum esses, inquit, wb 
arbore fici, v:di te (Joan. i, 47, 48). Sub arbore fici eral, 
subconditionecarnis erat. Sisubcoiiditionecamis erat, 
quia impielate propaginis lenebaiur ; sub illa arborefi* 
ci erat, in qua gemitiir in alio psalmo : Ecce emm in 
iniquiiate conceptus sum (Psa/.l, 7). Sed viditenm ilte 
qui venit cum gratia. Quid est, Vidit eum? Mii^rlns 
est ejus. Ergohominem sine dolo sic commendat, 
ut gratiam suam in illo cnmmcndct. Cum esses snb 
arbore fid^ vidi te. Vidi /e, qiiid magnum esl, nisi inlel- 
ligns aliquo mododictum? Quid magnum cst videre 
hominem sub arbore fici?Si nop vidisset sub ista fica 
genus humanum Christus, aut aresceremiis omnino. 
aut, quomodo Pharisxi, in qiiibus dolus erat, id 
est, justificabant se verbis, fnctis autem mali erant, 
folia sola invenircntur in nobis, non fructus. Nam talcm 
arborem fici quandovidilChristus, maledixit,ctaruit. 
Video, inquit,soIa foIia,ldcst sola verba, absque fru- 
ctu : Arescat (ila///i.xxi,19), inquit, ul nec folia habeat. 
Utquid et verba toilit? Arbor arida enim nec folia 
p<itest babere. Sic ergo erant Judaei, Pharisaei arbor 
illa erant : verba habebant, facta non habebant : ex 
sententia Domini ariditatem meruenint. Videai ergo 
lios Christus sub arbore fici : videat in came nostni 
etiamfruclum bonioperis» ne ejus malediclioneares- 
camus.Et quia totum gratix ejus imputatur,non meriiis 
nostris, Beati quorum remissce sunt iniquitates^ et quo- 
rum tecta sunt peccata : non in quibus non sunt in- 
venta peccata, sedquorum lecta sunt peccaia. Coopcrta 
sunt peccata, tecta sunt, abolita sunt. Si texit peccala 
Deus, noluit adverterc; si noluit advertere, n(duil 
animadverlcre ; si noluitanimadveriere, noluit punire; 
si noiuit punire, noluit agnoscere, roaluit ignoscere. 
Beati quorum remissa: sunt iniquitates^ et quorum tecta 
sunl peceata. Ncc sic intelligatis quod dixil, peccaia 
cooperta sunt, quasi ibi sint et vivant. Tecta ergo 
peccala quare dixil?Utnon viderentur. Quid eniin 
eral Dci videre peccata, nisi pimire pcccata? Ul no- 
veris quia hoc est Dei vidcrc peccata, quod punire 
pcccata, quid ei dicitur? Averte faciem luam a peccaii» 
meis (Psal. l, 11). Peccala ergo tua non vidcai, ui to 
videat. Quoinodo te videal? Quomodo Naihanaeleiu, 
Cum esses sub arbore fici, vidi te. Uinbra fici non iiiipo- 
divit oculos misericordise Dei. 
10. Nec est in ore ejus dolus. At vero qui noluiil 



bent ; ei proserpiuniur, meUigentia vocalur, eic. 
verbis ilii^ oiiiissis, teruui, inteliiyentue vocatur. 



At Aias., 



2G5 



KNARliATl;) IN PSAI.MUM XXXI. 



cnnfiiori peccala , lahorant sUie caiisa iii defcnsione 
iicccatorum suorum. Ct qiiaiiio laliorant in clcfeii- 
&ioiie pecc9loniiii suoriim jnclaiUcs meritn sua , iion 
videolcs iiiiqiiit.ites suas , tanto pius robur eonim et 
foriiludo ileficit. llie enim fortis est, qui non in se, 
gcfl in I>co Tortis est. Propter illud, Ter Domiuum ro- 
gavi ui auferreteum a me; et dixit mihi : Suficit tibi 
gralia mea, Graliamea^ dixit; non, Virtus lun. Suf- 
<n>, inquit , tibi gratia mea ; nam virtus in infirmilate 
perfieitur. (Jnde niio loco ipse ail : Quando inprmor, 
tHtic fortis $um (II Cor, xu , 8-10). Ei^o qui vult for- 
lis esse , veiut prxsumens de se , ct jnctnns meriia 
lua, qualiacumque illa sint, erit similis Plinri&co 
illi, qiii quod a Deosc dicebtit accepisse , supcrhe ta- 
meii jactabat : Gratias, inquit , tibi. Attcndile , fralres 
nei , quale geniis siiperbise conimcndet Deus : vere 
quaile potest subintrare justo lioinini , qiiale potest 
nibrepere etiam bon^i spei viro. Gratiastibi^ dicehat. 
Ergocumdicehat, Graliastibi^ ralebalurab illose ao- 
eepissequodbabeliai.Quid enim babesquoil non accr^ 
pisli (I Cor. IV, 7)? Ergo, Gratias tibi ago, dixil; Grali < 
tibi ago^ quia non sum sicut cwteri liomines, raptores , 
injusli , adulteri , sicut et Publicamis iste, Uiidc crgo 
6upcrhas?Nonqiiia de bonissuis Deo gratias agebat, 
sed quia super aiterum se de ipsis bonis exloliebat. 

i\. Atteiidite, rratres : natn iinde coeperit dir^ere 
Viroilitudinem ipsam Dominus, evaiigclisia pncinisit. 
Cum eniin Chrislus dixissct, Putns veniens Filius /w- 
mims inveniet fidem in terra ? cl ne exislerent quidaro 
hxretici, qui aliendenies et puuntes quasi lapsum 
lotaro niundum, omnes enim h:crciici in pnucis et In 
pariesunt, jnctarentse,,quod inipsisremnnsit qiiod de 
toio miindo pericrit ; ibi stntim ubi ailDominus, Pu(as 
Hniens Filius hominis inveniat fidem in terra? suhjceit 
Evangelista et ait : Dixit autem et ad quosdaniy quisibiju» 
sUmdebanlur^ et spernebant casteros^ similitudinem hane : 
Qmdam Pharisasus et Publicanus venerunt in templum 
orare , et caitera qure noslis. rimris.xus crgo illc di- 
ceU-it y Gratias tibi ago. Sed unde superbus? Qitia 
spefneb;ilcxtcros. Undc pn>has? In ipsis vcrbis. Quo- 
moilo? PharisaBiis , inquit, ille » coiUempsit de longo 
ilanlem , cui Deus coniitenli propiiuiunbat. Publica- 
Rifj, inqiiii , dc longinquo slabai : sed Deus ad illimfi 
lU* h nglnqno iioii sinbnt? Quare Deus nh illo de lon- 
giiiquo non sU-bal? Quia nlio loco dicilur : Prope 
eti Dominus his qui obtrivcruut cor {Psal. xxxui, 19). 
Videte si Publicnnus isle ohtrivj rat cor , ct ihi viilc- 
iNiis qiiia propeesl Dominus his qui oblrivcrunt cor. 
Pubticanus autan de longinquo stnbat, et neijue voUbat 
ademlum oculos suos levare^ sed percutiebat peclus suum. 
Ttin&io pectoris,obtritiocordis.Quid diccbal tundens 
pectus? Deus propiiius eslomihi peccatori. Et quid sen- 
lentia; Domiiius"? Amendico vobis, descendit justifica' 
lus de templo Publicanus iUe, magis quam ille Phari- 
i/rttf. Quare ? Hoc est judicium Dci. fion sum sicut 
Publicanus iste, non sum sicut ccteri homine», iujuhti , 
raptorcs , aduiltrl : jnuno bis in subbato , decimas do 

i ^\\au(A^'(^otnoaoetPublicanumistecotitempsit, <Mc. 

« VjM.: Et qum senientia Domiid. At Mss.: Et qmd senten' 
luK Dominus. 

Patrol. XXXVl. 



m 

omnium quce possideo. llle noii audet ad cobIuui lcvnre 
oculos suos, allcndit conscientiam suam, longe siat , 
et jusiificalus est magis (|iiam il!e Pharisroiis. Qunre- 
liogo le, Domine, exponc nobls hnnc jiisliliam tuam, 
expone nobis aiquitatem juris lui. Exponit Deus re- 
gulnni legis suae ». Vullis audire quarc? Qiiia omnis 
qui se exaltat, humHiabitur; et qui se humiliat, exaita- 
bitur{Luc. xviii, 8-U). 

12. Intendat crgo Charitas Vestra. Diximus non 
ausum fuisse oculos ad cceium levare Publictnum. 
Quareccolum non attcndebat?Quia seatteudebat. Se 
att ndebat, ql priino sibi displiceret , et sic Deo pla- 
ceret. Tu auiem jactas te, erecui cervice es. Ait 
Dominus superlM), Non vis ad teaitendere? ego ai- 
lcndo. Vis auluin ut non atleiidam? tu auende. Ideo 
Piiblicauus iion aiidcbat oculos ad coelum levare; quia 
si^ipsuin invut*batur, conscientiam sunm pnnicbat : 
ipso sibi judex erai, ut illc inlercedcpei ; ipse punic- 
bat , ul ilie libcrnrcl ; ipse accusabat , ut iilc defen- 
dcrct. Adeo difendit eum , quia dixit pro ipso sen- 
lentiam Descendit juMificatus Publicanus ilte magis 
quam iUe Phjnrisivus: quiaomnis qui se exaltat, humilia' 
bilur; et qui se humUiut, exaUabitur. Auendll se, inquil, 
et iuiliii ego aUendere : audivi diceutem , Averie ocuias 
luos a peccatis meis. Quiis est enim qiiiilluddixit, nisi 
qui eliam illud dixit, Quoniam iniquitalem meam ego 
aguosco {Psal. l, 5, U)? Iiaque, fratres mei, eral et 
Pharisaeus ille peccator. Non e.nini quia dicebat, Non 
sum sicut ccBleri homines, injusti, raptores .^adulteri; 
iicqucquia jtjunabat bis in sabbato ; neque quia deci- 
inas (labat , non erat pcccator. Quod si sine ullis 
peccaiis esset, ipsa superbia grande crinicn erat: el 
tamen ccce illa omnia dicebai. Quis tandcui siiie peo- 
cato? Quis gloriabitur castum se habere cor, aut quis 
gloriahitur mundum se esse a pcccaiis {Prov. xx, 9)? 
Uabebat ergo ille peccata; sed perversus,ei nesciens 
quoYcnisset, erat tanquam in staiione medici cu- 
randus, et sana membra ostendebat, vulnera tege- 
bnt. Dciis legat vulnera ; noli lu. Nam si tu teger^ 
volueris crubcscens , inedicus non curahit. Medlcus 
logat, ct curet; einplastroenim tegil. Sub teginiixj 
Miediri sanatur vulniis , sub legraine vulnerati ccla- 
lur vulnus. Cui celns? Qui novit omnin. 

13. [ vers. 3, 6.] Itaqiiehic, fralres, vidcte quid di- 
xil : Quouiam tncui , inveteravnunt ossa mea^ a cla- 
maudo mc tota die. Quid est hoc? Qiiasi contrarium 
vidclur, Quoniam tacui, inveteraverunt ossa mea a cla* 
mando, Si a clamando, quomodo tacuit? Tacuitquid- 
dain , non tacuit quiddani : tacuit unde proficcrct , 
non incuit undc dcflccret; tacuit confessioncm, cla- 
inavic prscsuinpiioocin. Tacui euim dixit, non suni 
coufcssus. Ibi oportubal ut loqueretur ; tacerct me- 
rila sua, clamaret peccata sua : nunc autein pervci*se 
tacuit peccaia sun , clamavit mcrita sua. Et quid illi 
conligit ? Inveteraverunt ossa ejus. Intcndite quia si 
clamaret peccala sua, et taceret mcritn siia, innova- 
reiitur ossa ejus, id est^rirtutes ejus : essei robustus* 

' * Plerique Mss.: Expaiit de requta teqis suas. 
v=>*on)oes {rope Mss., td ei< vutuseuus robusla essel in 
Dommo. 

UVfu/.J 



?C7 s. Aur.tsii 

in Pomino , qiiia invenircUir in se infirmus. Modo 
aAiiem quia in se voluit esse nrmas , factus est infir- 
roiis, et iiivcteraverunt ossa ejus. Remansit in vetu- 
siate , qui iioiuil confitcndo amare noviiatcm. Qui 
criim fiuiil novi, nostis , fralres : quia , Beati quorum 
rcmissce sunt iniquilales , et quorum tecla $unt pcccata. 
Noluit iste sibi dimitii iniquitntes , exaggeravit , de- 
lcndit ilias, jnclavii merila sun. Ergo quoniani lacuil 
:i confessionc, invcteraverunl ossa" ejus. Aclamando 
me tota die. Qnid cst, A clamando me tota die? Perse- 
verando in defcnsione peccatorum siiorum. Et tainen 
videte qunlis sii, quia agnoscit se. Erit eniin iiiodo 
ifileiiigenlia : niliil praetcr se respiciet, et displicebit 
sihi , quin ngnoscit se. Modo audielis , ut sanemini. 

14. Beatus vircui non imputavit Dominus peccatum, 
nec e$t i/i ore ejus dolus. Quoniam tacui^ inveteraverunl 
ossa mea^ a clamando me tota die. Quoniam die ac nocte 
gravata est super me manus tua. Quid cst, gravata est 
supcr me manus tna? Magna res, fratres. Respicite 
ilbin sententinm reclam ^ inter dups , Pbarisxiim et 
Publicanum. Quid diclum eslde Pharis.-co? Qiioniam 
iiumilintur. Quid dictum est de Publicano? Quoniain 
exaltatuK Qiiare illc humiliatur? Quia exaltavit sc. 
Quare iste exallatur? Quia bumiliavit se. Ergo^ut 
cxnHantem se bumiliet Deiis, gravatsuper illum ma- 
iiiim. Noluit humiiiari confessione iniquitatis siuc , 
iiumiliatus est pondere manus Dei. Quando ille p^^r- 
fcrret manum gravem bumiliantis? Quam levisfuit 
inanus sublevantis (a)! Et in illo forlis, et in ilio 
fortis : fortis ad illum premendum , forlis ad illum 
sublevnndum. 

i5. Ergo, Quoniam die ac nocte gravata cst suver 
me manus tua : conversus sum in cerumna mea , dum 
configeretur spina. Ex ipsa aggrnvatione manus Iiisp , 
cx ipsn bumiliatione conversus sum in xrumna mea, 
facius sum miser, confixa csi mihi spina, compuncla 
csl coiiscienlia mea. Quid f:iclum est ciim conHgere- 
liir spinn? Datus cst ci sensus doloris , invcnit infir- 
miialein sunm. Et illcqui tncuerat confessionem pec- 
eati siii , ut clamnndo in derensione peccati sui inve- 
leiascerctvirluscjus, idcst, ossa ejns convertercntur 
in vetustatcm, modo quid fecit confixn spina ? Pecca- 
tum meum cognovi. Ergo jnm cognoscit. Si ille cogno- 
scii, ilie ignoscit. Auditc quid sequiliir : videtcsi non 
ipsedicil, Peccatum meum cognovi , et injustitiam 
meam non operui. Iloc jam dndnm dicebam : Noli 
operire tu , et operit Deus. Beati quorum remisscesunt 
imquitates, el quorum tecta sunt peccata. Qui lcgunt 
pcccata , nudantur : iste autein nudavit, nt cooperi- 
retiir. Iniquilutem meam non operui. Quid cst , ;ioii 
operni? Jam dudum tacueram : modo quid? Dixi. 
Qitiddam contrarium illi taciturnitali. Dixi. Quid di- 
xisii ? Prununtiabo adversum me injustitiam meam Do- 
mino; ettu dimisisti impietatem cordis mei. Dixi. Quid 
dixisii? Non jam pronuntiat, promittit sc pronuntia- 
tnruin ; ct illc jam dimittit. Attenditc , fralrcs ; ma- 
gnn res : dixit, Pronuntiaho: non dixil , Pronuniiavi, 

» Forieleg.,diclflMi. 

(rt) lorie, Quann fjravis fuit manus hunnlimiiis, tam levis 
(Uit» etc. 



:NI tPISCOPI 2G.S 

el tii dimisisti; dixit, Pronuntiabo ettu dimisisti : qnia 
eo ipso quod dixit , Pronuntiabo, ostenditquia non- 
duin ore pronuntiavcrat , sed corde pronuntiavcrat. 
Iloc ipsum dicere Pronnntiabo^ prominiiare est : 
i»leo et tu dimisisti impielatem cordis mci. Confessld 
ergomenad os nondum veneral ; dixeram enim, 
Pronuntiabo adversum me : verunitnmcn Deiis audivii 
vocein cordis mei. Vox mea in ore nondiim erai, setl 
aui is Dei jain iii corde erat. Tu dimisisti impietatem 
cordis mei; quia dixi, Pronuntiabo. 

16.Sed non sufiecerat : non * dixil, Pronuntiabo 
injustitiam meam Domino : non sinecaiisa dixit, Pro- 
nuntiabo adversum me : et lioc inleresi. Mulli enira 
pronuntiani iniqnitatem suani, sed ndversns i|isuin 
Domiiium Deiim : quando inveniuntur in peccaiis di- 
cunt, Deus hoc volnit. Si enim homo dicat, Non fcci; 
aui, Hoc factum quod arguis non est peccnlum : non 
proiiuiiiiat ner advcrsum se, ncc adversus Deum. Si 
dlciit, Prorsus feci, et peccatum esl, sed Deiis hoc viv- 
luii, quid ego feci? Hoc est pronunliare ndverset 
Dcum. Forte dicatis , Nemo hoc diclL : quis est qoi 
dlcal , Deus hoc voluit? Mulli et hoc dicunt : sed el 
qui hoc non dicunt, quid nlind dicunt, qui dicunt, 
Fntum inihi fecit , sleUae meae feccrunt ? Iia jam per 
circuilum ad Deum volunt pcrvcnire. Per circuiium 
volunl pervenire ad Deum accusantlum , qul nolunt 
de compendio venirc ad Deum plaonndiim, et dicuiii , 
Fnium mihi fecll. Quid esi fatnm? StellaB nie» Uh^ 
rnnt. Quid sunt stell:c? Cerle isla; quas in coelo cmu- 
spieimns. Et quis cas fecil? Dcus. Quis ens ordinavil? 
beus. Ergo vides quod voluisti dicere , Deus fecit at 
pcccareni. Ita ille injustus , tu juslus : qiiia nisi ille 
fecissct, tu non peccasses. Tolle istns excusationes in 
peccaiis : mcmento illius psalmi : Ne declmts cor 
meum in verba maligna ad excusandas excusationes in 
peccatis , cum hominibus pperantibus iniquitatem, M 
enim magni viri sunt, qui defendunt peccala siia; 
inagni sunt et qui numerant sitlern , ct qui conipu* 
taut stellns et lempora , et diruni qnis qu.«ndo vel 
peccet vcl bcne vivnt, ei quando Mars faciat ho;nici- 
dam, ct Venus adnlierain : magiii , docii viri , el ele- 
cti vidcnlur in hoc sajculo. Secl quid nit in ps;ilmor 
Ne decUnes cor meum in verba mala , cum hominibus 
operantibus iniquitatem , et non communicabo cum ele- 
ctis corum (Psal. cxl , 4 ). Dicant illi elecios ci do- 
clos niimcmlores sidcrum , dicant illi sapientes eos 
qui qunsi digeriinl in dlgilis faia • hufnana , el de- 
scrihunt de stellis mores humanos. Cum libero arbi- 
Irio me crenvit Deus : si peccnvi , ego peccnvl : nt 
non solum pronunticm iiiiqnitatem menm Domino ^ 
scdadversum me, non ndversus eum. Ego dixi, Do- 
mine, miserere mei : clamat jcgcr ad medicum , Ego 
dixi. Quare, Ego dixi? Sufriceret, dixi : Ego cum eni- 
phisi dictum cst ; Ego, ego, non fatuin, non fortiiiin, 
non diabolus ; quia nec ipse coegit , sed ego persiia- 
denii conscnsi : Ego dixi, t>jmine, miserere mei^ sana 
animam meam, quoniam peccavi tibi (Fsai. xl, 5). Sic 

« Porle leg.: Sed non suffecerat qnod dixU. 
■Aliquol ^i&s.yfncta. 



m KNAiUUTIOlN 

et hkslalail» el pr<)|)osuil, Diri : Pronuntiabo adur^ 
$um mf iniquitatem meam Domino , et tu remi$isti f m« 
pietatem cordis niei. 

17. [vers, G.] Pro hac orabit ad te omuis sanclut^ 
\n tempore opportuno. Quo leinpore? Pro luic, rio 
(]un hac? Tro impictatc. Pro qua? Pro ipsa venia pec- 
catorum. Pr^hac ornbit ad te omnis sanclus ^ in tem- 
poreopporiuno. lud»^ orabil ad le omnis sanclus, quia 
diniisisii pcccaia. Nam si uon dlmillcres peccala, non 
csscl sancius qui ad te oraroi , Pro itac ornbit ad te 
omnis sanctus , m tempore op\)ortuno : quando manife- 
siabiiur Novum Teslameiitum , quando manirestabi' 
lur gratia Christi, quod est lempus opportunum. Cwn 
auiem venit plenitudo temporis^ misit Deus Filium 
tuum , factum ex mulieret id esi ex femina ; indiscrete 
niim vocabaut boc Auliqui , factumsub Lege , ut eo$ 
qui sub Lege erant, redimeret {GaL iv, 4, 5) lludc re- 
dimeret? A diabolo, a perdilione, a peccaiis suis, ab 
00 cui se Yendiderant. Ut eos qui sub Lege erant redi- 
mereL Sub Lege enim erant , quia premebat eos Lox. 
Condilio eos premebat , convincendo de reatii , iion 
salvando. Et qiiidem mala probibebal : sed quia illi 
vires non habebant per seipsos jusiiGcandi se , cla- 
mnndum erat ad illum , quomodo clamabat qui capti- 
Tus ducebatur sub lege peccati : 3liser ego homo^ 
fuf< me liberabit de corpore mortis hujus (Rom, \ii, 
23, S4)? Erant omnes homines sub Legc, non in 
Lege : jain illa deprimente, illa de reatu convincenle. 
Pcmonsiravit eniiii peccaiuiti Lex : illa fixit spinam , 
ilta recit cor compungi ; ipsa admonuil ut reum se 
quisqae cognosceret, et pro venia clamarei ad Deum. 
Pro hac orabit ad te omms sanctus , in tempore oppor^ 
tuno, Ergo dicebam de lempore opporuino : Cum ve« 
nit plenitudo temporis , fm'it< Deus Filium suum, Itcni 
dicit Apostolus : Tempore acceptabili et placito exau^ 
diti te, et in die salutis adjuvi te, Et (piia boc de omni- 
bos Christiaiiis (a) pra^dictum eral a Propheta , sub- 
jecit Apostolus : Ecce nunc tempus acceptabile, ecce 
nunc dies salutis (II Cor. vi , 2). Pro hac orabit ad te 
omuis sanclus, in tempore opportuno. 

18. Verumtamen in diluvio aquarum muUarum , ad 
eum non appropinquabunt, Ad eum : ad qiiem ? Ad 
Deum. Solet enim personam inutare : quomodo est, 
Domini est salus, et super populum tfium benedictio 
tua (PsaL iii, 0). Nou dixit, Domiui est salus, et su- 
per popiilum ejns benedictio ejus : aul, Domine , lua 
esi salus , et super populum tuum beuedictio tua : 
sed cum inciperet , Domini est salus , iion ad illuin , 
sed de illo dicens; ibi conversiis est ad illum , el ait , 
Et super f:opuluin luum benedictio tua. Sic et bic ciim 
audis primo n(/ r^, deinde ad eiim, ne putcs alium 
e»se ; Pro hac orabit ad te omnis sanctus , in tempore 
opportuno. Verumtamen in diluvio aquarum multarum , 
ad eum non appropinquabunt. Quid cst , in diluvio 
aquarwn multarHm ? Qui nat:i^t in diluvio nquaruui 
niiiltnrum, noii nppropinquantad Deum. Quid est di- 
ruviuin aqiiariim iiiuliarum? Multiplicitas variarum 
lioctriiiatuiii. liilcndite, fralrcs. Miiltnc aqiixsuntTa- 

(fl) lyrle, lenipoyiOus. 



PSALMIM XXXL 



270 



fiai doctrinae. Doctrinu Dei una est , non suul iiiultae 
aqu.n, sed una aqua, sive sacrameDti bdptismi, s!v<i 
doctrinx salutaris. De ipsa doctrina qua irrigamur 
per Spiriluiii sancliim , diciiiir : Bibe aquam de tui» 
rasfs, et de puteorum luorum fontibus (Prov. v, 15). 
Ad istos fontes non acccdiinl impii , sed credciitcs iii 
eum qui justificat iinpium (Rom. iv, 5), jain justificatl 
acceduiil. AIia> nqnae multoe , multx ductrinx* iiiqui- 
nant aniinas Iiominum , quod paulo ante dicebam. 
Alia doclriiia est, Falum mliii fecit. Alia (Joctrina , 
Casus inihi fecit , foriuna fecit. Sl casibus cegimtur 
lioiiiiiics , nulla provideniia aliquid geritur : ct ipsa 
doctriiia est. Alius dixit , Esl gens coiitraria lenebra- 
rum , quae rcbellavit adversus Deum , ipsa facit pec- 
care bomiues. iii hoc diluvio aquarum multarum ad 
Deum iion appropinquabunt. Qua; cst illa aqua , iila 
vera quaj manat de intimo fonle piiraj vetfaB veritatis? 
Qu3e illa aqua esi, fratres, iiisi quu; doccl confiteri 
Domino?Qiix esi illa aqua, nisi qux docet, Bonum 
est confiteri Domino (PsaL xci. 2)? Qiiai est illa aqua , 
uisi qux docet haiic vocem, Dixi, Pronuntiabo adver- 
sum me injustitiam meam Domino : et , Ego dixi , Do* 
nune , miserere mei , sana animam meam, quoniam pee- 
cavi tibi ? Ilafc aqu;i confessionis pecGatonim , ha!C 
aqua humilialionis cordis , hxc aqua vitx ^ saluuirls , 
abjicientis se, nihil de se praesumentis, iiihii su:e po< 
tentiui supcrbe tribuonlis. Hxc aqua in nullis alieni'' 
genarum libris est , non in epicureis , noii iii stoicis , 
non in manichaiis, non in platonicis. Ubicumque cilain 
invenlunlur optima prjecepta morum et disciplinac ^ 
hamilitas tameii isia non invenilur. Via huiiiilitatis 
hujiis aliunde * maiiat : a Christo vehil. llaH; via ab 
illo est, qui cum essetaltiis, humilis venit. Quid ciiiui 
aliuddocuit humiliando se, factus obediens us(|ue ad 
inortero , mortem autem cnicis (Philipp. n, 8)? Quld 
aliud docutt solvendo quod non debebut , ut iios a de* 
bitoIiberaret?Quid aliud docuit baptizalus qui pecca* 
tum non fecit, criicifixus qui reatum non habebatt 
Quid aliud docuit , nisi hanc humiliiatem ? Non ini'* 
merito ait : Ego sum via et veritas et vita (Joan. xiv, 
(S). In hac ergo humilitate propimiuatur ad Deuin « 
quia prope est Dominus his qui obtriverunt cor (PsaL 
xxxiii , i9). In diluvioautem aquarum multarum cx^ 
toUentium se adversus Deum , et doccotium superlnis 
impleiates, nd Deuin non nppropinquabont. 

49. [ven. 7.1 Tn aulem quid , qui elinm justilicaius 
es inter me'dias illns aqnas cs? Undique, fratres mei^ 
eliiiiii cum confitcnmr peccnla , persirepunt circa iios 
aquii; iilx diluvii. Non siimus in ipso diluvio, sed cir-^ 
cumdamur ab ipso diluvio. Premnnt nos , &ed iion op- 
primuiit , urgenl iios , sed non demergunt. Quid ergo 
tii fncies , qnia in medio diliivio es, ambiilans in hoc 
sicculo ? Nuui enim noii nudit tales doctores, non au** 
dit lales superbos, aui non cx verbis eoraro quotidia^ 
nas paiitur in corde suo persecutiones ? Quid ergo di- 
cat iste jam Jiistificatus et prxsumens de Deo , qui 

* in omnibus prope Mss., vim. 

* sic Biss. At Edo. ciim negante particula , aiimide non 
manat. 



n S. AUGUSTINI EPISCOPI 

eircuioidalur diluvio islo? Tu mihi es refugium a prei- 

$ura qum eircumdedit me, Refugiant illi , vel ad deos 

siios, vel ad dxmones suos , vel ad vires suas , vel ad 

defensionem pcccalorum suorum : mihi in isio dihi- 

vio non esi refugium nisi lu , a pressura qusu circuin- 

dedit me. 

iO. Exiultatio mea^ redime me, Si jam exsuluis, 
quid vis redimi? Ex$uUatio mea, redime me. Audio 
vocemgaudiiy Exsultatiomea: audio gciniliiin, Redime 
mc, Gaudes, et gemis. Im, inquif, etgaihico, et goino: 
gandeo in spe, gemo adhuc-in re. Exsultatio mea^ re^ 
dime me, Spe gaudentes , ait Apostolus. Ergo rccte , 
Exsullatio mea , redime me, Uiide redime me? Soqui- 
lur, In tribulatione patientes (Hom, xii, 12). £w«//a- 
lio mea, redime me. Jam justificalus erat et Apostolus : 
ei quid ait? Non solum, inquit, sed etiam nos ipsi pri- 
mitias /uibentes Spiritus , et ipsi in nobismetipsis inge- 
niiscimus. Unde redime me ? Quia ipsi in nobismetipsis 
ingemiscimus , adoptionem exspectautes , redemptionem 
corporis nostri, Ecce ergo unde redime me ; quia ndliuc 
«;js>pcctamu8 in iiobis ingemiscentes redemptionem 
corporis nostri. Uiidc ergQ exsultatio mea? Ibi sequi* 
hir idcm Apostolus, et dicit, Spe enim salvi fncti 
^unius : spes autem quas vicfe/ur, non est $pes, Quod enim 
ftldi^t quis, quid sperat f Si autem quod non videmus 
speramus^ per patientiam exspeclamus [Id. vni, 23-25). 
Si spcras, gaudes ; si per patientiam exspectas, adhuc 
geiiils : non enim opus est patientia, ubi nihil mali 
pcrpcteris. Tolerantia quae dicitur, patientia qux di- 
ciliir, siislinentia quac dicitur, longanimitas quae dici- 
lur, iion est nisi in maljs. Ubi premeris, ibi * angustia 
esl. Ergo si per patientiam exspeciamus, adhuc dici- 
mus, Redime me a pressura qu» circumdedit ine : 
quin vero spe salvi lacti sumus, simul utrumque dici- 
ttiiis, Exsultatio mea, redime me, 

21. [ vers. 8.] Respondetur : Intellectum dqbo tibi. 
Ipse e!»t psalmus intelligentiae. Intellectum dabo Ubi, et 
statuam te in via hac^ qua gradieris, Quid est, statuam 
te in via hac, qua gradieris ? Non ul hxreas ibi, sed iit 
ab ca iion aberres. Dabo intelleclum, ut cognoscas te 
«cnipcr, el seinper gaudeas in spe ad Deum ; donec ad 
illain patriam pervenias, ubi jam non spes, sed res 
«rit. Obfirmabo super te ocutos meos : non a le aufe- 
ruii oculos meos, quia et tu iion aufcres a me oculos 
luos. Jam justilicatus, jam post remissionem peccato- 
ruin leva oculos tuo*s ad Dcum. Ptitrucrnt eiiiin cor 
luum cuni esset iii terra. Noii graiis aiidis, Sursiim 
cor, ne putreat. Ergo et tu leva jaiii oculos tuos 
somper iii Deum, ut liniiet su|)er te oculos suos. Sed 
quid limes ne cum habes oculos ad Dcum , olTendas , 
ue iioii respicias autc te, et forie incurras in laqueuni? 
Noli timere : ibi euim suiii oouli ipsius, quos obfirmat 
super le ; Nolite^ iiiquit, solliciii esse (Matih. vi, 51); 
ct apostolus Petrus : Omnem soUicitudinem vestram 
super iUum mif/ke, qma itli cura est de vtfbis (I Petr, 
V, 7). Krj^o obfirmabo super te ocutos meos. Tu crgo 
oculos tiios iii illuin erige, et non timebis, ut dixi, ne 



271 



* Rcg. 01 vaiic. IISB., non esi nlsi m mnlin^ vbi premeris. 
ubimigusliaesi 



in laqucum iiicurras. Audi alium psahnum : OcuU mes 
semper ad Dominum, Et quasi diceretur illi : Quid agis 
de pedibus tiiis, cum non ante te ailendis? Quoniam 
ipse, inquit, e»^//e/ de taqueo psdes meos (Psal, xxiv. 
i^\ Obfirmabo super te oculos meos. 

22. [ vers. 9.] Promisil huic et intellectuin et pro- 
lectionem suam : convertii se ad siiperbos defenden- 
les pcccala sua, et oslendii nobis quid sit intelleciiis, 
Nolite esse sicut equus et mutus, quibus non est intei- 
lectus, Equus et mulus erecta cervice sunt. Non stmi 
equus et mulus , sicul ille bos qui agnovii possesso- 
rem suum , et asinus prcsepe domini sui (Isai. i , 5). 
NoUte esse ^cut equus et mulus, quibus non est in.dlectus. 
Quid enim patiuntur tales? In freno et camo maxUlae 
eorum constringe , qui non appropinquant ad te, Equug 
et muius vis esse, vis non habere sessorem ? Constrin- 
gijtor os tuum et maxillae tuae in freno et camo : ipsum 
os tuum conslringetur, quo jactas ineriia tua, ct taces 
peccata tua. MaxiiUu eorum eorutringe^ qui non appro- 
pinquant ad te humiliando se. 

23. [vers. 10.] lfM//a flagetla peccatoris. Noii est 
mirum si adhibito freno sequuntur flagella. Indonii- 
tum enim animal esse cupiebat, domaiur freno ei 
flagello : atque uiinam perdometur ! Verendain csi 
enim ne nimium resistendo, indomitiim ' rclinqiii 
mereatnr, et irc in suam vngam licentiam, ut dicaiiir 
de illo: ProtUet tanquam ex adipe iniquitas eorum 
(Psat. Lxxii , 7) : sicut de illis, quibus modo suni iin- ' 
punita peccau. Ergo cum flagellalur, corrigaiiir. do- 
metur; quia et isle sic se dixit cdomitum. Equuni 
et mulum sc dixerat, quoniam tncuil : sed unde domi- 
lus est? Flagellis. Conversus sum , inqnii , in anrumna 
mea, dum configeretur spina, Sive flagella dicas , tive 
stimulos dicas, domal Deus jumentuni cui in^idet : 
quia jumento expedit ut insideatur. Non eniin defati- 
galus Deus ambulando pedibus , insidct jumento. Aiit 
vero non plenum myslerii est, quod asellus adductus 
est Domino (Matth. xxi, 7)? Populus mitis et man- 
suetus portans bene Dominum , aselliis est, ci cendii 
in Jerusalem. Diriget enim mites injudicio^ Sicut diclt 
alius psalmus , docebit mansuetos vias suas ( Psal. 
XXIV, 9). Quos mansuetos ? Non erigentes cerviccm 
adversus domitorem suuin, paticntcs flagclla et frc- 
num ; postea sic domiti, ut sine flagello amhulent, ct 
sine freno et camo viam teneant. Si carucris islo ses- 
sore, tu cades, non ille. MuUa fttigella peccatoris : 
sperantem autem in Domino misericordia circumdabU. 
Quomodo est refugium a prcssura ? Quem primo cir- 
cumdat pressura , postea circumdat miscriconlia : 
quoniam misericordiam dabit , qui legem dedii (Psut, 
Lxxxin , 8) ; legem in flagellis , inisericordiani in c«m- 
solationibiis. Sperantem autem in Domino misericonlia 
circumdabit, 

U. [vers. W.] Ergp quid concliidilur? Lwtamita 
in Domino, et exsultate justi. qiii IxHainini iii vohis! 
impii , o superbi , qui la^tainini iii vobis : jain cro- 
denies in eum qui jiistificnl impium , depMietnr fidos 
veslra ad juslitiain (Rom. iv, 5). Lcetamim in Ihmtno, 



> IQ mullis Mss., resislendo domitori. 



m ENARRATIO I.N 

ei exiuUate jmtl Et exsuUate, subaudi , in Domiiif>. 
Quare? Quia jam jusii. Unde jusli? Non mcritis vi;- 
ftris , sed gratia iliius. Unde jnsti? Quia juslilic^tti. 

25. Et gloTinmini omnet rrcti corde, Quid rst , recti 
wde? Non rcsistenles Deo. Intcndai Charitas Yeslra, 
et inlcliigite rectum cor. Brevitor dico, sed tanicn • 
niaxiine commendnndum : Deo auteni gratias , quod 
in riiie est, inhicreat scnsibus vostris. Inter rectum 
cor, ct pravuiii cor hoc interest : quisquis hoino quid- 
quid patitur pr.r.ter voluntatem , afnictiones , mo^ro- 
res, labon^s, humiliationes , nnn tribuit nisi voluntali 
Dei jiista., noh illi dans insipientiam , quod qiiasi 
nesciat qiiid agat, quia taleni flagellat , el talibus par- 
cit ; ipsc cst rectus corde : perversi autem corde siint, 
et pravi et distorli, qui omnia qux patiuntur mala , 
iiiique se pati diciint, dantes illi iniquil:ilem, per 
ciijus voluntatem patiuntur; aut quia non ei audent 
dare iniquitatem, aurerunt ei gabernationem. Quia 
ipsc, inquit, nonpoiest facereiniqiium* iniqunmautem 
est ut ego patiar, et ille non patiatur ; concedo enini ut 
Vim peccator , certc sunt pejorcs qui laitantiir , et ego 
tribnlor : quia ergo hoc iniquum esl, ut eliam pcjore-i 
nie Ixlcntnr, et ego tribuler, qiii aut justiis, aiit ini- 
nus peccator quain illi siim, ct ccrtum est apiid me 
lioc esse injustum , et cerlum est apud me quia Deus 
non facit injustum ; Dcus non gubernat res hiimanas, 
nec ciira cst illi de nohis. Ergo pravi corde, id est 
distorli corde, tres habcnt senlentias. Aut, Non est 
Deus : dixil eiiim slnltus in corde suo, Non est Deus 
(/'la/. XIII, 1). Et fuit dictum de diluvio illo(a): 
nnn defuit jalis doctrina philosophorum, non defue- 
nint qiii diccre.it iion essc Deum , qui gubernat 
ninnia ct coiididitomnia;scdcssc muttos deos vacantes 
sibi pneter mniidum, noncurantes ista. Ergoaut, Non 
est Deiis : lioc dicit iinpins, cui displicet quidquid illi 
Acndit pr.vter voliintntein, et alteri non accidit cni se 
pnr|MMiit * aiit, Iiijustiis Deiis est, cui ista placeiit , et 
qui ha^c facit : ant, Non giiberiiat Deus res humanas, 
nec cura est illi de omiiibus *. In istis tribiis sententiis 
magna im)>ieUis, niit negnre Dciim, aut diccre in- 
jusluni, aul auferre illi giib(;niatioiiein rerum. Qiiare 
\ hoc? Quia distortus est cordc. Rccliis esl Dciis, et 
ideo dislortum cor ' illi non acquicscit. Qnod iii nlio 
ps;iIino cst, Quam bonus Deus Israely reclls corde! Et 
qtiia talem habebat ipse aliqiiando sententiam ', Quo" 
viodo scivit Dens^ aut si est seientia Attissimo? ideo ibi 
Kubjecit : Mei autem pette moti sunt pedes {PsaU lxxii, 
i, it, 2). Qiioniodo distortum ligiium , elsi poiias in 
|iaviinento a^qitali, nun collocatur, non compaginatur, 
iicc adjungitiir, .seinper ngiintur et nuiat ; non qiiia 
iiwqtiale esl iibi pohui-ti, sed quia disiorium est i|iiod 
IKisuisti: iia et cor tuum quamdiu pravum cst ct 
d>isiorliim, noii potest colliniari rectitudini Dei, et non 
IMitost in illo collocaii ul h.XTcat illi, ei (iat ^ Qui 

* >atic.Ms., dehomiidbus. 

* Mss. omiliiini, cor : et jJerique liabent, distorto iUi, 
*sic Mss^. Ai Kdd., alitfuando de se sententinm /n- 

gmens. 
^ Edd., et fua rectimi. Aliesi, recttan, a Mss. 
{n) Mi| r;j, ii 18. 



I>S.\LMLM XXX!. 



271 



adhccret Domino, unus spiritus esl (1 Cor. vi, 47). Ideo 
recii corde gloriandni dixiu Quomodo recti corde glo> 
riantur? Audile gloriatioiiem ipsorum: Non «u/at» 
autem, dicit Apostolus, sed etgloriamur in tribulatiofa' 
bus, Nnm non cst mngnum gloriari in gaudiis, glortari 
in Lelitiis : rcclus corde etiain in tribulalione glorift- 
tur. Et audi qiiomodo gloriatur in tribukitione; quit 
non fruslra quisquam , non supervacue : vide rectual 
cor, Scientes^ inqiiit , quia tribulatio }Hitientiam opmtr 
tur^ patientia autem probationem^ probalio vero spem « 
spes autem non confundit, quia charitas Deidilfusa e$i 
in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui daUu esi 
nobis(Rom.y, 3-5). 

26. Sic est ergo rectiim cor , fratrcs. Cuicumqiie 
aliqiiid accidit, dicat : Dominus dcdit, Dominus aiis- 
lulit. Ecce rectum cor : Sicut Domino placntt, ita 
factum . est : sit nomen Domini benedictum ( J^ 
I, 21). Quis absiulil? quid abstuiit? cui' ab«luiit? 
qiinndo abstulit? Sit nomen Doinini bencdictum. 
Et i!on dixit , Dominus dedit , diabolus abstulit. 
Iniendat ergo Gharitas Vestrn, ne forte dicatis : H.ipc 
mihi diabulus fecit. Prorsus ad Deum Inuin reft^r fla- 
gclluin tiiuin, quia necdiaboliis tibi ali:}uid facit, niti 
ille pcrmitlnt qiii desuper bab«t potestatem , aut ad 
poenani, niit ad discipliiiam : ad poenam impii, nd di- 
sciplinain filii. Flagellai auiein omnein filiuiii qneui 
rccipit (Heb, xii, 6). Nfc te sine flagello speres futn- 
riim, nisi forte.cogitas cxha^redari. FlagcIIat omnem 
filium quem recipit. ilane omncin? Ubi te voiebas 
abscondere? Omneni : et nnlliis cxceplus, niillussine 
flagello cril. Quid? ad omnein? Vis audire qnain 
oniiiem ? Etiam Uniciis sine peccato, non tamen litte 
flngello. Unde ipse Uniciis portans iiifirmitiitein tuaai, 
ct pra^figurans in se persimam tuam , tnnquam c«ipiil 
gestans pcrsonam etiain corporis sui, cuin appropin- 
qnnret passioiii, ex homiiiequem gerebatcontrisiatus 
est, ut te hulificaret ; conlrisiatus e.st, ul le coni>o!a- 
rctur. Poluit enim utique sine tristitia. esse Domiuus, 
ituriisad passionem. Si potuit miles, non potuit im«> 
perntor? Qiiomodo poluit miles? Attende Panlinn ex- 
sultnntein, propinquantcm passioni : Ego autem jmn^ 
i.iquit, iitimolor, et tempus resolutioms tneofinstat, !!•- 
num cerlamen certavi^ cursum consumtnaw, fideiti ser» 
viivi : de ccetero supereslmihi corona juslitia^^ quam mi/rt 
Domitius reddct in illa diejustusjudex, Non sotum aulem 
mihi, sed et omnibus qui dHigunt adventum ejus (II rtni. 
IV, 6-8). Vidcte quemadmodum exsuliat , venturosad 
passionem. Ergo gaudet coroiiandns : conlrislatnr 
coronaturus. Quid Igitur poriabat^ infirniitaiem qiio- 
ruiiidarn, qui veniente iribalaiione vel morle contri- 
sutiitur. Sed vide quomodo eos ducit in directioneni * 
cordis. Ecce tu volebas viverCy non volebas tibi ali- 
quid accidcre; sed Deus aliud voiuit : dij:fi voluntates 
siint ; sed voluntas tua corrigatur ad voluiitatem Dei, 
non voluntas Dei deiorqueatur ad tiiam. Prava cei 
cnim tua, regula est illa : stet regula, nt qnod praium 
est, ad regulam corrigatur. Videte quoroodo lioc do- 

> I lures Mas., dircc/iane. 



975 

CH l>otninus Jesus Christus 

nnfue ad moriem : el, Pater^ ti fieri poUU, tranteat a 

me enlix iste. Ecce osteiidit humanam voluiiuitem. 

Sed vidc rectiim cor : Vernm non quod ego volo , scd 

quod tu vi$, Vatnr {Muttli. x\vi,58, 59).Hoc ergo fnc, 

l^udens in iiis qiiit* til>i nccidiint : et si venerit dies 

fille ultimus, gaude. Aut si subrepit liumanac ciijusdam 

▼oluiilntis fragililas, cilo dirigalur in Deum ; ut sis in 

eis quibus dicitiir, Gloriamini omnes recti corde. 



IN PSAtMCM XXXII 
ENARRATIO 1. 

1. (rm. i.] ExsuUale justi in Domno : esisiiltale 
Jnni, iion iu vohis, noii enim hoc tutiim * est ; sed in 
Domino. Rectos decet taudatio : ipsi laudant Domi- 
nnm, qiii se subdunt Douiino ; aliter enim distorti et 
|ir«vi sunt. 

9. [vers, 2.] Conptemini Domino in cithara : conG- 
temini Domtno, exhibentcs ei corpora vestra hostiam 
?lvam (Hom. iii, \). In psalterio decachordo psallite ei: 
•erviant membra vestra dilectioni Del et prbximi, in 
qnibus tria et s<*pt6m prxcepla servantur. 

3. [vers, 3.] Cantate ei canticum novum : cantale ei 
eanticum gratix lidei. Bene cantate et tn jubilatione : 
bene cantate ei in hciiiia. 

4. [vers. A.] Quoniam rectus est sermo Domint ; 
qnoniam rectus est sermo Domiiii, ad faciendos vos 
qiiod pcr vos fieri non potesiis. Et omnia opera ejus in 
fide : ne qui8'{unm se ineritis operum i>ervenisse ad 
fiflem pulPl, cum in ipsa fide siiit omnia opera quaQ 
iHligit Deus. 

5« [vers. 5.] Diligit mitericwdiam etjudicinm : di* 

* ligit enim mi>ericordiam, qiiam nunc pnerosai ; el 

Jndicium, quo id quod prserogaverit exigit. Misericor- 

dia Domini plena est terra : per orbciii peccala dimit- 

luntur hominibiis iii miscricordia D(miini. 

6. [vers. 6.] Verbo Domini caeli firmati sunt : non 
eniin a scipsis , sed Verbo Domini justi firmati sunt. 
Kt Spiritu oris ejus omnisvirtus eorum : ei saiictu ejus 
Spirilu omiiis fides eorum. 

7. [vers, 7.] Congregans sicut in utrem aquas maris : 
congregat populos srcculi in confessionem mortificati 
peccaii, ne per superi)iain libere defliianl. Ponens in 

^kesauris abyssos : et iu * eis occulla sua servat ad di- 
vilias. 

8. \vers. 8.J Timeat Dominum omnis terra : timcnt 
oinnis peccator, ut peccare desinat. Ab ipso autem 
eammoveantur : nec terroribus hominiim vel cujiis- 
quam creaiurx, sed ab ipso commove:intur omnes qui 
vihabitant orbem. 

9. [vers. 9.J Quoniam ipse dixit, el facta sunt : non 
•nini ea qua: timeant, alius aliqiiis fecit ; scd ipse 
diiit, et facia sunl. Ipte mandavit^ et creala sunt : ipse 
MmUivit Verbo suo, et creata sunt. 

10. [vers. 10.] Domtiiifi diuipat comilia getuium : 
noii cjiis nciiiim, sed sua qu^rentiuro regna. Repro- 



8. AU6USTIN1 EPISCOPI ^ 276 

TrisHi e$t anima mea bat autem cogita^onet populomm : beatiludinem lerre- 
nam concupiscentium. Et reprobat eonsiUa principuin : 
lalibus populis dominari qmcreniium. 

il. [vers. H.] Consilium vero Domini monet in 
mternum : consilium vero Doiiiijti , quo beatuni mui 
facit nisi subdiium sibi, iiianet in xternum. Cogita- 
tiones cordis ejus in sa^cula sceculorum : cogilati<iiies 
sapientisp ejus non sunt mutabiles, sed maneutes in 
saeculum sxeuli. 

42. [vers. 12.] Beata gens cujut est Dominus Deut 
eorum : una gens bcala est, pertinens ad coelestcm 
civitatem, quae sibi Doiniiium nonnisi Dcum siium 
vlegit. Populus qiiem eleqit Dominus in hcsreditalem 
tibi : nequc liacc a seipsa, sed Dei munere elecln est, 
ut possidendo eam , iiicultam et niiseram esse non 
sinat. 

13. \vert. 13.] De ccelo respesit Dominus, vidit 
omnet filios hominum : de anima justa inisericorditer 
vidil Dominus omiies qui in novam vitam renasci vo- 
Junt. 

li. [vers. li.] De prceparato habitaculo tuo : de ha* 
bilaciilo susceplionis human;e, quod prxparavit sibi. 
Hexpexit super omnes qui inhabitant terram * : miseii- 
corditer vidil omnes qui inhabilant carnem, ul prxsit 
illis in regendo cos. 

15. [vers. 15.] Qui finxit singillatim corda eoriim : 
qui cordibus coruin dona propria spiritualilcr irihnit, 
ut nec tolum corpus oculus, nec loium audiius 
(I Cor. XII, 17); sed arnissic, alius aulein sic incor- 
porentur Christo. Qtu intelligit omma opera eorum : 
apud illum inlellecla suni omuia opera eorum. 

16. [vers. 16.] Non salvus fiet rex in multitndine 
virtutis : non salvus fiet qui carnem suam regit, si iii 
8ua virtute roullum praesumpseril. Nee gigas ' salrus 
erit in multitudine virtutis sum : nec quisquis militat 
conlra consuetudinem c<Hicupisceulia5 sua», \cl con- 
tra diabolum et angelos ejus, salvus crit, si sc suai; 
fttriitudini multum commiserit. 

17. [vers. 17.] Mendax eqmit ad salutem : fallilur, 
quisquis putat vel per homines inter hbmines acce- 
plam se salutem adipiscl, vel impelu animosiiatis su.i^ 
defcndi a pernicie. In abundantia autem viriuiis sure 
non erit salvus *. 

18. [rer«. 18.] Ecce ocvli Domini super mctuentet 
eum : ()uia si snlulcm quu^ris, ecce dilectio Doinini 
super timenles ouiii. Sperantes super misericordiam 
ejus : el speranles non in virtule sua, scd «ii niiscri-i 
cordia ejus. 

19. [vers. II).] Ct eruat a morte animas eorum^ et 
atat eos in fame : utdet ris arnnenlum verbi el se:ii- 
pitern.-c verilalis, quod amiserant duin praisumunl in 
viribus suis, et ideo nec Ipsas vires babeni fmne jii- 
stitix. 

20. [rers. 20.] Anima nostra patiens erit Donnno : 
ut aiitem postea taginetur ^cis iiicorruptibilibus, iii- 
terim dum hic est, aiiima nosira pnticns erit Domiiio. 



' lu alii|iiot iAas.^mum. 
^Umteteia, al:s(iuc prje 



* l-ov., cwmcm , f ro vocc terram; disscnlieoUhu* .Mss, 
otEr. 



«iuc praeposlilone, m. 



* In Mss. coiislautiT siTiUitur, (figant. 

• sicEr. et Vss. 'ii.ov., non erit salia. 



277 ENARRATIO IN 

Quoniam adjuior et protector no$ter eu : adjiitor iio- 
ster est, dum conamur ad eum ; cl protector, dum re- 
sislimiis adversario. 

21. [vers, 21.] Quia in ipso loslabitur cor nostrwn : 
non cnim iii iinbis, ubi roagna siiie illo inopia est ; scd 
i:i ipso Ixtabitur cor nosirum. Et in nomine sancto 
ejus speravimus ^ : et idco spcravimus venturos nos 
ad Dcum, quia nobis absentibus per iidem misit. ni)- 
nien suum. 

22. [veis. 22.] Fiat misericordia tua, Domine, super' 
1I0S, sicut speravimus in te : flat misericordia tu:i, Do- 
niiiie, super iios ; spes eiiim non confundit, quia spe- 
raviinus in te. 

ENARRATIO 11. 

SERXO 1. 

De prima parte Psalmi. 

i, [vers. i.j Psalmus iste admoncl nos cxsultare 
in D«Miiiiio. Inscribitur autem, Ipsi David. Qiii crgo 
pertinent ad s:icralissimiim semen David, audiant vo- 
cero suam, et dicant vocem suam, et exsullent in Do- 
niinn. Sic aiitem inCipit : ExsuUate justi in Cfonnno. 
Iiijusli exsultent in srncuio : finilo sspculo, nnilur ei- 
sulialio iiijustorum. Exsultent aiitcm jusii in Do- 
nuiio ; qnia permanente Domino« permanebit justorum 
exsuliatio. Exsuliare autem in Domino ita convenit, 
III landemiis illum qui solus non habet qiiod nobis dis- 
pIiC(t;U , et nemo tam multa b.nbet qu:e iiindel bus 
ili^pliccnl. Et breve prscepiuin est : Ulc placei Deo, 
ciii plncet Deus. Nec leve putetis boc, carissimi. Vi- 
delis ciiim qiiam mnlii disputent conira Deum^ quam 
miiliis displiceant opera ejus. Ciim enim facere volu- 
erii contra vulnntaiem bominum, quia Dominusest, 
ct iiovit quid facial, ncc tam attendit iiostram voliin- 
u-item qiiam utilitatem ; illi qui malunt suam volunia- 
tcni inipteri quaro Dei , volunt ad suam voluntalem 
flectere Dcum, non suam corrigere ad Deiim. Talibus 
hnminibiis infidelibus, impiis, iniqiiis, quod piget di- 
C(*re, scd tamen dicam, nostis enini quam verum di- 
cain, facilius placet panloniimus (a) quam Deiis. 

2. Proplcrcacum dixissct, ExsuUatejiuti in Domino; 
quia cxsultare in illo nisi laudando *non possumus, 
cuiu aiitem laudamus, cui lanto magis placemus quan- 
to niagis ipse nobis placucrit ; Rectos , inquil , decet 
luudatio- Qui sunt recti ? Qui dirigiint cor sccundum 
voluntatem Dei ; et si eos perlurbat iiumana fragilitas, 
divina consolatur aiquilas : qiiainvis enim corde m(V*- 
lali privatim aliqnid velint , quod su.-e interim caussc 
vel nc^otio , vcl prxscnti neccssitati convcniai ; ubi 
intellexcriiit et cognoverint aliiid Deuni vcllc , pne- 
ponunt voliinlateni melioris voluntati siia*. ei voliin- 
lalein omnipotentis voluntati innrini, ct voluniatem 
Dci voluntati hoininis. Quaiitum ciiim Deus distat ab 
lioinine , taiitnm voluntar Dci a volunlate bominis. 
Uiidc gerens hoininem Christus , et regulam nobis 
proponens , docens nos vivere , et pnestans nobis vi- 
vore , osleiidii bouiinis qnamdam privatam voluiiui* 

* sic v.ss. M Fild. bocpt i»n>ximo loco, sperabimu.s. 
{a) I (mio.}dinijiif viiic Kiiar. l^bal. xxx, serw. 3, n. 1 1. 



P'VLMUM xxin. 



27^ 



lein, in qua siiam ngiiravit et nostram, quia capiit 
riosiniin csl, et ad eum,.situl iiostis, tanqnam roeni* 
br.i uii(|ue pcrlinemus : Pater^ inquil, si fien potest , 
transeai a me culix iste, Hajc humana volunias crat, 
proprium arnjuid el tanquam privaium volens. Sed 
quia n^cium corde voluit esse hominem , u£ quidquid 
in illo aliqiiantum curvum esset, ad illum dirigcrel 
qiii seinper est rcclus; Verum nonquod ego volo, ;ni, 
sed quod /M, Pater(Malth. xxvi, 3i)). Sed (|nid possi*! 
mali velle Christiis? Quid poslremo aliud posset vdle, 
quam Patcr? Quoriim uiia est diviniias , non poicsl 
es>e dispar voluntas. Scd ex persona hominis tniiis- 
fignrans in se suos, quos in se tian.sn^^uravii , cum ail, 
Esumi, el dedisiis milii mnnducnre (id. xxv, 35) ; quos 
i.i se iransrignravit, cum furenti el sanctos perseiineuti 
Siulo clainavit desiiper, qucm nenio tangeb.U, Sauie, 
Sfiule, quid me persequeris (Act. ix, 4)? ostcndit quani- 
dain hominis propriam volunlaiem ; osicndit le , cl 
corrcxit le. Ecce vidc, inquit, te in me ; quia poles 
aliquid proprium velle, ul aliud Dciis vclit , eoncedi- 
lur hoc humanae fragililali, concedilur humanai inlir- 
niii.ili : aliquid proprium velle, difficile est ut non tibi 
contingai : sed statini ^ogita qni sit supra le ; illiim 
snpra te , te infra illum ; illum creatorem ', le crealu- 
ram; iHumdomiuum, teservuin;ilInmomnipoteiileiii, 
te infif iniim , corrigens te , subjungciisque voluutati 
ejus, ac dicens, Verum non quod ego volo, sed quod tu 
vis, Pater : quomodo disjunctiis es a Deo, qui jam hoc 
vis quod Deus ? Eris ergo rectus, et te decebil laiida- 
tio; qiioniam rectos decet laudatio. 

3. Si aiilem curvus fucris, laudas Dcum qnaiido tibi 
bene csi, blaspliemas quando tibi male est : qiioil 
quidem n:ale si jusium est, non est niale; justum csi 
autcm, quoniam ab illo fit qui injiislo facerc iiihil po- 
test : el eris insulsus pner in doino patris, amans pa- 
trem si tibi blandiatur, ct odio habens qiiniido le fla- 
gellat; quasi non cl blandicns el nagellaiis liaircditaicm 
parct. Yide aulcni qiienuidinodniu deceat rectos lau- 
dalio , audi voccni lecli laiidaiuis ex alio psalmo : 
Benedicam Dominum in omni tcmpore, semper laus ejus 
in ore meo ( PsaL xxxiii ,2). Quod esl , im omni tetn-^ 
pore; lioc csl, semper : et quod esl, benedicam; hoc 
csi , laus ejus in ore meo. Omni tempore et seui|)er , 
sive in prospcris sive in adversis. Nain si iii pro>pcris 
et non in adversis, quoniodo omni tcmpore, quoiiK.dti 
sempcr? et audivinius multas multorum talcs voccs: 
qiiando illis provenit aiiqua felicitas, exsultiiit , gaii- 
dept , caniant Dco, laudant Deum ; non sunt impro< 
bandl, imo gaudendum est illis, quia mulli nec tunc. 
Sed isti qui jam Deqm laudare ex prospcritatis parte 
coeperunt, docendi suiit patrein agnosceteet flagellan» 
tem , nec murnuirare adversus corrigentis manum ; ne 
semper pravi remanenies exhairedari niereantiir, ut 
facti jam recli, (quid est recti? Ut nihil illis displiceai 
quod fecerit Deus.) possiiit et in adversis Deum iauda- 
rc, et dicere : Dominus dedit, Dominus abstulit ; sicut 
Domino placuit, ita factnm est : sit nomen Domini 
hcncdictum (Job i, 21). Talcs rectos dccct laudatio». 
noi) primo laudaluros, ct postca viluiieraiuios. 



270 



S. AUGUSTINI EPISCOPI 



280 



4. l>go jiisli recii, exsullale m Domiuo : (|ui:i vos 
«lecct laud:itio. Nemo dicat : Quis ego justus , ant 
i)uaiido ego * justus ? Nolitc vos abjicere et despcrare 
do vQbis. Iloinines cstis, nd imaginem Dei facli estis : 
f|ui vos homines fccit, pro vobis cl homo factus cst : 
ut mulli filii ad h:rreditalcm sempiternam adopiarc- 
luini, sangnis Unici pro vobis cffusus c>t. Si vos vobis 
lerrena fragiiilate viluisiis , cx pretio vesiro vos ap- 
pendite : (piid manducctis, quid bibatis, quo subscri- 
liatis Amen * , digne cogiiaie. Niimquid lioc vos mo- 
iienius, ut siipcrbi silis, et vobis aliqaam perfeciidncm 
audeaiis arrogare? Sed iion ilenim ab omni jusUiia 
vos putarc delietis exulcs fieri. Nolo eiiim vos intcrro- 
garc de jusiiiia vcstra ; forlassis enim neino vestrum 
inihi audeat respondere , Justus sum : sed iiitcrrogo 
vos de (ide ve.<lra. Sicut ne|iio ve.strum audct diccre, 
Justus siim ; sic iieino audet dicere, Fi^elis noii sum. 
Nonduin qu;cro quid vivas , scd qnnDro quid crcdas. 
Ri^sponsiirus es crcdere te in Christum. Non aiidistl 
Apostolum : Justus ex fide vivit (Rom. i, 17 ) ? Fides 
tua, Juslilia tua : qtiia utiqiie si credis, cavcs ; si au- 
fem cavcs, conaris ; et conalum tuum novit D(Mh , ct 
▼oluntalcm tiiam fnspicit , et luctam com came con- 
sideral, et horiatur ut pugncs , et adjuvat ut vincas, 
et qcrtantem exspecUit * , et dericientem 8ul)Ievat , et 
vincentem coronat. Ergo, ExsuUate ju$^ti in Domino : 
lioc dixerim, ExsuUatc fidclcs in Domino, quia justus 
ex fide vivit. Rectos decet laudatio. Discile gralias 
agere Deo et in prospcritatibu.<, et in tribulaiionibus* 
Discite habere in cordc qiiod habet omnis homo in 
lingua : Quod vult Deus. Ipsa lingua popularis , ple- 
riimque est doctrjna s:ihiUiris. Quis non quotidie di- 
eit : Quod vult Deus lioc agai ? Et rcclus crit ^ intcr 
eos qiii exsultaiit in Domino, et quos decet laudatio : 
qiialcs allnquitur conseqncnter Psalmiis , et dicit : 
Confilemini Domino in citharn^ in psalterio decem chor- 
darum psallite ei, Hoc cnim eiiam modo cantahamus, 
lioc ore cimsono exprimcntcs , corda vesira ' doce- 
hamiis. 

5. [vers, ^«.] Nonne id egtt instilutio in iiomine 
Christi Vigiliaruin istarum (a), ttt ex isio loco citha- 
rx pellercnlur ? Et ecce ips.c jubenlur sonarc : Con- 
filemini, inquit, Domino in cithara , in psalleiio decem 
chordarum psallite ei, Ncmo convcrtat cor ad org.ina 
thealrica. Quod ei jubetur , in sc habet , sicut nlihi 
dicilur : In me sunt,Deui^vola, qua^ reddam laudis tibi 
(Psal, LV , iS). Mcmincrunt qui pridem alfucnint , 

* Ita Mss. At Edd.: Qtits ergo justus , aut quando ero 

^HStUS. 

* Fdd. , mlfscribammi tamen. Nonniilli cx vss., mb- 
serib(,tts tantum : sed ex iis magnu |iars« snbsciibaiis 
tanen. 

* Fdd., irtspectat. Mss.vero, exspectat : qu.HleodiMnsensu 
pttsim.al) Augustino usnr|>atur, pro observat. 

* Aliquot Mss.: uocagat, et rectus cst : d eni iuter cos, 
etc. 

< Pleriquc Ibis., nostra : fortc non minus bt^ne cutn 
haccc verl)orurh interpunctione : hoc , orc cofisono expyi- 
mentes corda nostra, docebamus. 

(a) noiisule sermonem 311, cap. 5, uhi haec ipsa rcs lii- 
ctdeniiusrclertpr; eo(]ue ex loco, uli et ex proxiim^ siih- 
((Hjjuenti Rnarratione n. 9 iiUelliges lios de xxxn psalino 
tradatus liabiios fuisso ib ecclcsia ubi ry|triai)i tmiriyhs 
sori'Ub jacebni. 



quando quid intersit inter psalteriiim et cilharam (a), 
sicut potuimus, sermone discrevTmtis , etad iiHellec- 
tumomniumperducere interim conati sumus : quantuin 
autem effecerimus , viderint qui audieriint. Et iiuhg 
non importune repetimus , ut in isla diversitate diio- 
rum inslrumentorum musicorum, diversitatem facto- 
rum humanonim inveniamus , significatam per harc , 
implendam atitem per vitam nosiram. Githara * ligntiiii 
iliud concavum tanquam tympanum pendente tostj- 
dine, cui ligno chordnc innitunlur, ut tactsc resonent : 
non plectrum dico quo languntur , sed lignum illtid 
dixi concavum cul superjaccnt , cui quodammodo in- 
cumbunt, ut ex illo cnm tanguntur tremefactae, et et 
illa concavitate sonum concipientes , mngis canor.i^ 
reddanlur : hoc ei^o lignum cilhara in iRferiore parte 
habet,'psalteriuiii in superiore. Ilajc csi disiinciio. 
Jubemur aiiK^m modoconfiteri in cithara , cl psallcre in 
pdalterio dccem chordarum. Non dixit iii cithara de- 
ceni chordarnrt), nequc in hoc psalmo, ncquc, si non 
fidlor, alicubi. Legant. et eonsiderent melius et oii«»- 
sius lllii nostri Lcciores : lamen quantuin niilii videor 
meminisse, multis locis invcnimus psaltcrium deceni 
chordarum, citharam decein chordarum niis(|uam nii- 
hi lectum occurrit. Memenlote ciiharam ex infcriorc 
parte habere quo sonal, psalterium ex siiponoi-c. Kx 
liifcriore vita, id esl terrena, habemus proHperiiatrm 
et adversitatem , unde Deum laudemiis * iii titro>|ue , 
ut seinper sit iaus ejiis in ore nostro, et bcnedicainns 
Dominum in omni tempore {Psal. xxxiii, 2). Esi cnini 
qnxdam terrena prosperitas, est quxdam terrcna ail- 
versilas : ex utroqne laudandus est Dens, ut cithari- 
zemus. QiiiB esl terrena prosperitas? Cum sani sumns 
serunduni cariiem, cum abundant oninia qnibiis vivi- 
mus , cum incolnmitas nostra servalnr , cum frnciiis 
large proveniunt , cum solem sutim oriri facil siiptT 
bonos et malos, ct pluii super jostos et injuslos (Maith. 
v, 45). Ha?c omnia ad vitam te/Venam valent. Qiiisquis 
mde non laudat Deum, ingratus est. Numquid (inia ler- 
xena, ideo noh Dei siint? Aut ideo aller ea dare cogi* 
tandus esi, (fuia danitir et malis ? Multiplex est ciiiin 
fnisericordia Dci, patlens cst, longanimis. Inde majjis 
significat quid servet l>onis, cmn ostenditquanta doiiei 
el malis. Adversilatcsautcm, ex inferioreutiquc parle, 
de fragiliiate generis humani, in dolorihus, iii languo- 
rihus, in pressuris , lA Iribulationibus , in tcnlationi- 
bus. Ubique laudei Deum qui citharizal. Non allcndal 
qnia inferiora stint, scd qtiia ct rogi et gnbeniari non 
possunt, nisi ab illa Sapicntia, qiia! aitiitgii a riiic 
usqtie ad (incm rorliler, et disponit omnia suaviter 
(Sap, vm, 1). Non enim ca»lestia rcgil , et terrena 
deserit : aul non illi dicitur , Quo abibo a spiriiu luo , 
et a facie tua quo fugiam ? Si ascendcro in coslum , tn 
ibi es; si descendero in infernum, ades (Psial. cxxxviii , 
7, 8)? Ubi ergo deest (|oi nusr|uain non esl? Ergo con- 

* Edd.: ritharaesi lignum. Ex{Uiige, est : quia sensuiQ 
iolUt^ nec habetur in Mss. 

« rleri(jue Mss.i Ex inferiore vita , ex isla tena kabemns 
unde nemn taudemns^ et in utroqne, ut semper^ ctc. 

(a) isalterii et citbarx discriiiieii. \ id. Eiiaj-. in Tk;,) 
3UJI, ctrsal.LXX, senn. 11, n. II. 



£85 8, 

r:i(es , iil siril fonnojii fallaccs ; nos in his rebus in 
quilni> iilacernus sapientitB Dei, debernris curare irri- 
soros iujrrsios, non habeiiics ocnlos unde vidoant 
ijuo.iain:imris?ll:i*ccoj;iiantesrecii cnrde, Cow/i/e- 
whi Doiuino in cithara , in psaUerio dccem cliordarum 
pauUUe ei, 

8. [ver$. 3, J Cantate ei canticum novum. Fxiiilc 
vftinslaiem : nostis canlicum novum. Novns liomo, 
Novnm Teslamcnlum , iiovnm canticum. Non periinel 
novum canticnm ad horhines veieres : non illud di- 
sciirit nisi homines novi , renovati per graiiam ex ve- 
irisiaie, cl pertinentcs jam ad TesUmeutum novum, 
qiiod est regniirn cnelor un. Ei srrspirat omnis amor 
n^su^r , et canlat canlicum novum. Cantel canlicum 
novuin,non lingua, sed vit:i. Cantate « canticum no- 
vnm:bene cantateei. QuaTit unusquisque qnoinodo 
cantet Deo. Canta illi, sed noli male. Non vult of- 
fendi aiires suas. Bene canta , frater. Si alicui hono 
anditori musico, quando tibi dicitur , (ianta ut pla- 
reas ei, sine aliqua inslructione musicae artis canlare 
ircpidas ' . ne displiceas artifici ; quia quod in te im- 
Hcriius non agnoscit , arlifex reprehendil : quis offe- 
ral» : Deo bene canlare,sic judicanli de cantore. sic 
exarninanii oinnia, sic aiidienli? Quando potes affcrre 
laiu elegans arlincium cant.'\ndi , ul lam perfectis au- 
ribiis in nullo displiceas? Ecce veluti modum canlandi 
dni tibi : noli qusercre verba , quasi explicare pfjssis 
unde Deu» dclectatur. In jubilatione canc : lioc est 
eniin beiie canerc Deo , in jubilalionc canlare. Qnid 
csi in jubilalione canere? Inlelligere, verbis cxplirare 
non posse qnod caniiur corde • . Etenim illi qui can- 
iant,sive in messe, sive in vinea, sive iu aliquo 
opere fervenli, cum coeperint in verbis canlicorum 
cxsuUare lactilia , veluii impleii lanta l«titia , ut eaiil 
vorbrs explicare non possinl , avertunt se a syllabis 
verbnrum , el eunl in sonum jubilaliouis. Jubiluin * 
soims quidam esl signihcans cor parlurire quod dicere 
non polesl. Et quem decet ista jubilalio, nisi incffa- 
bilcm Deum? Ineffabilis enim est , quem fari non po- 
tes : ei si eum fari non potes , et tacere non dcbes , 
(|iiid restal nisi ut jubiles ; ul gaudeal cor sine verbis, 
et immensa latiludo gaudiorum metas non habeat syl- 
hibarum ? Bene cantate eiin jubilatione. 

9. [ver8, 4.] Quoniam rectut est sermo Domiui, et 
omnia opcra ejus in fide. In quo etiam displicet non 
rcctis, rectus esl ille. El omnia opera eju$ in fide. Tua 
sint opera ih fide, quia justus ex fide vivit (Rom. i, 
17), et fides per dileclionem operatur (CaL v, 6) : tua 
sint opera in fide, quia in Deum credendo ftdelis effi- 
ceris. Opera Dei quomodo possunl esse in fide, quasi 
et Deus ex fide vival? Invenimus et Deum fidelem. el 
boc non verbis nostrij» dicilur, Aposlolum audi : Fido' 



1 Sic alfquot Mss. Alii, $i m atiquam instructionm nttut- 
c(t', eto. Edd. vero - st vu aliqua nulructwtte vmicas artis 
caniare, trevidais ne, ctc 

* in |>ieriKiuo Mss., a/ferat Deo. 

s Edd., quod canitur ore Deo. M Mss. aliqui, quod cmU' 
tur Deot praeiermissa voce, ore. Alii aulein, quod canitur 
ore^ vel, q^iod camtur corde. non addito, Deo. Nonaulli 
eliam loco verbi, explicare, babent, explicari. 

^ \'oi Jubitian, abest ab ouuiibus ^. 



AUGUSTINI EPISCOPl 334 

/f«, inqiiit, Deus qui vo$ non permiltat tentari supra 
quam potestis ferre. $ed faciat cum tentatione ctiam cxi- 
/wm. nt possilis sustinere (I Cor. x, 13). Audistis dite- 
lem Deum, audile ct alibi : Si tolerabimus, el conre- 
gnabimus; $i negaverimu$ , et ipse nos negabit ; si nnn 
credimus, ille fidelis permauet, negare semetipsum non 
poiest ( II Tim. 11, i% 13 ). Habemus ergo el fidcl«Mn 
Dcnm : drstinguamus potins fidelem Deum a fidtli h .. 
niiiie. Fidclis homo est credens promitCeiiii D.!o; ft- 
delis Deus est exliibens quod promisil Immini. Tcnea- 
miis fidelissimum debitorem, quia lenemns miscrl- 
cordissimiim promissorem. Neqne eiiim aliqnid ei 
mulunin commodavimus . ul debitorem teneamud; 
ciim ab illo habeamiis quidquid illi offeriraus, et cx 
illo sit qnidqnld boni snmus. Omnia bona » quibris 
garidenius, ab illo sunt. Quis enim cognovit sensum 
Domini, aut qnis consiliariiis ejiis fuit; aut quis prior 
dedit ei, cl retribiielur illi? Qu.miara ex ipso, et per 
ipsum, ct in ipso sunt omnia (Rom. xr, 3i-36). Ergo 
non ei aliquid dedimus; ct lenemus debiiorem. Unde 
debilorem?Quiapromissor esl. Non dicimus Dco. Do- 
mine, redde quod accepisti ; sed, Redde qnod pioiui- 
sisii. Quoniam rectus est $ermo Domini. Quid esl, re- 
ctu$ e$l $ermo Domini? Non le fallit, tu eiim iioltf;.!- 
lere : imo tu le noli fallcre. Quis enim fallit omnia 
scientem ? Sed mentiia est iiiiquitas sibi ( Psal xxvi, 
12 ). Quoniam rectus esl sermoDomini, et omnia opera 
eju$ in fide, 

10. [vers. 5.] Diligit misericordiam et judicinm Fac 
ista, quia facit. Intendile ipsam misericordiam i-l jti- 
diciuin. Misericordiae tempus modo esi. judicii tempus 
post erit Undeest misericordi:c lempus? Vocat niodo 
aversos, donat peccala conversis : paliens eit sii fer 
peccalores, donec convertantur : <iuandocumque coiv- 
versi fuerint, praeterila obliviscitur, futura promittil : 
hortatur pigros, consolalur afQiclos. docet sindiosns, 
adjuvat dimicantes : neminem deserit laboranieui cl 
exclamantem " ad se : donai unde sibi sacrificotur, 
ipse tribuit uiide placetur. Magnum misericordia» lem- 
pus non Iranseat, fralres, non nos transeal. Veniiinim 
esl judiciurn : erit el tunc poRnilentia, sed jam infni- 
ciuosa. Dicent intra se pmnitcntiam agentes, et pra^an- 
gustia spiritus gementes, cerle ista scripia sunt in lilno 
Sapienliae, Quid nobis profuit snperbia, et diviiiirum 
jactantia quid coutnlit nobis? Transierunt omnin tan^ 
quam umbra (Sap. v, 3, 8. O^. M(.do dicamus, Trai:s- 
eunt omnia tanriuam umbra. Modo fructiiose dica- 
miis, Transcunt : nc inncdicamusinfnicluose. Trans- 
imiiit. Ibc est cigo teinpus misericordiap, rrii rt 
judicii. 

H. Ne puletis aiitem, fratrcs, quia i>la a se |>ossiini 
in Deo aliquo modo separari. Vidcnlnr cnini .>ibi ali- 
quando coiitraria, ut qui niiscricors csl, noii servet 
judicium; et qui judicii leiiax esl, obliviscaliir mise- 
ricordiam. Omnipolens est Deus, nec in niisericordia 
amitlit judicium, nec in judicio misericordiain. Mi^e- 



' Omucs proiHJ ^tss. , dona. 
* \ auc. Ms., et itUiiantem ad $e. 



SSf ENARKATIO LN 

rciur enim, consider^t jinagjnem suam, fragililalem 
uosiram, errorera nostrum, cxcilalem nosiram, el 
Tocat : et conversis ad 8e donai peccaia, non convcr- 
h\s nou donat. Misericors esl injuslis? Num(|uid et *■ 
judiduai auiisit, aul non debiiil judicirc inlcr conver- 
sos et noii converso5? An vobis jusiuni videtur, ut 
C(»nversus et non coaversus aqualiler liabeanlur ; ut 
eo luodo sascipialiir confitcns el inenlicns, liumilis ct 
lupcrbiis? Ergo liabet et judiciuiii iii ipsa niihcricor- 
dia. Ituisus iii illo judicio habebit et niisericordiam, 
in eos ufi(|ue quibtis dicturus est : Esurivi, el dediuis 
miki manducure ( Matth. xxv, 35 ). Cieniro dicilur in 
qiuidam Cpisioia aposlolica : Judicium enim sine mi- 
serieordia illi qui non fecii misericordiam ( Jacobi ii, 
iS). Bealit iiiquii, misericordes, quoniam ipsorum mi- 
terebitur {Mauh, v, 7). Crgo in illo judicio eril el nii- 
sertcordia, sed non sine jiidicio. Si enim non in quem- 
lilH-t, sed in eum erit inisericordia, qui pra:rogavit 
niisericordiam ; el ipsa^ niisericordia jusia erit, quia 
cotifusa non erit. Misericordia est cerie ut dimitlan- 
tiir |»eicata, misericordia cst ul iribualur vita xtcriia : 
vidc ibi judicium, Dimitcite, et dimittetur vobis ; date, 
ti dubUur vobis {Luc, \u 37, 38). Cerle, dabitur vobiSf 
et dimittetwr roMs, miscricordia est. Si inde recessis- 
sel judiciuin ', non dicerei : In qua mensuro . nienu 
fttiTfVif, m ea remetielur vobis (Matth. vii, 2). 

\*i. Audisti quemadmodum exkibeal Deus miseri- 
cordiani ct judicium ; exbibc et lu misericordiam et 
jiidiciiim. An forte ad Deutn pertinent ista, ad homi- 
nem non pertinent? Si ad hominem non perlinerent, 
s<in diccret Dominus Pharisxls : Reliquistis graviora 
Legis , misericordiam et judiciuiii ( Id, xxiii, 23 ). 
£rgo pertinent ad le misericordia et judicitim. Ne 
piiles quod ad te misericordia pertineat , judiciurn 
auiem non ad le pertiueat. Aliquando audis causam 
inter duos, quoriim duortim unus esl dives, et alius 
pauper ; el contingit ut pauper habeat causam ma- 
bni, dtves aiitem bonam : jain si tu non es erudilus 
iii regim Dei, videris tibi bene facere, si quasi paupe- 
rrm niiscratus, abscondas et coutegas iniquitatem 
illios, et velis cum jusiidcare, ut quasi causain bonam 
liabere vidcaiur : et si reprchensus fueris quod male 
judicasti, qiiasi de misericordia respondes : Novi, et 
ego scio ; sed pauper eral, misericordia ei debebatur. 
Qu<»modo teniiisli misericordiam, et perdidisli judi- 
ciuni ? Ct qiiouiodo, inquis, si teiierem judicium, iion 
amitterem niisericordiani ? Prouuiuiareiu atlversiis 
paupercin, qui unde redderct iioii habercl ; aiit si lia- 
bcrel, cum reddidissetunde postea viverel noii inve- 
niret? Ait libi Deus luus : Ne accipias personam pau- 
peris in judicio (Exod. xxin, 5). Cx'leriim facile est ut 
idmoneamur personam diviiis non accipere ; hoc 
oinuis bonio videl, atque uiinaiu sic omnis homo fa- 
errct ! illud est ubi falliiur, veliili qui vult placere 
D*H), si personam pauperis in judicio accipiat, et dicat 

^ * Ita plerique Mss. Alii vero pauciores: Misericors esl in 
lUos 1 sumqnid aut judicium. Ai Edd.: Misericors est et lu- 
Una. yunufiiid autem judicinm. 

« Edd., sf inde rccessisset ajudicio. Mss., recessisset judi- 
ciwn 



PSALMUM XXXII. 286 

Deo : Favi paupori. luio tcneres uiruniqiK*, et in'seri» 
cordi.im et judicium. Primo, qualeni inisericoiJiain 
fecisti in euin, ciijus iniquilaii favisii? Ccce sacccllo 
pepercisli, cor pcrciissisli : paupir isle iiiiqiius reniaii- 
sit; el lanto iui.juior, quaiito tc qjiasi hoiiiinciu ju- 
slnm favere vidit iniqiiitali sua?. A tc recessil injiiste 
adjulus, Dco reniansil * juslc dainnandus. QuakMii nii- 
sericordiam pra;buisli ei, quem injustum fecisti? Vxvm 
crudelior invcniris qiiani niiscr:c<»rdior. Quid eigo, 
iiiquis, faccrcni ? Judicares prinio secuialuin caiisaiiv, 
argueres p.iiipctcin, flectercs divitcin. Alius <»si judi- 
caudi, alius pclciidi locus. Qiiando l«) ille dives vide- 
ret lcnuisse juslitiam. nou erexisse iiii(|ui pauperis 
cervicem, sed pro merito peccati sui objurgasse le 
juste,,noniie flecterelur ille ad misericordiam petente 
le, qui lactus reddilus erat judicante le?Quamvls 
ergo, fratres, Psalnii plura restent, consulendum esl 
tamcn viribus et aniinx et corporis propter varieia- 
tcm audieniium : qiiia et ciim rellciinur ' ex eodein 
trilico velut multi sapores nobis fiunt, ad detergenda 
faslidia : hxc vobis sufficiant. 

SERUO II. 

De altera parte Psalmi, 

i, Et in annuntiando et in aiidiendo v^^rbo verila- 
tis, labor est. Quem laborem, fralres, anquo aiiimo 
toleramus, si sentenliae dominicac ct C(uidilionis no- 
strae meminerimus. Ab ipso enim nostri generis exor- 
dio audivit homo, non ab homine fallace, neca diabolo 
seductore, sed ab ipsa veritate ex ore />ei, In sudore 
fmitus tui edes panem tuum (Genes. iii, 19). Proinde si 
panis noster est verbum Dei, sudemus in audiendo, 
ne moriamur in jejunando. Psalmi liiijus primarum 
parlium paiici versus Vigiliaruin ntiper actarum (a) 
solemnilate tractati sunt : quod restat audiamiis. 

2- [vers. 5, 6.] Iliuc autem incipit parsqum reslat, 
quod modo cantavimus. Misericordia Domini plena est 
terra. Verbo Domini cali firmati sunt, Idipsum esl 
cnim, Sermone Doinini cocli solidati suut. Dixcrat 
superius, Bene cnnite ei in jubilatione, id est, ineflabi-* 
liter caiiite : Quoniam rectus est sermo Domini, et 
omnia opera ejus in fide. Niliil promitlil et non red- 
dii : fidelis ille factus est debitor, esto tu avarus e\- 
fclor. Deinde com dixisset, Omnia opera ejus in fide ; 
adjiinxit quare : Diligit misericordiam et judicium. 
Qiii ergo misericordiam diligit, iniseretur. Qui aut<>iii 
inisereiiir, potest promitlere el non darc, qui • possel 
dare etiamsi non promilterei? Crgo quia diligii nil- 
sericordiam, 0|K>rtet ut cxliibeal quod promiltil : et 
quia diligit judicium, oporlet ul exigat quod dcdii. 
Unde ipse Dominus dicit cuidam servo : Dares tu pe- 
euniam meam, et ego veniens cum usuris exigerem (Luc. 

* Sic Mss. Edd. vcro : j4 U remansit ittjusU adjutiu, a 
Deo recessu juste damnandus. 

« Plures Mss., iwopter varietatem mtdiendi, qua refici' 
mur, cum ex eodem triUco, elc. Praeterea sermoaem fluiunl 
adilita clausula, conversi ad Dondnum. 

* £dd. Er. et lov.: QuimUem nmeretwr^nonpotesi promih 
tere et non dare ; quia posset dare etiamU wvi vromUtcret 
Nus hic sequimur Uss. 

(fi) lu ccclesia s. qfpriani. 



S. AOGUSTINI F.PISCOPI 



m 



%\\, 23). Qimd Itlco nioiiemus, ul sciamus quod modo 
aiKlivimus. Ipse ciiim dicil alio loco in Evangelio : 
Rio non jnfiico quemquam : tetmo quem locutut xum 
eii, ipsejudicabU eos in novtssimo die {Joan. viii, 15; 
XII, 48). Ncc se cxcuset, qui audire non vull nc quasi * 
bii qiiod al) illo exi^alur* Idipsum enim exigilur, quia 
noluit accipere cum darelur. Aliud esl enim non 
posse accipcre, aliud nolle : illic excusalio necessiU- 
tis est, hic realus voluniaiis. Ergo, omnia opera eju$ 
in pde : diltgit misericordiam et judicium. Accipite mi- 
sericordiam , el llmeic jiidicium ; ne ille cum veneril 
\\{ exi^^al nos, sic nos exigat ut inanes dimittat. Exigil 
cnini ralioncm ; reddita ralione, donat aBlernilaiem. 
Accipitc ergo misericordiam, fratres, accipiamus om- 
iies. Nemo nostrum in accipiendo dormiat, ne ad 
reddeiiduro maie * excitetur. Accipite misericordiam : 
sic ad nos clamat Deus , lanquam si tempore famis 
dicerclur, Accipite frumentum. Quod cum audires 
icmpore famis, profecto ipso stimulo necessitatis con- 
ciius curreres , versans tc bac atque illac, quxrcres 
iinde accipercs quod dictum est, Accipite. Et cum iiive- 
nires ', qiiando te teneres? quam moram iiitcrpone- 
ros? Sic el nunc diclum est, Accipitc misericordiam. 
DUigil enim misericordiam et judicium.Cum acceperis, 
beiie iitere; ut bonam raiioncm redd:is, ctim jitdi- 
ciiim vencrit ejus qui tibi modo prxrogat in itfla <anie 
misericordiam. 

3. [vers. 5.] Nolo ergo milii dicas, Unde accipio ? 
quo eo? Rccordare qiiod cnntasli, Misericordia Do- 
mini plena est terra. Ubi jam non Evaiigciitiin prxdi- 
catur? ubi sermo Domini tacet?ubi salus cessnt? 
Opus est ut velis accipere : plena suiit horrea. Hiec 
ipsa plcnitudo et abundantia iion le venientem ex- 
epeclaverunt, sed ad dormientcm ipsa venerunt. Non 
dicium est, Surgant gcnles, et eant ad unum locum : 
sed annuntiaia sunt ista gentibus ubi erant, ut adim» 
plereturexinde propheiia dicens : Adorabit eum unus- 
qnisque de loco sm (Soph, ii, ii). 

4. [vers. 6.] Misericordia Domini plena eM terra, 
Quid coeii? Aiidi (|uid ca^li. Non enim indigent mise- 
ricordia, ubi nulla esi iniscria. In terra abnndat ho- 
niiiiis iniseria, superabundat Domini misericordia : 
iniscria hominis plenn est tcrra, et misericordia Do- 
niini plena est terra. CcBliergo, ubi nulla est miseria, 
mimquid quia non indigcnt misericordia, non iiidigent 
Doniino ? Omnia indigent Domiiio, et misera et feiicia. 
Siiic illo miser non sublevatur, sine illo felix non 
regiliir ^. Ergo, ne fortc de coelis qu.Treres, cum au- 
dircs, Misericordia Donuni ple7:a est terra, audi quia 
Doiniiio etcoeli indigent ; Sermone Domini coeli solidati 
$unt. Nam non a se sibi solidamentum fuerunt, nec 
ipsi cosli firmitatcm sibi propriam prxstiterunt. V&bo 
Domini cceli firmati sunt^ et Spiriin oris ejus omnis trir- 
tus eortm, Non babuerunt aliquid ex se, et tanquam 
ftupplementum a Domino percepcruiit. Sjnritu ciiim 

* in Edd., ne quasi non sit. Abest panicula, non, a Mss. 
^ Kr. et ix)v., maium. At aui. et &lss., nuUe, 



' tM, : Et cttm venires. At plures liss., inverures. 
^ r.eg. et vaiic. Mss., sine illo (dix non eriyitur. 
qujuquv : smeUlofetix egel* 



Alii 



oris ejus non pai^s, scd omnis vtrtus eorum. 

5. Saiie, fratres, videie eadcin opera Filii et S|iiri- 
tus sancll. Noii enim iiegli^:etilcr pr.T(ereundiiin est , 
propter quosdam iniqiios discrelores ot tiirbulentos 
confusores. Utnimque cnim niale (it. Confiindunt illi« 
male discerncndo, creaturam cum Crcaiore ; el cam 
sit creator Spiritus Dei, inler creaiitras eOin onmeranL 
llli discernunt, et confundunt : confundantur, utcon- 
verlantur. Audi modo uniim opus Filii et Spiritus 
sancti. Verbum cerle Dei Filius csl, ct Spirilns «ris 
ejus Spiritus sanctus est. Verbo Domini cwH $olidai\ 
sunt. Quid est autem solidatos esse, nisi habere sta- 
bilem et firmam virlntem ? Et Spiriiu oris ejut omnis 
virtus eorum. Posset et sic dici, Spirilu bris ejns Cfrli 
solidali sunt, et Verbo Domini omnis virtus eoruni. 
Quod est enim omnis virtus eorum, hoc est solidati 
sunt. Hoc ergo facit Filius et Spiritus sanclus. Nuiii- 
quid sine Palre ? Qiiis ergo facit per Verbum suum ct 
Spiritnm suum, nisi diijiis Verbum est, et cujus Spi- 
ritus? Trinitas ergo hajc imiis Dcus. Ilunc arIor.nt qui 
novit adorare, hunc ubique liabet qui * secotivenerii. 
Non eniin qiiaeritur ab aversis ; sed ipse vocat aver- 
sos, ul impleat convcrsos. 

6. Sano, fralres, exccplis illls coelis superioribiis 
ignotis nobis in lerra laborantibus, et per biiinanas 
conjcctiiras utcumqne ista quxrentibus ; cxceplis 
ergo illis coelis, qui quoinodo sint super invicem vel 
qiiot sint, vel qiiibiis modis distincli siiit, quibus in- 
colis impleii sint, qiia disposiiione regantiir, quomodo 
ibi unus quidam hyuinus indeficieiis concinfiis ah 
omiiibiis prapdicet Deum *, miillum est ad iios iiive- 
nirc, satagimiis tamen pervcnire. Ibi esl enim patria 
nosira, qnam longa fortasse peregrinatione obliii su- 
mus. Vox enim iiostra cst in illo psalino : Heu we, 
quoniam peregrinatio mea longinqua facla est (Psfii. 
cxix, 5)! Ergo de illis coelis et mihi difiicile est dis- 
piitare , si Uimen non impossibilc, et vobis iiitelli- 
gere. Certe qui nie in his rebiis iiitellectu pr:i-vcnil, 
fruatur quo prxcessit, ct nrct pro me ul seqiiar 
ego.. Inierim exccplis iliis calis, hubco de quibiis hic 
utcumque disseram, nohis proxinios coelos sanctns 
Dei Aposlolos, pra^dic^iorcs vcrbi veritatis, per qiios 
coelos compluti sumus, ut pcr toliim miindnni segos 
Ecclesix puiiularet ; ctsi cutii zizaiiiis interim coin- 
munem bibens pluviam, sed lanien borreuni iioii h:ibi- 
tura commiine. 

' 7. Ergo cum diclum esset, Miserivordia Domini plenn 
est terra : quasi quxrores, Uiide impleta esi leri^ 
niisericordia Doinini ? Prius missi suni cceli, qui mi- 
sericordiam Domini spargerLMil super lerraro, el hoc 
super tolam icrrain. Nam vide quid de ipsis ca^lis 
alibi diciliir : Cocli enarrant gloriam Dei, et opera ma- 
^nuum e)us atuiuniiat firmmnentum. Quod cocli , hoc 
firmameiitum. Dies diei eructat verbum, et noz nocti 
annunttal scientiam. Non cessatiir, non iacetur. Sed 
ubi pr:pdi<:iY<Tiinl, ct quousqiie pervcnerunt? Non 
stuti lv(jUila\ neijue sernwnes, quorum non audisntur 

> sic Mss. *i ImJ(J., quo se convertetii. 

> M^. i\eg. el >atic., pra;cinetur Deo. 



ENARRATIO IN PSALMUM XXXII. 



530 



MceiWiim. Sed lioe pertinol ad id qifia omnium lin- 
gois loculi sunt in uno loco (AcL u, 4). Oninium lin- 
gi» locuti, impleverunt quod dictum esi, Non $w\l 
k^elm neque sermones, qnorum non audiantnr voces 
eontM,Sed quxro,ipsavox inomnibus linguis quous- 
fM pervcnerit, qnx impleverii. Audi ergo quod scqui- 
lur : in wmem terram cxiif sonus eorum, et in fines orbis 
nenw verba eomm (Psal. xvin, 2-5). Quorum, nisi ccclo- 
nmiqui enamnt gloriam Dcl ? Ergo si iii omnem tcr- 
ran exiit sonus eoriiin, et in lines orbis icna; verba co- 
nm, quid praHiicaverint nobis, indicet nobis qui illos 
nibit. Indicat plaiie, (ideliter indicat : quia ct ante-. 
fuam flerent praidiiit futura, ilie ciijiis omnia opera 
i^ln ide. Resurrexit enini a mortnis, ct conlrcctMtis 
- mcnibris suis ngniius a * discipulis suis aii : Oporte- 
ta peOi ChristHm, el resurgere a moTtuis tertio die, et 
j^nedkttri in nomine ejus posnitcntiam et renussionem 
peeeaiorum. Unde, et quousque? Per omnesgentes^ 
ail, iHcipientibus ab Jerusalem (Luc. xxiv, i6, 47). 
Qmm roisericordiam vero oroiies exspcctamus , fra- 
Irci, uberioreni a Domino , nisi ul peccita nostra 
dlmiltanUir?Curo ergo ea sit m.ngna raistTicordia 
Dominiy reniissio peccatoruro, et hanc reinissionein 
peocalonim praedixit Dominus pracdicari per onincs 
genles, Misericordia Domini plena est terra, Uiide plena 
esl terra ? Misericordia Domiid. Quare ? Quia ubique 
dimitlii peccau Deus, quia misit coclus qui terram 
eompluerent. 

8. Et quoroodo ausi sunt ipsi cieli ire cum fiducia, 
a bominibus infirmis codII fieri, nisi quia Verbo Do- 
muu ceeR solidaii sunl ? Unde enim baberent Untam 
^Hlem OTes inter bipos, nisi quia Spiritu oris ejus 
mnuM virtus earum? Eue, inquit, miuo vos sicut oves 
w nudio iuporum (Matth. x, 16). Domine miseri- 
eanlisdme ! Certe hoc facis, ut misericordia tua plena 
sit lerra. Si ergo iia es inisericors, ut impleas terrnro 
niiericordia, vide qnos mitiis, vide quo mittis. Quo, 
iMium, mKtis, et quos mitlis ? Oves in mediup lu- 
^m. Uniis lupussi mitutur in medium innumera- 
iiilium ovmro, quis ei resistii? Quid non conturbat , 
iiisi forlc quia cito satiatur ? Nam omnia devoraret. 
MittU infirmos inler srevos ? Millo, inqiiil, quia cfleli 
fiunl, iit tcri^m coinpluanl. Unde ccBli btimines in- 
linni? Sed Spiritu oris eju$ omnis virtus eorum, Ecce 
liipi leiiebnnl vos, et iradent vos, et offerent poiesia- 
tihiis propler nomen meum. Jam vos armate vos. 
Virtuie veslra ? Absil. Noiite cogilare quid loquamim : 
non entin vos eitis qui foquimini^ sed Spiritus Patris 
Hsiriqui ioquitur in vobis (Ibid. 19, 20) : quia Spiritu 
oris e)us omnis virtus eorum, 

9. Facta sont h»c ; missi sunt Aposloli, pertulerunt 
pressuras. Numquid modo tanias ferimus ut audianius 
hxc, quanuis iili ut seminarent hxc? Non. Eril ergo, 
fratres, iiifnictuosas labor nosier ? Non. Video con- 
sli|ietionem vesirain, sed et vos videlis sudorein no- 
nnim. Si toleramus, et conregnabimus (II Tim. ii , 
«). Eccc facla siiiU ilia. Ex illis ovibus raissis iii 
Biediiini liiporum et memorias mariynim celebramus. 
* uss., oginkui discipuUs sm. 



Locus iste, quando marlyris bcaii (a) corpus percus- 
sum esi, lupis plenus erat : vicit lot lupos una ovis 
capui, et imple\it locum ovibusovis occisa. S;cviebat 
lunc inarc ingentibus persequcntiuni fluclibus, ibat 
in aridam sitientem coelum Dci. Modo aiiiem per illa 
qune illi passi suiii, qui acieni rupertint, glorificaiiim 
est noraen Cbrisli : occupavit etiam ipsas poleslates 
aiiibnlans super capila tnmenlium gurgitum. E( qnia 
ista facta sunt, modo ciiain qiii vident, nondum cre- 
dentes, conveniicula noslra, celebraliones, solenini- 
tates, liiidis jam manifestas e( pnhlicas Dei noslri , 
puuiis eos non dolere, putatis iion freniere ? Scd 
Runc iinpletur quod de illis dictum est : Peccator vt- 
debit^ et irascetur, Quid ergo, quia irasceiur? Ne li- 
rocas, ovis, lupum. Modo niinns eoriiin cl freniitns 
non liincatis. Irascilnr : sed qiiid se<(uitur ? Dentibus 
suis frendet et tabescet (PsaL c\i, 10). 

10. [vers. 7-9.) Quia ergo modo salsa mnris aqiia , 
qux remansit, in Christianos Sicvire non aiidcl, oc- 
cultum aulem murmur rodit *■ in se, et intra morta- 
lem pellem fremit conclusa salsugo ; videtc quid se- 
quitur : Congregans sicut in utrem aijuas nmris. Cum 
ergo aiitea iiiare liberis fluctibus sxvicbat , modo au- 
tem intra mortalia peclora inclusuni aniarum est, ilie 
fecitqui in iilis vicit , qui posnit (unc niari tcrmiiios, 
ut in se remenntes comminuerentnr flucliis ejus. Ipse 
congregavit velut in ulrem aquani maris : mortalis 
pellis contegit amaram cogitationcm. Timentes eniiu 
pelli soa; , inius lenent quod noii audcut emittere. 
Nam eadein est amaritudo : sic oderunt , sic detc- 
stantar. Sed quod tunc aperte sa:viebat , nunc occul- 
te ; quid aliud dicaro quaro quod dictum est , Fren - 
det , et tabescet ? Eat ergo Ecclesia , arabLlet : faela 
cst via , strata (b) nostra ab imperaiore munita est. 
Fervearous in itineribus l)ono)rum operum , boc cst 
eniro ainhulare nosirum. Et si quando exisluni (enta- 
tionum pressuras unde noii sperabatur, jain congrega- 
tis velut in utrem aquis maris , intelligamus Donii- 
num facere hoc ad disciplinam , ut excuiiat a nobis 
niale praefidentero ' de teroporalibus securilatem , cl 
dirigat nos in regnum suuin coinposilo desiderio. 
Quod desideriuro tribulationibus hinc atque hinc con- 
tundentibus produci(ur , ut sirous canuri auribus Do- 
mini tanquain tubse ductiles. Dicluin esl cnim et hoc 
iii Psalmis , ut iu tubis duciilibus laudemus Deiini 
(Psal. xcvii, 6). Tuba ductilis mnlleo producitur , i(a 
christianum cor in Deum pressurarum plagis exten- 
ditur. 

11. Meminerimus ergo , fratres , jam his tempori- 
hus, quibns congrega(a est velut in uirem aqua ina- 
ris , non deesse Dco unde proferat quo nos emeiide( ; 
cum emendatione nobis opus est. Ideo enim sequitur : 
Ponens in thesauris abyssos. Thesaiiros Deidicit&ccre- 
turo Dei. Novit iile omniuiii corda , qoid ad tcmpus 
proferat , unde profcrat , quantani potestalem tribitat 

> Edd., rugit. At Mss., rodit. 

* sic aliqubt Mss. Edd. vero, provtdentem. 

(a) Cypruuu. 

Ib) strata dicta est via publica lapidibtis , s^u stUce 



^91 



S. AUGUSTINl EPISCOPI 



m 



malis in bonos , ad judicnndofi qiiiJem nialos , eru- 
diendos autem bonos. Novit quomodo ha?c agat , qni 
ponil in thesauris abyssos. Fiat ergo qnod sequitnr : 
Timeat Dominum omnis terra. Non glorielnr snperba 
heiiiia temeraria exsultatione, dicens : J.im congre- 
gata est velut in utrcm aqtia maris ; quis mibi aliquid 
faciet? quis nocereaudebit? Nescis qnia posnit ille in 
^hesauris abyssos , nescis nnde proforai qu(»d opusesl 
ad flngellandum te paier luus? Qui quideni in discipli- 
iian) tuaiii habft abyssi thesauros, quibus te erudiat 
aii il:e>aui-o.s cculorum. Ergo rcdi ad timorem , qiii 
jaiii ihas iii securitat«»in. Exsultet lerra, sed et liineat. 
Exsiiiict : qiiare ? Quia misericordia Doniini plcna est 
irira. Tinieat : quare ? Quia sic congregavit in utrem 
nqiias iiinris , tii poiicret iii thesauris aiiyssos. Fit ergo 
iii illa quod aiibi hreviter utrumque dicilur : Servite 
Domiiio in liinore , el exsullale ei cum tremore (PsaL 
n,n). 

i2. Timeat Dominum omnis terra : ob ipso autem 
commoJ^efmlur omnes qui inhabitant orbem terrte. Non 
tinicaat atlerum pro illo : ab ipso comnmeantur omnes 
qui inhubitant orbem^ terrce, Fera saevit ? Deum lime. 
Serpens insidintur? Deum lime. Uomo teodit? Deum 
tinie. Diabitlus te impiignat? Denm time. Tota enlm 
crealura sub illo est quem jubcris timere. Quoniam 
ipne dixit , ci facta sunt ; ipse inandavit , et creata sunt, 
lloc in Psalmo sequitur. Cum enim dixisset , Ab ipso 
comnioveantur omnes qui inhabitant orbem terrte : ne 
converlerct se homo ad timendum aliquid aliud , et 
aversus a timore Dei, limeret pro illo aliquam creatu- 
ram , et adoraret quod factum est, dlmisso qui fecit; 
confirmavit nos in timore Dei lanquam dicens nobls , 
et alloquens nos : Quid formidaturus es aliquid de 
coeio , aliquid de lerrn , aliquid de mari ? Ipse dixit , 
et facta sunt ; mandavit , et creata sunt. Qui dixit et 
facta sunt, maudavit et crcata sunt, cum jubet mo- 
venlur , cum jubet quiescunt. Et malilia hominum * 
cupiditatem nocendi potest habere propriam : potesta- 
tcm aiitem si ille non dat , non habet. A'oft est enim 
poiestas nisi a Deo (Rom. xiii , i) : defliiitiva senten- 
tia Apostoli est. Noii dixit, Non est cupidiias nisi a 
l>co. Est enim mala cupiditas, qux non esl a Deo : 
scd quia ipsa maUi cupiditas nulli nocet , si ille non 
pcrniillat , Non est , inquit , potestas nisi a Deo, Unde 
Deiis honio stans anie hominem , Non haberes, in- 
qtiit , m nie potestatem , m'ft data fuisset tibi devtper 
(Joan. XIX , 11). Ille judicabat , ille docebai : cum ju- 
dicabatur , docebat , ut judicaret quos docuerat : Non 
haberes , inquit , in me potestatem , nin essel dala tibi 
desuper, Quid hoc ? Homo tantum non habet potesta- 
tem , nisi cum acceperitde8uper?Quid ipse diabolus» 
niisiis est vel unam oviculam tollere viro sancto Job , 
nisi prius diceret , Mitte manum tuam , hoc est , da 
poiestatem ? Ille volebat, sed ille non siiiebat ; qtiando 
ille permisil , ille potuit : non ergo ille potoit , sed 
qui permisit. Idco bene enidilus ipse Joh , non ait , 

t Fr. et lov.: ronquiescit et maUiia /lontfimm, cupidiias 
hominnm. rifpiditatem nocendi poiesi homo habere pfo» 
prmn. Nos hk Mss. iectionem sulistiluimus. 



\ nudi, 
icrvdM 
I qoali*! 



sicut jam commemorare vobis solemus , Dominus dc- 
dit et diabolus abstulit ; sed , Dominus dedit , el D#- 
ffitntis abstuUt : sicut Domno placuit , ita factum eU 
{Job 1 . II , 21) ; non , siciit diabolo placuit. Vid^te 
ergo, fratresmei, cum lantolabore maiidiicantes sa* 
lubrem et utilein pancin , videtc ne quemquam limea- 
tis nisi Dominum. PraRter eutn ne timeas aliiuni, 
Scriptura tibi dicit. Proinde limeat Durainum oiniuft 
terra , qui posuit in thesauris suis abyssos. Ab ipao 
autem commoveantur omiies qui habitanl orbem 
terne. Quomam ipse dixit , et facta sunt ; ipse manda' 
tit , et creata sunt. 

13. [vers. 10.] ,Sed jam cessaverunt reges nMli , 
facti suiit boni : crediderunt ^ et ipsi , signam < 
Christi in frontejam portant pretiosius signum i 
bet gemma diadematis : illi qui saevierunt , desimeii 
sunt. Sed quis fecit hoc ? Foi te tu , ut extollas te ? 
Dominus disnpai consilia gentium , reprobal autem co» 
gilationes populorum , et reprobat consilia principum. 
Quando dixerunt : Tollamtis eos de terra , non erit 
nomen christianum si hoc fecerimus : sic ocddaniur. 
sic torqueantur, Ulia et lalia illis inQigantur.Dicie 
sunt haec, et inter haec crevit Ecclesia. Heprobat 
cogitationes populorum » et reprobat consilia ftnn- 
cipum. 

14. [vers. II.] ConsiUtim vero Domim manet im 
asternum^ cogitationes cordis ejus in stecula sacndormm. 
Bepetilio sentenliae est. Quod ante nit contf/iiiiii , Iimc 
ait postea cogitationes cordis : el quod supra ait manei 
in eeternum , hoc ait postea in soscula sivculorum. Re- 
pctitio , conflrmatio est. Ne autem puteiis » fratres « 
quia dixit cogitationes cordis , quasi sedere Deum , et 
cogitare quid agat , et exquirere consilium facieiidi 
aliqnid vel non faciendi. Tuae sitnt istae, o honio , lar- 
ditatcs-: usque in velocitatem currit verbum ejii!i. 
Quando potest mora esse cogitationis iii illo verbo , 
quod unum est , et omnia coniplectitur ? Sed dicuMliir 
cogitationes Dei, ut tu inielligas, ut secundora le 
aodcas erigere cor vel ad verba tuae infirmitati simi- 
lia : quia res ipsa mullum est ad te. Cogitatianes car^ 
dis ejus in seecula sttculorum. Qtiae sunt cogitationes 
cordis ejus , et quod ost consilium Domini quod ma* 
net in reternum ? Coiitra qiiod consilium utqiiid fre- 
muerunt gentes , el populi mediiati sunt inania(PW. 
II , 1 ) ? Quando quidein Doininus reprobal cogitatio- 
nes populorum , et reprobat consilia principuni. Unde 
igitur consiliuin Domini inanet in aeternum , nisi de 
nobis ante prTscivit et prxdestiiiavit (Ephes. 1,4)? 
Quis tollit pnedestinatioiiem Dei? Ante mundi consti- 
tutionein viJii nos , fecit nos , emendavit noi^ , niisit 
ad nos , redemit nos : hoc ejus consllium inanet iii 
aetcrnum , haec ejus cogitalio manel in sxcula &i*ni. 
lonim. Fremuerunt gentes tunc aperte fluctiianieH ei 
saevientes , contabescant nunc tanquam inclusa» t«i 
congregatae in utrein : habuerunt liberas audacias , 
habeant truces et amaras cogitationes. Quando p^s- 
buntdestruerequod itle cogitavit, etmaMetina:iernuni? 

15. [vers. 12.] Quid est autem boc? Beata fens 
* ID ms., ceuerum. 



l!ir, ENARRATIO IN PS 

Q*m csl qui non hoc aodiio erigni se ? Amant cnim 
oiiines bcatitudinem : et idco pervcrsi tunt honiinvs 
qiiia mali volunt e&se , miseri nolunt : et cum sit ni:i- 
Uliae individna comes niiseria , isti perversi non so- 
Inin inali cssc voiunl , cl miscri nolunt quod fieri iion 
poiest; sed idco voliint mali esse , ne niiseri sini. 
Qnid cst hoc qiiod dixi : Ideo volnnt mali esse , no 
iniscri sint? Coiisidorate hoc paululum in omiiibus 
iiominibas qui maia faciiint , heati semper esse vo- 
liint. Furlum facit : qu;cris, quafc? Pmpier famem . 
firopier necessitaieni. Ei-go iio miser sii , malus est ; 
et ideo niiscrior est, i|ui:i maliis cst. Dcpellcndx ergo 
iniserine causa , et ac(|uirendui heaiiludinis causa , fa- 
Kb cHint orones homines (|uid(|uid \a\ boni faciunt vel 
' ' 'mnli : semper ergo bcati csse voluiit. Sive male vi- 
venles , sive bcne vivenlcs , bcati esse volunl : et non 
foniiiigit oninibus quod omnes essc volunt. Omnes 
eitiin beati esse volunt , non autein crunt nisi illi qui 
fiisti esse volucrint. Ei ccce nescio quis ut maie faciat 
beatiis vull es^e, Unde? Ex pccuiiia, ex argenioet 
anro , ex pncdiis , fundis , domibus , mancipiis , 
ponipa s.TCuli , honore volatico et pcriluro. Habendo 
aliqaid volunt bcati esse : quxre erj;o quid habcas « 
«t beaiiis sis. Cum enim beatns fueris , melior utiquc 
eris , quam cum miser cs. Fieri autem non potcst ut 
rcs dctcrior tc faciai meliorem. Hoino es , deieriiis te 
esiquidquid cupis, quo bealus esse dcsideras. Aururo, 
arg(inUim , quoelibet corpora , quibus inbias acqiiiren- 
ilis « possidendis , fruendis , inferiora sunt le. Tu me- 
lior, cs tu polior ^ es : et utique vis melior esse 
qnam es , ciim beatus esse vis , quia miscr es. Melius 
estenim iitique bealum esse , quam miserum. Vis esse 
melior te : ct qu.-cris , pcrquiris per qiiac id liat , dele- 
rioni le. Quidquid quxsieris in terra , dcterius cst 
qnam tu. IIoc omnis hoino optat amico siio , sic (Mim 
aiijumt : Sic melior sis , sic nieliorem te videamus , 
sic de le meliore gaudcamus. Quod aniico optat , hoc 
. ft ipse viili. Accipc ergo ndcie consilium. Mclior tc 
vis esse , novi , omnes novimus , omnes voluiuus : 
qiLrre qnml esi mclius te , iit inde efiiciaris melior t(^ 
iG. Intucre nunc cuelum et lerram : non tibi sic 
piilchra corporn placennt, ut cis ficri beatus velis. In 
animo csi quod qu;LTis. Bcatus enim esse vis : ipso 
antino tno qu.xTe qiiid sit mclius. Cum enim duo sint 
qua^dani , hoc est , animus ct corpus, jeo quod isiis 
iliiobus illud melius sit quod animiis dicilur , potesl 
rorpiis ttiuin nielius fieri per meliorem , quia subjc- 
i!lum est corpns aninio. Polest ergo melius ficri cor- 
pns Itniin per animum luum : ut cum fuerit jiislus 
aniinus tuus,sit postca ituniortaleetiaro corpus tuum. 
PiT auimi enim illuminationem meretur corpus incor- 
ruptionem, ul fial inferioris reparatio per meliorem. 
Si ergo corporis tui bonum animus tuus esi , quia 
corpore luo melior est ; cum quxris bouum tuum , 
ilhid qii;prc quod mcrnis est animo tuo. Quid est au- 
l«Mn aiiiinus tuus ? Alteiide, nc forle conleinnens ani- 
mam tuuin, et pulans nescio quid essc vileetabjectum, 
viliora qii.rras «luibus bealificetur animus luus. In 



ALMUM XXXII. m 

animo tuo est imago Dei-, mcns hominis capit cam. 
Accepit eam, et inclinando sead pcccaiura dccolora- 
vit * eam. Ipse ad cam venil reforinator, qiii erat ejus 
anie formalor ; qiiia per vcrhum facta suiil omnia, ct 
|>cr Yerbuin iuipi cssa esi hscc imago.Venit ipsum Vcr- 
hum, ut audiremus iibApostolo, Reformamimin no- 
vilate mentis vestrw (Rom, xii, 2). Jaiii ergo siipcrcst, 
iit quacras qiiid sit melius quain animiis liius. Quid 
er.t, obsccro , nisi Deus luiis? Non invoMis .iliud lue- 
lius auiiiio luo ; qiiia cum fuf^rii piTfccia iiaiura Im , 
Aogelis xqiiahilur. Jam supra non esl iiisi Crcalor. 
Erigc te ad illuni , iioli dcspcrarc , no'i dicere , 
Multum cst ad nie. Ma^MS muliuin cst ad le habcre 
forie ;mruin qiiud ^ju.irris. Aurum ctsi voluoris , 
forlc n6n habcbis; Deiiin cum volueris, habcbis : 
qui.i ci aiitcquam velles vcnil ad te , el cum avcr-a 
voliiiitute esses vociivii te , et cum coiiversiis esses 
terruit te , ct cum lcrrilus confittMcris " consola- 
liis est le. Isle qui tibi prxstilit omnia , iste qui fccit 
utesses, qui cum his qui tpcum sunt eiiani malis 
prxslai Sfdem, prxsiai pluviam, prjrstai frucius, fon- 
tes, vitain , salulem ^ taiitas consolatione:> , servat tibi 
aliquid quod noii dct nisi tihi. Quid est aulcm quod 
tibi servat , nisi se? Peie aliiid , si melius inveneris : 
se tibi serval Deus. Avarc, quid inhias cocio et terrae? 
Melioresl quifeciicoelum et terram : ipsum visiirus, 
ipMim habiturus ' es. Quid qiia^ris ut lua sil illa villa, 
et transiens per illam dicis : Bealus cujus est posscs 
sio isla? Iloc dicuiit quam niulti qui traiiseunt pcr 
iliam :et tamcii cum dixerini, et transeuiil perillam, 
possuiit caput agitare el su!»pirare, nuuiqiiid et possi- 
dere^ Sonat cupiditas , sonal iiiiquilas : sed non con- 
cupiscas rem proxiini tiii (Deut. v, 21). Beatus cujiis 
est illa villa, cujus esl doinus isla, cujus csl agcr iste. 
Compesce ini(|uilaiem , audi viTilnlcin : Ikata gens 
cujus est, Qiiid? Jam noslis quid dir!uriis sum. Ergo 
desiderate ut habealis , luiic dciuuin heati eriiis. 
Hoc solo beati eritis : re meliorc (]uam vos eslis, me- 
liores critis. Densest, in(|uam, inelior te, qui fccii le. 
Bea'a gens cujus est Dominus Deus corum. lloc aina , 
lioc posside , hoc cuui vis habcbis , hoc gratis ha- 
bebis. 

17. Beata gens cujus est Donumm Deus coium, No- 
ster Deus! Cujus cnim non est Deiis ? Noii plauc oui- 
uium eodem modo. Nosier magis, uosicr qiii vivisMts 
de illo lanquam de pane nostro. Ipsc sit h:i*r(>dii:is 
nostra , posscssio nostra. An forlc tcmcn^ diriuins 
facicndo nobis Deum possessioiicm* cum sil Doniiiin>, 
cum sit Creator?Non est isia lcnieritas : afrccliis csi 
desiderii , et diiiccdo spci. Dical aniroa, oiuiiiiio se- 
cura dicat : Dcu^ meiis estii;qui drcit aniiii:c iiosirv: 
Salus tuaego sum (PsaL xxxiv, 3). Di(at, seciira di- 
cat : non faciet injuriam ciim hoc diicrit^lnio facict 
si n(m dixerit. Arhores volelias Ihihere quibiis bcaiiis 
cssi^s? Audi Scripturam diceniem de sapieiitia : /J- 
gnumvitCBest omnibus possidentibus eam, Ecre i.osscs- 
sionein nostram dixit esse sapieiitiam SeJ i;c puies 

» Aliquot Mss., dedecoravit, 
• rmiiiqu** mss., conierfreu. 



« Sic novcm Mss. AlU oclo, potmior. Al Edd., fbrtior. • ncuxJcciui xss. , biuuuna. 



m S. AUGUSTINI KPlSCOPf 

ipsam sapicniium, quia possessionem tuam dixit Scri- 

ptura, aliquid esse quod sit te inrerius.sequilur et 

adjungit : Et incumbenlibm in eam velul m Dominum , 

ma * (Prou. III, 18). EcccDominus luus ractus esl iil)i 

quasi i>aculus : securus homo incumbit , quia ille non 

succumbit. Dic ergo securus , possessio tua esl , pos- 

sidentibus eam, Scripiura dixit, implevit (iducia dubi- 

taiioneni * luam : dic securus , ama securus , spera 

securus. Tua eiiam illa verba sinl in Psalrao, Dominm 

pnrs ha^reditatis meoi (Psal. xv, 5). 

48. Crgo iudc beali erimus, Deum possidendo. 
Quid ergo?Nos posbidebimus eum,et ille non nc»s 
possidebit? Uiide ergo Isaias : Domine, posnde nos 
(Isai. XXVI , 13 , sec. LXX)? Possidet ergo , et possi- 
dclur, et toiuin proptcr nos. Non enim quomodo , ul 
nos ex illo beaii simus, possideiur a nobis, iia et ille, 
ut beatus sit,possidel nos. Et possidel, et possidetur «, 
non ob aliud nisi ut nos beati simus. Possidemus eum, 
el possidet nos; qiiia colimus eum et colil nos. Colimus 
eum tanquam Dominuiu Deuin , colil nos tanqiiam 
lcrram siiam. Quia colinius eum, neuio dubitat ; quia 
colll nos , quis nobis indicai ? lUe qui ait : Ego sum 
vitis, vos estis sarmenta, Pater meus agricola est (Joan, 
XV, 1, 5). Ecce et in isto psalmo utnimquc nobis di- 
cilur , utrumiiue iiobis iudicalur. Jam dixit quia pos- 
sidemuseum : BeatagenscujusestDominusDeuseorum. 
Cujus est fundus iste? lHius. Cujus illc? lllius *. Cu- 
jus est iste? Dicamus de Deo, dicamus cujus est. Et 
quomodo nobis solei responderi, quando de fundis ct 
de pracdiis aliquibus amplis alque amoenissimis qiiai- 
riinus : Esl quidam senator. ei illud aul illud vocatur, 
cujus est isia possessi» : et dicimus, Beatusille homo. 
Sic si qujeranius , Cnjus est Deus iste? Est quaedam 
beau gens cujus est : nam Doininus Deus eorum est. 
El iion sicul senaior ille possidet fundum suum , non 
aulem possideiur a fuiido suo , sic el Deus geutis hu- 
jus. Unde ul ejus simus , laborare debemus : sed al- 
lerutrum se possideiit. Audistis quia geiis po>sidet 
eum : Beata gens, cujus est Dominus Deus eorum. Au- 
diie quia ct ille possidet illam : Populus quem elegit 
Domiiius in hcereditaiem sibi. Beata gens possessioiie 
sua , boaia hairediias possessore suo , populus quem 
iUrgit Dominns in luBreditatem sibi. 

19. [ vers. 15.] De calo respesit Dominm , vidit 
./!.•.. f.>.^.:.....M nmnpcliin ii«i nfriiift. uL creiilis ' 



»S 



omnes lHios /lommum. Omneshic ilji accipe, ul geiiiis 
illiiis omnes intelligas illam ha?rcditalem tenenles , 
vel illam haeredilaiem cxisieules. HxTcditas esi enim 
Dei ipsi omnes. Et ipsos • omnes de coelo respexit 
Doininus, et vidit eos ille qui ait : Cum esses sub arbore 
fid, vidiU(Id. I, 48). Vidil enim cum quia miseratus 

» Edd., m domo tuta. sed verius ahquot Mss., in Dommq 
ttUa^ vel ut alii, in Donunum toto, juxU Graec. LXX, ept 

**?^c onMlesMss., Edd. vcro,tmptewt/ldMaflm, removit du- 

^^^vM^et totm propUr nos. it enim nos exiUo beaU 
mm, nossidetur a nobis : ut auUmUle beatustttnonpos- 
^et fws. Et potsidet et nos possuietur a nobis, non ob 
aiiud, elc. 

* W8s. : CujM UU ? ilUus cujvs est isU. 

» Edd., qentes. Melius Mss., ({entu. 

^pluresim.* ipsi onmes, et tpsius omites. 



est eum. Undc pleruiuquc roganies misertcnrdiani » , 
dieimus homini, Vide ine. El dc illo qui tc contenmii 
qtiid dicis? Non me vidcl. Esl crgo quajdam visio mi. 
seranlis*,iion visio puiiienlis. Illa visio ad pcccnu 
aiiimadversio est : qu« ille pcccata non vult vid<»ri , 
qui dicit : Averte faciem tuam a pcccatis tneis {Psal. t, 
li). Quod vult ignosci, non vult agnosci : Averte^ iii- 
quit, faciem tuam a peccatis mcis. Cuiii ergo averlerit 
faciem suam a peccaiis tuis , non vidcbii le ? El uude 
alibi dicil : Ne avertas faciem tuam a me (P«fl/,-xxvi , 
9)? Ergo averlai a peccalis tuis , non avertat a le : 
videat le , miserealur tui , subvenial tibi. De coeto 
respexit Dominus, vidU omnes /Uios hominum : pertinen- 
tes ad Filium homiiiis. 

20. [ vers. iA.] De prceparato habitaculo suo : quod 
sibi prxparavit. Vidil nos de Apostolis , vidit nos de 
prajdicatoribus verilatis , vidit nos de Angelis , qaos 
ad nos misit. H»c omnia domos ejns, haec omnia 
habitaciilum ejus : quia hicc oninia coeli qiii enarrant 
gloriain Dei. VidU omnes filios hominum; depraparato 
liabitacuio suo respexit super omnes qui habitant terram. 
Ipsi sunt , sui sunt ' , gens illa est beata , cujiis est 
Dominus Deus corum ; populus ille est , quem elegii 
Dominus in haereditatem sibi : quia per omnes lerras 
est , et non est in parie. Respexit super omnes qui lui^' 
bitant terram. 

21 . [ om. 15. ] Qiit finxit singiUatim corda eorum. 
Manu gratiae sua?, inanu miscricordije sux linxit cor- 
da, plasmavit corda noslra, finxit singillatini, siugula 
qiiaidam corda dans nobis, qu;e taineii iiOii diriinant 
unitatom. Quomodo singiliatim membi-a formala suni 
omnia, singillatim habent opera sua, et tameu iii mii- 
Uite corporis vivunt ; manus facit quod oculus iio»i 
facit, auris id valet quod nec ocultis nec manus valel; 
oniiiia tamen in iinilate opcrantur, et maniis etoculus 
et auris diversa fuciunt, nec sibi advcrsaniur : sic ct 
in Christi corpore singuli homincs , iaii<iuaiu nieni • 
bia singula donis suis gaiident , qiiia ille qui elcgit 
populuin in liaRrcditatom sibi , (Inxit singillatim corda 
eoruiii. Numquid enimomnes apostoli ? numquid omiiet 
prophetce? numquid omnes doctorcs? numquid omnes 
dona habent sanitaium? numquid omnes linguis loquun - 
tur? numqnid omnes interpretanlur? Alii quidcm per 
Spiritum datur sermo sapientia:, alii sermo uieutia:, oiii 
fides secnndum eumdem Spiriium, aUcri dona curationmn 
(I Cvr. XII , 8 , 9 , 29 , 50). Quare? Quia flnxit siii- 
gillatim corda eorum. Quoniodo aiiicin in mciii- 
bris iiosiris diversa sunt opera , sed saiiiias una . 
sic in omnibus membris Christi divcrsa muiicr.i , 
sed chariias una. Qui finxit singillatim corda eorum. 

22. Qtii intelUgil omnia opera eorum. InteUigit i|ui«l 
est? Secretius et interius vidct. iiabes iii psaliiio • 
InteUige clamorem meum {Psal. v, ?.). Non eiiim <]iiasi 
vocibiis opiis est, ut perveniat aliquid ad aures Doi. 
Oiiculliis visus intellecius vocaiiir. Expres»ius dixit, 
qiiam si dicerei, Videt oniiiia opera eoruin : ne tune 

i ita iu Mss. At in Edd., egenUs misericordin. 

« E(ld., nttseranlis cordis. vox. cordis. abesla Mas». 

* bic Mss. AtEdil. : ipsi sunt sui, suiit gpns iila beala. 



S97 



ENARRATIO IN PS.VnMUM XXXII. 



m 



fNiures viJcri opera isla , qtiando (i in vidcs opus 
Imminis. Ilnmo faclum hominis inoto «^jus ,* cor|)orc 
Tidct, Deus auleui in cordc videi. Qnia ergo inlus 
viilct, dictum est , inlelligit omnia opera eorum. Dant 
diio paupcribus ; unus sibi mcrccdcm qua;ril coelc» 
ftiem, alius hunianam inudcm : lu in duobus unam 
rcm vjdes, Deus duas intclligit ; intus enim iiitclligit 
ei iiitus agnoscit, lincs ipsorum videt, itilentiones 
ipsas videl. Qui inlelligU omnia opera eorum. 

^.[vcrs. 16. ] Non salvus fiet rex per muUiludinem 
virtutis suce. Ad Domiuum oiuiies, in Dco omnes. 
Spes lua * Deus sil, forlitudo tua Deus sit , firmiias 
tiia Deus sit, exoratio ' tua ipsc sit, laus tua ipse sil, 
.ftub in quo requiescas ipse sit, adjulorium cuiu l:tbo- 
ras ipsc sit. Audi vcrilalem : Non salvus fiet rex per 
mMl^nuUnem virtutis suce : ncc gigas salvus erit in 
multilmdine (orlitudinis saas. Gigas superbus aliquis 
est, extollens se advcrsus Deum, vclut quia ^ cst 
ipse aliquid in sc et pcr se. Non fit iste salvus in 
mullitudinc virtutis su£. 

24. [vers. 17, i8.] Sed equum babet magnom, for- 
teai, validum, vcloccm ; polcst si aliquid ingruerit, 
eito ilium de pcriculo liberarc ? Non fallatur , audiat 
iiiod sequilur : Mendax equus ad salutem. Intellcxislis 
quid dictum sit : Mendax equus ad salutem ? N(»n libi 
promiltal equus tuus salulcm : st libi proiuiserit, 
meotietor. Si enitn Dcus vohicrit, libcraberis : si 
Deos noluerit, cadeule equo aliius cades. Non ergo 
putctis dictiim, Mendax equus ad salutem^ quasi incn* 
ilax justiis nd snlutem, quod velut justi ad snlulcm 
iiientiantur. Non cst cnim scriptum wquus , quod ab 
xquitate dicitur; sed equus^ aiiimal quadrupes. lloc gray 
cus codcx indicnt (n). Et rcdnrguunlur maln jumeuta, 
bouiiiies qiii sibi <|iixruiil occnsioiics incndaciorum : 
enm Scripiura dicnt, Os quod metitilur, occidit animam 
{Sap. 1, ii) ; cl; Perdes omnes qiti loquuntur menda" 
dmn{Psal. v, 7). Qnid est crgo, Mendax equus ad 
saiuieni ? Menlitur libi equus quaiido prtmiitlU salu- 
Inn. Numqiiid cquus alicui loquilur, et promiltit 
salutein ? Sed cum lu vidcs equum bene formatum, 
bouis viribus, magno cursu pnrdilum, isla omuin 
vclut promittunt tibi dc illo s:diilcm : scd fnlluut, 
si Deus non titctur , quin Mendax equus ad salutem. 
£qnum accipc ctiatn figuraie ijiinmlibet auipliludincm 
s;irculi hujus, quemlibet hoiiorcm in qucm siipcrbus 
asceiidis : qiio altius ingrcderis, eo tc iion t:<nifim 
cclsiorem, scd ctinm lutiorcm falso ptitns. Quomodo 
enim lc dejicint nescis, tnnto clisum gravius, qii:ini<t 
Bubllmius fcrcbaris. Mendax equus ad salutem : in 
abundataia autem virtutis suo! non erit salvus. El Hndc 
crit salvus ? Noii de virtulc, uon dc viribus , non do 
hoiiore , non dc gloria, non dc cquo. Ct undc ? Qiio 
ilio? Ubi uiveniain uudc salvtis sim ? Noli diu qu:c- 
rere, noli louge. Ecce ocuti Domini supcr timentes 

* Edd., factum homms motu ejus m corpore ridet. Ali- 
quot llss., moio ejus corpore. 

* vetus codcx colb. : Ad Dominum onmis, in Deo omnis 
gpes tfui^ Detis at (ortitudo tua. 

> lii pluribus llss., exhortatio. 

* Aliquot llss., qui. 
ka)tppos. 

Patrol. XXXVl. 



eum. Yi«lMis qiiin ipsi sunl quos prospcxit de babit:i- 
citlo Ftio. Ecce oculi Domini super timentei eum^ Mpt" 
rantes super misericordiam ejus : non dc meritis Svis» 
non de virtute, non de fortitudine , non de equo, sed 
de miscricordia ejus. 

25. [vers. i9.] Ut eruat a morte animas eorum. 
Vitam .Ttcriinm promittit. Quid in ista poregrina- 
tioiie ? ntimquid descrit ^ Vide quid sequitur : Et alat 
eos in (nme. Tempus famis est inodo, tempus saluri- 
tatis po^t erit. Qul nos in fame liujus corruptionis 
non dcserit, iiumoriales faclos quomodo satiabit? 
Sed quamdiu tempus est famis, tolerandum esi , dii- 
mndiim cst, pcrseverandtim est usque in finem. Jam 
currendn sunt omnia , quia ei via cst plana , et cogi- 
tandum esi quid portemus. Adhuc quidem spectnto- 
res in amphitheatro fortc insaninnl, et in sole sedent: 
et nos si slamus, tamen in umbraculo sumus , et uti- 
liora et pulchriora sunt qu» spectatnus '. Speclemus 
pulchra, et a pulchro spectemur. Spectemus nos 
mente ea qune dicuntur in scnsibns divinarum Scri- 
pturarum, et gaudeamus tali spcctaculo. Spectator 
autem noster quis est ? Ecce oculi Domitu super tinien" 
te$ eum, speranles in tnisericordia ejus : ut eruat a 
morte animas eorum, et alal eos in (atne. 

26. [ vers. 20.] Scd propter peregrinationis tole- 
rantiam qunmdiu fames est, et exspectnmus in via 
refici *, ne dcficinmus ; quid nobis imponitur ' , vei 
quid profiteri debemus? Anima nostra patiens erit 
Domino. Sccura exspeciabit miscricorditcr promit- 
leiitem , misericorditer ^ ei vcraciter exbibentem : ct 
donec e\hil)eat, quid agnrous? Anima nostra patiens 
erit Domino. Scd quid , si in ipsa patientia uon dura- 
bimus ? Imo plane durabimiis : Quoniam adjutor et 
protector nosler est. Adjuvnt in pngna, prolegit al» 
ajslu, non tc dcserit, tolern, durn. Qui perseveraverit 
usque in fincm, h c salvus erit {Matth. xxiv, io). 

27. [vm. 21.] Et quid cum perduraveris, cum 
patiens fucris, cum usquc ad finem perveneris, quid 
libi crit ? Qua mercedc toleras ? utquid tanta dura 
lanidiu pateris? Quoniam in ipso Uclabitur cor nO' 
strum, et in nomine sanclo cjus speravimus. Spera hic, 
ut Ia.tcris ibi : csuri ct siti hic, ul cpuleris ibi. 

t28. [vers.^^,] Uorlntiis est nd omnia, implevit 
nos gnudio spoi, proposuit nobis quid nmenius, in 
quo solo et de quo solo pnvsiunnmus : post haic fil 
oratio brcvis cl s:»Iubris : Fiat misericordia tua, Do- 
mine , super nos. Et quo nicrito ? Sicut speravitims 
in te. Fui quibusdain onerosus ; scnlio : quibusdaui 
nuicm etiam cito tcrniinavi serinoncm ; et hoc scn- 
lio : ignoscant infirmi foriioribus, et pro infiriiiis 
deprecentur fortiores. In uno corpore omnia mcmbra 
simiis, a capite nostro vegetemur : et in ilho spcs 
nosira csi • ct in illo forlitudo noslra est. Non dubi- 

> oinncs [irope Mss. oonstanter habent, exspectemu% : 
necuon ] ostca, exspectenwr, exspectaculo^ exspectalor ; 
loco, speciemur, spectactdo^ spectalor. 

* AUquot Mss., re(icientes. 

* sic lu Mss. Ai iu Edd., quamdiu fames esl, exspectemu» 
in via reficiy ne deficianm. Qutd nobis imponiip vet 
qnid, vAc. 

* lu I luribus Mss. deest hic, misericordiur. 



21)0 



irniiis cxigcre dc Doniiiv» Dco noslro misericDnlinm ; 
vull omnino exigi sc. Non cnim lurbn!)iliir duin exi- 
gilur, aul omnino ai gusialjitur, quoniodo ilie a quo 
|H5lis quod non liabel, aul quod parum bal>el, ol runcl 
ilare ne minus babcat. Vis nnsse qiioinodo lilii crogel 
Decs misericordiain ? Tu eroga cbarilalem : videa- 
inus si finis, dum erogas. Quanla csl crgo opiilcnlia 
in ipsa summitaie , si polcst laiita esse in iniagiiie ? 
29. Ergo, frairos, ad banc mnxime cxborianmr 
vos cbarilatcm , non solum iii vos ipsos , sed lu cos 
ctiam qui foris smit, sive adliuc pagani, iiondum 
crcdentes in Chrisliiiii, sive divisi a nobis, nobiscum 
caput confilenies el a corpore scpnraii (a). Doleamus 
illos, fralres, tanquam fratres nostros. Vclint noliiit, 
fralres noslri sunl. Tunc csse desinent fralres nosiri, 
si dcsierinl dicere, Paler nosler (Matth, vi. 9). Dixil dc 
quibusdam prophcla : Hi$ qui dicunt vobi$, Non estis 
fratres nostri ; dicite, Fratres nostri e$tis (Isai. Lxvi, 5, 
sec. LXX). Circumspicile de quibus boc diccre potue- 
ril : numquid de Paganis ? Non, neque enim dicimiis 
cos fralrcs nostros secundum Scripturas el ecclesia- 
siicum loqucndi morcm. Numquid dc Judxis qui in 
Cliristum non credidcrunt ? Lcgile Apostoliim , cl 
vidote (|uia fratres quando dicit Aposlolus sinc alif|iio 
addiiamcnto, iion vuU iiilelligi nisi Cbristianos : yon 
est ttutem subjcctus , inquil , frater aut soror in hujus- 
modi (I Cor. vii , 15) : cum diceret de coiijugio , fra- 
ircm cl sororcm dixit chrislianum vel cbrislianain. 
Ileni dicil : Tu auteni quid judicas fratrem tunm, aiU 
tu quid spernis fralrem tuim (Rom. xiv, 10) ? El alio 
loco , Vos , in luil , iniquitatem facitis ct frandatis , et 
hoc fiatribus ( I Cor, vi, 8). Isli crgo qui dicunl, Non 
estis fratrcs iioslri , pngnnos nos dicunt. Ideo enim 
et rcbapliznre nos volunt , dicciites nos non babcre 
qiiod danl. UnJe conseqiiens esi crror ipsoriim , ut 
nogoiit nos fralres suos csse. Sed quare nobis dixit 
propbcta : Vos dicile illis, Fratrcs nostri estis : nisi 
qiiia nos in eis ngnoscinius quod non repelimiis? 
lili ergo non ngnoscciido baptismum nostrum, negntit 
iios csse frntres : nos autein noii repelciido ipsorum, 
sed agnoscendo no£'.rum * dicimus eis : Fratres nostri 
esUs, Dic^iit illi : Qnid nos quuMJlis, qnid iios vullis? 
Kespondeamus : Fratres nostri estis, Dicant : Ile a 
nobis, non vobiscum babemus rntionein. Nos prorsus 
vobiscum raiioncin babc^mus : unum Cbristum confi- 
temur, in uno corporc, sub "jno capiie esse debemus. 
QMid ergo me quxris, ait, si pcrii ? Magna absurditas, 
inagna vesania. Quid me qiiairis, si perii ? Qiiare 
(|ii;erercni , nisi quin pcriisli ? Si crgo perii, inquil, 
qnomodo sum frater tuus? Ut dicalur tnibi dc te : 
Frater tuus mortuus erat, et revixil ; pericrat, et inien- 
tus est (Luc, XV, 52). Adjuramus ergo vos. frntres, 
per ipsa visccra chariiatis, cifjiis lacte nutrimur, 
cujiis pnne solidamur , per Cbri>tiiin Doininiiin no- 
striim, pcr mansuetudincm cju^. adjiirainus vos (lem- 
piis esl enim ut impcndamus in eos mngnam cbnri- 
latem , nbundanicra mistMicordinin in doprecnndo 
Deum prn illis, ut aliquando dei iilis sensuiii sobriiiin, 

(aj tJoustislv. 



AUGUSTINI EriSCOPI SN 

iit rc^ipiscnnt \ ct vidcnnl sc, quln non liabenl otn- 
niiio quod di(*niit contrn vcritniem : non eis remansif 
ni^i sola innrniilas animositnlis , qurc tanto osl bn- 
giiidior, quanlo sc fhajores vires balicre cxistinuil) 
pro inflrmis, pro cnrnnlilcr sapicnlibus, proaninia* 
libiis et cnrnalibus, tnmon pro frairibus nostris« ei- 
dcm sncmmcnia celebrantibus , etsi iion nolNsctimt 
cadcni taincn ; uniim Amcn respondcntibiis, et^ non 
nobisciim, unum Liincn : medullns cbaritalis Yeslr» 
fundaiis Deo pro eis '. Aliiiuid cnim pro salute ipso- 
rum egimiis ' in concilio , qiiod explicari vobis liodie 
jani tempus non sufficit. Unde cxborlamur vos nt 
alarriores et ndmerosiorcs (aiidient eniin a vobtt 
frntres nosiri qui nuiic non adsunt) convcnialis cm- 
siino die ad basilicam Tricliarum ^. 



IN PSALMUM XXXIII 
ENAURATIO. 

SCRMO l , HABITUS DIE SABBATI. 

De titulo Psalmi. 

1. Psnlnius iste iiiliil quidcm obscurum ct qwQd ex- 
positore indigeat, videiur babere in textu suo : tita- 
lus aulem ejns intentos facit , et piilsantes desidenK. 
Sod qiiemadmodum bic scriptum csi, quia beaius vir 
qiii speral in eum : spcremiis omncs quod pulsaulilNis 
aperturus cst. Non eiiiin borUiretur nos ut pulsarc- 
mus, si nollet aperire pulsantibus (Maith, vii , 7). Si ' 
eiiim aliqiiando contingit, ut qni disp^nobat * scm- 
per clnuderc , isnlio conipiilsus ad nianum pulsanlis 
contia dispositionom suain siirgat ct aperial, nc diu 
pulsnntem patiatur (Luc, xi, 8) : qiianio uiagis $ipcr.i- 
re debemus ciiius apertui uiii illuin qui ait : PuUaU , 
et operietur vobis? Pulso ego nunc inleniione cordis 
ad Pominum Deuni, ut digiletur nobis boc niystcriuro 
revelare : pulset niecum et Cbnritas Vcstra inteitlio- 
ne audieiidi, et liuinililate orandi pro nobis. Est ciiiniy 
qucd fatenduin c^t, arcanum et grande mysierium. 

2. 6ic enim se liabet tiiulus Psaiini : Psalmut Dn- 
vid, cuin mutavit vultum suum coram Abimelech^ el di- 
misit eum, ct abiit. Qu.trimus iii Scripturis secunduin 
res gesi:is , qiix nobis tle David conscripUe siint , 
qiiando sil faciiim : quemadmodum invenimiis tiluiuni 
psalmi : Cum fugeret David a faeie Abe$s(Uon fUii $ui 
{ P$al, 111, i ). Legimus cniin in Regnorum iibris* et 
invenimus qiiando David fugeret a facie filii sui Abes* 
salon (II Reg, xv, 44) : ct verissimum est, quia coih 
ligit, ei quod conligit scriptum esi ; eiquamvis lilulns 
psalmi iii inysterio sic saiptus sit, tanien ducios est 
de re qu;c gesla est. Sic credo ei quod bic scriplttni 

^ rlericiuc Mss., rexfnciant, 

* wxc leclio aut uibilo lexe diversa exbibelur in plcris» 
que Mss. At in Edd. legitur sic : elsi non nobiscum eadim^ 
Uanen tmum Mmen resvondentibus^ etsi non nobiicwn mttom 
Amcn^ liorummr meduUas chaiiUitiiveMra fundatis ad Deaon 
preces pro cis. 

* (^uiudeciin Mss., agimus in concitio, Alii niunero nan- 
ciores cum txid. babeat, egimus. Loquitur forte de coUa* 
tionc cuin Donatis^is, babila carlbagine an. 411. 

* Aliquot Mss., rricilarum. Alii, rricUtarum. 

* sex Mss., dispondebat. Ltiidcm |)0stea , contradispm^ 
sionem suatn. 

« Mss., Lcgimus emm in negnorum. Nec suleot addero» 
libiis. 



S01 ENARRATIO IN PSALMDM XXXIII. 

wl, Cnm muUivU vuUnm suum coram Abimelech , el dl- 
miiul <fifm, ci abiii, scripluin cssc iii Uegnorum libris , 
ub". omnin liobis scripla suiil qnrc perlincnl ad res gc- 
Sias David : scd iion iiivcniinus hoc, ct lamen alif|nid 
iiiYenimus uiide apparcal boc cssc (raclum. Nain 
scriptuvi csl qnia ciim fugerct David persccnlorein 
Sa&l, coiilulit sc ad Achis regcm Gelb» id esl ad rc- 
gem cujusikim genlis vicinic regno Judaeorum : iln 
latilabat , ut pcrseculioneni Saulis ^vilaret. Ueccns 
aatem erat gloria ejus, uiule pro benefacto meruit in* 
vidinm , qu:indo Goliain inierfccit , et in una pugna 
glonam securilaiem(|ue rcgiii et regi et populo coin- 
paravit. Saul autem cum provocante Golia xstuarei, 
frostrmio Golia liostis esse cocpit ei, per cujns manum 
bostem nccavimt , ct invidli gloriac David : maxime 
<|ub popiiliis iii exsulialione constilulus , ct choro 
jain facto niiilieres caniaverunt gloriam David, q«*.od 
Saul pei-cussissct in millibus, el David in denis millt* 
Ihis. Hinc ille commolus , quod coeperat haberc ma- 
jorcm gloriam per unain pugnain piicr, cl jam in lau- 
ilibHS omnium regi pr.pponcbalur, ul sc bahet i>esii- 
lentia liv<»ris et snpcrbia «xcnli, invilerc coBpcrai, ct 
lierscqui. Tunc ille se , nt dixi, contulerat ad regein 
Gelli, qni vocahalnr Achis. Suggcslum est aulem regi 
ipsi» qiiod iiluin apud scbaberet, quimagnam gloriain 
baberc ccepcrnt in pcpulo Judieorum , ct diclum cst 
nii ; Nonne i€te est Duvid, cui cliorum (ecerunl muUeres 
tgracUliv, dicentcs : SaHl percnssit in mHlibus, et David 
M denis miHibus ? bi nulcm proplcr b:uic gloriam iii- 
vidcrc itli ccepcrat S:iul, nonnc inctnenduin crat Da- 
\id, nc ct ille rex ad qiiein confii^^cral , vcllel oppri- 
mcrc cum, qiicin posset de vicino bostem habcrc, si 
«alvnm servarel? Timuit et illum^ et, sicut scriptnm 
csl, mulnvit vnltum suum coram ipsiSj et affcctabal, et 
i^MjMimzabat ad ostia civilaliSy et fcrebatur in mmiibus 
«BJii, et proddcbat ad ostia portWy el s«/ira* discurrebaut 
Muper barbnm cjus, Vidit eiim rcx ille npnd (;uein Inlc- 
iMt, el ait siiis : Utquid milii arrepiiiinm islnm adduxi* 
llii? numquidnam iniraturus est in domum wcam? Et 
sic illnm diniisit projiciens illiim : et rccessil inde 
Darld incoliimi.»: pcr islam (iguralioncm furoris (I lleg. 
«tii, xvHi, XIX, XXI. iO 15; xxn, i). Pro isia cigo (I 
CQratione furbris vidctur * ad ipsnm bisloriam pcrli- 
nefc qiiod bic scripium esl : Psalmus Dnvid, cum mu- 
tatit vuttum sttum coram Abimelccli ct dimiiit cum , ct 
a^. Sod illo Achis cral, npn Abiiiielech. Nonien 
Piiim solnin iion vidctiir convenirc : nnm ros gesia 
propc ipsis vcrhls parilcr desfgnala csl in Psahnis, 
ifnibusscripta cst in Regnorum libro. Ideo magis mo- 
VjiTe nos debet ad qiwrcndiim sacrnmenlum, qnia no- 
inen nmtatum cst. N.im neque illud sinc cnusa faclnin 
CSi,quamvissitfaclum;scd qniaaliquid (igurabal : ncquc 
hoc sine caiisa scriptum cVt, ct nomine commutalo. 
5. Videlis ccrte, fratres, profnndilaiem sacr.imen- 
forum. Si non ci>t iii mysterio , qiiod a pncro Golins 
nfcisiis est; non est iii mystcrio, quia immulnvit vul- 
luni suum, et aflcclabiit, et tympnnizabat, cl cadebnl 



• llyc Tcrba, rrovda ergo pgnraiione^ omittuol plcrique 
M -s. et iulieut : ViUelur ergo ad ipsamf cte. 



ad oslia civiialis ot ad oslia porl.T, cl snliva» deiurre- 
banl supcr barham cjus. Undc ficri polcst ut non b(»c 
aliquid signilicarel? quando quidem apcric dicit Apo- 
Stoltis : Uac autem in figura contingebant illis ; scripta 
snnt auiem propter nos, in quos finis sa^culorum obvenit, 
8i nihil significat manna , de qiio dicil Apostoliis : 
Et cibum spiritualem manducaveruHt : si niliil signifi- 
cal qnod divisum est mare, et per medium duclus est 
populus, iil cvadercnt pcrsecutionem Pbaraoois, cnni 
dicat Aposlolus : Noio enimvos ignorare, fratres, quia 
patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes in Moy- 
sen baptizati sunl in nube et in mari : si iilbil signific;il 
quod percnssa peira aqun profluxil, cum dicat Aposto- 
lus : Petra autem erat Cluistus (1 Cor. x, 11 , 1-4) : si 
crgo illa nihil significant, quamvis siutgesta : si nibil 
deniipie significant duo filii Abraboi nati sccundum 
ordiiiem nasccndi bominum, et lamcn ipsos duos fi- 
lios duo Tcslaincnta appellat Aposiolus, Vetiisel N«i- 
vum, cl dicit : II ac sunl duo Testamenta, quee suntiu 
atlegoria ( CaL iv , 2i ) : si ergo illa nibil slgnificant, 
qux vidclis aucioritale aposiolica in myslerio futura- 
rnin rcruin gcsla csse ; debemiis arbitrari nibil signi- 
ficarc ciiain lioc quod vobis cx libro Regnorum dc David 
pauloanic narravi. Non crgo nibil significat, et quodl 
nomcn mulalum cst , et diclum cst coram AbimeiecliK 

4. Inlendite mccum. Omnia cnim qux dixi inodo. 
qunsi ad mnnum pcrtinent pulsaiitis, nondum apcrtuni 
esi. Pulsavimiis, cura ista diccrcmus ; pulsasti« 
ct vos, cum ista audirctis : adbuc pulsemus orau- 
do, lit Dominus apcriat nobis*. Nominum hebranv 
rum habemus inlerprclationem : non dcfuerunt do- 
cii viri, qni nobis nomina ex licbnco in graecam lin- 
gnam , el inde in lalinam transfcrrcnt. Consulcnlcs 
crgo nomiiia isia, invenimus inlerprelaii Abimelech. 
Pairis inci rcgnum ; et inicrprelari Acbis, Quomodo 
cst. ILrc nomina atlciidamns, iiidc incipit nobis apc- 
riri piilsantibus. Si qnaTis. Quid est Achis? respon- 
delnr. Qiionindo est. Qnoinodo est, vcrbum cst admi- 
rnniis, et non inlclligcntis. Abiinelcch, Pnlris mei rc- 
gnum : David, Manii forlis. In figiira Cbrisii Davi^J , 
siciil Golias in (Igura diaboli : ct quod Djvid prosira- 
vii Golinm, Cbristus est qui occidit diabolum. Qnid 
cst auteiii Cbrislus qui diabolum occidit? llumiliUis 
occidit supeibiam. Cum ergo Cbrislum noniino, fra- 
ires mei, maxiine nobisbumiliUiscommendatur. Viam 
cnim nobis fccil per bumilitalcin : quia pcr super- 
hiam rcccsscrnmus n Deo, rcdire ad eum nisi pcr hn- 
niilitntcm non poieramus, ct quem nobis praRponcri;- 
mns ad imitandum, non babcbnmus. Omnis enim nior' 
Liliias bominuin supcrbia tnmuerat. El si exislerci 
aliquis humilis vir in spiri:u, sicut erant Propbets, Pn- 
lriarcbx,dedignabaturgenusbuinaiHim imitari liunii- 
les bomines. Ne ergo dcdignarctur boino imitari hom - 
ncm bumilcm,Deus factus est bumilis,ul vel sicsuperbia 
generis hiimnni non dcdignarctur sequi vestigia Dci. 

5. Eral aulcm, ut nosiis, sacrificiiim JnJcconim 
antca sccundum ordincm Aaron in viciiinis pecoruni. 

« Er. cl Lov., a quod hic dictum est coram /ibimctecli^ 
(ct adduni), ibi coram jckis : quod a Mss. ahcst. 
* .Mss., orando ux aperiat : oim^, l)Qmiiui& i\ttV)ii&. 



m 

<:i lioc i» myslcrio 
ri sniiguinis Doinini, 



S. AUGLSTINI EPlSCOn 304 

nondiim cral sacriricium corporis iorum manducavU homo ( Psal. lixvii , ^ } : itl i*sl. 



quod fidclcs noruiit, el qui 
Kvangdiuni legcrunt, qiiod sacrificium nunc diffusuni 
e>i lolo orbc lcrrarum. Proponiic crgo vobis antc 
(jculos tluo sacrificia, cl illud secundura ordinem Aa- 
ron , el hoc sccuiidum ordinem Melchisedech. Scri« 
plum esl enim : Juravit Bomnus , et non pamtebit 
rum, tu e$ $acerdo8 in a^ternum $ecundum ordinem Mel- 
chmdec (P$al. cix, 4). De quo dicilur : Tu e$ ^acer- 
do$ in ceternum $ecundum ordinem Me!chi$edec ? De 
Domino noslro Jesu Clirislo. Quis eral Melchiscdec ? 
Rcx Salem. Salem civitas fuit antca, illa quae postea, 
sicut docti prodiderunt , Jerusalcm dicta est. Ergo 
antequam ibi regnarcnt Judsci, ibi erat ille sacerdos 
Mctchisedcc, qui scribitur in Genesi Sacerdos Dei 
excelsi {Gen. xiv, 18). Ipsc occurrit Abrahre, quando 
]iberavit Lot de manu persequentium , et prostravit 
eos a quibus ille tenebaiur, et liberavit fratrem : pnst 
liberalionem fratris occurrit ei Melchisedec. Et tantus 
erat Melchisedec, a quo benediceretur Abraham. Pro- 
tulit pancm el viiium , ct benedixit Abraham, et de- 
dit ei decimas Abraham. Yidete qtiid protulit, et* 
qucm bencdixit. Et diclum est posiea : Tu e$ $acerdc$ 
in a:iernum $ecundum ordinem Melchi$edec, David hcc 
in Spiritu dixit longe post Abraham : temporibus aii- 
tem Abrahx fuit Melchisedec. De qiio alio dicit, Tu 
€$ $acerdo$ in asternum $ecundum ordinem Meichi$edec^ 
nibi de illo cujtis nostis sncrilicium ? 

G. Sublalum est ergo sncrilicium Aaron , et coepit 
cssc sacrificium secundum ordinem Melchisedec. 
Eigo mulavit nescio quis vultum $uum, Quis est iste 
ncscio quis ? Non sit nescio quis : notus est enim * 
Ooniinus iiosier Jcsus Christus. In corporc et sanguinc 
suo voluit essc salutcm nostram. Unde aulem icom- 
inoiiduvit corpus ct sanguincin suuin ( Matt/i. xxvi , 
fG)?Dc humililatc sua. Nisi enim esset humilis, 
nec manducarclur » nec biberelur. Respicc aititudi- 
nciu ipsius : In principio erat Verbum , et Verbum erat 
apud Deum , et Deu$ erat Verbum ( Joan, i , 1 )• E)ccc 
ciliiis scmpilcriius : sed manducant Angeli , mnndu- 
«ant su|)ernrc Virtuies , manducnnt coelestcs Spiritiis « 
el maiiducanies saginanlur , et integrum manet quod 
eos satiat et IsetiQcat. Quis autem homo posset ad 
illum cibum ? Undc cor tam idoneum illi cibo ? Opor- 
tebat ergo ut mensa iila lactesceret , et ad parvulos 
perveniret. Uiide autem fit cibus lac ? uiidc cibus in 
lac converlitur , nisi per carnem trajiciatur? Nara 
iiiater hoc facit. Quod manducat malcr , lioc mandu- 
*cat infans : scd quia minus idoncus est itifans , qui 
pane vescatur , ipsum panem maier incarnai , et per - 
humilitatem mammillae et laclis succum^ de ipso 
pane pascit infaiitein. Quomodo ei^o de ipso pane 
pavit nos Sapientia Dei ? Quia Verbum caro facium 
i!$t , et habitavit in nobit ( Ibid. i4 ). Yidete ergo hu- 
militatero : quiapanem Angelorum maiiducavit homo, 
11 1 scriptum est , Panem cmli dedit ei$ , panem Ange- 

> Slc plures Bilss. At Edd. : Fidete quid protulit ei quem 
benedmt. Kt diclum e$t ei potlea. 

« Nonoidli proboe uotae ftiss., Qtds eU i$U ne$cio qui$ ? 
* $$cio qin$ nvtu$, E$t etdm^ otc. 



Verbum illud qiio p:i$cuniiir Angeli sempitcnitmi , 
quod est aequaie Patri , mandiicavit homo : qnia 
cum in forma Dei e$$et , non rapinam arbitratug egi 
e$$e aquaii$ Deo. Sagiiiantur illo Aiigeli : $ed semet-^ 
ip$um exinanivit , ut manducaret pniiom Angelomro 
homo , formam $ervi accipien$ , in eimHilndinem lumi^ 
num faclu$ , et tiabitu inventu$ ut liomo ; humiHmni af 
factu$ obedien$ u$qne ad mortcm , mortem autem ermd» 
( Philipp. II , 6-8 ) : iit jnin de crucc ccmimendaretiir 
nohis caro et sanguis Domini novum sacrificiHni. 
Quia mutavit vultum $uum coram Abimeiech^ iil est 
coram regno palris. Rcgnum cnim pairis , regnum 
erat Judxonim. Qiiomodo regnum palrts? Reginim 
David , rogniim Abraha*. Nam regnum Dei rairw , 
magis Ecclesia qiiam popiiliis Juda^oriim : sed secun- 
dum carnem regnum patris populos Israel. Dictiim 
cst enim : Et dabit ei Deu$ $edem David palri$ qm 
( Luc. 1 , 32 ). Dcmonstratur ergo secnndiim camem 
pater Domiiii essc David : scciindum divinitiilem au- 
tem Christus non filius , sed Doniinus David. JiHkri 
vcro Chrisium seciiiidiim carncm norunt , scciindum 
diviiiitatom non norunt. Ideo fecit iilis qunestionem , 
ei dixit : Cuj'u$ filium e$$e diciti$ C/iru/fim ? El respon- 
derunt : Fiiium David. Et iile : Qnomodo ergo David 
in $piritu vocat eum Dominum.ubi ait : Dixit Domiumi 
Domino meo , Sede ad dexteram meam , douee ponam 
omne$ inimico$ tuo$ $ub pedibiu tui$ ? Si ergo David-im 
$piritu vocal eum Dominum , quomodo fiiiu$ eju» ent f 
El non potucrunl iili rexpondere ( Malth, xxii , 424G ): 
quia non novcrant in Domino Chrislo, nisi qaod vi- 
debatur oculls , non quod corde inlclligebalur. Si ' 
autem iiitus habcreni oculos sicut hal)ebaiit forls , rx 
eoquod foris videbnnl intelligerent filium David;cx eo 
quod intus intelligcbant, inteHigerenlDominoiii DavMl. 
7. Mutavit ergo vuitum $uum coram Abimeleck. 
Qiiid est , coram Abimeiech ? Coram regnn patris. 
Quid cst , Cornm regno pniris ? Coram Jiid.-eiH. Et 
dimisit eum , et abiit, Quem dimisit ? Ipsum populmn 
Jiidieorum dimisit , ct nbiit. Qu.rris niodo Chnsiuin 
apiid Judxos , ei non iiivenis. Undc dimisit el abiilt 
Quia mutavil vuitum $uum. Ilserentes * cnim illl !(a- 
crificio secundum ordincm Aaron , non tcfiaeniiii sa- 
crificium secundum ordinem Melcliisedcc ( Bebr. tii , 
i1 ); et amiserunt Christum , et cocperunt eiim lia- 
berc Cenles , quo non n.iscral anie pr.Tcones. Nam 
ad IUos pra*cones misemt , ipsuin David , Abraham , 
Isaac et Jacob , Isainm , Jeremiam , et CTteros Pni- 
phftns miserni , et pnuci iiide cognoveruiit , iet ipsi 
p:iiici iii compuratione pereuiiiiiim : nam mulii eraui. 
«dilliu eniin legimus fuisse. Scriptum cnim est : Ueii- 
qnios $atvaB fient ( Rom. \\ , 27 ). Sed quaeris inodo 
circuincisos ciiristianos , et non iiivenis. Erant aiitem 
de circumcisione recentibus temporibiiH fidei muha 
millia chrislianorum. Qiiatris modo , el noD invenis. 
&lerito non invcuis. Mutavit enim vuitum snicm earam 
Abimei<'ch , et dimi$it eum , et abiit, Et coram Achif 
mutavit vultum suum , et dimisit eum , et abiit. Idenl 
^ Mas., Babenie$ emm iiU tacrifiatim. 



m 



ENARRATIO fN PSALMUM XXXlll. 



jO^ 



«uoi muUla stint nomina , lU ad myslcrii signifioa- 
lionem nos excilaret niuiatio nnminum : ne pirarc- 
Biiit Don narrari aul comincmorari in Scripliiris P.»il- 
noram , iiisl qiiod in libris Regiioruni gcsluin invciii- 
rlnr, et ihmi ibi qurrrcrcmus Hgurns fiilurornm , scd 
|1M|MD res gcstas accipereinus. Cum crgo nomina 
miitintur « quid tibi dicitur? Clausum est bic aliquid ; 
puis:i , noli hxrere in litlern ; quia liltcra occidil : 
srd desidera spirilum ; spiiitiis cniin viviGcat ( II 
Cor. III , 6 ) : intcllccius spiritualis credciitem sa!- 
Tiim facit. 

8. Quontodo ^ ergo dimisit Acbis regeni , attcn- 
dlte , frnlres. Acbis dixi inlcrprclari , Qiiomodo est. 
Rccordamini Evangoliuni : quando loqucbalur Donii- 
nns nostcr Jesus Christus de corpore suo , ait : NUi 
fnfs manducaverit camem nieam , et biberil sanguincm 
wmm , non habebit in $e vitam : caro enim mea vcre 
€tea e$t , et $anguis mcus vere potu$ e$l ( Joan. ti , 54, 
56). Et discipiili cjiis qui eiim seiiuebaiilur , expave- 
mnt , 01 exhorriicriint scrmoncm , et non intclligcn- 
Irs polavcniut ne<cio quld durum diccre Doininum 
wisiriim Jesum Cbrislum , quod carnein ejus quam 
videbnnt , maiiducaturi ernnt , et sanguinem bibiturl : 
el nnn potuerunt tolerarc , quasi dicentes, Quomodo 
cst ? Error cnini ct ignornntia ct stuttitia in persoiia 
rrgis Acbis. Ubi enim dicitur , Qiiomodo^t , non 
inlelligitiir : nbi iion inielligilur , tcncbrae igiiorantiae 
soni. Erat ergo in illis regnum ignoranti.-e , qunsi 
r» Acbis : id est , rcgnum erroris eis dominabatur. 
me aulcm diccbat , iVfSt qui$ manducaverit carnem 
Mttmi, ei biberii sanguinem mettm, Quia mutaveral 
vidlnm suum , quasi furor iste et insania videbntur , 
dare canicm suain manducandam bominibiis , et bi- 
bmdnm sanguinem. Ideo quasi insanus putatus cst 
Ibf id « quaiido dixit ipse Achis : Arrepliiium buiic 
niilii adduxistis. Nonne videtur insania , &landucaie 
camem meam, et bibitc sanguinem meum ? Et dicens , 
QtncHmque non manducaverit carnem meam , et biberit 
$atigmnem memn , non habebil in $e vitam , quasi iiisa- 
nins videlur. Sed regi Acbis insanire videSur , id cst 
stnHis el ignoranlibus. Ideo dimisit eos ct nbiit ; fuglt 
de corde eorum inteliccius , ne epm possint compre- 
faendere. Et quid dixenint ilii ? Qiinsi , Quomodo est , 
c|nod intcrpretatur Acbis. Dixcruiit eniui : Quomodo 
poUil hie nobi$ dare mandueare carnem $uam ( Ibid, , 
55)? Arreptitium putaiiant Dominuin , ct nescirc 
i|uid loqiieretur , et insanire. Ille auiein qui novcnt 
quod dicehat iu illa mutatione viillus sui , et qiiasi 
faroreel insania , sacranienta prxdicabat , ci alTucia- 
bal , ct tympniiizabat ad ostia civilatis. 

9. Quxrendum est quid sit , et ipsum afieclabat , ct 
ad ostia tympanizabat. Non siiie caiisa dictum cst , 
IVocide6al ad o$tia portce : iion sine causa dictum cst , 
JSl 9alineB deeurrebant $uper barbam eju$ : noii fruslra 
dieta sunt. Mcrcede inlelligentiac * diuturnus sermo 
nnerosns esse non debet. Nostis, frnires, Judjcos 
i|»os , coram qniliiis ille muuvit vultum suum , ct 

• F/kl., quo. At Mss., quomodo, . . ^. . 

* sic Mfrs. Edd. vero, non frustra dtcta nm/, scd inatgem 
inleUigeiilia. Diuiurnus scrmo^ cic. 



dimisit cos , et abiil , bodie vacare. Si ilJi qni Clni- 
stum amiserunl , quos diinisit , cl abiit , babcnt ioa- 
nem vacationem ; nos hnlieinus £iucluos:iin vacaiio- 
nem , ut intclligamus Cbristiim qui illos dimisit , et 
vcnit ad nos. Oinnia non friistra facta suiit , et iii iilo 
furore David , quod dieitur affectabat^ el lynipamzu' 
bat ad ostia civitatis , ct (erebatur in manibus suis , et 
procidebat ad ostia portie , et salivce decurrebant super 
barbam ejus. A/fectabat ille : quid esi , affectabat ? 
Afleetum babebai. Qnid cst aflectiim haberc?Qnia 
compassus cst inflriniiatibus nostris : et idco voliiit 
ipsam cnrnem susci|)cre , in qua morlem occidcrct. 
Compassiis ergo nobis , nflbctnsse dictiis cst. bloo 
rcprebondit Apostolus eos qui duri suiit ci siiie nflc- 
ctu. Reprcbendcns enim qiiosdam , nii : Sine uffcctv , 
sine misericordia ( Rom. i , 31 ). Ubi esi aflcciiis , 
ibi misericordia. Ubi nnscricordia cst ? Miscraitis cst 
iios desupcr. Nam si exinanire sc iiollet , manciis in 
ea forma in qua xqualis erat Patri sempiiernus , 
semper nos in morte remansissemus : sed ut nos de 
morte sempitcma liberaret , quo nos peccaluin sii» 
perbiae perduxerat , humiliavii sc , factus subditiis 
osque ad mortem , mortcm auteiii crucis. Ergo nfle- 
ctavit , quia pervenit usque ad mortem crucis. £t 
quoninm qui criiciflgitur , in ligno exlcndilur ; ut 
iutem tympanum fiat , caro , id est coritim » in 
ligno extenditur : dictum est , et tgmpanizabat , id cst 
crucifigebatur , in ligno cxtcndcbalur. Affectabdt^ id 
est , aflcctum iii nos hnbcbat , ut aniinain suam po> 
neret pro ovibus suis ( Joan. x , 15 ). Tympanizabat^ 
Quqmodo 2 Ad ostiactvitatis. Ostiiim nobis est qtioJ 
aperitur , ut crcdamiis iii Dcum. Clauseramus ostia 
conlra Christnm , et aperuernmiis diabolo ; coiilri 
vitain acteriiam clansum cor habcbnmus : ilic aiitcui 
Domiiius Dcus nostcr , quia clausuni cor bnbebnnius 
homines adversus vitnmxternam, tiec potcramus vide- 
re Verbum quod vident Angeli, cruce n))criebat corda 
mortalium, hoc est , tympanizabat ad ostia civitnlis. 
10. Et ferebatur in manibus stds, lloc vero, frn(rc<s, 
quomodo posset fieri in liomine, quis intelligai? Q lis 
cnim portntur in manibus suis? ManiBus artoriim po« 
test portari homo, manibus suis nemo portatitr. Qiio- 
modo intcHigntiir iii ipso David sccundum littcraui , 
non invenimus ; in Cbrislo auietn invenitnus. Fcreba-> 
tur enim Cbristus in manibus suis , quaiido comntcn- 
dans ipsum corpus suum , ait : lloc est corpus tncum 
{Matth, xxvi, 26). Fcrcbat enim illud corpus in ina' 
nibus suis '. Ipsa est bumililas Domiiii nostri Jcsu 
Christi, ipsa multum commcndatur bominibus. Ad 
ipsam nos bortniur, fratres, ut vivainns, id est hxmV- 
liiaiem ejus imitemur : ut percutiamus Goliam, et le- 
nentesCbristum vincamus superbiam. Procidebat enim 
ad ostia portce, Quid est, Procidebat? Ad humilitatcin 
sc ipse dejiciebal. Quid est, ad ostia portce? Ad in* 
itium fidei,quosalvi efiicimur. Neino enim incipit nisi 
, ab initio fidei , sicut dicitur in Canticis canticorum ^ 
Venies^ et pertransies ab inilio fidd {Cant, iv, 8, $ec» 

< voslri omiics Mss., Ferebat iUud in manibm suis^ ii^uL 
eU hundUitts^ ctc. 



Sut S. AUCUSTINI EPISCOPI 

LXX). Vcntiiri samas facie ad facieni ; sicul scriptiim 
cst : Dilectissimi , filii Dei sumus , et nondum apparuit 
quid erimus : scimus quia cum apparuerit, similes ei eri- 
mu5, quomam videbimus eum sicuti est (I Joan. iii, 2). 
tidebimus : quafldo? Cum ista transierint. Audi ettam 
Piulum apostohmi : Videmus nunc per speculum in 
mnigmatey tune autem (acie ad faciem (l Cor, xih, 12). 
Antequam crgo ▼ideamusfacie ad faciem Vcrbam, qaod 
videiit Angeli , opus nobis cst adhuc ostiis porix , nd 
qii» procidit Dominus, humilians se usquc ad mortcm. 
1 1 . Quid esl quod salha dccurrebanl super barbam 
ejus ? \i\ hoc enim immutavit vuttum suum coram Abi- 
fnelech, vcl Achis, et dimisit cum^ et abiit, Non inielli- 
gcntcs dimisil. Ad quos abiil? Ad Centes. Crgo nos 
Ifitclligamus quod ipsi non potucruni. Decurrcbanl 
supcr barbam David salivx : quid sunt salivce? Qnasi 
verba infantilia : salivac enim currunt infaniibus. Non- 
ne erant tanquaro uifantiha verba : Manducate cnrncm 
nieam, ctbibite sanguinem meum? Si^d ista inrantilia 
▼erba legcbant virlutem ipsius. Vlrlus cnim in bacba 
intelligitur. Salivx igitnr decurrenles super barbam 
pjus , quicf siint , nisi verba inflrina virtuteni ejiis te- 
gentia? Intcllexii, ut arbilror, Sanciiias Veslra lilu- 
lum psjlini hiijus. Si veliinus jnm Psahnum cxponere, 
timendun\ est ne illa qux audislis Inbantur dc cordi- 
bus veslris. Titulum psalmi hujus exposucrimus iii 
nomine Domini noslri Jesu Christi ; quoniam crnstinus 
4ies domiuicus est, et debemus vobis sermonem, dif- 
feramus in crasiinum, ut eliam Psalmi tcxtum liben- 
lcr audiatis. 

SERMO II , HABITUS DIE DOMLNICO. 

i. Qoi hestcrno die adfuislis, non dubito quod me- 
niineritis |K)llicilntionis iiostnc. Tempus cnim jam cst 
in nomine Domini debitum solTcrc. Ipse inspiravit ut 
liromitteremus , ipse dabit ut solvamus, scmper cxi- 
nlenlcs dchitores charitatis. Ipsa cst enim qu.-e scmpcr 
rcdditur, ct semper debctur, sicut dicit Apostolus : 
Piemini quidqnam debeatis , nid ut invicem vos diUgatis 
(Uom. XIII, 8). Psalmi hujus titiilum heri cxposuimus; 
nijus cxposilio cum nos dimius relincret, ejusdcm 
lisalmi lextum exponcndum distulimus. Audiainiis or- 
ga quid Spiritiis snnclus pcr os Prophcta; sancti sui 
tiicat in isto scrmone Psahni , quod congruat titiilo 
«4<ttcm hesicrno die iraclavinius. Qui non adfucrunt, 
Unqiiam * et hoc dcbitiim pctiml : sed ne Torte pcr 
»lias lantas moras', fraudemus cos quibus jnm rcd- 
«Icndum cst quod dehemus, brcvitcr commemoratiim 
;igtioscaiit, qiiantiim possunt, qiii hodie adsunt et licri 
iion adfuerunt. Si qiiid autein eos inovet quod diligcn- 
liiis intcrrugare dehcnnl, pnteiites aurcs nostras iii- 
vcnient in nomhie Christi aliis teinporibus, iic ista 
occupentur '. 

S. Diximiis scriptiim csse in libro Rcgnorum, quod 
David cum fugeret Saul, laterc voluit apud rogcm 

' Edd., tamen. Aliquot Mss., tanquam. 

* Edd., iK forte pro aUis tanias moras facientes fravdem»s 
eos. Moxque apud IjOv., qnibusjnm redditum est. Nos uiro- 
t|ii« looo sequuimr M^s. 

» Kr vi \j)\.j ne istimodo occupentur. ai Mss., ne ista oc- 
$upmur, Mn.f ne ista modo^ ctc. 



30S 



qiiciiidnm Gcth , nomine Achis. Scd cum gloria cjus 
ibi fuisset commemorata, ne per livorem idem rex ad 
quein confugerat, aliquid in eum niacbinaretur, finxii 
insaniam, et quasi furore correptus, mtaamt vullum 
suum, et, siciil lcgimus, a/fectabat, et tympanizabai ad 
ostia civitatiSf et ferebatur in manibus sms^ et proddf» 
bat ad ostta portw. Et dixit rex Achis : Quid hutMiilM 
adduxistis istum? Numquid arreptitium ego opus habeo? 
£t sic cum dimisit, ut impleniur quod liic scriptuin 
e-t, }lulavit vultum suum, et dimisit eum, et abiit. Di- 
niisit autein regem Acbis : hic vcro diclum est quod 
mutavit vuUum suvm coram Abimelcch^ et dhnisit eiim, 
et abiit. Diximus aiilem noinina mulnla csse, iil sacra* 
mentum ostcnderetur : ne si idem nomeu repetiliiiii 
cssct in titulo Psnlmi, non nobis prophctasse aliqiiicl 
in sacrnmcnto , sed quasi gesta narrasse vidcretur. 
Ltruinque ergo nomeii magnum continet sacramen* 
tuin. Nam Achis interpretatur, Quomodoest : Abim<y 
lech inierpreiatur, Palris mei regnum. In illo veibo 
quod dicitur, Quomodo est, ignomniia significatur, 
ut verbum miranlis et non agnosccntis intclligas : in 
islo autcm quod dicitur Abimelech , regnum Judaco- 
rum signiHcntur. Ex Christi enim persona potest dici^ 
Patris mei regniim ; quia patcr ipsius secundum car* 
iicm, David ; ct regnum Dnvid cral in gente Judaro- 
rum. Coram regno crgo palris sui mutavit vultum 
$uum, et dimisit eum, et abiit; qiila erat ibi sncrinciun» 
secundum ordinem Anron , ol postea ipse de corpore 
et sanguiiie suo instituit sncrificiiim secundum ordi- 
iiem Mclchisedec. Mufavit crgo vultum suum iii sa- 
cerdotio, et dimisit genlem Judxorum, et venil ad 
Genlcs. Quid est ergo, Affectabat ? Xffeciu pleniis eniU 
Quid enim lam plenum nflcctu, quain miscricordia 
Domini nostri Jcsu Cliristi , qui videns infirmitateni 
noslram , ui iios a senipiterna morte liberaret , tciii- 
poralem morlem cuni tanta injuria contumeliaqiie su- 
scopii? Et tympanizabat : quia tympanum non fit nisi 
cum coriuni in ligno extendilur; et tyuipaniznbai 
Dnvid significans quod crucirigendus esset Christus. 
Tympaniiabat aiitera ad ostia civitatis : qux sunl ostia 
civitatis^ nisi corda nosira qu» dauseramus coiitra 
Clirisium, qui de lympano crucis aperuit corda mor- 
talium? Et ferebatur in manibus suis : quoinodo>/>r«- 
batur in manibus suis ? Quia cum commendarct ipsiiia 
corpiis suum et singiiinem suum, accepit in manus 
suns quod noruiii fideles ; et ipse se porUibat quodam 
inodo , ciim diceret : Hoc est corpus meum ( Mauh. 
xxvi, 26). /i/ procidebat ad ostia portas : id esl, huiui- 
linvit se. lioc csi cniin procidcre usque ad initiuiii 
fidci nostru:. Ostiiim cniin porto: initium fidci , uiide 
incipit Ecclesin, et pcrvcnit usqiie ad specicm : ut cuin 
crcdil ca qu;u non videt, incrcalur perfrui, ciim facio 
ad facicin vidore ccBperit. Sic sc habct lituius Psalmi ; 
breviter audivimus : aiidiamiis jnm ipsa vcrba alTe* 
claulis et tympnniznntis ad porlam civitatis. 

5. [vers. 2.] Benedicam Dominum in oimii tempore^ 
semper Utus ejus in ore meo. Dicit Chrislus , dicat et 
rhristianns; quin oi clirislianus in ooi ppre Christi csl; 
ct proplcrca Ciiristus Iiouk) , ut po&>et c&»c dirii^tia* 



D9 £N ViVaATIO IN 

M angeliis , qiii ail \ Benedicam Dominum, Quando 
^edieam Donnnum ? Unaiido tibi iMMiefacil ? qiinndo 
aiHindail snxrularin? quando inuhum abundal fru- 
ticntl, olei, vini, aiin, argenli, niancipiorum, peco- 
mni, salttsqiie ista mortalis invulnerata et incorrupia 
|imistit, en qux nascunlnr crescunt omnin, nihil im- 
matara niorle subtrahittir, fclicitas lota abundal in 
dcnno, circumfluiint oinnia, iniic benodices Donunum? 
Mfin : sed m omni Wmpore. Ergo et (unc , ct qunndo 
isla secuiidum tempus et secundum flagella DoKiini 
Dd noslriHurbaiitur, aufcrunliir, minus nascuiilur, 
{aiil nala dilabunlur. Fiunt enim iijit, cl inJe soqui- 
tur petiuria, egestas, tabor, dolor ct tcniatio. Sed lu 
(pit cantasti , Benedicam Dominnm in omni lempore , 
Hmper laus ejus in ore meOj et quando isla dat, beiie- 
iKe; el qiiando ista tollit, benedic. Quia ille dal, ille 
(oiiit : sed seipsum a benedicentc se non tollit. 

4. Qnis est autem qui bcnedicit Dominum in omni 
lcmporc, nisi humilis corde? Ipsam enim humilita- 
li»m docuit Doininus nosier in corpore et sanguine 
^ltfi : qnia cum commendat corpus et sniignincm 
stiuni, hiimilitatem suam commendat, in eo quod in 
i|isa iiistoria scriptum est, in illo qunsi furore David, 
f|iiod pra'termisimus, El salivcs decurrebant super bur- 
bam ejtts Cum legereiur Apostolus, audistis ipsas sa- 
llTasyScd deciirrentes super barbam. Dicit a!i<|uis, 
Quas salivas audivimus? Nonne modo lectus est Apo- 
tloiiis , cuni diceret : Judcci siyna pclunt , el (jrccci 
sapieniiam quamtnt? Modu iectuiii cst : Nos autcm 
lira^icamus , inquit , Christum crucipxum ( tuiic cnira 
(jnipnnizabai) Judtcis quidem scandalum^ Geulibus au' 
tem staitiliam ; ipsis vcro vocntis Judceis et Gra:cis , 
Oiristttm Dei Virtutem et Dei Sapientium : qnia quod 
Uultum est Dei^ sapientius est hominibus ; el quod infir^ 
psfsm est Dei , fortius cst quam homines ( 1 Cor. i , 22- 
26). Salivx eiiiin sigiiincaiil stullitiam , saliva; signi- 
ficanl iiiOrmiiateni. Scd si (luod stultum esi Dei , 
tapicntius est hominibus , et quod infirnmm esl Dci , 
lortioscst quam homincs : noii lan |ua:n salivoi olVen- 
ibnt, scd attendc, quin super barbain deciinunt. 
Quomodo eiiim salivis inflrmilas, sic barba virlus 
Menditur. Texit ergo virluiem suam corpore infir» 
mitatis susc : et quod forinsecus inflnnabatur, tan- 
qonni in saliva appareir.it; intus autem divina virlus 
lanquam barba tegebalur. Ergo humilitas nobis coni- 
mendaliir. Esto humilis , si vis benedicere Doniiiiuin 
m omni tcmpore , et seinpcr laus cjus sit iii orc luo. 
Qnb Job non tantum benedixit Dominiiin, qn.uido 
aimndabant illi omnia*, qiiibus eum legiintis diviteni 
/uiise ct felicem, et pecore, et servis, et domo, feli- 
Mn liliis, et omnibus rebus. Ablata sunt omnia uno 
tempore, ct hnplevit qiiod in hoc psalmo scriptum esi, 
^tcena : Dominus dedit, Dominus abstulit ; sicut Domim 
jDfartnl, ita factum est : nl nomen Domim benedic4um 
€Jok I, 21 ). Ecce habes exemplum benediccntis Do- 
Miihium iii omni tempore. 

5. [vers, 5.] Qunre autem benedicit Dominum bomo 
1« onini tcm|i|re? Quia humilis esl. Quid est csse 

■ Aliqiiot Mss.. angclust quijam dicat» Alii uoouuHi : an- 
«^fiiiis. £1 quut mt. 



l^ALMUM XXXin. 310 

humilem? NoIIe in se l;jud:iii. Qui in se vult laiid:»ri, 
superbus est. Qui snperbus non est, humilis esl. Noii 
vis crgo essc supcrbus? Ut pjtssis csse hunillis, d;c 
quod dictum esi : In Domino laudabitur anima mea ; 
andiant mansneti, et lcetentnr, Ergo (}ui iion in Doniino 
voluut lauc|:»ri, non sunt ninnsueii; scd truces, asperi, 
ehili, siiperbi. Junienla mniisueta vull Iinberc Donii- 
niis : esto junienlum Domini, id esi, esto niansuetns. 
Scdct illc supcr le . ip-e regii ic : iioli tiinere ne 
(»[Tendas, cl e:»s iii piKcrps. Inlirniilas quidem tua 
e;>t, sed altende qnis libi |.T:i'sidcat. Pullus asini es, 
sed Cbrisium porlas. Nani et ipse in puUo asihi vcnit 
ad civitatcm , et fuil illud jumcntum niansiicluni. 
Numquid laudabatur jumentuin illiid? NunKiuid ji- 
incnio dicebatur : llosanna , fili David, bnicdictns qui 
venil in nomine Domini (Matlh, xxi, 9J? Asellus por- 
tabat : scd ille qiii porlabntur, a prxcedeittibus el 
conscquciitibus laudabatur. El dicehal Torte jumen- 
tum : In Domino laudabilur anima mea; audiant mun- 
sueti^ et loitentur, Nunquam illud dixil ille asinns, 
fratres : sed dicat iilud populus qui imitalur jumdntuni 
illiid , si vult poriare Dominum suum. Irascilur forlc 
populus, quia comparnlur ascllo in quo sedit Domi- 
nus; et dicent mibi aliqui supcrbi el elati : Ecco 
nsinos nos fecil. Sit nsinus Domini quisquis hoc dicit; 
ne sit equus et inulus, quibus non esi intellectus. 
Nostis eiiim psaliiiiim nbi dicitur : Nolitc esse sicut 
cquus et mutuSf quibus non est inteltectus {Psut. xx\i, 
9). Eqiius eniin et inuIuseriguntcerYiccmaliquando. 
ct sun ferocitate excutiunt a se scssorem. Domanlur 
frenis, caino, verbcribus, doncc discant subesscy et 
portare domlnnm suiiin. Tu autem aiiteqiiam freiio 
tuiidaiiiur ora tiia , esto mansuetus , et porta Doini- 
iinin tiiiim : iioli in le vclle laudari , sed landeliir illc 
qui siiper U\ srdcl , et diccs : In Domino taudahitur 
anima mea, imdiant mansucti^ et tostentur. Nam qiiuiido 
andiunt non mai:sui:ti , iioii laitaiitur, sed irascuntiir : 
ct ipsi gunt qiii dicunt quod asinos eos fecerimiis. 
Qiii autein mansueii sunl, dignenlur audire ct cssc 
quod aiidiiint. 

C. \cers. 4.] Scquitur, Magnificate Dominum mecum, 
Quis esi isfe qui exhbrtatur ut magniflcemus cum illo 
Domiimm ? Quisquis est, fratres, in corpore Christi , 
ad hoc debel dare operam , ut magnilicclur cum illo 
Dominus. Ainat enim Domiiium quisquis est isle. Et 
<;uomodo iiluin amat? Ul iion invideal coamatori siio. 
Qiiisquis eiiim amal carnaliter , necessd est ut ciini 
zclo pesiirero amet: si forte pro magno nndam videre 
potuerit, quam pestifero amore desidcravit, numquid 
vull ut vident illam et alius? Necesse est ut zelo el 
hvore saucieiur, si et alius eam viderit*. Et sic ser- 
vatur c:istitas, si aul ille videal cui licet, et alius noii 
videat, aut nec ipse. Non sic est Sapientia Dei : vide- 
hiinus illam facic ad facicm, ct oiniies videbimus, ct 
iiemo* ibi zelabit. Omnibus se cxliibet, et integra 
esl, et cnsta cst omnibiis. Illi mutaniur in eam, et 
ipsa in eos non mulntur. Ipsa est verilas , ipsa est 

* Plcri((iie Vss., 5^1 cl nlins velit. supple, tndere. 

* i.()v., / / nano >c ibi zelabU. Aliquut M^., sibi. Alii, ibi 
zclabit : uiuissj i aiaicula sc. 



Sli 



S. AUGOSTLM EPISCOPI 



3!t. 



Deo8. NumqiiM uTiquando aodisiis , fralres, quod po- 
luerU coiiiMiUiari Deus noster? Supereniinens oinni- 
biis vcriins est, Verbum Dci cst, Sapieniia Dei est, 
pcr c]iicin fucla $unt omnia : babet amalores suos. 
Scd (|iiid dicil ainator ipsius? Magm/icate Domhmni 
niecum, Nolo solus inagiiificare Doininum , nolo solus 
amarc , nolo solus amplecti. Non eniin si ego am* 
plcxus fuero, non babet nlius ubi manus poiiat. Lnli- 
tiido tanla est in ipsa Sapicntia , ut omncs animas 
nmpIcctajiUir el perfruanlur. Et quid dicnm, Tralrcs? 
Erubescant qui sic amant Deum, ut invideant aliis? 
Aurignm pcrdili lioinincs amnnt, ct quisquis amaverit 
nurigniii aut veiiatorem , vult ut toius popiilus cum 
lllo amet ; ct horlntiir, et dicit : Amato mecuin illum 
pnnlominiuin, aniatc iilam mecum ct illam turpiludi- 
iiem. Glainal ille in populo, ul amelur cnm illo lur- 
piliido : et cbristlnnus non clamat in Ecclesia , ut 
ainctiir cum illo vcritas Dei ! Excilale ergo in vobis 
amorem, rmtres, et cbimate unicuique vestrorum , 
et dicite : Magnificate Dominum mecum, Sit in vobis 
iste fer\or. Qunre vobis recitantur ista , el exponun- 
tur? Si amatis Deum, rnpite omncs ad amorcm Dci 
qui vobis junguntiir , et omnes qui sunt in domo 
vcsira : si amatur a vobis corpiis Ghristi, id est unitas 
Ecclesi», rnpite eos ad frucndum , et dicitc : Magni- 
ficale Dominum mecum. 

7. [vers. 4.] Et exalteinus nomen ejus in idipsum, 
Qiiid esl, exaltemus nomen ejus in idipsum ? Hoc est , 
iii unum. Nam mulli codices sic habent : Magnificate 
Dominum meeum , el exaltemus nomen ejus in unum. 
Sivc in idipsum dicatur , sive in unum; boc idem di- 
citirir. Ergo rapiie quos potestis, borlando, port^indo^ 
rogandOy dispuLindo, raiionem rcddendo , cum man- 
suetudine, cum lenitatc : rapitc ad amorem ; utsi 
roagnincint Dominum, in unum inagnificcnl. Et pnrs 
Donati videtur sibi inagnificare Dominum : quid cos 
oifendit orbis terrarum ? Dicamus iilis , fratres : J/a- 
gnificate Dominum mecum , et exaltemus nomen ejus in 
finttffi. Quare in prxcisione vultis magnificare Domi- 
num? Illc unus est, quare.duo^ populos vultis faccrc 
Dco? Quare vultis dissipare corpus Ghrisli ? Gerte 
enim ipse pendebat in cruce , quando tympanizabat : 
et cum penderet in cruce , emisit spiritum ; et vcne- 
ruiil illi qui eum suspendcrant , ct invenerunt eum 
emisisse spiritum, et non illi fregerunt crura : lairo- 
nibus autem adhucin cruce vivcnlibus frc^crunt 
{Joan. XIX, 32, 33), ut per ipsum dolorcm conipendio 
mortis ab illo cruciatu liberarentur, quomodo solcbat 
crucifixis fieri. Ergo venit persecutor, invenit Do- 
minum quicte deposuisse spiritum : qiiia ipsc dixit , 
Potestatem habeo ponendi animam meam (/d. x, 18). 
Pro quibus posuit animam suam? Pro universa p!ebe 
sua, pro toto corpore suo. Yenit ergo pcrsecutor, ct 
non fregit crura Ghristi : venit Donatus et disrupit 
Ecclcsiam Ghrisii. Integrum corpus Ghribii in cruce 
inter roanus persecutorum est, et inier manus Ghri- 
stianorum non cst iiitegrum corpus Ecclesiie. Glaine- 

> Mss. quidani oiniuimt, portando, Noauulli ejus loco ha- 
tM, operand^. 



musergo, fratrcs, cum grjnitu qnantum possumus .: 
diccntes : Magnificale Dominum mecHm , ei exaltem1t$. 
nomen ejus in unum. Ecclcsia enitn illis clamat : tox 
est Ecclesi;e, clamans illisqui 3e piudderunt'. Unde. ' 
cnim disrupli sunl? Pcr s^ipcridain.^Docet auteiii 
Giirisius humilitatem , cum commendat corpos ec 
snnguinem suum : quod dixiinus Sanctiuiti Vestrac te 
boc Psalmi tcxlu np ct celebrari , ubi commendaliir 
corpus ct sangtiis Ghrisii, ubi comnicndatur humilikis 
Ghristi, quam pro nobis suscipere dignatus est. 

8. [vers. 6.] Jnquisivi Dominum, et exauditii me. 
Ubi exnudivii Domiiius? Iiitus. Ubi dat? Intus. Ibl 
oras, ibi exaudiris, ibi beatificaris. Orasti*, cxaudilQii 
cs, beniificatus es; ct non scit qui juxU te slaC: 
gcstum est totum in occullo, sicut Dominus in Evan- 
gelio dicil : Intra in cubiculum tuum^ claude osttKm 
tuum, et ora in occuUo, ei Paler tuus qtd mdet in 
occulto, reddet tibi (Matth. vi, 6). Gnm ergo intrss 
cubiculnm tuum , intras cor tuuin. Bcnii qtii gnudenl 
qunndo inlrant ad cpr suum , el nihil mali ibi inve- 
iiiunt. AUendat Sanctilas Yestra : quomodo noluiil 
intrnre domos suas qui habcnt nialas uxores, qoomodo 
cxcunt ad forum , ct gaudcnt; coepit hora csse, qua 
inlrenl in domum suam, contrisUntur : intraluri sunt 
enim ad ta^dia , ad murmura , ad amaritudincs, ad 
eversiones; quia non esl domus composiia, ubi iiiler 
virum ct uxorem pnx nuila est; et melius illi est forifl 
circumire. Si ergo miseri sunt , qiii cum redeunt ad 
parieles suos, limcnt ne aliquibus suorum pcrturha- 
tionibus everuintur; quanto sunt miseriorcs, qui ad 
conscicniiam suam redire noIiAit, nc ibi litibus pec- 
calorum cvcriantur ! Ergo ut possis libens redire ad 
cor tuiim , munda illud : bcaii enim mundi corde , 
quoniam ipsi Deum videbunt (Id. v, 8). Aufcr iiide 
cupiditaium sordes, aufer labem avaritix, aufcr labeni 
siipcrstitionum , aurer sacriiegia et mnlas cogita* 
tiones ; odin , non dico adversus amicum , sed eUaiu 
adversus inimicum : aurer ista omnia ; intra in cor 
tuum , et gaudebis ibi. Gum ibi ccepcris gaudere , 
ipsa miinditia cordis tui delecubitte, et facietorare: 
quoniodo si venias ad aliquem lociim , silcntiuin csl 
ibi , forte quies est ibi , mundus est locus ; Oreinoft 
hic, dicis : et delecut te compositio loci , ct credls 
quod ibi te exaudiat Deus. Si ergo loci visibilis le 
dclecUit munditia , quare te non oflcndit immunditia 
cordis tui ? Intra, muiida omnia , lcva oculos tuos ad 
Deum, ct staiim te cxaudicl. Glamn, cl dic : Jnquisivi 
Dominum, el exaudivit me; et ex omnibus /rifrit/a- 
tiouibus meis eruit me. Quare ? Qiiia cum fueris illu- 
minntus, cum ca^peris hic hab